Тупă
Тупă — Артиллери пăшалĕн тĕсĕ.

гаубицăпа тупă кĕпçин тĕслĕхлĕ чикки вулан 25 калибăр вăрăммăшĕ пулать. Кĕпçе тăршшĕ кĕпçин 25 калибăрĕнчен пĕчĕкрех пулсан, кĕпçе гаубица вырăнне кĕрет; чылайрах чух пулсан — тупă пулать.

Тупăсен тĕсĕсем 

 Авиаци туппи
 Танка çунтаракан кĕпçе
 Тӳпе кĕпçи
 Карап кĕпçи

Паллă тупăсем 

 Патша-Тупă — вырăс шăрату ăсталăхĕн шедеврĕ, Андрей Чохов лаççинче шăратса тунă. Хăйне туса хатĕрленĕ саманта тĕнчери чи калăплă артиллери кĕпçи шутланнă.
 Атăм туппи

Истори 

Пĕрремĕш тупăсене ("Fire lances") Китайра бамбукран туса хатĕрленĕ. Весем пирки 1132 çулта çырни пур.
Мортарсем çинчен пĕрремĕш хут Монголсем Сун династийĕпе 1268-1279 çулсенче вăрçă чух асăннă.

Тупăсем пирки арапссен 4 алçырăвĕ (аль-Макхзун манускрипчĕсем) пур, пĕри Санкт-Петербургра упранать, иккĕшĕ – Париcра тата тăваттăмĕшĕ – Стамбулра. Çырăвĕсене 1320 çулта тĕкĕпе чĕрнĕ, вĕсенче кăтартнă йăтса çӳремелли тарăпа пемелли тупă хальхи тупăсенчен ытлах уйрăлу çук.

XIV ĕмĕр хушшинчи артиллерии аталанăвĕ мамлюк династипе çыхăннă. Мăсăльмансем артиллерии вăйне монголсемпе çапăçнă чух усă курма пуçланă (чаплă Айн-Галут çапăçăвĕ). Испанире мăсăльмансем тупăсене Севильăна (1248), Гренадăна (1319), Альбасетăна (1324) хӳтĕленĕ чух, Хескарпе Мартос (1325), Аликанте (1331) тата Альджезирас патĕнчи (1342-1344) çапăçусене ĕçе кĕртнĕ.

Дж. Партингтон çакăн пирки тĕрĕсех çырать: «Испани артиллерии историйĕ арапсен артиллерии историйĕпе танлашать, çаплах арапсемех çулăмлă пăшала та Испание илсе килнĕ, унтан вăл Италине, Францине тата Германие лекнĕ».

Çав. пекех 
 Артиллери пăшалĕ
 Гаубица
 Мортира
 Миномёт

Вуламалли

Асăрхавсем

Каçăсем 

 

Тупăсем
Артиллери пăшалĕсем