Бичурин Никита Яковлевич
Иакинф Бичурин (Никита Яковлевич Бичурин, мăнах чухнехи ячĕ архимандрит Иакинф (1777 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕ, Типнер ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) — 1853 çулхи çу уйăхĕн 23-мĕшĕ, Санкт-Петербург); — монгол тĕпчевçи, — тăван çĕршывăн синологине никĕслеенсенчен пĕрри, раççей дипломачĕ, çулçӳревçĕ, китай чĕлхине пĕлекен, тухăç тĕпчевçи, прозăçă, очеркист, сăвăç

Бичуринăн ăслăх ĕçĕсене Раççейре кăна мар, Европăра та çӳллĕ хакланă. 1828 çулта ăна Раççей ăслăхĕсен академийĕн пайташ-корреспондент шутне суйласа илнĕ. 1831 çулта Парижри Ази пĕрлĕхĕн йышне кĕртнĕ. 1834, 1839, 1843, 1849 çулсенче вăл Раççĕйĕн ăслăлăх шайĕнчи чи пысăк паллине, Демидов премине тивĕçлĕ пулнă.

Пурнăçĕ 
1777 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕнче (ç.с.) Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) Типнер ялĕнче çуралнă. Ашшĕ — Яков Данилович Бичурин чиркӳре ĕçлекен (1749—1812) пулнă. Амăшĕ — Акилина Стефанова (Степанова) — хута пĕлмен. Несĕлĕсем мĕнле йăхран иккенне тӳррĕн кăтартнисем сыхланса юлнă  документсенче çук. Йăлана кĕнĕ тăрăх, ашшĕ чăваш, амăшĕ вырăс пулнă пуль, теççĕ. Анчах та ку чат паллă чăнлăх мар. Апла-и, капла-и, Бичурин чăвашсем хушшинче ӳссе çитĕннĕ, çавна кура, ун чухнехи реалисене кура, чăвашах пулнă теме пулать. 

1799 çулта Хусанти хакал академинче вĕренсе тухнă. 1800 çулхи утă уйăхĕн 18-мĕшĕнче манах санне тивĕçнĕ. 1808-1821 çулсенче Пекинри чиркӳ ĕçченĕсен мисси пуçлăхĕ пулса вай хунă. Çав вăхатрах китай чĕлхине тĕплĕн вĕреннĕ, истори, географи, лингвистика, этика, философи, юриспруденци, астрономи, медицина, ял хуçалăх трактачĕсене китай чĕлхинчен вырăсла куçарнă. 

Петербурга 1822 çулхи кăрлач уйăхĕнче таврăнсан хăш-пĕр куçарăвĕсене пичетленĕ.

1835 çулхи çу уйăхĕн 16 раççей-китай чикки патĕнчи Кяхта хулинче Раççейри пĕрремĕш китай чĕлхинчен куçаракан тăлмачсен вĕрентĕшне уçнă. Китай чĕлхине вĕрентĕшре Никита Бичурин хăй хатĕрленĕ «Китай чĕлхин грамматики» (Грамматики китайского языка, 1838) ăслăлăх кĕнекипе ăс панă.

1840
çулсен пĕрремĕш çур пайĕнче унăн Китай империйĕнчи халăх, администраци тытăмлăхĕ, территори пайланăвĕ, саккунсем, суда ертсе пыни, ял-хуçалăх çинчен каласа паракан ĕçĕсем пичетленсе тухнă. 1851 çулта Бичурин хатĕрленĕ «Вăтам Азире авалхи вăхăтра пурăннă халăхсем çинчен пĕлӳсен пуххи» ятлă кĕнеке çутта тухнă. Кунта Китай çул çыравĕсенчен Çĕпĕр, Вăтам Ази, Туркестан, Монголи, Вăтам тата Аякри Тухăçра пирĕн эрăччен юлашки ĕмĕрсенчен пуçласа пирĕн эрăн малтанхи ĕмĕрсенче пурăннă халăхсем çинчен тупса кăларнă пĕлӳсене пуçтарнă. Ку кĕнекене нумай халăх историне тĕпченĕ чухне усă курнă. Чăвашсен аваллахне тĕпченĕ чухне те унпа усă курнă.

XX ĕмĕрте Бичурин пурнăçĕпе ĕçне тухăç тĕпчевçисемпе историксем тĕплĕн тĕпченĕ. А.Н.Бернштам, Л.И.Думан, П.Е.Скачков, Л.Н.Гумилев, В.Д.Димитриев, П.В.Денисов тата ыттисем Бичурин пурнăçĕпе паллашса тĕпченĕ, Бичурин Раççей ăслăлах синологине никĕсленине, çавăн пекех Раççейри, Вăтам Азири тата Китайри халăхсен чĕлхисемпе культурисене тĕпчемешкĕн пысăк ӳсĕ кӳнине палăртнă.

1853 çулхи çу уйăхĕн 23-мĕшĕнче (ç.с.) Санкт-Петербург хулинче вилнĕ.

Асăнмалăх 

 Тобольскра Бичурин хăми уçăлнă
 Кӳкеçре (Шупашкар районĕ, Чăваш Енĕ) Бичурин музейĕ ĕçлет.
Шупашкарта Бичурин урамĕ пур. 7-мĕш хула больници  территоринче Бичурин палăке вырнаçнă.

Ăслăх ĕçĕсем 
 Записки о Монголии. СПб., 1828. Т. 1—2;
 История первых четырех ханов из дома Чингисова. СПб., 1829;
 Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. СПб., 1834;
 Статистическое описание Китайской империи. СПб., 1834. Ч. 1—2;
 Китай в гражданском и нравственном состоянии. СПб., 1848. Ч. 1—4 и др.
 Записки о Монголии. Т.1-2 . – СПб., 1828. – 339 с.
 История первых четырех ханов из дома Чингисова. – СПб., 1829.
 Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. – СПб., 1829.
 Китайская грамматика. – Кяхта, 1831. – 32 с.
 История Тибета и Хухунора с 2282 г. до Рождества Христова 1227г. / пер. с кит. монахом Иакинфом Бичуриным: в 2 ч. – СПб., 1833.
 Историческое обозрение ойратов или калмыков с ХV столетия до настоящего времени. – СПб., 1834.
 О шаманстве // Отечественные записки. – 1839. – №6. – С. 73-81.
 Забавные известия о России в китайской географии // Санкт-Петербургские ведомости. – 1840. – №188.
 Китай, его жители, нравы, обычаи. – СПб., 1840.
 Отрывки из путешествия по Сибири // Русский вестник. – 1841. – Т. 4, №10. – С. 74-94.
 Замечания на статью под заглавием: «Шесть сцен Ононского пастуха» // Москвитянин. – 1844. – Ч.2, №4. – С. 330-337.
 Китай в гражданском и нравственном состоянии, 1848
 Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. – СПб.,1851. – 115 с.
 История о народах, обитавших в Средней Азии в древние вре-мена. Ч.2, 3. – СПб., 1851.
 Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древ-ние времена: в 3 ч. – СПб, 1851.
 Автобиографическая записка // Ученые записки АН по 1 и 3 отд. – 1865. – Т.3, вып. 5. – С. 665-672.
 Прогулка за Байкал // Телескоп. – 1883. – Ч.13, №4. – С. 559-571.
 Из китайских представлений о России // «Арабески» Истории. Т. 2: Русский разлив. – М.,1906. – Вып. 3-4. – С. 262-266.
 Байкал // Северные цветы на 1832 год / изд. подгот. Л.Г. Фризман. – М.,1980. – С. 34-42.

Çав. пекех 
 Бичурин вулавĕсем

Вуламалли 
 Денисов П. В. Жизнь монаха Иакинфа Бичурина. Ч., 1997. 
  Петряев Е. Д. "Краеведы и литераторы Забайкалья"// Чита, 1981.
 Андреевская С.И. К вопросу о деятельности Н.Я.Бичурина (о. Иакинфа) – на посту главы IХ Российской духовной миссии (1807-1821 гг.) // Вестник Бурятского университета. Сер. 4: История. – Улан-Удэ, 2002. – Вып. 4. – С. 123-128. 
 Андреевская С.И. Описание хуннов Н.Я. Бичуриным в работе «Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древ-нее время» // Материалы научно-практической конференции препода-вателей, сотрудников и аспирантов БГУ, посвященной 5-летию университета / сост. И.И. Осинский. – Улан-Удэ, 2001. – Ч.1. – С. 76-78.
 Белкин Д.И. А.С. Пушкин и китаевед о. Иакинф (Н.Я. Бичурин) // Народы Азии и Африки. – 1974. – №6. – С. 126-131.
 Бичурин Никита Яковлевич // История отечественного востоковедения до середины XIX века. – М.: Наука, 1990. – С. 289-305. 
 Боннер А.Г. Иакинф Бичурин в Иркутске // Опыт работы библиотек вузов и техникумов зоны Восточно-Сибирского региона и Дальнего Востока. – 1974. – Вып. 1. – С. 56-64.
 Заятуев Г.Н. Н.Я.Бичурин и Д.Банзаров // Исследования по культуре народов Центральной Азии / отв. ред. Ш.Б. Чимитдоржиев. – Улан-Удэ, 1980. – С.161-165.
 Золотарева Г. Родство душ // Бурятия. – 1993. – 16 февр.
 Климов А. Жизнь, науке отданная: к 200-летию со дня рождения Н.Я. Бичурина // Правда Бурятии. – 1977. – 1 окт.
 Любимов А. О неизданных рукописях Иакинфа и проф. Ковалев-ского, хранящихся в библиотеке Казанской духовной академии // Записки Восточного отделения Русского археологического общества. – 1907. – Т. 18, вып. 1. – С. 61-64.
 Миротворцев В.К. К биографии Иакинфа Бичурина // Право-славный собеседник. – 1886. – №8. – С. 410-426.
 Моллесон М.И. К пятидесятилетию смерти о. Иакинфа Бичурина // Труды / ТКОРГО. – 1905. – Т. VII, вып. 1. – С. 73-77.
 Мясников В. Глубокие познания и добросовестные труды: к 200-летию со дня рождения Н.Я.Бичурина // Лит. газета. – 1977. – 21 сент.
 Мясников В.С. Избрание Н.Я.Бичурина в Академию наук // Проблемы Дальнего Востока. – 1996. – №5. – С.124-132.
 Мясников В.С. Творческое наследие Н. Я. Бичурина и современность // Проблемы Дальнего Востока. – 1977. – №3. – С.168-177.
 Скачков П.Е. Письма Бичурина из Валаамской монастырской тюрьмы // Народы Азии и Африки. – 1962. – №1. – С.100-102.
 Скворцов З. Воскрешение отца Иакинфа // Науч. Татарстан. – 1996. – №1. – С.58-62 .
 Скворцов З. Опальный монах // Татарстан. – 1996. – № 6. – С.45-56.
 Тихвинский С.Л. Выдающийся русский китаевед Н.Я. Бичурин / С.Л. Тихвинский, Г.Н. Пескова // Новая и новейшая история. – 1977. – №5. – С.146-159. 
 Харченко Л.Н. Первый ректор Иркутской духовной семинарии о. Иакинф (Бичурин) // Русская Православная Церковь в Сибири: ис-тория и современность: материалы конф., посвящ. 350-летию основания с. Посольское и Посольскому Спасо-Преображен. монастырю, 24-26 янв. 2003 г., г. Улан-Удэ / редкол.: Л.В. Лбова (отв. ред.) и др. – Улан-Удэ, 2003. – С.130-134.
 Хохлов А.Н. Н. Я. Бичурин и Российская академия наук // Вестник АН СССР. – 1978. – №6. – С.115-124.
 Хохлов А.Н. Н.Я. Бичурин и его труды о Монголии и Китае // Вопросы истории. – 1978. – №1. – С.55-72.
 Чимитдоржиев Ш.Б. Н.Я. Бичурин (Иакинф) // Российские монголоведы (ХVIII – начало ХХ вв.) / сост. Ш.Б. Чимитдоржиев. – Улан-Удэ, 1997. – С. 10-18. 
 Чугуевский Л.Н. Бичуринский фонд в архивах Института востоковедения // Проблемы востоковедения. – 1959. – №5. – С. 136-147.
 Чугуевский Л. Н. Новое о рукописном наследии Н.Я. Бичурина // Народы Азии и Африки. – 1966. – №3. – С.127-130.
 Юмарт Г.Ф. Манăн Бичурин. Статьясем. Сăвăсем. Куçарусем. Шупашкар, 2007. 32 С.
 Юхма Мишши. Вĕçенкайăк кпулас терĕм. Калав.

Асăрхавсем

Каçăсем 
 Кун-çулĕ
 Бичуриана: кун-çулĕпе ĕç-хĕлĕ пирки пурĕ те 
 Сочинения Бичурина на сайте Lib.ru: Классика
 Н.Я.БИЧУРИНА АСĂНСА – 来自倍曲丽娜的记忆 Питĕр чăвашĕсем хаçатри статья
 Бичурин вил тăприне халлаласа  Питĕр чăваш çамрăк ушкăнĕ тĕлпулăвĕнчи сăн ӳкерчĕкĕсем
 Иакинф Бичурин ҫулӗпе ҫӳренӗ
 В Тюмени прошла научно-практическая конференция «Бичуринские чтения» 
 Бичурин вулавĕсем виççĕмĕш хут иртнĕ
 Иркутскра чӑваш ӑсчахне халалланӑ конференци иртнӗ

Асăрхавсем 

Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Демидов парни лауреачĕсем
Раççей ăсчахĕсем
Раççей тухăç тĕпчевçисем
Раççей синологĕсем
Монгол тĕпчевçисем
Православи ĕçтĕшĕсем
Пайăр çынсем, алфавитпа
Авăнăн 9-мĕшĕнче çуралнисем
1777 çулта çуралнисем
Хусан кĕпернинче çуралнисем
Çăвăн 23-мĕшĕнче вилнисем
1853 çулта вилнисем
Санкт-Петербургра вилнисем
Раççей тĕн ĕçченĕсем
Историксем, алфавитпа
Православи миссионерĕсем
Раççей çулçӳревçисем
Китайри çулçӳревçĕсем
Санкт-Петербург ăслăх академин корреспондент-пайташĕсем
Вырăс православи чиркĕвĕн архимандричĕсем