Çĕртме, 25


Уявсем 

 Славянсен туслăх, пĕрлĕлĕх кунĕ.
 Китай, Тайвань, Вĕриçĕлен фестивалĕ.
 Мозамбик, Пăхăнманлăх Кунĕ.
 Словени, Патшалăхлăх Кунĕ.
 Украина, Таможня ĕçченĕсен кунĕ.
 Хорвати, Пăхăнманлăх Кунĕ.

Пулса иртнĕ 

 1178 — Пилĕк кентербери монахĕсем уйăх çинче хăватлă сирпенӳ курнă. Çакă уйăх метеорпа çапăнни пулнă теççĕ, ун хыççăн уйăх çинче Джордано Бруно кратерĕ пулса юлнă.
 1439 — Базель соборĕ Евгений IV () рим папине еретик тесе айăпланă та ăна папа шутĕнчен кăларнă.
 1498 — Китайра шăл тасатмалли щетка шутласа кăларнă.
 1503 — Христофор Колумб () карапĕ Ямайка утравĕ патĕнче шыва путнă.
 1580 — лютерансен «Килĕшӳ кĕнекине» çут тĕнчене тухнă.
 1630 — ДжонУинтроп () апатланнă чухне АПШ-ра пĕрремĕш хут вилкăпа усă курнă.
 1762 — Раççей императорĕ Пётр III православипе лютеран чиркĕвĕсене танлашиарнă.
 1783 — Франци химикĕ Антуан Лоран Лавуазье () Париж тĕпчев академин пухăвĕнче шыв — водородпа кислород çыхăнăвĕ тесе пĕлтернĕ, тепĕр икĕ çултан çар инженерĕпе Жан Меньепе () çак икĕ элементсенчен синтез урлă шыв туса илнĕ.
 1788 — АПШ-н Вирджин штачĕ АПШн вуннăмĕш штачĕ пулса тăрать.
 1794 — Францире революци пирки Екатерина II Раççĕйре франци япалисене сутма чартарнă.
 1804 — Жорж Кадудале (), шуансен çулпуçне суд туса вĕлернĕ.
 1844 — Байкал-лешъенче ылтăн тупма тытăннă.
 1857 — франци сăвăçĕн Шарль Бодлерăн () «Цветы зла» сăвă пуххи пичетленсе тухнă.
 1858 — Британи Колумбин (Канада) пĕрремĕш хаçачĕ — «Виктория газетт» пичетленсе тухнă.
 1863 — Сегун Токугава Японирен пĕтĕм ют çĕр çыннисене хăваласа яма хушнă.
 1872 — Германире иезуитсен Орденăн ĕçне чарса лартнă.
 1878 — Берлин конгресĕ пуçланнă; Черногорин, Сербин тата Румынин никамапăхăнманлăхне çирĕплетнĕ.
 1883 — Раççейре чиркӳ прихочĕсен реформи пуçланнă.
 1907 —Тифлисра Иосиф Джугашвили ертсе пынипе вăрă-хурахсем инкассаторсен каретине çаратнă.
 1919 — Германире пĕтĕмпех металран пуçтарнă пассажир самолечĕ «Юнкерс» J13 пĕрремĕш вĕçеве тухнă.
 1923 — Мускав тата Пĕтĕм Раççей Патриархĕ Тихон тĕрмерен тухать — уншăн вăл совет влаçне пăхăнать, контрреволюци ĕçесене сивлет, влаçсемпе килешӳ тума сĕнет.
 1926 — Ленинградри Петропавловск собор куранчĕсем кун çурринче пĕремĕш хут «Интернационал» гимне вылянă.
 1932 — СССР-та пĕрремĕш хут (тĕрĕслев шучĕпе) китсене тытакан «Алеут» карапĕ тинĕсе тухнă.
 1935 — СССР-та политссыльнăсен тата политкатăржансен Ушуăнне салатса янă.
 1935 — Парижра Тĕнчери çыравçăсен культурăна хӳтĕлес конгресĕ Тĕнчери çыравçăсен ассоциацине йĕркелесе хунă.
 1946 — СССР Тĕнчери футбол федерацине кĕрет.
 1950 — Корей вăрçи пуçланнă.
 1953 — Берия политбюро ТК ларăвĕнче аресленĕ. 
 1966 — пĕрремĕш совет метеоспутникне «Космос-122» космоса хăпартнă.
 1969 — «Машина времени» йĕркеленнĕ.
 1971 — Аслă Британин çутĕç министрĕ Маргарет Тэтчер () хушнипе пуçламăш класс шкул ачисене тӳлевсĕр сĕт пама чарнă.
 1975 — Мозамбик ирĕклĕхе çĕнтерсе илнĕ. Самора Машел () президент пулса тăрать.
 1975 — Ричи Блэкмор () официаллă «Deep Purple» ушкăнĕнчен тухса кайнине пĕлтернĕ.
 1987 — ТК Пленумĕнче СССР-та экономика реформисене пуçламалла тенĕ.
 1989 — СССР Çурçĕр флотĕнчи «Комсомолец» К-131 атомоход-шывайкиммин атом реакторне сивĕтсе тăракан системи шăтăкланать.
 1991 —  Словенипе Хорвати Югославирен пăхăнманлăхне пĕлтернĕ.
 1992 — Украина автокефаллă чиркĕвĕ  Киев патриархачĕн
православи чиркĕвĕпе пĕрлешĕннĕ.
 1993 — Литвара наци валютине лита ĕçе кĕртнĕ.
 1998 — Официаллă «Windows 98» операци системи тухнă.

Çуралнă 
 1709 — Франческо Арайя (), итали кĕвĕçĕ, дирижер, неаполь опера шкулĕн юхăмĕпе ĕçленĕ.
 1841 — Тихомиров Владимир Андреевич, микробиолог, вырăс фармакогностсен шкулне никĕс хураканĕ.
 1849 — Садовская Ольга Осиповна, актриса.
 1852 — Антонио Гауди () (ум.  
 1864 — Вальтер Нернст (), нимĕç тĕпчевçи, физ-химие никĕслекенĕ, Нобель преми лауреачĕ (хими), 1921.
 1881 — Жак де Баронселли (), франци режиссёрĕ.
 1884 — Даниэль-Анри Канвейлер (), франци кĕнеке кăлараканĕ,  Пабло Пикассо () ĕçĕсене пичетлекенĕ.
 1887 — Джордж Эббот (), америка çыравç , сценарист, режиссёр тата продюсер.
 1897 — Бэзил Рэдфорд (), акăлчан артисчĕ.
 1900 — Сёмушкин Тихон Захарович, çыравçă.
 1903 — Джордж Оруэлл (чăн ячĕ Эрик Артур Блэр) ( — ), акăлчан çыравçи, публицист, «1984» роман çыраканĕ.
 1907 — Тарковский Арсений Александрович, сăвăçă.
 1907 — Йоханнес Йенсен (), нимĕç физикĕ, Нобель преми лауреачĕ, 1963.
 1911 — Уильям Хоуард Стайн (), америка тĕпчевçи, биохимик. Нобель преми лауреачĕ 1972 (хими), Стэнфорд Мурпа (), Кристиан Анфинсенпа () пĕрле.
 1922 — Корчагин Мстислав Васильевич, режиссёр.
 1923 — Ватрослав Мимица (), югослави режиссёрĕ.
 1924 — Сидней Люмет (), америка кинорежиссёрĕ.  «Двенадцать разгневанных мужчин», «Из породы беглецов», «Орфей спускается в ад», «Вид с моста», «Долгое путешествие в ночь», «Чайка», мюзикл «Волшебник» («Волшебник Изумрудного города» юмахăн паянкунхи версийĕ) кинофильмсене лартаканĕ.
 1926 — Ингеборг Бахман (), австри çыравçи, лирикăллă сăвăçă.
 1928 — Мишель Бро (), канада операторĕ, режиссёр.
 1928 — Абрикосов Алексей Алексеевич, физик-теоретик, академик (1987),  Нобель преми 2003 лауреачĕ.
 1932 — Жорж Слюйзер (), голланди тата америка продюсерĕ, режиссёрĕ.
 1937 — Филозов Альберт Леонидович, cовет вырăс театр тата кино артисчĕ.
 1937 — Болот Бейшеналиев, киргизи артисчĕ.
 1937 — Йонас Томашявичюс (), литва операторĕ.
 1938 — Предраг Голубович (), югослави режиссёрĕ.
 1938 — Дуилио дель Прете (), итали актёрĕ.
 1941 — Дени Аркан (), канада режиссёрĕ.
 1943 — Алиев Шамиль Гимбатович, тинĕс çар карапĕсем валли хĕçпăшал шутласа тăваканĕ, конструктор.
 1943 — Толоконников Владимир Алексеевич, Казахстанăн тава тивĕçлĕ артисчĕ,  СССР Патшалăх преми лауреачĕ (Шариков, «Собачье сердце» фильм).
 1945 — Карли Саймон (), америка юрăçĕ.
 1946 — Иэн Макдональд (), акăлчан рок-музыканчĕ (клавишлисем, саксофон, флейта), «King Crimson» тата «Foreigner» ушкăнсенче вылянă.
 1952 — Тим Финн (), австрали рок-музыканчĕ («Split Enz», «Crowded House», соло).
 1954 — Дэвид Пейч (), америка рок-музыканчĕ, кĕвĕçĕ («Toto»).
 1963 — Маркелов Леонид Игорьевич, Мари Эл президенчĕ.
 1963 — Джордж Майкл (чăн ячĕ Георгиос Панайоту) ( —  — ), акăлчан поп-юрăçĕ, грексенчен тухнă, кĕвĕçĕ, «Wham!» дуэтра юрлама тытăннă.
 1964 — Эмма Суарес (), испани артистки.
 1975 — Крамник Владимир Борисович, шахматист, 14-мĕш тĕнче чемпионĕ ПША версипе.
 2006 — Турцири Манавгат хулинче сирпĕнӳ пулнă. 4 çын вилнĕ, темиçе теçетке çын аманнă.

Вилнĕ 
 
 1767 — Телеман Георг Филипп, нимĕç кĕвĕçи, капельмейстер, музыка ĕçченĕ.
 1785 — Якоб Штелин (), вырăс ӳнерлĕхĕн пĕрремĕш историкĕ, фейерверксен театăрне йĕркелекенĕ.
 1822 — Эрнст Теодор Вильгельм Амадей Гофман, нимĕç çыравçи, кĕвĕçĕ, ӳнерçĕ.
 1842 — Жан Шарль Леонар Симонд де Сисмонди (), швейцари историкĕ, экономист.
 1916 — Томас Эйкинс (), америка ӳнерçи.
 1933 — Анна Бригадере (), латыш çыравçи.
 1938 — Трубецкой Николай Сергеевич, кнеç, чĕлхеçĕ, философ, филолог тата культуролог, Вена Тĕпчев Академин членĕ.
 1960 — Вальтер Бааде, нимĕç астрономĕ.
 1971 — Джон Бойд-Орр (), акăлчан тĕпчевçи, биолог, ООН Апат-çимĕç комисси пуçлăхĕ, Нобель преми лауреачĕ ( мир - лăпкăлăх), 1949.
 1972 — Гюнтер Симон (), нимĕç театр тата кино артисчĕ.
 1984 — Мишель Поль Фуко (), франци философĕ,  культура историкĕ.
 1995 — Эрнест Уолтон (), ирланди  ядерлă физикĕ, (Кокрофт — Уолтон хăвартлаканне(ускоритель) тăваканĕ, 1932), Нобель преми лауреачĕ, 1951.
 1997 — Жак Ив Кусто (), франци океанографĕ, акваланга шутласа тăваканĕ.
 1999 — Моргунов Евгений Александрович, киноактёр.
 2001 — Барбара Диттус (), нимĕç актриси.

Кунсем