“ሃይ” ባይ የሚሻው የዋጋ ንረት
 አሁን ያለው የገበያና ግብይት ሁኔታ ማነጋገር ከጀመረ ሰንብቷል። በተለይም በከተሞች ያለው የመሰረታዊ ሸቀጦች ዋጋ የሸማቹን አናት እያዞረ፤ አቅሙን እያሽመደመደ፣ ኑሮውን አደጋ ላይ እየጣለና ህልውናውን እየተፈታተነው ይገኛል። የሰሞኑንም ሆነ ከዚህ ቀደም በተደጋጋሚ ሲከሰቱ የነበሩትን ያልተገቡ የዋጋ ጭማሪዎችንና ንረትን ቀረብ ብሎ ለተመለከተ በአንድ የገበያ ስርአት ውስጥ አበይት የሆኑ ባህርያትን – መንግስት፣ ህዝብና ነጋዴው – እየተናበቡ ሳይሆን እየተገፋፉ፣ እየተቀራረቡ ሳይሆን እየተራራቁ መሆናቸውን፤ ይህም የገበያ ስርአት አልበኝነትን ሳይፈጥር እንዳልቀረ መረዳቱ የግድ ነው። ለዚህ ደግሞ የግብይት ስርአቱ ሙሉ ለሙሉ በአንድ ወገን ተፅእኖ ስር መውደቁን ያሳያል። የዚህ ስርአት አልበኝነት መንሰራፋት ለህገ ወጦች በተለይም ለደላላው ክፍል ሰፊ የመፈንጫ ሜዳን ያመቻቸ፣ ለሰው ሰራሽ የዋጋ ጭማሪ መልካም አጋጣሚን የፈጠረ ሲሆን የእነዚህ ድምር ውጤትም ሸማቹን እያማረረው ይገኛል። በዚህ ላይ የገንዘብ ግሽበት፣ የገበያ አሻጥር፣ ድህነት ወዘተ ሲጨመርበት ደግሞ ጉዳዩ ከድጡ ወደ ማጡ ይሆናል። የመጫወቻ ካርዱን “ነፃ ገበያ” ካደረገው የአገራችን የንግድና ግብይት ስርአት የታሪፍ ህዳግም ሆነ የምርቶችና የአገልግሎቶች የመናሻ ዋጋ የሌለው መሆኑ የመግዛት- መሸጡን ሂደት ቅጣንባሩን አጥፍቶታል። ይህም ለህገ- ወጥ ደላላውና በገንዘብና ንግዱ ዘርፍ የበላይነትን ለያዙ ጥቂት ወገኖች ምቹ የመፈንጫ ሜዳን ፈጥሮላቸዋል። ለሸማቹ ደግሞ በተቃራኒው። ወይዘሮ እቴነኝ ዘለቀ ይባላሉ። በአራዳ ክፍለ ከተማ ስድስት ኪሎ አካባቢ ነዋሪ ናቸው። በግል ቢዝነሱ ዘርፍ በርካታ አመታትን ያስቆጠሩ ሲሆን ከእነዚህም ውስጥ አብዛኛውን ጊዜያቸውን ያሳለፉት በምግብ ቤትና ተያያዥ ፍጆታዎች ንግድ ላይ ነው። እሳቸው እንደ ነገሩን በዚህ ስራቸው ምክንያት ከገበያው ጋር የእለት ተእለት ግንኙነት አላቸው። በመሆኑም የየእለቱን የአዲስ አበባን ውሎና አዳር የዋጋ ሁኔታ እንዲያወቁ የፈጠረላቸው እድል ቀላል አይደለም። እንደ ወይዘሮ እቴነሽ የገበያ ውሎ ከሆነ ያልጨመረ ምርትም ሆነ ሸቀጥ የለም። “ሽንኩርት 35፣ ነጭ ሽንኩርት 180፣ ኪሎ ጤፍ 35፣ አምስት ሊትር ፈሳሽ ዘይት 420፣ ምስር በኪሎ 70፣ ኪሎ በርበሬ 80፣ ኪሎ ፉርኖ ዱቄት 30፣ ኪሎ ስጋ 300፣ ሙዝ ከ30 እስከ 35 ብር ከገባ እኮ ቆይቷል።” የሚሉት ወይዘሮ እቴነሽ “ሰራተኛ አለ፣ ቤት ኪራይ አለ፣ ልጆችና ቤተሰብ አለ፤ የልጆች ትምህርት ቤት አለ፤ ምን እንደሚደረግ አናውቅም።” በማለት ሰሚ ያጣ ድምፅ በሚመስል ድምፀት ምሬታቸውን ይገልፃሉ። “ተጠቃሚው የእኛን መጨመር እንጂ ያለውን ሁኔታ ብዙም አይረዳልንም። እኛ ምን እናድርግ። ለዛውም እኔ አልጨመርኩም። መጨመር ይገባኝ ነበር፤ ግን አላደረኩም። እኔ ብጎዳ ይሻላል በማለት ለደንበኞቼ አስብላቸዋለሁ።” የሚሉት ወይዘሮ እቴነሽ በዚህ ጊዜ እየጠበቀ እንደ ጎርፍ በሚያጥለቀልቀው የዋጋ ጭማሪና ንረት ተስፋ የቆረጡ አይመስሉም። “እንግዲህ መንግስት አንድ ነገር ያደርጋል ብለን ነው እየጠበቅን ነው ያለነው። ይሻሻላል ብለንም ተስፋ እናደርጋለን።” ማለታቸው ለዚህ ምስክር ነው። እንደ ወይዘሮ እቴነሽ ሁሉ ሌሎችንም አነጋግረን በተመሳሳይ ሁኔታና አገላለፅ ያገኘነው ሀሳብ ቢኖር “ገበያው በሙሉ ማጭበርበር ነው። በሚዛኑ፣ በመስፈሪያው፣ ከማይሆን ነገር ጋር ሁሉ የመደባለቁ ነገር ሁሉ የጉድ ነው። አገሩ ተበላሽቷል። መጨረሻውን ብቻ አይተን።” የሚል ምሬት ያሰማሉ። ከላይ የተዘረዘረውንና ሌሎች ተያያዥ ጉዳ ዮችን አስመልክተን ማብራሪያ እንዲሰጡን ወደሚ መለከታቸው አካላት ጎራ ብለናል። ዘርፉ በዋናነት ከሚመለከተው የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ንግድና ኢንዱስትሪ ቢሮ ጋርም ተወያይተናል። የቢሮው ምክትል ሀላፊ አቶ መስፍን አበራ ደላላው፣ ህገወጥነት መንሰራፋት፣ ያልተገባ ጥቅም ፈላጊነት፣ ምንም አይነት እሴት ሳይጨምሩ ገቢን ብቻ ማሳደድ፣ የነፃ ገበያን ፅንሰ ሀሳብ ለራሳቸው በሚመች መልኩ በመተርጎም ሸማቹን ህብረተሰብ ያለ አግባብ መበዝበዝ፣ ወዘተ ችግሮች መኖራቸውን ይገልፃሉ። አቶ መስፍን እንደሚሉት ትልቁና ለተፈጠረው የገበያ ትርምስ የአንበሳውን ድርሻ የሚወስደው ህገ- ወጥ ደላላው ነው። “ይህ አሁን እየተስተዋለ ያለው የገበያ ሁኔታና ያልተገባ የዋጋ ጭማሪ ካለፉት ሶስት ወራት ወዲህ የታየ ጉዳይ ሲሆን በተለያዩ በተለይም በአትክልትና እህል ምርቶች ላይ ተከስቷል። ለዚህም የተለያዩ ምክንያቶች ሲኖሩ ትልቁን ድርሻ የሚይዘው ህገ-ወጥ ደላሎች በሚያደርጉት ያልተገባ ጣልቃ ገብነት፤ ምንም አይነት እሴት ሳይጨምሩ ጥቅም ለመሰብሰብ ያላቸው ፍላጎት፣ በአምራችና ገዥ መካከል በመንቀሳቀስ ከህግና ስርአት ውጪ የሆኑ ተግባራትን መፈፀማቸው ትልቁን ድርሻ ይይዛል። ሌላው ሁሉ ቀርቶ መንግስት ድጎማ የሚያደርግባቸው ምርቶች ላይ ሁሉ ጭማሪ አድርገዋል” ብለዋል። “የግብይት ስርአታችን እና ከገበያ ማእከላት ጋር ያለን ትስስር ደካማ መሆንና የአቅርቦትና ፍላጎት አለመጣጣም የመሳሰሉትም ሌሎቹ ችግሮች ናቸው።” የሚሉት ምክትል ሀላፊው “እነዚህን ችግሮች ለመፍታትም የክልሉ መስተዳድር የአጭር፣ መካከለኛና ረዥም ጊዜ እቅድ አውጥቶ እየተንቀሳቀሰ” እንደሚገኝም ተናግረዋል። “በአጭር ጊዜ ውስጥ ከሚወሰዱት እርምጃዎች መካከል የህገ-ወጥ ደላሎችንና አሰራሮችን መቆጣጠር ሲሆን ለዚህም በየደረጃው ያለው አመራር እታች ድረስ ወርዶ እገዛ” እያደረገ ነው ይላሉ። “በመካከለኛ እቅድ በከፍተኛ ደረጃ ህገ-ወጥ ደላላው የተሰማራባቸውን የእህል፣ አትክልትና ፍራፍሬ እና የቁም እንስሳት ንግድ ዘርፉን ችግሮች ለመፍታት የሚያስችሉ የገበያ ማእከላትን በየአካባቢው መገንባት፣ ተደራሽነትን ማጠናከር፣ ሸማችና አምራቹ በቀጥታ የሚገናኙበትን መንገድ ማመቻትና የመሳሰሉት” እርምጃዎች የሚወሰዱ” መሆኑንም ተናግረዋል። “በከተማው ውስጥ ነጋዴው የበላይነትን በመያዙ ምክንያት ነው ይህ አይነቱ የዋጋ ጭማሪ የሚታየው” ለሚሉ የህዝብ አስተያየቶችም “ይህ የተሳሳተ ነው። ትክክል አይደለም። ነፃ ገበያን በተመለከተ በነጋዴው በኩል የግንዛቤ ክፍተት ጭምር አለ። ይህ በሂደትና እርምጃ በመውሰድ ይስተካከላል።” የሚል ምላሽን ሰጥተዋል። በተለይ የሸማቾች ማህበራትን ማቋቋምና ማጠ ናከር የሚሰራበትና ትኩረት የሚሰጠው ጉዳይ ነው የሚሉት ምክትል ሀላፊው “ለእነዚህ ችግሮች መወገድ፣ ህገ-ወጥ ደላላን ለማስቀረት፣ ፍትሀዊ የግብይት ስርአት እንዲፈጠር የማድረግ ሀላፊነት ያለበት መንግስት ብቻ ሳይሆን አጠቃላይ ህብረተሰቡም ጭምር ነው። በመሆኑም የሚችለውን ትብብር ሁሉ ሊያደርግና መንግስትን ሊያግዝ ይገባል። በ8588 ነፃ የስልክ መስመርም ጥቆማዎችን ሊያደርስ ይገባል።” ሲሉም የሁሉንም ወገን ተሳትፎና ትብብር ጠይቀዋል። አዲስ ዘመን ነሃሴ 20/2011ግርማ መንግሥቴ 