ቱርክ ነፃ የገበያ ስምምነት ማድረግን ጨምሮ ትልልቅ አውሮፕላኖቿ በኢትዮጵያ እንዲስተናገዱ ጠየቀች
የንግድ ልዑካንን በመምራት በአዲስ አበባ ቆይታ ያደረጉት የቱርክ ኢኮኖሚ ሚኒስትር፣ ኢትዮጵያ የነፃ ገበያ ስምምነትን ከመፈረም በተጨማሪ የቱርክ አየር መንገድ የሚያተዳድራቸውን ትልልቅ የመንገደኛና የካርጎ አውሮፕላኖች እንድታስተናግድ ጠየቁ፡፡የቱርክ የኢኮኖሚ ሚኒስትር ኒሃት ዜይቤች፣ ኢትዮጵያ ለቱርክ ኢንቨስትመንትና ንግድ የሚስማማ የነፃ ገበያ ስምምንት ማድረግ ይገባታል ብለዋል፡፡ ከዚህም በላይ፣ በአፍሪካ በርካታ መዳረሻዎችን በማካለል የሚበረው የቱርክ አየር መንገድ ለሚያስተዳድራቸው ትልልቅ አውሮፕላኖች ቦታ በመፍቀድ እንድታስተናገድ ኢትዮጵያን የጠየቁ ሲሆን፣ ይህ ግን ከኢትዮጵያ አየር መንገድ ጋር የበለጠ ወደ ውድድር ለመግባት በማሰብ ሳይሆን እያደገ የመጣውን የቱርካውያንን እንቅስቃሴ ለማቀላጠፍ ሲባል እንደሆነ አስረድተዋል፡፡‹‹የቱርክ አየር መንገድ ከኢትዮጵያ አየር መንገድ ጋር እንዲፎካከር አንፈቅድም፡፡ ሆኖም አየር መንገዳችን ትልልቅ አውሮፕላኖቹን የሚያስተናግድበት አመቺ ሁኔታ እንዲኖር እንጠይቃለን፤›› ያሉት የኢኮኖሚ ሚኒስትሩ፣ ወደፊት በሁለቱ አየር መንገዶች መካከል ትብብር በመፍጠር በአፍሪካ የአየር ትራንስፖርት መስክ አብረው የሚሠሩበት ተቋም ሊቋቋም እንደሚችል ተናግረዋል፡፡ ሆኖም የተቋሙ አደረጃጀትና በተጨባጭ ስለሚሠራቸው ሥራዎች ሳይገልጹ አልፈዋል፡፡የኢኮኖሚ ሚኒስትሩን ጥያቄዎች በማጠናከር ስድስት የይስተካከሉንን ጥያቄዎችን ያቀረቡት ደግሞ፣ የኢትዮጵያና የቱርክ የጋራ ንግድ ምክር ቤት ሊቀመንበር ኤምሪ አይካር ናቸው፡፡ ሊቀመንበሩ ካቀረቧቸው ጥያቄዎች መካከል የቱርክ ባለሀብቶችን ችግሮችና ጥያቄዎች በአፋጣኝ ማስተናገድ እንዲቻል፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ጽሕፈት ቤት ሥር ወይም በገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ትብብር ሚኒስቴር ሥር የሚዋቀር የቱርክ ዴስክ እንዲመሠረት የሚለው በቀዳሚነት የቀረበው ይገኝበታል፡፡ ይሁንና ይህ ጥያቄ ምላሽ ማግኘቱንና በገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ትብብር ሚኒስቴር ሥር የቱርክ ዴስክ የሚባልና የቱርክ ጉዳዮችን የሚመለከት ቢሮ መዋቀሩን፣ በኢንዲስትሪ ሚኒስትሩ በአቶ አህመድ አብተው የተመራው የኢትዮጵያ ልዑክ ምላሹን አሳውቋል፡፡ የቱርክ ዴስክም ካለፈው ረቡዕ ታኅሳስ 19 ቀን 2009 ዓ.ም.  ጀምሮ ሥራ መጀመሩንም አቶ አህመድ ተናግረዋል፡፡ከዚህ በተጨማሪ በኤምሪ አይካር ተከታተለው ከቀረቡት ጥያቄዎች መካከል የቱርክ ባለሀብቶችን የፋይናንስ ጥያቄዎችን ለማስተናገድ ይቻል ዘንድ፣ የኮረስፖንደንት ባንክና የቅርንጫፍ ባንክ አገልግሎት ይፈቀድልን የሚለው ይገኝበታል፡፡ የቱርክ ኤክስፖርቶች ከኢትዮጵያ የሚላክላቸው ክፍያ እየዘገየባቸው ተቸግረዋል ያሉት አይካር፣ በተለይ ባንኮች የሚሰጡት (ማረጋገጫ የተሰጠበትም ሆነ ማረጋገጫ ያላገኘ) የባንክ መተማመኛ ሰነድ (ሌተር ኦፍ ክሬዲት) እስኪለቀቅ ድረስ ያለው መዘግየት የሚያስከትለው ችግር በመሆኑ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት መፍትሔ ሊሰጥበት እንደሚገባ አሳስበዋል፡፡ከተጨማሪ እሴት ታክስ (ቫት) ነፃ የተደረጉ የቱርክ ሥራ ተቋራጮች በተመላሽ ሒሳብ መዘግየት እየተቸገሩ እንደሚገኙና መንግሥት ይህንን የሚያካክስበት ሌላ የክፍያ ሥርዓት እንዲከተል፣ ከቫት ነፃ የተባሉ ኩባንያዎችም ሒሳባቸው ተወራርዶ ተመላሽ እስኪሰጣቸው ድረስ የሚደርስባቸው መጉላላት እንዲቀንስ እንዲደረግላቸው አይካር ጠይቀዋል፡፡ ይህ ጥያቄ ከዚህ ቀደም በባቡር መስመር ዝርጋታ ሥራ ላይ ከተሰማራው የቱርክ ኩባንያ ለገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ኃላፊዎች መቅረቡን መዘገባችን ይታወሳል፡፡በኢትዮጵያ ለሚንቀሳቀሱ የቱርክ ባለሀብቶችና ነጋዴዎች የረጅም ጊዜ እንዲሁም ተደራራቢ (መልቲፕል) ቪዛ ማግኘት እንዲችሉ የሚያደርግ አሠራር እንዲዘረጋላቸው የቱርክ ባለሀብቶች እንደሚፈልጉ የጠየቁት አይካር፣ የቱርክ አየር መንገድ ትልልቅ አውሮፕላኖችን እንዲያስተናገድ ይፈቀድለት የሚለውንም አካተዋል፡፡እነዚህን ጥያቄዎች በሚመለከት የኢትዮጵያ መንግሥትን አቋምን ያብራሩት የኢንዱስትሪ ሚኒስትሩ አቶ አህመድ አብተው፣ መንግሥት የቱርክ ባንኮች በኢትዮጵያ ቅርንጫፍ ይክፈቱ ለሚለው ጥያቄም ሆነ ለሌሎቹ ምላሹ ምን እንደሆነ በሪፖርተር ተጠይቀዋል፡፡ ሚኒስትሩ በሰጡት ማብራሪያ ኢትዮጵያ በነፃ ገበያ ስምምነት ለቱርክ ባለሀብቶች በሯን የምትክፍትበት ጊዜ ገና ነው፡፡ የአገር ውስጥ አምራቾች አቅም ከቱርኮች ጋር ለመወዳደር የሚችልበት ደረጃ ላይ አለመድረሱን በመጥቀስ፣ የነፃ ገበያ ስምምንት ይደረግ የሚለው ጥያቄ ተቀባይነት እንዳላገኘ አስረድተዋል፡፡ይልቁንም በኢትዮጵያ ኢንቨስት ያደረጉ ባለሀብቶችና ኩባንያዎቻቸው ያመረቷቸው ምርቶች ከቀረጥና ከታክስ ነፃ ሆነው መላክ እንዲችሉ ለቱርክ ባለሥልጣናት ጥያቄ መቅረቡን ያብራሩት የጠቆሙት አቶ አህመድ፣ ምንም እንኳ ቱርክ እንደ አሜሪካ ያሉ አገሮች የሰጡትን ዓይነት የነፃ ገበያ ዕድል ለኢትዮጵያ ለመስጠት ስትል በሯን ለሌሎችም ለመክፈት እንዳትገደድ ካስፈለጋትም፣ ከኢትዮጵያ ጋር ብቻ በሚደረግ የሁለትዮሽ ስምምነት መሠረት ጥያቄውን ማስተናገድ እንደምትችል ገልጸዋል፡፡በተጨማሪ የቱርክ ባንኮች በኢትዮጵያ ቅርንጫፍ ይክፈቱ ለሚለው የአገሪቱ ባንኮች በተለይም የግሎቹ ከቱርኮች ጋር የመወዳደር አቅም ስለሌላቸው፣ ይህ ጥያቄም በአጭር ጊዜ ውስጥ መስተናገድ ከማይችሉት ጋር ተመድቧል፡፡ ይሁንና እንደ ሌሎች አገሮች ቱርኮችም የላይዘን ጽሕፈት ቤት በመክፈት፣ ከብድር፣ ከቁጠባና ከወለድ መሰብሰብ፣ በጠቅላላው ከፋይናንስ በስተቀር ያለውን ሥራ እንዲሠሩ እንደሚፈቀድላቸው አቶ አህመድ ጠቁመዋል፡፡ቱርኮች ላቀረቡት የትልልቅ አውሮፕላኖች ማስተናገጃ ጥያቄም አቶ አህመድ የኢትዮጵያ መንግሥት ምላሽ ምን እንደሆነ በሪፖርተር ተጠይቀው አስረድተዋል፡፡ የቱርክ አየር መንገድ በሳምንት ሰባት ቀናት በአዲስ አበባና በኢስታምቡል ከተሞች መካከል መብረር እንዲችል መፈቀዱን ጠቅሰው፣ ነገር ግን የኢትዮጵያ አየር መንገድ እየተካሄዱለት ከሚገኙ የኤርፖርትና የሌሎች አገልግሎቶች ማሻሻያዎች አኳያ የውጭ ትልልቅ አውሮፕላኖችን ለማስተናገድ የሚችልበት አቅም ላይ ሲደርስ እንደሚፈቀድ፣ ከዚህ ባሻገር ግን የኢትዮጵያ አየር መንገድ አሁንም ድረስ የመንግሥት ድጋፍና ከለላ የሚያስፈልገው በመሆኑ የቱርኮች ጥያቄ ወደፊት እንደሚታይ ገልጸዋል፡፡  በሁለቱ አገሮች መካከል እንዲህ ያሉ የንግድና የኢኮኖሚ ጥያቄዎች የሚስተናገዱበት ይህ ፎረም በየሁለት ዓመቱ በደርሶ መልስ የሚካሄድ ሲሆን፣ ለአንድ ዓመት ያህል መዘግየቱን አቶ አህመድ አስታውሰዋል፡፡ የዘንድሮን ጨምሮ ለሰባት ጊዜያት ያህል የተካሄደው የሁለቱ አገሮች የኢኮኖሚ ትብብር ፎረም በቱርክ ተከስቶ በነበረው የመንግሥት ግልበጣ ሙከራ በታሰበለት ጊዜ ሳይካሄድ ተራዝሞ ነበር፡፡ በተጨማሪ በኢትዮጵያ ተከስቶ የነበረው የፖለቲካ ትኩሳትም በጥቅምት ወር እንዲካሄድ ታስቦ የነበረውን ስብሰባ በታኅሳስ ወር መጨረሻ ሰሞን ለማካሄድ እንዳበቃው አቶ አህመድ አስረድተዋል፡፡የቱርክ ፓርላማ አባላትን ያካተተውና በሁለቱ አገሮች ሚኒስትሮች መካከል የተደረገው የሁለትዮሽ የዝግ ስብሰባም ተካሂዷል፡፡ ቱርኮችም ሆኑ የኢትዮጵያ መንግሥት ያነሷቸው ጥያቄዎች ወደፊት በሚካሄዱ የዲፕሎማሲና የኢኮኖሚ ትብብር የቴክኒክ ስብሰባዎች በድርድር እንደሚታዩ ይጠበቃል፡፡በኢትዮጵያ የሚንቀሳቀሱ 148 ያህል ኩባንያዎች ከ2.5 ቢሊዮን ዶላር ያላነሰ የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ እንዳስዘመገቡ ከሁለቱ ወገን የተገኙ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ የቱርክ ኢንቨስትመንቶች 30 ሺሕ ለሚገመቱ ኢትዮጵያውያን የሥራ ዕድል ማስገኘታቸውንም የቱርክ ባለሥልጣናት ይጠቅሳሉ፡፡ይሁንና ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ለኪሳራና ለባንክ ዕዳ የተዳረጉ፣ ሐራጅ የወጣባቸውና ዘግተው የወጡ የቱርክ ባለሀብቶች እየታዩ ነው፡፡ ሳይገን ዲማና ኤልሲኢሲ የተባሉት ሁለቱ የቱርክ ፋብሪካዎች ለዚህ ይጠቀሳሉ፡፡ ስለዚህ ጉዳይ የተጠየቁት አቶ አህመድ፣ ይህ በግንባር ቀደምትነት አደጋውን ተጋፍጠው የመጡ ኩባንያዎችን ያጋጠመ እንደሆነ ገልጸዋል፡፡ እነዚህ ኩባንያዎች ሲመጡ ያረጁ ማሽነሪዎችን ይዘው በመምጣታቸውና በወቅቱም ስላላቸው ሀብትና ዕዳ በቂ ማጣራት ሳይካሄድ እነሱም ያንን ሳያደርጉ የገቡበት የባንክ ዕዳ ለችግር እንደዳረጋቸውም አብራርተዋል፡፡ ይሁንና ፋብሪካዎቹ በዕዳ ተይዘውም ቢሆን የማምረት አቅማቸውን እስከ ዘጠና በመቶ እየተጠቀሙ የሚገኙ፣ በሐራጅ እንዲሸጡ ማስታወቂያ ሲወጣም በርካታ የግዥ ጥያቄ እያስተናገዱ መሆናቸውን ጠቁመዋል፡፡ ይህ መሆኑ ግን የቱርክ ኩባንያዎችንና ኢንቨስትሮችን በሙሉ የሚወክል ደካማ አፈጻጸም እንዳልሆነ ገልጸዋል፡፡ ይልቁንም ጥራት ያለው ኢንቨስትመንት እንዲመጣ የማጣራት ሥራ ለመሥራት እንደሚረዳ አስረድተዋል፡፡  ሁለቱ አገሮች በንግድ ልውውጥ ረገድ 450 ሚሊዮን ዶላር ያስመዘገበ የገቢና ወጪ ንግድ ግንኙነት እንዳላቸው ይጠቀሳል፡፡ ይህንን በማስመልከት የተናገሩት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዶ/ር ወርቅነህ ገበየሁ፣ የንግድ ሚዛኑ ለቱርክ ያደላ በመሆኑ ሚዛናዊነቱን የሳተው ንግድ እንዲስተካከል ጠይቀዋል፡፡ ከ450 ሚሊዮን ዶላር ውስጥ 300 ሚሊዮን ዶላር የሚጠጋው የቱርክ ድርሻ መሆኑን መረጃዎች ያሳያሉ፡፡ ዶ/ር ወርቅነህ በቅርቡ በሽብር ጥቃት ሳቢያ ሕይወታቸውን ላጡና ለተጎዱ ቱርካውያን ሐዘናቸውን ገልጸዋል፡፡