Jovenel Moïse
Jovenel Moïse, ki fèt 26 jen 1968 nan Twou dinò (Ayiti) epi ki mouri asasinen 7 jiyè 2021 nan Petyonvil (Ayiti), se yon politisyen ak yon biznismann ayisyen. Manm Pati Ayisyen Tèt Kale (PHTK), li te Prezidan Repiblik Ayiti depi 7 fevriye 2017 jouk li mouri.

Prezidan direktè yon konpayi ekspòtasyon, yo sispèk koripsyon, li se kandida Pati Ayisyen Tèt Kale (PHTK) pou eleksyon prezidansyèl ayisyèn an 2015. Li te resevwa anpil bilten vòt, men eleksyon anile akòz iregilarite. Li te finalman eli an 2016 epi li vin prezidan apre Jocelerme Privert, prezidan pwovizwa. Yon gwo kriz politik te kòmanse an 2019. Pandan ke peyi a pa t gen yon palman fonksyonèl ankò, yo te akize chèf eta a de derive otoritè e li te eseye fè yon Konstitisyon konteste adopte pa referandòm ranfòse pouvwa li. Jovenel Moïse finalman asasinen nan rezidans prive li pa yon komando ame, pandan ke madanm li blese.

Biyografi

Jenès 
Jovenel Moïse te fèt nan Twou dinò, nan depatman Nòdès. Li soti nan yon fanmi modès. Li te pitit gason Lucia Bruno, yon koutiryè ak machann, e Étienne Moïse, yon mekanisyen ak kiltivatè. 

Li te etabli ak fanmi li nan Pòtoprens nan mwa jiyè 1974 e li te konplete etid primè li yo nan vil li nan Lekòl Nasyonal Don Durélin. Li fè etid segondè li yo nan Lise Toussaint Louverture epi nan Sant Kiltirèl Kolèj Kanadyen-Ayisyen. Pita, li etidye nan fakilte Syans Edikasyon nan Inivèsite Kiskeya a. Malgre avni li kòm yon edikatè deja defini, li chanje direksyon pou angaje nan antreprenarya.

Lavi prive 

Li marye avèk Martine Marie Étienne Joseph, yon zanmi lekòl nan lane 1996. Li gen de (2) pitit gason ak yon pitit fi, pi gran an rele Joverlein Moïse (ki fèt 8 out 1992), epi Jomarlie Moïse, pi piti a rele Jovenel Junior Moïse. Menm lanne a, yo kite kapital la epi yo rete nan Pòdpè paske yo vle devlope zòn riral.

Asasina 
 Atik detaye ː Asasina Jovenel Moïse

Sou 7 jiyè 2021, Premye Minis sòtan Claude Joseph anonse Jovenel Moïse te asasinen, lannwit ant 6 ak 7 jiyè vè 1 èdtan nan maten, pa yon komando ki atake rezidans prive nan Pèlerin 5, yon katye Petyonvil. Madanm li, Martine Moïse, te blese nan atak.

Siksesyon prezidansyèl la te konteste. Vèsyon inisyal Konstitisyon 1987 bay pou siksesyon an se prezidan Lakou kasasyon an men René Sylvestre mouri 23 jen 2021 akòz Covid-19 san li te ranplase. Vèsyon Konstitisyon 2012 endike yon jesyon pwovizwa pa mwayen yon Konsèy Minis epi eleksyon an nan yon Prezidan pwovizwa Repiblik la pa Asanble Nasyonal la ranpli manda aktyèl la ankou. Finalman, fonksyon Premye minis te revandike ant Claude Joseph ak Ariel Henry, ki nommen sou 5 jiyè 2021.

Karyè

Tankou biznismann 
Avèk ti kapital envestisman, Moïse te lanse, nan Podpè, premye biznis li, JOMAR Auto Parts, ki toujou nan operasyon aktyèlman. Menm ane a, li te kòmanse devlopman nan yon pwojè agrikòl nan pwodiksyon bannann biyolojik ki sòti nan yon plantasyon pwolonje nan plis pase 10 ekta (25 kawo tè) nan peyi nan depatman an Nòdwès. An 2001, Moïse te asosye avèk Culligan pou kòmanse yon izin dlo potab pou distribisyon depatman Nòdwès ak Nòdès.

An 2012 li fonde Agritrans, yon biznis pwodiksyon ak ekspòtasyon bannann nan Nòdès. An 2004,li vin manm Chanm Komès ak Endistri Nòdwès (CCINO). Yon ti tan apre, li te eli prezidan CCINO. Lè sa a, li te vin sekretè jeneral nan chanm komès ak endistri ayisyen an (CCIH), kote li kontribye nan entegrasyon an ak reprezantasyon ki jis nan chanm komès rejyonal nan òganizasyon nasyonal la.

An 2008, li te patisipe nan kreyasyon Konpayi Enèji Ayisyen an S.A. (COMPHENER S.A.), yon konpayi elektrisite rejyonal ki vize pote enèji solè ak van an nan 10 komin nan Nòdwès la.

Tankou politisyen

Eleksyon prezidansyèl an 2015 
 Gade ː Eleksyon prezidansyèl ayisyèn an 2015

Prezidan sortan an, Michel Martelly, chwazi li kòm kandida nan eleksyon prezidansyèl an 2015 pou  PHTK, pati politik Martelly te fonde. Li jwi sipò fanmi rich ayisyen yo, Etazini ak donatè yo. Sou 25 oktòb 2015, li te pran devan nan premye tou avèk 32,81% vòt yo. Li ranpòte vòt la, men vòt la anile akòz iregilarite. Aprè ranvwa dezyèm eleksyon prezidansyèl la, finalman anile, ak fen manda prezidan sortan Michel Martelly, nan dat 7 fevriye 2016, se Prezidan Sena a, Jocelerme Privert, ki eli Prezidan pwovizwa nan Repiblik la pa Sena a ak Chanm Depite a reyinyi nan Asanble Nasyonal la. Sou 6 jen, eleksyon prezidansyèl la te anile ofisyèlman pa prezidan Konsèy Elektoral Pwovizwa a, sa ki pouse yon nouvo vòt.

Eleksyon prezidansyèl an 2016 
 Gade ː Eleksyon prezidansyèl ayisyèn an 2016

Aprè anile vòt 2015 la, Moïse te deklare tèt li ankò kandida pou eleksyon prezidansyèl 2016 la. Vòt la te fikse pou 5 oktòb 2016, apre sa ranvwaye apre pasaj siklòn Matthew a. epi fikse pou 20 novanm kap vini an. Sou 23 jen 2016, kandida yo te deklare, ki te deja patisipe nan vòt 2015 la, te 27.

Li te finalman eli nan eleksyon prezidansyèl 2016 la e li te ranplase prezidan pwovizwa a, Jocelerme Privert, nan dat 7 fevriye 2017. Avèk yon pousantaj patisipasyon ki mwens pase 21%, li te genyen vòt la pa majorite absoli nan premye tou a, kolekte 55,67% nan vòt yo, devan Jude Célestin (19,52% nan vòt la), Jean-Charles Moïse (11,04%) ak Maryse Narcisse (8,99%). Sou 2 janvye 2017, eleksyon li te definitivman valide

Tankou prezidan repiblik

Kòmansman 

Li vin 58yèm Prezidan Repiblik la.Sou 7 fevriye 2017, li vin apre Jocelerme Privert. Sou 22 fevriye 2017, li nonmen Jack Guy Lafontant kòm Premye Minis. ki prezante gouvènman li sou 13 mas. 16 mas 2017, gouvènman an jwenn konfyans nan Sena a inaniman pa 20 vòt. Sou 21 mas 2017, gouvènman li te genyen konfyans nan Chanm Depite a ak 95 vòt pou, 6 kont ak 2 abstansyon. Li pran devwa li menm jou a.

Nan mwa novanm 2017, li te anonse re-kreyasyon Fòs Ame an Ayiti, ki te fonn an 1995, sa ki te fè Ayiti tounen yon peyi san lame.

Pandan manda li a, li te fè fas a anpil manifestasyon . Nan mwa septanm 2017, li te konfwonte ak yon rasanbleman dè milye de moun ki te manifeste nan apèl opozisyon an, ki te kritike piblikasyon bidjè nasyonal la, kèk ekonomis tou jije ke li te riske agrave dèt peyi a.

Sou 14 jiyè 2018, Lafontant te anonse demisyon li, yon semèn apre vyolans mòtèl ki te deklannche pa yon tantativ pa gouvènman li ogmante pri gaz. Prèske yon mwa apre, Prezidan Repiblik la te nonmen Jean-Henry Céant Premye Minis. li enstale biwo ministeryèl li a sou 17 septanm 2018.Pa dekrè, Jovenel Moïse redwi drastikman nan mwa novanm 2020 pouvwa Tribinal Siperyè Oditè yo. Enstitisyon sa a envestige an patikilye ka koripsyon ki enplike tout gouvènman ant 2008 ak 2016 ; Jovenel Moïse te site pa Tribinal la paske li te youn nan gwo chabrak yo nan yon "konplo detounman fon".

Kriz politik 2019-2021 
 Atik detaye ː Manifestasyon nan Ayiti an 2019

Nan kòmansman 2019, kondisyon lavi deteryore akòz devalorizasyon nan lajan nasyonal la ak enflasyon enpòtan. Jovenel Moïse ap defye ankò nan mwa fevriye 2019, ak gwo manifestasyon ki vize pou retire li nan tèt peyi a. Anplis de bès nan popilarite nan Prezidan an Repiblik la akòz enkapasite li kenbe pwomès kanpay li yo, mouvman an swiv piblikasyon an yon rapò pa Lakou ayisyen an remake posib detounman fon nan asistans devlopman nan men ansyen minis ak ansyen ofisyèl.

Majorite manifestan yo soti nan katye ki pi pòv yo.

Sou 21 mas 2019, Jean-Michel Lapin te nonmen premye minis pwovizwa an Ayiti. Li ranplase Céant, ki ranvèse pa yon mosyon sansi. Sou 9 avril, li te chaje avèk fòme yon gouvènman. Li te anonse nouvo gouvènman an sou 9 me 2019. Li te echwe pou fè apwouve ekip gouvènman li, li te demisyone sou 22 jiyè. Epi Fritz-William Michel te nonmen pou ranplase li. Li fòme gouvènman paritè li, sou 25 jiyè. Sou 4 septanm, li te genyen konfyans li ak 76 vote an favè ak twa (3) abstansyon. Sepandan, Sena a pa ratifye li.

Soti nan 15 septanm nan kòmansman mwa oktòb la, omwen 17 moun te mouri ak prèske 200 blese pa bal ak kouto, dapre Rezo National Defans Dwa imen (Réseau national de défense des droits humains) (RNDDH).Nan mwa novanm 2019, gouvènman li an ogmante salè minimòm lan pa 20%. Nan denmen, opozisyon an te anonse ke li ta nonmen jij la Joseph Mécène Jean-Louis kòm pwezidan pwovizwa pou yon peryòd tranzisyon de (2) ane, ak redaksyon an pandan peryòd la nan yon nouvo Konstitisyon konsantman nan kad yon nasyonal konferans.

Sou 13 janvye 2020, manda Chanm Depite a ak de (2) tyè nan senatè yo fini, sa ki rann Palman an pa fonksyonèl. Vreman vre, Palman an pa t apwouve lwa elektoral la. Lè sa a, prezidan an ka gouvène pa dekrè.

Ekonomi an se nan resesyon ak yon rediksyon GDP nan 1.2% an 2019. Asosyasyon tou avèti sou sitiyasyon sosyal la : 

Sou 2 mas 2020, Joseph Jouthe te nonmen Premye Minis. Li te envesti ak gouvènman li sou 4 mas 2020. 

Nan absans yon Konsèy konstitisyonèl, yon Konsèy elektoral pèmanan, ak yon Sena fonksyonèl, gen yon anbigwite nan dat fen manda Jovenel Moïse la. Pandan ke Jovenel Moïse kwè, li te eli an 2016 ak li te pran biwo sou 7 fevriye 2017, e manda li fini sou 7 fevriye 2022, opozisyon an ak sektè nan sosyete sivil la kwè ke manda li pran fen 7 fevriye 2021.

Menm jou sa a, Konsèy Siperyè Jidisyè a te deklare fen manda prezidansyèl la, pandan ke gouvènman an te anonse li te febli yon tantativ koudeta. Nan denmen, opozisyon an te anonse ke li ta nonmen jij la Joseph Mécène Jean-Louis kòm pwezidan pwovizwa pou yon peryòd tranzisyon de (2) ane, ak redaksyon an pandan peryòd la nan yon nouvo Konstitisyon konsantman nan kad yon nasyonal konferans.

Nan reyaksyon, Jovenel Moïse deside mete retrèt twa (3) jij disidan Yveckel Dieujuste Dabresil, Wendelle Coq Thelot ak Joseph Mécène Jean-Louis. Sepandan, anba Konstitisyon an, sa yo se inamovib.

Kriz asasina ak siksesyon 
Nan lannwit 6 pou rive 7 jiyè 2021, yon komando ame atake rezidans prive Jovenel Moïse, ki chita nan Pèlerin 5, yon distri Pétion-Ville. Plizyè kout bal e yo te tire Prezidan Repiblik la nan chanm li anlè a, nan laj 53 an. Madanm li, Martine Moïse, ki te blese nan atak la, te evakye Ozetazini, kote li te trete nan Jackson Memorial Hospital nan Miami, Florid. Nouvèl asasina prezidan an te anonse nan demen premye minis la, Claude Joseph, pandan yon diskou li te deklare nasyon an eta syèj sou tout teritwa a.

Siksesyon prezidansyèl yo diskite. Pandan ke vèsyon inisyal la nan Konstitisyon 1987 la prevwa siksesyon pa Prezidan Lakou Kasasyon an, dènye a, René Sylvestre, te mouri 23 jen 2021 nan Covid-19 san yo pa te ranplase. Vèsyon 2012 la prevwa yon pwovizwa pa Konsèy Minis yo answit eleksyon yon Prezidan repiblik pwovizwa pa Asanble Nasyonal pou konplete manda aktyèl la. Yon lòt bò, pòs Premye Minis la ap diskite ant Claude Joseph ak Ariel Henry, ki te nonmen jiyè 5. Finalman, Joseph Lambert, Prezidan Sena Repiblik la, te nonmen nan dat 9 Jiyè 2021 pa yon rezolisyon Sena a pou pran Prezidans Repiblik la sou yon baz pwovizwa. Men, Premye Minis pwovizwa Claude Joseph konteste nominasyon li a. Desizyon sa a se sipòte pa anpil pati palmantè, ki gen ladan PHTK defen prezidan an. Ariel Henry konfime tou kòm Premye Minis. Envestitisyon li, ki te pwograme pou 10 jiyè a, te finalman ranvwaye sou demann Etazini. Nan dat 19 jiyè, apre negosyasyon ki te fèt ak asistans plizyè lòt peyi Ameriken, Claude Joseph te dakò pou l demisyone an favè Ariel Henry, ki te rete Minis Afè Etranjè nan nouvo gouvènman an ki te pran pòs nan demen.

Antèman 
23 jiyè 2021, an prezans plizyè reprezantan politik, antèman nasyonal Prezidan an te dewoule pandan Martine Moïse, ki te blese pandan asasina defen mari l la, te bay yon diskou kote li te denonse "trayizon" ak "yon konplo" kont mari. Apre anpil omaj ak yon seremoni relijye, Jovenel Moïse antere li nan jaden rezidans fanmi an, nan vil Okap, kote li repoze bò kote papa.

Okòmansman, pa gen okenn majistra ki te pè reprezay ki te dakò mennen ankèt sou dosye a. Yon jij ankèt te finalman nonmen 10 out, men li te rekuse tèt li 13 out. Enstriksyon an konfye yon nouvo jij sou 22 out.

Gade tou 
 Lis prezidan Ayiti

Referans

Lyen deyò 
 Jovenel Moise rive devan nan yon nouvo sondaj, men swivi pwogresiveman Jean Charles Moise sou haitinews2000.net
 Haïti - Présidentielle 2015 : Jovenel Moïse, pwogram ak promès... sou haitilibre.com
 Jovenel Moïse sou haiti-reference.com

Moun
Politik
Politisyen
Politisyen ayisyen
Prezidan Ayiti
Nesans nan lane 1968
Lanmò 2021
Moun asasine