Volcán de Fuego
El Volcán de Fuego, "Ar Menez-tan Tanek", zo anv ur menez-tan gweleadek lec'hiet e Kreizamerika, e su kreiz Guatemala, e gevred departamant Chimaltenango, tost-tre da vevennoù an departamantoù Sacatepéquez er reter dezhañ hag Escuintla er su dezhañ.

Unan eus menezioù-tan meur Kreizamerika eo, ken taer e vez e zidarzhioù. Hep mar ez eo ar menez-tan oberiantañ abaoe alouberezh Guatemala gant Spagn (1524-1697).
Chi'gag "Al lec'h m'emañ an tan" eo e anv er yezh ar vro, ar c'haktchileg.

Da 3 763 metr a-us live ar mor e sav pikern Volcán el Fuego hag en em astenn war-du aod ar su da stummañ troad an aridennad menezioù. Distruzh eo e dor uheloc'h eget 1 300 m, pa ne gaver nemet lava eno. Dindanañ ez eus un uhelgompezenn liesdoare he dezverkoù douarouriezhel.
Un elfenn eus un triad menezioù-tan eo, gant ar Volcán de Acatenango hag ar Volcán de Agua ; unanet e La Horqueta "Ar Forc'hig" eo ar Volcán de Fuego hag ar Volcán de Acatenango dre o zreid, tra m'emañ ar Volcán de Agua pelloc'h en norzh dezho. Los volcanes de Fuego e veze anvet La Horqueta gant an drevadennerien spagnat.
Eus ar menez-tan ez eien meur a stêr war-du ar su hag an aodoù, a-dreuz tachennoù strujus a-drugarez da builhentez an elfennoù maenel enno.

Istor 
En e lizheroù da Hernán Cortés e kontas ar c'honkistador Pedro de Alvarado (1485-1541) penaos e welas ar Volcán de Fuego o tidarzh e 1524.

E 1690 e voe deskrivet ar menez-tan gant an istorour guatemalat Francisco Antonio de Fuentes y Guzmán (1643-1700) :
Unan eus an daou venez hag a zo a bep tu da draoñienn ar Panchoy, ma voe diazezet eil keoded ha kêr-benn Guatemala, teir lev alese, hag a voe anvet evel-se gant ar Spagnoled evit e ziforc'hañ diouzh ar Volcán de Agua, pa'z eo eñ hag a vannas ar glav dour-bil a freuzas ar gêr gozh e 1541. E laez ar Volcán de Fuego, petra bennak ma 'z eo izeloc'h eget hini de Agua, e kaouled an erc'h met ar c'hrater ne groz ket, evel a c'hoarvez gant hini Pacaya, hag a zo liammet outañ, heg evel gant ar Sierra de Sinaloa, ur seizh kant lev pelloc'h.

Hervez ur vojenn hag a vez kontet gant tud kêr Alotenango e Sacatepéquez e viras ar menez-tan e anv spagnolek – a oa bet roet dezhañ en abeg d'e zidarzhioù dizehan – abalamour da veleien hag a glaskas e vadeziñ gant an anv Catarina : nac'hañ krenn a reas ar menez, o tidarzhañ ker kreñv ma voe stlapet kuit kroaz ar badeziant betek palez an eskob e Santiago de los Caballeros de Guatemala ; spontet-bras e voe ar velein, ha biken ne glaskjont adenvel ar Volcán del Fuego.

E 1818 e skrivas an istorour guatemalat Domingo Juarres (1752-1820) a-zivout didarzhioù ar menez-tan : gwastus e voe re 1581, 1586, 1623, 1705, 1710, 1717, 1732 ha 1737, tra ma voe dinoaz hini dibenn an  – nemet ne c'helled ket lakaat ar chatal da dreuziñ unan eus ar stêrioù a ziskenn diouzh tor ar menez, ken tomm-berv e voe devezhioù-pad.

Ergerzhadenn Eugenio Dussaussay e 1881 

D'ar 7 a viz Genver 1892, an henoniour saoz Alfred Percival Maudslay (1850-1931) hag an doktor Otto Stoll eus Antigua Guatemala a guitaas Alotenango war-du ar Volcán de Fuego en ur gas ganto – dre un hent disheñvel diouzh hini Dussaussay unnek vloaz kentoc'h – seitek paotr yaouank, kezeg, muled, boued, dilhad ha rikoù evit kampiñ.
Goude un eurvezh marc'hegañ war-du ar menez ne c'hallas mui ar muled kenderc'hel, hag ambrouget e voent gant un Amerindian betek kêr. Aes a-walc'h e voe ar grapadenn e-pad an div eurvezh kentañ, met pounner e oa ar c'herzhed war an delioù marv en ur zigeriñ un hent a-dreuz ar goadeg stank. Kenderc'hel a rejont gant ar wenodenn serzh betek an uhelder a 2 900 m ; alese e c'helljont gwelout kern ar menez-tan evit ar wech kentañ. Distruzh e oa e dor ; goloet a ludu hag a vein teuz e oa ar c'haniennoù tost.

Kenderc'hel da bignat a reas Maudsley ha Stoll betek 3 425 m ; eno e oa bet kempennet ul leurenn 100 m² he gorread gant an Amerindianed, ma tivizas an ergerzherien tremen an nozvezh. Ar baotred a fardas ur speurenn gant skourroù pin evit gwanaat nerzh an avel, met ker yen e oa ma voe diaes d'an dud kavout ar c'housk.
Antronoz e pignjont adarre hag e tizhjont La Meseta, an uhelgompezenn hag a zo barr an torosad e oan o sevel gantañ, da 3 700 m. En norzh edo kern ar Volcán de Acatenango, an hini uhelañ eus an tri, goloet gant gwez-pin hogosik betek e varr ; er su edo kern ar Volcán de Fuego.

Pa nac'has ar yaouankizoù mont pelloc'h e kendalc'has Maudsley ha Stoll en o unan dre ribl an uhelgompezenn ; ledan a-walc'h e oa evit reiñ tremen d'un den, met ur speurennad reier ha mein volkanek a oa ouzh he c'hornaoueg hag un islonk ouzh he reter. Ken diaes e voe pignat war-du ar c'hrater, 150 m uheloc'h, ma rankjont mont en harp ur vazh hag ehanañ alies.
En diwezh e tizhjont ar c'hern hag e weljont ar c'hrater, a voe deskrivet evel-mañ gant Maudsley :
Un toull hogos kant troatad e zonder e oa ar c'hrater, hogos gronnet gant reier torr ha mogedek, goloet gant gweleadoù sulfurus ha war zinaou war-du takadoù donoc'h diouzh an tu enep d'an hini m'edon, na c'hellen ket gwelout avat a-ziwar ar rizennoù meinek hag a sparle ma selloù. An dra souezhusañ marteze a-zivout ar menez eo e sav reoliek-kenañ hag a-nebeudoù betek ur poent begek ma'z ejomp en hor c'hoazez ha ma c'helljomp gwelout pep tra tro-dro dimp. Displijus-kenañ e oa ar gazoù hag a zeue eus ar menez-tan, met dre eurvad e oa an avel a-du ganimp.
Goude ur pennad diskuizh berr war an uhelgompezenn e tistrojont da Alotenango ma'z errujont goude un nebeud eurvezhioù.

Oberiantiz 

Unan eus menezioù-tan oberiantañ Guatemala ha Kreizamerika eo ar Volcán de Fuego. Heverk eo dre e zidarzhioù taer, a zo bet enrollet abaoe ar bloaz 1524 ; an hini ziwezhañ a c'hoarvezas d'ar Meurzh 5 a viz Mezheven 2018, nepell goude hini an 3 a viz Mezheven.

Tremen 60 didarzh a voe abaoe 1524, gant krenoù-douar da heul a-wechoù ; e 1717 e voe ar c'hren-douar kreñvañ, anvet « Kren-douar San Miguel » peogwir e c'hoarvezas d'an 29 a viz Gwengolo, ur mizvezh goude didarzh diwezhañ ar Volcán de Fuego. Peuzdistrujet e voe kêr Santiago de los Caballeros de Guatemala ; dilec'hiet e voe kêr e 1776.

Notennoù 

Menezioù-tan
Guatemala