ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ያለወትሮው ከፍተኛ የቫት ተመላሽ ጥያቄ እየቀረበለት እንደሚገኝ አስታወቀ
የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን በየጊዜው የሚቀርቡለት የተጨማሪ እሴት ታክስ ተመላሽ ጥያቄዎች መጠን ከወትሮው ይልቅ በከፍተኛ ደረጃ መጨራቸው ሥጋት እንደፈጠበረበት አስታወቀ፡፡ በአንድ ዓመት ብቻ በግምት ከሁለት ቢሊዮን ብር በላይ የተመላሽ ሒሳብ መጠየቁን ገልጿል፡፡አዲሱ የባለሥልጣኑ ተሿሚ ዋና ዳይሬክተር (በሚኒስትር ማዕረግ) አቶ ከበደ ጫኔ ከከፍተኛ ግብር ከፋዮች ጋር እንዲካሄድ በጠሩት ስብሰባ ወቅት እንደተገለጸው፣ ከ2007 ዓ.ም. አጋማሽ ጀምሮ ያልተለመደና በከፍተኛ ደረጃ እየጨመረ የመጣ የተመላሽ ሒሳብ ጥያቄ በማስተናገድ ላይ መሆኑን የገለጹት በአገር ውስጥ ገቢ ዘርፍ ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ ደስታ በዛብህ ናቸው፡፡ አቶ ደስታ እንደተናገሩት፣ በከፍተኛ ደረጃ እየጨመረ ያለው ይህ ጥያቄ በአብዛኛው ትልልቅ ፕሮጀክቶች ላይ እየተሳተፉ ከሚገኙ ኩባንያዎች ነው፡፡አቶ ደስታ እንዳብራሩት ተጨማሪ እሴት ታክስ ተቀናናሽ በየወሩ ተመላሽ የሚደረግ ሲሆን፣ የንግድ ድርጅቶች ከሚያከናውኑዋቸው ግብይቶች ተቀናሽ በማድረግ ለባለሥልጣኑ የሚያስገቡበት አሠራር ነው፡፡ በመሆኑም ከቫትና ከሌሎች ቀጥተኛ ያልሆኑ የታክስ ምንጮች የተቀነሰው ሒሳብ ከሰብሳቢዎቹ ወጪ በላይ በሚሆንበት ወቅት ተመላሽ ቢደረግም፣ ከከፍተኛ ግብር ከፋዮች ጋር ማክሰኞ ታኅሣሥ 4 ቀን 2009 ዓ.ም. በተደረገ ስብሰባ ወቅት ግብር ከፋዮች ከስድስት ወራት በላይ ተመላሽ ሒሳብ እየቆየባቸው መቸገራቸውን አስታውቀዋል፡፡በባቡር መስመር ግንባታ ላይ ያለው የቱርኩ ያፒ መርከዚን የተባለው ተቋራጭ ከ400 ሚሊዮን ብር በላይ የተመላሽ ሒሳብ ቢኖረውም፣ እስካሁን ሊመለስለት እንዳልቻለ አስታውቋል፡፡ በተለይ የ250 ሚሊዮን ብር ተመላሽ ሒሳብ ጥያቄው ውሳኔ ቢያገኝም፣ ገንዘቡ ሊለቀቅለት ባለመቻሉ የሥራ ማስኬጃ ካፒታሉ እየታሠረበት እንደሚገኝ በመግለጽ ጥያቄ አቅርቧል፡፡የጣልያኑ ሳሊኒ ኮንስትራክሽንም እስከ 200 ሚሊዮን ብር ተቀናሽ ሒሳብ በዊዝ ሆልዲንግ ተይዞበት ሳይመለስለት አስምት ወራት ድረስ ለመጠበቅ እንደሚገደድ አስታውቋል፡፡ በሁለት ፕሮጀክቶች ላይ ከ18 ሺሕ በላይ ሠራተኞችን አሰማርቶ እያሠራ የሚገኘው ሳኒሊ የቫት ተመላሽ ካለማግኘቱም በተጨማሪ፣ በገጠራማ አካባቢዎች በሚገነቡ ፕሮጀክቶች ውስጥ ለሚሳተፉ ሠራተኞች የሚያቀርበው የምግብና የመጠጥ ወጪ ላይ የቫት ሒሳብ ተመላሽ ጥያቄው ውድቅ እንደሚደረግበት አስታውቋል፡፡ ከስምንት ሰው በታች የሚይዙ የሥራ መኪኖች የቫት ወጪም ውድቅ እየተደረገበት እንደሚገኝ አስታውቋል፡፡ ከ200 በላይ ፒክአፕ መኪኖች አሉኝ ያለው ሳሊኒ፣ የመኪኖቹ ቫት ውድቅ እንደሆነበት ገልጿል፡፡ እንደ ሳሊኒ ሁሉ የቱርኩ ተቋራጭም ተመሳሳይ ጥያቄ አቅርቧል፡፡ ለሠራተኞች የጤና ደኅንነት ለክሊኒክና ለመድኃኒት አቅርቦት የሚያወጣው ወጪም ከሥራው ጋር የማይገናኝ ወጪ እየተባለ ውድቅ እንደሚደረግበት የኩባንያው ወኪል ተናግረዋል፡፡አቶ ደስታ እንዳሉት ግን እንዲህ ያሉ የተመላሽ ሒሳብ ጥያቄዎች በሁሉም የባለሥልጣኑ ቅርንጫፍ መሥሪያ ቤቶች ጨምረው በመገኘታቸው ምክንያት ባለሥልጣኑ የገንዘብ እጥረት አጋጥሞታል፡፡ የግብር ከፋዮቹ ጥያቄ በጊዜያዊነት ምላሽ እየተሰጠው ቢሆንም፣ ለዘለቄታው ግን ሁለት መፍትሔዎቸ መቀመጣቸውን ገልጸዋል፡፡ ‹‹አንደኛው ያላግባብ ተመላሽ የሚጠይቁ አሉ፡፡ ደረሰኝ የሚሸጡና ሕገወጥ ተመላሽ ሒሳብ የሚጠይቁትን ለሕግ እያቀረብን ነው፡፡ አንዱ መፍትሔ ይኼ ነው፡፡ ሁለተኛው በአሁኑ ወቅት የሚጠየቀው ተመላሽ ሒሳብ ከኩባንያዎቹ ወጪ አኳያ ከአሥር በመቶ በላይ እየሆነ በመምጣቱ ከሆነ እስከ እስከ 13 በመቶ እንዲሆን ማድረግ ነው፤›› ብለዋል፡፡ የሚቀርበው ጥያቄ ሚዛናዊነቱ እየተዛባ የመጣው አንድም እየተከማቸ በመምጣቱ እንደሆነ አቶ ደስታ አስረድተዋል፡፡ከዚህ በተረፈ ግን ባለሥልጣኑ ባለፈው ዓመት በርካታ የሕግና የአሠራር ማሻሻዎችን እንዳደረገ ቢገልጽም፣ አሁንም ድረስ ግን የቆዩ ችግሮች እየተነሱበት ይገኛል፡፡ ቅሬታቸውን ካቀረቡት መካከል የገምሹ በየነ ኮንስትራክሽን ባለቤት አቶ ገምሹ በየነ ናቸው፡፡ የግንባታ ሥራዎች በሚከናወኑባቸው ገጠራማ አካባቢዎች ተቋራጮች ለሚያከናውኗቸው ግብይቶች ሕጋዊ ደረሰኝ ማግኘት እየተቸገሩ እንደሚገኙና የእሳቸው ኩባንያም በዚህ ችግር ውስጥ እንደሚገኝ ተናግረዋል፡፡፡ ከውጭ የሚገቡ ዕቃዎች ቀረጥ ተተምኖባቸው እስኪወጡ ድረስ እስከ 20 ቀናት እየፈጁ መቸገራቸውን የገለጹት አቶ ገምሹ፣ በሕጉ መሠረት ቀረጥ ሳይተመንባቸውም ቢሆን የግንባታ መሣሪዎቹ እንዲወጡና ኋላ ተመኑ እንዲካሄድ ቢፈቅድም ይህ እየተደረገ እንዳልሆነ አስረድተዋል፡፡የኩባንያቸው ካፒታል 20 ሚሊዮን ብር ሆኖ ሳለ ባለፈው በጀት ዓመት 40 ሚሊዮን ብር የታክስ ዕዳ እንዲከፍሉ መጠየቃቸውን የተናገሩት አቶ ገምሹ፣ በ24 ዓመታት የንግድ ሥራቸው እንዲህ ያለ አግባብ ያልሆነ የታክስ ጥያቄ ቀርቦባቸው እንደማያውቅ ተናግረዋል፡፡ ‹‹የዲቪደንድ ታክስ ስላልከፈላችሁ ነው የተባልነው የቫት ተመላሽ ሒሳብ 26 ሚሊዮን ብር ስንጠይቅ ነው፤›› ያሉት አቶ ገምሹ፣ በየዓመቱ የዲቪደንድ ጭማሪ እያደረጉና ካፒታል እያሰደጉ እንደሚሠሩ ቢገልጹም፣ ‹‹በወቅቱ አላሳወቅህም ተብዬ 40 ሚሊዮን ብር እንድከፍል ተጠይቄያለሁ፤›› ብለዋል፡፡ መፍትሔ ለማፈላለግ በባለሥልጣኑ ቅርንጫፎች ቢመላለሱም ‹‹እውነት አለህ ይሉኛል መፍትሔ ግን አይሰጡኝም፤›› በማለት ቅሬታቸውን አቅርበዋል፡፡ ‹‹በየቢሮዎቹ ያሉት ግብር ሰብሳቢዎች አንበሳ ሆነው ይጠብቁናል፡፡ ጉምሩክ በር መድረስ ያስፈራኛል፤›› ሲሉም ያለውን የሠራተኞች የተበላሸ የሥነ ምግባር ችግር ለባለሥልጣኑ ኃላፊዎች ተናግረዋል፡፡የኢትዮ ሌዘር ኢንዱስትሪ ኩባንያ ምክትል ሥራ አስኪያጅ አቶ ያሬድ ይልማ በበኩላቸው፣ ከባለሥልጣኑ ኦዲተሮች ጋር በሒሳብ ጉዳይ ላይ በአንድ ቋንቋ መነጋገር እንዳልተቻለ ጠቅሰዋል፡፡ የግብር ከፋይነት መለያ ቁጥር መያዝ ግዴታ እንደሚሆነው ሁሉ፣ ከተወሰነ የገንዘብ መጠን በላይ ግብይት የሚካሄድባቸው ሒሳቦች በባንኮች በኩል ብቻ እንዲካሄዱ ቢደረግ ለውጥ ሊመጣ እንደሚችል ሐሳብ አቅርበዋል፡፡በባለሥልጣኑ ሠራተኞች የሥነ ምግባር፣ የልምድና የዕውቀት ችግሮች፣ በጉምሩክ አሠራርና በመሳሰሉት ላይ 70 በመቶውን የታክስ ገቢ እንደሚያመነጩ ከሚነገርላቸው ከፍተኛ ግብር ከፋዮች ቅሬታዎች የቀረቡ ሲሆን፣ አብዛኛው ቅሬታ ግን ከተመላሽ ሒሳብ ጋር የተያያዘ ነበር፡፡ዋና ዳይሬክተሩ አቶ ከበደ ጫኔ ለጋዜጠኞች እንዳብራሩት ባለሥልጣኑ በርካታ ፈተናዎች የነበሩበት እንደሆነ፣ በየጊዜው ግን መሻሻል እያሳየ እንደመጣ ነው፡፡ በንግድ ሥርዓቱ ውስጥ ከሚታዩ ችግሮች መካከል እየጎላ የመጣው ገቢን አሳንሶ ወጪን አጋኖ የማቅረብና ንግድን የማዛበት ሒደት አንዱ ሆኗል፡፡ ይህ ችግር በተለይ ከውጭ ምንዛሪ አቅርቦት ጋር በተገናኘ እየተባባሰ እንደሚገኝ የጠቀሱት አቶ ከበደ፣ በቂ የዶላር ክምችት ቢኖርና ተራ መጠበቅ ሳያስፈልግ ምንዛሪ ማግኘት ቢቻል እንዲህ ያለው ችግር ሊቀንስ ይችል እንደነበር ጠቁመዋል፡፡በቴክኖሎጂ መስክ ተቋሙ ማሻሻያዎችን እያደረገ እንደሚገኝ ሲያብራሩም፣ ከ800 ሚሊዮን ብር በላይ ወጪ የሚደረግበት የአንድ መስኮት አገልግሎት በሁሉም የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች ተግባራዊ ሊሆን እንደተዘጋጀ ተናግረዋል፡፡ ‹‹ሲግታክስ›› የተባለውና ለዓመታት ሲሠራበት የቆየው የግብር ከፋዮች ማኅደር መመዝገቢያና መተግበሪያ ሶፍትዌር ማሻሻያ ተደርጎበት የግብር አከፋፈሉን ሒደት እንደሚቀይረው አብራርተዋል፡፡ ግብር ከፋዩ ወደ ባለሥልጣኑ መሥሪያ ቤቶች መሄድ ሳያስፈልገው ግብር መክፈል ያስችለዋል ተብሎ ይጠበቃል ብለዋል፡፡ የኢትዮጵያ ጉምሩክ አስተዳደር የተባለ አንድ ወጥ አሠራር መዘርጋቱንም አቶ ከበደ አክለዋል፡፡ይህም ቢባል ግን ባለሥልጣኑ በተለይ በሕግ ማሻሻል ረገድ በገቢ ግብር አዋጅ መስክ ያደረገው የሕግ ለውጥ ይጠቀሳል፡፡ ከሕግ ማሻሻያው በመነሳት ግብር የማይከፈልበትን ዝቅተኛውን የገቢ መጠን ከ150 ብር ወደ 600 ብር ከማድረግ ጀምሮ 13 ዋና ዋና ለውጦች መደረጋቸውን የጠቀሱት፣ በሰው ሀብት ልማት ዘርፍ ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ አብርሃም ንጉሤ ናቸው፡፡ ይሁንና ይህ ሕግ የሚተገበርባቸው መመርያዎችና ደንቦች ገና እየተረቀቁ እንደሚገኙ ዋና ዳይሬክተሩ ገልጸዋል፡፡በከፍተኛ ግብር ከፋዮች ለተነሱት ቅሬታዎች ምላሽ የሰጡት ኃላፊዎች፣ በተለይ የሥነ ምግባር ችግር ታይቶባቸዋል በተባሉ 390 ሠራተኞች ላይ ከሕግ ተጠያቂነት ከሥራ እስከ ማሰናበት የደረሱ ዕርምጃዎችን ባለሥልጣኑ መውሰዱን አስረድተዋል፡፡ ይሁንና ከአሥር ሺሕ በላይ ሠራተኞች ያሉት ባለሥልጣኑ በየዓመቱ እስከ 2,000 ሠራተኞች ከሥራ እንደሚለቁበት ታውቋል፡፡ ከሌሎች የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች የበለጠ የደመወዝ ጭማሪ ማድረጉን ያስረዱት አቶ ከበደ፣ ምናልባት ጭማሪው ሠራተኞችን በሥራ ገበታቸው ለማቆየት ያስችላል ብለው ያምናሉ፡፡ በአንፃሩም በታክስ ማጭበርበርና በመሳሰሉት ችግሮች ውስጥ የተገኙ 322 ድርጅቶች ላይ ዕርምጃ መወሰዱን አቶ አብርሃም አስታውቀዋል፡፡ ከእነዚህ ውስጥ 70 ያህሉ የፍርድ ውሳኔ እንደተሰጠባቸውና ከ80 በመቶ በላይ ለባለሥልጣኑ እንደተወሰነለት አቶ አብርሃም ጠቁመዋል፡፡ከዚህ ጋር በተያያዘ መርካቶ አካባቢ የሚታየው የንግድ እንቅስቃሴና ሕገወጥ አሠራር አስቸጋሪ እንደሆነበት ባለሥልጣኑ ሲገልጽ፣ ‹‹መርካቶ ለታክስ ሥርዓት አልገዛም ብሏል፤›› ብሎታል፡፡ መርካቶ ከእንግዲህ ወዲህ ሁሉም ክልሎች ግዥ የሚፈጽሙበት ማዕከል ከመሆን ይልቅ፣ ክልሎች በያሉበት የማስመጣት ዕድል እንዲያገኙ ይደረጋል ተብሏል፡፡ በያሉበት አካባቢም የባንክ የብድር መተማመኛ ሰነድ (ሌተር ኦፍ ክሬዲት) አገልግሎት በማግኘት መርካቶ ላይ ያለውን ጫና ለመቀነስ ባለሥልጣኑ ከንግድ ሚኒስቴር፣ ከኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክና ከሌሎች ከሚመለከታቸው አካላት ጋር በመሥራት ጫናውን እንደሚቀንሰው አቶ ከበደ አብራርተዋል፡፡ በዚህ ሩብ ዓመት ይሰበሰባል ከተባለው የታክስ ገቢ ውስጥ 97 በመቶ መሰብሰቡን ባለሥልጣኑ ይፋ አድርጓል፡፡   