As cruces de pedra na Galiza
As cruces de pedra na Galiza ("Ar c'hroazioù maen e Galiza") zo ur studiadenn bizh e galizeg gant ar politiker ha skrivagner galizat Alfonso Daniel Rodríguez Castelao (1886-1850) a-zivout istor, ster ha rizhouriezh kalvarioù Galiza ; kroazioù maen all a studias ivez.
Un arnodskrid dalif eo, pa voe embannet e Buenos Aires (Arc'hantina) e miz Genver 1950 raktal goude marv an aozer, petra bennak ma voe boulc'het gantañ e 1924 ; un eilskouer a voe embannet e Madrid (Spagn) e 1975, hag unan all e Galiza e 1984

Er bloaz 2000 e voe aozet gant Mirdi Pontevedra un diskouezadeg en enor ha koun As cruces de pedra na Galiza, ma voe kinniget an dornskridoù klokaet gant ar reizhadennoù a zegasas an aozer gant red an amzer hag ar skeudennoù orin. Carlos Valle, anezhañ rener ar midi d'ar mare, a zisplegas penaos – en desped ma c'heller tabutal a-zivout lod eus tezennoù Castelo diwar-benn orin ha skignadur ar c'halvarioù e gouloù ar pezh a ouzer hiziv – e voe broudet ar sperederien, al lenneien, etc gant Castelao hag e levr da « soñjal en oberennoù-se evel e monumantoù, pa vezent disprizet pe dost araozo. »

Emdroadur 
E 1924 e krogas Castelao da zastum ditouroù a-zivoùt kalvarioù Galiza a-c'houde e zegemer er Seminario de Estudos Galegos, ma voe anvet da rener rann an Arzoù hag al Lennegezh. En e rakger e skrivas :
{{Quotation:Entón, enfiei os ollos e o pensamento cara un aspecto da arte popular aínda non encetado por ninguén: os cruceiros galegos. Descubrín nos cruceiros un aspecto da nosa arte popular aínda non estimado como cousa importante. E velaí o que máis me importou.« Neuze e fiñvis ma daoulagad hag e soñjis en un dremm eus an arz poblek ha na oa bet boulc'het gant den ebet : ar c'halvarioù galizat. Dizoloet em eus er c'halvarioù un dremm eus hon arz poblek ha ne veze ket lakaet da bouezus c'hoazh. Hag e welis e oa pouezusoc'h evidon. »}}

Un testeni eus e zeur ouzh an eztaol poblek-se eo e voe As cruces de pedra na Galiza end-eeun titl e brezegenn-degemer er Real Academia Galega d'ar 25 a viz Gouere 1934, ma pledas gant an hevelep dodenn. E 1964 e voe embannet ar brezegenn gant an Academia, hep an tresadennoù a yae da-heul.
E 1940 ez embannas Castelao ur pennad anvet Los cruceros ("Ar c'halvarioù") er gelaouenn Galicia e Buenos Aires. Arabat eo disoñjal ivez e vez pouezus ar c'hoazioù maen en oberennoù Castelao, koulz en e dresadennoù (Cousas da vida, 1925) hag en e daolennoù.

Adalek 1924 betek 1936 e padas an dastum, petra bennak ma labouras an oazer war sevel ha reizhañ al levr betek dibenn e vuhez. Peogwir e oa o chom e Pontevredra n'eus ket da gavout souezh e trec'h kalvarioù ar gêr-se, ar re dost (Poio, Salcedo, Mourente, Marcón, Marín, Sanxenxo) ha re Rianxo, Noia hg an trowardroioù, en abeg d'o nester.

Evit prientiñ al levr e veajas Costelao gant e wreg en nevezamzer hag en hañv 1929 betek Breizh, ma studias ar c'halvarioù brezhon. Embannet e voe ar rakstudiadenn-se gant ar Seminario de Estudos Galegos e miz Mae 1930, dindan an talbenn As cruces de pedra na Bretaña. Krediñ start a rae an aozer en ul liamm etre kroazioù bed ar Gelted (Galiza, Breizh, Bro-Skos hag Iwerzhon), en abeg da heñvelded sevenadurioù ar broioù-se.

Al liamm-se, hag an ezhomm eus ur studiadenn evit keñveriañ kalvarioù ar broioù, a voe displeget fraezh e deroù al levr diwar-benn kroazioù Breizh :

Rodolfo Prada, Xosé Núñez Búa ha Luís Seoane, anezho kenlabourerien dostañ Castelao betek mizvezhioù diwezhañ e vuhez, a brientas un embannadur eus al levr pa voe kleñved an aozer en e varr. Evit gwir ned eas ket Castelao da welout ha sinañ pajennoù kentañ e levr. Bezet pe vezet, prest e oa al levr evit armoullañ abaoe daou vloaz : evel goudeskrid e kaver ennañ ur pennad berr bet sinet d'an 20 a viz Gouere 1946, ma lenner :

E 1936 dija e oa danzeet a-walc'h ar skrid, pa 'z asantas ar Seminario de Estudos Galegos d'e embann :

Emvod diwezhañ ar Seminario e voe : divodet e voe gant gouarnamant Francisco Franco en hevelep bloavezh.

Framm 
Ouzhpenn renabliñ ha deskrivañ kroazioù Galiza e pled al levr gant petos de ánimas, cruceiros de capela ha kalvarioù ar vro. Ledanaet eo ar studiadenn gant ar c'hroazioù rakkristen, kristenadur ar mein a veze lakaet da hud, ar peulvanoù, koulz hag an hentoù, c'hroashentoù ha mein-bonn roman. Meneget ha treset ez eus ivez ar c'hroazioù maen a lakaed ouzh dorioù tiez ar gouerien hag ouzh an hórreos, ar grignoloù ma vired ar maiz.

Puilh eo ar skeudennoù el levr : 73 er skrid, 73 skeudenn-stag ha 12 luc'hskeudenn.

Bez' ez eus ivez ur buhezskrid berr, e saozneg, skrivet gant Blanco Amor ha troet gant G. Hennessy, hag ur diverrañ hir a-walc'h eus ar studiadenn, e saozneg ivez.

Levrlennadur 
  CASTELAO (1950): As cruces de pedra na Galiza, Galaxia 
  FILGUEIRA VALVERDE, Xosé: Castelao e os estudos galegos, e La Voz de Galicia, 28/06/1984.
  ENCICLOPEDIA GALEGA UNIVERSAL s. v. cruces, Ir Indo, Vigo 1999.
  CONDE, María: As cruces de pedra na Galiza, en La Voz de Galicia, 09/01/2000.
  MONTEAGUDO, Henrique: Obras [Castelao], Galaxia, Vigo 2000.

Notennoù 

Savadurioù Galiza
Levrioù galizek
Levrioù 1950