የኦሮሚያ ክልል ምክር ቤት እስከ 15 ዓመታት የሚያስቀጣ ሕግ አፅድቆ ለወረዳ ፍርድ ቤቶች መስጠቱ ጥያቄ አስነሳ
‹‹ሕጉ የሚመለከተው በክልሉ የሚነሱ ጉዳዮችን ብቻ ነው›› የኦሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ  ቤትየኦሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፌዴራል ጉዳዮችን በውክልና የማየት ሕገ መንግሥታዊ የሥረ ነገር ሥልጣኑን የክልሉ ምክር ቤት ባፀደቀው አዋጅ ቁጥር 216/2011 ድንጋጌ መሠረት፣ በክልሉ ለሚገኙ የወረዳ ፍርድ ቤቶች መስጠቱ ጥያቄ አስነሳ፡፡የክልሉ ምክር ቤት (ጨፌ ኦሮሚያ) ያፀደቀው አዋጅ ቁጥር 216/2011 ከሐምሌ 1 ቀን 2011 ዓ.ም. ጀምሮ በክልሉ በሚገኙ የወረዳ ፍርድ ቤቶች ተግባራዊ መሆኑንና እስከ 15 ዓመታት የሚያስቀጡ የወንጀል ክሶችን፣ እስከ አንድ ሚሊዮን ጥሬ ገንዘብና እስከ ሦስት ሚሊዮን ብር የሚገመቱ የፍትሐ ብሔር ጉዳዮችን ማየት እንደሚችሉም በድንጋጌው ተካቷል፡፡የአዋጁ ሕጋዊነትና የዳኝነት ሥልጣን ከሕገ መንግሥቱ አንፃር እንዴት እንደሚታይ ሪፖርተር ያነጋገራቸው የሕግ ባለሙያዎች እንዳብራሩት፣ በፌዴራል ጉዳዮች ላይ የክልል ፍርድ ቤቶች የዳኝነት ሥልጣን የሚመነጨው፣ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ (80) ድንጋጌ መሠረት ነው፡፡ በአዋጁ የተጠቀሱትን ዓይነት ጉዳዮች በቀጥታም ሆነ በይግባኝ ለማየት የውክልና ሥልጣን ደግሞ ለክልል ፍርድ ቤቶች እንጂ ለወረዳ ፍርድ ቤቶች እንዳልተሰጠ ተናግረዋል፡፡የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ደረጃ የፌደራል የመጀመርያ፣ ከፍተኛና ጠቅላይ ፍርድ ቤት መሆኑን የገለጹት የሕግ ባለሙያዎቹ፣ በፌዴራል ፍርድ ቤቶች እንኳን የመጀመርያ ደረጃ ፍርድ ቤት የመጨረሻው ደረጃ ሆኖ ሳለ፣ የክልል ፍርድ ቤት ወደ ወረዳ ዝቅ ማለቱ አመክንዮው ምን እንደሆነ እንዳልገባቸው ተናግረዋል፡፡ የፌዴራል የመጀመርያ ደረጃ ፍርድ ቤት አቻ የውክልና ሥልጣን የተሰጠው የክልል ከፍተኛ ፍርድ ቤት መሆኑንም ልብ ሊባል እንደሚገባ አክለዋል፡፡አዋጅ ቁጥር 25/88 የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ሥልጣንን በሚመለከት ሲዘረዝር፣ የፌዴራል ጉዳዮች በዋናነት የተቀመጡት የወንጀልና የፍትሐብሔር ጉዳዮች ሲሆኑ፣ በየደረጃው የሚገኙበት አግባብንም አዋጁ በዝርዝር አስቀምጧል፡፡ የሕግ ባለሙያዎቹ እንደገለጹት፣ የወንጀል ሕግ በፌዴራል መንግሥት የወጣ ሕግ ነው፡፡ የክልል የወረዳ ፍርድ ቤቶች በፌዴራል መንግሥት የተሰጣቸው ሕገ መንግሥታዊ ውክልና ባይኖራቸውም፣ በየወረዳው በሚገኙ የዓቃቤ ሕግ ተቋማት የሚቀርቡላቸውን ዝቅተኛ የወንጀል ጉዳዮችን እያዩ ውሳኔ እንደሚሰጡና እየሰጡ መሆኑንም ተናግረዋል፡፡ የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት እስከ 15 ዓመታት የሚያስቀጡ የወንጀል ጉዳዮችንና እስከ ሦስት ሚሊዮን ብር የሚያስቀጡ የፍትሐ ብሔር ጉዳዮችን ለወረዳ ፍርድ ቤቶች የሰጠው፣ ከፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 25/88 አንፃር ያለው ሕጋዊነት አጠያያቂ መሆኑንም የሕግ ባለሙያዎች እየገለጹ ነው፡፡የፍትሕ ሥርዓቱን ለማቃናትና ዜጎች የአንበሳውን ድርሻ እንዲይዙ የሚያደርገው ፍርድ ቤት መሆኑን የሚናገሩት የሕግ ባለሙያዎች፣ የዳኝነት ሥርዓቱም በተዳከመ ቁጥር ተወቃሹ ፍርድ ቤት መሆኑን መገንዘብም አስፈላጊ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ በፖሊስና በዓቃቤ ሕግ የምርመራና የክስ ሒደት ሲበላሽ ወይም ሲያጋጥም የማረም ኃላፊነቱን የሚወስደውም ፍርድ ቤት መሆኑ ቢታወቅም፣ ዋነኛውን ድርሻ የሚወስደው ደግሞ ውሳኔ ሰጪው ዳኛ መሆኑም ሊሰመርበት እንደሚገባ አክለዋል፡፡በየደረጃው ለሚገኙ ፍርድ ቤቶች የሚሾሙት ዳኞች እንደ ፍርድ ቤቶቹ የዳኝነት ሥልጣን መሆኑን የጠቆሙት የሕግ ባለሙያዎች፣ በክልል የሚገኝ አንድ ወረዳ ፍርድ ቤት ዳኛም በትምህርት ዝግጅቱ፣ በሥራ ልምዱና ተነሳሽነቱ፣ ጥንቃቄ ለሚፈልጉ ጉዳዮች ቀድሞ የነበረው ተጋላጭነቱን ለከፍተኛ ፍርድ ቤት ከሚመደብ ዳኛ ጋር ቢነፃፀር ልዩነቱ ግልጽ መሆኑን ተናግረዋል፡፡ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የዲግሪ ምሩቃን በወረዳ ፍርድ ቤቶች ሲመደቡ ቢስተዋልም፣ ለዘመናት የኖረው የወረዳ የዳኝነት አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት ሳይለወጥ፣ ከዛቻና ከስድብ ወንጀሎች ውጪ አልፎ አልፎ የአስገድዶ መድፈርና ስርቆት ድርጊቶችን ከማየት ያለፈ፣ ከባድ ጉዳይ ለእነሱ መተው መሻሻል እየታየበት የመጣውን የፍትሕ ሥርዓት መልሶ መቅበር እንዳይሆን እንደሚሠጉም ተናግረዋል፡፡ ግድያ፣ ከባድ ማታለልና የሙስና ወንጀሎች ጉዳዮችን የማየት ዕድል ያልገጠመው ዳኛ፣ በድንገት ያለ አቅሙ ማሸከም መንግሥት በጀመረው የፍትሕ ተቋማት ሥር ነቀል ማሻሻያ ላይ ውኃ ከመቸለስ ባለፈ፣ ፍትሕ ፈላጊውን ለኢፍትሐዊ ውሳኔዎች የሚዳርግና በመንግሥት ላይም ብሶት የሚያሰሙ ተገልጋዮችን ማብዛት እንደሚሆንም አክለዋል፡፡ ጨፌ ኦሮሚያ ያፀደቀውና እየተተገበረ ባለው አዋጅ ቁጥር 216/2011 አንቀጽ 33 (3) ላይ እንደተደነገገው፣ ሦስት ዳኞች በሌሉበት የወረዳ ፍርድ ቤት ረዳት ዳኛ ወይም ዕጩ ዳኛ ተሰይሞ የዳኝነት ሥራው እንዲሠራ፣ የወረዳው ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንት ትዕዛዝ እንዲሰጥ ሥልጣን መስጠቱም የሕግ ባለሙያዎቹን አስገርሟቸዋል፡፡ በፌዴራል ደረጃ እንኳን የዳኝነት ሥልጣናቸው ለከፍተኛው ፍርድ ቤት የተሰጡት ጉዳዮች የሚታዩበትን የዳኛ ብዛት በሁለት ከፍሎ ማስቀመጡን የሚናገሩት የሕግ ባለሙያዎቹ፣ እስከ አሥር ዓመታት ሊያስቀጣ የሚችልን ማንኛውንም ዓይነት የወንጀል ጉዳይ በአንድ ዳኛ እንዲታይ መደንገጉን አስታውሰዋል፡፡ ከአሥር ዓመታት እስከ 15 ዓመታት ድረስ ሊያሳስር የሚችልን የወንጀል ጉዳይ ደግሞ በሦስት ዳኞች እንደሚታይ ተደንግጎ እያለ፣ የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት እንዴት እንደዚህ ዓይነት ውሳኔ ላይ ሊደርስ እንደቻለ ግራ መጋባታቸውንም ተናግረዋል፡፡ሦስት ዳኛ ተሰይሞ ውሳኔ የሚሰጥበት እስከ 15 ዓመታት እስር የሚያስቀጣ ወንጀል ጉዳይና እስከ ሦስት ሚሊዮን ብር የሚገመት የፍትሐ ብሔር ጉዳይ ለወረዳ ፍርድ ቤት መስጠት፣ የፍትሕ ሥርዓቱ ምን ያህል እየተጎተተ መሆኑን ከሚያሳይ በስተቀር የሚያመጣው ፋይዳ እንደማይኖር አስተያየታቸውን ሰጥተዋል፡፡ጨፌ ኦሮሚያ በመስከረም ወር 2011 ዓ.ም. እንዳፀደቀውና በወቅቱ የክልሉ ፕሬዚዳንት በነበሩትና በመከላከያ ሚኒስትሩ አቶ ለማ መገርሳ ፊርማ ፀድቆ፣ ከሐምሌ 1 ቀን 2011 ዓ.ም. በትግበራ ላይ ስለዋለው አዋጅ ቁጥር 216/2011 ማብራሪያ እንዲሰጡ ሪፖርተር ያነጋገርናቸው የኦሮሚያ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ኮሙዩኒኬሽን ዳይሬክተር አቶ ጎንፋ አቶማ  ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ በሕገ መንግሥቱ ለክልል ፍርድ ቤቶች የተሰጡ ውክልናዎችን በዝርዝር ያስረዱት አቶ ጎንፋ እንደገለጹት፣ በሕገ መንግሥቱ ውክልና የተሰጠው የፌዴራል ጉዳዮችን በሚመለከት ብቻ ነው፡፡ በተሰጠው ሕገ መንግሥታዊ የሥልጣን ክፍፍል፣ የፌዴራልና የክልል የሚባሉ ጉዳዮች መኖራቸውን፣ የክልል ጉዳዮችን በሚመለከት የክልል ምክር ቤቶች በሚያወጧቸው ሕጎች መሠረት ሥልጣንን ማስቀመጥ እንደሚቻል ገልጸዋል፡፡ በመሆኑም የክልሉ ምክር ቤት (ጨፌ ኦሮሚያ) ባወጣው አዋጅ ቁጥር 216/2011 መሠረት የወረዳ ፍርድ ቤቶች፣ የከፍተኛ ፍርድ ቤቶች ሥልጣንና የጠቅላይ ፍርድ ቤቶች ሥልጣን ምን መሆን እንዳለበት ተደንግጓል ብለዋል፡፡ የፌዴራል ጉዳይ በተሰጠው ውክልና መሠረት ስለሚቀጥል አዋጁም ያንን ሥልጣን አለመንካቱን ጠቁመዋል፡፡ ‹‹የውክልና ጉዳይ ውክልና ነው፡፡ በውክልና የተሰጠው ሥልጣን ባለበት ይቀጥላል፤›› ያሉት አቶ ጎንፋ፣ የክልል ጉዳዮችን በሚመለከት ግን የክልሉ ምክር ቤት በሚያወጣው ሕግ መሠረት ተግባራዊ እንደሚያደርግ ገልጸዋል፡፡ የክልል ጉዳይ ማለት በሕገ መንግሥቱ መሠረት ለክልሎች በተሰጠ ሥልጠን ውስጥ የሚደረግ መሆኑንም አክለዋል፡፡ ሕጉ ከመውጣቱ በፊት ጥናት ተደርጎ በክልሉ ወረዳ ፍርድ ቤቶች ካለው የሰው ኃይል እስከ ሁለተኛ ዲግሪ ያላቸው ዳኞች ብዙ መሆናቸውን፣ ልምድና ብቃት ያላቸው መሆኑም እንደተረጋገጠ ገልጸዋል፡፡ ሥልጠና የወሰዱ መሆናቸውና በተግባርም የወሰኗቸው ውሳኔዎች ሲታይ የተሻሉና ጥሩ ሆነው በመገኘታቸው፣ የሚመጣውን ማንኛውንም ጉዳይ ማስተናገድ እንደሚችሉ በመረጋገጡ መሆኑንም ጠቁመዋል፡፡ ቀደም ብሎ በሚንቀሳቀስ ንብረት እስከ 30,000 ብርና የማይንቀሳቀስ ንብረት ላይ እስከ 50,000 ብር የፍትሐ ብሔር ጉዳዮች ላይ ውሳኔ ይሰጡ እንደነበር ታይቶ፣ በአዲሱ ሕግ የሚንቀሳቀስ ንብረት እስከ አንድ ሚሊዮን ብርና የማይንቀሳቀስ ንብረት እስከ ሦስት ሚሊዮን ብር የፍትሐ ብሔር ጉዳዮችን እንዲያዩ መደንገጉን ተናግረዋል፡፡ የወንጀል ጉዳይን በሚመለከትም ጣሪያው እስከ 15 ዓመታት የሚያስቀጡ ወንጀሎችን ማየት እንደሚችሉ በሕጉ መቀመጡንም አክለዋል፡፡ ኅብረተሰቡ ለትንሽ ነገር ወደ ከፍተኛ ፍርድ ቤት መሄድ የለበትም የሚል አቤቱታ ስለነበር፣ በተደረገ ጥናት ተረጋግጦና ሕግም ተረቆ የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት መርምሮና አረጋግጦ ለጨፌ ኦሮሚያ በማቅረብ እንዲፀድቅ መደረጉን አቶ ጎንፋ አስረድተዋል፡፡ 