ቡሄ ትናንት እና ዛሬ
ደብረ ታቦር ወይንም ቡሄ በየዓመቱ በዛሬዋ ቀን የሚከበር በዓል ነው። በዓሉ በተለይ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ከምታከብራቸው ዓቢይ በዓላት አንዱ ሲሆን አከባበሩም በበርካታ ባህላዊ ቁሶችና የምግብ አይነቶች የሚታጀብ ነው። ሙልሙል ዳቦ ወይም ህብስት እና ችቦም የዚህ በዓል ማድመቂያዎች ናቸው። በኢትዮጵያ ብሔራዊ የባህል ማዕከል የባህል ፕሮሞሽን ሥራዎች ክፍል የተዘጋጀው ጥናት እንደሚያብራራው ልጆች የሚያጮሁት ጅራፍ ድምጽ በደብረ ታቦር ተራራ የተሰማውን የነጎድጓድ ድምጽ ሲያሣይ ጅራፉ የክርስቶስን ግርፋት ይጠቁማል፡፡ ሙልሙል ዳቦው (ህብስቱ) ደግሞ አንድምየቁርባን ምሳሌ ሲሆን በሌላም በኩል ወላጆች ልጆቻቸው (እረኞች) በጠፉባቸው ጊዜ የወሰዱላቸውን ስንቅ ያሣያል፡፡ እንዲሁም በደብረ ታቦር ተራራ የታየውን ብርሃን ለመዘከር የጎልማሶች የችቦ ብርሃን ሌላው ተምሳሌታዊ ክዋኔ ነው፡፡ የቡሄ በአል አከባበር አገረሰባዊ ትውፊት እንደ መሆኑ መጠን የራሱ የሆነ አላማ፣ ይዘት፣ አከዋወን፣ መከሰቻ ስፍራ፣ ማጀቢያ፣ ፋይዳ . . . ያለዊ ትውፊትና ማህበረሰባዊ ቅርስ ነው። ለምሳሌ፡- “ዶሮ ከጮኸ የለም ሌሊት፤ ቡሄ ካለፈ የለም ክረምት” የሚለው ግጥም በውስጡ የማህረሰብ የቆየና የካበተ ልምድ አለ፤ በውስጡ ጊዜ አለ፣ ወቅት አለ፤ ከጨለማ ወደ ብርሀን የሚደረግ ሽግግር አለ። እነዚህ ሁሉ ደግሞ በእርግጠኝነት የተገለፁ ናቸው – “የለም” በሚለው። ይህ እርግጠኝነት ደግሞ የስነ-ቃልን ሀያልነት፣ የዚያን ዘመን የነበሩ አባቶቻችንና እናቶቻችንን ጥልቅ ፍልስፍና ያመለክተናል፤ ምክንያት ለሚሻ የሁነቱም ሆነ እውነቱ እዚህ እኛ ዘመን ድረስ ከነ ሙሉ ይዘቱና መልእክቱ መድረሱ በራሱ በቂ ማስረጃ ነው። በቡሄ በአል ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮችም ይገለፃሉ። ቡሄ መጣ ያ መላጣ ቅቤ ቀቡት እንዳይነጣ። የደብረ ታቦር ወይም ቡሄ በአል የሚውለው ነሀሴ 13 ቀን በፍልሰታ ፆም ነው። ይህ ወቅት ደግሞ እንደነ ፋሲካ አይነቶቹ የሚከበሩበት ወቅት ሳይሆን ገበሬው የነበረውን እህል ለዘር አውሎ ጎተራው ዝቅ የሚልበት ወቅት በመሆኑ እንደ ሌሎቹ ክብረ በአላት ሊያከብረው አይችልም፤ ሊተወውም አይችልም። “ያ መላጣ” የሚለውም “ምን ላድርግህ፤ ማን ነሀሴ ላይ ንገስ አለህ? እንደ ጓደኞችህ በአልህ በማኛ እና በጮማ እንዲከበርልህ ከፈለክ ለምን በበጋው አትመጣም?” የሚል ካቅም በላይ የሆነ መቆጨትን አምቆ እንደያዘ ሰነዶቹ ያሳያሉ። የቡሄ በአል አከባበሩም
ሆነ ክዋኔው ልዩ
ነው። ከሚለዩትም አንዱ
ዜማው ነው። “መጣና
መጣና ደጅ ልንጠና/መጣና
በአመቱ እንዴት ሰነበቱ/ክፈቱልን
በሩን የጌታዬን?” የመሳሰሉትን
የቡሄ ግጥሞች ዜማ
በማጣጣም፤ የቡሄ በአል
አጨፋፈርን ከነዜማው ከሌሎቹ
ለይቶ ማወቅ ይቻላል።
ከሶስቱ የአማርኛ ስነ-ግጥም
የምጣኔ ስርአቶች አንዱ
“ቡሄ በሉ” ቤትመሆኑን ስናስብም ይህ ዜማ ወደ አእምሮአችን መምጣቱና የቡሄ ተፅእኖ ከክብረ-በአሉም ባለፈ አካዳሚው ደብር እንደደረሰም እንረዳለን። በዚሁ ርእሰ ጉዳይ ላይ አስተያየታቸውን የሰጡን በሰላሌ ዩኒቨርሲቲ የፎክሎር ምሁር የሆኑት ዶ/ር ስንቅነህ ገብረ ማርያም ናቸው። ዶ/ር ስንቅነህ እንደሚሉት የአንድ ማህበረሰብ ቀዳሚ መገለጫው ባህሉና ባህላዊ እሴቶቹ ናቸው። ይሁንና በአሁኑ ወቅት ከዚህ ማህበራዊ፣ መንፈሳዊና ቁሳዊ ቱባ ባህል የማፈንገጥ ሁኔታ በስፋት ይታያል። ቋንቋን መቀላቀል፣ የባህላዊ አለባበስ ቅጥ ማጣት፣ ማህበራዊውን ጉዳይ ለግል ስሜትና ፍላጎት ሲባል የመለወጥና ከነባሩ የመሸሽ ወዘተ ነገር መኖሩ ሁሉ ለዚህ ጥሩ ማሳያዎች ናቸው። “ዛሬ ገጠሩና ከተማው የጋራ ባህልን ከማስተናገድ አኳያ ልዩነት እየታየባቸው ነው።” የሚሉት ዶ/ር ስንቅነህ ለዚህም ክብረ በአላትን የምናከብርበት የአከዋወን ስልት በገጠርና በከተማ የተለያየ ገፅታ ይዞ መታየቱ መሆኑን ይናገራሉ። “በከተሞች አካባቢ በብዛት የሚታየው የራስን ቱባ ባህል የመተውና የሌላን የመፈለግ ሁኔታ” መሆኑንም ይገልፃሉ። “የአሁኑን ዘመን
የበአሉን ክዋኔ እንዴት
ያዩታል?” ብለናቸውም “የቡሄ
ወይም ደብረ ታቦርበአል ረጅም ታሪክና ሃይማኖታዊ መሰረት ያለው ነው። ድሮ እንደዛሬው ልጆች ብቻ የሚሳተፉበት ሳይሆን ጎረምሶችም ይከውኑት ነበር። በሂደት ነው ያ እየቀረ የመጣውና የልጆች ብቻ የሆነው። እስከ 90ዎቹ ድረስ (ለምሳሌ በሰሜን ሸዋ አካባቢ) በአሉ እስከ እንቁጣጣሽ ድረስ የሚዘልቅ ሲሆን አከዋወኑም የራሱ ብቻ የሆነ ስነ-ስርአት ያለው ነው።” በማለት ነግረውናል። የቡሄ ጨዋታ ዝም ብሎ ግለሰቦች በፈለጉት መንገድና ስልት የሚከወን እንዳልሆነ የሚናገሩት ዶ/ር ስንቅነህ ጨዋታው “የራሱ መግቢያና መውጫ፣ አውራጅና ተቀባይ አለው። አላማውም እንደዛሬው የብር ጥያቄ ሳይሆን የ‘ዳቦ ይሰጠን ጥያቄ’ ነበር ይላሉ።” “ይህ ስነ-ስርአትም አሁን እየተሰበረ፣ እየተረሳ፣ እየሞተ እንደሆነ ጠቁመዋል። ለአብነትም “ወላጆቼ የሚያውቁትን እኔ አላውቀውም፤ እኔ የማውቀውን ልጆቼ አያውቁም። እየጠፋ ነው።” ይህም “ዘመናዊነት
(‘Modernism’ የሚባለው) የፈጠረው ዘመናዊ የሆን እየመሰለን የምንሰራው ጥፋትና ከባህል የማፈንገጥ ተግባር ነው ሲሉም አክለዋል።” በመሆኑም የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት፤ በተለይም ወላጆች፣ አርቲስቶች፣ መገናኛ ብዙሀን፣ ባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ፈጥነው የድርሻቸውን ሊወጡ የሚገባ መሆኑን ያሳስባሉ። “በዚህ ከቀጠልን ምናልባትም ከአስር አመት በኋላ ሊጠፋና ከናካቴውም ልናጣው እንችላለን። ባህል እኮ እየጠፋ ነው። የእንጀራ ማዞሪያ ታውቃለህ? እሱ እኮ በቻይና ሰራሹ ሴራሚክ ማዞሪያ እየተተካ ነው። እዚህ ደረጃ ደርሰናል። ስለዚህ ሁሉም የዚህ አይነቱን ሁኔታ መከላከልና ባህላዊ እሴቱን መጠበቅ አለበት።” በማለት ስጋት አዘል አስተያየታቸውን ሰጥተውናል። የዶክተር ስንቅነህ ስጋት እውነት ሆኖ ነው የምናገኘው፤ “መጣና መጣና ደጅ ልንጠና/መጣና ባመቱ እንዴት ሰነበቱ/ክፈት በለው በሩን የጌታዬን/ ክፈት በለው ተነሳ/ያንን አንበሳ/መጣሁኝ በዝና ተው ስጠኝ ምዘዝና እና የመሳሰሉት” ከነ መልእክት፣ ፍልስፍና፣ ለዛና ጣእማቸው ከእጃችን ሊያመልጡ አፋፋ ላይ ቆመዋልና ነው። ዛሬ ባህልን ወደየምንፈልግበት
አቅጣጫና ፍላጎት ስንጠመዝዘው
ባህሉን መንቀላችንን ብቻ
አይደለም ማየት ያለብን፤
እኛም ከባህል እየተነቀልን
መሆኑንም ጭምር ማሰብ፣
ማሰላሰል ያስፈልጋል። ከባህሉ
የተነቀለ ሰው ደግሞ
ተወደደም ተጠላ “ወፍ
ዘራሽ” ነው።አዲስ ዘመን ነሃሴ 13/2011ግርማ መንግሥቴ 