Austurrísku hagfræðingarnir
Austurrísku hagfræðingarnir  eða Austuríski hagfræðiskólinn eiga eins og nafnið sýnir hugmyndalegar rætur að rekja til nokkurra hagfræðinga í Austurríki á 19. öld. Austurrísk hagfræði, oft kölluð Austurríski hagfræðiskólinn, er kenningaskóli innan hagfræðinnar. Skólinn byggir á sérstakri hugmyndastefnu sem hefur verið kennd við hann og hafði um leið mikil áhrif á hagfræði og hagkerfi um allan heim. Uppruni Austurríska hagfræðiskólans má rekja til Vínarborgar, með útgáfu bókar Carl Menger "Principles of Economics". 

Carl Menger var einn þeirra hagfræðinga, sem stóðu að „jaðarbyltingunni“ (e. marginal revolution) svonefndu í hagfræði um 1870, en með henni gátu hagfræðingar skýrt verðmyndun á frjálsum markaði betur en áður. Menger lagði meiri áherslu en starfsbræður hans á þeirri tíð á hlutverk tíma og óvissu. Fyrir honum var samkeppni á markaði þróun frekar en niðurstaða. Líkan nýklassískra hagfræðinga af uppboði, þar sem uppboðshaldari kallaði upp verð, uns hann fyndi jafnvægisverð, þar sem framboð og eftirspurn stæðust á, væri óraunhæft, þar sem enginn einn uppboðshaldari væri til og menn byggju ekki við fulla þekkingu.  Einn lærisveinn Mengers, Eugen von Böhm-Bawerk, sem var fjármálaráðherra Austurríkis um skeið og prófessor í hagfræði í Vínarháskóla, gagnrýndi vinnuverðgildiskenningu Karls Marx og setti fram flókna kenningu um fjármagn. Böhm-Bawerk hélt málstofu í Vínarháskóla, sem margir kunnir hagfræðingar sóttu, þar á meðal sósíalistarnir Otto Bauer og Rudolf Hilferding, en einnig íhaldsmaðurinn Joseph Schumpeter og frjálshyggjumaðurinn Ludwig von Mises, sem er jafnan talinn helsti leiðtogi austurrísku hagfræðinganna á 20. öld. 

Mises var kennari Friedrichs A. von Hayeks, sem er einna nafnkunnastur austurrísku hagfræðinganna, þótt þeir deildu ekki alltaf skoðunum um eðli og aðferðir hagfræðinnar. Þeir Mises og Hayek voru hins vegar hjartanlega sammála um, að víðtækur áætlunarbúskapur eins og sósíalistar hugsuðu sér hann væri óframkvæmanlegur.  Segja má, að austurrísku hagfræðingarnir hafi flust frá Vínarborg til New York, þegar Mises gerðist kennari í New York-háskóla, en tveir lærisveinar hans, Israel Kirzner og Murray Rothbard, hafa haldið áfram rannsóknum í anda hans. Kirzner þykir merkasti „austurríski hagfræðingurinn“ í lok 20. aldar, en hann hefur einkum skrifað um það hlutverk, sem framkvæmdamenn gegna í því að afla þekkingar og miðla henni um hagkerfið, en það valdi miklu um sköpunarmátt þess.

Flestir eða allir austurrísku hagfræðinganna eru frjálshyggjumenn, og margir þeirra eru félagar í Mont Pèlerin Society, alþjóðlegu málfundafélagi frjálshyggjumanna. Þótt þeir séu sammála Chicago-hagfræðingunum um kosti frjálsra viðskipta, gagnrýna þeir þá fyrir að telja, að beita megi aðferðum náttúruvísinda í hagfræði. Austurrísku hagfræðingarnir þykja hins vegar sumir einstrengingslegir í afstöðu sinni til vísinda og stjórnmála, sérstaklega Rothbard og nemendur hans.

Austurríski skólinn skoðaði sérstaklega hegðun fólks í stað þess að horfa til markaða, fyrirtækja og auðlinda eins nýklassísk hagfræði gerir. Austurríski skólinn byggir því á þeirri grundvallarreglu að hagfræðikenningar skuli eingöngu vera sprottnar af mannlegum athöfnum. Hagfræðiskólinn hefur verið mikið gagngrýndur af öðrum hugmyndaskólum hagfræðinnar fyrir þá tregðu að notast við stærðfræðilegar framsetningar og jöfnur til rökstuðnings við kenningar sínar. Hagfræðingar innan skólans hafi á móti fært rök gegn því að beita stærðfræðilegum jöfnum, því að slíkt sé erfitt eða ómögulegt þar sem ekki er hægt að fanga mannlega hegðun með slíkum hætti í ljósi óútreiknanlegs eðlis mannsins. Skólinn reiðir sig því að mörgu leiti á meiri heimspeki og hugmyndasmíði frekar en mælingar og útleiðslur með stærðfræði.

Mikilvæg framlög skólans til hagfræðinnar 
Austurríski hagfræðiskólinn hefur í gegnum tíðina þróað mikið af mikilvægum kenningum sem í dag eru notaðar í hagfræði. Fórnarkostnaður, verðbólga og hagsveiflur eru meðal þeirra framlaga sem skólinn hefur komið með. Í Austurríska hagfræðiskólanum hafa verið þrjár meginbylgjur í hugsunarhætti og skiptast þær bylgjur niður eftir stofnun skólans og fram að fyrri heimsstyrjöldinni, millistríðsáranna, og að lokum tímans eftir seinni heimsstyrjöldina.

Fyrsta bylgjan (Seinnihluti 19 aldar til fyrrihluta 20 aldar) 
Fyrsta bylgjan einkenndist af framlögum frá Menger, Böhm-Bawerk og Wieser. Helstu framlög á fyrstu bylgjunni lagði grunninn að kenningum sem síðan hafa verið þróaðar enn frekar.

Fórnarkostnaður: Austurríski hagfræðingurinn, Friedrich von Wieser gaf fyrstur út kenninguna um fórnarkostnað. Fórnarkostnaður vísar til andvirði næstbesta valmöguleika sem stóð til boða þegar tiltekin ákvörðun er tekin. Við allar ákvarðanatökur þarf að vega og meta hvern valmöguleika og taka tillit til þeirra ákvarðana sem ekki geta verið teknar í staðinn, þar sem einstaklingur fórnar tíma eða fjármagni við það að taka eina ákvörðun fram yfir aðra.

Fórnarkostnaður er lykilhugtak í almennri hagfræði þegar kemur að úrlausn mála vegna skorts og nýtni efna. 

Fjármagn og vextir: Austurríska kenningin um fjármagn og vexti var fyrst þróuð af Eugen Böhm von Bawerk árið 1888. Hann setti fram ítarlega greinagerð um grundvallaratriði kapítalískrar framleiðslu. Þar lagði hann fram að vextir og hagnaður ráðist af tveimur þáttum, það er framboði og eftirspurn á markaði fyrir endanlegar vörur og tímaval. Í þessu verki byggði Böhm-Bawerk á tímavalshugmyndum Carl Menger og fullyrti að það væri alltaf munur á verðmætum á núverandi vörum og framtíðarvörum af jöfnum gæðum, magni og formi. Ennfremur minnkar verðmæti framtíðarvara eftir því sem tíminn sem nauðsynlegur er til að útbúa þær eykst. Kenningin kynnir hugmyndina um tímaskipulag framleiðslunnar og dregur fram hvernig mismunandi framleiðslustig krefjast mismunandi tíma. Vextir gegna mikilvægu hlutverki við að samræma úthlutun auðlinda yfir tíma.

Kenningar Böhm-Bawerk hefur haft varanleg áhrif á efnahagslega hugsun, sérstaklega innan austurríska skólans. Það stuðlaði að skilningi á vöxtum, fjármagnsmyndun og samspili sparnaðar og fjárfestingar.

Huglægt gildi: Ein af grundvallar keningum austurrískrar hagfræði er huglæga gildiskenningin. Fyrst þróuð af Carl Menger árið 1871 og fullyrðir að verðmæti vöru og þjónustu ráðist af notagildi hvers og eins einstaklings af vörunni, þvert á móti klassískri kenning um verðmæti, sem var ríkjandi á þessum tíma. Austurríski skólinn hélt því fram að verðmæti væri ekki eðlislægur eiginleiki af vöru heldur birtingamynd þess hvernig einstaklingur upplifir og metur vöruna. Þessi huglægi þáttur verðmætis gerði Menger kleyft að útskýra þróun peninga sem skiptiðils, verðlagningu í viðskiptum og lagði grunninn að kenningunni um jaðarnytsemi. Þessi innsýn gjörbylti hagfræðilegri hugsun og lagði grunninn að nútímarekstrarhagfræði.

Hagfræðileg jaðarhyggja: Ein af þeim kenningum sem sprottið hefur af upphaflegu kenningu Carl Menger um jaðarnytsemi. Hagfræðileg jaðarhyggja lýsir því hvernig verðmæti vöru og þjónustu ræðst af jaðarnytjum af hverri viðbótareiningu af henni og hvernig fyrra magn ræður því hversu mikil jaðarnyt eru af þeirri næstu. Kenningin staðhæfir að ástæða þess að verð á t.d. demöntum er hærri en verð á vatni sé meðal annar vegna þess að ánægjan af “einni auka einingu” af demöntum sé meiri en af “einni auka einingu” af vatni. Þrátt fyrir að vatn hafi meiri notagildi, þá hefur demantur meiri jaðarnyt.

Önnur bylgja (Millistríðsárin) 
Bylgja tvö einkenndist af framlögum frá Mises og Hayek. Helstu framlög bylgju tvö snúa að hagsveiflum, pólitískrar frjálshyggju og verðlagskenninga.

Verðbólga: Austurrískir hagfræðingar eins og Mises og Hayek litu á verðbólgu sem fyrst og fremst peningalegt fyrirbæri. Þeir sögðu að verðbólga stafaði af auknu peningamagni þar sem peningamagn stækkar hraðar en aukning á vörum og þjónustu í hagkerfinu þá leiðir það til almennrar hækkunnar á verði. Verðbólgan skekkir verðmerki sem gerir einstaklingum og fyrirtækjum erfitt fyrir að taka upplýstar og efnahagslegar ákvarðanir. Bæði Mises og Hayek voru andvígir hugmyndinni um Seðlabanka og sögðu þá geta meðvitað stjórnað hagkerfinu með því að stjórna verðlaginu. Þeir töldu að verðlag myndi jafna sig náttúrulega ef markaðurinn fengi að starfa óhindrað og að yfirvöld ættu að halda sig fjarri því að skapa of mikinn fjármagnslegan hreyfingarhraða eða óstöðugar aðstæður.

Hagfræðingarnir undirstrikuðu mikilvægi peningamagns í umferð á þróun verðlags, þegar auknu peningamagni er ekki samsvarað með aukinni framleiðni á öllum vörum og þjónustu. Þegar slíkt á sér stað getur verð á ákveðnum vörum aukist hraðar en á öðrum, sem leiðir til aukins misræmis á hlutfallslegu verði á vörum. Þessi breyting á hlutfallslegu verði leiðir til þess að ójafnvægis. Það skipti miklu máli hvar í hagkerfinu pening er dælt inn, en ef seðlabankar auka peningamagn með því að kaupa matvörur eins og korn, þá mun verð á korni aukast áður en verð á öðrum vörum fylgir þeirri þróun eftir.

Hagsveiflur: Austurríski skólinn hefur lagt mikið til kenningarinnar um hagsveiflur allt frá árinu 1912 þegar Mises gaf út ritið Austrian Business Cycle Theory, oft nefnt ABCT. Austurríska kenningin um hagsveiflur byggir á því að peningaflæði inn í hagkerfi hafi áhrif á jafnvægi í hagkerfinu. Austurríska kenningin er að mörgu leyti ósammála klassísku kenningunni um hagsveiflur, en þó hefur margt úr austurrísku kenningunni verið innleidd yfir í þá klassísku. Austurríska kenningin um hagsveiflur var meðal annars ein sú fyrsta til að benda á mikilvægi peningastefnu landsins á hagkerfið ásamt því að varpa ljósi á mikilvægi fjármálamarkaða. Samkvæmt austurrísku fræðinni eru fjármálamarkaðir og dreifing fjármagns í hagkerfinu lykilþættir í hagsveiflum, margir af hagfræðingur austurríska skólans hafa lengi bent á ójafna dreifingu sem stóran áhrifaþátt sem getur leitt til alvarlegra kreppa. Í kjölfar fjármálakreppunnar 2007-2008 hafa margir klassískir hagfræðingar veitt þessari kenningu meiri viðurkenningu en áður.

Þekking í samfélagi: Friedrich Hayek þróaði þá kenningu sem byggði á hagkvæmni sjálfstæðra markaða í stað miðstýringar. Kenning Hayek bætti við þá þekkingu að sjálfstæðir markaðir væru betri í að deila þekkingu í samfélagi og gagnrýndi þannig þá hugmyndafræði sem sóvíetríkin notuðust við, að miðlæg stýring á mörkuðum væri óhagkvæm.

Þriðja bylgja (mið-20 öldin til nútíðar) 
Þriðja bylgjan hefur að mestu byggt á fyrri kenningum og bætt við þær, þriðja bylgjan einkennist af fjölbreytilegum sjónarhornum og fræðilegri nálgun sem beitir Austurrísku hugsuninni á raunveruleg málefni og pólitískar stefnur.

Lög og Hagfræði: Austurrísku hagfræðingarnir Israel Krizner og Richard Posner innleiddu Austurrísku fræðina inn í kenningar um lög og hagfræði. Þessi nálgun lagði áherslu á mikilvægi eignarréttar og lagaramma við mótun efnahagslegrar hegðunar.

Frumkvöðlakenningin: Israel Kirzner vann mikið í kenningunni um frumkvöðlavinnu og bætti við þá kenningu dýpri skilning á hvernig frumkvöðlar hafa áhrif á markaði. Vinna Kirzner byggir að mestu á svokallaðri áverkni frumkvöðla sem hann rökræddi að væri mikilvægur eiginleika frumkvöðla til að koma auga á tækifæri þar sem aðrir hafi ekki fundið áður og slíkur eiginleiki væri góður fyrir hagkerfið í heild sinni.

Listi yfir hagfræðinga kenndir við skólann. 
Ótal margir þekktir hagfræðingar eru kenndir við Austurríska Hagfræðiskólanum, enn fleiri hagfræðingar ótengdir skólanum hafa einnig dregið mikinn innblástur frá hugmyndafræði og kenningum skólans. Margir af þekktustu hagfræðingum tengdir skólanum hafa komið frá fyrri tímum skólans um og í kringum stofnun skólans, þó eru enn í dag margir starfandi hagfræðingar sem tengja má við skólann eins og Israel Kirzner og Peter Boettke. Helstu hagfræðingarnir tengdir skólanum:

Carl Menger (1840 - 1921) 
Menger var áhrifamikill austurrískur hagfræðingur og stofnandi austurríska hagfræðiskólans. Menger ákvað að læra hagfræði árið 1867 og leiddi sá lærdómur af sér hið byltingakennda verk Mengers Grundsätze der Volkswirtschaftslehre  sem kom út árið 1871 en hún lagði grunninn að stofnun skólans. Menger lagði áherslu á huglæga kenningu um verðmæti og hélt því fram að verðmæti vara réðist af óskum og vali hvers og eins. Þessar hugmyndir Menger ögruðu kenningum hinna klassísku hagfræðingana með jaðarkenninguna sína um að verð ákvarðast á mörkuðum og höfðu kenningar hans veruleg áhrif á þróun nútíma hagfræðilegrar hugsunar.  Ólíkt Javons og Léon Walras þá notaði Menger engar stærðfræðiformúlur né gröf við kynningu á jaðarkenningu sína.   Menger lagði mikla áherslu á ríkisstofnanir og sagði þær vera mikilvægar en á sama tíma ætti að vera hægt að gagnrýna þær á málefnalegan hátt og endurskoða starfsemi þeirra.

Eugen von Böhm-Bawerk (1851 - 1914) 
Eugen von Böhm-Bawerk  var austurrískur hagfræðingur sem átti mikilvægt framlag í þróun Austurríska hagfræðiskólans og einnig í nýklassískri hagfræði. Böhm-Bawerk starfaði sem prófessor í hagfræði og starfaði með hléum sem fjármálaráðherra Austurríkis á milli 1895 og 1904. Böhm-Bawerk er best þekktur fyrir þriggja binda verk sitt, Capital und Capitalzins, sem kynnir það sem hefur orðið einkennt sem austurríska kenningin um fjármagn.

Friedrich von Wieser (1851 - 1926) 
Friedrich von Wieser er talinn vera einn af upphaflegu hagfræðingum austurríska hagfræðiskólans, ásamt Menger og Böhm-Bawerk. Wieser gegndi kennslu við háskóla í Vín og Prag, þar til hann tók við af Menger sem kennari í Vín árið 1903. Wieser er þekktastur fyrir tvö meginverk, Der natürliche Werth , sem fjallar með vandlegum hætti um fórnarkostnað og kenninguna um álagningu, og verk hans Sozialökonomik , sem er metnaðarfull tilraun til alhliða endurupptöku á austurrískum kenningum í heild sinni og beitingu þeirra á raunheiminn.

Tvö helstu framlög Wiesers eru kenningin um álagningu, þar kemur fram að þáttaverð ræðst af framleiðsluverði og kenningin um fórnarkostnað sem grunnur gildiskenningarinnar. Við þróun þessara hugmynda má segja að Wieser hafi snúið nýklassískri hagfræði ákveðið í átt að rannsóknum á skorti og auðlindaúthlutun.

Friedrich Hayek  (1899 - 1992) 
Hayken var austurrísk-breskur hagfræðingur sem mikið hefur verið kenndur við austurríska skólann. Hayek sótti nám við Háskólann í Vínarborg og var meðal annars nemandi hjá Mises. Hayek var annar kynslóðar meðlimur austurríska skolans og var hann á sínum yngri árum áhugasamur um sósíalisma en varð meiri frjálshyggjumaður eftir að hafa lesið bók Mises um sósíalisma. Hayek varð mikill gagnrýnandi á Sósíalisma með árunum. Hayek skrifaði bókina  “Leiðin til ánauðar”  sem gagnrýnir harðlega miðstýringu ríkisvalds á hagkerfum og rökræðir þar að slíkt geti leitt til frelsissviptingar. Hayek hlaut jafnframt Nóbelsverðlaun árið 1974 fyrir framlög sín til kenninganna um fjármálastefnu og hagsveiflur. Hugmyndir Hayeks eru áhrifaríkar enn þann dag í dag.

Ludwig Von Mises (1881-1973) 
Einn af þekktari hagfræðingum Austuríska skólans er Ludwig Von Mises. Hann var austurrísk-amerískur hagfræðingur. Mises fæddist í Austurríki 1881 og flutti til Bandaríkjanna árið 1940. Mises var mikill frjálshyggjumaður og lagði mikið til hagfræðinnar á sínum árum. Þar má nefna framlög til kenninga um hagsveiflur og hið hagfræðilega reikniverkefni. Mises var einn sá fyrsti til að skrifa um Hagfræðilega Reikniverkefnið er hann gaf út ritið Economic Calculation in the Socialist Commonwealth. Kenningin varpaði ljósi á þá erfiðleika við að úthluta auðlindum og fjármagni í hagkerfum sem ekki væru stýrð af mörkuðum. Í stuttu máli byggir kenningin á þeim erfiðleikum sem fylgir því að taka hagkvæmar ákvarðanir og og stýra auðlindum með hagkvæmum hætti þegar engin leið er til að ákvarða verðmæti á vörum og þjónustu. Einnig gaf Mises út bókina Human Action: A Treatise on Economics árið 1949 sem fjallar um aðferð hans til að skilja uppbyggingu á mannlegri ákvarðanatöku.

Aðrir merkir hagfræðingar: 
Frank Fetter (1863 - 1949)
Gottfried Haberler (1900-1995)
Henry Hazlitt (1894 - 1993)
Israel Kirzner (1930 - 2020)
Leland Yeager (1894 - 2018)
Murray Rothbard (1926 - 1995)

Ekki er um tæmandi lista að ræða.

Hliðstætt efni 
 Chicago-hagfræðingarnir
 Virginíu-hagfræðingarnir

Tenglar og Heimildir 
 Hayek, F. A. (1945). "The use of knowledge in society." American Economic Review 35(4): 519-530.
 Kirzner, I. (1973). Competition and Entrepreneurship. Chicago, University of Chicago Press.
 Rothbard, M. N. (1993). Man, Economy, and State. Auburn, Ludwig von Mises Institute, Auburn University
 What is Austrian Economics? Austurrísku hagfræðingarnir samkvæmt lýsingu Ludwig von Mises Institute
 Society for the Development of Austrian Economics Samtök austurrískra hagfræðinga
 Austurrísku hagfræðingarnir eftir Eugen von Böhm-Bawerk 1891 
 Austrian Economics Forum  Vefspjall um austurríska hagfræði
 The Mont Pèlerin Society

Austurrískir hagfræðingar
Hagfræði