Плутоний
Плутони — актиноидсен шутне кĕрекен радиохастар хими элеменчĕ. Ăна ядерла хĕçпăшал тунă çĕрте анлă усă курнă. Эксперимент енлĕ плутоние ядерла топливо пек усă кураççĕ. Виçме çителĕклĕ тунă пĕрремĕш искусствăлла элемент (1942).

Истори 
Плутонин 238Pu изотопне 23.02.1941 чи малтан Сиборг ертсе пыракан американецсен ушкăне урана дейтронсемпе персе тунă. Искусствăлла тунă хыççăн кăна плутоние çутçанталăкра тупнă: 239Pu  изотоп питĕ сахал шайра уран тăпринче тĕл пулать (унта вăл урантан радиохастар ылмашăнусемпе тăвăнать).

Çутçанталăкра тĕл пулни 
Уран тăпринче уран тĕшĕ нейтронсем çăтнипе питĕ сахал шайра нептуни (239Np) тăвăнать. Унтан бета-аркану майĕпе 239Pu  изотоп пулать. Анчах уран тăпринче плутоний питĕ сахал (0,4—15 пай Pu  1012 пай U çине), çавăнпа уран тăпринчен кăларасси çинчен шутлама та çук. .

Ячĕ ăçтан пулнă 
1930-мĕш çулта астрономсем çĕнĕ хыпарпа тĕлĕннĕ: Персиваль Ловелл такçанах пуррине калакан планетăна тупнă. Нумай çул хушши Уранпа Нептун планетисем куçнине сăнаса вăл Нептун хыççăн тата 100-мĕш планета пулмаллине шутланă. Çав планета Хĕвелтен, Çĕрпе танлаштарсан, 40 хут аяккарях пулмалла. Ловелл 1915-мĕш çултах çак планета орбитин элеменчĕсене шутланă пулнă. 1930-мĕш çулхи кăрлачăн 21, 23 тата 29-мĕшĕсенче Америкăри Флагстафф обсерваторинче К. Томбо астроном тунă сăнӳкерчĕксем çинче çак планетăна тупнă. Планетăна Плутон ят панă. . Нептунран аякарах вырнаçнă планета ячĕпе 94-мĕш элемента Плутони ят панă.

Физика пахалăхĕсем

Изотопĕсем

Мĕнпурĕ 15 изотоп пур. Нумайрах 238-242 виçеллĕ изотопсем пулаççĕ.

238Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 86 çул, альфа-аркану) ->234U,

Ку изотопа РИТЭГ-сенче кăна усă кураççĕ, сăмахран Марсран инçерех вĕçĕкен космом аппарачĕсенче.
239Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 24 360 çул, альфа-аркану) -> 235U,

Ку изотоп ядерла хĕçпăшал тума тата хăвăрт нăйтронсемпе ĕçлекен реакторсенче усă курма юрăхлă.

240Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 6580 çул, альфа-аркану) -> 236U,
241Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 14.0 çул, ,бета-аркану) -> 241Am,
242Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 370 000 çул, альфа-аркану) -> 238U,
 

Çак виçĕ изотоп промăçлăх валли кирлĕ мар, анчах вĕсем ядерла реакторта 238U темиçе хут нейтрон çăтсан пулаççĕ. 242Pu  пахалăхĕсемпе 238U евĕрлĕ. 241Am тĕтĕм детекторĕсенче усă курнă. 

Плутони, ытти элементсемпе танлаштарсан, хытнă температурăран пӳлĕм температуриччен 6 хут фаза ылмаштарать. Юлашкинче плотноçĕ тӳрех 11% ӳсет, çавăнпа плутонран шăратса тунă япаласем çуркаланса пĕтеççĕ.

Усă курни 
 Плутнонирен тунă пĕрремĕш ядрерла бомба 1945-мĕш çулхи утă уйăхĕн 16-мĕшĕнче Аламогордо полигонĕнче сирпĕтнĕ. (кодла ячĕ "Тринити").

Биологи пахалăхĕсем 
Плутони питĕ наркăмăшлă: шывпа ĕçлекен пӳлĕмсенчи ПДК 239Pu валли 81,4 тата 3,3*10−5 Бк/л.

Вуламалли

Тата пăх 
 Изотопсене уйăрни

Каçăсем 

 Плутони  Webelements çинче
 Плутони хими элеменчĕсен вулавăшĕнче

Хими элеменчĕсем
Актиноидсем
Металсем
Радиохастар элементсем