અલકનંદા નદી
અલકનંદા નદી ભારતીય ઉપખંડની સૌથી વધુ મહત્વની તેમ જ પવિત્ર એવી ગંગા નદીની ઉપનદી તેમજ ઉત્તર ભારતની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. અલકનંદા એ ગંગા નદીનાં ચાર નામો પૈકીનું એક નામ છે. ચાર ધામમાં ગંગા નદીનાં ઘણાં રુપ અને નામ જોવા મળે છે. ગંગોત્રી ખાતે ગંગા નદીને ભાગીરથીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. કેદારનાથ ખાતે મંદાકિની અને બદ્રીનાથ ખાતે અલકનંદા નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

અલકનંદા નદી ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં શતપથ અને ભગીરથ ખડક નામક હિમનદીમાંથી નીકળે છે. આ સ્થાન ગંગોત્રી કહેવાય છે. અલકનંદા નદી પહાડોની ખીણમાં લગભગ ૨૨૯ કિલોમીટર જેટલું અંતર કાપે છે. દેવ પ્રયાગ અથવા વિષ્ણુ પ્રયાગ ખાતે અલકનંદા અને ભાગીરથી નદીઓનો સંગમ થાય છે અને ત્યારબાદ અલકનંદા નામ સમાપ્ત થઇ કેવળ ગંગા નામ વડે ઓળખાય છે. અલકનંદા નદી ચમોલી, તેહરી અને પૌડી જિલ્લાઓમાંથી પસાર થઇને આગળ વહે છે. ગંગા નદીમાં વહેતા પાણીમાં અલકનંદા નદીના પાણીનું યોગદાન ભાગીરથી નદી કરતાં વધારે પ્રમાણમાં છે. હિંદુઓના પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થળ બદ્રીનાથ અલકનંદા નદીના તટ પર જ વસેલું છે. રીવર રાફ્ટિંગ જેવી સાહસિક નૌકા રમત માટે આ નદી ખુબ જ લોકપ્રિય છે. તિબેટની સીમા પાસે આવેલા કેશવપ્રયાગ નામના સ્થળ પર આ નદી આધુનિક સરસ્વતી નદી સાથે મળે છે. કેશવપ્રયાગ બદ્રીનાથ કરતાં અધિક ઊંચાઈ પર આવેલું છે.

અલકનંદા નદી ક્યાંક ખુબ જ ઊંડી, તો ક્યાંક છીછરી છે. આ નદીની સરેરાશ ઊંડાઈ ૫ ફૂટ (૧.૩ મીટર) જેટલી છે અને મહત્તમ ઊંડાઈ ૧૪ ફૂટ (૪.૪ મીટર) જેટલી છે.

પંચ પ્રયાગ 
અલકનંદા નદીની પાંચ ઉપનદીઓ એટલે કે સહાયક નદીઓ આવેલી છે, જે ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં પાંચ અલગ અલગ સ્થળો પર અલકનંદા નદી સાથે મળી જાય છે, જે પંચ પ્રયાગના નામથી ઓળખાય છે. આ પંચ પ્રયાગ નીચે પ્રમાણે છે:

 વિષ્ણુ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ શ્વેત ગંગા અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 નંદ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ નંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 કર્ણ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ પિંડારી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 રુદ્રપ્રયાગ, જ્યાં આગળ મંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 દેવ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.

બંધો 
અલકનંદા અને તેની ઉપનદીઓ પર કુલ ૩૭ જળબંધો નિર્માણ પામેલા, બાંધકામ હેઠળ અથવા યોજના હેઠળ છે, જેનો મુખ્ય ઉપયોગ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનો છે.

અલકનંદા નદી અને તેની ઉપનદીઓ પર અન્ય ૨૩ યોજનાઓનો પ્રસ્તાવ છે. આ યોજનાઓ નીચે પ્રમાણે છે.

કાંઠા પર આવેલા નગરો 
અલકનંદા નદીના કાંઠા પર બદ્રીનાથ, વિષ્ણુપ્રયાગ, જોશીમઠ, ચમોલી, નંદપ્રયાગ, કર્ણપ્રયાગ, રુદ્રપ્રયાગ, શ્રીનગર અને દેવપ્રયાગ જેવા નગરો વસેલા છે.

છબીઓ

સંદર્ભો

બાહ્ય કડીઓ 

 અલકનંદા નદી વિશે બ્રિટાનીકા ડૉટકૉમ પર માહિતી.
 બધાં પ્રયાગ વિશે માહિતી GMVN (ગઢવાલ મંડલ વિકાસ નિગમ)ની વેબસાઇટ પર.

ઉત્તરાખંડ
ભારતની નદીઓ