እግር ኳስ ጥበብ ወይስ….?
የሰው ልጅ ሰፊውን የስሜቱን ክፍል በጥበብ እንደሚገለጥ በጉዳዩ ላይ ትኩረት አድርገው የሚሰሩ ባለሙያዎች ይናገራሉ። በእርግጥም ሙዚቃ፣ ስዕል እና ሌሎች የጥበብ ዘርፎች በሰው ልጅ እያንዳንዱ ድርጊት ላይ ሰፊ ቦታ ይዘው እንመለከታለን። ስለዚህ እንዲህ እንጠይቃለን። እግር ኳስ በጥበብ ውስጥ የምትገለፅ እውነት? ወይስ በራሷ መልህቅ ላይ በነፃነት እንደምትንሳፈፍ አይነት? ይህን ለመጠየቅ ያስደፈረን ሁለት ተቃራኒ ሀሳቦች በዚህ ጉዳይ ላይ ስለሚንሸራሸሩ ነው። አንዱ ወገን ክቧን ኳስ «አስደናቂ ጥበብ፤ነገር ግን ቦታ ያልተሰጣት» በማለት ሲገልፃት። ሌላኛው ደግሞ «ከሰሞነኛ ስሜት የማታልፍ ድርጊት» ናት በማለት፤ ጥበባዊ ፋይዳዋን ይነጥቃታል። ለዚህም ይመስላል ታላላቅ የዓለም እና የአገራት ታሪኮች ሲፃፉ ስፍራ የማይሰጧት። የአንድን አገር ሉአላዊነት፣ ባህል እና ወግ ወለል አድርጎ በሚያሳየው የታሪክ መዝገብ ላይ እግር ኳስ ስፍራ ሲያጣ የምንመለከተው። ይህ ማለት ግን ወዳጆቿ እስከነ ውበቷ ወደ ቀጣዩ ትውልድ አያሻግሯትም ማለት አይደለም። ነገር ግን የቡድን ስብስብ ማንነት አንዱ መገለጫ እንደመሆኗ መጠን በታሪክ መዝገብ ላይ ማግኘት የሚገባት ክብር በትከሻዋ ላይ አልተደረበላትም። እግር ኳስን በፈላስፋው በሬኒ ዴካርት አስተሳሰብ ተመልክተናት ፋይዳዋን ለማየት እንይ እስቲ፤ ዴካርት «I think, therefore I am» በማለት በአፈጣጠሩ ላይ ምንም ጥርጣሬ እንደሌለው ሊያመላክተን ይሞክራል። ይሄን እሳቤ «I play therefore I
am» ወደሚለው እናምጣው እና የክቧን ኳስ ሚስጢር ለመፍታት እንሞክር። ታዲያ እንሞክር ነው ያልነው። በእግር ኳስ ጨዋታ አንድ ቡድን የሚይዘው የአጨዋወት ስልት የቡድኑን ስብእና ይበይናል። “አጨዋወትህን ንገረኝ እና ማን እንደሆንክ እነግርሀለሁ” አይነት። ላለፉት በርካታ ዘመናት የሰው ልጆች እግር ኳስን በተለያየ የአጨዋወት ስልት ለመግለጥ እና አዳዲስ ፈጠራዎችን ለማስተዋወቅ ሙከራ አድርገዋል። ልፋታቸውም መና አልቀረም ዛሬ ላይ ደርሰዋል። ታሪክ በዚህ ላይ ምን ይለናል? እግር ኳስ ከጊዜ ወደ ጊዜ በአዳዲስ የአጨዋወት ፍልስፍናዎችን እየዳበረ ይመጣል። ለዓመታት በአንድ መንገድ የሚጓዝ አይደለም። በስፖርቱ ፍቅር አቅላቸውን የሳቱ እና በህልማቸውም ጭምር ከኳስ ጋር የሚያድሩ ባለሙያዎች እግር ኳስን ለማሻሻል ይጠበባሉ። በአንዱ ዘመን የመጣው ፋሽን ትንሽ ሲቆይ ያልፍበታል። ደግሞ አዲስ ይፈጠራል። ወቅቱ 1872 ነበር። በጊዜው በእግር ኳስ ታሪክ የመጀመሪያው ኢንተርናሽናል ጨዋታ በሁለት አገራት መካከል ተደረገ። ጨዋታውን ያደረጉት እንግሊዝ እና ስኮትላንድ ነበሩ። በዚያን ጊዜ ነበር «አሰላለፍ» ወይም ቦታን መሰረት አድርጎ ቡድንን ማዋቀር እንደ ህግ ሆኖ የተጀመረው። ተጫዋቾች በአሰኛቸው ስፍራ እና መንገድ ወደ ተጋጣሚያቸው ግብ በመድረስ እና የግብ ክልላቸው እንዳይደፈር በመከላከል ይጫወቱ ነበር። የመጀመሪያው የእግር ኳስ ማህበር ዋና ፀሐፊ ቻርልስ አልኮክ በመፅሐፉ ላይ እንዳሰፈረው «በወቅቱ ሰባት አጥቂዎች የባላጋራ ክልል ላይ ግብን ያነፈንፉ ነበር። ሶስቱ ደግሞ ግብ እንዳይቆጠርባቸው በተቃራኒው ይጠብቁ ነበር። በእርግጥም የመጀመሪያው መስመር ላይ የሚኖረው በረኛው ብቻ ነው» በማለት ለመጀመሪያ ጊዜ የእግር ኳስ ህግ እና ፍልስፍናን ተከትሎ ጨዋታዎችን ማድረግ እንደተጀመረ፤ እንግሊዝም ባላጋራዋን ስትገጥም 1-2-7 አሰላለፍ ወይም «formation» ይዛ እንደቀረበች፤ ስኮትላንድ በአንፃሩ 2-2-6 አሰላለፍን እንደመረጠች ይናገራል። በወቅቱ የሁለቱ ቡድኖች ጨዋታ ምንም ግብ ሳይቆጠርበት ነበር የተጠናቀቀው። ከሁለቱ አገራት ፍልሚያ በኋላ አሰላለፍን መሰረት አድርጎ መጫወት አዋጪ እንደሆነ የእግር ኳስ ባለሙያዎች መገንዘብ ጀመሩ። በሌላ በኩል የእንግሊዙ ካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ እና ኖቲንግሀም ፎረስት በጊዜው የ2-3-5 አሰላለፍን በእግር ኳሱ ላይ ለማስረፅ ጥረት እያደረጉ ነበር። ከዚህም ሌላ ቀስ በቀስ በባላጋራ ክልል ላይ ግብ ለማግባት የሚራኮቱ አጥቂዎችን የመቀነሱ ተግባር ፋሽን ሆነ። እ.አ.አ በ1960 በዩክሬኑ የዳይናሞ ኬቭ የእግር ኳስ ክለብ ተደናቂ ታሪክ ያለው አሰልጣኝ «ቪክቶር ማስሎቭ» እግር ኳስን እንደ «አውሮፕላን» መስሎ በማቅረብ አዲስ የጨዋታ ፍልስፍናን አስተዋወቀ። ባላጋራን ለመርታት አጥቂዎችን መቀነስ፣ የተከላካይ እና የመሀል ክፍሉን ማጠናከር ተገቢ መሆኑን አመላከተ። ይህ ሂደት እስካሁንም ድረስ ቅርፁን እየቀያየረ አዳዲስ ፍልስፍናዎችን እያካተተ መጓዙን ቀጥሏል። ለሬኔ ዴካርት ማሰቡ መኖሩን ካረጋገጠለት። ወይም መኖሩ እንዲያስብ ካደረገው፤ እኛም ክቧ ኳስ በጥበብ ትገለፃለች፤ ኧረ እንዳውም እግር ኳስ ራሱ ጥበብ ነው የሚል ድምዳሜ እንሰጣለን። ይህን ስንል ግን ግብዝ ሆነን አይደለም። አዲስ ነገር መፍጠር ማሰብን አሊያም ለየት ያለ ጥበብን የሚጠይቅ ከሆነ፤ እግር ኳስ ጥበብ መሆኑን ለመደምደም ያን ያክል የሚከብድ ነገር አይደለም። መካድ የማንችለው ሀቅ ግን አንዳንድ ግብዞች እግር ኳስን ያለ ስፍራዋ ሲያስቀምጧት፣ አንዴ ዝቅ ሌላ ጊዜ ደግሞ ያለቅጥ ከፍ እንደሚያደርጓት ነው። ስታዲዮሞች የክቧን ኳስ ታሪክ በመያዛቸው ብቻ ዝም ብለው እንኳን ይጮሀሉ። ይህን ጩኸት ለመስማት ደግሞ ዝም ማለት ብቻ በቂ አይደለም። በተጨማሪ የክቧን ኳስ የደስታ እና የስቃይ ዘመናት ጠንቅቆ ማወቅ ያስፈልጋል። «ባዶነት እራሱ በስታዲዮሙ ውስጥ ባዶ ይሆናል። ይህ የሚሆነው ግን ፍፁም ከእግር ኳስ የራቃችሁ እና በስታዲዮሙ ውስጥ ቅንጣትም ትውስታ የሌላችሁ ከሆነ ብቻ ነው» ስታዲዮም ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ መግባት ብቻ የታሪኩ አካል አያደርግም። ወደ ሌላኛው ጥጋት ስንመለከት ደግሞ ክቧ ኳስ ደስታን ብቻ ሳይሆን የጠለቀ ሀዘንን ይዛ ከተፍ እንደምትል እናስተውላለን። ነፍሳችንን ሀሴት ለማድረግ ቋምጠን በግልባጩ መሪር ሀዘን ውስጥ ትጨምረናለች። ሞኛሞኝ ሆነን ከክቧ ኳስ ደስታን ብቻ ከጠበቅን «በእግር ኳስ ግጭትና ጥላቻ አይፈጠርም፤ መሀረብም እንባን አይጠርግም» ብለው እንደሚነታረኩት አይነት እንሆናለን ማለት ነው። አይናችንን ከከፈትን በዚህኛው ጥግ ላይ ሌላ ሞኛ ሞኝነት እንመለከታለን። የክቧ ኳስ አፍቃሪዎች እንደተዘነጉ ያስባሉ። ታሪክ ጥቂት ስፍራ፤ ቢያንስ እንኳን አንዳች ጥጋት አልሰጠንም ሲሉ ያጉረመርማሉ። ይህን የሚሉት ግን ክቧ ኳስ የሁለት ቢሊዮን ሰዎችን አይን በአንድ የቴሌቪዝን ሳጥን መክተቷን የዘነጉ ሰዎች ናቸው።አዲስ ዘመን ዛሬግንቦት 25/2011 