በኢትዮጵያ የትምባሆ ኢንዱስትሪ ጣልቃገብነት 42 በመቶ መሆኑን ጥናት አመለከተ
በኢትዮጵያ የትምባሆ ኢንዱስትሪን ለመቆጣጠር ጠንካራ ሕጎች ካሏቸው ቀዳሚ አገሮች የምትመደብ ቢሆንም፣ በአፈጻጸም ክፍተት ምክንያት የትምባሆ ኢንዱስትሪው 42 በመቶ ያህል ጣልቃ ገብነት እንዳለበት የጤና ልማትና ፀረ ወባ ማኅበር ያስጠናው ‹‹የኢትዮጵያ ቶባኮ ኢንዱስትሪ ኢንተርፊራንስ ኢንዴክስ 2020›› አመለከተ፡፡ጥናቱን ያጠኑት የኅብረተሰብ ጤና ባለሙያና ተመራማሪ አቶ ሲሳይ ደርሶ የዓለም ጤና ድርጅት ያወጣውና ኢትዮጵያ ያፀደቀችው የትምባሆ ቁጥጥር የሕግ ማዕቀፍ አርቲክል 5.3፣ አገሮች የኅብረተሰብ ጤና፣ በተለይም የትምባሆ ቁጥጥር ሕግ ሲያወጡ፣ የትምባሆ ኢንዱስትሪዎች ምንም ዓይነት ጣልቃ ገብነት እንዳያደርጉባቸው የሚለው ተፈጻሚነት ላይ በተደረገው ጥናት፣ በመንግሥት ቁጥጥር ሥር የነበረውን የትምባሆ ድርጅት የገዛው ጃፓን ቶባኮ ኢንተርናሽናል በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ጣልቃ ገብቷል ብለዋል፡፡ጣልቃ ከገባባቸው ጉዳዮች አንዱ ድርጅቱ በፕራይቬታይዜሽን ሲተላለፍ፣ የኢንዱስትሪው ሕጎች ሲወጡ እንዲሳተፍ የሚል አንቀጽ እንዲገባ መደረጉን አቶ ሲሳይ ተናግረዋል፡፡ ይህ በመሆኑም ሕዝባዊ ውይይት ሊኖር እንደሚገባ፣ አሁን ግን ረቂቅ ሕጎች ተሰጥተውት እንደሚገመግም፣ ይህ ደግሞ መደረግ የሌለበትና ከትምባሆ ቁጥጥር ስምምነት ማዕቀፍ ጋር የሚቃረን ነው ብለዋል፡፡የታክስ አዋጅ ሲወጣ የትምባሆ ኢንዱስትሪው ኤክሳይስ ታክስ ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ ሲያሳድር እንደነበር፣ ባለሥልጣናትም በተወሰነ ሁኔታ የኤክስሳይስ ታክሱ መጨመር ሕገወጥ ንግድን ያስፋፋል የሚል የተሳሳተ አመለካከት ይዘው እንደነበርም አክለዋል፡፡ድርጅቱ ፕራይቬታይዝ ሲደረግ ኢንዱስትሪው ከመንግሥት ዕገዛ እንደሚያገኝ መገለጹና ሕገወጥ ትምባሆ ንግድን ለመቆጣጠር ከጉምሩክ ኮሚሽን ጋር የመግባቢያ ሰነድ  መፈራረሙ፣  ከትምባሆ ኢንዱስትሪ ጋር መተባበር አይቻልም የሚለውን ማዕቀፍ የጣሰ መሆኑም በጥናቱ ተመልክቷል፡፡ አቶ ሲሳይ መንግሥት ሕገወጥ ንግዱን በራሱ አስፈጻሚ አካላት መሥራት ሲገባው ኢንዱስትሪውን ጣልቃ ማስገባቱ  ተጨማሪ ያልተፈቀዱ ነገሮችን እንዲሠራ ዕድል ከፍቷል ይላሉ፡፡ ከዚህም ውስጥ የኢንዱስትሪውን መለያ በጃንጥላና በዕቃ መያዣ ፌስታሎች ላይ በማድረግና ሕገወጥነትን እንከላከል በማለት በተዘዋዋሪ ራሱን እያስተዋወቀ እንደሚገኝ፣ ነገር ግን ኢንዱስትሪው አጠቃላይ የትምባሆ ገደብ ማለትም ራሱን እንዳያስተዋውቅና ሌሎችን ስፖንሰር እንዳያደርግ ገደብ የተጣለበት ነው ሲሉ አክለዋል፡፡አስፈላጊ ያልሆኑ ግንኙነቶች በጥናቱ ከተመለከቱት ውስጥ ይካተታሉ፡፡ አቶ ሲሳይ እንደሚሉት፣ በኢትዮጵያ መንግሥት ሥር የነበረውን የትምባሆ ድርጅትን የገዛው ጃፓን ቶባኮ ኢንተርናሽናል በኢትዮጵያ የጃፓን ኤምባሲ በኩል ይጎበኛል፡፡ ይህ በቀጥታና በተዘዋዋሪ ጥቅምን ለማስጠበቅ የሚረዳም ነው ብለዋል፡፡ የትምባሆ ኢንዱስትሪዎች ምንም ዓይነት የማኅበረሰብ አገልግሎት መስጠት የማይችሉ ቢሆንም፣ ኢንዱስትሪው ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ (ዶ/ር) በጠሩት አረንጓዴ አሻራ ላይ ሁለት ሺሕ ችግኝ ተክለናል ብሎ ራሱን ማስተዋወቁ፣ በመንግሥት በኩል አምና የፕላቲኒየም ታክስ ከፋይ ተብሎ ዕውቅና መሰጠቱና መሸለሙም አግባብነት አልነበረውም የሚሉ አሉ፡፡ ጥናቱ በሰባት ክፍሎች የተከፈሉ 20 ዋና ዋና ጥያቄዎችን ያካተተ ሲሆን፣ በዜናው በተነሱትና በቀሪዎቹ ውጤት መሠረት የትምባሆ ኢንዱስትሪው 42 በመቶ ያህል ጣልቃ መግባቱን በጥናቱ ማረጋገጥ ተችሏል፡፡ጥናቱ በትምባሆ ቁጥጥር ማዕቀፍና በኢትዮጵያ ባሉ ሕጎች ዙሪያ ግንዛቤ እንዲፈጠር፣ የትምባሆ ኢንዱስትሪውን በሕገወጥ ትምባሆ ቁጥጥር ከማሳተፍ ራሱ የመንግሥት አስፈጻሚ አካል እንዲሠራው እንዲደረግና ኢትዮጵያ ለማፅደቅ በሒደት ላይ የምትገኘውን የዓለም ጤና ድርጅት የሕገወጥ ትምባሆ መቆጣጠሪያ ፕሮቶኮል በፍጥነት እንዲፀድቅ ማድረግ፣ በጥናቱ ከተቀመጡት ምክረ ሐሳቦች ይጠቀሳሉ፡፡በዓለም በግዙፍነቱ ሦስተኛ የሆነው የጃፓን ቶባኮ ኢንተርናሽናል በመንግሥት ቁጥጥር ሥር የነበረውን ድርጅት በአንድ ቢሊዮን ዶላር መግዛቱ ይታወቃል፡፡ ዓላማውም ኢትዮጵያን የአፍሪካ የትምባሆ ዕምብርት ማድረግ እንደሆነ ጥናቱ ጠቁሟል፡፡