ባለፉት ሁለት ዓመታት ከሰላምና መረጋጋት ጋር ተያይዞ የነበረው ሁኔታ ፈታኝ እንደነበር ጠቅላይ ፍርድ ቤት ገለጸ
ዳኞች በባለጉዳይና በፖሊስ የተደፈሩበትና አንገት አስደፊ ጊዜም እንደነበር ተጠቁሟልባለፉት ሁለት ዓመታት ምንም እንኳን በርካታ የሪፎርም ሥራዎች የተከናወኑበት፣ የተለያዩ የለውጥ ጅምሮች የታዩበትና አንፃራዊ ነፃነቶች የታዩበት ጊዜ ቢሆንም፣ ሰላምንና መረጋጋትን አስመልክቶ የነበረው ፈታኝ ሁኔታ ግን ለፍትሕ አካላትና ለፍርድ ቤቶችም የተረፈ እንደነበር ጠቅላይ ፍርድ ቤት አስታወቀ፡፡ በአገሪቱ በተለያዩ ጊዜያት በተለያዩ ክልሎችና አካባቢዎች ከተፈጠሩ አለመግባባቶችና ግጭቶች በተጨማሪ፣ ዓለም አቀፍ የሆነው የኮሮና ቫይረስ (ኮቪድ 19) ወረርሽኝ በመከሰቱ ዘላቂና አስተማማኝ ሰላምና መረጋጋት እንዳይኖር የሚያደርግ ፈታኝ ጊዜ እንደነበር፣ ነሐሴ 30 ቀን 2012 ዓ.ም. አምስተኛ ዓመታዊ ጉባዔውን በካፒታል ሆቴል ያካሄደው ጠቅላይ ፍርድ ቤት አስታውቋል፡፡ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንት ወ/ሮ መዓዛ አሸናፊ በጉባዔው ላይ ለተገኙ የፌዴራልና የክልል ፍርድ ቤት አመራሮችና ተወካዮች እንደገለጹት፣ በፍርድ ቤቶች የክስ መዝገቦች ክምችት ተቃለሉ ሲባል ተጨማሪ መዛግብት ይከፈታሉ፡፡ በተለይ በክልሎች ተከፍተው ዳኞችን የሚጠብቁ መዛግብቶች በሺዎች የሚቆጠሩ ናቸው፡፡ የመዝገቦቹ ክምችት የበዛው ደግሞ ከተፈጠሩ አለመረጋጋቶች ጋር በተያያዘ የመጡ መሆናቸውን አስረድተዋል፡፡ ምንም እንኳን በሥጋቱ መጠን ሞት ባያስከትልም የኮሮና ቫይረስ (ኮቪድ 19) ወረርሽኝ ማረሚያ ቤቶችን ጨምሮ፣ በፍትሕ አካላት ሥራ ላይ ከፍተኛ ጫና ማሳደሩንም ወ/ሮ መዓዛ አክለዋል፡፡ጉባዔው በዋናነት የዳኝነት ነፃነት፣ ገለልተኝነት፣ ግልጽነትና ተጠያቂነት ላይ ትኩረት አድርጎ ለአንድ ቀን የመከረ ሲሆን፣ የዳኝነት ነፃነት ከማንኛውም አካል በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ሊደረጉ ከሚችሉ ተፅዕኖዎች፣ ማባበያ፣ ማስፈራሪያና ጣልቃ ገብነት ነፃ በሆነ መንገድ ሕግና ማስረጃን ብቻ መሠረት በማድረግ የዳኝነት ተግባርን በማከናወን የሚገለጽ መሆኑን ወ/ሮ መዓዛ አብራርተዋል፡፡ ‹‹ዳኝነት በውስጥ ተቋማዊና ግለሰባዊ ገጽታዎች አሉት፤›› ያሉት ፕሬዚዳንቷ፣ የዳኝነት ነፃነትም በተመሳሳይ ሁኔታ ተቋማዊና ግለሰባዊ መገለጫዎች እንዳሉት አስገንዝበዋል፡፡ የዳኝነት ነፃነት በሕግ ማዕቀፍ መረጋገጥ እንዳለበትና የሕግ ማዕቀፎቹም፣ ተቋማዊና ግለሰባዊ የዳኝነት ነፃነት ገጽታዎችን ከግምት ውስጥ የከተቱ መሆን እንዳለባቸው ጠቁመዋል፡፡ የዳኝነት ነፃነት መኖር በሕግ ማዕቀፍ ብቻ የሚረጋገጥ ባለመሆኑ፣ በተግባር ጭምር መታየት እንዳለበትም አክለዋል፡፡ ፍርድ ቤቶች በሕገ መንግሥቱ የተሰጣቸውን ሕግ የመተርጎም ኃላፊነት ያለ አድልኦ፣ ሕግና ርትዕን መሠረት በማድረግ ከሕግ አውጪውም ሆነ አስፈጻሚው አካል ሊደርስ የሚችልን የበቀል ዕርምጃዎች ሳይፈሩ መወጣት እንዳለባቸውም ፕሬዚዳንቷ አሳስበዋል፡፡ ዳኞች በነፃነት የሚሰጧቸው ውሳኔዎች ሕገ መንግሥቱን መሠረት አድርጎ የተቋቋመ ተቋም የሚሰጣቸው ውሳኔዎች በመሆናቸው፣ ትዕዛዝና ውሳኔዎች መከበር እንዳለባቸውም ተናግረዋል፡፡ የፍርድ ቤት ውሳኔዎችን ግለሰቦች (ሕዝቦች) ብቻ ሳይሆኑ የመንግሥት አካላትም ማክበርና መተግበር እንዳለባቸው አጽንኦት ሰጥተው ተናግረዋል፡፡ የሕግ የበላይነትና ፍትሐዊ ሥርዓት ያልዳበረበት አገረ መንግሥት ለዴሞክራሲም ሆነ ለኢኮኖሚ ዕድገት ያለፍላጎት ሊሳካ እንደማይል የገለጹት ወ/ሮ መዓዛ፣ የዳኝነት ነፃነት ለፍትሕና ለሕግ የበላይነት መከበር ዋናው መሠረት በመሆኑ፣ የመንግሥት ተቋማትን ጨምሮ የፍርድ ቤቶችን ትዕዛዝና ውሳኔዎችን ለመፈጸም የሚጠየቁ አካላት ውሳኔዎችን ማክበራቸው ወይም አለማክበራቸው፣ ለፍትሕና ለሕግ የበላይነት ተገዥ መሆን አለመሆናቸውን እንደሚያሳይም ጠቁመዋል፡፡ የሕግ የበላይነት አለመኖር ዜጎችም ሆኑ ባለሀብቶች ለሕይወታቸውና ለሚያፈሩት ንብረት አስተማማኝ የሕግ ከለላ እንደሌለ የሚያሳይ በመሆኑ፣ ራሳቸውንና ንብረታቸውን የሚከላከሉበት ዕርምጃ በራሳቸው እንዲወስዱ ወይም የተሻለ የሕግ ጥበቃ ወደሚያገኙበት አገር ለመሄድ እንደሚገደዱም ወ/ሮ መዓዛ ተናግረዋል፡፡ ይህም የአገርን ኢኮኖሚ፣ የሰው ኃይል ዕድገት፣ የተቋማት መጠናከር፣ የሰላምና መረጋጋት ያልዳበረ እንዲሆን እንደሚያደርግም አክለዋል፡፡ በሕገ መንግሥቱ እንደተደነገገው፣ ‹‹አንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማኅበረሰብ ለመመሥረት ፍርድ ቤቶች ወሳኝ ድልድዮች ናቸው፤›› ያሉት ፕሬዚዳንቷ፣ የፌዴራልና የክልል ፍርድ ቤቶች በበርካታ ሁኔታዎች እንደሚገናኙ አስታውሰዋል፡፡ ክልሎች የፌዴራል ጉዳዮችን እንደሚያዩና በክልሎች ውሳኔ ቅር የተሰኘ ደግሞ በይግባኝ ወደ ፌዴራል ሰበር ሰሚ ችሎት እንደሚቀርቡ በምሳሌነት ጠቁመዋል፡፡ የኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች የሕግ አተረጓጎም ተመሳሳይ መሆኑ የፍርድ ቤቶችን ተገማችነትን የሚያሳይ መሆኑን ገልጸው፣ ባለፈው ዓመት ወደ ሰበር ከቀረቡ (ከክልል) 7,101 አቤቱታዎች በሰበር ችሎት የተሰረዙት ከሁለት እስከ አምስት በመቶ ብቻ በመሆናቸው ጥሩ አመላካች መሆኑን ተናግረዋል፡፡ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ምክትል ፕሬዚዳንት አቶ ሰለሞን አረዳም፣ ‹‹በፌዴራል ፍርድ ቤቶች የዳኝነት ነፃነት፣ ገለልተኝነት፣ ግልጽነትና ተጠያቂነት›› በሚል የመወያያ ጽሑፍ አቅርበዋል፡፡ አቶ ሰለሞን በዓለም አቀፋዊ ድንጋጌዎች አይሲሲፒአር (ICCPR) እንዲሁም በአኅጉራዊ የአፍሪካ ቻርተርና ሌሎችንም የሰብዓዊ መብት ሰነዶችን ዋቢ በማድረግ፣ የዳኝነት ነፃነት ፍጹማዊ የሆነ በልዩ ሁኔታም የማይገደብ መሆኑን ተናግረዋል፡፡ የዳኝነት ነፃነት መሠረቱ በዘመናዊ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ውስጥ በመንግሥት አካላት መካከል የሚፈጠር የሥልጣን ክፍፍል፣ ይህንንም መሠረት በማድረግ የሚከተል የእርስ በርስ ቁጥጥርና የሥልጣን መጠበቅ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ አቶ ሰለሞን ዘርዘር ባለና በስፋት የገለጹት የዳኝነትና የተቋማት ነፃነት ተጠያቂነት እንዳለበትም አስረድተዋል፡፡ ነፃነት ለፍርድ ቤቶች ጠቃሚ የሆነውን ያህል ተጠያቂነትም እንዳለበት አስገንዝበው፣ የዳኝነትና የፍርድ ቤቶች ነፃነት ፋይዳ መለካት የሚችለው ለሕዝቡ ከሚኖረው ጠቀሜታ አንፃር በመሆኑ የነፃነት መጠን የጥቅሙን ያህል መሆን እንዳለበትም ጠቁመዋል፡፡ በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሕግ ባለሙያው ጌታሁን ዓለማየሁ (ዶ/ር) በፌዴራልና በክልል ፍርድ ቤቶች ኮቪድ 19 ወረርሽኝን በመከላከል ፍትሕን ተደራሽ ከማድረግ አንፃር፣ እየተከናወኑ ያሉ ሥራዎች ላይ የውይይት መነሻ የሚሆን ጥናታዊ ጽሑፍ አቅርበው ውይይት ተደርጓል፡፡ የክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤቶች ፕሬዚዳንቶች በክልላቸው የፍርድ ቤቶች ተቋማዊና የዳኝነት ነፃነትን በሚመለከት ሰፋ ያለ ማብራሪያ ሰጥተዋል፡፡ ከበጀት፣ ከደመወዝ፣ የአቅም ግንባታ፣ የተለያዩ ግብዓቶች፣ ቁሳቁሶችና ሌሎች የተለያዩ ችግሮች እንዳሉባቸው በማንሳት ውይይት ያደረጉ ሲሆን፣ በተለይ ከዳኝነት ነፃነት ጋር በተያያዘ ጠንከር ያለና አስቸኳይ መፍትሔ የሚያስፈልገው ስለመሆኑ ተናግረዋል፡፡ በአማራና ኦሮሚያ ክልሎች ዳኞችን ፖሊሶች እንደሚያስሩ፣ በቤቶቻቸው ላይ ተኩስ በመተኮስ የማስፈራራትና የማሸማቀቅ ሥራ እንደሚሠራ፣ በፌስቡክና በድረ ገጾች በሕግ የተያዘን ጉዳይ አቅጣጫ የማስቀየርና ተፅዕኖ የመፍጠር ሁኔታዎች መኖራቸውን ምሳሌ በመጥቀስ አብራርተዋል፡፡ ከሁለት ወራት በፊት አሥረኛው ክልል ሆኖ የተዋቀረው የሲዳማ ክልል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንት የክልሉ የፍርድ ቤቶች አወቃቀር፣ ዳኞች አሿሿምና አጠቃላይ የአጭር ጊዜ አሠራር በሚመለከት ያደረጉት ገለጻ የጉባዔውን ታዳሚ ያስደመመ ነበር፡፡ ጉባዔው ሰፊ ውይይትና ምክክር ካደረገ በኋላ ባለስምንት ነጥብ የአቋም መግለጫም አውጥቷል፡፡ የዳኝነት ነፃነት በሕግ ማዕቀፍ ብቻ የሚረጋገጥ ባለመሆኑ የአገሪቱ አቅም በሚፈቅደው መሠረት በቂ በጀት መመደብ፣ ሁሉም መንግሥታዊም ሆነ መንግሥታዊ ያልሆኑ አካላት የሕግ የበላይነትን ለማክበርና የመንግሥትን ቀጣይነት ለማረጋገጥ እንዲያስችል የዳኝነት ነፃነት እንዲከበር የበኩላቸውን ሚና መጫወት እንዳለባቸው ተስማምተዋል፡፡ የፍርድ ቤቶች ትዕዛዞችና ውሳኔዎች በማንኛውም አካል ሳይሸራረፉ መከበርና ተግባራዊ መሆን እንዳለባቸው፣ የዳኞች ደመወዝና ጥቅማ ጥቅም ምክንያታዊና ነባራዊ ሁኔታዎችን ከግምት ውስጥ ያስገባ እንዲሆን፣ በዳኞች ላይ ባለጉዳይም ሆነ የመንግሥት አካላት መድፈር በፍፁም የተከለከለና መንግሥትም ትኩረት ሰጥቶ በመሥራት የድርጊቱ ፈጻሚዎችን ለሕግ በማቅረብ አስፈላጊው ዕርምጃ እንዲወሰድባቸው ማድረግ፣ ሌሎችንም ስምምነቶች በማድረግ የአቋም መግለጫቸውን በሙሉ ድምፅ በማፅደቅ ጉባዔው ተጠናቋል፡፡ 