የእስራኤሉ ኩባንያ የፖታሽ ፕሮጀክቱን አቋረጠ
እስራኤል ኬሚካልስ የተሰኘው የእስራኤል ኩባንያ በአፋር ክልል ዳሎል አካባቢ ጀምሮ የነበረውን የፖታሽ ማዕድን ልማት ኢንቨስትመንት ለማቋረጥ መወሰኑን አስታወቀ፡፡ኩባንያው ሐሙስ መስከረም 26 ቀን 2009 ዓ.ም. ባወጣው መግለጫ በኢትዮጵያ ያለው የፖታሽ ልማት ፕሮጀክት እንዲዘጋ የኩባንያው ቦርድ መወሰኑን፣ ማኔጅመንቱ ይህን ውሳኔ ተቀብሎ እንዲፈጽም ትዕዛዝ መስጠቱን አስታውቋል፡፡ እስራኤል ኬሚካልስ (አይሲኤል) ወደ ኢትዮጵያ የመጣው በዳሎል የሚገኘውን የፖታሽ ማዕድን ይዞታ ባለቤት የነበረውን አላና ፖታሽ የተባለውን የካናዳ ኩባንያ አክሲዮኖች ሙሉ በሙሉ እ.ኤ.አ. በ2015 ከገዛ በኋላ ነው፡፡ አይሲኤል የፖታሽ ማዕድን ማምረቻና ሦስት የማዳበሪያ ማምረቻ ፋብሪካ በአንድ ቢሊዮን ዶላር ወጪ የመገንባት ዕቅድ ነበረው፡፡የአይሲኤል ዳይሬክተሮች ቦርድ መስከረም 26 ቀን 2009 ዓ.ም. ቴልአቪቭ እስራኤል ውስጥ ባካሄደው ስብሰባ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት በፈጠረበት ችግሮች ሥራውን መቀጠል እንደማይችል በመረዳት የጀመረው ኢንቨስትመንት እንዲቋረጥ መወሰኑን ገልጿል፡፡ ‹‹የኢትዮጵያ መንግሥት አስፈላጊውን መሠረተ ልማት ማሟላት አልቻለም፡፡ ኢንቨስትመንቱን ለማካሄድ የሚያስፈልገውን የሕግ ማዕቀፍ አላቀረበም፡፡ የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ተገቢ ያልሆነ የታክስ ክፍያ ጠይቆኛል፤›› ሲል ለፕሮጀክቱ መቋረጥ ውሳኔ ያደረሰውን ምክንያቶች የደረደረው አይሲኤል፣ የኢትዮጵያ መንግሥት ዓለም አቀፍ የኢንቨስትመንት ከለላ ውል ጥሷል ሲል ወቀሳውን አሰምቷል፡፡የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን አይሲኤል አላና ፖታሽን የገዛበትን የካፒታል ዕድገት ግብር 55 ሚሊዮን ዶላር ክፍያ እንደጠየቀው ለማወቅ ተችሏል፡፡ የባለሥልጣኑ የታክስ ክፍያ ጥያቄ ከሕገወጥ የታክስ ምርመራ የመነጨ እንደሆነ የገለጸው አይሲኤል፣ የታክስ ክፍያውን የአይሲኤል አንድ ክፍል የሆነው አላና አፋር እንዳልተቀበለው አስታውቋል፡፡ሪፖርተር ከገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን መረጃ ለማግኘት ያደረገው ሙከራ አልተሳካም፡፡አይሲኤል የወሰደውን ዕርምጃ የማዕድን፣ ፔትሮሊየምና የተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር ተቃውሞታል፡፡ ሚኒስትሩ አቶ ቶሎሳ ሻጊ ለሪፖርተር እንደገለጹት፣ አይሲኤል ያወጣው መግለጫ ለሚኒስቴሩ ዱብ ዕዳ ነው የሆነበት፡፡‹‹አይሲኤል የፖታሽ ማዕድኑ መሬት ባለይዞታ ከሆነው ኩባንያ ጋር በውጭ አገር ተነጋግሮ ጨርሻለሁ ብሎ መጣ፡፡ አመጣጡ ሕጋዊ አሠራሩን ተከትሎ ባይሆንም ትልቅ ኩባንያ ነው፣ በሌሎች አገሮች ፕሮጀክቶች ያሉት ነው፣ እኛም ልማቱን እንፈልጋለን ብለን ኩባንያውን ወደ መስመር ለማስገባት ጥረናል፤›› ያሉት አቶ ቶሎሳ፣ የአላና ፖታሽ የማዕድን ምርት ፈቃድ ወደ አይሲኤል ገና ያልተዛወረ በመሆኑ እንደ ባለመብት የመናገር መብት እንደሌለው ተናግረዋል፡፡‹‹በውጭ አገር ተሻሽጦ ሲመጣ ፈቃድ ከመከልከል ይልቅ ኢንቨስትመንቱ ለአገር ይጠቅማል በሚል ቅን ልቦና የማዕድኑ ፈቃድ እንዲዛወርለት የአገሪቱ ሕግና ሥርዓት እንዲያከብር፣ የአገሪቱ የማዕድን አዋጅ በሚደነግገው መሠረት መሥፈርቶቹን እንዲያሟላ ገልጸን በሒደት ላይ ነበርን፤›› ያሉት አቶ ቶሎሳ፣ አይሲኤል ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር፣ ከገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ጋር መጨረስ ያለበትን ጉዳዮች እንዳስረዱት ተናግረዋል፡፡የገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን የሚፈልግበትን የካፒታል ዕድገት ግብርና አላና ፖታሽ የነበረበትን ዊዝሆልዲንግ ታክስ ከከፈለ የማዕድን ፈቃዱ እንደሚዛወርለት ገልጸው፣ አይሲኤልም በዚሁ መስማማቱን ሚኒስትሩ ተናግረዋል፡፡ ‹‹ይሁን እንጂ ወደ ክፍያ ሲመጣ ኩባንያው መጠኑ በዛብኝ ብሏል፡፡ እኛም ቅሬታውን ለገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን እንዲያቀርብ መክረነዋል፡፡ የታክስ መጠኑ በዛብኝ ካለ አቤቱታውን ለባለሥልጣኑ አቅርቦ እንደገና እንዲታይለት ማድረግ እንደሚችሉ ነግረናቸዋል፡፡ ይህን አላደረጉም፡፡ ፕሮጀክቱን ለማቋረጥ የሚያደርስ ነገር አልነበረም፤›› ብለዋል አቶ ቶሎሳ፡፡መንግሥት ኢንቨስትመንቱን የሚፈልገው በመሆኑ ፈቃዱ ሳይዛወርለት ማሽኖች አስገብቶ ሲሠራ ሥራው እንዲቋረጥ አለማድረጉን፣ ይልቁንም ሥራውን እያካሄደ ጐን ለጐን የፈቃድ ማዛወሩ ሒደት እንዲቀጥል እንደተደረገ አስረድተዋል፡፡ መሠረተ ልማትን በተመለከተ ለቀረበው አቤቱታ በሰጡት ምላሽ መንግሥት የፖታሽ ማዕድን በሚገኝበት አካባቢ መሠረተ ልማት ለማሟላት ከፍተኛ ቁርጠኝነት ማሳየቱን ተናግረዋል፡፡ መንግሥት ለጉዳዩ ከፍተኛ ትኩረት በመስጠት የማዕድን፣ ፔትሮሊየምና የተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር፣ የጠቅላይ ሚኒስትሩ አማካሪዎች፣ የትራንስፖርት ሚኒስቴርና የውኃ መስኖና የኤሌክትሪክ ሚኒስቴር ኃላፊዎች የሚገኙበት ኮሚቴ በማቋቋም አስፈላጊው የመንገድ፣ ኤሌክትሪክና ሌሎች መሠረተ ልማቶች እንዲሟሉ ከፍተኛ ሥራ እየተሠራ እንደነበር አስረድተዋል፡፡ከመቀሌ ወደ ዳሎል የሚወስደው መንገድ የማሻሻል ሥራ እንዲሠራና ከጂቡቲ የሚያገናኝ መንገድ እንዲገነባ ተወስኖ በሒደት ላይ እንደነበር ጠቅሰው፣ የአይሲኤል ኃላፊዎችም በተሰጣቸው ማብራሪያ ረክተው እንደነበር ገልጸዋል፡፡ ኩባንያው የማዕድን ማምረቻውን ለመትከል ሦስት ዓመት እንደሚፈጅበት፣ መንግሥት ግን መንገዱን በአንድ ዓመት ተኩል ለማጠናቀቅ እየሠራ እንደነበር ጠቁመዋል፡፡‹‹አሁን ያወጡት መግለጫ ግራ የሚያጋባ ነው፤›› ያሉት አቶ ቶሎሳ፣ ኩባንያው ውሳኔውን ለሚኒስቴሩ በይፋ ገና አለማሳወቁን ገልጸዋል፡፡ ይሁን እንጂ በጉዳዩ ዙሪያ ከኩባንያው ሥራ አስኪያጅ ጋር በስልክ መነጋገራቸውን፣ ሚኒስቴሩ ከኩባንያው ጋር ለመወያየት ፈቃደኛ መሆኑን ለሥራ አስኪያጁ እንደገለጹላቸው አቶ ቶሎሳ ተናግረዋል፡፡‹‹የኩባንያው ኃላፊዎች ከዚህ ውሳኔ ላይ እንዴት ሊደርሱ እንደቻሉ በአካል መጥተው እንደሚያስረዱን ገልጸውልናል፡፡ እኛ በራችን ሁልጊዜም ቢሆን ለድርደር ክፍት ነው፤›› ብለዋል፡፡ለፕሮጀክቱ ቅርበት ያላቸው ምንጮች ለሪፖርተር እንደተናገሩት፣ አይሲኤልን ተስፋ ያስቆረጠው የተጠየቀው የ55 ሚሊዮን ዶላር ታክስ ክፍያ ነው፡፡ አይሲኤል አላና ፖታሽን ከመግዛቱ በፊት ኩባንያው ባሉበት ዕዳዎችና ባሉት ንብረቶች ዙሪያ ለአንድ ዓመት ጥናት አካሂዷል፡፡አላና ከ10 እስከ 15 ሚሊዮን ዶላር የሚሆን የቫትና የዊዝሆልዲንግ ታክስ ክፍያዎች እንደነበሩበትና ይህንንም ለመክፈል አይሲኤል ፈቃደኛ እንደነበር የተናገሩ ስማቸው እንዳይገለጽ የጠየቁ ምንጭ፣ ኩባንያው የተጠየቀው 55 ሚሊዮን ዶላር የካፒታል ዕድገት ግብር እንዳስደነገጠው ገልጸዋል፡፡አይሲኤል ከአንድ ቢሊዮን ዶላር በላይ ኢንቨስት በማድረግ የፖታሽ ማዕድን ማውጫ፣ ሦስት የማዳበሪያ ፋብሪካዎች ለመገንባት ዕቅድ እንደነበረው አስታውሰው በዓመት 300 ሚሊዮን ዶላር የውጭ ምንዛሪ ለማስገኘት ለ3,000 ዜጐች የሥራ ዕድል የመፍጠር ዓላማ እንደነበረው ተናግረዋል፡፡ ‹‹እንዲህ ዓይነት ኢንቨስትመንት ይዞ የመጣን ገና ወደ ምርት ያልገባን ኩባንያ በአንድ ጊዜ ከፍተኛ ግብር ጠይቀህ ማሸሽ የለብህም፡፡ በዘርፉ የሚመጣውን የውጭ ኢንቨስትመንት ትጐዳዋለህ፤›› ያሉት እኚሁ ምንጭ፣ ኩባንያውም ቢሆን ከጥፋት የፀዳ ነው ማለት እንደማይቻል ተናግረዋል፡፡ ‹‹ኩባንያው ለመክፈል የተስማማውን ከ10 እስከ 15 ሚሊዮን ዶላር የሚሆን የቫትና የዊዝሆልዲንግ ታክስ ለመንግሥት ገቢ አላደረገም፤›› ብለዋል፡፡ሪፖርተር ያነጋገራቸው አንዲት ገለልተኛ የሕግ ባለሙያም ኩባንያው የካፒታል ዕድገት ግብር መጠየቁ አግባብ እንደሆነ ገልጸዋል፡፡ ‹‹ምንም እንኳ ግዥው የተካሄደው ከአገር ውጪ ቢሆንም ሀብቱ የሚገኘው ኢትዮጵያ ውስጥ በመሆኑ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት የካፒታል ዕድገት ግብር መጠየቁ አግባብነት አለው፡፡ በአፍሪካ የተሰማሩ ዓለም አቀፍ ኩባንያዎች ከባህር ማዶ በመሻሻጥ የማዕድን ሀብቱ ባለቤት የሆኑት የአፍሪካ አገሮች በባለቤትነት ዝውውሩ ተጠቃሚ እንዳይሆኑ እያደረጉ ነው፤›› ብለዋል ባለሙያዋ፡፡ ይሁን እንጂ አይሲኤል የተጠየቀው የክፍያ መጠን በዛ አነሰ የሚለው አከራካሪ ሊሆን እንደሚችል ገልጸዋል፡፡ለፕሮጀክቱ ቅርበት ያላቸው ምንጮች በበኩላቸው አይሲኤል የገዛው መሬቱን ሳይሆን በቶሮንቶ ስቶክ ገበያ ላይ የተመዘገበውን የአላና አክሲዮኖችን ስለሆነ፣ የካፒታል ዕድገት ግብር ሊጠየቅ አይገባም ሲሉ ይከራከራሉ፡፡ አይሲኤል በኢትዮጵያ የሚገኘውን ፕሮጀክቱን እንደሚዘጋ በአዲስ አበባ ጽሕፈት ቤቱ ላሉ ሠራተኞቹ ባለፈው ሳምንት አሳውቋል፡፡አይሲኤል እ.ኤ.አ. በ1968 ዓ.ም. በእስራኤል መንግሥት የተቋቋመ ሲሆን፣ በ1990ዎቹ ሙሉ በሙሉ ወደ ግል ተዛውሯል፡፡ ዋና መሥሪያ ቤቱ በቴልአቪቭ የሚገኘው አይሲኤል በኒውየርክ ስቶክ ኤክስቼንጅ የተመዘገበ ሲሆን፣ ጠቅላላ ካፒታሉ 12 ቢሊዮን ዶላር ይገመታል፡፡ ዓመታዊ ሽያጩ ከስድስት ቢሊዮን ዶላር በላይ በመሆኑ ከዓለም ስድስተኛ ግዙፍ ማዳበሪያ አምራች እንደሆነ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡       