સુદર્શન
સુદર્શન એ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા સંપાદિત માસિક હતું. પોતાનું સામયિક 'પ્રિયંવદા' (સ્થાપના: ઓગસ્ટ ૧૮૮૫) સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં બંધ કર્યા બાદ મણિલાલે ઓક્ટોબર ૧૮૯૦માં 'સુદર્શન' શરૂ કર્યું હતું. મણિલાલના મૃત્યુ પછી આ સામયિકનું તંત્રીપદ થોડો સમય આનંદશંકર ધ્રુવે અને એમના પછી મણિલાલના નાના ભાઈ માધવલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ સંભાળ્યું હતું, અને ત્યારબાદ તે બંધ પડ્યું હતું.

ઈતિહાસ
મણિલાલે પોતાની પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દીનો પ્રારંભ સ્ત્રીઓ માટેના સામયિક 'પ્રિયંવદા'થી કર્યો હતો, જેમાં મોટાભાગે સ્ત્રી-કેળવણી વિષયક લખાણો પ્રગટ થતાં હતાં. પરંતુ પાંચ વર્ષ બાદ એમને લાગ્યું કે જે વર્ગ માટે આ સામયિક શરૂ કરવામાં આવ્યું છે એ વર્ગ તરફથી જોઈએ એવો પ્રતિભાવ મળતો નથી. આથી સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં 'પ્રિયંવદા'નો અંતિમ અંક પ્રગટ થયા બાદ મણિલાલે સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં એ જ સામયિકનું નવું નામ 'સુદર્શન' રાખીને એનો પહેલો અંક ઑક્ટોબર ૧૮૯૦માં પ્રગટ કર્યો હતો. આમ 'પ્રિયંવદા' કે જેમાં માત્ર સ્ત્રીવર્ગને ઉદ્દેશીને લખાયેલ લખાણો પ્રગટ થતાં હતાં, એમાંથી 'સુદર્શન' શરૂ કર્યા બાદ મણિલાલે પોતાની પ્રવૃત્તિનું ક્ષેત્ર વિસ્તાર્યું હતું. सत्यं परं धीमहि — એ આ સામયિકનો ધ્યેયમંત્ર હતો.

'સુદર્શન'ના પ્રથમ અંકમાં મણિલાલે લખ્યું હતું કે:

પ્રકાશિત સામગ્રી
બીજા અનેક કવિઓની માફક કલાપીની પ્રથમ કાવ્યકૃતિ 'ફકીરી હાલ' આ સામયિકમાં પ્રગટ થઈ હતી. મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ 'કાન્ત'નું બળવંતરાય ઠાકોરને ઉદ્દેશીને લખાયેલું કાવ્ય 'સખા પ્રતિ ઉક્તિ' આ સામયિકમાં પ્રગટ થયું હતું. પાછળથી 'આત્મનિમજ્જન' નામના પુસ્તકમાં સંગ્રહિત થયેલા મણિલાલના બધાં જ કાવ્યો પ્રથમ 'પ્રિયંવદા' કે 'સુદર્શન'માં પ્રકાશિત થયાં હતાં. 'શ્રીમદ્ ભગવદગીતા'નો અનુવાદ અને 'ગુલાબસિંહ' નામની નવલકથા, જે 'પ્રિયંવદા'માં હપ્તાવાર પ્રગટ પ્રગટ થતાં હતાં, એ 'સુદર્શન'માં પૂર્ણાહૂતી પામ્યા હતા.

મણિલાલના મૃત્યું બાદ 'પ્રિયંવદા' અને 'સુદર્શન'માં પ્રગટ થયેલાં મણિલાલના લગભગ બધા જ ગદ્યલખાણો 'સુદર્શન ગદ્યાવલિ' (૧૯૦૯) શિર્ષક હેઠળ આનંદશંકર ધ્રુવ દ્વારા સંપાદિત થઈને હિંમતલાલ છોટાલાલ પંડ્યા અને પ્રાણશંકર ગૌરિશંકર જોશી નામના મણિલાલના બે પ્રશંસકો દ્વાર પ્રગટ થયાં હતાં.

સંદર્ભો

પૂરક વાચન
 

મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી
ગુજરાતી સામયિકો