በፍርድ ቤት እውነትና ፍትሕ መስጠት ሙሉ በሙሉ ሰላም እንደማያመጣ ተጠቆመ
የባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴ በወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ረቂቅ አዋጅ እንዲካተት ተደርጓልወንጀል የፈጸመ ግለሰብም ይሁን ቡድን በተገቢው የፍርድ ቤት ሒደት ውስጥ አልፎ የሚገኘው እውነትና የሚሰጠው ፍትሕ ትክክለኛ መሆን ያለበት የሕግ ሥርዓት ቢሆንም፣ ሙሉ በሙሉ የሚፈለገውን ሰላም ሊያመጣ እንደማይችል ተጠቆመ፡፡ይኼ የተጠቆመው የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ጥር 4 ቀን 2013 ዓ.ም.፣ ‹‹ፍርድ ቤቶች ከየት ወዴት?›› በሚል ባዘጋጀው ሲምፖዚየም ላይ ነው፡፡ በአዲስ አበባ ሒልተን ሆቴል ለግማሽ ቀን ተዘጋጅቶ በነበረው ሲምፖዚየም፣ ስለፍርድ ቤቶች አመጣጥና አሠራር የሚተርክ ዘጋቢ ፊልም ከታየ በኋላ፣ ስለአገሪቱ የፍትሕ ሥርዓትና አሠራር፣ የታሪክና የሕግ ምሁራን አጭር ገለጻ ሰጥተዋል፡፡ በወንጀል ጉዳዮች የተሻለ ዕውቀት እንዳላቸው፣ በሕግና ፍትሕ ማሻሻያ አማካሪ ምክር ቤት ውስጥ በዋናነት የወንጀል ሥነ ሥርዓትና የማስረጃ ሕግን በማርቀቅ ከፍተኛ ድርሻ እንዳላቸው የተነገረላቸው ስሜነህ ኪሮስ (ዶ/ር)፣ በፍርድ ቤት ሒደት ውስጥ ስለሚገኝ እውነትና ስለሚሰጥ ፍትሕ አብራርተዋል፡፡ እንደ ስሜነህ (ዶ/ር) ገለጻ፣ አንድ በወንጀል አድራጊነት የተከሰሰ ሰው፣ ወንጀሉን ስለመፈጸሙ እውነትን ማረጋገጥና ፍትሕን መስጠት ሙሉ በሙሉ ሰላምን አያመጣም፡፡ ምክንያቱን ሲያስረዱ፣ በመደበኛው የፍትሕ ሥርዓት ሰው ገድሏል የተባለ ሰው ይፈረድበትና ቅጣቱን ጨርሶ ከእስር ይፈታል፡፡ ከእስር እንደተፈታ ከማኅበረሰቡ ጋር ሲቀላቀል ማኅበረሰቡ ያገለዋል፡፡ ይኼ ማለት ግለሰቡ ሁለት ጊዜ ተቀጣ ማለት ነው፡፡ ምክንያቱም ፍርዱ እውነትና ፍትሕን ቢያመጣም ማኅበረሰቡ ዘንድ ጥያቄ ስላለ ‹‹ሰላም›› አለማምጣቱን እንደሚያሳይ አስረድተዋል፡፡ በመሆኑም ሲወርድ ሲዋረድ የመጣውን የማኅበረሰቡን እሴቶች አቅፎ በመያዝ፣ ዘላቂ መፍትሔ ማግኘት የሚቻልበትን አሠራር መከተል አግባብነት እንዳለውና በአርቃቂ ባለሙያዎች ስለታመነበት፣ ባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴ፣ ረቂቁ ለውይይት በቀረበውና ከባለድርሻ አካላት ግብዓት እየተሰበሰበ ባለበት የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ ውስጥ እንዲካተት መደረጉን አስረድተዋል፡፡ስሜነህ (ዶ/ር) ባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴዎች በሕጉ ውስጥ እንዴት እንደተካተቱ ከአመጣጡ ጀምሮ ዘርዘር አድርገው ተናግረዋል፡፡ በየትኛውም አገር የፖለቲካ ለውጥ ሲመጣ፣ የሕግ ፍልስፍናውም ይለወጣል ካሉ በኋላ፣ የፍርድ ቤቶችን ውሳኔዎች ሲመለከቷቸው የሕግ ፍልስፍናቸው ቆንጠጥ ያሉ መሆናቸውን ጠቁመዋል፡፡ ይኼንን የሚሉት ስሜነህ (ዶ/ር) ጥሩ ሆነው ለመግለጽ ያህል እንጂ፣ ከንጉሡ ጊዜ ጀምሮ የነበረው የሕግ ፍልስፍና ሕጉን በደረቁ እንጂ የወጣበትን መንፈስ ያላገናዘበ (Formal Posetivism) እንደነበር ገልጸዋል፡፡ ‹‹በአሁኑ ዘመን ኢትዮጵያ መከተል ያለባት የሕግ ፍልስፍና ምን ዓይነት መሆን አለበት?›› በማለት የጠየቁት ስሜነህ (ዶ/ር)፣ የሕግ ፍልስፍና ከሕገ መንግሥቱ፣ ከአዋጆችና ከሰበር ውሳኔዎች እንደሚመነጩ፣ በዚህ መሥራት ከተቻለ ወደፊት መሄድ (Leapfrog) እንደሚቻል ተናግረዋል፡፡ ያለዚያ ባለው ‹‹የሕግ አተረጓጎም›› ሒደት ወደፊት መሄድ ይቻላል የሚል እምነት እንደሌላቸው ጠቁመዋል፡፡በባህላዊ ግጭት አፈታት ሒደት ላይ ትኩረት አድርገው የተናገሩት ስሜነህ (ዶ/ር)፣ ‹‹ባህላዊ ምንድነው?›› የሚለውን ጥያቄ አንስተው አብራርተዋል፡፡የመጀመርውና ስለዳኝነት የወጣው አዋጅ ቁጥር 219/1934 አንቀጽ (22) ላይ ተደንግጎ እንደሚገኘው፣ ‹‹ባህላዊ›› ማለት ፍርድ ቤት እስከሚቋቋም ድረስ፣ ፍርድ ቤት ባልተቋቋመበት ግዛት ሁሉ ትንንሹን ነገር እንደ አገር ልማድ፣ በኢትዮጵያ ሕግም እንዲታይና በዕርቅ መንገድ እንዲጨረስ የሚደረገውን አካሄድ ሕጉ እንደማይከለክል መደንገጉን አስታውሰዋል፡፡ ይኼም ሌሎች ተቋማት የራሳቸውን ዘዴ ተከትለው ዕልባት ሊያስገኙ እንደሚችሉ መደንገጉን እንደሚያሳይ ተናግረዋል፡፡ አዋጁ በወቅቱ ይሠራባቸው የነበሩትን ባህላዊ የግጭት መፍቻ ዘዴዎችን ለተፈጥሮ ሰውነትና ለህሊና ፍርድ ተቃራኒ ከሆኑት በስተቀር፣ ሌላውን መፍቀዱን በአዋጅ አንቀጽ (23) ሥር ደንግጎ እንደነበር፣ ይህም ማኅበረሰቡ የሚያጋጥሙትን ችግሮች በለመደው የግጭት አፈታት ዘዴ እንዲቀጥል መፍቀዱን እንደሚያሳይ አክለዋል፡፡ በ1955 ዓ.ም. የወጣው የፍርድ ቤት አዋጅ ቁጥር 195/55 ‹‹ሕግ››ን ሲተረጉመው በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ የወጣውን ብቻ እንዲያጠቃልልና ፍርድ ቤትንም ሲተረጉም በሕግ ብቻ የተቋቋመ እንዲሆን በማድረግ፣ ሌሎቹን ባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴዎችን ወደ ጎን መተውን ስሜንህ (ዶ/ር) ተናግረዋል፡፡ በኢትዮጵያ ተግባራዊ ከተደረጉ ሕግጋት ፍትሐ ነገሥት አንዱ መሆኑንና ከውጭ የሚመጣ መሆኑንም የጠቆሙት ስሜነህ (ዶ/ር)፣ ገዥዎች ሲገዙበትና ሕዝቡም ሲገዛበት ስለኖረ ይህ የሚያሳየው ሕግ መዋስ ስህተት አለመሆኑን እንደሆነ ጠቁመዋል፡፡በ1949 ዓ.ም. የወጣው የወንጀል ሕግ ሙሉ በሙሉ እስከሚሰርዘው ድረስ፣ ፍትሕ ነገሥት በ1922 ዓ.ም. ማሻሻያ ተደርጎበት ሲሠራበት እንደነበርም አስታውሰዋል፡፡ በኢትዮጵያ በልማድ ለወንጀል ጉዳይ ሲሠራባቸው የቆዩ አፈርሳታ፣ አውጫጪኝና ሌባሻይ የመሳሰሉት ባህላዊ ምርመራ ዘዴዎች በነጋሪት ጋዜጣም ዕውቅና ተሰጥቷቸው እንደነበር ገልጸዋል፡፡ አጥቢያ ዳኛን ጨምሮ እነዚህን ግጭት መፍቻ ዘዴዎች፣ ከ50 ዓመታት በላይ በሥራ ላይ የቆየውን የኢትዮጵያ ወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግን የጻፉት አሜሪካዊው የሕግ ፕሮፌሰር ስታንሊ ዜድ ፊሸር (Stanley Z Fisher)፣ ‹‹ባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴዎች›› እንደሚሏቸው ጠቁመው፣ እሳቸው ግን፣ ‹‹የኢትዮጵያ ሕጎች እዚሁ ተፈጥረው እዚሁ ያደጉ›› ያሉ እንደሚመስላቸው ተናግረዋል፡፡ በሕግ ፍልስፍና የባህል ግጭት አፈታት ዘዴ እንደማይደገፍ ጠቁመው፣ ኢትዮጵያ ውስጥ ያደጉና ኢትዮጵያዊ የግጭት መፍቻ ዘዴዎች ብቻ መሆናቸውን እንደሚያሳይም አስረድተዋል፡፡አሁን እየተሠራ ያለው ሕግ እውነትና ፍትሕን እንዲያመጣ ተደርጎ ዲዛይን መደረጉን ጠቁመው፣ ‹‹ይኼ ግን ብቻውን ሰላም ያመጣል? ብለን ስንጠይቅ፣ ጥያቄ ብቻ ሆኖ ይቀራል፤›› ብለዋል፡፡ በመሆኑም ሕጉን ሙሉ ለማድረግ ማለትም እውነት፣ ፍትሕንና ሰላምን እንዲያመጣ አስፈላጊ መሥፈርቶችን በማስቀመጥ፣ ባህላዊ የግጭት አፈታት ዘዴ በረቂቁ እንዲካተት መደረጉን ገልጸዋል፡፡ እንደ ስሜነህ (ዶ/ር) ገለጻ፣ በባህላዊ ግጭት አፈታት ዘዴ የሚታዩት፣ በክስ ሒደት ላይ ያሉ ጉዳዮች ሆነው፣ የግል ተበዳይ ያላቸው፣ ከሳሽና ተከሳሽ ፈቃደኛ ሲሆኑ ነው፡፡የግልም ይሁን የቡድን ተበዳይ የሌለበት ክስ እንደሌለ ገልጸው፣ የቅርብና የሩቅ ተጎጂ እንደሚሆኑ በመጠቆም፣ የቅርብ የተባለው ‹‹በጥፊ ሲመታና ሲዋረድ በየቀኑ የሚታየው ስለሆነ፣ የቅርብ ተጎጂ መሆኑን ማንም እንደማያጣው አስረድተዋል፡፡ እንደ ቤት ማቃጠል፣ ሰብል ማቃጠል፣ ድንበር መገፋፋትና ሌሎችም ማኅበረሰቡን ለግጭት የሚዳርጉ ክስተቶች በባህል ዘዴ መፍትሔ ቢያገኙ የተሻለ እንደሚሆን ጠቁመው፣ ገደብ እንዳለ ግን ተናግረዋል፡፡ ባህላዊ ጥቃቶች ከሚባሉት የወንጀል ዓይነቶች አንዱ በሴቶችና ሕፃናት ላይ የሚፈጸሙ አስገድዶ መድፈርና ጠለፋ የመሳሰሉት ወንጀሎች መሆናቸውን ገልጸው፣ እነዚህ ወንጀሎች በባህል መፍቻ ዘዴ ውስጥ እንዳይካተቱም አስታውቀዋል፡፡ግጭቶች በባህላዊ ዘዴዎች የሚፈቱት፣ ጠቅላይ ዓቃቤ ሕግ በሚያወጣው መመርያ መሠረት በሚቋቋም የባህላዊ ግጭቶች መፍቻ ተቋም፣ በግለሰብና በዓቃቤ ሕግ ጥያቄው ሲቀርብ መሆኑንም አክለዋል፡፡ ተከሳሹ በወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ሥርዓት ብዙ ሕገ መንግሥታዊ የመብት ጥያቄዎች ቢኖሩትም፣ እነዚያን መብቶች ጥሎ ጉዳዩ በባህል እንዲፈታለት ፈቃደኛ መሆን እንዳለበትና ጉዳዩም በባህላዊ ግጭት አፈታት ዘዴ ታይቶ የማይታወቅ መሆን እንዳለበት ገልጸዋል፡፡ይኼ የሚሆነው አንድን ጉዳይ በተመሳሳይ ተቋም ሁለት ጊዜ ማየት ስለማይቻል መሆኑን ጠቁመው፣ ጉዳዩ በባህል ካለቀ በኋላ፣ ፍርድ ቤት ቀርቦ ውሳኔው ከሕግና ሞራል ጋር እንደማይጣረስ፣ እውነት የወጣበት፣ ፍትሕንና ሰላም የተገኘበት መሆኑ ከተረጋገጠ በኋላ እንደሚመዘገብም ስሜነህ (ዶ/ር) ገልጸዋል፡፡ ፍርድ ቤቱ ካላፀደቀው ግን ጉዳዩ በመደበኛ ፍርድ ቤት እንደሚቀጥል አክለዋል፡፡በሲምፖዚየሙ ላይ የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ዳኞች፣ የፓርላማ ተወካዮችና ተጋባዥ እንግዶች የተገኙ ሲሆን፣ በቀረበው ዘጋቢ ፊልም ላይ በአጠቃላይ ስለፍርድ ቤቶች የፍትሕ ሒደት ታሪክን በሚመለከት፣ ታዋቂው የሕግ ባለሙያና ጠበቃ አቶ ታምሩ ወንድምአማገኘሁ አጭር ማብራሪያ ሰጥተዋል፡፡  በደቡብ ክልል የጉራጌ ማኅበረሰብ ባህላዊ ግጭቶች አፈታት ዘዴ ምን እንደሚመስል ጥናት ያደረጉት ባህሩ ዘውዴ (ፕሮፌሰር)፣ የቦረና ገዳ ሥርዓት የባህል ግጭቶች አፈታት ዘዴን በሚመለከት ደግሞ ምርምር ያደረጉት አበራ ደገፉ (ዶ/ር) አጭር ማብራሪያ ሰጥተዋል፡፡ የፌዴራል ፍርድ ቤቶችን ከደጋፊ ሠራተኛነት እስከ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ዳኝነት የሠሩትና እየሠሩ ያሉት ዳኛ ምጽላል ኃይሌ ደግሞ፣ አጠቃላይ ስለፍርድ ቤቶች ሁኔታና አሠራር ገለጻ ያደረጉ ሲሆን፣ መድረኩን የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንት ወ/ሮ መዓዛ አሸናፊ መርተውታል፡፡      