ከሕመሙ ጋር የሚታገለው – ጣና ሐይቅ
መግቢያየኃይማኖት ልሂቃንና ተመራማሪዎች ብዙ ብለውለታል፣ ከኤደን ገነት የተጨለፈ፣ የቃል ኪዳኗን መርከብ ያንሳፈፈ፣ ፍጥረትንም ሁሉ ያተረፈ፣ በልብ አምሳያ የተሠራ፣ የኃይማኖት፣ የእምነት፣ የታሪክ፣ የትውፊት፣ … ምንጭና ባለቤት ሲሉም ነው የሚገልጹት – ጣና ሐይቅን:: አብነቶቹን በማንሳትም ጣና ውስጥ ኢትዮጵያ አለች፣ የዓለም ታሪክም መገኛ በማለት የጣናን እምቅ የታሪክ ማዕከልነት ያስረዳሉ።በመፅሐፍ ቅዱስ እንደተጠቀሰው እና ሌሎች የታሪክ ድርሳናት እንደሚያረጋግጡት ጣና ላይ ምድራዊ ፍጡር በጥፋት ውኃ በጠፉበት ጊዜ ዘር እንዲያተርፍ ቃል ኪዳን የተሰጠው የኖኅ መርከብ ያረፈበት ሲሆን የኖኅ መርከብ ያረፈበትም አራራት ተራራ በጣና ራስጌ (ዘጌ) ተክለሃይማኖት ቤተ ክርስቲያን ላይ ይገኛል። ይህንን የሚያረጋግጠው ዳጋ እስጢፋኖስ የሰው ዘር በኖኅ መርከብ አማካይነት መዳኑን ለማመልከት በመርከብ ቅርፅ የተሠራ ነው።ከሦስት ሺህ ዓመት በፊት የቅድስት ድንግል ማርያም ምሳሌ የሆነችውን ታቦተ ጽዮንን ቀዳማዊ ምኒልክ ከ318 ሌዋውያን እና ከ12 ነገደ እስራኤል ጋር ይዞ ወደ ኢትዮጵያ በመጣ ጊዜ ያረፈችው ጣና ቂርቆስ ገዳም መሆኑን በዚህም 800 ዓመታትን መቆየቷን የታሪክ ተመራማሪውና ፀሐፊው ፍቅሬ ቶሎሳ (ፕሮፌሰር) የታሪክ ድርሳናትን ዋቢ አድርገው አስረግጠው ያስረዳሉ። የኢትዮጵያ ብሎም የዓለም ታሪክ መገናኛ ሐይቅ መሆኑንም ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል። ቅድስት ድንግል ማርያም ከልጇ ከዮሴፍና ከሰሎሜ ጋር 3 ወር ከ10 ቀናት የተቀመጠችበት ቦታም ነው – ጣና ሐይቅ።ይሁን እንጅ ከ2003 ዓ.ም ጀምሮ ሐይቁ በችግር ውስጥ ገብቷል፤ እምቦጭ የተሰኘው መጤ አረም ደግሞ ዋነኛው ፈተናው ሲሆን ችግሩም በየጊዜው እየተባባሰ በአሁኑ ወቅት የህልውና አደጋ ገጥሞታል። እምቦጭን ለመከላከል በርካታ ተግባራት እንደተከናወኑ በየጊዜው ቢነገርም ከሪፖርትነትና ከጉንጭ አልፋነት የተሻገረ እንዳልነበረ ነው በኩር በጣና ላይ ጥናት የሠሩና በቅርበት የሚከታተሉ ባለሙያዎችን በማነጋገር በተደጋጋሚ በሰራችው የክትትል ዘገባ የታዘበችው።የአንድ ወቅት ርዕሰ ጉዳይጣና አሁንም ከህመሙ ጋር እየታገለ ይገኛል፤ ለመሆኑ ከዚህ በፊት የተከወኑ ተግባራት ለምን ስኬት ራቀቸው? ጣና የገጠመው ችግር መሠረታዊ ምክንያቶችስ ምን ይሆኑ? እንዴትስ በዘላቂነት እንታደገው? በሚሉና ተያያዥ ጥያቄዎች ዙሪያ ከዘርፉ ባለሙያዎች ጋር ቆይታ አድርገናል። መልካም ንባብ።የህመሙ መንስኤሰለሞን ክብረት (ዶክተር) በካሊፎርኒያ ዩኒቨርሲቲ የሥነ ህይወት ከፍተኛ ሳይንቲስት እና ዓለማቀፉ ጣናን መልሶ ማቋቋም ማኅበር ሊቀ መንበር ለበኩር እንዳሉት የጣና ሐይቅ ከእንቦጩ በተጨማሪ ብዙ ውስብስብ ችግሮች ተጋርጠውበታል። በየዓመቱ ወደ ሐይቁ በገባር ወንዞች አማካኝነት የሚገባው በሚሊዮን ቶን የሚመዝን ደለል ሌላው ስጋት ነው። የሳተላይት ምስሎችን ዋቢ በማድረግም በደለል ምክንያት ሐይቁ ወደ የብስነት እየተቀየረ መሆኑን አስረድተዋል። በሐይቁ ዙርያ ያሉ ከተሞች ወደ ሐይቁ የሚለቁት ቆሻሻ የሃይቁ የውሃ ጥራት ከጊዜ ወደ ጊዜ እንዲበከል ምክንያት ሆነዋል። ይህም ለእንቦጭ ጥሩ የመራቢያ ሁኔታ ፈጥሮለታል። ስለዚህ እንቦጭን ማስወገድ ሲባል እነዚህን ችግሮች በሙሉ መፍታትን ይጠይቃል – እንደ ሰሎሞን ክብረት (ዶ/ር) ማብራሪያ።አቶ መልከ ማርያም ገነት በባሕር ዳር ዩኒቨርሲቲ መምህርና በአሁኑ ወቅትም በህዝብ ፖሊሲና አመራር የዶክትሬት ዲግሪ ተማሪ ናቸው፤ በጣና ሐይቅና ዙሪያውም ጥናትና ምርምር ሠርተዋል። የጣና ሐይቅና የገጠመውን ፈተና በተመለከተ ከበኩር ጋር ባደረጉት ቆይታ ስለ አንድ አደጋ (ችግር) ስንነጋገር ሁለት ነገሮች በቅድሚያ ታሳቢ ማድረግ እንደሚገባ ያስረዳሉ። የችግሩ ቀዳሚና አሁናዊ እንዲሁም ከሥረ መሠረቱ ዋናው መንስኤ ደግሞ የዘረዘሯቸው ታሳቢ ጉዳዮች ናቸው።ጣና የገጠመውን አዳጋ በተመለከተም አራት መሠረታዊ መንስኤዎችን ነው የዘረዘሩት፤ እንደ ምሁሩ ማብራሪያ የሀብት አያያዛችን የብቃት ማነስና የአሠራር (የፖሊሲ) ችግሮች፣ የባለቤትነት ስሜት (ባለቤት አልባ ሐይቅ – ጣና)፣ የሐይቁ ተፈጥሯዊ ሁኔታ ለችግር ተጋላጭ መሆኑ እና ጣናን በዘላቂነት የማልማት ችግር ሐይቁ ለገጠመው የህልውና አደጋ መሠረታዊ መንስኤዎች ናቸው። “በመሆኑም” አሉ አቶ መልከ ማርያም ገነት “እነዚህን መሠረታዊ መንስኤዎች ማጥናት ስንችል መፍትሔ ማምጣት ይቻላል” ብለዋል። ምክንያቱም የችግሩን ምንጭ መረዳት የመፍትሔው ግማሽ አካል ነውና።አያይዘውም “የሀገራችን የአካባቢ ጥበቃና የተፈጥሮ ሀብት አያያዝ በእጅጉ እየላላ መምጣት እንዲሁም የመሬት ፖሊሲያችን ለጣና ችግር አምጥተውበታል፤ ያለፉት 20 እና 30 ዓመታት ፖሊሲዎች በጣና ጥበቃ ላይ ያተኮሩ አልነበሩም። ሀብቶቻችን እንዴት ይጠበቁ የሚለው የተረሳ ነው” ብለዋል።ከህዝብ ቁጥር መጨመር ጋር ተያይዞ የእርሻ መሬት መስፋፋት፣ የማገዶ እንጨት ፍላጎት መጨመር፣የከተሞች መስፋፋትን ያነሱት አቶ መልከ ማርያም ይህም የጣና ዙሪያ እንዲራቆት ማድረጉን አስረድተዋል። ፖሊሲዎቹና ሕጎቹም ታዲያ “ከወረቀት ያልተሻገሩ ናቸው” ሲሉ ነው የገለጿቸው በጣናና ዙሪያው ያከናወኗቸውን ጥናቶች ዋቢ በማድረግ።ጣና ሐይቅ የገጠመውን የህልውና አደጋ መሠረታዊ መንስኤዎች በተመለከተም ምሁሩ እንደሚከተለው አጠቃለው ዘርዝረዋቸዋል – እንቦጭ (ዋናው ፈተና)፣ ደለል፣ ብክለት፣ የደህንነት እጦት፣ ባለቤት አልባነት፣ ንክኪ፣ የከተሞች መስፋፋት፣ መራቆት፣ የተሳሳቱ ፕሮጀክቶችና በጣና ስም መነገድ። በተለይ በስሙ መነገድ ሲሉ ያነሱትንም “ጣና አንደበት ኖሮት ቢናገር ነጋዴውም ባለስልጣኑም የተሰገሰገበት ነው” ብለዋል።ባለቤት አልባ ሐይቅዓባይ በጣና ላይ ተሻግሮ ከሀገራችንም አልፎ በርካታ የዓለማችንን ሀገራት የሚያገናኝ ወንዝ ነው። አቶ መልከ ማርያም እንዳሉት ዓባይ ያለ ጣና አይታሰብም። ምክንያቱም ጣና ለዓባይ ወንዝ የመኖሩ ዋስትና ነውና። በመሆኑም ሐይቁ ከአማራ ክልል ባሻገር የፌደራል መንግሥቱ ሀብት ነውና “ክልሉ ብቻ አይደለም ማስተዳደር ያለበት” ይላሉ። የዓለም ሀብት መሆኑን ያነሱት ምሁሩ (ጣና ሐይቅና አካባቢው በዓለም ቅርስነት መመዝገቡን ልብ ይሏል) “በሁሉም አካላት ምን ተሠራ? … “ ሲሉ ይጠይቃሉ። ለማሳያ በጣና ዙሪያ የተሠሩ ፕሮጀክቶችን ያነሱት አቶ መልከ ማርያም “ብዙዎቹ የጣናን ህልውና አደጋ ውስጥ የጣሉ ናቸው – ለጊዜያዊና ለሰው ጥቅም ብቻ ተብለው የተሠሩ ናቸውና” ብለዋል።በርካታ ወንዞች ወደ ጣና ይፈሳሉ፤ አፈር፣ ቆሻሻና መሰል ነገሮች ወደ ሐይቁ ይገባሉ። ይህም ጣናን ለደለል አደጋ እንዳጋለጠው በመጥቀስ፤ “የጣና ሌላው ፈተና” ብለውታል። አብነት በማንሳትም ማብራሪያቸውን ቀጠሉ “በየዓመቱ አንድ መቶ ሚሊዮን ኪዩቢክ ሜትር አፈር ወደ ጣና ይገባል። ለምሳሌም በ1972 ዓ.ም ከግልገል ዓባይ ወደ ሐይቁ ሲገባ ደለሉ 12 ነጥብ ሰባት ኪሎ ሜትር ነበር፤ በ2008 ዓ.ም ደግሞ 21 ነጥብ ስምንት ኪሎ ሜትር ደርሷል” ሲሉ የደለሉን ችግር አሳሳቢነት አስረድተዋል።የጣና ዙሪያ ከለላ ስላልተሠራለትም እየታረሰ ነው። ይህንና ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች መነሻ በማድረግ “ጣና ሐይቅ ባለቤት የለውም” ነው ያሉት።የጎርጎራ ፕሮጀክትና ጣናመምህርና ተመራማሪው አቶ መልከ ማርያም ገነት በገበታ ለሀገር ፕሮጀክት ጎርጎራ ላይ የታሰበውን ዕቅድ “እሰየው የሚያስብል፤ ምክንያቱም ጎርጎራ እስካሁን በአግባቡ ያልተጠቀምንበት ሀብት ነውና” ሲሉ ነው የገለጹት። “ይሁን እንጅ” አሉ አቶ መልከ ማርያም “ከዚህ በፊት የሠራናቸው የፕሮጀክት ስህተቶች እንዳይደገሙ ጥንቃቄ ያስፈልጋል” ብለዋል። የታሰበው ፕሮጀክትም ለጣና ሐይቅ አበሳው ሳይሆን ፀጋው ሊሆን እንደሚገባ በመግለጽ ለዚህም በቅድሚያ ስለ ጣና ህይወት እና ስለ ተፋሰሱ ማሰብ እንደሚገባ አብራርተዋል። ከዚህ ሐሳብ ጋር በተያያዘ ሌሌች ልማቶች ሲታሰቡና ባለሀብቶችም ሀብታቸውን ሲያፈሱ ባለሙያዎች ደግሞ ችግሩን ማስገንዘብ እንደሚገባቸው አመልክተዋል።ጣናን ከገጠመው ፈታና ለማውጣትእንቦጭን ከጣና ሐይቅ ላይ በዘላቂነት ለማጥፋት “ሳይንሳዊ የሆነ መንገድን መከተልንና የሌሎች ሀገሮችን ልምዶችን በመቀመር የሐይቁን ስነ – ምህዳር ያገናዘበ የአጭርና የረጅም ጊዜ ዕቅድ አውጥቶ መተግበርን ይጠይቃል” ብለዋል ሶሎሞን ክብረት (ዶ/ር)። የዛሬ ዓመት በክልሉ መንግስት ጥያቄ መሰረት ከተለያዩ ባለድርሻ ተቋማትና ዩኒቨርስቲዎች የተውጣጡ ባለሙያዎችን ያሳተፈ (እነርሱም የተሳተፉበት) የአምስት ዓመት ፍኖተ ካርታ ተቀርጾ እንደነበር ያስታወሱት ምሁሩ ፍኖተ-ካርታው የተቀናጀ ስልትን በመጠቀም በዘላቂነት እንቦጭን ለማስወገድና የሐይቁ ተፋሰስ የተጋረጡበትን የስነ – ምህዳር ቀውስን ለመቅረፍ መሰራት ያለባቸውን ስራዎች በዝርዝር ያስቀመጠ እንደሆነ አብራርተዋል። በመሆኑም “ይህን ፍኖተ-ካርታ መተግበር ይገባል። የቁጥጥርና ክትትልን ስራ አጠናክሮ ስራዎችን በየጊዜው እየገመገሙ ወጥ ስራ መስራትን ይጠይቃል።