የሦስት ሺ ዓመት ባለፀጋው የገና ጨዋታ
ቦጋለ አበበ የባህል ስፖርት ከሰው ልጅ የአኗኗር ዘይቤ አንጻር በየአካባቢው የሚያከናውናቸው ስፖርታዊ እንቅስቃሴዎች ውስጥ አንዱ ነው። ባህል የአንድ ህብረተሰብ ልዩ ልዩ ማህበራዊ መተዳደሪያ ስርዓቶችን፤ የሀዘንና የደስታ ስሜት፤ መገለጫ የሆኑ ልዩ ልዩ ስነ ቃሎች፤ ጭፈራዎች ዳንኪራና አልባሳትን ያካተተ ሲሆን ሲጠቃለል የሕዝቦች ማህበራዊ ህይወት ማሳያና የማንነት መገለጫ ነው። የኢትዮጵያ ባህል ስፖርቶች ሁሉንም የህብረተሰብ ክፍል ማሳተፍ የሚችሉና ብሔር ብሔረሰቦች የበለጠ እንዲቀራረቡ፤ የመከባበርና የመቻቻል ባህላቸውንም እንዲያዳብሩ በማድረግ ጉልህ ሚና አለው። የባህል ስፖርት የሰው ልጅ በተፈጥሮ በለገሰው ነገር ህልውናውን ለማኖር በሚያደርገው የዕለት ተለት ውጣ ውረድና እንቅስቃሴ አማካኝነት የተፈጠረ ማህበራዊ ጨዋታና እንቅስቃሴ ነው። የባህል ስፖርት በአዝጋሚ ለውጥ ከህብረተሰቡ እድገት ጋር እያደገና እየዳበረ የመጣ የህብረተሰብ ወጉና ማዕረጉ የሱነቱ መገለጫ ከሆኑ ቅርሶቹ ውስጥም አንዱና ዋነኛው ነው።ከክርስቶስ ልደት በፊት በ6ኛው እና 7ኛው ክፍለ ዘመን በተለያዩ አካባቢዎች፤ በመንደር፣ በቤተሰብና በደብር የተመሰረተ የባህል ስፖርት ጨዋታ በኢትዮጵያ ይካሄድ እንደነበረ የባህል ስፖርቶች የውድድር ሕግ በሚል ሰኔ 2oo6 ዓ.ም በባህል ስፖርቶች ፌዴሬሽን ተዘጋጅቶ በኢትዮጵያ ብሔራዊ የባህል ማዕከል ድጋፍ የታተመው መፅሐፍ ያስረዳል። በዓለም አቀፍ ደረጃ «ሆኪ» ተብሎ የሚታወቀውን የገና ጨዋታ ኢትዮጵያውያን ከሶስት ሺ ዓመት በፊት ይጫወቱት እንደነበር የዓለም ሆኪ ፌዴሬሽን በድረ-ገጹ ከአራት ዓመት በፊት ያሰፈረው ፅሁፍ ያስረዳል። ያም ሆኖ ሆኪ አሁን ያለበት ደረጃና የእኛው የገና ጨዋታ ለንጽጽር እንኳን የማይበቃ ሁኔታ ላይ እንደሚገኙ ማንም መናገር ይችላል። የሆኪ ስፖርት መነሻው ከገና ጨዋታ መሆኑን ከጨዋታዎቹ ፍጹም መመሳሰል ተነስቶ መገመት ከባድ አይሆንም። ነገር ግን ይህን ተወዳጅ ስፖርት በኢትዮጵያ ማበልጸግና ዓለምአቀፋዊ ይዘቱን ማጎልበት ባለመቻሉ ምዕራባውያኑ የግላቸው አድርገው አሁን ላይ መነሻ የሆነው የገና ጨዋታ በሆኪ ተውጦ እናገኘዋለን።የገና ጨዋታ በኢትዮጵያ ባህላዊና ሀይማኖታዊ ይዘት ያለው፣ ከጥንት ጀምሮ የነበረ ጨዋታ እንደሆነ መዛግብት ያስረዳሉ፡፡ መምህር ካህሳይ ገብረእግዚአብሔር የተባሉ የታሪክ ተመራማሪና ደራሲ፤ ስለ ገና ጨዋታ ታሪካዊ አጀማመር ሁለት ትውፊቶች ተደጋግመው እንደሚነገሩ አስቀምጠዋል። ክርስቶስ ሲወለድ እረኞች ከመላዕክት ጋር አብረው እንደዘመሩና በወቅቱም የገና ጨዋታ መጫወት እንደጀመሩ አንደኛውን ትውፊት በመጥቀስ ያስረዳሉ፡፡ሁለተኛው ትውፊት ደግሞ ከሰብዓ ሰገሎች ጋር የሚገናኝ ነው፡፡ ንጉስ ሄሮድስ የሚባለው የዘመኑ ንጉሥ አዲስ የሚወለደው ህጻን የበለጠ ዝናና ክብር እንደሚያገኝ የሰማው ትንቢት ስላስደነገጠው በዚያን ጊዜ የተወለዱ ወንድ ህጻናት በሙሉ እንዲገደሉ ትዕዛዝ ሰጥቶ እያሳደደ ያስገድል እንደነበር ይወሳል። ሄሮድስ ታዲያ ክርስቶስ ሊወለድ መሆኑ ተነግሮት ስለነበር የት እንደሚወለድና ስለ አጠቃላይ ሁኔታው በቅርበት ለማወቅ በመፈለጉ አንድ ሰላይ የሰብዓ ሰገል ዓይነት ልብስ አስለብሶ፣ ከእነሱ ጋር እንዲቀላቀል ይልካል፡፡ ሰላዩ ከሰብዓ ሰገል ጋር ተቀላቅሎ ጌታ ወደሚወለድበት ሥፍራ ሲጓዙ፣ ይመራቸው የነበረው ኮከብ ድንገት ቀጥ ይላል፡፡ ይኼኔ ተጠራርተው መሃላቸውን ሲፈትሹ፣ ሰላዩን እንዳገኙት ይኸው ትውፊት ያስረዳል፡፡ ከዚያም ሰብዓ ሰገል ሰላዩን ይገድሉና ራሱን ቆርጠው እንደ አሁኑ የገና “ሩር” እየተቀባበሉ ተጫወቱበት ይላል – ሁለተኛው ትውፊት፡፡ ከዚያም በመነሳት የገና ጨዋታ ተፈጠረ ይላሉ፤ የታሪክ ተመራማሪው፡፡ ከዚያን ጊዜ አንስቶ ትውልድ ከትውልድ እየተቀባበለ፣ እስከ አሁን የቀጠለው የገና ጨዋታ፤ በየዓመቱ በታህሣሥ ወር በተለይ በኢትዮጵያ የገጠሩ ክፍል እረኞች በድምቀት ይጫወቱታል። ከክርስቶስ ልደት
በኋላም
በተለያዩ
ጊዜያት
በወቅቱ
ነግሰው
በነበሩ
የኢትዮጵያ
ነገስታት
ጊዜ፤
በመሳፍንት፤
በሹማምንቱ፤
በሎሌዎች፤
በሕዝቡ
መካከል
በሰንበትና
በአውድ
ዓመት
የባህል
ስፖርት
ጨዋታዎች
በከፍተኛ
ሁኔታ
ውድድርና
ፉክክር
በማድረግ
ይዝናኑበት
እንደነበር
በተለያዩ
ጽሁፎች
ተገልጿል።በአፄ ቴዎድሮስ
እና
በአፄ
ሚኒልክ
ዘመነ
መንግስታት
ወቅት
በራሳቸው
ንጉሶቹ
አዘጋጅነትና
ዳኝነት
በከፍተኛ
ሁኔታ
የባህል
ስፖርት
ጨዋታዎች
ይካሄዱ
ነበር።
አፄ
ቴዎድሮስ
የኢትዮጵያኖችን
ጥንካሬና
ጀግንነት
ለውጪ
አገር
ዜጎች
ለማሳየት
የኢትዮጵያ
ጎበዝ
ታጋዮችን
ከውጪ
አገር
ከመጡ
ዜጎች
ጋር
በራሳቸው
ዳኝነት
የትግል
ውድድር
በማወዳደር
ላሸነፉ
ኢትዮጵያኖች
ልዩ
ልዩ
ሽልማቶችን
ይሸልሙ
እንደነበርም
የታሪክ
ድርሳናት
ይነግሩናል።
አፄ
ሚኒሊክ
ደግሞ
የራሳቸው
የገና
ተጫዋቾች
በማደራጀት
ከእቴጌ
ጣይቱ
ቡድን
ጋር
የገና
ጨዋታ
ውድድር
ያደርጉ
ነበር።
እቴጌ
ጣይቱም
በስማቸው
የከፈቱትን
ሆቴል
ለማስተዋወቅ
የገበጣ
ጨዋታ
አዘጋጅተው
ያጫውቱ
ነበር።በአሁኑ ወቅትም በገጠር የሚኖረው አብዛኛው የኢትዮጵያ ሕዝብ በተለይም አርሶ አደሩና አርብቶ አደሩ አካላዊ ብቃቱን ከሚያዳብርባቸውና መንፈሳዊ እርካታን ከሚጎናፀፍባቸው እሴቶች መካከል የሱነቱ መለያ፤ ባህልና ልምዱን ወግና ማዕረጉን ከሚገልጽባቸው መንገዶች አንዱ የባህል ስፖርት ነው። በተለይም የተዳከመ አዕምሮውንና የዛለ አካሉን የሚያነቃቃባቸውና የሚያፍታታባቸው፤ በትርፍ ሰዓቱና በበዓላት ቀናት ማህበራዊ ግንኙነቱን የሚያጠናክርበት መሳሪያው የባህል ስፖርት ነው። አዲስ አበባን ጨምሮ በተለያዩ ከተሞች የባህል ስፖርቶች በተለይም በበጋው ወራት የገና በዓልን ምክንያት በማድረግ ውድድሮች ይካሄዳሉ። የክርስቶስ ልደት ወይንም የገና በዓልን ምክንያት በማድረግ እረኞች የገና ጨዋታን ከታህሳስ ጀምሮ እስከ ጥር ከዚያም እስከ ክረምቱ መግቢያ ይጫወቱ እንደነበርም የቀድሞ አባቶች ይናገራሉ።በተለይም የገና
ጨዋታ
በከፍተኛ
ሁኔታ
የሚካሄደው
መኸር
በተሰበሰበበት
አካባቢ
ለጥ
ባለ
ሜዳ
ከሰዓት
በኋላ
ሩሩ
ለዓይን
መታያት
እስከተቻለበት
ጊዜ
ድረስ
ጨዋታው
ይካሄድ
ነበር።
ጨዋታው
የሚካሄደው
በሁለት
የቡድን
አባቶች
አማካኝነት
እያንዳንዱ
ተወዳዳሪ
የተለየ
ስም
እያስመረጡ
ወደ
ቡድናቸው
ይቀላቀላሉ።
ይህም
የሚሆነው
ሁለት
ቡድኖች
ከአንድ
መንደር
ወይም
ቀበሌ
ከሆነ
ብቻ
ነው።
ሌላው ከፍተኛ የውድድር ዓይነት ደግሞ የቡድን አባቶች የተመደበው ደብር ከደብር፤ የላይ አምባ ከታች አምባ፤ የአንዱ ቀበሌ ከሌላው ቀበሌ ከሆነ ብቻ ነው። እንዲሁም ባገቡና ባላገቡ መካካል ተካፍለው የጨዋታውን ዓይነት በስምምነት የሚፈጸምም ነው። በዚህ የጨዋታ ዓይነት ለመንደር ወይም ለደብር ገናን ለመጫወት የፈለጉ ሁሉ የሚሳተፉበትና ለቡድኑ መግባት የሚችሉት የተጫዋቾች ቁጥር ማዕቀብ የሌለውና ሊበላለጥ የሚችል የትርምስ የገና ጨዋታ ሲሆን፤ አንድ ተጫዋች ሲወጣና ሲገባም በቡድኑ አባላት የማይጠየቅበት ነው። በቡድን አባቶች በምርጫ የሚጫወቱ ሌላው ገና ግን አንዱ በጨዋታው ተጎድቶ ቢወጣ ወይም አዲስ ለመግባት ቢፈልግ ለቡድኑ አባት ለጎበዝ አለቃ ወይም ለአጫዋቾች ተናግሮ ሲፈቀድለት የሚገባበት ነው። የገና ጨዋታን ይጫወቱበት የነበረው ዱላ ከጫፉ ቀለስ ያለ የእንጨት ገና ሲሆን የመጫወቻ ሩር (ጥንግ) ከቆዳ ወይም ከዛፍ ስር ድቡልቡል አድርጎ በማዘጋጀት በመምታት፤ በማንከባለልና በመለጋት ነበር የሚካሄደው። አለባበሳቸውም ጉልበት ላይ የሚቀር ሱሪ፤ እጀ ጠባብ፤ ከወገቡ ላይ የሚጠመጠም ድግ ነበር ለብሰው የሚጫወቱት። በአንዳንድ አካባቢ የገና ጨዋታ በሚደረግበት ጊዜ አንድ የጎበዝ አለቃ ከአማካሪዎቹ ጋር ከመሃል ሜዳ አቆራቋዥና ጨዋታውን የሚመሩ አራት የድንበር ጠባቂዎች ይደረግለት ነበር። የጨዋታው ፍፃሜም በግብ ወይም በነጥብ የሚለይ ነው።የገና ጨዋታ ብዙ አይነት ውድድር ይደረግበት ነበር። ለምሳሌ ያህልም ቁርቁዝ፤ ሙጭ፤ ቀልቦ መለጋትና አፍሶ መለጋት ይጠቀሳሉ። አፍሶ መለጋት ከባድ የአውዳመት ጨዋታ ሲሆን አፍሶ በመለጋት የሚጫወቱት ነው። ህግና ሚና በሚከበርበት ጊዜ ደግሞ ቀልቦ መለጋት ጨዋታ ላይ ይውላል። ሙጭ ጨዋታ በመጥረግ ብቻ እንጫወት ብለው በስምምነት ያገኙትን የሰውንም እግር ሆነ ጥንጉን በመጥረግ የሚጫወቱት ነው። ቁርቁዝ የተባለው አጨዋወት ህግን በመከተል በሚናህ በማለት ጥንጓን በኃይል ሳይጫወቱ ወይም ሳይመቱ በማንከባለል ብቻ የሚጫወቱት ጨዋታ ነበር።በቀድሞው የገና ጨዋታ ጊዜ ጨዋታው የሁሉም መሆኑን ለመግለጽ «በገና ጨዋታ የለም ሎሌ ጌታ፤ በገና ጨዋታ አይቆጡም ጌታ» እየተባለ በሚደርሰው አደጋ ምንም አይነት ቂም መያዝና አደጋ መፍጠር ወይም ጠብ በማያስከትል መንገድ ይካሄድ እንደነበርም ይወሳል።አዲስ ዘመን ታህሳስ 29/2013