Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
Brezel digevrediñ pe Brezel diabarzh amerikan, anvet "the Civil War" er Stadoù-Unanet hag a wechoù "the War of Northern Aggression" pe "second war of independence" gant an dud a-du gant stadoù ar su, a zo ur brezel diabarzh c'hoarvezet etre 1861 hag 1865, hag a empleg Stadoù-Unanet an "Unaniezh", renet gant Abraham Lincoln, hag ar "Stadoù Kengevreet Amerika", renet gant Jefferson Davis hag a gevrede unnek Stad eus ar su (Su ar Stadoù-Unanet) hag o doa digevredet diouzh ar Stadoù-Unanet.

An unaniezh a oa enni an holl stadoù a-enep ar sklaverezh ha pemp stad sklaver, renet gant Abraham Lincoln hag ar strollad republikan. Hemañ a oa a-enep emled ar sklaverezh (hep bezañ a-enep ar sklaverezh end-eeun) war douaroù ar Stadoù-Unanet, ha trec'h ar republikaned e dilennadegoù prezidantel ar Stadoù-Unanet e 1860 a zegas ur digevrediñ a-berzh seizh Stad eus ar su, a-raok na vije kemeret ar sez gant Lincoln.

Pevar bloaz brezel drastus a voe gant 620 000 betek 750 000 soudard lazhet, an niver uhelañ uheloc'h evit sammad kolloù soudarded Stadoù-Unanet Amerika e-pad ar C'hentañ Brezel-bed hag an Eil Brezel-bed. Distrujet e voe darn frammadurioù Su SUA. E-fin ar brezel e voe roet lamm d'ar C'hengevread ha difennet ar sklavelezh er vro a-bezh. Mare an adsavidigezh (The Reconstruction Era) (1863–1877) goude ar brezel, gant ar pal pennañ da adunaniñ ar vro, a roas un nerzh kreñvoc'h d'ar gouarnamant war an holl Stadoù kevredet en unaniezh.

Istor 
Bloavezh 1860 mare dilennadegoù prezidant Stadoù-Unanet Amerika, ar Republikaned, gant e-penn Abraham Lincoln, o devoa lakaet anat war-raok e oa ret lammañ ar sklavelezh en holl tiriadoù eus ar vro. E su Stadoù Unanet Amerika e oa gwelet kement-mañ evel un doare da dagañ gwirioù bonreizhel o stadoù. Ar strollad republikan kreñvoc'h e norzh ar vro, a zeuas a-benn da dapout muioc'h a vouezhioù hag a gannaded pezh a lakaas Lincoln da vezañ dilennet evel ar c'hentañ prezidant Republikan d'ar vro. Siwazh a-raok ma vefe bet-tu dezhañ da vezañ degemeret evel prezidant, 7 stad eus ar Su gant ekonomiezhoù diazezet war kenwerzh ar c'hotoñs a savas ar C'hengevread.

Kroget e oa ar stourm d'an 12 a viz Ebrel 1861, pa oa bet kanoliet Fort Sumter gant an nerzhioù lu kengevreet. War tachenn kornôg ar brezel an Unaniezh a yae war-raok dizehan. War tachenn reter ar brezel, an emgannoù a oa hep trec'h anat a-bep tu e 1861–1862. E miz Gwengolo 1862, Lincoln a embanne an Emancipation Proclamation, a lakae fin ar sklavelezh evel unan eus pennaennoù ar brezel. Er c'hornôg, e-pad hañv 1862 an Unaniezh a zistruje ar Morlu Kengevreet stêr, ouzhpenn darn an nerzhioù lu douar, ha lakaet seziz war New Orleans. An trec'h gant an Unaniezh e-pad Seziz Vicksburg e 1863 en devoa rannet e div lodenn ar C'hengevread er stêr Mississippi. E 1863, tagadenn an Norzh gant Robert E. Lee a oa bet trec'het e-pad Emgann Gettysburg. An trec'hioù er C'hornôg gant Ulysses S. Grant a lakaas anezhañ evel penn an holl luioù eus an Unaniezh e 1864. Ur seziz strizh a voe lakaet da dalvezout war ar C'hengevread, strategiezh an douar devet a voe lakaet da dalvezout ivez. An tagadennoù a-bep tu gant an Unaniezh a lakaas Atlanta da gouezhañ e-tal William T. Sherman e-pad ar March to the sea. 

An emgannoù bras ziwezhañ a voe e-pad Seziz Petersburg. Lee a glaskas tec'hout met rediet e voe da godianañ en Appomattox Court House, d'an 9 a viz Ebrel 1865. Echuet e oa lodenn vilourel ar brezel, rediet e voe adsevel un unaniezh eus ar vroad ar pezh a gemero 12 vloaz c'hoazh. Ar mare-se a vez graet Reconstruction Era anezhi.

Red an darvoudoù 
 1860
 20 a viz Kerzu : disrann Carolina ar Su

 1861
 3 a viz Genver : disentez e parlamant Delaware, a-enep an disrann. Bec'h etre an dud a-zivout an diviz-se.
 9 a viz Genver : disrann Mississippi
 10 a viz Genver : disrann Florida
 11 a viz Genver : disrann Alabama
 26 a viz Genver : disrann Louiziana
 29 a viz Genver : disrann Georgia

 1añ a viz C'hwevrer : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Texas 
 23 a viz C'hwevrer : referendom e Texas : disrann votet 
 11 a viz Meurzh : bonreizh degemeret gant ar seizh Stad kevredet kentañ
 12 a viz Ebrel : Emgann Fort Sumter. Penn-kentañ ar Brezel
 17 a viz Ebrel : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Virginia
 29 a viz Ebrel : dileuridi Maryland a ziviz chom en Unvaniezh, met votet zo un disentez a-du gant ar Stadoù kengevredet, hag a-enep ar brezel
 28 a viz Mae : gouarnour Kentucky a embann e chomo Kentucky en Unvaniezh, hag e chomo neptu
 6 a viz Mae : disrann Arkansas
 6 a viz Mae : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Tennessee 
 20 a viz Mae : disrann Carolina an Norzh
 23 a viz Mae : referendom e Virginia : disrann votet
 8 a viz Even : referendom e Tennessee : disrann votet
 21 a viz Gouere : Kentañ emgann Bull Run

 1862

 6 a viz Ebrel : Emgann Shiloh
 1añ a viz Mae : New Orleans aloubet
 25 a viz Even : Emgann Seizh Devezh
 30 a viz Eost : Eil emgann Bull Run
 17 a viz Gwengolo : Emgann Antietam
 13 a viz Kerzu : Emgann Fredericksburg

 1863

 31 a viz Kerzu1862- 2 a viz Genver 1863 : Emgann Stones River
 27 a viz Ebrel : Emgann Chancellorsville
 1añ - 3 a viz Gouere : Emgann Gettysburg
 4 a viz Gouere : Ergerzh-brezel Vicksburg
 19 a viz Gwengolo : Emgann Chickamauga
 25 a viz Du : Emgann Chattanooga

 1864
 
 5 a viz Mae - 7 a viz Mae : Emgann Wilderness
 8 a viz Mae - 21 a viz Mae : Emgann Spotsylvania
 miz Gouere : argadenn ziwezhañ ar Re gengevredet e Washington
 miz Gwengolo : Atlanta tapet gant Sherman

 1865 
 9 a viz Ebrel : daskor Lee da-geñver Emgann Appomattox. Fin ar Brezel
 14 a viz Ebrel : muntr Abraham Lincoln

 26 a viz Ebrel : kodianidigezh ar bagadoù a nac'he en em zaskor
 23 a viz Mezheven : an Amerindianed, hag a oa a-du gant ar Stadoù kengevredet, en em zaskor 
 6 a viz Kerzu : peurwiriekaet 13vet reizhadenn Bonreizh ar Stadoù-Unanet (sklavelezh dilamet)

Tud dibar an Unvaniezh 
 Abraham Lincoln, prezidant an Unvaniezh
 ar jeneral George B. McClellan, danvez-prezidant demokrat e 1864
 ar jeneral Ulysses S. Grant
 ar major jeneral George G. Meade
 ar jeneral William T. Sherman
 ar jeneral George Henry Thomas
 ar jeneral George Armstrong Custer 
 ar jeneral Joseph Hooker

Tud dibar ar C'hengevread 
 Jefferson Davis, prezidant ar C'hengevread
 ar jeneral Robert E. Lee
 ar jeneral Stand Watie (penntiern Cherokee)
 ar jeneral Joseph E. Johnston
 ar jeneral Braxton Bragg
 ar jeneral Pierre Gustave Toutant de Beauregard
 ar jeneral John Bell Hood
 ar jeneral Thomas Jonathan Jackson (lesanvet Stonewall)
 ar jeneral James Longstreet
 ar jeneral Albert Sidney Johnston
 brigader jeneral Lawrence O'Bryan Branch
 brigader jeneral J. E. B. Stuart

Nerzhioù lu

Union Army 
Ar re c'hlas, dre liv o unwisk soudard. Union Army a oa anv hollek nerzhioù lu an Norzh war zouar. Skourr ar morlu a oa an Union Navy.

Lu Stadoù Kengevreet Amerika 
Ar re griz, dre liv o unwisk soudard. Lu Stadoù Kengevreet Amerika (Confederate States Army) a oa hollad nerzhioù lu ar Stadoù Kengevreet. Ar morlu a oa graet Confederate States Navy anezhi.

Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika 
 Pennad spisoc'h: Listenn armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a voe ur brezel o welet an armoù neveshaet ha reoù nevez o tont etrezek an tachennoù emgann.

Adsevel istorel 
E-leizh a adsevel istorel a vez er Stadoù-Unanet gant tem brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Adsavet e vez emgannoù pennañ ar brezel. E su ar Stadoù-Unanet ez eo kreñv-tre an adsevel istorel dre al liamm karantezus a vez bev birvidik c'hoazh hiziv-an-deiz evit an ez- Stadoù Kengevreet Amerika.

Adkemer er sevenadur 
Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a zo ur vammenn difin er sevenadur, er Stadoù-Unanet pe dre ar bed.

Filmoù 
 The Battle of Bull Run, Francis Ford, 18 a viz Meurzh 1913
 Gods and Generals, Ronald F. Maxwell, embanner Warner Bros. Pictures, 2003

Bandennoù-treset 
 Les Tuniques bleues : Bull Run (albom 27), gant Lambil ha Cauvin, embannadurioù Dupuis, 1987

Sonerezh 
 Dixie (anvet ivez Dixie's Land), a zo ur ganaouenn pobl a orin amerikan.
 When Johnny Come Marching Home kanaouenn pobl amerikan savet e-pad ar brezel.
 The Night They Drove Old Dixie Down kanaouenn gant ar strollad The Band

Aozadurioù digorvo 
 Civil War Trust

Livadurioù 
Lod arzourien a zo arbenikaet war ar brezel-se:
 Don Troiani
 Gilbert William Gaul

Liammoù diavaez 
 Skeudennoù war lec'hienn Kendalc'h ar Stadoù-Unanet

Gwelet ivez 
 Lost Cause of the Confederacy

Istor SUA
Brezelioù an XIXvet kantved
Brezelioù Stadoù-Unanet Amerika
Stadoù Unanet Amerika
Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika