ከግማሽ ክፍለ ዘመን በላይ እያገለገለ ካለው የፍትሐ ብሔር ሕግ አራቱን መጻሕፍት ለማሻሻል ጥናት ቀረበ
በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት በፈረንሣዊው የሕግ ምሁር ሬኔ ዴቪድ ተረቅቆ በ1952 ዓ.ም. የአገሪቱ የፍትሐ ብሔር ሕግ ሆኖ የወጣውና ለ58 ዓመታት እያገለገለ ያለው የፍትሐ ብሔር ሕግ፣ አካቶ ከያዛቸው ስድስት መጻሕፍት ውስጥ አራቱን ማሻሻል በማስፈለጉ የማሻሻያ ጥናት ቀረበ፡፡ መሻሻል ያስፈልጋቸዋል ተብሎ የማሻሻያ ጥናት የቀረበባቸው የፍትሐ ብሔር መጻሕፍት፣ የውል ሕግ፣ የንብረት ሕግ፣ የውርስ ሕግና የሰዎች ሕግ ሲሆኑ፣ ጥናቱን ያቀረበው የፍትሕ፣ የሕግ ምርምርና ሥልጠና ኢንስቲትዩት ነው፡፡ መሻሻል ካለባቸው ሕጉች የንብረት ሕጉ 520 አንቀጾች ማለትም ከፍትሐ ብሔር ሕግ አንቀጽ 1126 እስከ 1646 ድረስ የሚገኙት ድንጋጌዎች መሻሻል እንዳለባቸው በመግለጽ፣ የማሻሻያ ጥናት ያቀረቡት የኢንስቲትዩቱ ኤክስፐርቶች ወ/ሪት የትናየት ደሳለኝና አቶ መስፍን እሸቱ ናቸው፡፡ የጥናቱ ዋና ዓላማ ከ58 ዓመታት በላይ ዕድሜ ያስቆጠረው የንብረት ሕግ፣ ከሕገ መንግሥቱና መንግሥት ከሚከተለው የኢኮኖሚና የመሬት ፖሊሲዎች ጋር እንዲጣጣም ለማድረግ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ ለአተረጓጎም አስቸጋሪ የነበሩ ድንጋጌዎችን ግልጽ ለማድረግ፣ ጊዜ ያለፈባቸውን ድንጋጌዎች ለማስቀረት፣ ከንብረት መብት ጋር በተገናኘ የተቀረፁ አዳዲስ ጽንሰ ሐሳቦችን በመፈተሽ የማሻሻያ ሐሳብ ማቅረብ መሆኑንም ኤክስፐርቶቹ አክለዋል፡፡ ሕጎች፣ የሰበር ፍርድ ቤት ውሳኔዎች፣ ከፍትሕና ከሕግ አካላት ባለሙያዎች (ዳኞችና ጠበቆች)፣ ከሕግ ትምህርት ቤቶች፣ ከጥናታዊ ጽሑፎችና ከተለያዩ ግኝቶች ማጥናታቸውን ዘርዝረው አቅርበዋል፡፡ ከድንጋጌዎቹ ውስጥ በግልጽ አዋጅ የወጣላቸው ምዕራፎች በጥናቱ አለመካተታቸውን ጠቁመዋል፡፡የውል ሕግን ለማሻሻል የሚረዳ ጥናት ያቀረቡት ደግሞ፣ አቶ አብዱራዛቅ ነስሮና ወ/ሮ ፍሬሕይወት አራርሳ የሚባሉ የኢንስቲትዩቱ ኤክስፐርቶች ናቸው፡፡ የጥናቱ ዋና መነሻቸው በውል ሕጉ ውስጥ የሚስተዋሉ ክፍተቶችንና ችግሮችን በመለየት፣ ለሕግ አውጪው የመፍትሔ ሐሳብ ለማቅረብ መሆኑን ጠቁመዋል፡፡ የውል ሕጉ አገሪቱ ተቀብላ ካፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶችና ሌሎች ሕጎች ጋር እንዲጣጣም፣ ሕጉ ሲረቀቅ በዋና ምንጭነት ከተጠቀማቸውና የዳበረ ሕግ ካላቸው አገሮች ጋር በማነፃፀርና ክፍተቶችን በመለየት፣ አሁን ካለው ማኅበራዊና ኢኮኖሚዊ የዕድገት ደረጃ ጋር እንዲጣጣም በማድረግ ከግምት ውስጥ ሊገቡ የሚገባቸው ሐሳቦችን ለሕግ አውጪው ለማቅረብ መሆኑን በማስረዳት የጥናቱን ዓላማ ዘርዝረዋል፡፡በአቶ ጋሻዬ መረሳና በወ/ሮ ህሊና መኮንን የቀረበው የውርስ ሕግ ማሻሻያ ጥናት እንደሚጠቁመው፣ የውርስ ሕጉ የተለያዩ ችግሮችንና ክፍተቶችን የያዘ ነው፡፡ ችግሮቹ ውስብስብና ግልጽነት የሌላቸው፣ ለትርጉም የተጋለጡ፣ ጊዜ ያለፈባቸው አሠራሮች፣ አግባብነትና ፍትሐዊነት የጎደላቸው፣ የቋንቋ አጠቃቀም ችግሮች ያሉባቸውና ሌሎችም ችግሮች አንዳሉ በዝርዝር አስቀምጠዋል፡፡ በአጠቃላይ ያቀረቡት ጥናት የውርስ ሕጉን ለማሻሻል ለሚደረገው ሥራ በዋና ግብዓትነት የሚያገለግል መሆኑን አስረድተዋል፡፡ የሰዎች ሕግ (Law of Person) እንዲሻሻል ጥናት ያቀረቡት የኢንስቲትዩቱ ኤክስፐርቶች ደግሞ ወ/ሮ ስንዱ ተካልኝና አቶ አዲሱ ከበደ ናቸው፡፡ በጥናቱ እንዲሻሻሉ የተጠቆሙት አንቀጾች የሚኖር መሆን (Viability) የሚለውን ቅድመ ሁኔታ ማስቀረት የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር (4)፣ የተፀነሰበት ጊዜ አቆጣጠር የሕግ ግምትን መቃወም እንዲቻል መፍቀድ አንቀጽ 3(1)፣ የመለያ ማስረጃ አንቀጽ (7)፣ አስገዳጅ የቤተ ዘመድ ስም ቀሪ እንዲሆን ስለማድረግ አንቀጽ (32)፣ የግል ስም ክልከላ ምክንያት ማስፋትና በግልጽ ማመላከት አንቀጽ (38)፣  የግል ስም ምርጫ አንቀጽ (34)፣ የግል ስም ስለመለወጥ አንቀጽ (43) እና ሌሎች 19 አንቀጾችን የሚመለከት ነው፡፡ ተበታትነው የሚገኙ ሕጎችም ለአጠቃቀም ምቹ ባለመሆናቸው ተጠቃለው እንዲቀመጡም በዝርዝር ጠቁመዋል፡፡ሕጎቹ እንዲሻሻሉ ጥናት ያቀረቡት ኤክስፐርቶች፣ የሌሎች አገሮችን ልምድ በማነፃፀርና በመዳሰስ ግብዓት ማግኘታቸውን ጠቁመዋል፡፡ ጥናታዊ ጽሑፎቹ በቀጣይም ውይይት ተደርጎባቸው የሚገኙት ግብዓቶች ተካተው ለሕግ አውጪው አካል እንደሚቀርቡም ተናግረዋል፡፡ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 55(6) መሠረት ሕጉን የማውጣት ሥልጣን ለፌዴራል መንግሥቱ ቢሰጥ ተሻለ መሆኑን በጥናታቸው ጠቁመዋል፡፡  ኢንስቲትዩቱ ሰኞ መጋቢት 10 ቀን 2010 ዓ.ም. በረቂቅ ጥናቱ ላይ ከባለድርሻ አካላት ጋር ለአንድ ቀን በፓናሮማ ሆቴል ባዘጋጀው ውይይት የኢንስቲትዩቱ ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ ምትኩ ማዳ እንደገለጹት፣ የፍትሐ ብሔር ሕጉ ሲወጣ ከነበረበት ጊዜ በተለየ ሁኔታ የኅብረተሰቡ ማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚዊና ፖለቲካዊ ሁኔታዎች እጅግ በጣም ተለውጠዋል፡፡ አዲስ ሕገ መንግሥትም ፀድቆ ከተተገበረ ከ20 ዓመታት በላይ ዕድሜ አስቆጥሯል፡፡ በመሆኑም ከሕገ መንግሥቱ ጋር የሚጣጣም ድንጋጌ በማስፈለጉ አንዳንድ ድንጋጌዎችን በጥናት በመለየት፣ ከሕገ መንግሥቱ ጋር በማጣጣም ተሻሽለው ሊደነገጉ እንደሚገባ ተናግረዋል፡፡ በመሆኑም በተጠቀሱት መጻሕፍት ላይ ጥናት ተደርጎ ከማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎችና ስትራቴጂዎች ጋር እንዲጣጣሙ የማሻሻያ ሥራዎችን ለመሥራት፣ አጋዥና ጠቋሚ ምክረ ሐሳቦችን ለሕግ አውጪው ለማቅረብም ጥናቶች እየተካሄዱ መሆኑን ተናግረዋል፡፡