Anakawona
Anakawona (an fransè : Anacaona), ki fèt nan lane 1474 epi ki mouri nan lane 1503 oubyen 1504, se yon kasik nan kasika Zaragwa sou zile Ispayola nan vil kounye a Leyogàn. 

Zile Ispayola te pote non Ahatti oswa Bohio nan lang tayino (gade non Zile Ayiti a).

Li te prann plas frè li, Boyekyo (an fransè : Bohechio). Men li te pann sou lòd Gouvènè panyòl Nicolás de Ovando.

Biyografi 
Anakawona te fèt sou zile Ayiti (Alepòk ki te rele Ispanyola ki vin divize kounya Ayiti ak Repiblik Dominikèn) nan Yagwana, kapital kasika Zaragwa, komin aktyèl Leyogàn.
  
Nan lang tayino, non li siyifi Flè ki klere kòm lò ("ana" ki vle di "flè" ak "caona", ki vle di "lò").
Anakawona marye ak Kawonabo, chèf kasika Magwana. Li te gen yon pitit gason ki te rele Anrycanao.

Frè li, Boyekyo, se yon chèf lokal ak li konsolide pouvwa li sou tout teritwa nan lwès kasika Zaragwa an 1475.

Nan mwa desanm 1492, Kristòf Kolon te rive sou zile nan wayòm Maryen an, li kap chèche yon wout dirèk nan peyi Zend. Lè li rive, Tayino yo akeyi li, ki pi piti pase Espayòl yo. Tayino yo akeyi Kristòf Kolon avèk lò, mayi ak lòt resous natirèl. Anakawona te fè prèv bezwen konesans ak li te gen gwo admirasyon pou Panyòl ki te trè avanse ak ki posede konesans ki te nouvo.
Nan lane 1493, kouwòn Panyòl la te etabli koloni pou ekstrè mineral sa yo. Tayino yo te kidnape, asasinen, vyole ak esklav pou satisfè bezwen kouwòn Panyòl la.

Apre lanmò frè li Boyekyo nan lane 1500, Anakawona te gouvène kasika a Zaragwa jiskaske ekzekisyon li.

Arestasyon ak lanmò 

Nan sezon otòn 1503, gouvènè Nicolas Ovando ak gwoup 300 moun li te ale nan pye Zaragwa. Yo resevwa yo nan yon seremoni pa Anacaona, nòb li yo, ak plizyè lidè Tayino.

Pandan ke Tayino yo prezante resepsyon an kòm yon jès akeyi, Panyòl yo prezan entèprete li kòm yon detounman ki vize pou bloke yo.

Twoup Ovando a panse Anakawona ak chèf yo ap planifye yon revòlt. Ovando òganize yon jan de jout yo rele jwèt kann pou atire kiryozite kasik yo, li pwofite ke yo rasanble la pou bay Panyòl yo siyal pou yo sezi yo epi mare yo.

Kasik yo boule nan yon joupa, pandan ke lòt Tayino yo touye deyò. Lè atò Kristòf Kolon tounen  nan mwa novanm nan lane 1493, li jwenn La Navidad kraze ak tout ekip li a sibi zak sasinay, sa ki te vin mete Kristòf Kolon an kolè. Yo arete Anakawona, yo transfere li Sendomeng epi yo pann li twa (3) mwa apre.

Enfliyans 
Anakawona se yon powèt ak konpozitris tou, e pakonsekan li komemore nan atizay ak literati kontanporen atravè Karayib la. Yon estati komemore li nan Leyogàn (Ayiti). Ti gason li te distenge tèt li, ak entelijans li ak talan li pou pwezi; li te kòmanse aprann anpil powèm pa kè ak li te resite yo lè te genyen fèt relijyèz (areitos nan lang panyòl), douvan lòt endijèn.

Literati 
Se ekriven Paula Anacoana ki ekri istwa lavi li sou fòm fiksyon, nan liv ki rele 1492, Anacacoana l'insurgée des Caraïbes, pibliye an 2019, edisyon Anacoana.

Mizik 
 Anacaona -  Ansy ak Yole Dérose
 Anacaona - Tite Curet Alonso
 Anacaona - Irka Mateo
 Anacaona - Cheo Feliciano

Referans

Lyen deyò 

Moun
Fanm
Istwa Ayiti