በአርኪዎሎጅ ቁፋሮ የተረጋገጠው የኖራ ከተማ እና የወሲስኖራ መስጅድ፡፡
የኖራ ከተማ የተገነባው የሸዋ ሥርወ መንግሥት እንደወደቀ በ13ኛው ክፍል ዘመን እንደሆነ ይነገራል፡፡ ከተማው ከ13ኛው እስከ 16ኛው ክፍል ዘመን አካባቢ የይፋት ሥርወ መንግሥት መቀመጫ ሆኖ አገልግሏል፡፡ የከተማው ስፋት 15 ሄክታር ይሸፍናል፡፡ የዐረብ ዝርያ ያላቸው ሰዎች ከተማውን እንደመሠረቱ ይነገራል፡፡ሰሜን ሸዋ ዞን ከሸዋሮቢት ከተማ በስተምሥራቅ 47 ኪሎ ሜትር  ርቀት ላይም ይገኛል፡፡ ኩሬ በረት ቀበሌ ወሲስ ጎጥ ከደረሱ በኋላ በአማካይ የአንድ ሰዓት እግር ጎዞ አድርገው በፈጠጡ አለቶቸ ላይ ወደተንጣለለው ኖራ ከተማ ይደርሳሉ፡፡ በዚህ አካባቢ ትልቅ ከተማ እንደነበር ህያው ምስክር የሆኑ ጥንታዊ የቤት ፍርስራሾች፣ የመቃብር ስፍራዎች፣ መስጅዶችና ሌሎች ቅርሶችን ያገኛሉ፡፡በወቅቱ እንደተገነባ የሚነገረው የወሲስ ኖራ መስጅድ ዘመናትን አቋርጦ ከዚህ ዘመን የደረሰ ግዙፍ መስጅድ ነው፤ ምንም እንኳን አሁን ላይ መስጅዱ  የመሰንጠቅ አደጋ የገጠመው ቢሆንም፡፡ መስጅዱ 800 ዓመታትን ያስቆጠረ እንደሆነም መረጃዎች ያሳያሉ፡፡ በቦታው ቄብላ ተብሎ የሚጠራ ግንብ መኖሩ ለከተማው ሌላው ማሳያ ነው፤  ፊቱን ወደ መካ እንደሚያመለክት ሆኖ የተገነባ ነው፤ ግንቡም በኖራ ብቻ የተገነባ ነው፤ በአካባቢው የሚገኝ ድንጋይም ሌላው ለግንባታ ይውል የነበረ ግብዓት ነው፡፡የኖራ ከተማ ከአክሱም  በመቀጠል ጥንታዊ ቁፋሮ የተካሄደበት ከተማ ነው፤ በምሥራቅ አፍሪካ በነብዩ ሙሀመድ  ከተገነቡ 40 መስጅዶች ውስጥ አንዱ በዚህ ቦታ ይገኛል፤ በ1997 – 98 ዓ.ም በፈረንሳይ ሥነ-ቅርስ ተመራማሪዎች ቁፋሮ ጥናትና ምርምር ተደርጓል፡፡ ለከተማው መጥፋት መንስኤ ጦርነት ሊሆን ይችላል የሚለውን አንድ መላምት ውድቅ ያደረገ ውጤትም ተገኝቶበታል፡፡ በዘመኑ በአፋር አካባቢ በሚዘንብ አሲዳማ ዝናብ አማካኝነት የተፈጠረ ብናኝ አመድ መሰል ንጥረ ነገር ሰዎቹ አካባቢውን ለቅቀው እንዲሄዱ እንዳደረጋቸው ተጠቁሟል፡፡ሰዎቹም አካባቢውን ለቅቀው ሲሄዱ ከእህል ጎተራና ምድጃ በስተቀር ምንም ዓይነት መገልገያ መሣሪያዎችን ባለመተዋቸው ድንገተኛ ክስተቶች እንዲለቁ አላደረጉም፤ ከዚያ ይልቅ ከርቀት በእሳተ ገሞራ ምክንያት አካባቢው ላይ የሚከሰተው የአሲዳማ ዝናብ እንዲለቅቁ አድርጓል የሚል መላምት ተሰጥቶታል፡፡በምሥራቅ አፍሪካ ለነበረው ስልጣኔና እስልምና የራሱ መለያ እንዲኖረው በማድረግ በኩል ይህ አካባቢ ትልቅ አስተዋፅኦ እንዳበረከተ ይነገራል፡፡ ከፍርስራሾች በመነሳት በአካባቢው የሚገኙ ቤቶችና መስጅዶች በድንጋይ የተሠሩ ሆነው ድንጋዮችም አራት ማዕዘን ቅርፅ እንዲኖራቸው ተደርገው የተሠሩ ናቸው፡፡