«ባዲገዝ» – ፍቅርና ሰላም የሚለመንበት
 ‹‹ባዲገዝ›› ከወሎ ባህላዊ ትውፊቶች አንዱ ነው። በጥቅምት ወር የሚከበረው ይህ በዓል ‹‹መተጋገዝ›› የሚል ጽንሰ ሐሳብ እንዳለው እና ‹‹ የእሸት ሳምንት›› ተብሎም እንደሚጠራ የሀገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ። ይህ ህዝብ ገራገር ነው። ነገሩም የግንባር ስጋ ነው። በየተግባራቱ መካከል ፈጣሪውን ይለምናል። ቀየው፣ ሰፈሩ እምነቱ፣ ወጉ፣ባህሉ በአጠቃላይ ሀገሩ አማን (ሰላም) ይሆን ዘንድ ዱአ (ጸሎት) ያደርጋል። ሰላም፣ ፍቅርና ውዴታ (ሙሀባ) የሁሉም ነገር መሰረት መሆኑን ቀድሞ የተገነዘበ ማህበረሰብ ይመስላል። ፋና ቴሌቭዥንን መነሻ ያደረገው የባህል ቅኝቴን እንዲህ አቀረብኩላችሁ። መሬት ያበቀለው እርዚቅ (በረከት) ለፍሬ መድረሱ የሚበሰርበት ‹‹የእሸት መቅመስ በዓል›› ነውም ይሉታል። አረንጓዴ ሆኖ በማሳው ላይ ይታይ የነበረው እህል (አዝመራ) ፍሬ አድርሶ ሲወይብ፣ ጭራ የነሰነሰው የበቆሎ ሽጉጥ ከጮርቃነት አልፎ ፈልፍላችሁ ቃሙኝ ቃሙኝ ሲል፤ ጥንቅሹ ገለባውን አበጭጮ ቀንድሻችሁ መልጣችሁ ኮርሽሙኝ ኮርሽሙኝ ሲል፣ አገዳና ቅጠሉ ወይቦ የባቄላው እምቡጥ ሲሸት፣ የአተሩ እሸት ለ‹‹እንኩቶ›› ሲበቃ፣ ሽምብራውም ጠርጥሩኝ ጠርጥሩኝ ሲል፤ ዱባው ከሚከልሉት ቅጠሎች በላይ ሆኖ እዩኝ ግመጡኝ በሚልበት ወቅት የሚከበር ድንቅ የመዋደድ በዓል ነው። ባዲገዝ ሲከበር ሁሉም ለቀጣዩ አመት በሰላም መድረስ ይችል ዘንድ ዱአ ይደረጋል። በሽታ፣ ችግር፣ መፈናቀል እንዳይኖር በምትኩም መዋደድ፣ አንድነት፣ ፍቅር፣ ሙሐባ በማህበረሰቡ ውስጥ እንዲነግስ ፈጣሪ ይለመናል። በአንድ ላይ በፍቅር የሚሰባሰበው እንዲሁ ሰው ብቻ አይምሰላችሁ እሸትም ጭምር እንጂ። ማህበረሰቡ ከየማሳውና ከየጓሮው ካበቀለውና ካፈራው አዝመራ ያለውን እሸት ቀጥፎ ይዞ ይመጣል። የበቆሎው፣ የጥንቅሹ፣ የአተሩ፣ የባቄላው፣ የዱባው፣ የማሽላው፣ የፓፓያው፣ የብርቱካኑ፣ የሀባቡ፣ የብትሮሎሚው ምን አለፋችሁ የሁሉም እሸት አይቀርም። ማር ያለውም ማሩን ያቀርባል። እንስቶች ተለይተው የሚቀሩ አይምሰላችሁ። ጉፍታቸውን (ስካርፕ) ከራስ ጸጉራቸው እስከ ትከሻቸው ድረስ በረዥሙ መልበሱ እንደተጠበቀ ሆኖ ሙጌራ ጋግረውና ቡና አፍልተው ይዘው ይመጣሉ። ለተራራቁት መሰባሰቢያ፣ መገናኛና መመራረቂያ ስልት ሆኖ ማህበረሰቡን በፍቅር አንድ ያደርጋል። የሁሉም ፈጣሪና ሁሉን የማድረግ አቅም ባለቤት ለሆነው ‹‹አላህ›› ፈጣሪ ምስጋና በማቅረብ የፈጠራቸውን ሕዝቦች፣ የፈጠራትን ምድር፣ የፈጠረውን አለም እና ከታላላቅ እንስሳት እስከ ትናንሽ ነፍሳት ድረስ ፍጥረታቱን በሰላምና በፍቅር ከአመት አመት እንዲያኖር ይለመናል፤ ዱአ (ጸሎት) ይደረጋል።ከማህበረሰቡ መካከል ዘንድሮ ላይ ሆኖ በቀጣይ አመት በሰላምና በጤና መድረስ እንዲችል ወይም ደግሞ በልቡ ያሰበውን የከጀለውን (በልቡ የፈለገውን) እንዲያሟላለት ለፈጣሪው ቃል (አሃድ) ሊገባ ይችላል፤ ስለት ይሳላል ማለት ነው። በዚያ በገባው ቃል መሰረትም አቀርባለሁ፣ አደርጋለሁ ያለው ነገር (በግ፣ፍየል፣ዶሮ … ወዘተ) በዚህ የመሰባሰቢያ የእሸት ቀመሳ ዕለት ያቀርባል። የተሰባሰበው ማህበረሰብም ያንን በጧት ቁርስ እንዲመገብ ተደርጎ ዱአ ይጀመራል። ሳያነጣ፣ ሳያሳጣ፣ ሳያገረጣ፣ አሳምሮ፣ ሀገርን አማን አድርጎ፣ የሰውንም የእንስሳቱንም ጤና ጠብቆ እንዲያኖር ፈጣሪ በብርቱ ይጠየቃል። ክፉ ነገር በሀገርና በሕዝቦች ላይ እንዳይከሰት፣ ከአዛውንት እስከ ወጣት በሰላምና በጤና እንዲኖር፣ ከሰው እስከ ሀገር ጎረቤት ድረስ ሰላም እንዲሆን ለፈጣሪ ጥሪ ይተላለፋል። ጸሎት (ዱአ) ይደረጋል። አዎ የወሎ ሕዝብ ልቡ አዛኝ ነው። ልቡ ሩህ ሩህ ነው። ለሰው ጥላቻን ማሰብ ነውር ነው፤ የተወገዘ ተግባር ነው። ከፈጣሪ የሚያካክድ የተወገዘ ተግባር ተደርጎ ይቆጠራል። በእምነት፣ በዘር፣ በጾታ፣ በአመለካከት፣ በሀብት…ወዘተ ድንበር መከለልን አያውቃቸውም፤ አይወድም፤ አብዝቶ ይጸየፋል። በባዲገዝ ስርዓትም የሚከወነው ይሄው ነው።አጃኢብ የሚያሰኘው ደግሞ፡- እያንዳንዱ የማሕበረሰብ ክዋኔዎች ፍጹም ፍትሃዊ ናቸው። አንዱ በሌላው ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ አይደሉም። የአለማት ጌታ ከሆነው አላህ (ፈጣሪ) ጋር የሚያጋጩ ተግባራት ፍጹም የተከለከሉ ናቸው። ፈጣሪ የማይወደው ተግባር የሰውም ልጅ የማይወደው ተደርጎ ይወሰዳል። ለዚህም ነው ባዲገዝ ሲከበር እምነትና ጾታ ተለይቶ አይደለም። ታላላቅ የሀገር ሽማግሌዎች ዱአ የሚያደርጉትም ለሁሉም ፍጡራን ነው፤ ትንንሽ ነፍሳት ሳይቀር። ለሀገርና ለሕዝብ ሰላም፣ አንድነት፣ መዋደድ፣ ብልጽግና፣ እድገት፣ ልዕልና ክብር ፈጣሪ የሚለመንበት ነው። የደረሰው እሸት በአንድ ተሰብስቦ በጋራ ይበላል። በአንድ ላይ ሁሉም በፍቅር እንዲኖር፣ መነጣጠል እንዳይገጥመው ለፈጣሪ በጋራ የሚጸለይበት ወቅትም ነው። በሀገር ላይ የሚያንዣብቡ ችግሮች እንዲወገዱ እና ሰናይ ጊዜ እንዲመጣ ፈጣሪ በጽኑ ይለመናል። ማህበረሰቡም ተዋድዶ፣ ተፋቅሮና ተከባብሮ እንዲኖር በባህሉ መሰረት በሀገር ሽማግሌዎች አማካኝነት በፈጣሪ ስም ይመረቃል። ከምርቃቶቻቸውም በጥቂቱ ጀባ ልበላችሁ። ‹‹በነፋስና በዝናብ መልክ መጥፎ እንዳይመጣ፣ በሰማይም ሆነ በምድር የመጣን መጥፎ እዚያው እንክት፣ ድቅቅ፣ እርግፍ አድርግ፤ ነቅለህ ጣል። በሰውም፣ በእንስሳትም፣ በሀገርም ለመጣ በዱአ መክት፣ ተነቃነቅ፣ ጠብቅ፣ በሀገርም በሰውም ላይ መጥፎ ያሰበና ጅል ስራ ያሰበን ትሪ በል (ለይተህ አስወግድ)፣ ጎድን በል፣ ለኢባዳ ለኢባዳ (ለነፍስ እንጂ ለስጋ ያልሆነ)፣ ከበሬ በታይ ጎድን በል፣ ከበሬ በታይ ጎድን በል፣ ከፈር በታይ ከፈር በታይ ነቅለህ ጣል፣ አንድ ላይ ተነቃነቅ፣ አንድ ላይ ትመም፣ ሲሉም በሚያምር ምንጣፍ ላይ ለበዓሉ የተሰባሰቡ ሽማግሌዎች ይመርቃሉ። ማህበረሰቡም በአንድ ዜማ ‹‹አሚን፣ አሚን፣ አሚን›› በማለት ምርቃቱን ይቀበላል። ሌላውም ቀበል ብሎ አገር አማን ይሁን፣ ወረርሽኙም ይጥፋ፣ ነገርን፣ አዚምን፣ ትካዜን በሩቅ፣ ሁልጊዜም በፍቅር እንድንኖር አላህ ያድርገን! በማለት ምርቃቱን ያዥጎደጉዳል። ማህበረሰቡ በዓሉን መሰረት አድርጎ በሚሰባሰብበት ጊዜ ከፈጣሪው የአንድነት፣ የሰላም፣ የጤና፣ የሐብት፣ የፍቅር መለመኛ አጋጣሚ አድርጎ ይጠቀምበታል። ወገን ለወገኑ እና ለሀገሩ ፈጣሪውን እና ፈጣሪውን ብቻ በመለመንና በመማጸን የሚያከብረው በዓል ነው። ለእኔ ማለትን በመተው ለእኛ የሚል አስተሳሰብን የሚያጎለብት ምርጥ የባህል ትውፊት ነው። አጃኢብ ያሰኛል። በዚህ ወቅት በመካከላችን የሚስተዋሉ የረከሱ የአስተሳሰብ ሸቀጦችን እና እኩይ ድርጊቶችን አሽቀንጥሮ ለመጣል ያግዛል። ‹‹እኔ ከሞትኩ ሰርዶ ….›› የሚሉ ራስ ወዳድነት ባህሪ የተጠናወታቸውን አካላት የሚያስተምር ነው። ለሀገርና ለወገን አንድነት ማሰብን ያስተምራል። በአጠቃላይ በጎ ራዕይና ተስፋ ለሀገርና ለወገን እንዲደርስ ፈጣሪን መለመኛና ማመስገኛ የፍቅር፣ የመዋደድና አንድነት በዓል ነው። አዲስ ዘመን ጥቅም4/2012 ሙሐመድ ሁሴን