Тĕрĕксем
Тĕрĕксем (тăван ячĕ: 𐱅𐰇𐰼𐰰; шато: 突厥, Tūjuе; çаплах тĕрĕк халăхĕсем, тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен ушкăнĕсем) — тĕрĕк челхисемпе пуплекен тата тĕрĕк кăкĕнчен пулса тухнă халăхсен этнос-чĕлхе пĕрлĕхлĕхĕ 

Хальхи тĕрĕксен ытларахăшĕ — мăсăльмансем, çаплах православи христианĕсем (гагаузсен, чăвашсен ытларахăшĕ, тутарсен тата якутсен пайĕ), иудейсем (крымчаксем тата караимсем), буддистсем (тувинсем, сарă уйгурсем, тарбагатай кăркăсĕсем тата саларсен пайĕ), бурханистсем (алтайсем), танкăрсем тата шамансем (хакассем, шорсем, телеутсем, якутсем тата долгансем).

Пĕрлехи хыпарсем 

Тĕрĕксем тухнă вырăн — Вар Ази (Алтай, Джунгари). Чылай хушă тĕрĕк тата монгол йăхĕсем юнашар пурăннă, кӳршĕ халăхĕн чĕлхине те пĕлнĕ. Пирĕн эра пуçламăшĕнче Вăтам Азире тĕрĕксем çумне индоевропейсем хутшăннă. Вăтам ĕмĕрсенче тĕрĕксем хĕвеланăçнелле куçма тытăнаççĕ.

Кун-çулĕ

Тĕрĕк халăхĕсен тата патшалăх-территорисен классификацийĕ

Авалхи тĕрĕк халăхĕсем 
 Тӳркӳтсем
 Пуçанаксем
 Половсем (Кăпчаксем)
 Хуннсем
 Енисей кăркăсĕсем
 Пулкарсем
 Хусарсем
 Огузсем
 Уйкăрсем

Хальхи тĕрĕк халăхĕсем 
Тĕрĕк халăхĕсем тĕнчере XXI ĕмĕрĕн пуçламăшĕ тĕлне.

 Пăлхар ушкăнĕ
 
 Кĕçĕн карачинсем

 Хăй тĕрĕк халăхĕсем

 Туçи-алтай (вар-тухăç) ушкăнĕ
 Чулăмсем (кăштах)
 
 
 Çурçĕр енчисем: кумандинсем, челкансем
 Тапаларсем (çурçĕр енчисем шутне кĕреççĕ пулин те, тапалар идиомĕ кăнтăр алтай чĕлхи пекерех)
 Кăнтăр енчисем: алтай-кижи, теленгитсем, телеутсем
 
 Фергана кăпчакĕсем

 Карлук (кăнтăр-тухăç) ушкăнĕ
 
 
 
 Эйну (узбексем?)
 Лобнорсем
 Хотонсем (?)
 

 Кăпчак (çурçĕр-анăç) ушкăнĕ
 Кăпчак-пăлхар (атăлçи кăпчак) халăхĕсем
 
 Кряшенсем
 Нагайбаксем
 Хусан тутарĕсем
 Касимов тутарĕсем
 Мишарсем
 Тептярсем
 Пушкăртстан тутарĕсем
 Поляк-литва тутарĕсем
 Финн тутарĕсем
 
 Çурçĕр-хĕвеланăç пушкăртсем
 Пушкăрт йăхĕсем
 Çĕпĕр тутарĕсем
 Кăпчак-половец (половец) халахĕсем
 
 
 
 

 
 
 Урумсем (кăштах)
 Кăпчак-ногай (ногай) халăхĕсем
 
 
 
 
 Аçтăрхан тутарĕсем
 Карагашсем
 Юрта татарĕсем
 

 Огуз (кăнтăр-анăç) ушкăнĕ
 
 
 
 
 
 Айналлу
 Сонкор тĕрĕкĕсем
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Юрюки
 Караманлăсем
 

 Саян (тобас) ушкăнĕ
 Çеçенхир кĕçĕн ушкăнĕ
 
 Мончаксем
 Цэнгэльсем
 Тайга кĕçĕн ушкăнĕ
 
 
 Сойотсем
 Урянхайсем
 Цатансем (цаатансем)

 Уйгур (кăркăс) ушкăнĕ
 
 Фуюй кăркăсĕсем
 
 Качинсем
 Койбалсем
 Кызылсем
 Сагайсем
 Бельтăрсем
 Чулăмсем (кăштах)
 

 Якут ушкăнĕ
 
 Ессей якучĕсем

Хальхи ирĕклĕ тĕрĕк патшалăхĕсем 
  Азербайджан — 90 % ытла
  Казахстан — 75 % ытла (40 % - 1989)
  Киргизи — 80 % ытла
  Туркмени — 90 % ытла
  Турци — 90 % яхăн
  Узбекистан — 90 % ытла

Хальхи тĕрĕк наци автономисем 
 КХР
  Синьцзян-Уйгур автономи районĕ — 64 % яхăн
 Раççей
  Пушкăртстан — 57 %  населения в 2002 году.
  Кабарда-Балкари Республики — 29 % яхăн
  Карачай-Черкеси Республики — 41 % яхăн
  Дагестан Республики — 20,50 % (кумăк тата ногай 2002 çулта
  Алтай Республики — 45 % яхăн
  Саха (Якути) Республики — 50 % яхăн  Тутарстан — 55 % 2002 çулта
  Тăва Республики — 80 % яхăн  Хакаси Республики — 18 % яхăн  Чăваш Ен — 70 % яхăн Молдави
  Гагаузи — 82 % яхăн Узбекистан
  Каракалпакстан — 90 % ытла''

Галерейă

Вуламалли

Каçăсем 
 Л. Н. Гумилёв. История народа хунну
 Л. Н. Гумилёв Древние тюрки 
 Шамиль Мингазов. Доисторические тюрки 
 Рафаэль Безертинов. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство» 
 Рафаэль Безертинов. Тюрко-татарские имена 
 Древнетюркский словарь 
 Кривошапкин-Айына А. И. Тенгрианство и развитие человека

Асăрхавсем

Çавăн пекех пăхăр 
 Тюрки́ (язык)
 Тĕрĕк чĕлхисем
 Юркăн патшалăх
 Туркестан
 Пантĕрĕклĕх
 Туран
 Вар Ази
 Турансем

Çăлкуçсем 

Тĕрĕк халăхĕсем