“የኢትዮጵያው ንጉሥ ዳግማዊ ምኒልክ ጥሩ መሪ ነበር፤ ነገር ግን አንዲት ሴት ታዝበታለች።” ኮንት ፔትሮ አንቶኖሊ
“… እቴጌይቱ እንደ ግብፃዊቷ ኪሊዮፓትራ፣ እንደ ፈረንሳዊቷ ዝንድርክ እና እንደ ሩሲያዊቷ ታላቋ ካትረን…” ሲሉ ጣሊያኖች የዓድዋ ጦርነት ገድል የወንድ አርበኞች ታሪክ ብቻ ሳይሆን የሴት አርበኞች ጭምር እንደነበር ተናግረዋል፡፡እቴጌ ጣይቱ በመቀሌ እንዳ ኢየሱስ የጠላት ምሽግ እንደተመለከቱ በጣም ተገርመውና ተጨንቀው ነበር። የተጨነቁበት ምክንያት ደግሞ ምሽጉ የተሠራው በጠንካራ ብረትና ድንጋይ ሲሆን ዙሪያው ደግሞ በፈንጂና በሽቦ የታጠረ ስለነበር ነው። ምሽጉን ሰብሮ መዋጋት የማይሞከርና ቢሞከርም ብዙ ጉዳት እንደሚያስከትል ሁሉም ተረድተውት ስለነበር ምሽጉን በምን መልኩ መስበር እንደሚቻል ብዙ ውይይትና ምክክር ተደርጎ ነበር።በክርክሩ ወቅት ራስ መኮንን “ምሽጉን መስበር የሚቻለው ወታደሩ በመሠላል እየወጣ ከምሽጉ ውስጥ ዘልሎ በመግባት ነው” የሚል ሐሳብ አቅርበው ነበር። ነገር ግን እቴጌ ጣይቱ የቀረበውን ሐሳብ ተቃውመው ብዙ የሰው ሕይወት መሰዋዕትነት የማያስከፍል ዘዴ አቅርበዋል።እቴጌ ጣይቱ በወቅቱ ዘመናዊ ትምህርት ከተማሩና በብልህነታቸው ከሚታወቁት ከፊታውራሪ ተክለሐዋርያት አጎት ከአብዬ ጋር በመሆን ነበር ዘዴውን የተለሙት። በሐሳቡ ላይም ከተወያዩና የጠላትን አሰፋፈር፣ የቀለብና የውኃ አቅርቦት በምን መልኩ እንደሚያከናውን በሚገባ ከገመገሙና ካገናዘቡ በኋላ “… የጠላት ጦር ውኃ የሚያገኘው ከምሽጉ ወጥቶ ዴዶ በመሆኑና የውኃ ቦታውም ለእኛ ጦር ቅርብ ስለሆነ ሌሊት የውኃ ቦታውን ከብበን ብንይዝበት ጦሩና ከብቱ በውኃ ጥም ስለሚያልቅ በቀላሉ ከምሽጉ ወጥቶ እጁን ይሰጠናል…” የሚል ሐሳብ አቀረቡ።ነገር ግን ያቀረቡትን ሐሳብ ንጉሡና የጦር አበጋዞቹ በተለይም ራስ መኮንን አልተቀበሉትም ነበር። ራስ መኮንን ሐሳቡን ያልተቀበሉበት ምክንያት ከእቴጌ ጋር በነበራቸው የቆየ ቂም ምክንያት እንጂ ሐሳቡን ጠልተውት እንዳልነበር ታሪክ ይዘክራል። ራስ መኮንን ሐሳቡን ሳይቀበሉ እራሳቸው አቅርበውት በነበረው ሐሳብ ፀንተው ወታደሮቻቸው በመሠላል እየዘለሉ ወደ ምሽጉ እንዲገቡ በሰጡት ትዕዛዝ መሠረት ብዙ ሠራዊታቸው ለጠላት መትረየስ ሲሳይ ሆኖ ቀርቷል። ነገር ግን በእቴጌ ዕቅድ መሠረት 900 የሚሆኑትን ወታደሮቻቸውን በዘሚካኤል እና በሊቀመኳስ አባተ አዝማችነት እንዲዋጉ በሠጡት ትዕዛዝ ከሌሊቱ 11 ሰዓት ላይ የውኃውን ቦታ ከብበው ይዘው ገዢ መሬቱን ተቆጣጠሩ።በዚህ ሁኔታ የእቴጌ ጦር የውኃውን ቦታና አካባቢውን በቁጥጥር ስር አድርጎ ለ15 ቀናት ሌሊትና ቀን እየተዋጋ በመጠበቅ ላይ እንዳለ ነበር የጠላት ጦር እና ከብቱ በውኃ ጥም ማለቅ የጀመረው። በነጋታው የጠላት ጦር ውኃ ሊቀዳ ሲመጣ ገዢ መሬቱን ይዞ ይጠባበቅ የነበረው የእቴጌ ጦር ድል አድርጓል። የእቴጌ ጣይቱን የአስተዳደር ብቃትና የጦር ሜዳ ውሎ የሚያውቁ ጣሊያኖች ታዲያ “… እቴጌይቱ እንደ ግብፃዊቷ ኪሊዮፓትራ፣ እንደ ፈረንሳዊቷ ዝንድርክ እና እንደ ሩሲያዊቷ ታላቋ ካትረን…” በማለት ያደንቋቸዋል። በኢትዮጵያ ሕዝብ ደግሞ ስለጀግንነታቸው ብዙ እንደተባለ ፀሐፊ ታደሰ በቀለ ከ982 ዓ.ዓ እስከ 1966 ዓ.ም በሚለው መጽሐፋቸው አስቀምጠውታል።እቴጌ ጣይቱ በጀግንነታቸው፣ በአመራር ብቃታቸውና በሀገር ፍቅር ወኔ የተመሠከረላቸው አርበኛ እንደነበሩ ደግሞ ሊቀ ኅሩያን በላይ መኮንን ተናግረዋል፤ ‹‹እቴጌ ጣይቱ በደብረ መዊ›› በሚለው መጽሐፋቸውም ተርከውታል። የውጫሌ ውል ኢትዮጵያን ጥገኛ የሚያደርግ አደገኛና ወደ ጦርነት የሚያመራ ስምምነት መሆኑን የተረዱት እቴጌይቱ “እኔ ሴት ነኝ ጦርነትን አልወድም፤ ነገር ግን የሀገሬን ነፃነትና ሉዓላዊነት የሚሸረሽር ነገር ግን ሲፈጠር ጦርነትን እመርጣለሁ” እንዳሉ ሊቀ ኅሩያን በላይ መኮንን ነግረውናል። ኮንት ፔትሮ አንቶኖሊ አውሮፓ በመሄድ ስለቴጌይቱ “የኢትዮጵያው ንጉሥ ዳግማዊ ምኒልክ ጥሩ መሪ ነበር፤ ነገር ግን አንዲት ሴት ታዝበታለች” ማለቱንም ሊቀ ኅሩያን በላይ ገልጸዋል።