Johann Wolfgang von Goethe
De Johann Wolfgang von Goethe, gebuer den 28. August 1749 zu Frankfurt am Main als Johann Wolfgang Goethe, a gestuerwen den 22. Mäerz 1832 zu Weimar, war en däitschen Dichter, Staatsmann an Naturwëssenschaftler. Hien ass dee bekanntste Vertrieder vun der "Weimarer Klassik" an eng grouss Perséinlechkeet vun der Weltliteratur, deen och nach hautdesdaags villen duerch säin Drama Faust an Erënnerung bliwwen ass.

Hie war mat der Christiane von Goethe, gebuere Vulpius bestuet; säin eenzege Bouf war den August von Goethe.

Säi Liewen 

De Goethe gouf den 28. August 1749 als Jong vum Johann Caspar Goethe, engem Jurist, a senger Fra Catharina Elisabeth (gebueren Textor), zu Frankfurt am Main gebuer. Am Joer 1750 koum seng kleng Schwëster Cornelia op d'Welt, wat ausser dem Goethe als eenzegt vun nach véier Geschwëster d'Kandheet iwwerlieft huet. De Goethe krut eng gutt Erzéiung an der Literatur; en huet Latäin, Griichesch, Hebräesch, Franséisch, Englesch an Italieenesch geléiert. Ausserdeem krut e Coursen am Zeechnen, Pianospillen, Fechten a Reiden.

Am Joer 1765 huet de Goethe ugefaangen, op Wonsch vu sengem Papp, zu Leipzeg Droit ze studéieren. Dobäi hat hie säin éischte Kontakt mat de Schrëfte vum Johann Joachim Winckelmann an hien huet ugefaange selwer Gedichter ze schreiwen. Well en awer schwéier krank ginn ass, huet hien dräi Joer méi spéit zeréck op Frankfurt misse goen. 1770 konnt de Goethe dunn zu Stroossbuerg weiderstudéieren an ee Joer méi spéit krut e säin Ofschloss. Zu Stroossbuerg ass hien och fir d'éischt Kéier dem Johann Gottfried Herder begéint, deen en a senger Aarbecht als Dichter a Philosoph beaflosst huet, andeems en de Goethe un d'Beweegung vum Sturm und Drang erugefouert huet.

Vu 1772 bis 1774 huet de Goethe um Geriicht zu Wetzlar geschafft, wou hien d'Charlotte Buff kennegeléiert huet. Dës éischt schmäerzlech Erfarung an der Léift huet als Inspiratioun gedéngt fir dem Goethe säi bekannt Wierk Die Leiden des jungen Werthers, dat 1774 erauskoum an a ganz Däitschland, a spéider och europawäit, fir Opreegung gesuergt huet. An dësem Bréifroman geet et drëm, datt de Werther, e jonke Mann, no e puer onglécklechen Affären, decidéiert sech ëmzebréngen. Dëst huet eng massiv Serie vu Suiziden ausgeléist. De Werther hat e sou e grousse Succès, datt e gläich a verschidde Sproochen iwwersat gouf. Duerch de Werther a säin Drama Götz von Berlichingen, dat ganz am Zeeche vum Sturm und Drang stoung, ass de Goethe als Schrëftsteller berüümt ginn.

Am Joer 1775 koum de Goethe op Weimar, wou e bis zu sengem Liewensenn bliwwen ass. Hien huet sech mat dem nach ganz jonken Herzog Carl August befrënnt, deen em eng Plaz als "Geheime Rot" a sengem "Grosse Consilium" verschaaft huet. Do war de Goethe nëmme 26 Joer al.

Ëm déi Zäit huet och seng Bezéiung mam Charlotte von Stein ugefaangen. Vue datt d'Charlotte von Stein bestuet war, huet hien zu hir awer déi néideg Distanz gehalen, an d'Bezéiung schéngt reng platonesch bliwwen ze sinn.

Am Joer 1786 huet sech de Goethe, ouni seng Frënn zu Weimar a seng Pläng anzeweien, op d'Rees an Italie gemaach. Dëst kann een als eng Aart Flucht gesinn. De Goethe huet sech och brennend fir d'Antiquitéit interesséiert a vu sengem Openthalt dovu profitéiert, fir all d'Monumenter a bekannt Biller kucken ze goen a Bicher ze liesen. Dobäi huet en awer net seng eegen Aarbecht vernoléissegt: hien huet seng Dramen Iphigenie, Torquato Tasso an Egmont fäerdeg geschriwwen, an huet sech den Naturwëssenschaften consacréiert. Dem Goethe seng Rees an Italie gëtt normalerweis als Ufank vun der Epoque vun der Klassik bezeechent; de Goethe huet, virun allem wéinst dem Kontakt mat der Antiquitéit, déi sou charakteristesch fir d'Klassik ass, d'Liewensgefill vum Sturm und Drang verluer.

Am Joer 1788 koum de Goethe aus Italien hannescht op Weimar. Hien huet eng Bezéiung mam Christiane Vulpius, enger Aarbechterin, ugefaangen, a mat hir a sengem Haus gewunnt, ouni mat hir bestuet gewiescht ze sinn, wat deemools als besonnesch onmanéierlech an dekadent gegollt huet. Hien huet sech eréischt am Joer 1806 mam Christiane Vulpius bestuet. Seng Bezéiung mam Charlotte von Stein ass doriwwer an d'Bréch gaangen.

1794 huet dann dem Goethe seng Frëndschaft mam Friedrich Schiller ugefaangen. Déi béid Dichter hu sech géigesäiteg Ureegunge ginn an inspiréiert. D'Joer 1797 gouf als "Balladenjahr" bezeechent, well deemools vill Balladen entstane sinn, ënner anerem Der Erlkönig oder Der Zauberlehrling vum Goethe an " Der Ring des Polykrates" oder "Der Taucher" vum Schiller.

Zwee Joer méi spéit, 1799, ass de Schiller och op Weimar geplënnert, fir méi no beim Goethe ze sinn. De Schiller huet de Goethe motivéiert, u sengem Drama Faust weiderzeschaffen.

Ab 1805, dem Joer vum Schiller sengem Doud, huet de Goethe ugefaange lues a lues ze vereinsamen. Vill vu senge Frënn si gestuerwen, seng Fra Christiane Vulpius am Joer 1816, seng Frëndin Charlotte von Stein am Joer 1827, säi Frënd den Herzog Carl August ee Joer méi spéit, 1828, a schlussendlech säi Jong am Joer 1830. Dem Goethe seng spéit Wierker, wéi zum Beispill Wahlverwandtschaften oder och Faust II, si scho vun der Romantik beaflosst, obwuel de Goethe sech ëmmer vun där Beweegung distanzéiert huet.

De Goethe ass den 22. Mäerz 1832 am Alter vun 82 Joer gestuerwen.

Fir un de Goethe z'erënnere goufen e puer Stroossen no him benannt, an zwar zu Diddeleng, Ollem an an der Stad.

Wierker 
 Die Laune des Verliebten (Schéiferspill), geschriwwe 1768, am Drock 1806
 Die Mitschuldigen (Loschtspill), ugefaange 1769, am Drock 1787
  Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand (Schauspill), 1773
 Prometheus (Gedicht), 1774
 Neueröffnetes moralisch-politisches Puppenspiel, 1774
 Ein Fastnachtsspiel vom Pater Bray, 1774
 Jahrmarktsfest zu Plundersweilern, 1774
 Götter Helden und Wieland (Farce), 1774
 Clavigo (Trauerspill), 1774
 Geistesgruß (Gedicht), 1774
 Die Leiden des jungen Werther (Bréifroman), 1774, 2. Faassung 1787
 Egmont (Trauerspill), ugefaange 1775, am Drock 1788
 Erwin und Elmire (Schauspill mat Gesank), 1775
 Wilhelm Meisters theatralische Sendung ("Urmeister", Roman), ugefaange 1776, am Drock 1911
 Stella. Ein Schauspiel für Liebende, 1776

 Iphigenie auf Tauris (Drama), Prosafaassung 1779, am Drock 1787
 Torquato Tasso (Drama), ugefaange 1780, am Druck 1790
 Über den Zwischenkiefer der Menschen und der Tiere, 1786
 Römische Elegien, 1788/90
 Venezianische Epigramme, 1790
 Faust. Ein Fragment, 1790
 Beiträge zur Optik (Ofhandlungen, 2 Bänn), 1791/92
 Der Groß-Cophta (Loschtspill), 1792
 Campagne in Frankreich (1792), 1821
 Der Bürgergeneral (Loschtspill), 1793
 Reineke Fuchs (Déierenepos), 1794
 In allen guten Stunden (fräimaurescht Bundeslidd), 1775
 Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten (Kadeerzielung), 1795
 Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1795/96 (Text)
 Xenien (Gedichter, zesumme mam Friedrich Schiller), 1796
 Faust. Eine Tragödie (entsprécht dem éischten Deel vum Faust), ugefaange 1797, am Drock ënner dësem Titel fir d'éischt Kéier 1808 publizéiert
 Das Leben des Benvenuto Cellini (Aufsatz), 1797
 Novelle, ugefaange 1797
 Herrmann und Dorothea (Idyll an Hexameteren), 1798
 Die natürliche Tochter (Trauerspill), 1804
 Wilhelm Meisters Wanderjahre (Roman), ugefaangen 1807, am Drock 1821, erweidert Faassung 1829 (Text)
 Pandora (Festspill), 1807/08, am Druck 1817
 Die Wahlverwandtschaften, 1809 (Text)
 Zur Farbenlehre (wëss. Ofhandlung, huet sech awer als falsch erwisen), 1810
 Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit (autobiographesch Dichtung, 4 Bänn), 1811-33
 Vom Sänger hat man viel erzählt (fräimaurescht Gedicht als Merci un de Sänger), 1815
 Wenn die Liebste zum Erwidern (fräimaurescht Gedicht iwwer d'Diskretioun), 1816
 Italienische Reise, 1816/17
 Die guten Weiber, 1817
 Über Kunst und Altertum (6 Bänn, zesumme mam Johann Heinrich Meyer), 1816-32
 Dem würdigen Bruderfeste: "Fünfzig Jahre sind vorüber" (poetesche Merci fir en Éierenact vu sengem fofzégjärege Fräimaurerjubiläum), 1820
 West-östlicher Divan (Gedichter), 1819
 Einleitung zu den Trauerreden (fräimauresch Trauerried zum Doud vum Meister vom Stuhl Ridel), 1821
 Kampagne in Frankreich (Bericht), 1822
 Rede zum brüderlichen Andenken Wielands (fräimauresch Trauerried), vum Goethe den 18. Februar 1830 virgedroen
 Faust II. (Zweeten Deel vum Faust), 1833
 Maximen und Reflexionen, 1833

Filmographie 
 1926 - Faust - Regie: Friedrich Wilhelm Murnau (mam Gösta Ekman als Faust, dem Emil Jannings als Mephisto an dem Camilla Horn als Gretchen)
 1938 - Werther - Regie: Max Ophüls
 1960 - Faust - Gustaf Gründgens a Peter Gorski (miam Will Quadflieg als Faust an dem Gustaf Gründgens als Mephisto)
 1975 - Falsche Bewegung - Regie: Wim Wenders (fräi Beaarbechtung vum Wilhelm Meister-Stoff mam Rüdiger Vogler als Wilhelm)
 1976 - Die Leiden des jungen Werther - Regie: Egon Günther (mam Hans-Jürgen Wolf als Werther an dem Katharina Thalbach als Lotte)
 1979 - Götz von Berlichingen - Regie: Wolfgang Liebeneiner (mam Raimund Harmstorf als Götz)
 1989 - Faust - Regie: Dieter Dorn (mam Helmut Griem als Faust, dem Romuald Pekny als Mephisto an dem Sunnyi Melles als Gretchen)

Editiounen

Weimarer Editioun 
(143 Bänn, dovu 50 Bänn mat de Bréiwer, an 13 Bänn Tagebicher, all Band duerchschnëttlech 400 Säiten)

Hamburger Editioun 
 Goethe: Werke. Kommentare und Register. Hamburger Ausgabe in 14 Bänden, Christian Wegner Verlag, Hamburg, 1. Oplo 1948.
 Goethe: Briefe. Kommentare und Register. Hamburger Ausgabe in 4 Bänden, Christian Wegner Verlag, Hamburg, 1. Oplo 1962.
 Goethe: Briefe an Goethe. Kommentare und Register. Hamburger Ausgabe in 2 Bänden, Christian Wegner verlag, Hamburg, 1. Oplo 1965.

Frankfurter Editioun 
 Johann Wolfgang Goethe: Sämtliche Werke, Briefe, Tagebücher und Gespräche, Deutscher Klassiker Verlag. 40 bannent 45 Bänn, déi gréisst kommentéiert Goethe Editioun. 50.000 Säiten, dovu 15.000 Kommantarsäiten mat alle Wierker a Schrëften an alle Versiounen. Glidderung no literaresche Gattungen, an doran chronologesch.

Hanser Editioun

Literatur

Biographien 
 Friedenthal, Richard: Goethe. Sein Leben und seine Zeit, Piper, 2003, Täschebuch, 750 Säiten.
 Conrady, Karl Otto: Goethe - Leben und Werk, Athenäum Verlag GmbH, Königstein/Ts.,1981, 1140 Säiten.
 Staiger, Emil: Goethe 1749-1786, 1952, Atlantis Verlag AG Zürich.
 Staiger, Emil: Goethe 1786-1814, 1956, Atlantis Verlag AG Zürich.
 Staiger, Emil: Goethe 1814-1832, 1959, Atlantis Verlag AG Zürich. Dem 1987 verstuerwenen Schwäizer Germanist Emil Staiger seng ëmfaassend Goethe Iwwersiicht, 1600 Säiten.

Verschiddenes 
 von Wilpert, Gero: Goethe-Lexikon, Stuttgart 1998, Kröner, ISBN 3-520-40701-9
 Goethe, Johann Wolfgang, in: Allgemeine Deutsche Bibliographie, Bd. 9, S. 413
 Wolfram Voigt/Ulrich Sucker, Johann Wolfgang von Goethe, BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft, Rei: Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 38, Leipzig 1987
 Wieland, Renate: Schein Kritik Utopie. Zu Goethe und Hegel, München (edition text + kritik) 1992,
 Krippendorff, Ekkehart: Jefferson und Goethe, Hamburg (Europäische Verlangsanstalt/Rotbuch) 2001, ISBN 3-434-50210-6 (alles wat e vu Proffen iwwer de Politiker a kriteschen Zäitgenosse G. net gewuer gëtt!)
 Matussek, Peter: Goethe zur Einführung, Hamburg: Junius, 2002, 2. Aufl.,

Kuckt och
Openthalt vum Johann Wolfgang von Goethe an der Stad Lëtzebuerg (1792)

Um Spaweck 

 D'Stëftung Weimarer Klassik mam Goethe Musée
 Projet Gutenberg-DE: eng Hellewull vu Goethetexter
 Dem Goethe säi Weltbild

Däitsch Auteuren
Gebuer 1749
Gestuerwen 1832
Fräimaurer
Membere vun der Leopoldina