Eugène Sue
Marie-Joseph Sue, alias Eugène Sue (Pariz, 26 a viz Genver 1804 – Annecy-le-Vieux, Rouantelezh Sardigna, 3 a viz Eost 1857) a oa ur skrivagner gall.
Puilh eo e oberennoù : 21 pezh-c'hoari, 43 romant ha 7 skrid politikel. Brudet eo e zaou romant meur, Les Mystères de Paris ha Le Juif errant.

Buhez
D'ar VII pluviôse an XII de la République (26 a viz Genver 1804) e voe ganet Marie-Joseph "Eugène" Sue e Pariz 1 arondisamant, mab da Jean-Joseph Sue, surjian, ha d'e wreg Sophie Derilly.
D'e 12 vloaz, e 1816, ez eas d'ar skolaj Bourbon (al lise Concorcet hiziv) ; pevar bloaz goude e varvas e vamm, d'ar 14 a viz C'hwevrer 1820. Ned echuas ket Marie-Joseph e studioù ; gwell e voe dezhañ kuitaat ar skolaj e 1821 ha mont da surjian en ospital Maison du Roi dindan urzhioù e dad.

D'an 2 a viz Mezheven 1823 ez erruas E. Sue e Baiona, ma voe surjian-soudard. En hevelep bloaz e kemeras perzh en Emgann an Trocadero. D'ar 24 a viz Genver 1824 e voe anvet en ospital Cádiz, ma chomas e-pad ur bloavezh rik ; e dibenn miz Genver 1825 e voe distro e Pariz, a guitaas e miz Meurzh goude bezañ bet anvet da surjian en ospital milourel Toulon.
Er gêr-se e voe diskouezet e bezh-c'hoari kentañ, À-propos dramatique sur le sacre de Charles X (Mae 1825). E miz Du e tilezas e garg hag e tistroas da Bariz.

E miz Genver 1826 e krogas da skrivañ evit ar gazetenn La Nouveauté, hag e kendalc'has d'ober betek ma paouezas an embann e miz Genver 1827. E miz C'hwevrer 1826 e voe surjian war bourzh ar gorvetenn Rhôn war-du morioù ar Su. D'ar 7 a viz Ebrel 1827 e voe distro, ha d'an deiz-se end-eeunn e lestras war ar Foudroyant war-du an Antilhez betek ar 1añ a viz Mezheven. Miz goude an distro e lestras adarre, e Brest, da vont d'ar Reter-Nesañ war bourzh ar Breslaw. Goude Emgann Navarino (Pylos, 20 a viz Here 1827) e tistroas da Bariz etre Nedeleg ha kala-Genver.

E 1828 e krogas Eugène Sue da zeskiñ al livouriezh e stal-labour al livour P. Gudin. P'edo o veajiñ en Antilhez er bloaz-se e klañvaas diwar an derzhienn velen, hag a-drugarez d'ur vaouez eus ar vro e chomas bev. Bloaz goude, e Pariz, e voe krouet ar gazetenn La Mode e miz Du ; diouzhtu e skrivas E. Sue enni. E 1830 e paouezas gant al livouriezh ; er bloaz-se e voe embannet e zaou romant kentañ, Kernok le Pirate hag El Gitano.

Kenderc'hel da skrivañ ha da embann a reas Eugène Sue, ha meulet e labour gant skrivagnerien veur evel Honoré de Balzac ; e miz Mezheven 1834 e voe krouet ar Jockey Club de Paris, ur gevredad brientined ma voe degemeret ar skrivagner yaouank.

E miz Du 1835 e teuas er gouloù levrenn gentañ e Histoire de la marine française ; eizh levrenn a voe en holl, hag un adembannadur reizhet e 4 levrenn e 1844 ha 1845. Bloaz goude e voe krouet div gazetenn nevez : La Presse ha Le Siècle ; pouezus e voent e resped Eugène Sue peogwir e oant mennet da embann romantoù a-bennadoù.
A-c'houde embannadur e romant istorel Latréaumont e 1837 ma tiskoueze sevel a-du gant ar Republikaned e voe broc'het brientined Pariz ouzh an aozer ; e deroù 1838, rivinet an tamm anezhañ, en em dennas E. Sue e Souesmes (Loir-et-Cher) evit skrivañ. E dibenn ar bloaz e tistroas da Bariz.

D'an 19 a viz Mezheven 1842 e voe embannet er gazetenn Journal des Débats pennad kentañ Les Mystères de Paris ; d'ar 15 a viz Here 1843 e voe lennet ar 140 ha diwezhañ pennad ; tamm-ha-tamm e voe moullet ar romant e 10 levrenn. E 1844 e voe c'hoariet Les Mystères de Paris war leurenn ar c'hoariva Théâtre de la Porte Saint-Martin e Pariz, e-pad seizh eurvezh.
Diouzhtu e voulc'has Eugène Sue ur romant hir all, Le juif errant, a voe embannet a-bennadoù (170 anezho) e Le Constitutionnel e 1844–45 ha moullet e 10 levrenn ivez.

E 1847 e voe ezrollet E. Sue eus ar Jockey Club abalamour d'e vennozhioù politikel – e miz C'hwevrer 1848 e voe embannet Manifest der Kommunistischen Partei Karl Marx ha Friedrich Engels, hag en hevelep miz, d'ar 24, e voe disklêriet an Eil Republik c'hall. E 1848 bepred ez embannas E. Sue Le Berger de Kravan, ur flemmskrid sokialour enep emginnig Louis-Napoléon Bonaparte da brezidant ar Repubik nevez ; d'an 10 a viz Kerzu avat e voe dilennet hennezh.
Dilennet ivez e voe Eugène Sue e 1850 goude bezañ en em ginniget da gannad sokialour departamant ar Seine, ar pezh a lakaas skoilhoù en e red-micher : an dilennad roueelour Henri-Léon Camusat de Riancey, un enebour touet d'ar skrivagner, a embannas ul lezenn da lakaat telloù war ar c'hazetennoù hag a embanne romantoù ; ar gazetenn Le Constitutionnel ma skrive E. Sue Les Sept péchés capitaux abaoe 1847 a nac'has embann an div rann diwezhañ.

E 1851, p'edo Eugène Sue gant embannadur a-bennadoù Ferdinand Duplessis ou les Mémoires d’un mari e La Presse, e c'hoarvezas taol-Stad an 2 a viz Kerzu kaset gant Louis-Napoléeon Bonaparte ; harzet e voe ar skrivagner. Goude bezañ bet lakaet en e frankiz d'an 9 a viz Genver 1852 e klaskas repu en Annecy-le-Vieux, a oa e Rouantelezh Sardigna d'ar mare-se. Eno e skrivas La marquise Cornélia d’Alfi, ur romant awenet gant e vuhez nevez, a lakaas embann a-bennadoù e La Presse goude bezañ bet 40 000 lur gall digant Le Constitutionnel en digoll eus ar gevrat torr.
E 1853 ez embannas E. Sue ar flemmskrid sokialour Jeanne et Louise, ou les Familles des transportés – abalamour da gement-se e voe berzet dezhañ distreiñ da Vro-C'hall.

Les Fils de famille, ar romant diwezhañ gant Eugène Sue hag a voe embannet a-bennadoù pa oa bev c'hoazh an aozer, a voe lennet adalek miz Meurzh betek miz Gouere 1856 ; er bloaz-se ez eas E. Sue da veajiñ en Alamagn, en Izelvroioù hag e Bro-Saoz kent distreiñ da Annecy.

Kenderc'hel da skrivañ a reas Eugène Sue, hogen da impalaer an Eil Impalaeriezh c'hall e oa aet Louis-Napoléon Bonaparte d'an 2 a viz Kerzu 1852 : berzet gant ar Stad e voe ar flemmskrid La France sous l'Empire e 1857 ; e miz Mezheven an hevelep bloaz e teuas er-maez levrenn diwezhañ ar romant Les Mystères du peuple, ha berzet e voe ar romant a-bezh (20 levrenn).
Klañvaat a reas Eugène Sue diwar kement-se holl e miz Gouere, ha d'an 3 a viz Eost e varvas en Annecy. Gant aon na vije prezegennoù ha manifestadegoù e voe ampellet an obidoù betek an 9 gant gouarnamant Savoia.

Oberennoù
Renket int hervez red an amzer.

Levrlennadur
Gant Eugène Sue (diglok)
Kernok le pirate (1830), CSIPP, 2016 
La Salamandre (1832), CSIPP, 2016 
Kardiki (1832), Les Éditions Ovadia, 2017 
Jean Cavalier ou Les fanatiques des Cévennes (1840), Hachette / BnF, 2013 
Mathilde, mémoires d’une jeune femme (1841–1845), CSIPP, 2013 
Les Mystères de Paris (1842-43), Robert Laffont / Bouquins, 2012 
Le Morne-au-Diable (1842-45),CSIPP, 2016 
Le Juif errant (1844-45), Robert Laffont / Bouquins, 2010 
Les sept péchés capitaux (1847–1852), Nabu Press, 2012 
Les Mystères du peuple ou Histoire d'une famille de prolétaires à travers les âges (1849-57), Robert Laffont / Bouquins, 2003 
Miss Mary, ou l'Institutrice (1851), Hachette / BnF, 2013 
Jeanne et Louise, ou les Familles des transportés (1853), CSIPP, 2016 
Atar-Gull (Emb. 1863), Hachette / BnF, 2013 
Diwar-benn Eugène Sue
BORY, Jean-Louis : Eugène Sue – Dandy mais socialiste, Mémoire du Livre, 2000 
DE MIRECOURT, Eugène : Eugène Sue, Forgotten Books, 2018 
WINOCK, Michel : Les Voix de la liberté – Les écrivains engagés au XIXe siècle, Points, 2010

Notennoù

Skrivagnerien c'hall an XIXvet kantved
Skrivagnerien c'hallek
Ganedigezhioù 1804
Marvioù 1857