આર. શ્રીનિવાસન
આર. શ્રીનિવાસન (૭ જુલાઈ, ૧૮૬૦ – ૧૮ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૫) તરીકે જાણીતા દિવાન બહાદુર રેટ્ટામલાઈ શ્રીનિવાસન અનુસૂચિત જાતિના કાર્યકર અને બ્રિટિશ ભારતના તે સમયના મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી (વર્તમાન તમિલનાડુ)ના રાજકારણી હતા. તેઓ તમિલનાડુની દલિત જાતિ પરૈયારના આદર્શ અને મહાત્મા ગાંધીના સહયોગી તેમજ બી.આર.આંબેડકરના નિકટના સાથી હતા. આજે તેમને ભારતમાં અનુસૂચિત જાતિ આંદોલનના પ્રણેતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમણે ૧૮૯૩ માં આદિ દ્રવિડ મહાજન સભાની સ્થાપના કરી હતી.

પ્રારંભિક જીવન 
રેટ્ટામલાઇ શ્રીનિવાસનનો જન્મ ૧૮૬૦ માં મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં એક ગરીબ તમિળ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા રેટ્ટામલાઇના અંગ્રેજો સાથેના વેપારી સંબંધોને કારણે તેમનો પરિવાર તેમને કોઇમ્બતૂરની રહેણાંક શાળામાં મોકલી શક્યો હતો.શાળાના ૪૦૦ વિદ્યાર્થીઓમાં તેઓ એકમાત્ર પરૈયાર વિદ્યાર્થી હતા. બાદમાં તેમણે ઉટીમાં એકાઉન્ટન્ટ તરીકે કામ કર્યું જે તે સમયે મદ્રાસ પ્રાંતની ઉનાળાની રાજધાની હતી. ઉટી તે સમયે દલિત રાજકીય સક્રિયતાઓથી ભરેલું હતું અને શ્રીનિવાસનને આ પ્રવૃત્તિઓમાં રસ પડ્યો હતો.

તેઓ અનુસૂચિત જાતિના પ્રખ્યાત કાર્યકર્તા ઇયોથી ઠાસના સાળા હતા. જ્યારે ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાની અદાલતમાં વકીલ તરીકે પ્રેક્ટિસ કરતા હતા ત્યારે તેમણે ગાંધીજીના અનુવાદક તરીકે કામ કર્યું હતું. મહાત્મા ગાંધીએ તમિલમાં તેમની સહી "મો.કા" તરીકે મૂકવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ગાંધી" (મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી તમિલમાં).

શ્રીનિવાસને ૧૮૯૧માં પરૈયાર મહાજન સભાની સ્થાપના કરી હતી અને તેનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, જે પાછળથી આદિ-દ્રવિડ મહાજન સભામાં પરિવર્તિત થયું હતું. તેમણે ઓક્ટોબર ૧૮૯૩માં પરૈયાન નામનું તમિલ અખબાર શરૂ કર્યું હતું જેનું વેચાણ માસિક ધોરણે ચાર આનાની કિંમતે ચાર પાનાં સાથે શરૂ થયું હતું. જો કે, અખબારને તેના શરૂઆતના દિવસોમાં ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

શ્રીનિવાસન સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સહભાગી હતા અને તેઓ દેશ છોડીને ભાગી રહ્યા હોવાનો દાવો કરીને તેમની સામે ધરપકડનું વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૮૯૬માં તેમના અખબાર સામે કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો અને સંપાદકને લખેલા પત્રને ટાંકીને શ્રીનિવાસનને કોર્ટમાં ઘસડી જવામાં આવ્યા હતા. સંપાદક શ્રીનિવાસનને તેમનાં લખાણો માટે રૂ. ૧૦૦નો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો.

ગોળમેજી પરિષદ 

રેટ્ટામલાઇ શ્રીનિવાસને લંડનમાં પ્રથમ બે ગોળમેજી પરિષદો (૧૯૩૦ અને ૧૯૩૧)માં બી. આર. આંબેડકરની સાથે પરૈયાર જાતિસમૂહનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.૧૯૩૨માં, આંબેડકર, એમ.સી.રાજહ અને રેટ્ટામલાઇ શ્રીનિવાસન થોડા સમય માટે ગાંધીજી દ્વારા સ્થાપિત સર્વન્ટસ ઓફ અનટચેબલ સોસાયટીના બોર્ડમાં જોડાયા હતા. ૧૯૩૬માં તેમણે મદ્રાસ પ્રાંત અનુસૂચિત જાતિ પક્ષની સ્થાપના કરી હતી.

૧૯૩૬માં દલિતવર્ગોની સેવા બદલ અંગ્રેજ સરકારે તેમને 'દીવાન બહાદુર'ની ઉપાધિથી નવાજ્યા હતા.

સન્માન 

ભારત સરકારના ટપાલ વિભાગ દ્વારા રેટ્ટામલાઇ શ્રીનિવાસનની યાદમાં વર્ષ ૨૦૦૦માં એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી છે.

નોંધ

સંદર્ભ

પૂરક વાંચન 

 
 

સ્વાતંત્ર્ય સેનાની
૧૯૪૫માં મૃત્યુ