Çĕпĕр ханлăхĕ
Çĕпĕр ха́нлăхĕ (Çĕпĕр патшалăхĕ, Çĕпĕр юрчĕ) — Анăç Çĕпĕрте XV ĕмĕрĕн вĕçĕнче Ылтăн Урта арканнă хыççăн йĕркеленнĕ тутар феодал патшалăхĕ.

Çĕпĕр ханлăхĕ Перĕм çĕрĕпе, Нухай Уртипе, Казах ханлăхĕпе тата телеутсемпе чикĕ тытнă. Çурçĕрте унăн çĕрĕсем Обь шывĕн анатри çĕрне çити, тухăç енче Ула Урта патне сарăлса выртнă .

Истори

Çĕпĕр тытăмçисем

Çĕпĕрти халаплă тытăмçăсем 
1035 çулчен Анăç Çĕпĕрĕн кăнтăр енĕ Кимак хаканлăхне кĕнĕ.

 Татар — хан (1035—?)
 Казылтин, Татар ывăлĕ
 Даметей, Татар ывăлĕ
 Юваш, Казылтин ывăлĕ
 Ишим, Юваш ывăлĕ
 Мамет, Ишим ывăлĕ
 Куташ, Мамет ывăлĕ
 Аллагул, Куташ ывăлĕ
 Кузей, Аллагул ывăлĕ
 Ебаргул, Юваш кĕçĕн ывăлĕ
 Бахмур, Ебаргул ывăлĕ
 Яхшимет хан
 Юрак хан, Бахмур ывăлĕ
 Мунчак, Юрак ывăлĕ — хан
 Юзак, Мунчак ывăлĕ
 Он-Сом, Юзак ывăлĕ (е Юрак), Ван-хан (Он-хан) Тогрулпа пĕр çынах, пулас
 Иртышак, Он-Сом ывăлĕ. Чингисхан ăна çĕнтернĕ
 Тайбуга, Иртышак ывăлĕ (е Он-Сом) — Çĕпĕрти пĕрремĕш тайбугин мурзи (1220-?)

Шибан улусĕ 
 Шибан — султан (1243-па)
 Бахадур-хан — султан (1266—1280)
 Джучи-буга — султан (1266—1280)
 Бадакул — султан
 Минг-Тимур — хан (1359-чен)
 Пулад-Тимур — хан (1359—1367)
 Ибрагим-оглан тата Араб-шах — улус пайĕн тытăмçисем (1367-па)
 Алибек-хан — хан (1367—1375)
 Каганбек — хан (1375—1380)
 Давлат-шейх — султан (1382 хыççăн)

Тука-Тимурид династийĕ 
 Тохтамыш — хан (1396—1406)
 Чокре — хан (1407—1413)

Узбек ханлăхĕ 
 Хаджи-Мухаммед — хан (1420—1428)
 Джумадук — улус пайĕн ханĕ (1425—1428)
 Махмуд-ходжа — хан (1428—1429/1430)
 Абу-л-хайр — хан (1428—1468)

Çĕпĕр ханлăхĕ 
 Мар (Умар, Омар) — муж сестры хана Ибака (1468—1480)
 Ибак — хан (1468—1495) 
 Мухаммед Тайбуга — Адер ывăлĕ, тайбугин çĕпĕр мурзи (1495—1502) 
 Ангиш — Абалак ывăлĕ, Мухаммед кузенĕ Тайбуги, тайбугин çĕпĕр мурзи (1502—1516)
 Касым — Мухаммед Тайбуги ывалĕ, Ангиш племяшĕ, тайбугин çĕпĕр мурзи (1516—1530) 
 Едигер — Касым Тайбуги ывăлĕ, тайбугин çĕпĕр мурзи (1530—1563)
 Бек-Булат — Касым Тайбуги ывăлĕ, Едигер шăллĕ (1555—1563), Симеона Бекбулатовичăн ашшĕ пулма пултарать.
 Кучум — хан (1563—1598)
 Сейд Ахмед (Сейдяк) — Бек-Булат ывăлĕ, тайбугинсен пуçлăхĕ 1583—1588
 Ханлăха пĕтернĕ хыççăнхи ячĕшĕн тытăмçăсем
 Али — хан (1598—1616), 
 Бахадур — хан (1607—1616), Ораз ывăлĕ, Шамай мăнукĕ, Кулук кĕçĕн мăнукĕ
 Ишим, Хоурлюк тайша кĕрӳшĕ — хан (1616—1624)
 Аблай-Гирей — хан (1628—1631)
 Девлет-Гирей — султан, хан титулне йышăнман, 1662—1665 çулсене вырăссене хирĕç пăлхава çĕкленĕ.
 Кучук — султан, Аблай ывăлĕ
 Абуга, Аблай ывăлĕ
 Асан тата Ишим-Чувек, Девлет ывăлĕсем, 1680-мĕш çулсенче
 Султан-Мурат, Кучук ывăлĕ, каракалпаксен ханĕ
 Ишим-Мухаммад, Абуга ывăлĕ, каракалпаксен ханĕ (18 ĕмерĕн пуçламăшĕ)

Тĕмен ханлăхĕ 
 Ибак — хан (1468—1495) 
 Мамук — хан (1495—1496) 
 Агалак — хан (1496—1505)
 Кулук-Салтан (Тулак-хваджа) — хан, Ибак ывăлĕ (1505—1530)
 Едигер — Касым Тайбуги ывăлĕ, тайбугин çĕпĕр мурзи (1530—1563)
 Бек-Булат — Касым Тайбуги ывăлĕ, Едигер шăллĕ (1555—1563), Симеон Бекбулатовичăн ашшĕ пулма пултарать

Çав. пекех 
 Çĕпĕр тутарĕсем
 Кучум

Асăрхавсем

Литература

Кĕнекесем

Статьясем 
 
 См. также: 
 
 Верхотуров Д. Сибирь и Казахстан: неизведанная история.
 Верхотуров Д. Туранская Сибирь.
 
 
 

Раççей историнчи патшалăхсем
Кăпчак патшалăхĕсем
Пушкăртстан историйĕ
Çĕпĕр историйĕ
Çĕпĕрти тахçанхи патшалăхсем