በኢትዮጵያ የቼዝ ስፖርት – ከየት ወደየት
 በምሥራቅ ሕንድ አካባቢ በ280-550 ምዕተ ዓለም ባሉት ጊዜያት እንደተፈጠረ የታሪክ ድርሳናት ያትታሉ። ከሁሉም የሰሌዳ (ቦርድ) ላይ ስፖርታዊ ጨዋታዎች መካከል ቀዳሚው መሆኑ ይጠቀሳል። በዓለም አቀፍ በተለይም በቤተ-መንግሥት ደረጃ፣ በወታደራዊ መስክ በተሰማሩ ሰዎችና በምሁራን ዘንድ ተወዳጅና ተመራጭነቱ ከፍተኛ እንደሆነም ይነገራል፤ የቼዝ ስፖርት ጨዋታ። ‹‹ቡክ ኦፎ ቼዝ›› የሚለው መጽሐፍ እንደሚያትተው ወደ ምሥራቁ የእስያ አህጉር በተለይም ወደ ቻይናና ደቡብ ምሥራቅ እስያ መቼና እንዴት እንደተስፋፋ የተደራጀ መረጃ ባይኖርም ስፖርቱ ከጥንት ጀምሮ ተወዳጅ መሆኑንና ወደ ምዕራብ አውሮፓና ሩሲያ በ9ኛው ክፍለ ዘመን መስፋፋቱን ያስቀምጣል፡፡ በመካከለኛው ክፍለ ዘመን ቼዝ ከባህል ትውፊቶች አንዱ ተደርጎ ተወስዶ የጦርነት ስትራቴጂ ማስተማሪያና ራስን የማብቂያ መሣሪያ በመሆንም አገልግሏል፡፡ በሌላ ወገን የሙስሊሙ ዓለም ፐርሽያ ግዛትን ሲቆጣጠር ስፖርቱ መዳረሻውን አስፍቶ በማዕከላዊ እስያ ኡዝቤኪስታንም የወቅቱ ተወዳጅና ተመራጭ ጨዋታ ሆኖ እንደነበር ድርሳናት ያስረዳሉ፡፡ ከስፖርትነት ባሻገር በርካታ ጠቀሜታዎች ባለቤት እንደሆነ የሚነገርለት የቼዝ ጨዋታ ነገሮችን በፍጥነት የመረዳት፣ በትኩረት የማሰብ (critical thinking)፣ ቀጣይ ሊሆን የሚችለውን የመተንበይና ፈጣን የሂሳብ እውቀት ይጠይቃል። ይህም በርካታ ፖለቲከኞችና የአገር መሪዎች ከሚያዘወትሩት የቦርድ ላይ ጨዋታዎች ግንባር ቀደም ማድረጉን ‹‹ቡክ ኦፎ ቼዝ›› መጽሐፍ ያትታል፡፡የዓለም ቼዝ ፌዴሬሽን
ኢንስትራክተር አበባው ከበደ
እንደሚናገረው፤ በዓለም አቀፍ
ደረጃ ቼዝ ከሰሌዳ
ላይ ስፖርታዊ ጨዋታዎች
በተለያዩ ሀገራት በከፍተኛ
ሁኔታ ይዘወተራል። ስፖርቱ
ለመዝናኛ ተስማሚ መሆኑ፣
በአነስተኛ ኢንቨስትመንት በየትኛውም
የዕድሜ ክልል ሊዘወተር
የሚችል መሆኑ በብዙዎች
ዘንድ ለመወደድ እንዲችል
ያደረገው መሆኑን ይገልጻል፡፡
ኢንስትራክተር አበባው፤ ቼዝ
በማህበራዊ ሕይወት ውስጥ
ዝቅ ያለ ሚና
ቢኖረውም የቼዝ ጨዋታ በኢትዮጵያ ከታወቀ ቢያንስ 500 ዓመታት ገደማ አስቆጥሯል። በመኳንንት እንዲሁም በፍርድ ቤት አካባቢ በባህል ጨዋታነቱ በሚዘወተረው ቼዝ በታሪክ ኢትዮጵያ የክብር ስፍራ አላት። ጨዋታው በአማርኛ ሰንጠረዥ ሲባል ቃሉ ከአረብኛ ዛትራንጅ፣ ከፐርሺያ ቻትሪንግ እንዲሁም በጥንታዊ የሕንድ ቋንቋ ቻቱራንጋ ተወራርሶ የተገኘ ነው» ሲሉ ያብራራል። በ16ኛው ምዕተ
ዓመት መባቻ (1508-1540) እ.ኤ.አ
አፄ ልብነ ድንግል
ከጣልያናዊው ግሪጎራዊ እንዲሁም
ካህን ኤሌክሳንድሮ ጋር
ይጫወቱ ነበር። በ19ኛው
ክፍለ ዘመን መግቢያም
የሸዋው ንጉስ ሳህለ
ስላሴ ሌላው ታላቅ
የቼዝ ሰው ነበሩ።
ከሜክስና ታሚዚየር የተባሉ
የፈረንሳይ መንገደኞች ኢትዮጵያን
በጎበኙበት ወቅት እንደተናገሩት
«… ንጉሱ እስከ ምሽት
ገብረሥላሴ ከሚባል ባለሟላቸው
ጋር ይጫወቱ ነበር።»
ገብረሥላሴም በብልሃት ንጉሱ
እንዲያሸንፉት በመፍቀድ በጥንቃቄ
እንደሚጫወትና እንዲሁም ንጉሱ
በቼዝ አጨዋወት ባህሪያቸው
ያማርሩ እንደነበር ጽሑፉ
ይጠቅሳል። ይሁንና ምን
ዓይነት የአጨዋወት ሕግ
ይከተሉ እንደነበር የተዘገበ
ነገር አለመኖሩን ይናገራል። «ኤንሪ
ሶልትና ጓደኛው ካፒቴን
ሩድ ላንድም ‘ንጉሱ
በዛፍ ስር ከአንድ
ባለሟላቸው ጋር በቼዝ
ጨዋታ ላይ እንዳሉ
አግኝተናቸው ነበር። ትዕግስታችን
ጨዋታው ከመጠናቀቁ በፊት
እያከተመ ነበር። በዚህ
ረጅም ቆይታችን አንዲት
ነጠላ ቃል እኛን
አስመልክቶ አልተናገሩም። በእርግጥም
ይሄ ማለቂያ የሌለው
ጨዋታ እስኪጠናቀቅ መጠበቃችን
ግድ ነበር’ ብለዋል።
በወቅቱ ካህናት የሰንጠረዥ
ጨዋታ እንዳይጫወቱ ይከለከል
ነበር። በ15ኛው
ክፍለ ዘመን ገደማ
ከአረብኛ ወደ ግእዝ
ቋንቋ የተተረጎመው ፍትሐ
ነገሥት ወይም የነገስታት
ሕግ ላይ ካህናት
የሰንጠረዥ ጨዋታ እንዳይጫወቱ
የሚከለክል ሕግ እንደነበርም
ይገልፃል» ሲሉ ያስረዳሉ።
ኤንሪ ሶልት መሪ
የተባለውን ፀሐፊ ዋቢ
በማድረግ በ19ኛው
ክፍለ ዘመን የመጀመሪያዎቹ
ዓመታት የብሪቲሽ የቼዝ
ታሪክ ተመራ ማሪዎች
ግልፅ ባልሆነ መንገድ
ከኢትዮጵያዊው ወልደሥላሴ እጅ
ሰንጠረዥ መጫወቻዎችን ማግኘታቸውን
ይጠቁማሉ። ኤንሪ ሶልት
መሪ አረጋግጦ በ1913
እንደፃፈው የቼዝ መጫወቻዎች
ከሦስት ቅርፆች ጋር
በብሪቲሽ ሙዚየም ይገኛል።
የሙዚየሙ ሠራተኞች እንደገለፁት፤
ኤንሪ ሶልት የሰንጠረዥ
መጫወቻውን በ1853 ከጣልያን ገዝቶ ንብረቱ እንዳደረገው ይናገራል።ማርሻል ኮህንም እንደገለፀው፤ የሰንጠረዥ ጨዋታ በጎንደር ፍርድ ቤቶች አካባቢ በጊዜው በጣም ተወዳጅነት አትርፎ ነበር። የጨዋታው ጥቅም ስምና እንቅስቃሴ በ1881 በታተመው በአንቶን ዴ አብዲስ በአማርኛ መዝገበ ቃላት ላይ ሰፍሯል ሲል መስፈሩን ይናገራል። ኮህን በጽሑፉ ላይ እንዳስረዳው በ1911 በዓይኑ የማየት ዕድል ባይገጥመውም በመኳንንቱ አካባቢ የሚዘወተር ጨዋታ ነበር። ሊንኮን ደ ካስትሮ በበኩሉ የደጅ አዝማች ገብረሥላሴን ጨዋታ በፎቶ ቀርፆ ለማስቀረት ችሎ እንደነበር ኢንስትራክተር አበባው ያትታል።«አገራችን የሰንጠረዥ ጨዋታን ካወቀች ከ 500 ዓመታት በኋላ እንዲሁም የቼዝ ፌዴሬሽን ከተመሰረተ ከ12 ዓመታት በኋላ በ1985 ዓ.ም የዓለም የቼዝ ፌዴሬሽን አባል ሆናለች» የሚለው ኢንስትራክተር አበባው፤ የቼዝ ስፖርት በፍጥነት የኋሊት እየገሰገሰ ከ500 ዓመታት በፊት ወደነበረበት እየተመለሰ እንደሆነ ይናገራል። የቼዝ ስፖርት በፍጥነት የኋሊት እየገሰገሰ ከ500 ዓመታት በፊት ወደነበረበት እንዲመለስ በምክንያትነት ሊጠቀስ የሚገባው ስፖርቱን ለመምራት ከመንግሥትና ከሕዝብ ኃላፊነት የተቀበለው የሥራ አስፈፃሚው ኮሚቴ መሆኑን ያነሳል። ሌላው ተጠያቂ ደግሞ ግዴታና መብቱን በቅጡ ያልተረዳው፣ ቀደምቱ የስፖርት አዘውታሪና ስለስፖርቱ በቂ ግንዛቤ ያለው ተጫዋች ነው።«እኛ ስለምናውቀው ነገር አንዳች ሳንል ሌላው ስለማያውቀው ነገር ምን እንዲል እንጠብቅ ይሆን?ሲልም ይጠይቃል ።ስፖርቱ ለመዝናኛ ተስማሚየሆነ፣በአነስተኛ ኢንቨስትመንት በየትኛውም የዕድሜ ክልል ሊዘወተር የሚችል መሆኑን የሚገልፀው ኢንስትራክተር አበባው ፤«ስለምን ይህንን ስፖርት የብልፅግናና የዕድገታችን ማፋጠኛ፣ የምዕተ ዓመቱን ግብ ማሳኪያ መሣሪያ አድርገን አንጠቀምበትም? ዛሬ አንድም ሕፃን ወደ ትምህርት ቤት ከመሄድ እንዳይከለከል ማድረግ የመንግሥት የፀና አቋም ነው። እንዲሁም ሕፃናት መብታቸው የሆነውን፣ ነገር ግን ያጡትን ትልቅ አቅም እንዲቀዳጁ ማድረግ ጊዜ ሊሰጠው አይገባም» ሲል ያስገነዝባል።አዲስ ዘመን ሐምሌ 17/2012 ዳንኤል ዘነበ