Jon Fosse
Jon Fosse (f. 29. september 1959) er norskur rithöfundur, leikskáld og þýðandi. Hann býr í Grotten, heiðurssetri norska ríkisins fyrir skáld í konungsgarðinum í Ósló. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 2023.

Fosse hefur skrifað rúmlega sjötíu verk, skáldsögur, frásagnir, ljóð, barnabókmenntir, ritgerðir og leikrit og hafa þau verið þýdd á fleiri en fimmtíu tungumál. Leikrit Fosse hafa verið flutt í öllum ríkjum Evrópu, mest í Þýskalandi og Frakklandi, en einnig í Póllandi, Englandi, Bandaríkjunum, Brasilíu, Ástralíu, Kúbu, Kína, Japan og Malaví. Hann hefur jafnframt þýtt fjölda leikrita og fagurbókmennta á norsku. 

Hann hefur hlotið mörg verðlaun fyrir bækur og leikrit sín og gjarnan hefur verið talað um hann sem eitt mikilvægasta leikskáld samtíðarinnar.

Verk Fosse einkennast af póstmódernískum mínimalisma og leikrit hans eru kennd við stefnu póstdramatísks leikhúss.

Á síðari árum hafði Fosse oft verið nefndur sem mögulegur Nóbelsverðlaunahafi í bókmenntum. Árið 2010 hlaut hann alþjóðlegu Ibsenverðlaunin og árið 2015 hlaut hann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir skáldsöguna Trilogien. Árið 2020 var verkið The Other Name. Septology I-II á langlista og árið 2022 var A New Name. Septology VI-VII á stuttlista alþjóðlegu Booker-verðlaunanna. Síðarnefnda verkið var einnig á lokalista National Book Critic’s Circle Awards og National Book Awards árið 2022.

Æviágrip
Jon Fosse fæddist í Haugesund og ólst upp í héraðinu Kvam í Harðangri. Hann flutti síðar til Bergen. Hann útskrifaðist með kandidatsgráðu frá Háskólanum í Bergen árið 1987, þar sem hann nam félagsfræði, heimspeki og bókmenntafræði. Árið 2015 hlaut Fosse heiðursdoktorsgráðu frá Háskólanum í Bergen.

Fosse vann sem blaðamaður hjá Gula Tidend frá 1979 til 1983. Árið 1985 var hann ritstjóri hjá blaðinu Militærnekteren. Hann var kenndi við Ritlistarakademíuna í Hörðalandi frá 1987 til 1993 og var jafnframt í mörg ár aðalráðgjafi hjá Norska samlaginu. Hann var í nokkur ár ritstjóri hjá tímaritinu Bøk ásamt Jan Kjærstad. 

Fosse hefur einnig verið meðlimur i bókmenntaráði norska rithöfundasambandsins, stjórnarmeðlimur hjá norska samlaginu og nýnorsku menningarmiðstöðinni og meðlimur í ritgerðaútgáfu norska menningarráðsins.

Frumraun Fosse í bókmenntum var árið 1983 með skáldsögunni Raudt, svart. Fyrsta leikrit hans, Og aldri skal vi skiljast, var frumsýnt 1994. Fosse hefur verið afar virkur sem skáldsagnahöfundur frá 1983 og leikritaskáld frá 1994 og hefur gefið út fjölda skáldsagna, ljóða, barnabókmennta, ritgerða og leikrita. Skáldsögurnarr Morgon og kveld, Trilogien og Septologien eru meðal vinsælustu verka hans, bæði hjá almenningi og meðal gagnrýnenda. 

Fyrsta leikrit Fosse, Og aldri skal vi skiljast, var frumsýnt í De Nationale Scene í Bergen árið 1994. Fosse hefur upp frá því samið meira en þrjátíu leikrit sem hafa öll verið uppsett og gefin út á bókum bæði á norsku og ensku. Mörg verkin hafa líka verið gefin út á öðrum tungumálum, alls um fimmtíu. Helstu skáldsögur Fosse hafa líka verið þýddar á rúmlega tuttugu mál, meðal annars ensku, þýsku, frönsku, sænsku og dönsku.

Fosse hefur einnig þýtt eða skrifað útgáfur af fjölda leikrita. Leikrit hans hafa verið sett á svið meira en þúsund sinnum og hann er það norska leikskáld sem hefur verið sett upp næstoftast, á eftir Henrik Ibsen og hann hefur stundum verið kallaður „hinn nýi Henrik Ibsen“.

Í leikritum Fosse hefur drama í hefðbundnum skilningi litla merkingu. Söguþráðurinn er yfirleitt drifinn áfram af innri baráttu persónanna fremur en af utanaðkomandi atburðum. Verk hans eru ljóðræn og hefur þeim verið lýst sem póstdramatísku leikhúsi.

Árið 2011 flutti Fosse inn í heiðurssetur norska ríkisins fyrir skáld, Grotten, þar sem hann býr með konu sinni, Önnu, og tveimur börnum þeirra. Anna Fosse er slóvakískur þýðandi, bókmenntafræðingur og germanisti. Hún útskrifaðist með doktorsgráðu í harmleikjum í norrænni samtímaleiklist við Slóvakísku vísindaakademíuna árið 2017 og hefur á seinni árum þýtt mörg höfuðverk norrænnar leiklistar úr norsku, sænsku og dönsku á slóvakísku. Árið 2013 snerist Fosse til kaþólskrar trúar.

Tilvísanir

Handhafar Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs
Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels
Norsk leikskáld