Август пăтăрмахĕ
А́вгуст пăтăрмахĕ — ССКП ТК ертӳлĕхĕн, СССР правительствин тата çарпа ПХКн консервативлă кăмăллă ушкăнĕн каварçисем хăйсене хăйсемех 1991 çулхи çурлан 19-мĕшĕнче  Ятарлă лару-тăру патшалăх комитечĕ (ЯЛПК) йĕркелесе М. С. Горбачёва СССР президенчĕ ĕç вырăнĕнчен хăтарса унăн политика курсне улăштарас хăтланăвĕ. Çакна пула çĕршыври политика пурнăçĕ çав тери урăхланнă.

ЯЛПК ятарлă лару-тăрăва 6 уйăхлăха çирĕплетме, Мускава çар чаçĕсене кĕртме, вырăнти хăй тытăмлăхне ЯЛПК лартнă вăрçă коменданчĕсене пăхăнтарма, массаллă информаци хатĕрĕсене çивĕч цензурăлама] тата хăшĕсене чарма, граждансен конституцин хăш прависемпе ирĕкĕсенчен хăтарма шухăшланă. РСФСР ертӳлĕхĕ (президент Б. Н. Ельцин тата Раççейĕн Аслă Канашĕ) тата хăшпĕр республикăсен Аслă Канашĕсем, каярах çаплах СССР саккунлă ертӳлĕхĕ: президент М. С. Горбачёв тата СССР Аслă Канашĕ ЯЛПК ĕçĕсене патшалăх пăтăрмахĕ тесе квалифициленĕ.

Каварçăсен тĕллевĕ 
Каварçăсен тĕп тĕллевĕ — СССРа арканасран сыхласа хăварасси, çак хăрушă ĕç-пуç, вĕсен шухăшĕпе, çурлан 20-мĕшĕнче, СССР-а конфедерацие — Суверенлă Патшалăхсен Пĕрлĕхне туса хуракан çĕнĕ пĕрлĕх килĕшĕвне çирĕплетсе алă пуснин пĕрремĕш тапхăрĕнче пуçланмалла пулнă.

Çурлан 20-мĕшĕнче килĕшĕве РСФСРпаКазах ССРĕн элчисем алă пусмалла, пĕртуслăхăн пулас ытти компоненчĕсем пиллĕк тĕлпулу хыççăн, юпан 22-мĕшĕччен, кĕмелле пулнă. 20-мĕшĕнче эпир пĕрлешĕв килĕшĕвне алă пусма памарăмăр, эпир çак пĕрлешĕв килĕшĕвне алă пусассине пăсрăмăр.

Совет радиостанцисемпе тĕп инçекуравăн ЯЛПК малтанхи кăларăвĕсенчен пĕрринче, патшалăхра ятарлă лару-тăрăвăн тĕллевĕсене пĕлтернĕ:

Çакна палăртмалла, çĕнĕ килĕшĕве алă пусса унченхи СССР ертӳ тытăмлăхне пĕтерсен ГКЧП пайташĕсем патшалăхри хăйсен ĕç вырăнĕсене çухатма пултарнă.

«Этем пĕрлĕхĕн шухăшĕ» фонд 1993 çулта ирттернĕ социологи тĕпчевĕсемпе татăçуллă, ытларахăшĕ (респондентсен 29 %) каланипе, ЯЛПК тĕллевĕ влаçа ярса илесси пулнă, çавăнпа вĕсем «Горбачева кăларса ярса» «Ельцина влаçа кĕртесшĕн мар» (29 %) пулнă. 18 % шухăшĕпе, ЯЛПК пайташĕсем этем пĕрлĕхĕн политика тытăмлăхне улăштарасшăн: «Совет Союзне хăварса», «малтанхи, социаллă йĕрке тытăмне» каялла тавăрасшăн, çакна тума «вăрçă диктатурине туса хурасшăн» пулнă.

2006 çулта СССР ПХК председателĕ пулнă Владимир Крючков каланипе ГКЧП влаçа ярса илес шухăшпа тăрмашман:

ЯЛПК вăйĕсем 
 ЯЛПК ПХК (Альфа), ШĔМ (Дзержинский яч. дивизи) тата ХМ (ВДВ Тулă дивизийĕ, Тамань мотострелок дивизийĕ, Кантемир дивизийĕ) вăйĕсем пулăшма пулнă). Пурĕпе Мускава 4 пине яхăн çар çыннине, 362 танка, 427 бронетранспортерпа БМП кĕртнĕ. ВДВ чаçĕсене Ленинград, Таллин, Тбилиси, Рига таврашне куçарнă.

ВДВ çарĕсене Павел Грачёвпа унăн çумĕ Александр Лебедь генералсем ертсе пынă. Çакăн чухне Грачёв Язовпа та, Ельцинпа та çыхăну тытнă. Анчах та путчистсем хăйсен вăйĕсене алра тĕрĕслесе тытса тăрайман; çапла, пĕрремĕш кунах Тамань дивизин чаçĕсем Шурă çурта хӳтĕлекенсен енне куçаççĕ. Çак дивизин танкĕ çинче Ельцин хăйĕн майлисене чĕнсе каланă.
 Патшалăх инçекуравĕ информацилле пулăшса тăнă (виçĕ тăлăк тăршшипех çĕнĕ хыпар кăларăмĕсенче «реформа курсĕн» ĕлкипе пыракан тĕрлĕ ĕç-пуçра саккуна пăсни тата коррупци акчĕсем пирки ăнлантарнă), ЯЛПК хăй енне ССКП ТК çавăрнă, анчах та ку институтсем тĕп хулари лару-тăрăва улăштарма, ЯЛПК тем сăлтава пула хăйĕн шухăшне хирĕçле этем пĕрлĕхĕн пайне ӳкĕтлеме пултарайман.

Пăтăрмаха ертсе пыраканĕ 
Каварçăсен пуçлăхĕ ятлăхшăн Янаев шутланнă, чăннипе вара вĕсен ертӳçи, Алексей Мусаков политолог шухăшĕпе, Крючков пулнă.

Çапах та, Раççей президенчĕ Борис Ельцин каланипе:ЯХПК-ан ертӳçи пулман. Хăйĕн шухăшне мотор пек, ĕçе кĕртме пултаракан сумлă çын пулман.

ЯЛПК тăшманĕсем 

ЯЛПК хирĕçле ĕçе Раççей Федерацин политика ертӳлĕхĕ (президент Б. Н. Ельцин, вице-президент А. В. Руцкой, правительстван ертӳлĕхĕ И. С. Силаев, Аслă Канашăн ертӳçин ĕçне вăхăтлă тăвакан  Р. И. Хасбулатов) туса пынă.

Борис Ельцин çурлан 19-мĕшĕнче Раççей гражданĕсем умĕнче каланă чухне ЯЛПК ĕç-пуçне патшалăх пăтăрмахĕ тесе палăртнă:Пирĕн шухăшпа, çакăн пек вăйпа что такие силовые методы неприемлемы. Вĕсем СССРа, пирĕн хисеплĕхе тĕнче пĕрлехĕнче пĕтĕм тĕнче умĕнче намăса кăлараççĕ, пире сивлек вăрçа тапхăрне тавăраççĕ, Совет Союзне изоляцилеççĕ. Çакна пула эпир влаçа илнĕ комитета (ЯЛПК) саккунсăр пулать. Çавăнпала çак комитетăн пĕтĕм йышăнăвĕпе хушăвне саккунсăр тесе пĕлтеретпĕр

Шурă çурта хӳтĕлекенсем 
Раççей влаçĕсен йыхравĕпе, Раççей Федерацин Канашсен çурчĕ («Шурă çурчĕ») умĕнче мускавсем пуçтарăнаççĕ, вĕсен хушшинче тĕрлĕ социаллă ушкăн —  демократилле кăмăллă этем пĕрлĕхĕн, вĕренӳ çынни, интеллегентсем Афган вăрçин ветеранĕсем.

«Демократический союз» партин ертӳçи Валерия Новодворская путч вăхăтĕнче СИЗОра пулсан та, унăн партин пайташĕсем Мускавра ЯЛПК хирĕç акцисене хастар хутшăннă.

Канашсен çуртне хӳтĕлекен хутшăнакансем ( 1991 çулхи çурлан 20-мĕшĕнче «Чĕрĕ ункăна» кĕнĕскерсем) «Чĕрĕ Ункă» этем пĕрлĕхлĕ-политика йĕркелевне туса хурать  (лидер К.Труевцев).

Канашсен çурчĕ патĕнче йеркеленнĕ тепĕр этем пĕрлĕхĕн политика пĕрлешĕ — «Ырă кăмăллă этем пĕрлĕхĕн патриотсен пĕрлешĕвĕ — Демократи реформисене пулăшакан Шурă çурт хӳтĕлевçисем — „Раççей“ ушкăнĕ».

Самант майлăхĕ 
ЯЛПК пайташĕсем Президент Крымри «Форос» кану çуртĕнче пулнă самантпа уса курма шухăшланă — ăна вĕсем сывлăх хавшакланăвне пула вăхăтлăха влаçран хатарнă.

Умĕнхи кун-çулĕ 
 Çĕртме, 17 Горбачёв тата тăххăр республика ертӳçисем Пĕрлешӳ килĕшĕвĕн проектне пăхса тухнă. СССР Министрсен кабинетĕнчи силовиксем - Язов (Çар), Пуго (ШĔМ) тата Крючков (ПХК) - проекта питĕ сиввĕн кĕтсе илнĕ.
 Утă, 20 — Раççей президенчĕ Ельцин департизацилес хутая кăларать, тепĕр сăмахсемпе, парткомсене предприятисемпе учрежденисенче ĕçлеме чарнă.
 Утă, 29 Çĕнĕ Огарёвăра вăрттăн Горбачёв, Ельцин тата Казахстан президенчĕ Н. А. Назарбаев тĕлпулнă. Вĕсем çĕнĕ Пĕрлешӳ килĕшĕвĕ çине çурлан 20-мĕшĕнче алă пусма калаçса татăлнă.
 Çурла, 2 Горбачёв хăйĕн телекалаçăвĕнче Пĕрлешӳ килĕшĕвĕ çине çурлан 20-мĕшĕнче алă пусма калаçса татăлни пирки хыпарлать. Çурлан 3-мĕшĕнче çак чĕнĕве «Правда» хаçатра пичетленĕ.
 Çурла, 4 Горбачёв Крымри Форос паççулки районĕнчи хăйĕн резиденцине канма каять.
 Çурла, 17 — Крючков, Павлов, Язов, Бакланов, Шенин тата Горбачёва пулашакан Болдин Варга академик урамĕнчи, 1-мĕш харпăрлавĕнче вырнаçнă  «АБЦ» объектĕнче — ПХК хăна резиденцинче — тĕлпулаççĕ. Çурлан 19-мĕшĕнче ЯЛТ кĕртесси пирки, ЯЛПК йĕркелес, Горбачёва кирлĕ хутайсене кăларса е ĕç вырăнĕнчен тухса, хайĕн тивĕç ĕçĕсене Геннадий Янаев вице-президента парса хăварса, Кзахстанран Язовпа калаçма килекен Ельцина «Чкаловский» аэродромра тытса чарма, кайран калаçусем епле вĕçленнине пула ĕç-пуç тăвас пирки калаçса татăлаççĕ.

Ĕç-пуçсен хронологийĕ

Çурла, 19

Çурла, 22

Çурла, 23 

Çĕрле, Моссовет хушăвĕпе митинга хутшăннă çынсем хĕтĕртнипе Лубянка лапамĕнчи Феликс Дзержинский палăкне тăпăлтарнă.

Ельцин тӳрĕ эфирта Горбачёв пур чухне РСФСР КП ĕç-пуçне чаракалас хутай çине ала пусать

Инкеке лекнĕскерсем 
 «Коммунар» çурт-йĕр проекчĕсене тăвакан кооператив архитекторĕ Илья Кричевский
 Афганистанри вăрçăна хутшăннăске, автопогрузчик водителĕ Дмитрий Комарь 
 «Иком» пĕрлĕ йĕркелĕвĕн экономисчĕ, Владимир Усов контр-адмиралăн ывăлĕ 

Виççĕшĕ пурĕ те çурлан 21-мĕшĕн каçĕнче Сад Унки тоннелĕнчи инцидент чухне сарăмсăр вилнĕ. 1991 çулхи çурлан 24-мĕшĕнче СССР президенчĕн М. С. Горбачёвăн хушăвĕсемпе виççĕшне те «демократипе СССР-ти конституци тытăмне хӳтĕлесе маттурлăхпа граждан хаюллăхне кăтартнăшăн» Совет Союзĕн Паттăрĕ хисепĕпе вилнĕ хыççăн тивĕçтернĕ.

СССР ертӳçисем хăйсем çине алă хуни

Сăн пухăмĕ

Кăсăк фактсем 
 Шурă Çурта хӳтĕлекенсем хушшинче пулас террорист Шамиль Басаев тата  «Юкос» компанин ертӳçи  Михаил Ходорковский пулнă
 Пулăмăн çиччĕмĕш çулхи вилнисен асăнăвне, 1998 çулта раççей влаçĕн пĕр элчи те хутшăнман. Çак саманта, çичĕ çул иртсен, Раççейре ГКЧП майлисен шучĕ, Парламентаризм социологи институчĕн хыпарĕпе,  17 %-ран 25 % çити ӳснĕ
 «Социологическое мнение» фонд ыйтса пĕлнипе 2001 çулта, ыйтса пĕлнисенчен 61 проценчĕ çеç ЯЛПК пайташĕсен пĕррин те пулин хушаматне калама пултарнă. 16 проценчĕ кăна пĕр хушамата çеç астуса илнĕ. 4 проценчĕ ЯЛПК ертӳçне Геннадий Янаева аса илме пултарнă.
 2005 çулта Курпун кĕперĕнчи пулăмсене тата Ваганьков çăви çине Сад унки тоннелĕнчи инцидентра сарăмсăр вилнĕскерсене асăнма 60 яхăн çын кăна пухăннă. Ун чухнехи СПС ертӳçи Никита Белых траур мероприятинче çапла пупленĕ:

 2006 çулта «Общественное мнение» фонд социологилле ыйтса пĕлнипе, Раççейре пурăнакан 67 процент (çав шутра çамрăксен 58 проценчĕ) ЯЛПК усă е сиен кӳни пирки уççăн калама пултарайман.
 2009 çулта Мускав мэрĕпе Санкт-Петербург правительстви 1991 çулти август пăлхавне асăнса митинг ирттерме чарнă, Мускавра урамсене хупса хурсан çынсене чăрмавлать, Санкт-Петербургра  — çак мероприяти пăрăх çинчи ĕçсене кансĕрлет, тенĕ.

Çавăн пекех пăхăр 
 Сад ункин тоннелĕнчи инцидент

Асăрхавсем

Каçăсем 
 Глава XI. Развал СССР из книги Джузеппе Боффа «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994»
 Путч. Хроника тревожных дней 
 Глава из книги Е. М. Альбац «Мина замедленного действия. Политический портрет КГБ»
 Р. Г. Апресян. Народное сопротивление августовскому путчу 
 Тринадцать лет спустя, или Три дня ГКЧП
 Блестящие операции по манипуляция сознанием. «Государственный переворот» августа 1991 г.  // С. Г. Кара-Мурза. «Манипуляция сознанием», глава 26.
 Юрий шутов. «Начало 1990 года на флангах Истории» 

Перестройка
Август пăтăрмахĕ
Раççейри пăлхавсем
1991 çулхи çурла
1991 çул: СССР
1991 çул хирĕçĕвĕсем