Хакаси
Хакаси е Хакас Республики (хак. Хакас Республиказы, выр. Республика Хакасия), — Раҫҫей Федерацийӗнче, Ҫӗпӗр федераци тӑрӑхӗнче, Хӗвелтухӑс-Ҫӗпӗр экономика районӗнче вырнаҫнӑ республика. Тӗп хули - Абакан.

Географи 
Республика кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ Ҫӗпӗрте вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗрпе хӗвелтухӑҫ енче Красноярск Енпе, кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫпа кӑнтӑр енче Тывапа, кӑнтӑрпа кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ енче Алтай Республикипе, хӗвеланӑҫпа ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енче Кемӗр Облаҫӗпе чикӗленет. Ҫурҫӗртен кӑнтӑрта 460 км, тухӑҫран анӑҫра сарӑлса выртать. Тусем (Кузнецк Алатау сӑртлӑхӗн тата Абакан ту хырҫин хӗвелтухӑҫ тайлӑмӗсем) иккӗ-виҫҫӗн пайӗ пурте Хакасин территорийӗнче вырнаҫать тата республикӑн ҫутҫанталӑк чиккисем пулса тӑраҫҫӗ. Кызлясов пикӗ чи ҫӳллӗ вырӑн. Урӑх территори лаплӑ, ӑҫта Минусинск лупамӗ выртать. Чи пысӑк юханшын ку Енисей, ытти юханшывсем: Абакан, Томь, Шурӑ Июс, Хура Июс тата Чулым (Енисей тата хӗвелтухӑҫ тусем хушшинче), пурте вӗсем (Абакансӑр кӑна) Обь бассеинӗ пайӗ. Республикӑра ытла виҫӗ ҫӗр кӳлӗсем пур, темӗнле тӑвар тата тӑварсӑр. Климат континентлӗ. Кунта тимӗр, ылттӑн, кӗмӗл, кӑмрӑк, нефть тата ҫутҫанталӑк газӗ ҫӑлкуҫӗсем пур. Хакасире чи пысӑк Раҫҫейре молибдениум ҫӑлкуҫӗ пур. Кӑнтӑрта, хӗвеланӑҫра вӑрмансем ӳсеҫҫӗ.

Кунҫул 

VI-мӗш ӗмӗрте хальхи Хакасин территорийӗнче Енисей Кӑркӑссен патшалӑхӗ пулнӑ. XIII-мӗш ӗмӗрте, кӑркӑссене монголсем ҫӗнтернӗ тата ытла кӑркӑс халӑхӗ Вӑта Азире миграциленӗ, ӑҫта вӗсем хальхи Кӑркӑсстанта пурӑнаҫҫӗ. Хакассем юлашки кӑркӑссен (Ҫӗпӗрте пурӑнакан) уйрӑлтанӑ. Раҫҫей патшалӑхӗнче хакассем Пётр I вӑхӑчӗнче (1682 - 1725) кайнӑ.

Ҫак пӗрлештерни, Буря килӗшӗвӗпе Раҫҫей тата Китай хушшинче, 1729 ҫулта пулнӑ. Европа Раҫҫейрен преступлени тӑвакансемшӗн Хакасире нумай ялсем тунӑ (1707 - 1718). Нумай вырӑнти хакассем, вӗсен куҫан традици пурнӑҫӗрен, вырӑс православире хӗрестленӗ. 1917 ҫулта, Раҫҫей революцийӗ хыҫҫан, вырӑссем Хакасире ҫур халӑх пулнӑ. Юпа, 20 1930 ҫулта кунта Совет влаҫӗ кайнӑ чухне, Хакас Автономи облаҫӗ (Красноярск Енче), йышӑннӑ. 1920 - 1930 ҫулсенче Хакасире яхӑн 250 пин вырӑссем кайнӑ. Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пуҫланӑ чухне, кунта 10 пин атӑлҫи нимӗҫсем депортациленӗ. 1959 ҫулхи Халӑх йыш ҫырӑвӗпе Хакас облаҫӗнче пӗчӗкрех 10% хакассем пулнӑ.

1991 ҫулта Хакас АО Красноярск Енчен пайланӑ тата Раҫҫей Федерацийӗнче Хакас Совет Социализмлӑ Республики пекех кайнӑ. Нарӑс, 1992 ҫулта Хакас Республики ятне улӑштарнӑ.

Административлӑ пайлани

Хакас Республикинче 8 район (хак. аймағ) тата 5 хула тӑрӑхӗ пур. Тӗп хула - Абакан.

Хула тӑрӑхӗсем
 Абаза
 Абакан
 Саяногорск
 Сорск
 Черногорск

Районсем
 Алтай районӗ - Шурӑ Яр ялӗ
 Аскиз районӗ - Аскиз ялӗ
 Бея районӗ - Бея ялӗ
 Боград районӗ - Боград ялӗ
 Орджоникидзе районӗ - Копьёво паҫҫулки
 Таштып районӗ - Таштып ялӗ
 Усть-Абакан районӗ - Усть-Абакан х.е.п.
 Шира районӗ - Шира ялӗ

Пуҫлӑх 
Халӗ, Хакас Республикин пуҫлӑхӗ - Коновалов Валентин Олегович.

Пуҫлӑхсен ят-йышӗ

Халӑх 
Халӑх йыш ҫырӑвӗсемпе: 2010 ҫулта кунта 532 403 ҫын пурӑннӑ, 2002 - 546 072 ҫын, 1989 - 568 605 ҫын.

Халӑхсем 

2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей ҫырӑвӗпе вырӑссем 82.1% республика халӑхӗ пулнӑ, хакассем 12.7% кӑна. Ыттисем: нимӗҫсем (0.7%), тувинсем (0.5%), украинсем (0.4%), тата ытти пӗчӗк халӑхсем.

Халӑх йышӗ

Экономика 
Хакасире тӗп индустри ку кӑмрӑк, руда тата йывӑҫ тупни.

Ҫавӑн пек пӑхӑр 
 Тӗрӗксем

Асӑрхавсем

Каҫӑсем 

 Хакас Республикин саккунлӑхӗ
 
 Хакаси картти
Хакаси Республикин официаллă сайчĕ
Хакаси Республикин Мӑн Канашĕ 

Хакаси

ru:Хакасия
en:Khakassia