Будённый Семён Михайлович
Семён Миха́йлович Будённый (ака, 25 1883 — юпа, 26 1973) — совет çарпуçĕ, Раççейри граждан вăрçине хутшăннăскер, Пĕрремĕш Юланут çарĕн çарпуçĕ, Совет Союзĕн пĕрремĕш маршалĕсенчен пĕрри, виççĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ.

Кун-çулĕ 
Ростов облаçĕнчи Пролетари районĕн Платовская станицин (халĕ — Будённовская) Козюрин хуторĕнче чухăн çĕрĕçчен çемйинче çуралнă. Вырăс. 1919 çултанпа РКП(б)/ВКП(б)/ССКП пайташĕ.

1903 çулта çара чĕннĕ. Вăхăтлă хĕсметре Тинĕсçум драгун Христиан IX дани патши полкĕнче тăнă, çавăнтах хушма хĕсмете юлнă. 1904—05 çулсенчи Вырăс-япун вăрçине 26-мĕш Тан касак полкĕнче çапăçнă. Çак тапхăрта Карл Маннергеймпе тĕл пулнă.

1907 çулта полкăн чи лайăх юланут пулнипе ăна Петербурга, Аслă кавалери  офицер шкулне кĕçĕн чинсем валли пĕр çуллă курса куçарнă, 1908 çулта вĕренсе тухать. 1914 çулчен Тинĕсçум драгун полкĕнче хĕсметре. 18-мĕш Север драгун полкĕн аслă унтер-офицер хисепĕнче герман, австри тата кавказ фрончĕсен шутĕнче Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине хутшăнать, хăюлăхшăн тăватă степенĕн Георгий хĕресĕсене тата тăватă медале тивĕç пулнă.

1917 çулхи çулла Кавказ дивизипе Минска çитет, унта ăна полк комитечĕн ертӳçи тата дивизи комитечĕн ертӳçи çумĕ пулма суйланă. 1917 çулхи çурла уйăхĕнче М. В. Фрунзепе пĕрле корнилов çарĕсен эшелонĕсене Оршăра хĕçпăшаллантарнă. Октябрь революцийĕ хыççăн Тан çине, Платовская станицине таврăнать, ăна Сальск тăрăх Канашĕн ĕçтăвком комитечĕн пайташне суйлаççĕ те тăрăхăн çĕр уйрăмĕн пуçлăхĕ пулма çирĕплетеççĕ.

Граждан вăрçи 

1918 çулхи нарăс уйăхĕнче Будённый Тан çинче пуçтарăннă шурă гвардейсемпе кĕрешме революциллĕ юланут тĕкĕртне йĕркеленĕ. Кайран хĕрлĕ юланутсем Царицын патĕнче 1919 çулăн пуçламăшĕнче ăнăçлă çапăçнă, полка, бригадăна, кавалери дивизине çити ӳснĕ.

1919 çулхи çĕртмен иккĕмĕш пайĕнче çамрăк Хĕрлĕ Çарĕнче пĕрремĕш пысăк кавалери пĕрлешĕвĕ — Будённый ертсе пынă юланут корпусне йĕркеленĕ. Çак корпус 1919 çулхи çурла уйăхĕнче тури Тан тăрăхĕнче Врангель генералăн Кавказ çарĕн тĕп вăйĕсене çĕмĕрнĕ Воронеж-Касторненская операцине хастар хутшăннă, 1919 çулта 8-мĕш çарăн дивизийĕсемпе пĕрле Мамонтовпа Шкуро генералсен касак корпусĕсене пĕтемпех аркатнă. Корпус чаçĕсем  Воронеж йышăнса, Хĕрлĕ Çар позицин Мускав тĕлĕнчи 100-çухрăмлă çурăка хупланă. Будённый юланут корпусĕ  Деникин генералăн çарĕсене Воронежпа Касторная патĕнче аркатни тăшмана Тан çинче çĕнтерĕве çывхартнă.

1919 çулхи чӳкĕн 19-мĕшĕнче Кăнтăр фрончĕн çарпуçĕ Республика реввăрçăканашĕн тапăчĕпе Юланут корпусĕ Пĕрремĕш Юланут çарĕ пулса тăнă. Çарпуçĕ пулма Будённыйе çирĕплетнĕ. 1923 çулхи юпа уйăхĕччен вăл ертсе пынă Пĕрремĕш Юланут çарĕ 1917-1922 çулсенчи граждан вăрçинче Деникинпа Врангель çарĕсене Çурçĕр Таврире тата Крымра аркатнă çапăçусене хутшăннă. Совет-поляк вăрçинче Пилсудский çарĕнчен тарнă. Пĕрремĕш Юланут çарĕн хăшпĕр чаçĕсем Украинăри халăха пусмăрланă, çакăншăн 200 яхăн хĕрлĕ çар çынне персе пăрăхнă.

Граждан вăрçи хыççăн Хĕрлĕ Çарти хĕсмечĕ 
1921—23 çулсенче Будённый — РВК пайташĕ, кайран  Çурçĕр-Кавказ çар тăрăхĕн çарпуç çумĕ. Лаша савучĕсене йĕркелесе ертсе пынă ĕçре чылай вăй хунă. Нумай çул хушши ĕçре лаша çĕнĕ ăрачĕсене — будённăй тата терек — ĕрчетсе кăларнă.

1923 çулта Будённый Чечен автономи облаçĕн «кумашшĕ» пулса тăрать: бухар эмирен çĕлĕкне тăхăнса, хулпуçç урлă хĕрлĕ хăю çакса вăл Урус-Мартана килсе ПĔТК декречĕпе Чечняна  автономи облаçĕ статусне парать.

1923 çулта Будённый Хĕрлĕ Çарăн тĕп çарпуçăн кавалери ĕçĕсен пулăшуçи, СССР РВК пайташĕ вырăнне йышăнать. 1924—37 çулсенче ĔÇХÇ кавалери инспекторĕ.

1932 çулта М. В. Фрунзе ячĕллĕ вăрçă академинче вĕренсе тухнă.

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи

Ӗçĕсем 
 Основы тактики конных соединений. — М., 1938. — 41 с.
 Первая конная на Дону. — Ростов н/Д, 1969. — 168 с.
 Пройденный путь. — М., 1959—1973. Кн. 1—3.
 Встречи с Ильичом. 2-е изд. — М., 1972. — 286 с.
 Книга о лошади: В 5 тт. (Редактор.) М., 1952—1959.

Асăнмалăх 
 Кремль хӳминчи палăк
 Бронза бюсчĕ тата палăк (Ростов-Тан-çинчи)
 Донецк хулĕçтăвком çурчĕ умĕнче
 Донецкри Будённый лапамĕнче

Кăсăк фактсем 

 Будённый юратнă утне — Софиста — Н. В. Томский кӳлепӳçĕ ӳнерленĕ М. И. Кутузов палăкĕнче кăтартнă; Мускаври «Бородино çапăçăвĕ» музей-панораминче лартнă.

Çавăн пекех 
 Киев операцийĕ (1941)
 Виçĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем

Каçăсем 

 Фото старшего унтер-офицера Приморского драгунского полка Семёна Будённого
 Персональный сайт 
 Будённый Семен Михайлович. «Пройдённый путь» в 3-х томах 
 Выступление С. М. Будённого на совещании высшего руководящего состава РККА 23-31 декабря 1940
 С.Витошнев. «С. М. Будённый. Летопись.» (Биография) 
 НИНА БУДЁННАЯ: «ГЕОРГИЕВСКИЕ КРЕСТЫ ПАПА НОСИЛ ДОМА»
 Фотопортреты Будённого С. М. в «Российской портретной галерее»
 Аудиозапись выступления С. М. Будённого

Пайăр çынсем, алфавитпа
1883 çулта çуралнисем
Акан 25-мĕшĕнче çуралнисем
1973 çулта вилнисем
Юпан 26-мĕшĕнче вилнисем
СССР çарпуçĕсем
Виçĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем
Совет Союзĕн Маршалĕсем
Ленин орден кавалерĕсем
Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем
Суворов орден кавалерĕсем
Таса Георгий орден палли кавалерĕсем
Георгий медалĕпе чысланисем
Волгоград хисеп гражданĕсем
Ростов-Тан-çинчи хисеп гражданĕсем
Мускавра вилнисем
Раçсейри граждан вăрçине хутшăннисем
Пĕрремĕш юланутçăсем
Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине хутшăннисем
Тан касак çарĕ
Вырăс-япун вăрçине хутшăннисем
ССКП ТК пайташĕсем
ССКП пайташĕсем
СССР Аслă Канаш депутачĕсем
Кремль некропольне пытарнисем