Valeria Messalina
Valeria Messalina, a-wechoù Messallina pe Messalina hepmui, (war-dro 17/20 – 48) a oa un Impalaerez roman ha trede pried an Impalaer roman Claudius. Keniterv e oa d'an impalaer Neron, keviniantez d'an impalaer Caligula, ha gournizez d'an impalaer Augustus. Galloud ha levezon he devoa, ha brud a vuhez fall ha gwallskouerius. Iriennañ a reas a-enep d'he gwaz, tapet e voe, ha lakaet d'ar marv.

Ar skridoù istorel
Daou skrid dreist-holl zo
hini Suetonius
hini Tacitus, an Annales.

He buhez

Bugaleaj
Messalina a oa eil bugel, ha merc'h kentañ, Domitia Lepida ar Yaouankañ hag he c'henderv Marcus Valerius Messalla Barbatus.
He zad a oa mab da Marcus Valerius Messala Barbatus Appianus, anezhañ ur c'h- Claudius Pulcher a ouenn (mab da Appius Claudius Pulcher, konsul e 38 kent JK) advabet gant Marcus Valerius Messala, cos. suff. 32 kent JK. E vamm e oa Claudia Marcella Minor.

Breur henañ Messalina, Marcus Valerius Messalla Corvinus, a vo konsul e 58. He mamm a oa bugel diwezhañ ar c'honsul Lucius Domitius Ahenobarbus hag Antonia Major. Domitia Lepida he doa ur c'hoar hag ur breur koshoc'h: Domitia Lepida an Henañ, ha Gnaeus Domitius Ahenobarbus.

Domitius a oa kentañ pried Agrippina ar Yaouankañ, a vo impalaerez, ha tad krouer an impalaer Nero, ha gant se e oa Nero kenderv da Messalina daoust ma oa hi 17 vloaz koshoc'h. Mammoù-kozh Messalina Claudia Marcella hag Antonia Major a oa div hanterc'hoar. Claudia Marcella, he mamm-gozh a-berzh tad, a oa merc'h da Octavia, c'hoar Augustus dre he dimeziñ da Gaius Claudius Marcellus Minor. Antonia Major, mamm-gozh Messalina a-berzh mamm, a oa merc'h henañ Octavia dre he dimeziñ da Marcus Antonius, ha moereb e oa da Claudius.

Ganet e oa he zad e -12, ha gant brud e diegezh e c'halle bezañ engortoz da vezañ anvet da gonsul a-benn by 23. Ne voeket anvet da gonsul, ma kreder e varvas a-raok. He mamm a zimezas neuze d'ar c'honsul Faustus Cornelius Sulla Lucullus III, gourvab d'an diktatour Lucius Cornelius Sulla. Faustus ha Lepida o doe urmab war-dro ar bloaz 22, Faustus Cornelius Sulla Felix, lezvreur Messalina. Faustus a voe konsul e 52.

Ganet ha maget e voe Messalina e Roma moarvat. N'ouzer ket kalz tra eus he buhez a-raok hec'h eured da g-Claudius e 38.

Pried Claudius
Pe e 37 pe e 38 e timezas Messalina d'he c'henderv Claudius, a oa 48 vloaz neuze. E-pad renerezh an impalaer Caligula, kenderv dezhi ivez, hag a badas pevar bloaz (37-41), e oa ur vaouez pinvidik, a levezon, e lez he c'henderv.

Claudius a oa eontr da Caligula, a-berzh e dad, ha brasoc'h-bras e levezon hag e vrud. Dimeziñ dezhi a reas Claudius evit kreñvaat al liammoù e diabarzh an tiegezh. Messalina a deuas neuze da vezañ lezvamm Claudia Antonia, merc'h da g-Claudius ha d'e eil pried Aelia Paetina.

Daou vugel he doe Messalina : 
o merc'h Claudia Octavia (ganet e 39 pe 40), a vo impalaerez, lezc'hoar ha pried kentañ an impalaer Nero;
ur mab, Britannicus (ganet e 41). 
 
D'ar 24 a viz Genver 41 e voe lazhet Caligula hag e diegezh gant iriennerien renet gant Cassius Chaerea, hag en deiz-se en-eeun, ar Warded praetorian a embannas Claudius da vout impalaer ha Messalina da vout implalaerez.

Impalaerez

Messalina a deuas da vout galloudusañ maouez a oa en Impalaeriezh roman penn-da-benn. Enorioù e-leizh a veze roet dezhi : gouel ofisiel e oa deiz he ganedigezh, delwennoù dezhi a voe savet er gwilerioù, gwir he devoa da azezañ er renk kentañ er c'hoarivaoù, evel ar vestalezed. Ar Sened a c'hoantae reiñ dezhi an tilt a "Augusta", met nac'het e voe kement-se gant Claudius.

E 43 e voe un dibunadeg soudarded war an ton bras evit lidañ trec'h Claudius en Enez Vreizh. Messalina a deue da-heul e garr en ur c'harr all goloet hag a-dreñv dezhi e kerzhe ar jeneraled (Suetonius).

Evel impalaerez he devoa levezon bras nemet diasur e oa he dazont. Claudius a oa kozhik, a c'halle mervel trumm, hag he mab Britannicus a vije impalaer neuze, nemet yaouankik e oa c'hoazh. Evit en em ziwall ha suraat dazont he bugale e klaskas Messalina tennañ kuit diwar o hent kement hini a c'halle bezañ un dañjer bennak. 
E-touez an dud feal da Messalina e oa ar c'honsul Lucius Vitellius an Henañ en devoa goulennet bezañ aotreet da dennañ he botoù dezhi.
Dre ma oa dall an impalaer Claudius gant ar garantez ouzh e wreg e oa aes da Messalina c'hoari gantañ evel ma kere, hag e lakaat da harluañ pe da lazhañ neb a gare. kement-se a c'hoarvezas gant ar prederour roman Seneca ar Yaouankañ; nizezed Claudius, Julia Livilla ha Julia; Marcus Vinicius (pried Julia Livilla); ar c'honsul Gaius Asinius Pollio II (gwelout Vipsania Agrippina), Poppaea Sabina goshañ (mamm an Impalaerez Poppaea Sabina, eil pried Neron), ar c'honsul Decimus Valerius Asiaticus ha Polybius. Claudius a oa brudet da vezañ aes da dreiñ-distreiñ gant e wragez ha tud disklavet.

Ur skouer anavezet mat da ziskouez e klaske Messalina kaout an dizober eus he c'hevezerezed a voe pa zistroas Agrippina ar Yaouankañ eus hec'h harlu goude ar 14 a viz Genver 41. Agrippina a oa nizez da g-Claudius, merc'h d'e vreur Germanicus hag emzivadez. Kompren a reas Messalina e c'halle mab Agrippina, Lucius Domitius Ahenobarbus (a vo an impalaer Neron) bezañ war-hent he mab-hi ha kas a reas muntrerien da grougañ Neron e-pad e gousk-aez. padostajont eus e fled e weljont un dra a gredas dezho e oa un naer e-kichen e c'houbenner, ma tec'has ar wazed gant ar spont. War a seblant ne oa nemet ur c'hroc'hen-naer.

Gwall vrud
Ur gwall boltred a ra Tacitus ha Suetonius eus Messalina. Dismegañsus e oa, dichek, kriz, pizh, diroll he c'hoantegezhioù, nimfomaniak, marteze abalamour d'an doare fall ma oa bet savet. Kalz maouezi a oad hag a renk ganti a veze o c'hoari an diaoul hag e bevar, met evelti ne oa ket nemeur diouzh krediñ an daou istorour.
Un istor zo brudet diwar he fenn ma kenstrivas gant ur c'hast a-hed un nozvezh gasterezh. Kement-se a deu eus Levrenn X Istor naturel Plinius an Henañ ma kont an oberour e padas 24 eur o c'henstrivadeg hag e c'hounezas Messalina gant 25 gwaz. Ne lavar ket Plinius anv ar vaouez all, met e 1640 e voe anvet Scylla gant ar barzh saoz Nathaniel Richards en e levr The Tragedy of Messalina, Empress of Rome, embannet e 1640. Ha Robert Graves en e romant Claudius the God a lavar Scylla anezhi ivez.

Hervez ar skridoù roman e ouie c'hoari gant c'hoantoù ar c'horf da gadarnaat he galloud, e rene ur fouzhlec'h dindan ur falsanv, hag e aoze orgedoù evit ar maouezed a renk uhel, e kemere perzh er politikerezh hag e ouie gwerzhañ he levezon d'ar Romaned pinvidik ha d'an estrenien.

Disfiz a c'haller kaout koulskoude rak alies e veze implijet arguzennoù reizhel d'ober brud fall d'ar maouezed war-dro ar galloud. Hiziv-an-deiz n'eo sklaer c'hoazh na petra a oa gwirvoud ha na petra a oa bet ijinet evit louzañ Messalina.

Flemmgan

Juvenal ivez a sko bazhadoù ganti en e Flemmgan VI :

He marv ha goude

C'hoarioù
E 47 e voe aozet C'hoarioù ar C'hantved da lidañ 800vet bloavezh diazezidigezh Roma, ha gant he mab Britannicus edo Messalina oc'h arvestiñ outo. Eno ivez e oa Agrippina ar Yaouankañ gant he mab, Lucius Domitius Ahenobarbus (Neron). Agrippina ha Nero a voe saludet gant an engroez gwelloc'h eget Messalina ha Britannicus. Kalz a dud a oa krog da gaout truez ouzh Agrippina, abalamour d'ar poanioù gouzañvet en he buhez. Sede moarvat deroù diskar poblegezh Messalina.

Gaius Silius
Un tamm diwezhatoc'h er bloavezh-se e teuas Messalina da vezañ troet he fenn gant ar senedour roman Gaius Silius, a oa dimezet da Junia Silana (c'hoar da bried kentañ an impalaer Caligula, Junia Claudilla. Messalina ha Silius a oa serc'hed ha Messalina a redias Silius da derriñ e zimeziñ.

Kompren a reas Silius e peseurt dañjer e oa en em lakaet. Messalina ha Silius a iriennas lazhañ an impalaer, ha Messalina en sikourfe da vezañ impalaer e-lec'h Claudius. Divugel e oa Silius ha prest e oa da advabañ Britannicus.

Dizoloet an irienn
A-greiz ma oa Claudius en Ostia, oc'h ensellout ar sevel-listri er porzh e teuas e zisklavad Tiberius Claudius Narcissus da gemenn dezhañ e oa Messalina ha Silius oc'h aozañ e vuntrañ. Messalina a deuas da Ostia gant he bugale, oc'h esperout komz ouzh he fried Claudius; met Claudius en doa kuitaet Ostia a-raok ma oa-hi erruet. Narcissus en devoa daleet Messalina, da glask mirout outi da welout Claudius.

Lazhadenn

Claudius a c'hourc'hemennas lazhañ Messalina ha Silius e 48. Edo Messalina, en e eurioù diwezhañ, e Liorzhoù Lucullus. Gant he mamm Domitia Lepida edo Messalina o prientiñ he goulenn ouzh Claudius. 
Pa oa brud ha levezon Messalina en o barr e oa savet rev etre ar vamm, Domitia Lepida, hag ar verc'h, Messalina, ma oa bet troc'het an darempredeoù etreze. Truez he devoa Lepida ouzh he merc'h avat, ha chom a reas ganti. Lavarout a reas dezhi: Echu eo da vuhez, ne chom dit d'ober nemet ur fin dereat. 
Un ofiser hag un den disklavet a deuas da desteniekaat e oa marvet. An disklavad a daolas kunujennoù dezhi tra ma chome digomz an ofiser. Roet e oa bet dezhi da zibab etre en em lazhañ pe bout lazhet. Met aon he devoa d'ober, ha neuze e voe dibennet gant an ofiser. Laosket e voe ar c'horf gant he mamm. E-keit-se e oa Claudius o korfata. pa voe kemennet dezhañ marv e wreg Messalina ne ziskouezas ket bout glac'haret met goulenn a reas gwin adarre.

Goudevezh
En deizioù goude he marv, ne ziskouezas ket Claudius bezañ fuloret na glac'haret, na plijet pe displijet. Ar re nemeto a ouelas dezhi eo he bugale. Gourc'hemenn a reas Sened Roma ma vije diverket hec'h anv eus kement lec'h ha ti foran, ha distrujet an delwennoù dezhi.

D'ar 1añ a viz Genver 49 ec'h addimezas an impalaer Claudius d'he nizez Agrippina ar Yaouankañ. Strivañ a reas e bedervet pried da skarzhañ diouzh allez kement den a gave leal ouzh eñvor Messalina. Ober a reas d'he gwaz ha eontr advabañ he mab, Lucius Domitius Ahenobarbus, hag e zibab evel hêr ha danvez-impalaer, e-lec'h Britannicus, mab Messalina. Dont a reas da vezañ anavezet evel Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus, pe Nero.

Bugale Messalina 
E 55 e voe kontammet Britannicus e kuzh, war urzh Neron.
Nero a zimezas da verc'h Messalina, Claudia Octavia, er bloaz 53. Lazhet e voe Claudia Octavia er bloaz 62 abalamour da Neron da c'hallout dimeziñ da Poppaea Sabina. Mamm Poppaea, marvet e 47, a oa marvet abalamour da itrikoù Messalina.

He hendadoù

Oberennoù

 Messalina, ur c'hoarigan gant ar sonaozour veneziat Carlo Pallavicino e 1680, diwar-benn Valeria Messalina.
Kaoz zo eus Messalina e romantoù Robert Graves I, Claudius, ha Claudius the God, skrivet e 1934–35. Poltredet eo Messalina evel ur grennardez pavoe dimezet. 
Un heuliad filmoù skinwel saoz anvet I, Claudius zo bet tennet eus ar romantoù, ha skignet gant ar BBC e 1976, ha Sheila White an hini a zo Messalina .

Ouzhpenn an heuliad filmoù tennet eus oberennoù Graves eo bet diskouezet Valeria Messalina aliezik er filmoù, hag un toullad aktourezed o deus kemeret perzh en advrudañ an impalaerez diroll:
 Maria Caserini e 1910 er film italian digomz Messalina, renet gant Enrico Guazzoni.
 Rina De Liguoro e 1922 er film italian digomz Messalina, renet gant Enrico Guazzoni.
 María Félix e 1951 er film italian Messalina, renet gant Carmine Gallone.
 Susan Hayward e 1954 er film Demetrius and the Gladiators, ur pennad faltazi ma weler Messalina o kemmañ hag o treiñ da gristenez .
 Belinda Lee e 1960 er film Messalina, Venere imperatrice.
 Anneka Di Lorenzo e 1979 er film Caligula.
 Jennifer O'Neill en heuliad-skinwel A.D. Anno Domini e 1985.
 Kelly Trump e 1996 er film Messalina, renet gant Joe D'Amato.
 Sonia Aquino e 2004 er film skinwel Imperium: Nero.

Lennegezh
Ar skrivagner gallek Alfred Jarry en deus skrivet ur romant anvet Messalina (deuet da vout The Garden of Priapus e saozneg) diwar-benn ar mojennoù steuet diwar he fenn.
En e levr Le Surmâle ez eus anv anezhi ivez. 
Arabat klask tamm gwirionez istorel ebet en daou levr-se, frouezh faltazi diroll Jarry. 
E The Wheel of Time, gant Robert Jordan, eo anvet ar Forsaken Mesaana zo diwar Messalina. 
Er romant Ar Mestr ha Marc'harid, gant Mikhail Bulgakov, emañ Messalina o tañsal e fest-noz Satan.
 E Jane Eyre, gant Charlotte Brontë, e komz an aotrou Rochester eus e wreg hag e lavar ez eo e Indian Messalina. 
E Gwener ar Foulinennoù gant Leopold von Sacher-Masoch, eo moereb an daneveller an hini a zihunas c'hoantegezhioù an daneveller ha Messalina a zo graet anezhi. 
E-barzh The Last Don gant Mario Puzo ez eus an eus ur film anvet "Messalina" diazezet war nozvezh kur-noz an impalaerez.
E-barzh ar romant Snuff gant Chuck Palahniuk ez eus anv meur a wech eus c'hoariadennoù-gwele Messalina, ha dreist-holl eus he c'henstrivadeg gant Scylla,

Levrlennadur 
 Alfred Jarry, Messaline (1900), A Rebours 2002 ;
 Jacqueline Dauxois, Messaline, Paris, Pygmalion/Gérard Watelet, 2002; ISBN 2-85704-751-7
 Nonce Casanova, Messaline (1902), Lyon, Editions Palimpseste, 2008;

Delwenn
 Mélanie Quentin, Messaline (2000).

Pennad kar
 Impalaerezed Roma

Notennoù

Impalaerezed roman
Istor Roma er Iañ kantved
Gens Valeria