የሁለቱ ታሪካዊ ኦሎምፒኮች ወግ
የመጨረሻ ክፍልባለፈው ሳምንት የስፖርት ማህደር አምዳችን በኢትዮጵያ ስፖርት ታሪክ ትልቅ ስፍራ የሚሰጣቸውን የ1960 እና 1964 የሮምና ቶኪዮ ኦሎምፒኮችን በተመለከተ ከአበበ ቢቂላ ታሪካዊ የማራቶን ተከታታይ ድሎች ባሻገር ያልተሰሙና ያልተነገሩ ወጎችን ማንሳታችን ይታወሳል። በተለይም ከሮም ኦሎምፒክ የአበበ ቢቂላ የባዶ እግር ገድል ባሻገር የኦሎምፒክ ቡድኑ ገና ከስፍራው ከማቅናቱ አንስቶ በድል እስኪመለስ ድረስ ከመድረክ ጀርባ የነበሩትን ወጎችና ቡድኑ የገጠመውን አጠቃላይ ፈተና በስፋት ዳሰናል። ቀጣዩን የቶኪዮ 1964 ኦሊምፒክን የተመለከቱ ወጎችን ለማቅረብም ለዛሬ ቀጠሮ በያዝነው መሰረትም እንደሚከተለው ለንባብ አሰናድተናል። ቶኪዮ ኦሎምፒክ 1964 ወደ 1964 የቶኪዮ
ኦሎምፒክ የሚጓዘው ቡድን
በቢሾፍቱ ከተማ አየር
ሃይል በትብብር በሰጠው
ካፕ በተለየ መልኩ
ሲዘጋጅ ቢቆይም ወደዚህ
ኦሎምፒክ ለመጓዝ ምክኒያት
የሆነው የሮም ኦሎምፒክ
ባለድሉ አበበ ቢቂላን
ችግሮች ይፈታተኑት ነበር።
በዚሁ ዝግጅት ወቅት
አበበ ወድቆ በእጁ
ላይ ጉዳት ደርሶ
ነበር። ይህን ዜና
የሰሙ የውጪ አገር
መገናኛ ብዙሃንም ወሬውን
ተቀባበሉት። አበበ ቢቂላ
በቶኪዮ ኦሎምፒክ እንደማይወዳደርም
ፃፉ። ይሁን እንጂ
አበበ ቀላል ጉዳት
እንደደረሰበት ፊት ለፊት
ወጥቶ አስተባበለ። የኦሎምፒክ
ጉዞው መዳረሻ ላይ
ግን ሌላ ከባድ
ችግር ገጠመው። አሰልጣኙ
ኦኔ ኔስካነን በአበበ
ላይ የተለየ ነገር
ማስተዋል ከጀመሩ ሰነባብተዋል።
አበበ ልምምድ ጀምሮ
ያቋርጣል፣ ሲቀመጥና ሲነሳ
ወንበር ይደገፍም ነበር፣
ከመኝታውም እንደ ቀድሞው
ቀልጠፍ ብሎ መነሳት
አልሆነለትም፣ ይባስ ብሎም
ውድድር እያቋረጠ እስከ
መውጣት ደረሰ። ይህንን
ያስተዋሉት ቡድን መሪው
ይድነቃቸው ተሰማና ስዊድናዊው
አሰልጣኝ ኦኔ ኔስካነን
አበበ ቢቂላ ሕክምና
መሄድ እንዳለበት ተስማምተው
ወደ ምኒልክ ሆስፒታል
ወሰዱት። የጤና ምርመራው
ውጤት ግን ብዙዎችን
ያስደነገጠ ሆነ። አበበ
ትርፍ አንጀት እንዳለበትና
በአስቸኳይ የቀዶ ጥገና
ካላደረገ ሕይወቱ አደጋ
ላይ እንደሚወድቅ መነገሩ
ስጋት ፈጠረ። ይህ
ጉዳይ በሚስጥር ቢያዝም
እያደር ገሃድ መውጣት
ጀመረ። ይድነቃቸውና ኔስካነን
በጉዳዩ ላይ መከሩ።
አበበም ቀዶ ጥገናውን
ለማድረግ ተስማማ። የሕክምና ክፍሉና ሌሎች ወገኖች ግን ሦስት ሳምንት ለቀረው ውድድር አበበ ቀዶ ጥገና ማድረግ እንደሌለበት አቋም ያዙ። ይድነቃቸውና ኔስካነን ግን በራሳቸው ሃላፊነት ወስደው ቀዶ ጥገናው እንዲደረግ ወሰኑ። በሁለቱ ሰዎች ላይ ‹‹ኢትዮጵያ በቶኪዮ ኦሎምፒክ የምታገኘውን ወርቅ አስነጠቁ›› በሚል ክስና ወቀሳ ተሰነዘረባቸው። አበበ በሆስፒታል ተኝቶ የሚያሳይ ፎቶ ግራፍ በመውጣቱም የዓለም መገናኛ ብዙሃን አበበ በውድድሩ እንደማይሳተፍ መዘገብ ጀመሩ። በአዲስ አበባ የነበሩ የዜና ወኪሎች አበበ ከቡድኑ ጋር በዝግጅት ላይ ስለሌለ በውድድሩ እንደማይሳተፍ ማረጋገጫ አገኙ። በጉዞው መጨረሻ አበበ ከቡድኑ ጋር ቢጓዝም ህመም ላይ ስለነበረ ጋቢ ለብሶ የተሻለ ህክምና ለማድረግ እንጂ በውድድሩ ላይ ይሳተፋል የሚል እምነት አልነበረም። በቶኪዮ ኦሎምፒክ የተጓዘው 16 ሰው ሲሆን ለዝግጅት የወጣው 80ሺ ብር ብቻ ነው። ማራቶን የሚካሄደው በውድድሩ መዝጊያ ዕለት በመሆኑ አበበ ከህመሙ ለማገገም በቂ ጊዜ አገኘ። አበበ በውድድሩ መሳተፉ እንደታወቀ ብዙዎችን አስገረመ። ቀዶ ጥገና አድርጎ ቁስሉ ሳይጠግ መወዳደሩ ማሸነፍ ከመቻሉ ሌላ በጤናው ላይ ትልቅ ጉዳት እንደሚያመጣ ተዘገበ። የጤና ባለሙያዎች የኢትዮጵያን ልዑካን ቡድን አበበን ለውድድር ማቅረባቸው በሕይወቱ ላይ እንደፈረዱ ሆኖ ተነገረ። በዚህ መሃል ደግሞ አንድ ሰው ብቅ አለ። ሰውየው አሴክ የተባለ የስፖርት ጫማ አምራች ድርጅት ባለቤት ናቸው። ድርጅቱ ግን የሚታወቅ አልነበረም። ይህ ድርጅት ለአበበ ጫማ ሰርቶ እንደሚያቀርብ ነገራቸው። የኢትዮጵያ ልዑካን ቡድን ግን ለጫማ መግዣ የሚሆን ገንዘብ እንደሌላቸው ገለፁ። ባለቤቱ ግን በነፃ መሮጫ ጫማውን እንደሚያቀርብ ተናገረ። ነፃ መሆኑን የሰሙት የኛ ሰዎች ‹‹እንደዚያማ ከሆነ ልኩን ውሰድና ሰርተህ ስጠን›› አሉት። ብዙ መላምት ሲሰጥበት የነበረውና ከሕመሙ በቅጡ ያላገገመው አበበ ውድድሩን ማሸነፉ ተዓምር ሆነ። በሽተኛው ሰው ጤነኞቹን ማሸነፉ ብቻ ሳይሆን የዓለም ክብረወሰን ማሻሻሉ ‹‹ ይሄ ሌላ ፍጡር እንጂ ሰው አይደለም›› እስኪባል ተደነቀ። የጤና ባለሙያዎቹም ያዩትን ነገር ማመን ከብዳቸው መጀመሪያም ቢሆን አልታመም ወደሚል ድምዳሜ ደርሰው ቀዶ ጥገና ማድረጉን እስከመጠራጠር ደረሱ። የቶኪዮውን ኦሎምፒክ ለየት
የሚያደርገው አፍሪካውያን የነፃነት
አየር መተንፈስ በጀመሩበት ወቅት ላይ መደረጉ ነው። ብዙ የአፍሪካ አገራት ከቅኝ ግዛት ወጥተው በውድድሩ ለመጀመሪያ ጊዜ የተሳተፉበት፣ ለመወዳደር ብቻ ሳይሆን ወደ ነፃነት ሜዳ የመጡበትም መድረክና ዓለምን የተቀላቀሉበት ስፍራ ነበር። በኦሎምፒክ መድረክ የመጀመሪያቸው በመሆኑ የጥቁር ኩራትና ተምሳሌት በሚሉት አበበ ቢቂላ የይቻላል መንፈስ ተቀርፀው ነበር። ብዙዎቹ የአፍሪካ አገራት የመጀመሪያቸው ኦሎምፒክ በመሆኑ በማራቶን ውድድር እንደ አበበ ቢቂላ በባዶ እግር የሮጡበት አጋጣሚም በታሪክ ይታወሳል። በቶኪዮ ኦሎምፒክ ከአበበ ቢቂላ ሌላ ማሞ ወልዴ በአስር ሺ ሜትር ወርቅ ማምጣት የሚችልበት እድል በቀላ የቴክኒክ ስህተት ሳይሳካ ነገር ግን ትልቅ ትምህርት የተገኘበት ነበር። በፍፃሜው ውድድር የተጠበቁት የአሜሪካና የአውስትራሊያ አትሌቶች ነበሩ። ማሞ ስለተፈጠረው ነገር ሲናገር‹‹ እንደማሸንፋቸው እርግጠኛ ነበርኩ፣ እስከ መጨረሻ ዙር አብረን ነበርን፣ ሁለቱ ከእኔ ፊት ነበሩ፣ የቱኒዚያው ጋሙዲ ከእኔ ቀጥሎ ነው፣ ከእኔ ፊት የነበሩት ሁለቱም ትንፋሽ ጨርሰዋል፣ የመጨረሻ መቶ ሜትር ላይ ደርሰን አምልጬ ለመሄድ ተዘጋጀሁ፣ አሜሪካዊው አትሌት የመጨረሻው መቶ ሜትር መታጠፊያ ላይ እየተጠመዘዝኩ አውስትራሊያዊው አትሌት በክርኑ ደቆስ አድርጎ ወደ ኋላ እንድቀር በማድረግ አምልጦ ለመውጣት ነበር የተዘጋጀው፣ እኔ ደግሞ በሁለቱ መሃል በተፈጠረው ክፍተት አምልጬ ለመሄድ ስል ለእነሱ የተሰነዘረው ክርን እኔን መቶኝ ተደናቅፌ ወደኩኝ፣ ያን ጊዜ ሁሉንም አጣሁ፣ ከኋላ የነበረው ቱኒዚያዊ አትሌት የነሐስ ሜዳሊያውን ወሰደ፣ ከውድድሩ በኋላ ከአበበ ጋር ስነጋገር ስህተት መስራቴን አወኩኝ፣ እኔ መሄድ የነበረብኝ በሦስተኛው መስመር ነበር። ›› ይላል። በአስር ሺ ሜትር የማሞ ስህተት ለኢትዮጵያውያን ማስተማሪያ የሆነው የቶኪዮው ኦሎምፒክ ሆኖ ከዚያ በኋላ በርቀቱ ቅርፅ ማስያዝ የተቻለበት አጋጣሚ ተፈጥሯል። የቶኪዮ ኦሎምፒክ ከተጠናቀቀ
በኋላ ቡድኑ ወደ
አዲስ አበባ ከመመለሱ
በፊት ጃፓኖች ማወቅ
የፈለጉት የአበበን የአሸናፊነት
ሚስጥር ነበር። በሽተኛ
ሆኖ አርባ ሁለት
ኪሎ ሜትር የሮጠበት
ሚስጥር። በዚህ የተነሳ
በጃፓን ስርዓተ ትምህርት
በሞራል ትምህርት ውስጥ
አበበ ቢቂላን የሚመለከት
ምዕራፍ እንዲካተት አደረጉ።
ይህም ማኛውንም ነገር
ከግብ ለማድረስ ፅናት
ማስፈለጉን ለዚህም አበበን
ምሳሌ ማድረጋቸው ነው።
በሮም ኦሎምፒክ በባዶ
እግሩ ማሸነፉ፣ በቶኪዮ ከሕመሙ ሳያገግም ጤነኞቹን ማሸነፉ ተምሳሌት መሆኑን ‹ፅናት› ካለ ሁሉንም ነገር ማድረግ እንደሚቻል ጃፓኖች ያስተምሩበታል። ከውድድሩ በኋላ አበበን የሚመለከቱ ሁለት ነገሮች ተከስተዋል። አበበ ህመምተኛ በመሆኑ ጋቢ ለብሶ ነበር ወደ ጃፓን የተጋዘው። በወቅቱ በአገራችን አንድ ሰው ከታመመ ጋቢ መልበሱ የተለመደ ነው። ጃፓናውያንም ከውድድሩ በኋላ ለማስታወሻነት ጋቢውን አስቀርተውታል። ለዚህም ምክኒያት ነበራቸው፣ እነሱ ቱሪዝምን በአግባቡ ስለሚጠቀሙበትና አበበም በውድድሩ መነጋገሪያ ስለነበረ ቱሪስቶች ጋቢውን ለብሰው ፎቶ ግራፍ እንዲነሱ ያደርጉበታል። ሌላው አስገራሚ ነገር አበበ የጣት ቀለበቱ ባረፈበት ሆቴል መጥፋቱ ነበር። ቀለበቱ ከሮም ድል በኋላ ከቀዳማዊ ሀይለስላሴ የተበረከተለት ነበር። የቀለበቱ መጥፋት በመገናኛ ብዙሃን ጭምር ተነገረ። በቀለበቱ ላይ የተፃፈው ‹‹ሮም 1960›› የሚልና የንጉሱ ፊርማ ያረፈበት መሆኑ በመገለፁ ለፈላጊዎቹ ብዙም አላስቸገረም። አበበ የወቅቱ ዝነኛና የእነሱም እንግዳ በመሆኑ ጃፓናውያን ወርቁን አፈላልገው መገኘቱን አበሰሩት። የቶኪዮ ልዑካን ቡድን ወደ አገሩ ሲመለስ በአበበ ቢቂላ ድል አዲስ አበባ በአቀባበሉ ደምቃ ነበር። የክቡር ዘበኛ ኦኬስትራ (የአበበ ክፍል) ዝነኛ ሙዚቀኞች ጥላሁን ገሰሰና እሳቱ ተሰማ ‹‹በጣም ደስብሎናል ምኞታችን ሞላ፣ አሸንፎ መጣ አበበ ቢቂላ›› በሚል ያዜሙት ለአቀባበሉ ትልቅ ድምቀት ነበር። የቶኪዮ ኦሊምፒክ ማራቶን የተካሄደው ጥቅምት 11 ቀን 1957 ነበር። ሕዝቡ ድሉን በሬዲዮ ዜና ሰማ እንጂ ምንም ያየው ነገር አልነበረም። ነገር ግን ሚያዝያ 23 1957 የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ስርጭት የጀመረበት ጊዜ በመሆኑ በጃፓን ኤምባሲ ትብብር አበበ ሲሮጥና ሲያሸንፍ የታየበት አጋጣሚ ተፈጥሯል። ቶኪዮ አበበን ምን ጊዜም አትረሳውም። ዘንድሮ ሊካሄድ ቀጠሮ ተይዞለት በኮሮና ቫይረስ ስጋት የተራዘመው የቶኪዮ 2020 ኦሎምፒክ የአዘጋጅነት እድሉን ለማግኘት ጃፓን አበበ ቢቂላን ‹ዳግም አበበን ለማግኘት› በሚል ለቅስቀሳ ተጠቅማበታለች። የአገሪቱ ጠቅላይ ሚኒስትር ሺንዞ አቤ በትምህርት ቤት ሩጫ ተሳታፊ በነበሩበት ወቅት የአበበ አድናቂና በአበበ ቅፅል ስም የሚጠሩ እንደነበሩም ከራሳቸው አንደበት ተሰምቷል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ከአራትና አምስት ዓመታት በፊት አዲስ አበባ በመጡበት ጊዜም የአበበን ቤተሰቦች ጎብኝተዋል።አዲስ ዘመን ሐምሌ 12/2012