Неандерталь çынни
Неандерта́ль çынни, ( е Homo sapiens neanderthalensis) — 300 —24 пин çул маларах пурăннă çĕр айĕнче шыраса çынсем (палеоантропсем).

Ят пани 
Неандерталь этемĕн пуç шăммине 1856 çулта Неандерталь ту хушăкĕнче, Дюссельдорфпа Эркрат (Хĕвеланăç Германи) патĕнче тупнă. Ту хушăкне нимĕç теологĕ тата композиторĕ Иоахим Неандер ячĕпе чысланă.

Каярах пĕрремĕш пуç шăммине Гибралтарта 1848 çултах тупнине ăсчахсем çирĕплетнĕ, анчах та вăл неандерталь çыннин тесе 1864 çулта кăна йышăннă.

Тавралăхĕ 
Неандертальсем пурăннă вырăнсем:
 Европăра: Германири Неандертальре, Францири Ла-Шапель-о-Сенре, Крымри Киик-Кобара, Грецири Пелопоннесре
 Кавказра: Краснодар Енри Мезмай чул хăвăлĕнче
 Вăтам Азире (Тешик-Таш) тата Алтай (Окладников чул хăвăлĕ)
 Çывăх Хĕвелтухăç: Израильри Кармель, ирак Курдистанĕнчи Шанидарта.

Неандертальсене тупнин историйĕ

Сăнĕ-кĕлетки

Классификаци

Этеплĕх

Хальхи çынпа тăванлăхĕ 
Паян кун ăсчахсем неандертальсене хальхи çынсен тăхăмĕсем тесе шутламаççĕ, темиçе пин çул çак икĕ тĕс юнашар пурăннă. 2006 çулта ăсчахсен ушкăнĕ неандертальсен генĕсене тĕплĕн тĕпченĕ, вара  хальхи çынсемпе неандертальсен хушши 500 пин çул плнине палăртнă.

Неандертальсем çухални

Геном 

Неандерталь этемĕн геномĕ калăпăшпе хальхи çыннăн геномне çывăх пулать. Малтанхи пĕтĕмлетӳсем кăтартнипе, хальхи çыннăн тата неандерталь çыннин ДНК 99,5 % таран пĕр пекех. Тепчевçĕсем неандерталь этемĕн ДНК молекулине Хорватири Винди чул хăвăлĕнче тупнă 38000-çулхи неандерталь арçынĕн пĕçĕ шăмминчен, çаплах Испанире, Раççейре тата Германири тупнисенчен те кăларнă.

Асăрхавсем

Çавăн пекех пăхăр 
 Кроманьон çынни
 Родези çынни
 Тăр пĕччен çын
 Аслă-тăнлă çын
 Этемлĕх
 Тешик-Таш
 Çăмлă носорог — археологи артефакчĕсене тĕпчесе 70 пин çул маларах неандертальсем çăмлă носорогсене сунарта тытса пурăннине пĕлме пулать.
 Гигантлă бегемот (Hippopotamus major) — пăрлăх тапхăрĕнчи  мегафаунăн çухалнă чĕрчунĕ, неандертальсен сунарти ĕскерĕ шутланнă.

Каçăсем 
 Происхождение и эволюция человека 
 Early Human Phylogeny 
 Планета çинчи чи авалхи флейта
 Самый древний инструмент брал ноты «до», «ре» и «ми» 
 Флейтист Jelle Atema играет на неандертальской флейте 
 Неандерталь çыннин геномне тĕпчени
 Tooth gives up oldest human DNA
 Neanderthals' «last rock refuge»
 Неандертальцы сосуществовали с современными людьми  Компьюлента
 Учёные частично расшифровали геном неандертальца Лента.ру
 Неандерталец в каждом из нас
 Геном неандертальцев прочтён: неандертальцы оставили след в генах современных людей

 Неандертальсен чĕлхи
 Панов Е. Говорил ли неандертальский человек? 
 Грамм В. Неандертальцы могли говорить 
 Антропология
 СЕНСАЦИЯ! Найден предок человека…

 
Палеолит
Европа палеоантропологийĕ