Аварсем
Ава́рсем (вăт.-грек. Άβαροι; ; о́брсем , пĕр. хис. ) — Вăта Азирен тухнă юркăн халăх, VI ĕмĕрте Вăта Европăна куçса çитсе унта Авар хаканлăхне (VI—IX ĕмерсем) туса хунăскер. Çаплах вархонитсем (Varchonites) тата псевдоаварсем. (византи çăлкуçĕсенче), Евразири тĕрлĕрен юркăнсен альянсĕсене кĕнĕ, пулса тухни паллă марскер.   Аварсене жужаньсем тесе калаççĕ. Чылай тĕпчевçĕ шухăшĕпе, жужаньсен паллă йăхĕсем монгол чĕлхипе пупленĕ, вĕсем  тĕрĕк йăхĕсене пăхăнтарнă. Аварсем Европăра пĕрремĕш ĕсенкĕпе усă курма тытăннă, çапах та çыруллă çăлкуçсене хăварман.

Истори
562 çулта аварсем Пуян ертсе пынипе антсене çапса çĕмĕрнĕ те Танай урлă каçнă. Аварсем çав вырăнтан çурçĕрелле тапăнса кĕнĕ, дулебсем пурăннă вырăна йышăннă. Çапла вара, Иоанн Эфесский çырнă май, аварсем пăхăнтарнă халăх-йăх шучĕпе вăйланса пынă. 

565 çулта Юстин II аварсене парне пама пăрахнă, вăл Висанти тĕрекленнĕ тесе шутланă ĕнтĕ, малашне аварсен вăйĕ варвăрсемпе вăрçма кирлĕ пулмасть тесе шутланă. Çав çултах аварсем Тюринги çине тапăнса кĕреççĕ, франксемпе ăнăçлă кĕрешсе вăрçаççĕ, вĕсен патшине II--мĕш Сигеберта тыткăна илеççĕ.

567 çулта аварсем лангобардсемпе тамăрлă пулса Висанти пулăшнипе гепидсене çĕмĕрсе тăкаççĕ, Тисă шывĕн улăхне йышăнса хураççĕ. Тепĕр çултан, лангобардсем Италине тухса кайсан, аварсем, хăйсен ханĕ ертсе пынипе Панони çĕрĕн хуçисем пулса тăраççĕ, кунтан вĕсем висанти çĕрĕсене тапăнма тытăнаççĕ.

568 çулта Пуян хан Висантирен парăм ыйтать, памасан çĕрсене тустарса пĕтерессине пĕлтерет — хăйсен малтанхи тамăрĕсемпе — кăтрикурсемпе — хăратать: «Эп сирĕн çине çакăн пек çынсене яратăп Рим çине, вĕсем пур те  вилсен те маншăн нимех те туйăмлă пулмасть».

Вăтам Танайçире тĕрĕкленсен, талантлă маттур Пуян çулпуçĕ ертсе пынипе аварсем кунта  «хрингă» йĕркиллĕ хӳтлĕх çурчĕсене туса лартаççĕ. Вĕсем  йĕри-тавраллă хӳтлевлĕ çаврашкаллă пулнă. Пĕр шухăш тĕлĕпе, тĕп «хрингĕ» — ханăн тĕп кил-çурчĕ — хальхи Тимишоара хули вырăнĕнче ларнă.
Аварсем Висанти империне лăпкăлăх хучĕпе килĕшме сĕннĕ. Çак килĕшӳпе, аварсем Висантине пăхăнса тăракан çĕрсенчен парăм пуçтарнă, уншăн вĕсем империн çурçĕр-анăç чиккисене славянсенчен сыхласа тăнă. 

587 çулта çу уйăхĕсенче, Импери кесарĕ Тивери ыйтнипе, аварсен хаканĕ Пуян хăйĕн тĕкĕрçисемпе империн Иоанн çарпуçĕпе пĕрле Иллирикире  Сава шыв урлă каçнă. Менандр çырнă тăрăх Пуян-хан 60 пин хӳтĕленчĕксем тăхăннă утланçăсемпе славянсен тĕкĕрĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Çав вăхăтра славянсен пысăк вăйĕсем Греци çĕрĕнче харçăра пулнă. Пуян сăмахĕсемпе ".. много мириад пленников из ромейской земли, у словен бывших в рабстве, снова вернул ромеям .." çапла ĕçсем тухнă. Пуян словенсемпе вăрçă ĕçĕсене Тивери палартнă лăпкăлăх килĕшĕвĕпе вĕçленĕ, словенсенчен кашни çул тупăш пуçтарма тивĕçе çирĕплетсе хунă.

Аварсем анăçра Тӳринкĕ тата Итали çĕрĕсем, кăнтăрта — Константинопăль патнех çитнĕ,  Иллирипе Далмацине пăхăнтарнă. Чи хăватлă тапхăрĕнче хаканлăх чиккисем Эльбăран Альпăна çити, Хура тинĕсрен Адриатикăна çити саралса выртнă. Хаканлăх тамăрĕсемпе вассалĕсен вăйĕсемпе усă курса, аварсем хăйсен сĕмне Танпа Балтика таврашĕнче пурлăх-тупăша вăрçăсемпе парăмсем çеç мар, тăмха çурчĕсенче пуçтарăвĕсемпе те тултарать.

Çав. пекех 
 Авар хаканлăхĕ

Авар чĕлхи
Нахско-дагестан çемьене авар-анди ушкăна кĕреть.Авар чĕлхи виççĕ диалектсене пайланать :
 çурçĕрти (авар литературин чĕлхи) ;
 кăнтăр-хĕвелтухăçри;
 кăнтăр-хĕвеланăçри.

Литература

Асăрхавсем

Каçăсем 
 Аварский каганат в истории Евразии /вебархив/
 Harald Haarmann. Awarisch /вебархив/
 О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. Олег Лушников. Монгольский Митраизм. К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана
 Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами /вебархив/
  Эфталиты и их соседи в IV веке // Кулички
 Откуда пришло и куда сгинуло загадочное племя аваров // 11.05.2022
 Karl Menges. Altaic peoples
 Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von Falko Daim
 HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996
 Awarische Funde
 Awarenfunde bei Wien, Karte (Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?
 О результатах краниологических исследований аваров см. Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF 
 Жужан Буюу Нирун Улс
 Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»
 Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin 
 Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila
 Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates, European Journal of Human Genetics 11, 535—542
 The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7
 Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)
 Менандр Византиец
 Аварские доспехи
 Карта Аварского каганата Avarok. In the Empire of the Avars
 Карта расселения аваров в VI—IX веках
 HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG
 KIK IS VOLTAK AZ AVAROK
 Mihaly Dobrovits. «They called themselves Avar»
 Археологические раскопки в Вене 
 Les Huns
 Who are Mongols? China History Forum 
 Iranian Huns /вебархив/
 Huns /вебархив/
 The Hephthalites of Central Asia /вебархив/
 Links to subject Iranian Origin of Croatians
 Avar kori üveggyöngyök
 Пĕрремĕш Тĕрĕк хаканлăхĕ, Л.Н.Гумилев
 Аварсем 

Авар хаканлăхĕ
Çухалнă халăхсем
Монгол халăхĕсем
Монголсем
Огурсем