Северсем
Северсем () — VIII—XI ĕмĕрсенче хальхи Чернигов, Сума, Брянск, Курск, Белгород облаçĕсен территоринче пурăннă тухăç-славян йăхĕсен пĕрлешĕвĕ. Археологире ăна ромен тата волынец культурисемпе тан теççĕ.

Этноним 
Север(сем) ят епле пулса тухни паллă мар.

М. И. Артамоновран вĕреннĕ Л. Н. Гумилёв шухăшĕпе, северсем — славянсемпе хутăшнă суварсем.

Валентин Седов, паллă архелог-славист версипе, вĕсем скиф-сармат кăкĕнчен тухнă, «хура» иран сăмахĕнчен пулса кайнă, çакна северсем никĕсленĕ Чернигов хула паăртать, çаплах çак шухăша Сейм тата Десна (Сейм, Сев, Ропша, Амонь, Тускарь, Нетхарь, Апажа, Хорол, Хоропуть, Эсмань т. ыт.) иран гидронимĕсем çирĕплетеççĕ. Сейм () юханшыв ячĕ çапла  «тĕксĕм» юханшыв пулать (танлаштар:  тата  «тĕксĕм»). Сев юханшыв ячĕ те, пулас, Иранран килнĕ темелле — танл.  «хура»,  «хура-хăмăр, турă, тĕксĕм» тĕссем. Вара çапла пулсан, Сев сăмаха «тĕксĕм, хура (юханшыв)» теме юрать.

Виççĕмĕш версипе, çак ят авалхи славянсен «хурăнташ» сăмахран пулса кайнă.

В. П. Кобычев каланипе, анăçри е кăнтăрти славян çĕрĕсенчен куçса килнĕ тухăç славянсен север йăхĕ пулать. Çав ятлах славян йăхĕ VII—X ĕмĕрсенче было известно на правом берегу нижнего анатри Тăнайăн сылтăм çыранĕнче (хальхи Пăлхари территоринче) пурăннă. Пăлхарсем Балкана пырса кĕриччен Фракири славян йăхĕсенчен çурçĕр енне йышăннă, каярах вĕсем VIII ĕмĕрте Польшăра тата Тăнăварăн сулхай çыранĕнче пурăннине ăсчахсем Тăнай лешьенчи северсем çурçĕрелле тата çурçĕр-тухăçалла куçса кайнă тесе ăнлантараççĕ.

М. Фасмер шутланипе, тухăç славянсем хальхи Беларуç çĕрĕ урлă Новгорода çити территорие йышăниччен, северсем Фракири чи çурçĕрти йăхĕ пулнă (Фасмерăн этимологи сăмахсарĕ). Çав хушăрах, В. Н. Топоровпа О. Н. Трубачёв шухăшланипе, йăх ятне тĕнче енĕпе çыхăнтарни иккĕмĕшле çеç.

Антропологи 
Северсем ытти славянсен уйрăлса тăнă (сăмахран, древлянсенчен) хĕсĕк питпе тата долихоцефалипе. Псёл юханшывĕ (Мăн Горналь хулашĕ) çинчи çăвасене тĕпчесен, северсем вăтам тата вăрăм пуçлă, вăрăм та мăн сăмсаллă, рельефлĕ питĕ те çинçе шăмăллă европеоидсем пулнине кăтартнă. Север арĕн çӳллĕшĕ вăтамран 167,4 см, аман çӳллĕшĕ — 157,3 см, çапах та вăрăм (180 ытла см) çынсен виллисене тупнă. Арçынсем вăтамран 39,1 çул, хĕрарăмсем — 33,6 çул пурăннă, темелле.

В. В. Бунак вара северсем Вăтаçĕр тинĕс тĕсĕн элçисем пулнипе сардинсемпе пĕрпеккине палăртнă  (Bunak, 1932). Северсем, антропологи енчен, В. В. Бунак шухăшĕпе, вăтаçĕр тинĕс расин турачĕ — понти — пулать.

1973 çулта Т. И. Алексеева антрополог монографи кăларнă, унта вăл малтанхи тĕпчев ĕçĕсене пĕтĕмлетнĕ, унченхирен чылайрах паллă антропологи материалĕсемпе усă курнă, çав шутра северсен антропологипе çыхăннă ыйтусене çутатса панă. Автор северсене долихокранлă вăтам питлĕ тĕсе, радимичсемпе, дреговичсемпе тата смулен кривичĕсемпе (çавсен — купташка шăмми кăтартăвĕ: 71—73; пит шăмми анлăшĕ: 130—133; сăмса каçăрăннин кĕтесĕ: 27—30; сăмса кăтартăвĕ: 49—51) пĕрле кĕртет.

Çав. пекех 
 Тăнай севĕрĕсем
 Севрюксем
 Север ен
 Антсем

Литература 
 
 
 Григорьев А. В. Северская земля в VIII — начале XI века по археологическим данным. Тула, 2000.
 
 
 
 Шпилев А. Г. Об эволюции южносеверянского головного убора с очельем и венчиком (конец X—XI в.)  // Русский сборник. Вып.4 (Труды кафедры Отечественной истории древности и средневековья Брянского государственного университета им. Академика И. Г. Петровского. Вып.9). — Брянск: Изд-во ООО «Карат», 2008. Тираж 250 экз.

Асăрхавсем

Каçăсем 

Тухăç славян йăхĕсем
Авалхи вырăс йăхĕсем
Вăтам ĕмĕрсенчи Украина
Вăтам ĕмĕрсенчи Раççей
Север ен
Белгород облаçĕн историйĕ