Раççей Федерацийĕ
Раҫҫей (выр. Россия) е Раҫҫей Федерацийӗ, кӗске РФ (выр. Российская Федерация) — Тухӑҫ Европӑри тата Ҫурҫӗр Азири патшалăх. Раççей — тĕнчери чи пысăк патшалăх, унăн территорийĕ тĕнчере йышăннă чикĕсенче 17098246 км².

Раççей Федерацийӗ вунпӗр сехет тӑрӑхӗнчен тӑрать, вӑл вунтӑватă ҫӗршывпа чикӗленет. Пурăнан халӑх йышĕпе тӗнчере тӑххӑрмӗш вырӑн йышăнать. Чи пысӑк тата тӗп хули — Мускав. Патшалӑхри тӗп культура хули вырӑнӗнче Санкт-Петербург шутланать, халӑх йышĕпе вӑл иккӗмӗш вырӑн йышӑнать. Ытти пысӑк хуласем: Çĕнĕ Çĕпĕр, Екатеринбург, Хусан, Чулхула, Челепи, Красноярск, Самар, Ӗпхӳ, Тан-çинчи-Ростов, Омск, Краснодар, Воронеж, Перĕм, Волгоград.

Çĕршывăн мĕнпур çĕрĕсенчи патшалăх чĕлхи — вырăс чĕлхи, хăшпĕр регионсенче хӑйсен патшалӑх тата официаллӑ чӗлхесем. Укçа виçи — раççей рублĕ.

РФ — тĕрлĕ этнос тата культура нумайлăхлĕ нумай нациллĕ патшалăх. 2010 çулта пурăнан халăх çырса тухнипе, çав шутрах Крым тата Севастополь (2014 çул хыççăн), çĕршывра 190 ытла национальнăç пуррине палăртнă, вĕсен хушшинче вырăссем — 80 %, вырăс чĕлхипе 99,4 % ытла Раҫҫей ҫыннисем калаҫаҫҫӗ. Пурăнан халăхăн чылайрахăшĕ (75 % яхăн) православи тĕн йăлине тытса пурнать, çакна пула Раççей тĕнчери чи нумай йышлă православиллĕ çĕршыв шутланать.

Раççей — федерациллĕ президент-парламент республики. 1999 çулхи раштавăн 31-мĕшĕнченпе (2008—2012 çулсенче Дмитрий Медведев президент пулнă) РФ президенчĕн вырăнне Владимир Путин йышăнать. 2020 çулхи кăрлачăн 16-мĕшĕнченпе правительство председателĕ — Михаил Мишустин. 

Хӗвелтухӑҫ славянсем Европӑра III те VIII-мӗш ӗмӗрсем хушшинче пур. Пӗрремӗш славян патшалӑхӗ ку Кейӳ Руçĕ, вӑл 988 ҫулта Висанти империйӗрен христианлӑха йышӑннӑ. Руҫран Аслă Мускав кнеçлĕхĕ хӑпӑнса ӳкнӗ, унтан Раҫҫей Патшалӑхӗне тытӑнчӗ. XVIII ĕмĕрӗн пуҫламӑшра, ҫӗр тӗпченисем, ҫитӗнӳсем, анексисем те вӑрҫӑсем урлӑ Раҫҫей Империне пулса тӑнӑ. 1917 ҫулта Юпа революцийӗпе, романовсен монархипе Импери пӗтрӗ тата тӗнчери чи пӗрремӗш Социалист патшалӑхӗ — РСФСР тытӑнчӗ. Революци хыҫҫӑн граждан вӑрҫи пулнӑ тата Украинӑпа, Беларуçпа тата Кавказ Лешьенпе РСФСРпе ССРП тунӑ. 1991 ҫулта ССРП арканса кайнӑ, унтан вунпиллӗк ҫӗнӗ патшалӑх тухнӑ. 

ССРП арканнӑ хыҫҫӑн, Раҫҫей СФСР ирӗклӗ патшалӑх — Раҫҫей Федерацийӗ пулса тӑчӗ. Ҫӗнӗ конституципе, пресса ирӗклӗхӗпе РФ президент республики пек XX-мӗш ӗмӗр вӗҫӗнче кайнӑ. Борис Ельцин президентлӑхӗ хыҫҫӑн Улатимӗр Путин президентлӑх тапхӑрӗ пуҫланӑ. 2008-2012 ҫулсенче Дмитрий Медведев РФ президенчӗ пулнӑ. 2012 ҫултан Улатимӗр Путин тепӗр хут президент суйлавӗсем ҫӗнтерчӗ, унтанпа вӑл влаҫра юлать.

Раҫҫейре 180 ытла (2002 ҫулхи шутлавӗпе) яхӑн халӑх пурӑнать. Тӗп чӗлхи — вырăс чĕлхи.

Географи 
Раҫҫей вунтӑваттӑ ирӗклӗх (ПНО-ҫӗршывсен нумайрахӑшӗ йышӑннӑ) патшалӑхӗсемпе чикӗленет.
Ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енче Норвегипе Финлянди.
Хӗвеланӑҫ енче Эстонипе, Латвипе, Беларуçпа Украина. Литвапа Польша (Калининград облаҫӗ) ҫавӑн пекех.
Кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ енче Грузипе Азербайджан. Тата ҫурма йышӑннӑ Кӑнтӑр Осетипе Абхази.
Кӑнтӑр енче Касакстанпа, Монголипе Китай.
Кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енче Ҫурҫӗр Корейпе
Ҫавӑн пекех Раҫҫейӗн тинӗс чиккисем пур.
Инҫе хӗвелтухӑҫ енче Японипе АПШ.

Чи пысӑк хуласем 
Миллион ытла ҫын ҫак хуласенче пурӑнать:
Мускав, Санкт-Петербург, Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр, Екатеринбург, Хусан, Чулхула, Челепи, Красноярск, Самар, Ӗпхӳ, Тан-çинчи-Ростов, Омск, Краснодар, Воронеж, Перĕм, Волгоград.

Халӑх

Халăх йышĕ 
Раççейре 143,8 млн. çын, ытларахăшĕ, 4/5 пайĕ Европа енĕнче пурăнать: вырăссем (79,8 %), тутарсем (3,8 %), украинсем (3 %), чăвашсем (1,2 %), пушкăртсем (0,9 %), чеченсем (0,9 %), эрменсем (0,8 %). Хула çыннисем 73%.

Чĕлхесем 
Тĕплĕнрех Раççей халăхĕсен чĕлхисем статьяна вулăр.

Раҫҫей Федерацийĕ — нумай нациллĕ ҫĕршыв. Тĕпчевҫĕсем каланă тăрăх, Раҫҫейри халăхсем 176 чĕлхепе калаҫаҫҫĕ. Вĕсен кашнин хăйсен историйĕ, шăпи, аталану ҫул-йĕрĕ, пуласлăхĕ.

Генеалоги енчен (пулса кайни, хурăнташлăх енчен) илсессĕн Раҫҫей халăхĕсен чĕлхисем тĕрлĕ чĕлхе ҫемйине кĕреҫҫĕ: инди-европа, алтай, ибери-кавказ, урал, палеоази. Кашни чĕлхе ҫемйи каллех уйрăм ушкăнсене пайланать.

Кунҫул 

Раҫҫей кунҫулӗн тапхăрĕсем:
 Кейӳ Руҫӗ (862 ҫул — XIII) — хӗвелтухӑҫ славянсен пӗрремӗш патшалӑхӗ.
 Тӗп хули 864 ҫулччен — Кивӗ Ладога, 882 ҫулччен — Аслă Новгород, 882 ҫул хыҫҫӑн — Киев.
 Вырӑс кнеҫлӗхӗсем (XII ӗмӗр варринчен — пуҫламӑш XVI ӗмӗр).
 Вырӑс патшалӑхӗ — XV ӗмӗр вӗҫӗнчен — Юпа, 22 1721 ҫул (Кӑрлач, 16 1547 ҫулччен — Аслӑ Мускав кнеҫлĕхĕ, унтан — Раҫҫей патшалӑхӗ).
 Тӗп хули — Мускав, 1714 ҫултан — Санкт-Петербург.
 Раҫҫей империйӗ — Юпа, 22 1721 ҫултан — Кӑрлач, 9 1917 ҫулччен.
 Тӗп хули — Санкт-Петербург (1728 ҫулччен), 1728—1732 ҫулсенче — Мускав, 1732 ҫултан — Санкт-Петербург (Ҫурла, 18 1914 ҫулта Петроград ҫӗнӗ ячӗ илчӗ).
 Раҫҫей Республики — Вăхăтлă ертӳлĕхӗн хушӑвӗпе Авӑн, 1 1917 ҫулта йышӑннӑ.
 Тӗп хули — Петроград.
 Раҫҫей патшалӑхӗ — Ĕпхӳ патшалӑх канашӗ акчӗпе Авӑн, 23 1918 ҫулта йышӑннӑ. Граждан вӑрҫи тӑпхӑрӗнче Кӑрлач, 5 1920 ҫулччен пулнӑ. Пӗрлешӗннӗ патшалӑхӗ шурӑ юхӑмӗн ертӳлӗхӗ территоринче.
 Тӗп хули — Ĕпхӳ, Омск (де-факто).
 Раҫҫей Совет Федерациллӗ Социалисӑмлӑ Республики — Юпа, 25 1917 ҫулта II-мӗш Пӗтӗм Раҫҫей Советсен съезчӗ хушӑвӗпе йышӑннӑ. 1922-1991 ҫулсенче — ССРПре пӗрлӗшӳллӗ республики пек.
 Тӗп хули — Петроград, Пуш, 12 1918 ҫултан — Мускав.
 Совет Социалисӑм Республикисен Пӗрлешӗвӗ (Раштав, 30 1922 ҫултан — Раштав, 26 1991 ҫулччен).
 Тӗп хули — Мускав.
 Раҫҫей Федерацийӗ — Раштав, 25 1991 ҫултан.
 Тӗп хули — Мускав.

Тытӑм 

Раҫҫей Федерацийӗ 89 субъектсенче пайланӑ. РФра 6 субъект тӗсӗ пур. Ку 24 республика, 9 ен, 48 облаҫ, 4 автономи тăрăхӗ, 1 автономи облаҫӗ тата 3 федераллӑ пӗлтерӗшпе хула.

Субъектсем

Республикасем 
 Адыгей Республики - Майкоп
 Алтай Республики - Горно-Алтайск
 Бурят Республики - Улан-Удэ
 Дагестан Республики - Махачкала
 Донецк Халăх Республики - Донецк
 Ингуш Республики - Магас
 Кабарда-Балкар Республики - Нальчик
 Калмӑк Республики - Элиста
 Карачай-Черкес Республики - Черкесск
 Карел Республики - Петрозаводск
 Коми Республики - Сыктывкар
 Крым Республики - Симферополь
 Луганск Халӑх Республики - Луганск
 Мари Эл Республики - Йошкар-Ола
 Мӑртва Республики - Саранск
 Пушкӑртӑстан Республики - Ӗпхӳ
 Саха (Якут) Республики - Якутск
 Ҫурҫӗр Осети - Алани Республики - Владикавказ
 Тутарстан Республики - Хусан
 Тыва Республики - Кызыл
 Удмурт Республики - Ижевск
 Хакас Республики - Абакан
 Чӑваш Республики - Чӑваш Ен - Шупашкар
 Чечен Республики - Грозный

Енсем 
 Алтай Ен - Барнаул
 Байкал Лешьен - Чита
 Камчатка Ен - Петропавловск-Камчаткăри
 Краснодар Ен - Краснодар
 Красноярск Ен - Красноярск
 Перĕм Ен - Перĕм
 Ставрополь Ен - Ставрополь 
 Тинӗсҫум Ен - Владивосток
 Хабаровск Ен - Хабаровск

Облаҫсем 
 Амур облаçĕ - Благовещенск
 Архангельск облаçĕ - Архангельск
 Аçтăрхан облаçĕ - Аçтăрхан
 Ӑренпур облаçĕ - Ăренпур
 Белгород облаçĕ - Белгород
 Брянск облаçĕ - Брянск
 Волгоград облаçĕ - Волгоград
 Вологда облаçĕ - Вологда
 Воронеж облаçĕ - Воронеж 
 Иваново облаçĕ - Иваново 
 Иркутск облаçĕ - Иркутск 
 Запорожье облаҫӗ - Запорожье
 Калининград облаçĕ - Калининград 
 Калуга облаçĕ - Калуга 
 Кемӗр облаçĕ - Кузбасс - Кемӗр
 Киров облаçĕ - Киров
 Кисан облаҫӗ - Кисан
 Кострома облаçĕ - Кострома
 Курган облаçĕ - Курган
 Курск облаçĕ - Курск
 Ленинград облаçĕ - Санкт-Петербург
 Липецк облаçĕ - Липецк
 Магадан облаçĕ - Магадан
 Мускав облаçĕ - Мускав
 Мурманск облаçĕ - Мурманск 
 Новгород облаçĕ - Новгород 
 Омск облаçĕ - Омск
 Орёл облаçĕ - Орёл
 Пенза облаçĕ - Пенза 
 Псков облаçĕ - Псков
 Ростов облаçĕ - Тан-çинчи-Ростов
 Самар облаçĕ - Самар
 Сарăту облаçĕ - Сарăту
 Сахалин облаçĕ - Кӑнтӑр-Сахалинск
 Свердловск облаçĕ - Екатеринбург
 Смулен облаçĕ - Смулен
 Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ - Çĕнĕ Çĕпĕр
 Тамбов облаçĕ - Тамбов
 Тĕвер облаçĕ - Тĕвер
 Тĕмен облаçĕ - Тĕмен
 Томск облаçĕ - Томск
 Тула облаçĕ - Тула
 Улатимӗр облаçĕ - Улатимĕр
 Херсон облаҫӗ - Херсон
 Челепи облаçĕ - Челепи
 Чĕмпĕр облаçĕ - Чĕмпĕр
 Чулхула облаçĕ - Чулхула
 Ярославль облаçĕ - Ярославль

Автономи тăрăхӗсем 
 Ненец автономи тăрăхĕ - Нарьян мар
 Хантă-Манси автономи тăрăхĕ — Югра - Ханты-Мансийск
 Чукотка автономи тăрăхĕ - Анадырь
 Ямал-Ненец автономи тăрăхĕ - Салехард

Автономи облаҫӗ 
 Еврей автономи облаçĕ - Биробиджан

Федераллӑ пӗлтерӗшпе хуласем 
 Мускав
 Санкт-Петербург
 Севастополь

Федераци тӑрӑхӗсем 
РФре 8 федераци тӑрӑхӗсем пур. Кашни тӑрӑхра президент элчи пур.
Вăта федераци тăрăхĕ - Мускав
Çурçĕр-Анăç федераци тăрăхĕ - Санкт-Петербург 
Кăнтăр федераци тăрăхĕ - Тан-çинчи-Ростов 
 Ҫурҫӗр-Кавказ федераци тӑрӑхӗ - Пятигорск
Атăл федераци тăрăхĕ - Чулхула
Урал федераци тăрăхĕ - Екатеринбург
Çĕпĕр федераци тăрăхĕ - Çĕн Çĕпĕр
Инҫет-тухӑҫ федераци тӑрӑхӗ - Владивосток

Вуламалли 
 Kniivilä, Kalle. La strato de Tanja: Vivo en Rusio 1917-2017, Novjorko, eld. Mondial, 2017, 159 paĝoj.
 География России: Энциклопедический словарь. М., 1998.
 Геологическое строение СССР и закономерности размещения полезных ископаемых. В 10-ти тт. Л, 1984—1989.
 Красная книга Российской Федерации: Животные. М, АСТ, 2001. ISBN 5-17-005792-X.
 Новая Российская Энциклопедия, Природа России, т. 1, с. 11—157. М., Энциклопедия, 2003. ISBN 5-94802-003-7
 Волкова О. А., Борсук О. А., Бадюков Д. Д. География России. М., Энциклопедия. 2005. ISBN 5-94802-011-8).

Асăрхавсем

Каçăсем 

 Раҫҫей Федерацийӗн конституцийӗ.  65мӗш статья - унта Раҫҫей Федерацийӗн субъекчӗсен ят-йышӗ ҫырнӑ
 Картта — РФ субъекчӗсем те вӗсен тӗп хулисем

 
Патшалӑхсем, алфавитпа
Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Федерациллĕ республикăсем
Трансконтинентлă патшалăхсем
Вырăс чĕлхиллĕ патшалăхсем тата территорисем
Хура тинĕс таврашĕнчи патшалăхсем
Коллектив хăрушсăрлăхĕн килĕшĕвĕ организацийĕн патшалăхĕсем
Патшалăхсем — Ирĕклĕ Патшалăхсен Пĕртуслăхĕн пайташĕсем