የቅርስና የታሪክ ባለሙያው ኃይለ መለኮት አግዘው (1960 - 2011)
የአንድ መቶ ሰላሳ ሦስት ዕድሜ ባለፀጋዋ አዲስ አበባ ከተማ በርካታ ባህላዊና ታሪካዊ ቅርሶችን በጉያዋ አቅፋ ይዛለች፡፡ ከእነዚህ መካከል የየዓረፍተ ዘመኑ መገለጫ የሆኑ ጥንታውያን ሕንፃዎች ይገኙበታል፡፡ የየዘመኑ አሻራ የሆኑ ከቅድመ ፋሺስት ጣሊያን እስከ ዘመነ ፋሺስት፣ በይቀጥላልም በቅድመ አብዮት የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ ንግሥና (1923 - 1967) ውብ በሆነ ኪነ ሕንፃ የታነፁ አያሌ ዘመን ሊሻገሩ የሚገባቸው ሕንፃዎችን አዲስ አበባ አፍርታለች፡፡ ነገር ግን ባለፉት ሩብ ዘመናት “በልማት” ስም እንዲፈርሱ የተደረጉት ቁጥር ቀላል አይደለም በተለይ አንቲካዎቹ፡፡እነዚህ የአዲስ አበባ ታሪካዊ ሕንፃዎች ሲናዱና እንዲፈርሱ ሲደረጉ ከቅርስ ጋር ጦርነት ለምን ይከፈታል በማለት ከሞገቱ የታሪክና የቅርስ ግንባር ቀደም ባለሙያዎች አንዱ አቶ ኃይለ መለኮት አግዘው ነበር፡፡ የአዲስ አበባ ቱሪዝም ኮሚሽን (በኋላ ባህልና ቱሪዝም ቢሮ) ባልደረባ ሆኖ እየሠራ ከነበረበት ከሁለት አሠርታት በፊት ጀምሮ፣ ስለአዲስ አበባ ታሪካዊ ቤቶች ውድመት በመኮነን በየሚዲያው ሲጮህ ኖሯል፡፡ የሰማው ግን አልነበረም፡፡ “እንደ እኔ የጮኸና የተቀጣ አለ? መጮህ የተጀመረው ከዛሬ 19 ዓመት ጀምሮ ነው፡፡ በጋዜጣ፣ በሬዲዮ፣ በሁሉም መገናኛ ብዙኃን ተናገርን ማን ሊሰማ? የአዲስ አበባን 400 ቤቶች ታሪክ ሥረ መሠረት የሠራነው አራት ሰዎች ነን፤” ሲል በማስታወሻው አኑሯል።በሦስተኛው ሺሕ ዓመት (ሚሌኒየም) ዋዜማ የኢትዮጵያ ቅርስ ባላደራ ማኅበር “ቅርሶችን እናድን” በማለት በግዮን ሆቴል ባዘጋጀውና የቀድሞ ፕሬዚዳንት ግርማ ወልደ ጊዮርጊስ በከፈቱት ጥናታዊ ጉባዔ ላይ የለገሀር ባቡር ጣቢያ ሕንፃ፣ “በመንገድ ግንባታ ሰበብ ሊፈርስ ከጫፍ ላይ ደርሷል” በተባለበት የውይይት መድረክ ድምፃቸውን አምርረው ካሰሙት መካከል ኃይለ መለኮት ይገኝበታል፡፡ በወቅቱ በነበረው ቁርጠኛ ትግል ሳይፈርስ እስካሁን ቆይቷል፡፡አቶ ኃይለ መለኮት በመዲናዪቱ አዲስ አበባ ቱሪዝም ኮሚሽን ከ1990 ዓ.ም. ጀምሮ ለአሥር ዓመታት ሲሠራ በተለይ መስቀል አደባባይ የሚገኘው አዲስ አበባ ሙዚየም (የራስ ብሩ ቤት) የዓውደ ርዕይ አስተባባሪ፣ የትዕይንት አዘጋጅ ሆኖም ሠርቷል፡፡ ቢሮውን ከለቀቀ በኋላ ባቀናበት የኢትዮጵያ ፕሬስ ድርጅት በ”ዘ ኢትዮፒያን ሄራልድ” ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል በአዘጋጅነት፣ በተለይ በባህልና ታሪክ ቅርስ ዘርፍ ያተኮሩ ሥራዎቹን አበርክቷል፡፡ “ቅርሶቻችን የማንነታችን አሻራዎች ናቸው” እያለ ድምፁን በብዕሩ ያሰማ ነበር፡፡ በጋዜጠኝነቱ ቆይቶ ከለቀቀም በኋላ ቢሆን የቅርስ ጋዜጠኞች ክበብ ለማቋቋም ሕልም ነበረው፡፡ከጥቅምት 2004 ዓ.ም. ጀምሮ የተቀላቀለው የኢትዮጵያ ቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለሥልጣን በከፍተኛ ባለሙያነት በተለያዩ የጥናት ዘርፎች ሙያዊ ተግባሩን ተወጥቷል፡፡  የአርኪዮሎጂና ኪነ ሕንፃ ቅርሶች (Archeological and Architectural Heritage) በተመለከተ በትግራይ አቡነ ገብረ ሚካኤልና ቆራሮ፣ እንዲሁም በዱጉም ሥላሴ አካባቢ፣ በተጨማሪም በምዕራብ ጎንደር መተማና ቋራ፣ በኦሮሚያና በደቡብ ክልሎች የምርምርና ጥናት ሥራ ከባልደረቦቹ ጋር አከናውኗል፡፡ ባለሥልጣኑ የማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርሶች እነ መስቀል በዓልን በዓለም ወካይ ቅርስነት ባስመዘገበበት ሒደት ላይ የኃይለ መለኮት አስተዋጽኦም እንዳለለበት ገጸ ታሪኩ ያሳያል፡፡  ጊዜያዊ መዝገብ ውስጥ ለሚገኙት ድሬ ሼኽ ሁሴን፣ ሶፍ ዑመርና ለጌዴኦ ቅይጥ ባህላዊና ተፈጥሮአዊ ቅርሶች ዓለም አቀፍ የቅርስ አስተዳደር ዕቅድ ሲዘጋጅም አሻራውን አሳርፏል፡፡በየጊዜው ባለሥልጣኑ ካሳተማቸው የሚዳሰሱና የማይዳሰሱ ቅርሶችን የተመለከቱ መድበሎች መካከል፣ በሁለቱ ውስጥ በተባባሪ አዘጋጅነት መሳተፉ ይወሳል፡፡ "አንደበት ላጣ ሕዝብ ካልተናገሩለት፣ወንጀል አይደለም ወይ ወገኑ ነኝ ማለት!" የሚለውን የታዋቂውን ባለ ቅኔ ኃይሉ ገብረ ዮሐንስ (ገሞራው) ብሂላዊ ግጥም ስንቁ ያደረገው ኃይለ መለኮት፣ ስለአገራዊ ቅርሶች መጠበቅ ያለውን ቁርጠኛ አቋምና ያሳየውን ትጋት የተገነዘበው የኢትዮጵያ ቅርስ ባለ አደራ ማኅበር የቦርድ አባሉ አድርጎት እስከ ሕልፈቱ ድረስ አገልግሏል፡፡ የይህች ናት ኢትዮጵያ ማኅበር የቦርድ አባልም ነበረ፡፡በተለያዩ የኅትመት፣ የራዲዮና ቴሌቪዥን እንዲሁም ማኅበራዊ ሚዲያዎች ላይ ዕውቀቱን  አጋርቷል። በአሐዱ ሬዲዮ ላይ ዘወትር ቅዳሜ ምሽት በሚቀርበው "መናገሻ" መሰናዶ ላይ ከተለያዩ ሙያተኞች ጋር በልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮች በሳል ሐሳቦችን በመሰንዘርም ይታወቃል፡፡ ብዙዎች “የቅርሶቻችን ጠበቃ”፣ “ኃይለ ቅርስ” የሚል ተቀጽላን አበጅተውለታል፡፡አቶ ኃይለ መለኮት ምን እንደታየው ባይታወቅም በቅርቡ የተካሄደውን የበጎ ሰው ሽልማት ተከትሎ፣ ዘንድሮ በ2012 ዓ.ም. በሚዘጋጀው የበጎ ሰው ሽልማት በሕመሙ ላይ ሆኖ በፎቶግራፍ ዘርፍ አቶ ሽመልስ ደስታ ዕጩ ቢሆኑ፣ ቅጥያ ያልነበረው የመጀመርያው የባህል ሚኒስትር አቶ ተክለ ጻድቅ መኩሪያ የባህል ሚኒስቴርን በማቋቋም የቅርስ ወመዘክርን  በመምራት ቢታወሱ፣ በቅርስ ዘርፍ ከሉሲ ግኝት ጀምሮ ዕውቅ የሆኑት ዓለማየሁ አስፋው ቢታጩ የሚል ሐሳቡን አልጋ ላይ ሆኖ በማኅበራዊ ገጹ አስተጋብቶ ነበር፡፡ከአባቱ ከአቶ አግዘው ጥበበና ከእናቱ ከወ/ሮ አልማዝ ማናህሌ ሐምሌ 2 ቀን 1960 ዓ.ም. በአዲስ አበባ ከተማ የተወለደው አቶ ኃይለ መለኮት የመጀመርያ፣ መለስተኛና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን በፍሬ ሕይወት ቁጥር 2፣ በስብስቴ ነጋሲና በንፋስ ስልክ ትምህርት ቤቶች ከመከታተሉም ባሻገር በጄኔራል ዊንጌት የቴክኒክና ሙያ ማሠልጠኛ ትምህርት ቤት በዲፕሎማ፣ በመቀጠልም ከሆቴልና ቱሪዝም ማሠልጠኛ ተቋም በፍሮንት ኦፊስ ኦፕሬሽን በሰርትፍኬት ተመርቋል፡፡ የከፍተኛ ትምህርቱን በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በመከታተል በታሪክ የባችለር፣ በሥነ ልሳንና ባህል ስነዳ የማስትሬት፣ እንዲሁም በከተማ አጠባበቅና የኪነ ሕንፃ ቅርስ  (Urban Conservation and Architectural Heritage) ሁለተኛውን የማስትሬት ዲግሪ በከፍተኛ ማዕረግ አግኝቷል።ከቅርብ ዓመት ወዲህ ባደረበት ፅኑ ሕመም የተነሳ ሕክምናውን ሲከታተል የነበረው አቶ ኃይለ መለኮት፣ በተወለደ በ50 ዓመቱ ጳጉሜን 6 ቀን 2011 ዓ.ም. አርፎ በዕለቱ በቅዱስ ዮሴፍ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓተ ቀብሩ ተፈጽሟል፡፡ በሥነ ሥርዓቱ ላይ የቀድሞው የባህልና ቱሪዝም ሚኒስትር ዴኤታ አቶ ሙሉጌታ ሰዒድ፣ አዲሱ የቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለሥልጣን ዋና ዳይሬክተር ተገኝተዋል፡፡አቶ ኃይለ መለኮት የአንድ ልጅ አባት ነበር፡፡ 