“የአባቶቻችን ልጆች እንደሆንን ላፍታም ሊዘነጋ አይገባም::” የታሪክ ምሁር
ባሕር ዳር፡ የካቲት 23/2012 ዓ.ም (አብመድ)  “እኛ ዛሬ የቆምነው በአባቶቻችን ደም እና አጥንት በተሠራች ሀገር ላይ ነው:: …የአባቶቻችንን ተጋድሎ አለማሰብ የእኔ አያት እና ቅድመ አያት ዓድዋ ጦርነት አልዘመቱም እንደማለት ይቆጠራል” መምህር ዓለማየሁ እርቅይሁን“…ከዓድዋ ጦርነት ወዲህ የኢትዮጵያ ስም ፀሐይ ባየው ሀገር ሁሉ ታወቀ፡፡ … እውነተኛ ስሟ ተገለጠ ከእውነተኛ ማዕረጓም ገባች…” ነጋድራስ አፈወርቅ ገብረየሱስ“…የዓድዋ ድል አውሮፓን የዓለም የፖለቲካ እና የዘር ልዕለ ኃያል ከመሆን ያስቆመ ብቸኛው አጋጣሚ ነበር፡፡” ሬይሞንድ ጆንስየወሎ የኒቨርሲቲ የታሪክ እና የቅርስ አስተዳደር ትምህርት ክፍል መምህር እና በባሕር ዳር ዩኒቨርሲቲ የሦስተኛ ዲግሪ ተማሪ ዓለማየሁ እርቅይሁን የንጉሠ ነገሥት አጤ ምኒልክን ዜና መዋዕል የጻፉትን ጸሐፌ ትዕዛዝ ገብረሥላሴን እና የጎጃሙን ንጉሥ ተክለሃይማኖትን ጸሐፌ ትዕዛዝ አለቃ ተክለየሱስን ዋቢ አድርገው የዓድዋን ድል የስኬት ምሥጢር እና ድሉ ኢትዮጵያውያንን እንዴት ክብር ሊያጎናጽፍ እንደቻለ እንዲሁም ትውልዱ ምን ሊማር እንደሚገባ ከአብመድ ጋር ባደረጉት ቆይታ ዳስሰዋል፡፡የዓድዋ ጦርነት አይቀሬ መሆኑ ሲረጋገጥ ንጉሠ ነገሥት አጤ ምኒልክ የክተት ዓዋጅ ካስተላለፉ በኋላ በየቦታው የነበሩ ሹመኞች ሕዝቡን አስተባብረው ዘምተዋል፡፡ በዚህም መሠረት ከአራቱም የኢትዮጵያ አቅጣጫ ሕዝብ በነቂስ በመውጣት በርካታ ኪሎ ሜትሮችን አቋርጦ ወደ ዓድዋ ዘምቷል፡፡ ይህም ኢትዮጵያውያን ከፍተኛ የሀገር ወዳድነት መንፈስ እንደነበራቸው የአንድነት ሥነ-ልቦናን ያሳዩበት ነበር፡፡በዘመቻው ጊዜ ሁሉም ነገር አልጋ በአልጋ አልነበረም፡፡ አቅም የነበራቸው ዘማቾች ቋንጣ እና ዳቦ ቆሎ ይዘው በበቅሎ እና በፈረስ ዘምተዋል፡፡ አቅም የሌላቸው ደግሞ ሽምብራ እና በሶ ይዘው ለእግራቸው መጫሚያ እንኳን ሳይኖራቸው ነው ብዙ ኪሎ ሜትሮችን አቋርጠው የዘመቱት፡፡ጦርነት በሚደረግበት ቦታ ሲደርሱ በተለያዩ የጦር ግንባሮችና አሰላለፎች ተሰማርተዋል፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ የጣልያን ጦር አደረጃጀት ከላይ እስከታች በተራቀቀ ቴክኖሎጂ የታገዘ እና ዘመናዊነትን የተላበሰ ነበር፡፡ የጣልያን ጦር በብሔራዊ ደረጃ የተዋቀረ ስለነበር ወታደሮቹ መሠረታዊ የዘመናዊ ወታደር ስልጠና ያላቸው ነበሩ፡፡ የተለያዩ የታሪክ መዛግብት እንደሚያመላክቱት የዓድዋ ጦርነት በአፍሪካ ታሪክ ላይ ልዩ ድርሻ አለው፡፡በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ አውሮፓውያን ሀገራት በርሊን ላይ ባደረጉት ኮንፈረንስ መሠረት አፍሪካን ለመቀራመት ዕቅድ አውጥተው ስምምነት ደርሰዋል፡፡ ጣልያን ኢትዮጵያን በቅኝ ግዛት ለመያዝ በመጣችበት ጊዜ ግን የኢትዮጵያ አርበኞች ዘመናዊውን የጣልያን ጦር ድል አድርገው አሳፍረው መልሰውታል፡፡ኢትዮጵያ ጣልያንን እንዴት ልታሸንፍ ቻለች?ኢትዮጵያ ጣልያንን ድል ልታደርገው የቻለችው በተለያዩ ሀገር በቀል የውጊያ ሥርዓት መሆኑን የታሪክ መምህሩ ነግረውናል፡፡ የንጉሠ ነግሠቱ እና የንግሥቲቱ የመሪነት ጥበብ የተዋጣለት መሆኑ ከፍተኛውን ድርሻ እንደሚወስድም ገልጸዋል፡፡ኢትዮጵያውያን ትልቅ የሀገር ፍቅር ስሜት ኖሯቸው የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት ላለማስደፈር እንደንብ መንጋ ተቀስቅሶ እንዲወጣ ማድረግ ትልቅ የመሪነት ጥበብን የሚጠይቅ ነው፡፡ አጤ ምኒልክ እና እቴጌ ጣይቱ መላ የሀገሪቱን ሕዝብ በፍቅር የማስተሳሰር ጥበባቸውን ተጠቅመው ሠራዊቱ የማሸነፍ ሥነ ልቦና እንዲላበስ አድርገዋል፡፡ እንደ ዋግሹም ጓንጉል ለንጉሠ ነገሥቱ አልገብርም ያሉት ሳይቀሩ ለሀገር ሉዓላዊነት በቁጭት ዘምተዋል፡፡ ኢትዮጵያውያን አርበኞች ጦርነቱ የሚካሄድበትን ቦታ መልክአ ምድራዊ አቀማመጥ እና ድል ማድረጊያ ዘዴ ማወቃቸው ለድል ያበቃቸው አንዱ ምክንያት ነው፡፡ምንም እንኳን ኢትዮጵያ በብሔራዊ ደረጃ የተዋቀረ እና በዘመናዊ መንገድ የሰለጠነ ጦር ባይኖራትም እጅግ የረቀቀ ሀገር በቀል የአርበኝነት ጥበብ ነበራቸው፡፡ እርስ በእርሳቸው መግባባት የሚችሉበት ሥነ-ልቦናዊ አንድነትም ተጎናጽፈው ነበር፡፡ የጣልያን ጦር ወደ ኢትዮጵያ ሲዘምት ጥቁሮችን ዝቅ አድርጎ ይመለከት ስለነበር ንቀት የተሞላበት ዘመቻ ነው ያደረገው፣ በዚህ ምክንያት መዘናጋትም ተስተውሎበታል፡፡ ያሸንፉናል የሚል ግምት ስላልበረው አካላዊ እና ሥነልቦናዊ ዝግጅቱ እንደነገሩ ስለነበር ተሸንፏል፡፡በአንጻሩ ኢትዮጵያውያን አርበኞች የጠላት ጦርን አሸማቅቀው የመመለስ ወኔ ስለነበራቸው ሀገር በቀል የጦርነት ጥበባቸውን ተጠቅመው ዘመናዊ የጦር መሣሪያ ይዞ የነበረውን ጣልያንን አሳፍረው ወደ ሀገራቸው መልሰዋል፡፡ ከጦርነት ቅስቀሳው ጀምሮ እስከ ጦር ሜዳ ድረስ ፈሪን እያጣጣሉ አርበኞችን እንደ ሞረድ የሚስሉ እና የወኔ ስንቅ የሚያቀብሉ አዝማሪዎች መዝመታቸውም ኢትዮጵያውያን ድል እንዲቀዳጁ በማድረግ የራሱን አሻራ እንዳሳረፈ የሙዚቃ ሐያሲው ሰርፀ ፍሬስብሐት በ‹ደቦ› መጽሐፍ ላይ አስቀምጠዋል፡፡ በጦርነቱ ጊዜ ከጣልያን ወገን ሆኖ ይጽፍ የነበረው ጆርጅ ባርክለይም ‹‹በሠራዊቱ መካከል አዝማሪዎች አብረው ዘምተዋል፡፡ በዚያ ሁሉ ሁካታ ውስጥ ከዘማቾች ግጥም እየተቀበሉ ሠራዊቱን ያጫውቱ ነበር፡፡ የደከሙትን ዘማቾችም ያበረታቱ ነበር›› በማለት ጽፏል፡፡ዓድዋ የፈጠረውን መልካም ዕድል ቀጣዩ ትውልድ ተጠቅሞበታል? ነጋድራስ አፈወርቅ ገብረየሱስ ‹ዳግማዊ ምኒልክ› በተሰኘው መጽሐፋቸው “…ከዓድዋ ጦርነት ወዲህ የኢትዮጵያ ስም ፀሐይ ባየው ሀገር ሁሉ ታወቀ፡፡ … እውነተኛ ስሟ ተገለጠ ከእውነተኛ ማዕረጓም ገባች…” በማለት አስፈረዋል፡፡ አንጸባራቂው የዓድዋ ድል በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ብቻ የተገደበ አልነበረም፡፡ በተለያዩ የዓለም ሀገራት በቅኝ ግዛት ቀንበር ስር ወድቀው ሲማቅቁ የነበሩ ጥቁሮች ሁሉ ለፀረ ቅኝ ግዛት ትግል እንዲነሳሱ የሞራል ስንቅም ሆኗቸዋል፡፡የፓን አፍሪካኒዝም መቀንቀንም የዓድዋ ትሩፋት የወለደው እና ጥቁሮች የነጮችን የበላይነት እንደሚያከሽፉ ለመጀመሪያ ጊዜ የተገነዘቡበት አጋጣሚም ነበር፡፡ ከድሉ ማግሥት ብዙ የአፍሪካ ሀገራት ሰንደቅ ዓላማቸውን አረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀይ አድርገው ማውለብለብ ጀምረዋል፤ እስካሁን ድረስም እየተጠቀሙበት ይገኛሉ፡፡ ይህንን እውነታ ደገሞ የተለያዩ የዓለም ሀገራት ምሁራንና የታሪክ አጥኝዎች መስክረውታል፡፡ ባርክለይ “… ከሰፊው የፖለቲካ እና የታሪክ ትንታኔ አኳያ የዓድዋ ድል በአፍሪካ ምድር አዲስ ኃይል መነሳቱን የሚያበስር ይመስላል፡፡ …አፍሪካ ስልጣኗን በዓለም ላይ ባንሰራፋችው አውሮፓ ላይ የምታደርገው አመጽ የመጀመሪያው ይመስለኛል” ሲል የዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ ፕሮፌሰር ሬይሞንድ ጆንስ ደግሞ “…የዓድዋ ድል አውሮፓን የዓለም የፖለቲካ እና የዘር ልዕለ ኃያል ከመሆን ያስቆመ ብቸኛው አጋጣሚ ነበር፡፡” በማለት ከትቦታል፡፡