Joseph Stiglitz
Joseph Eugene Stiglitz er bandarískur ný-keynesískur hagfræðingur og prófessor við Columbia-háskólann í New York. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2001 og einnig hlaut John Bates Clark verðlaunin árið 1979. Stiglitz hefur starfað sem varaforseti og aðalhagfræðingur Alþjóðabankans auk þess að starfa sem meðlimur og formaður Hagráðsráðs í Bandaríkjunum. Stiglitz er mikill gagnrýnandi laissez-faire kapítalisma, aðferðafræði hnattvæðingar, og alþjóðlegar stofnanir ásamt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum. 

Árið 2009 skipaði Miguel d’Escoto Brockmann, forseti allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, Stiglitz sem stjórnarformann framkvæmdastjórnar Sameinuðu þjóðanna um umbætur á alþjóðagjaldeyris- og fjármálakerfinu, þar sem hann hafði umsjón með tillögugerðum og lét gera skýrslu um endurbætur á alþjóðlega peninga- og fjármálakerfinu. Frá árunum 2011 til 2014 starfaði Stiglitz sem forseti Alþjóða efnahagssambandsins (IEA). Verk hans einblína á tekjudreifingu, áhættustýringu eigna, stjórnarhætti fyrirtækja, og alþjóðaviðskipti.

Æviágrip 
Stiglitz fæddist þann 9. febrúar árið 1943 í Indíana ríki í Bandaríkjunum. Hann er gyðingur. Stiglitz byrjaði háskólanám sitt við Amherst University í Massachusetts, en lauk grunnnáminu við MIT háskólann, þar sem hann stundaði síðar framhaldsnám. Eftir doktorsnámið í MIT hélt hann til Englands í háskólann við Cambridge og starfaði þar við rannsóknir frá árunum 1965-1970. Í seinni tíð starfaði hann sem prófessor við hina ýmsu virta háskóla, eins og Oxford, Stanford og Yale. En frá árinu 2001 hefur hann gegnt störfum við Columbia-háskólann í New York. 

Stiglitz starfaði náið með Bill Clinton, fyrrum forseta Bandaríkjana, fyrstu ár hans í embætti. Clinton skipaði Stiglitz sem formann ‘Council of Economic Advisors’. Helsta framlag Stiglitz til ríkisstjórnar Clintons var aðkoma hans að hagfræðilegu hugmyndarinni ‘The Third Way’. Hún fjallaði um mikilvægi, en samt sem áður takmarkaða hlutverk ríkisstjórna. Að fullkomlega frjálsir markaðir eru sjaldan skilvirkir en afskipti ríkisins voru ekki alltaf rétta svarið. Stiglitz kom með grunnhugmyndina á þessu með rannsóknarvinnu sinni síðustu 25 árin áður en hann tók við formennsku innan ríkisstjórn Clintons.

Akademísk störf 
Árið 2000 stofnaði Stiglitz Initiative for Policy Dialogue, oft kallað IPD, sem er hugveita fyrir alþjóðlega þróun og hefur aðsetur við Columbia-háskólann, þar sem hann hefur starfað síðan 2001 og hlaut hæsta vottun háskólans (“university professor”) árið 2003. Hann var stofnformaður nefndar háskólans um hnattræna hugsun. Hann er einnig formaður við Brooks World Poverty Institute, sem rekið er af Háskólanum í Manchester.

Verðlaun og viðurkenningar 
Stiglitz hefur hlotið meira en 40 heiðursgráður, ásamt gráðum frá Cambridge og Harvard, og hefur hlotið verðlaun frá ýmsum ríkjum ásamt Bólivíu, Suður Kóreu, Kólumbíu, Ecuador, og Frakklandi.

Árið 2011 var Stiglitz nefndur sem einn af 100 áhrifamestu fólki í heiminum af tímaritinu Time.

Framlög hans til hagfræðinnar

Risk Aversion 
Eftir að hafa ljúkið doktorsnámi við MIT árið 1967, skrifaði Stiglitz fyrsta fræðiritið ásamt Michael Rothschild sem gefið var út í Journal of Economic Theory árið 1970. Í ritinu,  byggðu Rothschild og Stiglitz upp á kenningar Robert Solow of um áhættufælni - “risk aversion”. Þeir sýndu fram á sýndu fram á þrjár skilgreiningar á breytu X sem skýrðu að breyta X væri breytilegri en breyta Y, að öllu óbreyttu (ceteris paribus). Y jafngildir X auk gagnasuðs, þar sem hver áhættufælni einstaklingur velur Y fram yfir X, þar sem Y ber meiri þunga í halanum en engin samkvæmni var með tilliti til X. Þar sem X hafði hærri tölfræðilega dreifni en Y. Í seinna ritinu sem þeir skrifuðu rannsökuðu þeir fræðilegu afleiðingarnar af áhættufælni undir mismunandi aðstæðum, eins og til dæmis áhrif á ákvarðanir einstaklinga um sparnað eða framleiðsluákvarðanir fyrirtækja.

Henry George Theorem 
Stiglitz kom með framlag á kenningar um Fjármál hins opinbera og almannavalsfræði - Public Finance, meðal annars um fjármögnun framboðs á staðbundnum almannagæðum. Kenningar hans sýndu fram á að fjármögnun gæti átt sér stað með inngripi stjórnvalda á auðlindarentu eins og á landbúnaði þar sem auðurinn skapast vegna velferðarábata almannagæðanna. Með inngripi væri þá átt við að stjórnvöld afli skatttekna af sköpuðum auði frá almenningi, til að standast kostnað framboðs gæðanna. Stiglitz skýrði framlagið “Henry George theorem” til heiðurs klassíska hagfræðingsins Henry George sem var frægur fyrir kenningu sína um landvirðisskatt - “land value tax”. Stiglitz rökstuddi að samkeppni almannagæða færi fram landfræðilega. Þar sem aukin samkeppni fyrir aðgang velferðarbætanda gæða auki virði landsins um að minnsta kosti jafn mikið og kostnaðurinn við framboð gæðanna. Stiglitz sýndi líka að einingaskattur á rentu væri nauðsynlegur til að geta boðið fram á hagkvæmasta framboð af fjárfestingum til almannagæða. Einnig sýndi hann að kenningin gæti fundið jaðarstærð borgar eða fyrirtækis.

Ósamhverfar upplýsingar 
Stiglitz er einnig víðþekktur fyrir verk sitt um ósamhverfar upplýsingar. Stiglitz hefur sérstakan áhuga á hugmyndinni um skimun (“screening”), þar sem annar aðilinn leitast við að fá upplýsingar um hinn, til dæmis gerir vinnuveitandi bakgrunnsskoðun á hugsanlegum starfsmanni til að tryggja að það séu ekki falin einkenni. Stiglitz fullyrðir að þegar aðilar hafa ekki sömu upplýsingar muni markaðurinn ekki ná skilvirkri niðurstöðu. Hagfræðin gengur oft út frá þeirri forsendu að aðilar hafi aðgang að sömu upplýsingum en hægt er að breyta þeim til að sýna áhrif ósamhverfra upplýsinga. Stiglitz hefur lagt mikla áherslu á vátryggingamarkaði, þar sem tryggingafélög hafa ekki fullar upplýsingar um áhættu viðskiptavina sinna. Það er hér sem skimunin kemur inn, þar sem tryggingafélög geta hvatt viðskiptavini sína til þess að veita aðgang að fleiri upplýsingum gegn lægra iðgjaldi. Með því að aðgreina áhættuflokkana hagnast bæði tryggingafélögin með hagkvæmari verðlagningu og þau sem bera minni áhættu með því að greiða lægra iðgjald frekar en að niðurgreiða áhættusamari einstaklinga.

Stiglitz heldur því fram að hagfræðileg líkön geti verið villandi ef þau hunsa ósamhverfni upplýsinganna sem eiga sér stað. Hann hefur verið meðhöfundur margra verka sem spanna margvísleg efni sem sýna skaðleg áhrif ósamhverfra upplýsinga. Það var þetta framlag til hagfræðinnar sem vann honum ásamt hagfræðingunum George A. Akerlof og A. Michael Spence Nóbelsverðlaunin í hagfræði.

Einkasölusamkeppni 
Stiglitz ásamt Avinash Dixit, bjó til líkan um einkasölusamkeppni sem er staðkvæmd fyrir hefðbundnum líkönum fullkominnar samkeppninnar. Líkanið kallast Dixit-Stiglitz model. Þeir sýndu fram á að í aðstæðum þar sem margfeldishagkvæmni (increasing returns to scale) á sér stað, er innkoma fyrirtækja inn á markað of lítil fyrir samfélagið. Líkanið varð seinna meir dýpkað og sýndi fram á að ef neytendur eru opnir fyrir fjölbreytileika gæti innkoma nýrra fyrirtækja á markaðinn orðin of mikil. Líkanið hafði mikil áhrif á alþjóðahagfræði, meðal annars í fræði verslunar milli landa (trade theory) og skipulagningu iðnaðar í löndum, sem var mikið nota af alþjóðahagfræðingi Paul Krugman í greiningunni hans um óhlutfallslega yfirburði.

Shapiro-Stiglitz efficiency wage model 
Stiglitz rannsakaði líka hagkvæmustu laun (efficiency wages) og tók stóran þátt í líkani sem varð seinna meir að Shapiro-Stiglitz líkanið. Líkanið útskýrir af hverju atvinnuleysi sé þrátt fyrir að atvinnumarkaðurinn er í jafnvægi, af hverju laun eru ekki prúttuð nægilega niður af atvinnuleytendum (að því gefnu að engin lágmarkslaun séu til), sem leiðir til þess að allir sem vilja vinnu, finna vinnu. Auk þess greindu þeir hvort neoklassískar kennidæmið gæti útskýrt ósjálfrátt atvinnuleysi. Shapiro og Stiglitz gáfu mögulegt svar við þessar spurningar árið 1984, þar sem þeir héldu því fram að atvinnuleysi sé drifið af kerfisbundnu atvinnuleysi. Tvö viðhorf styðja málið, eitt var að vinnuafl getur ákveðið framlag og ákefð aftur á móti er fjármagn fast, annars vegar að það er kostnaðarsamt fyrir fyrirtæki að liggja puttan á púlsinn til að mæla hversu mikið framlag hver og einn starfsmaður er að gefa af sér.

Hagfræðileg sjónarmið

Skoðanir um skattamál 
Stiglitz er hlynntur því að efnameiri fólk leggur meira til samfélagsins í formi auðlegðarskatts, til þess að minnka ójöfnuð. Stiglitz talaði um að skattar á vellauðugt fólk ætti að vera 70%. Hann heldur því fram að auðlegðarskattur á fjölskylduauð sem hefur myndast i gegnum margar kynslóðir sé áhrifameiri þegar kemur að jafnrétti í skattkerfinu, þó að aukin skattlagning á launahæsta fólkið á vinnumarkaði myndi hafa áhrif á jafnrétti en samt ekki jafn mikil samkvæmt Stiglitz. Megnið af auðnum í dag erfiðst á milli kynslóða, Stiglitz lýsti því að flestir milljarðamæringar í dag unnu „sæðis happdrættið” með því að hafa milljarðamæringa sem foreldra, þannig væri réttast að auka skattlagningu þeirra í stað launahæsta fólkið. Stiglitz studdi hugmyndir Elizabeth Warren’s um auðlegðarskatt í Bandaríkjunum, 2% skatt á eignir fólks yfir 50 milljónir bandaríkjadala og 3% skatt á eignir yfir einum milljarð bandaríkjadala.

Græna hagkerfið 
Stiglist er mikill talsmaður þess að koma á fót grænu hagkerfi. Hann studdi „The Green New Deal”, þar sem hann heldur fram að samningurinn muni auka heildareftirspurn í hagkerfinu og byrja nýja efnahagsuppsveiflu. Stiglitz lýsti loftslagskreppunni sem þriðju heimsstyrjöldinni.

Reglugerðir 
Stiglitz var ósammála mörgum um það að treysta eingöngu á að fyrirtæki og stofnanir stundi viðskipti fyrir eigin hagsmuni til þess að ná fram velferð í samfélaginu. Heldur er það nauðsynlegt samkvæmt Stiglitz að hafa skýrar leikreglur, lög og siðferði þegar kemur að viðskiptum, til þess að fyrirtæki fari eftir leikreglum.

Bækur 
Stiglitz er höfundur fjölda bóka. Þær nýjustu eru:

 Stiglitz, Joseph E. (2019). People, Power, and Profits: Progressive Capitalism for an Age of Discontent. (2019)
 Stiglitz, Joseph E. (2016). The Euro: How a Common Currency Threatens the Future of Europe (2016)
 Stiglitz, Joseph E. (2015). The Great Divide: Unequal Societies and What We Can Do About Them (2015)
 Stiglitz, Joseph E. (2015). Rewriting the Rules of the American Economy: An Agenda for Growth and Shared Prosperity (2015)
 Stiglitz, Joseph E. (2014). Creating a Learning Society: A New Approach to Growth Development and Social Progress (2014)

Hægt er að skoða lista yfir öll hans rit á vefsíðu Columbia háskólans.

Samkvæmt Open Syllabus er Stiglitz sá fimmti sem oftast er vitnað í á háskólaskrám yfir hagfræðinámskeið.

Tilvísanir 

Bandarískir hagfræðingar
Nóbelsverðlaunahafar í hagfræði