Алюминий
Алюмини (), атăм йывăрăшĕ 26,9815386(8) г/моль (углерод шайĕпе), çемçе, çăмăл, шурă кĕмĕл металл, хавăрт йӳçекен, тачăлăхĕ 2,7 г/ см³, ирĕлнĕ температури 660 °C. Çĕр витĕмĕнче саралнипе алюмини 3-мĕш вырăнта, йӳçлĕкпе кремни хыççăн атăмсем хушшинче, 1-мĕш вырăнта — металлсем хушшинче. 

Алюминий — Менделеевăн периодикăллă системин  III ушкăнĕн  Alсимволĕллĕ хими элеменчĕ. Атăмлă нумĕрĕ — 13.

Истори 
Пĕрремĕш хут таса тĕсĕнче 1825 çулта шăратса кăларнă.

Физика уйрăмлăхĕсем 
Кĕмĕл-шурă металл, тачăлăхĕ 2,7 г/см3, тăсăлăвлă, ăшша- тата электро хăвăрт куçарăвлă. Шăрану температури 660 °C.

Изотопĕсем

Хими уйрăмлăхĕсем 
Тивĕçлĕ вăхăтсенче алюмини çийĕт çинçе те çирĕп оксидăн сийĕпе витĕннĕ, çавăнпа та ахаль япаласемпе хутшăнмасть:

H2O (t°); O2, HNO3 (вĕрелентермесĕрех)).

Al – хастар çĕнетекен металл.

Ахаль япаласемпе çамăллăн хутшанать:

1) йӳçлĕкпе:

4Al + 3O2 = 2Al2O3

2) галогенсемпе:

2Al + 3Br2 = 2AlBr3

3) ытти металмарсемпе вĕрилентерсен хутшăнать:

с серăпахутшăнса, алюмини сульфиче пулать:

2Al + 3S  =  Al2S3

азотпа хутшăнса, алюмини нитричĕ пулать:

2Al + N2  = 2AlN

углеродпа хутшăнса, алюмини карбичĕ пулать:

4Al + 3С = Al4С3

Алюминийĕн сульфичĕпе карбичĕ пĕтĕмпех гидролизпа тухаççĕ :

Al2S3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2S­

Al4C3 + 12H2O = 4Al(OH)3+ 3CH4­

Кăткăс хими япалисемпе:

4)  шывпа (хӳтĕлекен оксидлă сийне шуратса илсен, тĕслĕх, амальгамăласан):

2Al + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2­

5) сĕлтĕсемпе (тетрагидроксоалюминатсем тата урăх алюминатсем пулса тухаççĕ):

2Al + 2NaOH + 6H2O = 2Na[Al(OH)4] + 3H2­

6) Тăварлă тата шывпа хутăштарнă серăллă киcлотасенче ирĕлет:

2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2­

2Al + 3H2SO4(разб) = Al2(SO4)3 + 3H2

Ăшăтсан кислотасенче ирĕлет – йӳçетекенсенче:

2Al + 6H2SO4(тачă) = Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O

Al + 6HNO3(конц) = Al(NO3)3 + 3NO2­ + 3H2O

7) металлсене çĕнетет (алюминотерми):

8Al + 3Fe3O4 =  4Al2O3 + 9Fe

2Al + Cr2O3 = Al2O3 + 2Cr

Тивĕçлĕ вăхăтсенче алюмини çийĕт çинçе те çирĕп оксидăн сийĕпе витĕннĕ, çавăнпа та ахаль япаласемпе хутшăнмасть:

H2O (t°); O2, HNO3 (вĕрелентермесĕрех)).

Al – хастар çĕнетекен металл.

Ахаль япаласемпе çамăллăн хутшанать:

1) йӳçлĕкпе:

4Al + 3O2 = 2Al2O3

2) галогенсемпе:

2Al + 3Br2 = 2AlBr3

3) ытти металмарсемпе вĕрилентерсен хутшăнать:

серăпахутшăнса, алюмини сульфиче пулать:

2Al + 3S  =  Al2S3

азотпа хутшăнса, алюмини нитричĕ пулать:

2Al + N2  = 2AlN

углеродпа хутшăнса, алюмини карбичĕ пулать:

4Al + 3С = Al4С3

Алюминийĕн сульфичĕпе карбичĕ пĕтĕмпех гидролизпа тухаççĕ :

Al2S3 + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2S­

Al4C3 + 12H2O = 4Al(OH)3+ 3CH4­

Кăткăс хими япалисемпе:

4)  шывпа (хӳтĕлекен оксидлă сийне шуратса илсен, тĕслĕх, амальгамăласан):

2Al + 6H2O = 2Al(OH)3 + 3H2­

5) сĕлтĕсемпе (тетрагидроксоалюминатсем тата урăх алюминатсем пулса тухаççĕ):

2Al + 2NaOH + 6H2O = 2Na[Al(OH)4] + 3H2­

6) Тăварлă тата шывпа хутăштарнă серăллă киcлотасенче ирĕлет:

2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2­

2Al + 3H2SO4(разб) = Al2(SO4)3 + 3H2

Ăшăтсан кислотасенче ирĕлет – йӳçетекенсенче:

2Al + 6H2SO4(тачă) = Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O

Al + 6HNO3(конц) = Al(NO3)3 + 3NO2­ + 3H2O

7) металлсене çĕнетет (алюминотерми):

8Al + 3Fe3O4 =  4Al2O3 + 9Fe

2Al + Cr2O3 = Al2O3 + 2Cr

Çутçанталăкра тĕл пулни 
 Бокситсем – Al2O3 • H2O (SiO2, Fe2O3, CaCO3 хутăш)
 Нефелинсем – KNa3[AlSiO4]4
 Алуниты – KAl(SO4)2 • 2Al(OH)3
 Тăмлă çĕрсем (каолинпа хăйăр SiO2, акшарпа CaCO3, магнезитпа MgCO3)
Çутçанталăкра алюминий минералсенче тупăнать.
Вĕсен хăшĕсем:
Боксит Al2O3 • H2O (SiO2, Fe2O3, CaCO3 хутăшĕсемпе) 
Нефелин - (Na, K)2O × Al2O3 × 2SiO2
Корунд - Al2O3
Ronald ist ein rotschopf
Полевой шпат(ортоклаз) - K2O × Al2O3 × 6SiO2  
Каолинит – Al2O3 × 2SiO2  × 2 H2O
Алунит – ( Na, K )2 SO4  ×  Al2( SO4 )3  × 4Al( OH )3

Усă курни 

Конструкци материалĕ вырăнĕнче анлă ĕçе кĕртеççĕ. Алюминин тĕп хаклăхĕсем — çăмăллăх, податливость штамповке, коррозине хирĕç тăрасси (сывлăшра алюмини тӳрех Al2O3 тачă çипе витĕнет, вăлах ăна малалла йӳçĕкленесрен упрать), хăвăрт ăшă куçарулăх, наркăмăшсăрлăхĕ. Тĕслĕхрен, çак пахалăхсене пула алюминие тĕпел савăт-сапи тăвассинче усă кураççĕ.

Алюминийе тата унпа хутăшĕсене ракетă техникинче усă курни 
Алюминий гидричĕпе тĕрлĕ йӳçлекенсемпе çунакан шĕвексен хаклавĕсем.

Ювелир япалисем 
Алюмини малтан çӳллĕ хаклă шутланнă, унтан ĕнтĕ тĕрлĕ ювелирла япаласем ăсталанă. Каярах алюминии тупăçламалли çĕнĕ технологисем ĕçе кĕрсен, во много раз снизившие себестоимость. Халĕ алюминие хăш чух бижутери тунă ĕçре ус кураççĕ.

Кĕленче туни 
Кĕленче (кантăк) хатĕрленĕ чух алюминий фторидне, фосфатне тата йӳçĕкĕпе усă кураççĕ.

Алюмини тата унăн çыхăнăвĕсем ракета техникинче 
Алюминипе унăн çыхăнăвĕсемпе çивĕч хăват икĕ компонентлă ракета çунăк япалалăхĕ вырăнĕнче тата хытă çунăк япалалăхра тĕп çунăклăхĕ тăваççĕ. Тĕслĕхрен:
 Алюмини: çунăк япала ракетăсем валли. Порошок тата суспензи тĕсĕпе углеводородсенче тата урăх.
 Алюмини гидричĕ.
 Алюмини бораначĕ.
 Триметилалюмини.
 Триэтилалюмини.
 Трипропилалюмини.

Алюмини хутăш шăранчăкĕсем 
Конструкци материалĕнче усă курнă чух таса алюминие мар, унăн никĕсĕнчи тĕрлĕ шăранчăксене ĕçе кĕртеççĕ.
 Алюмини-магни шăранчăкĕсем коррозие хирĕç хăват тата лайăх пĕçерĕнеççĕ; вĕсенчен, сăмахран, хăвăрт чупакан кимĕ корпусне хатăрлеççĕ.
 Алюмини-марганец шăранчăкĕсем нумай енĕпе алюмини-магниллĕ евĕрлех.
 Алюмини-пăхăр шăранчăкĕсене (сăмахран, дюралюминие) вĕрилентерме юрать, çакă ĕнтĕ вĕсен хытăлăхне вăйлатать. Анчах та, вĕрилентернĕ материалсене çыпăçтарма юрамасть, çавăнпа самолётăн пайĕсене халиччен те заклёпкăсемпе çыхăнтараççĕ. Чылай пăхăрлă шăранчăк тĕсĕпе ылтăн евĕр, вара хăш чух ăна хаклă металла улăштарма пултараççĕ.
 Алюмини-кремни шăранчăкĕсене (силуминсем) шăратма питĕ мел. Вĕсенчен часах тĕрлĕ механисăмсен корпусĕсене хатĕрлеççĕ.
 Комплекс алюмини шăранчăкĕсем: авиаль.
 Алюмини питĕ хăвăрт куçаракан никĕсе Кельвинăн 1,2  температуринче çитет.

Алюмини урăх хутăшсенчи хушăмĕ 
Алюмини нумай шăранчăксен паллă компоненчĕ пулать. Тĕслĕхрен,  алюминиллĕ бронзăра тĕп компоненчĕсем — пăхăрпа алюмини.  Магниллĕ шăранчăксенче хушма вырăнне алюминие усă кураççĕ. Электровĕретес приборсенчи спиральсене тунă чух (урăх шăранчăксемпе пĕрле) фехрале (Fe, Cr, Al) усă кураççĕ.

Çĕнетекен евĕр 
 Термитăн компоненчĕ евĕр, алюмотерми валли.
 Алюминие сайра металсене хăйсен оксичĕсемпе галогеничĕсенчен тасатаççĕ.

Çавăн пекех пăхăр 
 Алюмини оксичĕ
 Алюмини гидроксичĕ

Каçăсем 

 Алюминий, Webelements çинче
 Алюминий в Популярной библиотеке химических элементов
 Алю-Ckaut 
 Алюминий АК5М2, деформируемые сплавы в чушках 
 Алюминий çĕр управĕсенче 

Çăмăл металсем
Техĕмлĕхсем
Çĕнетекенсем