‹‹ኢትዮጵያውያን ቃሉን አጥፎ ተገኝቷል ባሉት ጣልያን ላይ ያሳዩት አንድነት ለሰው ልጆች ታሪክ አዲስ ምዕራፍ የፈጠረ ነበር፡፡››
‹‹ኢትዮጵያውያን ለዓድዋ ድል ማንንም ዕርዳን እንዳላሉት ሁሉ አሁንም ለሰው ልጆች በበራው ችቦ በዓባይ ላይም ሊደግሙት ይገባል፡፡›› የታሪክ ተመራማሪምሥጋና ለ1881ዓ.ም አንቀፅ 17 ስምምነት ይሁንና የጣልያን መሠሪነት ስህተት በፈጠረችው አለመግባባት የጥቁሮችን ሥነ ልቦና ከአምሳለ ዝንጀሮነት፣ ከኋላቀርነት መንጋጋ ፈልቅቆ በአሸናፊነቱ ማማ የሚያስቀምጥ ገድል እንዲፈጠር መሠረት ሆኗል፡፡ ከንቱ የቅኝ ግዛት ሐሳቦቻቸው የጥቁሮችን እኩልነት በስልትም በጦርነትም በልጦ የማሳየት ሞራል አልነበራቸውም፡፡ የጣር ትግሎቻቸውን በቴክኖሎጂዎቻቸው አምነው፣ ለቀለም አብዮቶቻቸው የተፋለሙት ጣልያኖች ‹ያሉት ከሚጠፋ የወለዱት ይጥፋ› ብለው በሚያምኑት ልበ ሙሉ ኢትጵያውያን እጅ ከመስጠት አልዳኑም፡፡ የወራሪዎን የትዕቢት ተራራ አፈራርሶ፣ የቅኝ ገዥ የበላይነት ፍኛን አስተንፍሷል፤ በሀገር ውስጥ የነበሩ አንጃ እሳቤዎችን ነቅሎ የአንድነት ምሰሶዎችን አጥብቋል፤ ዓድዋ፡፡ አሜኬላዎች ደቅቀው ለአፍሪካ ወንድሞቻቸው የቅኝ ተገዥነትን የጀርባ እሾህ መንቅረው እንዲያወጡ የንጋት ብርሃን ሆኗል፤ ዓድዋ፡፡ኢትዮጵያውያን የዓድዋ ድልን ለማግኘት ከውጪ ጠላት ብቻ ሳይሆን ከውስጣቸው የጭቃ እሾህ ጋርም ተፋልመዋል፤ ስህተቱን ያረመውን በይቅርታ፣ አልመለስ ያለውን በኃይል ከልክ አስገብተው ነው ወደ ድል የደረሱት፡፡ ‹‹ኧረ ጠላትማ ምንጊዜም ጠላት ነው፣አስቀድሞ መግደል አሾክሿኪውን ነው›› ብለው ከውጭ ወራራ ኃይል የተቃጣውን ኢትዮጵያዊነትን የማፍረስ ዓላማ እውን እንዳይሆን በኋላ ቀር መሣሪያና ዘመናትን በሚሻገር ወኔ ተዋግተዋል፡፡ ይህን እውነት ፈረንሳዊው የታሪክ ተመራማሪ ፋብሪስ ዲ አልሚዳ (Fabrice d’Almeida) ‹‹እኛ የሰለጠንን ነን የምንል ሕዝቦች ኋላቀር ናቸው ከምንላቸው ኢትጵያውያን ብዙ የምንማረው ነገር አለን፤ ኢትዮጵያውያን ለአንድ ጥይት ይሳሳሉ፤ የሚገድል ካልሆነ በቀር አይተኩሱም፤ ለዚያውም ቢሆን በ10 እና በ15 ያርድ ቀርበው በአንድ ጥይት ሁለት ሰው ደራርበው መግደል ይፈልጋሉ፤ ይህ ካልሆነ ተደበላልቀው በጎራዴ መምታት ይመርጣሉ እንጂ ጥይት ማበላሸት አይፈልጉም›› ብሏል፡፡የደብረ ማርቆስ ዩኒቨርሲቲ የታሪክ መምህር እና ተመራማሪው አየነው መሠለ (ዶክተር) ‹‹የዓድዋ ድል የኢትዮጵያውያን አንድነት ኃይል የማይሰብረው ማንኛውም የውጭ ኃይል እንደሌለ ማሳያ ነው›› ይላሉ፡፡ ያነከሰ የፍትሕ ሚዛን ማብቂያ፣ የፖለቲካና የታሪክ ርሃቦች አብቅተው የሁሉም የሰው ልጆች ታሪክ መጀመሪያ የተበሰመሆኑን ተናግረዋል፡፡ ‹‹የጣልያን ውርደትና የኢትዮጵያውያን ድል ለመላው ዓለም የተደበላለቀ ስሜትን የፈጠረ ነበር›› ያሉት ዶክተር አየነው በመላው አፍሪካ የተለያዩ ሀገራት የኢትዮጵያን አረንጓዴ ቢጫ ቀይ ሰንደቅ የነፃነት ምልክት አድርገው ለነፃነት ትግል በሚያመቻቸው መልኩ እንደወሰዱም ገልጸዋል፡፡‹‹ኢትዮጵያኒዝም›› የሚባል የፖለቲካ እሳቤ እና የማሸነፍ ወኔዎች፣ ‹‹ለባርነት እምቢ አልገዛም›› የሚሉ ድምፅች ከመቼውም ጊዜ በላይ ጎልተው የወጡበት የዓድዋ ማግሥት መሆኑን ምሁሩ አስረድተዋል፡፡ ‹‹ምናልባትም ይህን ጦርነት ኢትዮጵያ ባታሸንፍ የዓለም ታሪክ የነጮችን የበላይነትና የጥቁሮችን ባርነት መሠረት እንደያዘ ይቀጥል ነበር፡፡ ጥቁር ሕዝቦችም ገበያ ላይ ከሚሸጡ ዕቃዎች በተለየ መንገድ ለመታየት ዕድል አያገኙም ነበር፡፡ ስለዚህ የተከፈለልን ደም በምክንያት ነው›› ብለዋል ዶክተር አየነው፡፡የዓድዋ ድል ግራ ያጋባቸው ጣልያኖች በሚላን፣ ቱሪንና ኔፕል ከተሞች የተለያዩ የተቃውሞ ጭኸቶችን በራሳቸው መሪዎች ላይ አሰምተዋል፡፡ መጋቢት 9 ቀን የጣልያን የወቅቱ ጠቅላይ ሚኒስትር በሕዝቡ ቁጣ ምክንያት ወረዱ፡፡ ሰልፈኞቹ ከራሳቸው ንጉሥ ይልቅ የጥቁሮቹ ንጉሥ ግርማ አላስተኛቸውም ‹‹ፍራንሲስኮ ይውረድ፤ ዳግማዊ አጼ ምኒልክ ይንገሥ›› በሚሉ ድምፆች የራደው መንግሥት ሐሳቡን እርግፍ አድርጎ ትቶ ተደብቋል፡፡የጦር መሪዎች በሀፍረት መግቢያቸውን አጥተው ገሚሱ ወህኒ ወረዱ፤ ገሚሱ ቀና ብሎ ማየት የማይችል ሆኖ ቅስሙ ተሰብሮ ኖረ፡፡ ‹‹አውሮፓውያን በጣልያናውያን ይሳለቁ ስለነበር ጣልያን እንቅልፍ አጥታ ነበር›› ያሉት ዶክተር አየነው ሌሎች ቅኝ ገዥ ሀገራት በኢትዮጵያውያ ድል በመራድ ጦራቸውን ማደራጀት እና ቅኝ ተገዥዎችን በጥቅም የመደለሉ ሥራ ጎልቶ የወጣበት ወቅት እንደነበርም አስታውሰዋል፡፡በደቡብ አፍሪካ፣ አሜሪካ እና ፈረንሳይ ልዩ የድል ችቦዎች እና ደስታ ፈንጠዝያዎችን አስከትሏል፤ የዓድዋ ድል፡፡  ለቅኝ ገዥዎች ሰደድ እሳት ሁኖ አንገታቸውን ደፍተው ሲሄዱ ለኢትዮጵያውያን ደግሞ ከድል ማግሥትም የተፈጠረው የአንድነት ስሜት ልዩ እንደሆነ አስረድተዋል፡፡ዳግማዊ አጼ ምኒልክ ከድል በኋላ በርካታ እንኳን ደስ አላችሁ መልዕክቶች ከአውሮፓና አሜሪካ ሀገራት ደርሷቸዋል፤ ፎቶዎቻቸውን ማየት የሚፈልጉ ሀገራትም መልስ እንዲላክላቸው የሚሹ እንደነበሩ ምሁሩ አስታውሰዋል፡፡ የወዳጅነት በሮችም በኢትዮጵያ ተከፍተው የቅኝ ገዥዎችን ዘመን ፍጻሜ ለማቅረብ ኢትዮጵያ የጦርነት ስልት ማሰልጠኛ፣ የወኔ ስንቅ በመሆን ለመላው አፍሪካውያን ማገልገሏን ቀጠለች፡፡የጥቁርን ማንነት ከባርነት የተፈጥሮ ሕግ ጋር ያስተሳሰሩ በአሜሪካ የሚኖሩ ጥቁሮች መጻፍና መማር እንዳይችሉ ይደረጉ ነበር፡፡ ይህንን ሲያደርግ የተገኘ ደግሞ እጁ ይቆረጥና ዓይኑ ይወጣ ነበር፤ ዓድዋ ግን ከእነዚህ ሰዎች እጅ አትርፏል፤ የእነዚህን ሰዎች ዓይን ብቻ ሳይሆን ሰውነታቸውን መልሶላቸዋል፡፡‹‹ይህ በጥቁሮች እና በነጮች መካከል የተደረገ ተራ ጦርነት ብቻ አይደለም›› ያሉት የሀርቫርድ ዩነቨርሲቲው የታሪክ መምህርና ተመራማሪ ራይሞንድ ጆንስ (ፕሮፌሰር) ‹‹በነጮች ውስጥ የነበረውን ‹ጥቁሮች አይችሉም፤ ባሮች ናቸው› የሚለውን የሰበረ ነው፤ በጥቁሮች ውስጥ የነበረውን ጎደሎነት ሰርዞ ከነጮች በላይ የመሆን ችሎታ እንዳላቸው ያረጋገጡበት የሰውነት ልክ ነው›› ብለዋል፡፡ የበርሊኑ የአፍሪካን የዳቦ ክፍፍል ማርከሻ መድኃኒቱ ዓድዋ መሆኑን አልገመቱትም፡፡