የቅማንትን ጥያቄ በተመለከተ ከተሰጡት ቀደምት ውሳኔዎች መካከል ሁለቱ ከሕገ መንግሥታዊነት ይልቅ ፖለቲካዊ አቋሞች የጎሉባቸው ነበሩ ተባለ
የቅማንት ብሔረሰብ ጥያቄን በሚመለከት በአማራ ክልል ከተላለፉ ሦስት ውሳኔዎች መካከል ሁለቱ ‹‹ከሕገ መንግሥታዊነት ይልቅ ፖለቲካዊ አቋሞች ጎልተው የተንፀባረቁባቸው ነበሩ፤›› ሲሉ የአማራ ክልል ፕሬዚዳንት የሕግ አማካሪ አቶ መርሐጽድቅ መኮንን አስታወቁ፡፡ አማካሪው ይኼንን ያሉት የአማራ ክልል የቅማንት ማኅበረሰብን የማንነትና የራስ አስተዳደር ጥያቄንና ጥያቄው የተስተናገደበትን አግባብ በሚመለከት በአዲስ አበባ ከተማ በኢትዮጵያ ሆቴል በተዘጋጀ ውይይት ነው፡፡ በርካታ የፖለቲካ ፓርቲ አመራሮች፣ የክልሉ የሥራ ኃላፊዎችና ሌሎች ታዳሚዎች በተገኙበት በዚህ የውይይት መድረክ ጽሑፍ ያቀረቡት አቶ መርሐጽድቅ፣ ጥያቄው የቀረበለት የክልሉ ምክር ቤት በ2005 ዓ.ም. ባደረገው ጉባዔ የቅማንት ማኅበረሰብ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 35 ንዑስ አንቀጽ 5 መሠረት የተቀመጡትና ማናቸውንም ብሔር፣ ብሔረሰብ ወይም ሕዝብ የሚመለከቱ ዝርዝር መስፈርቶችን አሟልቶ ባለመገኘቱ በአብላጫ ድምፅ ውድቅ ማድረጉን በመግለጽ የመጀመርያውን የቅማንትን ጥያቄ የተመለከተውን ውሳኔ አብራርተዋል፡፡ እነዚህ መስፈርቶች የውል ባህልን ወይም ተመሳሳይ ልምዶችን ይዞ ወይም በአንድ ላይ ሲጋሩ መገኘት፣ ሊያግባቡት የሚችል የጋራ ቋንቋ መኖር፣ በቀላሉ ሊለይ የሚችል ወይም በአመዛኙ ኩታ ገጠም ሆኖ የተያያዘ ግዛት፣ የጋራ ሥርወ ትውልድ አመጣጥ ወይም የተዛመደ ማንነት አለን ብሎ ማመንና የጋራ ሥነ ልቦና እንደሆኑ ያብራሩት አቶ መርሐጽድቅ፣ ሆኖም የፖለቲከኞች ጡንቻ አየለና ጉዳዩ እንደገና እንዲታይ ከሥራ አስፈጻሚው በኩል በቀረበ የልዩ ሥነ ሥርዓት ጥያቄ መሠረት የምክር ቤቱ ውሳኔ ዳግም እንዲታይ ተደርጎ በ2007 ዓ.ም. የቅማንት ልዩ ወረዳን ለማቋቋም 42 ቀበሌዎችን በኩታ ገጠም ግዛት አድርጎ ውሳኔ ማሳለፉን ጠቁመዋል፡፡ እነዚህ ኩታ ገጠም ቀበሌዎች 25ቱ ከላይ አርማጭሆ፣ የተቀሩት 17ቱ ደግሞ ከጭልጋ የተውጣጡ እንደሆነም ገልጸዋል፡፡ ነገር ግን ‹‹የዚያ ልዩ ወረዳ የቆዳ ስፋት አንሰናል በሚል ምክንያት አቤቱታው አለቅጥ ገፍቶ እስከ ፌዴሬሽን ምክር ቤት ድረስ በመዝለቁ የክልሉ ምክር ቤት በጊዜው እይታቸውን እስከ ሁለተኛው የመንግሥት እርከን ድረስ የማስረዘምና ክልሉን ከርቀት የመጫን አቅም የነበራቸው በሚመስሉ የማዕከላዊ መንግሥቱ ከፍተኛ ካድሬዎች ተዘዋዋሪ ግፊት›› ምክንያት በ2010 ዓ.ም. በተሰጠ ሦስተኛ ውሳኔ የቅማንት አስተዳደር በ69 ቀበሌዎች ከፍሎ በብሔረሰብ አስተዳደርነት ከፍ ብሎ መዋቀሩን ያወሳሉ፡፡ እንደ አቶ መርሐጽድቅ ገለጻ፣ እነዚህ ሁለት ውሳኔዎች ከመጀመርያው በስተቀር፣ ፖለቲካዊ አቋሞች የጎሉባቸው ናቸው፡፡ ይሁንና ከሌሎች ቢወዳደር የማንነት ጥያቄዎችን በጥናት ላይ ተመሥርቶ የመመለስ ልምድ የሚያይለው የአማራ ክልል ሆኖ ሳለ የቅማንትና የአማራ ሕዝብ አንዱን ከሌላው መለየት በሚያዳግት መልኩ ተሰባጥሮ እንደሚገኝ በመግለጽ፣ ጥያቄው ደም አፋሳሽ ሆኖ መቀጠሉን አንስተዋል፡፡ ለዚህም ተጠያቂ የሚያደርጉት ‹‹በመጀመርያ ደረጃ በጠብ አጫሪነት የሚሠለፉት ከሚካሄደው ግጭትና ብጥብጥ ለማትረፍ ማኅበረሰቡ ሳይወክላቸው በማኅበረሰቡ ስም የሚንቀሳቀሱ ጽንፈኛ ወገኖች›› ሲሆኑ፣ በሁለተኛ ደረጃ ‹‹እሳቱ ቶሎ እንዳይጠፋና ቃጠሎው እንዳይበርድ ቤንዚን በማርከፍከፍና ደረቅ ጭድ በማቀበል ረገድ እነዚህን ወገኖች የሚተባበር ኃይል መኖሩም በተሰጠ እውነታነት ከታወቀ ቆይቷል፤›› በማለት፣ ‹‹እዚህ ላይ ‹ክልሉ ጭር ሲል አልወድም› የሚለው ሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሓት) ፊት አውራሪነት ‹የቅማንት ሕዝብ መብት ሲጨፈለቅ የፌዴራሉ መንግሥት ችላ ቢል እንኳን እኔ በበኩሌ ዝም ብዬ አላይም› በማለት በቅርቡ ያሰሙትን የድፍረት ዛቻና ማስጠንቀቂያ ለአብነት መጥቀሱ ብቻ ይበቃል፤›› ሲሉ ሕወሓትን ይወቅሳሉ፡፡ በተመሳሳይ መድረክ ጽሑፍ ያቀረቡት የቀድሞ የክልሉ ከፍተኛ አመራርና ዕድገት ያበረታው የአማራ ሕዝብ ትግል መጽሐፉ ደራሲ አቶ ቹቹ አለባቸው፣ በአማራና በቅማንት መካከል ይህ ነው ተብሎ የሚለይ ልዩነት የለም በማለት ቅማንት ‹‹አማራይዝድ›› ሆኗል ሲሉ ገልጸዋል፡፡ ሆኖም በተለይ ከ1984 ዓ.ም. ወዲህ የግለሰብ የነበረውና እያየለ መጥቶ የማኅበረሰብ የሆነውን የቅማንት ጥያቄ ‹‹የክልሉ መንግሥት ነገሮችን ቶሎ በመረዳትና በመመለስ ላይ ጎታታ ነበር፡፡ እስከ 2007 ዓ.ም. ድረስ የክልሉ መንግሥት ትኩረት አልተሰጠውም ነበር፤›› ሲሉ ይወቅሳሉ፡፡ ጥያቄው እየገፋ መጥቶ በጥናት ይመለስ ሲባል በጥናቱ የመሳተፉ ጥያቄዎች ምክንያት ችግር እንደተፈጠረ በመጠቆም፣ በጋራ የቅማንት ተወካዮች ባሉበት ሲጠና የነበረው ጥናት የቅማንት ተወካዮች የለንበትም ሲሉ መንግሥት በራሱ ጥናቱን ቀጥሎ ሁለት ግንኝቶችን አቅርቦ ውሳኔ መስጠቱን ገልጸዋል፡፡ የመጀመርያው ‹‹ቅማንት አለ ለማለት የሚያስችል ማንነት የለምና የማንነት ጥያቄ ሊያስነሳ የሚችል ስላልሆነ መንግሥት በጀት መድቦ ጥናትና ምርምር እንዲካሄድ ተወሰነ›› ይላሉ፡፡ ሆኖም ‹‹ለመኖራችን ከእኛ በላይ ምስክር የለም›› ያሉ ቅማንቶች አማራጭ ጥናት አቅርበው በመከራከር ራስን በራስ የማስተዳደርና የማንነት ጥያቄን አቅርበዋል ይላሉ፡፡  ኮሚቴው ከማንነት ይልቅ የራስ አስተዳደር ላይ ትኩረት ማድረጉ፣ ክልሉ ደግሞ ማንነት ወደራስ አስተዳደር በሒደት ያመራል የሚሉ አመለካከቶችን በመያዛቸው ልዩነቶች ተፈጠሩ ይላሉ፡፡ ሆኖም በሕዝብ ውሳኔና በአስተዳደራዊ ውሳኔ ወደ ቅማንት አስተዳደር ከተካተቱ ቀበሌዎች ውጪ መቃ፣ ጉባዔ ጀጀቢትና ሌንጫ በተባሉ ቀበሌዎች ላይ አሁንም ድረስ ጥያቄዎች መኖራቸውን ገልጸዋል፡፡ በመድረኩ ሐሰባቸውን ያጋሩት የአማራ ብሔራዊ ንቅናቄ (አብን) ሊቀመንበር ደሳለኝ ጫኔ (ዶ/ር) የአማራ ሕዝብ መሪ ናቸው ተብለው በተቀመጡ ሰዎች ሁሉ የተሳካ መሆኑን እንደተረዱ በማስታወቅ፣ ጥያቄው መነሳቱን እንደማይቃወሙ በመግለጽ በሕገ መንገሥቱ የተቀመጡ መሥፈርቶች እንኳን  ሳይሟሉ በፖለቲካዊ ጫና የተወሰነ ውሳኔን ምንነት ጠይቀዋል፡፡ ስለዚህም ተመልሶ ጥያቄዎቹን በማየት ዕርምት መውሰድና አስተዳደራዊ ችግሩን ተረድቶ ማስተካከል ይገባል ሲሉ አሳስበዋል፡፡ በተጨማሪም አጥፊዎች  በፍትሕ አደባባይ ቀርበው ተገቢውን ቅጣት እንዲያገኙ ጠይቀዋል፡፡ ከዚህ ውጪም በግልጽ በፈጠሩት ግንባር የኦሮሞ ሚዲያ ኔትወርክ (ኦኤምኤን)፣ የኦሮሞ ኒውስ ኔትወርክ (ኦኤንኤን)፣ ትግራይ ቴሌቪዥንና አንዳንዴም ኢሳት አማራ የለም ከማለት አንስቶ ክልሉ መብት ደፍጣጭ እንደሆነ ለማሳየት እያስተጋቡ ነውና ይጠየቁ ብለዋል፡፡ በአካባቢው በአስተዳዳሪነት ሠርተው የነበሩት አቶ አማረ ሰጤ በበኩላቸው በ1987 ሕዝብና ቤት ቆጠራ ቅማንት የሚል ዝርዝር የነበረ ሲሆን፣ በ1999 ቆጠራ ከዝርዝር ወጥቶ መምጣቱ የችግሩ ሁሉ መነሻ ምክንያት እንደሆነ ጠቁመዋል፡፡ ሆኖም በ2009 በተደረገው ሕዝብ ውሳኔና በቀደሙ ዕርምጃዎች ጥያቄው ተመልሶ ሳለ ችግሩ የማይፈታው የገቢ ጥቅም ባላቸውና ጥያቄው ከተፈታ የአካባቢው ማኅበረሰብ ሌሎች ጥያቄዎች ቢነሱ መመለስ ስለማይቻል እስካሁን እንዲጓተት መደረጉን አስታውቀዋል፡፡ የመላው ኢትዮጵያ አንድነት ድርጅት ፕሬዚዳንት አቶ ማሙሸት አማረ በበኩላቸው፣ ጥያቄዎች መመለሳቸው ጥሩ ነው በማለት፣ ምላሾች ግን ብዙን ጊዜ ጉዳት ከደረሰ በኋላ አይደል ወይ የተሰጡት? ሲሉ ጠይቀዋል፡፡ በተጨማሪም ‹‹የዚህ ሁሉ ችግር መነሻው ሕገ መንግሥቱ አይደለም ወይ?›› በማለት ጠይቀዋል፡፡ 