Berengaria Navarra
Berengaria Navarra, pe Berenguela e spagnoleg (1163-1230), a oa merc'h henañ Sancho VI, roue Navarra, lesanvet « ar Fur », hag e wreg Sancha Kastilha. Merc'h-vihan e oa da Alfonso VII León ha Berenguela Barcelona, rouaned León.

He buhez
En 1185 e resevas Berengaria, digant he zad, douar Monreal. Eleanora Akitania a glaskas dorn Berengaria evit he mab, Richarzh I Kalon-Leon. Un emglev gant Navarra a dalveze kaout gwarez da harzoù kreisteiz Akitania, gwelloc'h darempredoù gant Rouantelezh Kastilha, ma oa Eleonora Bro-Saoz, merc'h da Eleanora Akitania, o ren.

Goulenn-eured
En Mezheven 1190, e krogas Richarzh I Kalon-Leon e 1191, Roue Bro-Saoz, da varc'hata gant Alfonso II Aragon ha Sancho VI Navarra, rag-aon ne glaskje Kont Toloza ober unvaniezh enep dezhañ rak dizemglev a oa etrezo diwar-benn Provañs.

Goulenn a reas dorn Berengaria Navarra digant he zad. Disfiz outañ a oa, rak pell amzer en devoa nac'het dimeziñ, disfiz ivez ouzh e zarempredoù ha mignoniezhioù, hag ouzh e bromesa da eurediñ da Alys Bro-C'hall, lezc'hoar roue Bro-C'hall. Rak dimezet e oa Richarzh (hep eured) d'ar briñsez  Alys, kontez Vexin, c'hoar d'ar roue gall Fulup II. Alys avat a zeuas da vout serc'h tad Richarzh, ar roue saoz Herri II (Bro-Saoz), ha marteze mamm bugel bastard Herri. Dibosubl e oa deuet an eured da vezañ, abalamour d'ar reolennoù relijiel. Torret e voe e zimeziñ gant Alys e 1190, p'edo Richarzh e Messina.

Daoust da se e voe graet un degemer mat da c'houlenn ar roue saoz gant roue Navarra. Un dimeziñ enorus e oa da rouantelezh Navarre ober emglev gant an tiegezh Plantagenêt, ha se zo kaoz ne voe ket sellet re verr ouzh traoù ken dister, met kuzh e chomas ar mennad abalamour da roue Bro-C'hall a vije displijet bras a dra sur o klevout ar c'heloù e oa torret an dimeziñ gant e hanterc'hoar.

He dimeziñ
Dimeziñ a reas da Richarzh I Kalon-leon e 1191. Rouanez Bro-Saoz e oa, met gwech ebet ne lakaas he zroad er vro-se.

Ne ouzer ket gwall dra diwar-benn he buhez. Marteze en em gavas gant Richarzh, meur a vloaz a-raok an eured, ha skrivet ez eus bet gant tud hec'h amzer e oant hoalet an eil gant egile. En XXvet kantved avat ez eus bet istorourien o kontañ e oa troet Richarzh gant breur Berengaria kentoc'h, an danvez roue Sancho VII.

E vamm Eleanora Akitania an hini a gasas Berengaria dezhañ. Met aet kuit e oa ar roue da ober brezel ar groaz kenkent ha lakaet ar gurunenn war e benn. Ret dezho redek war e lerc'h. Hag int betek Sikilia during Lent (pa n'halled ket ober an eured) en 1191, hag eno ivez e tegouezhas c'hoar Richarzh, Joan, rouanez Sikilia, intañvezet. War o hent d'an Douar Santel e aochas lestr an danvez-pried hag ar c'hoar, Berengaria ha Janed e Kiprenez, hag eno e voent gourdrouzet gant priñs an enez, Isaac Comnenus. Ma teredas Richarzh d'o sikour, ma kemeras an enez, ma tiskaras Comnenus, ha ma timezas gant Berengaria e Chapel Sant Jorj e Limassol.

Rouanez kenseurtez

N'ouzer ket ha kaset e voe an eured da benn, kaoz eus se zo c'hoazh etre an istorourien, evel mavez kaoz c'hoazh etreze diwar-benn pe heñvelrevad e oa ar roue pe ne oa ket, pa lavar lod e oa merc'hetaer. Hervez dihelloù zo (met diskred zo warne) en devoa bet ur mab bastard, Philip of Cognac (warvet war-dro 1211), ha marteze unan all. Sur eo e kasas e wreg nevez gantañ evit lodenn gentañ ar groazadeg, met distreiñ da Europa ne rejont ket a-gevret. Tapet e voe Richarzh, ha prizoniet. Chom a eure Berengaria en Europa, da glask sevel arc'hant da baeañ e zaspren. 

Pa voe laosket Richarzh da vont e tistroas da Vro-Saoz met n'eas ket e wreg Berengaria Navarra d'e gaout di. N'he doe bugel ebet ken e veze laret e oa gaonac'h. 

Pa zistroas Richarzh da Vro-Saoz e rankas adkemer ar vro a oa bet kollet gant e vreur Yann pe skrapet gant roue Bro-C'hall. Chaletot e oa gant e vro eget gant e bried.

Kontelezh Maine 
Goude marv Richarzh Kalon-Leon e voe lakaet gant ar roue gall Fulup II da vout trederannerez kontelezh Maine.

He marv

En 1229 e lakeas sevel abati l'Epau, er Mañs, ma en em dennas ha ma voe beziet.

Lennegezh
Kaoz anezhi zo e meur a romant istorel:
The Passionate Brood, gant Margaret Campbell Barnes
The Heart Of The Lion, gant Jean Plaidy
Queen Without a Country, gant Rachel Bard 
My Lord Brother the Lionheart, gantMolly Costain Haycraft
Shield of Three Lions ha Banners of Gold, gant Pamela Kaufman
The Lute Player' ', gantNorah LoftsStandard of Honor' ', gant Jack Whyte
Wyrd' ', gant Sue Gough

 Filmoù
Eus dimeziñ Richard ha Berengaria ez eus kaoz:
 e 1935 er film The Crusades, gant Loretta Young ha Henry Wilcoxon, 
 er bloavezhioù 1960 en un heuliad skinwel, Richard the LionheartMet gwall ell diouzh an istor eo ar filmoù-se.

 Levrlennadur 
 Jean Favier, Les Plantagenêts. Origine et destin d'un empire, éd. Fayard, Paris, 2004.
 Martin Aurell, L'empire des Plantagenêt, 1154-1224, éd. Perrin, coll. Tempus, 2003.
 François Lebrun, Histoire des Pays de Loire, éd. Privas, coll. Univers de la France, 1972. Abaoe 1972 eta e vez klasket brudañ ar broioù-se.

====
Ann Trindade, Berengaria: In Search of Richard's Queen'' (ISBN 1-85182-434-0) (1999).

Liammoù diavaez
Blog spagnolek diwar-benn Berenguela de Navarra
Buhez Berenguela de Navarra

Rouanezed Bro-Saoz
Tiegezh Jiménez
Ganedigezhioù 1163
Marvioù 1230