“ታሪካችንን ማወቅ ወደፊት ለምንፈጥራት ኢትዮጵያ ጥሩ ነው” 
  በአንድ ጉባኤ ላይ እንዲህ በርካታ ቁጥር ያላቸው ምሁራን ሲሳተፉ አይቼ አላውቅም፤8 ፕሮፌሰሮችና 46 ዶክተሮች፡፡ 43 ጥናታዊ ጽሑፎችም ቀርበው ውይይት ተካሂዶባቸዋል - የጅማ ዩኒቨርሲቲ ባዘጋጀው የመጀመሪያው ዓለም አቀፍ የኦሮሞ ጥናት ተቋም ኮንፈረንስ፡፡ ኦሮሞ የራሱ ታሪክ፣ የራሱ ባህል፣ የራሱ የአስተዳደር ሥርዓት (ገዳ) የራሱ አርት፣ ሥነ - ቃል፣ እንዳሉት የገለፁት የጂማ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዚዳንት ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ፤ “ባህል ሀብት ነው፤ ባህል ካልተጠናና ካልዳበረ ጥቅም የለውም፡፡ እሴቶችን ጠብቆ ለማቆየት እስካሁን ያሉትን ጥናቶችና ምርምሮች አሰባስቦ መነሻ ማድረግ ይገባል” ብለዋል፡፡ የጂማ ዩኒቨርሲቲ አምና በሰኔ ወር የኦሮሞ ጥናት ተቋም ሲያቋቁም፤ ዓላማው፣ የኦሮሞን ታሪክ፣ ባህል ቋንቋ፣ በአጠቃላይ የኦሮሞን ትውፊቶች ማጥናትና መመርመር ነው፡፡ እስካሁን ራሱን ሲያደራጅ ቆየ፡፡ የራሱን ጥናትና ምርምር እስኪያደርግ ድረስ በተበታተነ መልኩ የተደረጉትን ጥናትና ምርምሮች ለመሰብሰብ፣ በአገር ውስጥና በውጭ ለሚገኙ ጥናታዊ ጽሑፍ አቅራቢዎች በኢንተርኔት ጥሪ አደረገ፡፡ በአገር ውስጥና በኦሮሞ ታሪክና ባህል ላይ የተሠሩ ከ50 በላይ ጥናታዊ ጽሑፎች ቀረቡ፡፡ ከዚህ ውስጥ 43ቱን በአምስት ዘርፍ ለይቶም ባለፈው ሳምንት ለተካሄደው ሲምፖዚየም እንዲቀርቡ አድርጓል፡፡ ዓለም አቀፍና የአገር ውስጥ ተመራማሪዎች ተገናኝተው ሀሳብ እየተለዋወጡ ነው፡፡ የኦሮሞ ሕዝብ ትውፊቶች እንዳይረሱና መጪው ትውልድ እንዲያውቃቸው መተላለፍ አለባቸው ያሉት ፕሮፌሰር ፍቅሬ፤ እስካሁን የነበሩት ጥናቶችና ምርምሮች ግለሰቦች በተበታተነ መልኩ ያደረጉት ነበር፡፡ አሁን ግን ተደራጅቶ በተቋዋሚ መልኩ መሠራት አለበት፡፡ መጠናት ያለበት የኦሮሞ ታሪክና ባህል ብቻ ሳይሆን በአገሪቷ ውስጥ ያሉ ብሔር/ብሔረሰቦች ታሪክ ተጠንቶ ጥሩ ጥሩው እየተወሰደ፣ የኢትዮጵያ ባህል እንዲሆን ይህ የኦሮሞ ጥናት ማዕከል ፈር-ቀዳጅ ሚና ይጫወታል ብለዋል፡፡ የኦሮሞ ታሪክ በአብዛኛው የተጻፈው በውጭ ታሪክ አጥኚዎች ነው፡፡ እነዚህ ጥናቶች ችግር አለባቸው፡፡ አጥኚዎች ቋንቋውን በደንብ አይችሉም፣ ሁሉንም የቆዳ ሽፋን አያልካልሉም፡፡ በዚህ ላይ ደግሞ የራሳቸው ፍላጐት (interest) ሊኖራቸው ስለሚችል በትክክል አይጽፉትም፣ ያንጋድዱታል፡፡ የአገር ውስጥ ምሁራን ግን ታሪኩን ከማሳወቅ ውጭ የተለየ ፍላጐት ስለሌላቸው በጥናት ያገኙትን ጭብጥ እንዳለ ያቀርቡታል ሲሉ ገልፀዋል ፕሮፌሰር ፍቅሬ፡፡ ይህ የኦሮሞ ጥናት ተቋም ወደፊት በኦሮሞ ባህል፣ ቋንቋ፣ ትውፊቶች፣ ቱሪዝም፣ የገዳ ሥርዓት.. በመሳሰሉት ላይ ጥናት ያካሂዳል፤ የተሠራው ጥናትና ምርምር ደግሞ ወደማኅበረሰቡ ወርዶ ለአገርና ሕዝብ ጥቅም እንዲውል ይደረጋል፡፡ ጥናት ማካሄድ አንድ ነገር ነው፤ ያሉትን ባህላዊ ቅርሶች አሰባስቦ በሙዚየም በማስቀመጥ ምርምር ማድረግ፣ መጪው ትውልድ እነዚህን ቅርሶች እያየ ማንነቱን እንዲያውቅ ማድረግ ሌላው ነው ሲሉ አስረድተዋል ፕሬዚዳንቱ፡፡ እስካሁን ለቤተመንግሥት ቅርበት በነበራቸውና በውጭ ምሁራን የተጻፉ የኦሮሞ ታሪኮች ትክክል ስላልነበሩ እንደገና መጻፍ አለበት ያሉት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም አባል ዶ/ር ደስታ በሪሶ፤ ባደረጉት የግንዛቤ ማስጨበጫ ንግግር፣ ስለ ኦሮሞ ባህል ብዙ ያልተጻፉ ነገሮች አሉ፡፡ ለምሳሌ ስለ ኦሮሞ አገር በቀል እውቀት፣ ባህል፣ ስለገዳ ሥርዓት፣ ስለኢኮኖሚው፣ ስለቋንቋው፣ ተነካኩ እንጂ በጥልቀት አልተዳሰሱም፡፡ ስለዚህ፣ የኦሮሞ ታሪክ በተወላጆቹ ቢጠና ጥሩ ይሆናል ብለዋል፡፡ ታሪክና ባህል የሚያጠኑ ሰዎች የሠለጠኑ፣ ለማንም ያልወገኑና ከግል ጥላቻ የራቁ መሆን አለባቸው ያሉት ዶ/ር ታደሰ፤ የኦሮሞ ታሪክ በአብዛኛው የሚጻፈው በውጭ ምሁራን ነው፡፡ አሁን ወደ አገር ውስጥ ምሁራን ጥናትና ምርምር መምጣቱ፣ የኦሮሞ ታሪክ፣ ባህል፣ ቋንቋ፣ እሴቶች፣ ትውፊቶች፣ …በሚገባ ለማጥናትና ለማሳወቅ፣ ብዙ የማናውቃቸውን ነገሮች ይፋ ለማድረግ ኮንፈረንሱ በጣም ጠቃሚ ነው ሲሉ ገልፀዋል፡፡ “ጅማ ዩኒቨርሲቲ ይህን የኦሮሞ ጥናት ተቋም ሲያቋቁም ዘግይቷል፡፡ ምክንያቱ ደግሞ ቀደም ሲል የነበሩት የአስተዳደር ሥርዓቶች ሁሉንም አንድ ላይ ጨፍልቆ መግዛት ነው እንጂ እንዲህ ዓይነት ተቋም እንዲቋቋም ስለማይፈልጉ ነው፡፡ ዘግይቶም ቢሆን መጀመሩ የሚያስመሰግነው ነው፡፡ “ሌሎች ዩኒቨርሲቲዎችም ያሉበትን ማኅበረሰብ (ብሔር/ብሔረሰብ) ታሪክ፣ ባህል፣ ቋንቋ፣ አኗኗራቸውን …ማጥናት መመራመርና ማሳወቅ አለባቸው፡፡ ታሪካችንን ማወቅ ወደፊት ለምንፈጥራት ኢትዮጵያ በጣም ጥሩ ነው፡፡ እነዚህ ትውፊቶች ሊጠፉ ይችላሉ፡፡ ከመጥፋታቸው በፊት ለመጪው ትውልድ መተላለፍ አለባቸው፡፡ “ይህን ነገር መንግሥትም መደገፍና ማበረታታት አለበት፡፡ ከዚያም ታሪኮቹን ማወቅ፡፡ አንዱ ምን አለው? ሌላውስ? እንዴት ነው የምናቀናጀው? እንዴት ነው ወደፊት ኢትዮጵያዊ ታሪክና ባህል የምንፈጥረው? ለሚለው ጥያቄ እንዲህ ዓይነት ኮንፈረንሶች እጅግ በጣም ጠቃሚ ስለሆኑ ሌሎች ዩኒቨርሲቲዎችም የጥናትና ምርምር ማዕከል መመሥረት አለባቸው፡፡ “የዚህ ዓይነት ኮንፈረንሶች የእውቀት መተላለፊያ መድረኮች ናቸው፡፡ የቀረበውን ጥናታዊ ጽሑፍ ዝም ብሎ መቀበል ሳይሆን እስኪጠራና አስተማማኝ እውቀት እስኪያዝ ድረስ ክርክርና የሃሳብ ፍጭት መካሄድ አለበት” በማለት አስረድተዋል፡፡