Ив Монтан
Ив Монта́н ( , чăн ячĕ Иво Ливи (), 13.10.1921, Монсуммано-Терме, Пистоя провинцийĕ, Итали — 9.11.1991, Санлис, Франци) — франс шансонье-юрăçĕ тата актёрĕ.

Биографи

Çамрăклăхĕ 
Иво Ливи 1921 çулхи юпан 13-мĕшĕнче Монсуммано-Терме итал хулинче (Тоскана облаçĕ) çуралнă. Джузеппинăпа Джованни Ливи килйышĕнчи виçĕ ачаран чи кĕçĕнни пулнă. Ашшĕ коммунизма ĕненекенскер пулнă, амăшĕ тарăн шухăшпах католици тĕнне тытнă. Кĕçех, фашистсем çĕршывра влаçа ярса илсен çемье Францие куçса кайнă: малтан вĕсем Америкăна эмиграциленесшĕн тăрăшнă, анчах та кунта визăпа йывăрлăх сиксе тухнă, çавăнпа та Ливисем Марсельре вырнаçнă. 1929 çулта вĕсене франс гражданлăхне панă.

Яш чухне Монтан аппăшĕ патĕнче парикмахер салунĕнче, кайран докра ĕсленĕ. Хăйĕн арт-карьерине вăл кинотеатрсенче, клубсенче тата мюзик-холлсенче юрласа пуçланă. Пултарулăхри псевдонима «Ив Монтан» (Ив — Иво ятăн франс форми) суйласа илнĕ. Хăй ăнлантарса панипе, çак псевдонимăн историйĕ çапла: ача чухне ăна амăшĕ киле чĕннĕ чухне итал тата франс сăмахĕсене пăтраштарса йыхăрнă: «Ivo, monta! (Иво, хăпар!)».

Сцена çине пĕрремĕш çак псевдонимпа 17 çулта тухнă. 1944 çулта Монтанăна Парисре концерт панă чухне Эдит Пиаф асăрханă. Пĕр вăхăтлăха Монтан, Пиафран 6 çул кĕçĕнрех пулсан та, унăн еркĕнĕ пулать, Эдит ăна ăс-тăн парать. Пиаф унăн репертуарĕпе хăтланать, хăйĕн юррисен авторĕсене савнă çын валли темиçе юрă çырма ыйтать. Вĕсем пĕрле эстрада çинче 1946 çулчен, уйрăличченех, юрлаççĕ.

Эстрада 
1940-мĕш çулĕсен вĕçĕнче Монтан мусăк тусовкинче хăйĕн пулас тусĕсемпе — Боб Кастелла пианистпа, Анри Кролла гитаристпа тата Франсис Лемарк юрлакан сăвăçпа — паллашать. Кролла вара Монтана Жак Превер поэтпа паллаштарать. Превер сăввисем Монтан репертуарĕнче нумай çул тĕп вырăн йышăнса Ив Монтана чаппа кăлараççĕ (Les Feuilles mortes, Barbara).

Çамрăклăхра Монтан хăйне «юрлакан пролетарий» евĕрлĕ тытнă: унăн юррисенчи персонажсем — дальнобойщик, салтак, сезонпа ĕçлекен, боксёр.

Ив Монтан, паллах, хăйĕн пуян талантне сцена çинче — мюзик-холлра-и, телекурав умĕнче-и, халăха парнеленĕ. Унăн one-man show Бродвейре çав тери ăнăçлă кăмăла çĕклентернĕ. Монтан хăйĕн концерчĕсене 1981 çулта парисри чаплă «Олимпия» залĕнче иртернĕ.

Ив Монтан телевизорпа юрланине тĕнчере пĕрремĕш спутник урлă янă. Çак 1962 çулта, утăн 10-мĕшĕнче, Telstar спутник ĕçленине хăтланă чухне пулса иртнĕ. Çак трансляцие американсем хатĕрленĕ пулсан та, франссем сигнала умĕн асăрхаттармасăрах спутник çине панă (çакна пула дипломатилле чутах хирĕçсе кайман), Америкăри телекуравçăсем хăйсен экранĕсем çинче Ив Монтана курнă.

Кинокарьера 
1946 çулта Ив Монтан Жак Превер сценарийĕпе Марсель Карне режиссёр ӳнерленĕ «Каç хапхи» фильмĕнче тĕп роле вылянă. Публика çапах та унăн пултарулăхне ытлах йышăнман. «Хăранăшăн тӳле» триллерĕнчи сăнарĕ куракан халăха ĕнентерме пултарнă. 1960—1970-мĕш çулсенче ăстайланнă Монтан пултаруллă актёр пек кăтартать (Коста-Гаврас тата Клод Соте фильмĕсем). Çакăн чухне вăл сайрарах юрлать.

Монтан Европăра та, Америкăра та кинора вылять: сăмахран, «Займёмся любовью» фильм, унăн партнёрĕ — Мэрилин Монро.

Пайăр пурнăç 
1949 çулхи çурла уйăхĕнче Сен-Поль-де-Вансре Монтан Симона Синьорене тĕлпулнă та юратса пăрахнă. Кĕçех Симона хăйĕн пĕрремĕш упăшкине — Ив Аллегрене пăрахать те 1951 çулхи раштав уйăхĕнче Монтана качча тухать. Савакансем хăйсен туйне Сен-Поль-де-Ванс коммунинчи Лазурь çыранĕнче вырнаçнă «Ылтăн кăвакарчăнăм» отелĕнче уявланă. Машăрсем темиçе хутчен те сцена çинче те, кинематографинче пĕрле ĕçленĕ. Монтан — Синьоре мăшăра халăх питĕ кăмăлланă, вĕсен фотографисем яланах журналсен хуплашкисем çине тухнă.

1985 çута Синьоре вилнĕ. 1986 çулта, «Жан де Флоретт» фильма ӳкернĕ чухне, Монтан хăйĕн секретаршипе — Кароль Амьельпе () — савăçланса каять. Амьель ăна пĕртен-пĕр ачана çуратса парать, 1988 çулта Валентин ывăл çут тĕнчене килет. Малтан Монтан хăй ашшĕ мар тесе хыпарлать, анчах та, Францири пресса кăмăлсăррине туйса, хăйĕн шухăшне улăштарать.

Вилĕм çапни 

Ив Монтан 1991 çулхи чӳкĕн 9-мĕшĕнче «IP5» фильмне ӳнерленĕ чухне вилнĕ. Режиссёр тата кино-пултарулăх ушкăнĕ ăна сивĕ çанталăкра пăрланнă кӳлĕне кĕрсе шывра ишмелли сценăна темиçе дубль тума ыйтнă, дубльсем хушшинче артиста ăшăнса илме май паман та, ăшă тумтир тăхăнтартман. Çакна пула Ив ӳпкене шăнтнă.

Хăйĕн интервьюнче Жан-Жак Бенекс режиссёр пулса иртнине çапла ăнлантарса панă: «[Вăл] „IP5: Хулăм ӳтлисен утравĕ“ фильмне ӳнерленĕ чухне вилчĕ… Юлашки кун, юлашки кадра çапнă хыççăн. Ку юлашки каçчĕ, дубльсене тепĕр хут çапаттăмăр. Вăл мĕн тунине вĕçлерĕ, хыççăн вилчĕ çеç. Фильм чĕре хĕстернипе вилекен мучи пирки каласа парать, — мĕн пирки, çавах пулса тухрĕ!» Чăннипе, Ив Монтан тепĕр кунтан Санлис хулин сыватăшĕнче, пневмание пула килнĕ  инфарктпа вилнĕ.

Ив Монтана Пер-Лашез çăвинче (Парис), Симона Синьорепе юнашар пытарнă.

Фильмографи 
 1946 — Звезда без света / Étoile sans lumière
 1946 — Врата ночи / Les Portes de la nuit
 1947 — Идол / L'Idole
 1950 — Потерянные сувениры / Souvenirs perdus
 1951 — Красная таверна / L’Auberge rouge
 1952 — Париж всегда поёт! / Paris chante toujours !
 1953 — Плата за страх / Le Salaire de la peur
 1954 — Наши времена / Tempi nostri
 1955 — Герои устали / Les héros sont fatigués
 1955 — Наполеон: Путь к вершине / Napoléon Саши Гитри — маршал Лефевр
 1955 — Ночная Маргарита / Marguerite de la nuit
 1956 — Люди и волки / Uomini e lupi
 1956 — Одно утро как другие / Un matin comme les autres
 1957 — Роза ветров / Die Windrose
 1957 — Салемские колдуньи / Les Sorcières de Salem
 1957 — Большая голубая дорога / La grande strada azzurra
 1958 — Первое мая / Premier mai
 1959 — Закон / La Loi
 1959 — Джанго Рейнхарт / Django Reinhardt
 1960 — Займёмся любовью / Le Milliardaire (Let’s Make Love)
 1961 — Прибежище / Sanctuaire
 1961 — Любите ли вы Брамса? / Aimez-vous Brahms? (Goodbye Again)
 1962 — Моя гейша / Ma Geisha
 1965 — Убийцы в спальных вагонах / Compartiment tueurs
 1966 — Война окончена / La guerre est finie
 1966 — Горит ли Париж? / Paris brûle-t-il? Рене Клемана
 1966 — Большой приз
 1967 — Жить, чтобы жить / Vivre pour vivre
 1968 — Однажды вечером в поезде / Un soir, un train
 1969 — Мистер Фридом / M. Liberté
 1969 — Дзета / Z
 1969 — Дьявола за хвост / Le Diable par la queue
 1970 — Признание / L’Aveu
 1970 — В ясный день увидишь вечность / On a Clear Day You Can See Forever
 1970 — Красный круг / Le Cercle rouge
 1971 — Мания величия / La Folie des grandeurs
 1972 — Всё в порядке / Tout va bien
 1972 — Сезар и Розали / César et Rosalie
 1973 — Сын / Le Fils
 1973 — Осадное положение / État de siège
 1974 — Одиночество певца / La Solitude du chanteur de fond
 1974 — Случайность и насилие / Le Hasard et la violence
 1974 — Венсан, Франсуа, Поль и другие / Vincent, François, Paul… et les autres
 1975 — Специальный отдел / Section spéciale
 1975 — Дикарь / Le Sauvage
 1976 — Пистолет «Питон 357» / Police Python 357
 1977 — Суперплут / Le Grand escogriffe
 1977 — Угроза / La Menace
 1978 — Дорога на юг / Les Routes du sud
 1979 — Свет женщины / Clair de femme
 1979 — И… как Икар / I… comme Icare
 1981 — Выбор оружия / Le Choix des armes
 1982 — Весь — огонь, весь — пламя / Tout feu, tout flamme
 1983 — Официант / Garçon !
 1986 — Жан де Флоретт / Jean de Florette
 1986 — Манон с источника / Manon des sources (продолжение «Жана де Флоретт»)
 1988 — Три билета на 26-оее / Trois places pour le 26
 1991 — Возвращение Нечаева / Netchaïev est de retour
 1992 — ИП 5: остров толстокожих / IP5 : L'île aux pachydermes

Асăрхавсем

Каçăсем 
 Симона Синьоре и Ив Монтан, журнал «Чайка»
 International Jose Guillermo Carrillo Foundation

Миокард инфаркчĕпе вилнисем
Пер-Лашез çăвинче пытарнисем
Шансонье
Франци социалисчĕсем
1921 çулта çуралнисем
Юпан 13-мĕшĕнче çуралнисем
1991 çулта вилнисем
Чӳкĕн 9-мĕшĕнче вилнисем