Marko Vovtchok
Marko Vovtchok (ukraineg : Марко́ Вовчо́к Marko Vovtchok) a oa anv-pluenn Mariya Oleksandrivna Vilinska (ukraineg : Марія Олександрівна Вілінська, ruseg : Мария Александровна Вилинская ; Yekaterininskoye, 22 Kerzu 1833 – Naltchik, 10 Eost 1907, ur skrivagnerez ukrainat. Gant ar skrivagner hag embanner ukrainat Panteleimon Koulich (1819-1897) e voe dibabet hec'h anv-pluenn gourel.

Realouriezh e oa danvez hec'h oberennoù, ma teskrivas Ukraina an amzer dremenet : kontadennoù-pobl, buhez ar served hag all. Berzh bras-meurbet a reas er bloavezhioù 1860 en Ukraina goude embannadur un dastumad kontadennoù ukrainek e 1857. Pinvidikaet e voe lennegezh Ukraina gant an dodennoù nevez a voe degaset ganti, evel an istorioù kevredigezhel (Інститутка "An ensavadur", 1859) ha politikel (Маруся "Marousya", 1871). Gant troidigezh c'hallek  Marousya  e c'hounezas brud en Europa ar C'hornaoueg.

Tabut zo c'hoazh diwar-benn he dastumad kontadennoù eus Ukraina, pa gred da veur a vuruteller e oa ket skrivet a-gevret gant he fried kentañ, a oa ur folklorour.

Buhez
D'an 10 a viz Kerzu 1833 hervez an deiziadur juluan  (22 a viz Kerzu hervez an deiziadur gregorian) e voe ganet Mariya Oleksandrivna Vilinska e Gouarnelezh Oryol (Oblast Oryol hiziv) en Impalaeriezh Rusia, d'ur vaouez a lignez ha d'un ofiser en arme, rusegerien o-daou daoust dezho bezañ a-orin eus rannvro Kyiv.
Desket ha liesyezher e oa he mamm, a gare kanoù ha sonerezh Ukraina ; ganti e voe boulc'het deskadurezh Mariya.
Seizh vloaz e oa pa varvas he zad ; addimeziñ a reas he mamm, gant ur julod tirantus ha kriz koulz gant e diegezh hag e served ; adalek neuze e voe desavet Mariya e ti ur voereb dezhi. Daouzek vloaz e oa e 1845 pa voe kaset d'ur skol-lojañ e C'harkiv, a-raok mont da Oryol pa oa 16 vloaz. D'he 16 vloaz end-eeun e kejas e saloñs lennegel he moereb en Oryol ouzh  ar folklorour ha tudour Opanas Markevytch (1822-1867), a oa en harlu abalamour d'e oberoù politikel kuzh enep an Impalaeriezh e Kyiv.

E 1851, goude hec'h eured gant O. Markevytch d'ar 25 a viz Kerzu 1850, e tilojas da Ukraina. Adalek 1851 betek 1858 e vevas e Tchernihiv, e Kyiv hag e Nemyriv en ur skoazellañ he fried en e labour tudour ; e-keit-se e teske Mariya sevenadur ha yezh Ukraina.
E Kyiv e c'hanas he mab Markovitch Bohdan Opanasovitch (1853-1915), a voe ur matematikour, ur c'hazetenner hag un dispac'her.

E 1857 e lakaas  Marko Vovtchok  embann  Народні оповідання  Narodni opovidannya, "Kontadennoù-pobl", 11 kontadenn a voe degemeret-dispar e metoù al lennegezh ukrainat, gant ar folklorour ha tudour Taras Shevchenko ha gant Panteleimon Koulich pergen ; e Rusia ivez e voe saludet an oberenn goude bezañ bet troet e ruseg hag embannet gant Ivan Tourgeniev e Sankt-Peterbourg e 1859.

Goude ur chomadenn verr e Sankt-Peterbourg e 1859 ma voe degemeret mat gant pennoù-bras ar sevenadurioù ukrainat ha rusian ez eas Mariya Vilinska, gant he fried, da weladenniñ Europa ar C'hornaoueg, ma chomas en Alamagn, e Bro-C'hall, en Italia hag e Suis. Nebeut goude e tistroas O. Markevytch da Ukraina, e-unan abalamour da avoultriezh e wreg ; biken ne adwelas e bried hag e vab, petra bennak ma kasas arc'hant dezho e-pad meur a vloaz gant ar spi ma tistrofe e wreg ; breset e voe ar folklorour, a varvas en digenvez e Tchernihiv e 1867.
E-kerzh he beajoù dre Europa e kejas  Marko Vovtchok  ouzh ar c'himiour Dmitriy Mendeleyev, ar sonaozour Aleksandr Borodin hag an nervoniour Ivan Setchenov (1829-1905) ; dre hanterouriezh Ivan Tourgeniev e kejas ouzh Jules Verne, Aleksandr Herzen ("Tad ar sokialouriezh", 1812-1870) ha Lyev Tolstoy.
Mariya Vilnska  a skrivas istorioù ha kontadennoù e galleg, a voe embannet e Journal de l'éducation et du divertissement  P.-J. Stahl , anv-pluenn Pierre-Jules Hetzel (1814-1886), a embanne romantoù Jules Verne.

E 1867 e tistroas ar veajourez da Sankt-Peterbourg ma chomas betek 1878. Berzet e oa an ukraineg eno, setu e labouras evel skridaozerez ha troerez evit kelaouennoù rusek. Danevelloù a skrivas e ruseg e-kerzh he chomadenn e Sankt-Petersbourg : Живая душа Zhivaya dusha "An ene bev" (1858), Записки причетника Zapysky prychetnyka "Deizlevr ur sakrist" (1870), ha meur a hini all. Tost e voe d'ar gelaouenn rusek Отечественные записки Otechestvennyye zapiski "Deizlevr broadel" en alamaneg, e poloneg hag e ruseg, a embannas lod eus he oberennoù.
E 1870, p'edo e Sankt-Peterbourg, e kenlabouras evel troerez gant ar gelaouenn Переводы лучших иностранных писателей Perevody lutchchikh inostrannykh pisateley "Troidigezhioù diwar ar gwellañ skrivagnerien estren" ma troas Kontadennoù Andersen, oberennoù gant Erckmann-Chatrian, Jules Verne ha skrivagnerien all. Kalz troerezed eus ar vro a voe degaset d'ar gelaouenn gant Maryia Vilinska.
Pa voe  Brud fall o redek diwar-benn  Marko Vovtchok , he dije gopret troerezed evit marvailhoù Andersen, ez eas ar gelaouenn "Troidigezhioù diwar ar gwellañ skrivagnerien estren" da get ha darbet e voe da Variya Valinski paouez da skrivañ.
E 1872 e kuitaas Sankt-Peterboug d'en em staliañ e domani anaoudeien dezhi e proviñs Tver ma kendalc'has da skrivañ e ruseg : теплое гнездышко  teploye gnezdychko "Un neizh tomm" (1873), В глуши V glouchi "En dezerzh" (1875) hag Отдых в деревне Otdykh v derevne "Diskuizh war ar maez" (1876-1899) en o zouez.

E 1878 ez addimezas, gant un ofiser rusian kalz yaouankoc'h egeti anvet Mikhail Lobach-Zhouchenko, hag adal neuze e heulias he fried e-pad 30 vloaz e meur a rann eus an Impalaeriezh (Stavropol, Bogouslav, Naltchik) ; e 1885 e voe e Gouarnelezh Kyiv ma chomas betek 1893 ; eno e kendalc'has gant he labour diwar-benn folklor Ukraina, en ur sevel ur geriadur ukraineg-ruseg-poloneg ivez.
E deroù ar bloavezhioù 1900 ez adskoulmas darempredoù gant embannerien ukrainat.

Diwezhatoc'h e tistroas ar familh da Naltchik, ma varvas Mariya Oleksandrivna Vilinska "Marko Vovtchok", oadet 73 vloaz, d'an 28 a viz Gouere 1907 (hervez an deiziadur juluan ; d'an 10 a viz Eost hervez an deiziadur gregorian).

Oberennoù

Kendere ar maouezed en Ukraina da vare ar c'hladdalc'helezh eo penngomz oberennoù  Marko Vovtchok  kerkent hag en dastumad "Kontadennoù-pobl", rak an dud gwasketañ, mezhekaetañ hag ezwirietañ e oant en Impalaeriezh Rusia.
Levezonet-bras eo bet lennegezh Ukraina gant labour  Marko Vovtchok , hag a-drugarez dezhi ez eo bet skignet lennegezh he bro dre Europa : Bulgaria, Polonia, Serbia, Slovenia, Tchekia, Rouantelezh-Unanet hag all.
Dastumadoù
 1857 :  Народні оповідання Марка Вовчка Narodni opovidannya Marka Vovtchka "Kontadennoù-pobl Marko Vovtchok" ;  Украинские народные рассказы Ukrainskiye narodnyye rasskazy "Kontadennoù-pobl ukrainat"
 1859 : Народные рассказы Narodnyye rasskazy "Istorioù folklorel"
Рассказы из народного русского быта Rasskazy iz narodnogo russkogo byta "Istor buhez folklorel Rusia"
 1862 : "Kontadennoù-pobl Marko Vovtchok", eil levrenn
 1865 : "Kontadennoù-pobl Marko Vovtchok", trede levrenn
Romantoù
 1868 : Живая душа Zhivaya doucha "An ene bev"
 1869 : Записки причетника Zapysky prytchetnyka "Deizlevr ur sakrist"
 1873 : Тёплое гнёздышко Toploye gnozdychko "Un neizh tomm"
 1875 : В глуши V glouchi "En dezerzh"
 Сельская идиллия Sel'skaya idilliya "Karantezig ploueziat"
Danevelloù
 1859 : Інститутка Instytutka "An ensavadur"
 1860 : Червонный король Tchervonnyy korolʹ "Ar roue ruz"
 1861 : Тюлевая баба Tyoulevaya babaʹ "Ar vaouez tull"
 1862 : Глухой городок Gloukhoy gorodok "Ar gêr vouzar"
 Павло Чорнокрил Pavlo Chornokryl "Paol Askell Zu"
 Пройдисвіт Proydisvít "An hailhon"
 Три долі Try doli "Tri zonkad"
 Гайдамаки Haydamaky "Haydamaky"
Istorioù berr

Arnodskrid
1864 : Письма из Парижа Pisma iz Parija "Lizheroù eus Pariz", daouzek lizher ma ro ar skrivagnerez he santadoù a-zivout tud Pariz dreist-holl, hag ar C'hallaoued dre vras.

Marousya
An istor-se, skrivet evit ar vugale, zo bet troet e galleg gant Pierre-Jules Hetzel hag embannet gantañ — dindan e anv-pleunn,  P.-J. Stahl  e 1878 ; buan e troas da levr muiañ-karet ar vugale e Bro-C'hall, ma voe enoret gant Priz an Académie française ha ma voe erbedet gant Ministrerezh an Deskadurezh-Stad evit levraouegoù ar skolioù.
Den ne oar da vat hag e ruseg pe en ukraineg e oa bet skrivet gant  Marko Vovtchok . En ukraineg e vije bet skrivet er bloavezhioù 1860, diembann e vefe chomet, ha kollet e vefe bet ar skrid orin ; e ruseg e vefe bet skrivet, ha lakaet da droidigezh diwar an ukraineg evit diflipañ diouzh ar c'hontrollerezh — ma vefe gwir an eil doare-se e vefe ar skrid ukrainek un droidigezh eus ar ruseg graet gant an aozerez. Troidigezhioù eus un embannadur rusek e 1871 eo an holl embannadurioù ukrainek eus Marousya a gaver hiziv an deiz.
Er gelaouenn "Troidigezhioù diwar ar gwellañ skrivagnerien estren" e Sankt-Peterbourg e oa an embannadur rusek-se, ha bloaz goude e oa deuet er-maez e stumm ul levr sinet  Marko Vovtchok  ha kinniget evel-henn : "troet diwar an ruseg bihan, gant skeudennoù diwar zorn Klodt ha Bashilov" (an ukraineg eo ar "ruseg bihan"). Ar skrid rusek-se zo bet troet en ukraineg gant Vasyl Domanytsky.
E 1927, familh eil pried Mariya Valinska a brofas d'an istorour ha buruteller ukrainat Oleksandr Dorochkevytch (1896-1946 skrid ukrainek Marousya diwar zorn Mariya Valinska, evit e dezenn doktorelezh Skridoù e komz-plaen ukrainek Marko Vovtchok ; darn eus ar skrid a voe embannet e 1943.

Enorioù

 Straedoù  Marko Vovtchok  zo e Dnipro, Kyiv, Lviv, Naltchik, Rivne, Soumy ha kêrioù all en Ukraina.
  Mariya, ur romant awenet gant buhez  Marko Vovtchok  diwar zorn ar skrivagnerez ukrainat Oksana Ivanenko (1906-1997) e 1973
 D'ar 4 a viz Eost 1978 e voe divouchet un delwenn da Variya Vilinska e kêr Naltchik.
 Ur mirdi gouestlet dezhi a voe digoret er memes kêr en ti ma tremenas bloavezhioù diwezhañ e buhez.
 D'an 10 a viz Eost 1985 e voe digoret ur mirdi er maner ma vevas e 1885-86 e Bohouslav en oblast Kyiv.
 E 2007 e voe kounaet 100 deiz-ha-bloaz he marv gant ar Stad ukrainian.
 E 2008, un timbr en enor da  Varko Vovtchok  a voe embannet en Ukraina.
 Un teulfilm,  Marko Vovtchok, ar steredenn gevrinus sevenet e 2014 gant Svetlana Krasnojon ha Tatiana Trofimtchouk hag a ziskouez e oa Mariya Vilinska ur vaouez dizalc'h ha benelour na rae van ebet eus he brud, a verze ma vefe embannet poltredoù anezhi, a hoalas degadoù a wazed padal e skrive dindan anv unan, ha kalz he deus skrivet hep soñjal morse en aozañ he vuhezskrid.

Mammennoù

Levrlennadur
  Maroussia (troet gant P.-J. Hetzel). Paris : L'Harmattan, 2008 
  Le voyage en glaçon – Histoires pour les enfants sages du XIXe siècle. Paris : L'Harmattan, 2009

Notennoù

Ukraina
Merc'hed Ukraina
Ganedigezhioù 1833
Marvioù 1907