ચંદ્રયાન-૨
ચંદ્રયાન-૨ ( ) એ ચંદ્રયાન-૧ પછી ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દ્વારા વિકસિત બીજું ચંદ્ર સંશોધન મિશન છે. તેમાં ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષાનો સમાવેશ થાય છે, અને તેમાં વિક્રમ લેન્ડર અને પ્રજ્ઞાન ચંદ્ર રોવરનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે તમામ ભારતમાં વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક ઉદ્દેશ્ય ચંદ્રની સપાટીની રચનામાં ફેરફાર તેમજ ચંદ્રના પાણીના સ્થાન અને વિપુલતાનો નકશો અને અભ્યાસ કરવાનો છે.

22 જુલાઈ 2019 ના રોજ GSLV માર્ક III-M1 દ્વારા 09:13:12 UTC પર આંધ્ર પ્રદેશના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર ખાતે બીજા લૉન્ચ પેડ પરથી ચંદ્ર પરના તેના મિશન પર અવકાશયાનને લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. યાન 20 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યું હતું અને વિક્રમ લેન્ડરના ઉતરાણ માટે ભ્રમણકક્ષાની સ્થિતિ નક્કી કરવાના દાવપેચ શરૂ કર્યા હતા. લેન્ડર અને રોવર 6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ લગભગ 70° દક્ષિણના અક્ષાંશ પર દક્ષિણ ધ્રુવીય પ્રદેશમાં ચંદ્રની નજીકની બાજુએ ઉતરાણ કરવાના હતા અને એક ચંદ્ર દિવસ માટે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો હાથ ધરવાના હતા, જે લગભગ બે પૃથ્વી અઠવાડિયા જેટલો હોય છે. સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગ એ આવું કરવા માટે લુના 9 (સોવિયેત યુનિયન), સર્વેયર 1 (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) અને ચાંગે 3 (ચીન) પછી ચોથો દેશ બનાવ્યો હોત.

જો કે, 6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ લેન્ડ કરવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે લેન્ડર તેના ઇચ્છિત માર્ગથી ભટકી જતાં ક્રેશ થયું હતું. ISROને સબમિટ કરવામાં આવેલા નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ અહેવાલ મુજબ, ક્રેશ સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે થયું હતું. ISRO ઓગસ્ટ 2022માં ચંદ્રયાન-3 સાથે લેન્ડિંગનો ફરી પ્રયાસ કરશે..

ઇતિહાસ 

12 નવેમ્બર 2007ના રોજ, રોસકોસમોસ અને ઈસરોના પ્રતિનિધિઓએ ચંદ્રયાન-1ના ફોલો-અપ પ્રોજેક્ટ, ચંદ્રયાન-2 પર સાથે મળીને કામ કરવા માટે બે એજન્સીઓ માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.[16][17] ઓર્બિટર અને રોવરની મુખ્ય જવાબદારી ISROની હશે, જ્યારે Roscosmos લેન્ડરને પ્રદાન કરવાની હતી. ભારત સરકારે 18 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ યોજાયેલી અને વડા પ્રધાન મનમોહન સિંઘની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી કેન્દ્રીય કેબિનેટની બેઠકમાં મિશનને મંજૂરી આપી હતી.[18] અવકાશયાનની ડિઝાઇન ઓગસ્ટ 2009માં પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી, જેમાં બંને દેશોના વૈજ્ઞાનિકોએ સંયુક્ત સમીક્ષા હાથ ધરી હતી.[19]

ISRO એ ચંદ્રયાન-2 માટેના પેલોડને શેડ્યૂલ પર અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું હોવા છતાં,[20] મિશન જાન્યુઆરી 2013માં મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું અને 2016માં ફરી શેડ્યૂલ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે રશિયા સમયસર લેન્ડર વિકસાવવામાં અસમર્થ હતું.[21][22][23] 2012 માં, મંગળ પર ફોબોસ-ગ્રન્ટ મિશનની નિષ્ફળતાને કારણે ચંદ્રયાન-2 માટે રશિયન લેન્ડરના નિર્માણમાં વિલંબ થયો હતો, કારણ કે ફોબોસ-ગ્રન્ટ મિશન સાથે જોડાયેલ તકનીકી સમસ્યાઓ જે ચંદ્ર પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. ચંદ્રયાન-2 માટેના લેન્ડર સહિતની સમીક્ષા કરવાની જરૂર છે.[22] જ્યારે રશિયાએ 2015 સુધીમાં પણ લેન્ડર પ્રદાન કરવામાં અસમર્થતા દર્શાવી, ત્યારે ભારતે ચંદ્ર મિશનને સ્વતંત્ર રીતે વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું.[21][24] ચંદ્રયાન-2 માટે નવી મિશન સમયરેખા અને 2013માં લોન્ચ વિન્ડો સાથે ઉદ્ભવતા મંગળ મિશન માટેની તક સાથે, ન વપરાયેલ ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર હાર્ડવેરનો ઉપયોગ માર્સ ઓર્બિટર મિશન માટે પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.[25]

ચંદ્રયાન-2નું પ્રક્ષેપણ શરૂઆતમાં માર્ચ 2018 માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ વાહન પર વધુ પરીક્ષણો કરવા માટે પહેલા એપ્રિલ અને પછી ઓક્ટોબર 2018 સુધી વિલંબ થયો હતો.[26][27] 19 જૂન 2018ના રોજ, કાર્યક્રમની ચોથી વ્યાપક ટેકનિકલ સમીક્ષા બેઠક પછી, રૂપરેખાંકન અને ઉતરાણ ક્રમમાં સંખ્યાબંધ ફેરફારો અમલીકરણ માટે આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જે લોન્ચને 2019ના પહેલા ભાગમાં ધકેલવામાં આવ્યું હતું.[28] ફેબ્રુઆરી 2019માં એક પરીક્ષણ દરમિયાન લેન્ડરના બે પગને નજીવું નુકસાન થયું હતું.[29]

ચંદ્રયાન-2નું પ્રક્ષેપણ 14 જુલાઈ 2019, 21:21 UTC (15 જુલાઈ 2019 સ્થાનિક સમય અનુસાર 02:51 IST પર) માટે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 6 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ લેન્ડિંગની અપેક્ષા હતી.[30] જો કે, ટેકનિકલ ખામીને કારણે પ્રક્ષેપણ અટકાવવામાં આવ્યું હતું અને તેને ફરીથી શેડ્યૂલ કરવામાં આવ્યું હતું.[9][31][32] 22 જુલાઇ 2019 ના રોજ 09:13:12 UTC (14:43:12 IST) પર GSLV MK III M1 ની પ્રથમ ઓપરેશનલ ફ્લાઇટમાં પ્રક્ષેપણ થયું હતું.[33]
6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ, લેન્ડર તેના ઉતરાણના તબક્કા દરમિયાન, 2.1 કિમી (1.3 માઇલ) ઊંચાઈથી શરૂ થતા તેના ઉદ્દેશ્ય માર્ગથી ભટકી ગયું હતું,[34] અને જ્યારે ટચડાઉન પુષ્ટિની અપેક્ષા હતી ત્યારે સંચાર ગુમાવી દીધો હતો.[35][36] ક્રેશ [37][38] સૂચવતા પ્રારંભિક અહેવાલોને ISROના અધ્યક્ષ કે. સિવન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં જણાવ્યું હતું કે "તે હાર્ડ લેન્ડિંગ હોવું જોઈએ".[39] નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિએ તારણ કાઢ્યું હતું કે ક્રેશ સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે થયો હતો.[40] ISROના અગાઉના રેકોર્ડથી વિપરીત, નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિનો અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.[41]

ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટરે 18 ઓક્ટોબર 2021 ના ​​રોજ 14:52 UTC પર લુનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર સાથે સંભવિત જોડાણને ટાળવા માટે અથડામણ ટાળવાનો દાવપેચ કર્યો હતો. બંને અવકાશયાન ચંદ્ર ઉત્તર ધ્રુવ પર 20 ઓક્ટોબર 2021ના રોજ 05:45 UTC વાગ્યે ખતરનાક રીતે એકબીજાની નજીક આવે તેવી અપેક્ષા હતી.

ઉદ્દેશ્યો 

ચંદ્રયાન-2 લેન્ડરના પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્યો ચંદ્રની સપાટી પર સોફ્ટ-લેન્ડ અને રોબોટિક રોવર ચલાવવાની ક્ષમતા દર્શાવવાનો હતો.

ઓર્બિટરના વૈજ્ઞાનિક લક્ષ્યો છે:

 ચંદ્ર ટોપોગ્રાફી, ખનિજશાસ્ત્ર, તત્વની વિપુલતા, ચંદ્ર એક્ઝોસ્ફિયર અને હાઇડ્રોક્સિલ અને પાણીના બરફના હસ્તાક્ષરોનો અભ્યાસ કરવા માટે[43][44]
 દક્ષિણ ધ્રુવીય પ્રદેશમાં જળ બરફ અને સપાટી પર ચંદ્ર રેગોલિથની જાડાઈનો અભ્યાસ કરવા માટે[45]
 ચંદ્રની સપાટીને મેપ કરવા અને તેના 3D નકશા તૈયાર કરવામાં મદદ કરવા

ડિઝાઇન 
ચંદ્રયાન નામનો અર્થ સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં "મૂનક્રાફ્ટ" થાય છે.[46][47] આ મિશન આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા દ્વીપ પરના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાંથી 3,850 કિગ્રા (8,490 lb) ના અંદાજિત લિફ્ટ-ઓફ માસ સાથે જીઓસિંક્રોનસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ માર્ક III (GSLV Mk III) M1 પર લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.[3][11] [14][48] જૂન 2019 સુધીમાં, મિશનનો ખર્ચ ₹9.78 બિલિયન (અંદાજે US$141 મિલિયન છે જેમાં સ્પેસ સેગમેન્ટ માટે ₹6 બિલિયન અને GSLV Mk III M1 પર પ્રક્ષેપણ ખર્ચ તરીકે ₹3.75 બિલિયનનો સમાવેશ થાય છે.[49][50] ચંદ્રયાન- 2 સ્ટેકને શરૂઆતમાં લોન્ચ વ્હીકલ દ્વારા 170 કિમી (110 માઇલ) પેરીજી અને 40,400 કિમી (25,100 માઇલ) એપોજીની પૃથ્વી પાર્કિંગ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યું હતું.[51]

ઓર્બિટર 

ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર ધ્રુવીય ભ્રમણકક્ષા પર 100 કિમી (62 માઈલ)ની ઉંચાઈએ ચંદ્રની પરિક્રમા કરી રહ્યું છે.[52] તે આઠ વૈજ્ઞાનિક સાધનો વહન કરે છે; જેમાંથી બે ચંદ્રયાન-1 પર ઉડાડવામાં આવેલા સુધારેલા સંસ્કરણો છે. અંદાજિત લોન્ચ માસ 2,379 કિગ્રા (5,245 lb) હતો.[4][5][20][53] ઓર્બિટર હાઇ રિઝોલ્યુશન કેમેરા (OHRC) એ ઓર્બિટરથી લેન્ડરને અલગ કરતા પહેલા લેન્ડિંગ સાઇટના ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન અવલોકનો હાથ ધર્યા હતા.[2][52] ઓર્બિટરનું માળખું હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું અને 22 જૂન 2015ના રોજ ISRO સેટેલાઇટ સેન્ટરને આપવામાં આવ્યું હતું.[54][55]

 પરિમાણો: 3.2 × 5.8 × 2.2 મીટર [8]
 કુલ લિફ્ટ-ઓફ માસ: 2,379 કિગ્રા (5,245 lb) [3]
 પ્રોપેલન્ટ માસ: 1,697 kg (3,741 lb) [6]
 ડ્રાય માસ: 682 કિગ્રા (1,504 પાઉન્ડ)
 વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા: 1000 વોટ[8]
 મિશનનો સમયગાળો: ~ 7.5 વર્ષ, ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં ચોક્કસ પ્રક્ષેપણ અને મિશન મેનેજમેન્ટને કારણે આયોજિત 1 વર્ષથી લંબાવવામાં આવે છે

વિક્રમ લેન્ડર 

મિશનના લેન્ડરને વિક્રમ કહેવામાં આવે છે (સંસ્કૃત: विक्रम, lit. 'Valour' [58]) ઓડિયો સ્પીકર આઇકોન ઉચ્ચાર (સહાય·માહિતી) કોસ્મિક રે સાયન્ટિસ્ટ વિક્રમ સારાભાઈ (1919-1971)ના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમને વ્યાપકપણે મિશનના સ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ.[59] વિક્રમ લેન્ડર ઓર્બિટરથી અલગ થઈ ગયું અને તેના 800 N (180 lbf) પ્રવાહી મુખ્ય એન્જિનનો ઉપયોગ કરીને 30 km × 100 km (19 mi × 62 mi) ની નીચી ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષામાં ઉતર્યું. તેની તમામ ઓન-બોર્ડ સિસ્ટમ્સ તપાસ્યા પછી તેણે સોફ્ટ લેન્ડિંગનો પ્રયાસ કર્યો જેણે રોવરને તૈનાત કર્યું હશે, અને લગભગ 14 પૃથ્વી દિવસો સુધી વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ કરી. આ પ્રયાસ દરમિયાન વિક્રમ ક્રેશ-લેન્ડ થયો હતો.[1][37] લેન્ડર અને રોવરનું સંયુક્ત વજન આશરે 1,471 કિગ્રા (3,243 lb) હતું.[4][5]

અમદાવાદમાં સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC) દ્વારા 2013માં લેન્ડરનો પ્રારંભિક રૂપરેખાંકન અભ્યાસ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો.[21] લેન્ડરની પ્રોપલ્શન સિસ્ટમમાં વલણ નિયંત્રણ[60] માટે આઠ 58 N (13 lbf) થ્રસ્ટર્સ અને ISROની 440 N (99 lbf) લિક્વિડ એપોજી મોટરમાંથી મેળવેલા પાંચ 800 N (180 lbf) પ્રવાહી મુખ્ય એન્જિનનો સમાવેશ થાય છે.[61][62] શરૂઆતમાં, લેન્ડરની ડિઝાઇનમાં ચાર મુખ્ય થ્રોટલ-સક્ષમ લિક્વિડ એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ લેન્ડિંગ પહેલાં ચંદ્રની પરિક્રમા કરવાની નવી જરૂરિયાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે કેન્દ્રિય રીતે માઉન્ટ થયેલ ફિક્સ-થ્રસ્ટ એન્જિન [63] ઉમેરવામાં આવ્યું હતું. વધારાના એન્જિનથી સોફ્ટ લેન્ડિંગ દરમિયાન ચંદ્રની ધૂળના ઉપરની તરફના ડ્રાફ્ટને ઘટાડવાની અપેક્ષા હતી.[48] વિક્રમ 12° સુધીના ઢોળાવ પર સુરક્ષિત રીતે ઉતરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.[64][65]

કેટલીક સંકળાયેલ તકનીકોમાં શામેલ છે:

    ઉચ્ચ રીઝોલ્યુશન કેમેરા, લેસર અલ્ટીમીટર (LASA) [66]
    લેન્ડર હેઝાર્ડ ડિટેક્શન એવોઈડન્સ કેમેરા (LHDAC)
    લેન્ડર પોઝિશન ડિટેક્શન કેમેરા (LPDC) [67]
    લેન્ડર હોરીઝોન્ટલ વેલોસીટી કેમેરા (LHVC), 800 N થ્રોટલેબલ લિક્વિડ મેઈન એન્જિન [54]
    એટીટ્યુડ થ્રસ્ટર્સ
    કા-બેન્ડ રેડિયો અલ્ટિમીટર[68][69]
    લેસર ઇનર્શિયલ રેફરન્સ એન્ડ એક્સેલરોમીટર પેકેજ (LIRAP) [70] અને આ ઘટકોને ચલાવવા માટે જરૂરી સોફ્ટવેર.

કર્ણાટકના ચિત્રદુર્ગ જિલ્લાના ચલ્લાકેરેમાં ઓક્ટોબર 2016ના અંતમાં લેન્ડરના એન્જિનિયરિંગ મોડલ્સનું ગ્રાઉન્ડ અને એરિયલ ટેસ્ટિંગ શરૂ થયું હતું. લેન્ડિંગ સાઇટ પસંદ કરવા માટે લેન્ડરના સેન્સરની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરવા માટે ISROએ સપાટી પર આશરે 10 ક્રેટર બનાવ્યા હતા.[71][72]

    પરિમાણ: 2.54 m × 2 m × 1.2 m (8 ft 4 in × 6 ft 7 in × 3 ft 11 in) [8]
    કુલ લિફ્ટ-ઓફ માસ: 1,471 કિગ્રા (3,243 પાઉન્ડ) [3]
    પ્રોપેલન્ટ માસ: 845 kg (1,863 lb) [6]
    ડ્રાય માસ: 626 કિગ્રા (1,380 પાઉન્ડ)
    પાવર ઉત્પાદન ક્ષમતા: 650 વોટ્સ
    મિશન અવધિ: ≤14 દિવસ (એક ચંદ્ર દિવસ)

પ્રજ્ઞાન રોવર 

મિશનના રોવરને પ્રજ્ઞાન (સંસ્કૃત: प्रज्ञान, lit. 'Wisdom' [73][74]) ઓડિયો સ્પીકર આઇકોન ઉચ્ચાર (સહાય·માહિતી))[73][75] 27 કિગ્રા (60 lb) ના સમૂહ સાથે કહેવામાં આવતું હતું, અને સૌર ઉર્જા પર કામ કર્યું હશે.[4][5] રોવર છ પૈડાં પર આગળ વધવાનું હતું, ચંદ્રની સપાટી પર 1 સેમી (0.39 ઇંચ) પ્રતિ સેકન્ડના દરે 500 મીટર (1,600 ફૂટ) આગળ વધવાનું હતું, સાઇટ પર વિશ્લેષણ કરવાનું હતું અને લેન્ડરને ડેટા મોકલવાનું હતું, જે રિલે કરવામાં આવ્યું હોત. તે પૃથ્વી પરના મિશન કંટ્રોલમાં છે.[20][49][53][76][77]

નેવિગેશન માટે, રોવરે ઉપયોગ કર્યો હશે:

સ્ટીરિયોસ્કોપિક કેમેરા-આધારિત 3D વિઝન: રોવરની સામે બે 1 મેગાપિક્સેલ, મોનોક્રોમેટિક નેવકૅમ્સ ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ ટીમને આસપાસના ભૂપ્રદેશનું 3D દૃશ્ય પ્રદાન કરવા અને ભૂપ્રદેશનું ડિજિટલ એલિવેશન મોડલ જનરેટ કરીને પાથ-આયોજનમાં મદદ કરે છે.[78 ] IIT કાનપુરે રોવર માટે પ્રકાશ આધારિત નકશા બનાવવા અને ગતિ આયોજન માટે સબસિસ્ટમના વિકાસમાં ફાળો આપ્યો હતો.[79] નિયંત્રણ અને મોટર ગતિશીલતા: રોવરમાં રોકર-બોગી સસ્પેન્શન સિસ્ટમ અને છ વ્હીલ્સ છે, દરેક સ્વતંત્ર બ્રશલેસ ડીસી ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. સ્ટીયરીંગ વ્હીલ્સની વિભેદક ગતિ અથવા સ્કિડ સ્ટીયરીંગ દ્વારા પરિપૂર્ણ થાય છે.[80]

પ્રજ્ઞાન રોવરનો અપેક્ષિત ઓપરેટિંગ સમય એક ચંદ્ર દિવસ અથવા ~14 પૃથ્વી દિવસનો હતો, કારણ કે તેના ઈલેક્ટ્રોનિક્સ શીતક ચંદ્ર રાત્રિને સહન કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા ન હતા. જો કે, તેની પાવર સિસ્ટમમાં સૌર-સંચાલિત સ્લીપ/વેક-અપ સાયકલ લાગુ કરવામાં આવી છે, જેના પરિણામે આયોજિત કરતાં વધુ સમય સેવા મળી શકે છે.[81][82] રોવરના બે પાછળના પૈડાંમાં ISROનો લોગો હતો અને ચંદ્રની સપાટી પર પેટર્નવાળી પાટા પાછળ છોડવા માટે તેમના પર ભારતનું રાજ્ય પ્રતીક એમ્બોસ્ડ હતું.[83][84]

    પરિમાણો: 0.9 × 0.75 × 0.85 મીટર [8]
    પાવર: 50 વોટ્સ
    મુસાફરીની ઝડપ: 1 સેમી/સેકન્ડ
    મિશન અવધિ: ~14 પૃથ્વી દિવસ (એક ચંદ્ર દિવસ)

વિજ્ઞાન પેલોડ 

ISRO એ ઓર્બિટર માટે આઠ વૈજ્ઞાનિક સાધનો પસંદ કર્યા, ચાર લેન્ડર માટે,[3][85][86] અને બે રોવર માટે.[20] જ્યારે શરૂઆતમાં એવી જાણ કરવામાં આવી હતી કે નાસા અને યુરોપીયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) ઓર્બિટર માટે કેટલાક વૈજ્ઞાનિક સાધનો પ્રદાન કરીને મિશનમાં ભાગ લેશે,[87] 2010માં ISRO એ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વજનના નિયંત્રણોને કારણે તે વિદેશી પેલોડનું વહન કરશે નહીં. મિશન.[88] જો કે, પ્રક્ષેપણના એક મહિના પહેલાના અપડેટમાં,[89] નાસા અને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) વચ્ચેના એક કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા જેમાં નાસા તરફથી લેન્ડરના પેલોડ સુધીના ઉપગ્રહો અને માઇક્રોરિફ્લેક્ટર વચ્ચેનું અંતર માપવા માટે નાના લેસર રેટ્રોરિફ્લેક્ટરનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ચંદ્ર સપાટી પર

ઓર્બિટર 

ક્લીન-રૂમમાં ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટર પેલોડ્સ સાથે સંકલિત કરવામાં આવી રહ્યું છે

ઓર્બિટર પર પેલોડ્સ છે:[1][3][86]

ISRO સેટેલાઇટ સેન્ટર (ISAC) તરફથી ચંદ્રયાન-2 લાર્જ એરિયા સોફ્ટ એક્સ-રે સ્પેક્ટ્રોમીટર (CLASS), જે ચંદ્રની સપાટીની મૂળભૂત રચના નક્કી કરવા માટે એક્સ-રે ફ્લોરોસેન્સ સ્પેક્ટ્રાનો ઉપયોગ કરે છે [92]

ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL), અમદાવાદનું સોલાર એક્સ-રે મોનિટર (XSM), તેને ઇનપુટ તરીકે સૌર એક્સ-રે સ્પેક્ટ્રા અને તીવ્રતા માપન પ્રદાન કરીને મુખ્યત્વે CLASS ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટને સપોર્ટ કરે છે. વધુમાં આ માપન સૌર કોરોનામાં થતી વિવિધ ઉચ્ચ-ઊર્જા પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરશે.[20][93]

સ્પેસ એપ્લીકેશન સેન્ટર (SAC) તરફથી ડ્યુઅલ ફ્રીક્વન્સી એલ-બેન્ડ અને એસ-બેન્ડ સિન્થેટિક એપરચર રડાર (DFSAR) વિવિધ ઘટકોની હાજરી માટે ચંદ્રની સપાટીના પ્રથમ થોડા મીટરની તપાસ માટે. ડીએફએસએઆર પાણીના બરફની હાજરી અને ચંદ્રના છાયાવાળા પ્રદેશોમાં તેના વિતરણની પુષ્ટિ કરતા વધુ પુરાવા પ્રદાન કરે તેવી અપેક્ષા હતી.[20][94] તેની ચંદ્ર સપાટીની ઘૂંસપેંઠ ઊંડાઈ 5 મીટર (16 ફૂટ) (એલ-બેન્ડ) છે

ખનિજો, પાણીના અણુઓ અને હાજર હાઇડ્રોક્સિલના અભ્યાસ માટે વિશાળ તરંગલંબાઇ શ્રેણીમાં ચંદ્રની સપાટીના મેપિંગ માટે SAC માંથી ઇમેજિંગ IR સ્પેક્ટ્રોમીટર (IIRS).[20][95] તેમાં વિસ્તૃત સ્પેક્ટ્રલ રેન્જ (0.8 μm થી 5 μm) દર્શાવવામાં આવી હતી, જે અગાઉના ચંદ્ર મિશન કરતાં સુધારો હતો જેના પેલોડ્સ 3 μm સુધી કામ કરતા હતા.[56][96][97]
ચંદ્રયાન-2 એટમોસ્ફેરિક કમ્પોઝિશનલ એક્સ્પ્લોરર 2 (ChACE-2) [98] સ્પેસ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી (SPL) માંથી ક્વાડ્રુપોલ માસ વિશ્લેષક ચંદ્ર એક્સોસ્ફિયરનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવા માટે[20]
ચંદ્ર ખનિજશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે આવશ્યક ત્રિ-પરિમાણીય નકશો તૈયાર કરવા માટે SAC તરફથી ટેરેન મેપિંગ કેમેરા-2 (TMC-2) [20][99]
ચંદ્ર આયનોસ્ફિયર અને વાતાવરણની રેડિયો એનાટોમી - ચંદ્ર આયનોસ્ફિયરમાં ઇલેક્ટ્રોન ઘનતાના અભ્યાસ માટે એસપીએલ દ્વારા ડ્યુઅલ ફ્રીક્વન્સી રેડિયો સાયન્સ પ્રયોગ (RAMBHA-DFRS) [100]
ઉતરાણ પહેલા જોખમ-મુક્ત સ્થળની તપાસ માટે SAC દ્વારા ઓર્બિટર હાઇ રિઝોલ્યુશન કેમેરા (OHRC). ચંદ્રની સપાટીના ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન ટોપોગ્રાફિક નકશા અને ડિજિટલ એલિવેશન મોડલ તૈયાર કરવામાં મદદ કરવા માટે વપરાય છે. OHRC પાસે 100 km (62 mi) ધ્રુવીય ભ્રમણકક્ષામાંથી 0.32 m (1 ft 1 in) નું અવકાશી રિઝોલ્યુશન હતું, જે આજ સુધીના કોઈપણ ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષા મિશનમાં શ્રેષ્ઠ રિઝોલ્યુશન હતું.

વિક્રમ લેન્ડર 

વિક્રમ લેન્ડર પરના પેલોડ્સ હતા:[3][86]

 લેન્ડિંગ સાઇટ [14][85][104][105]
 ચંદ્રની સપાટીના થર્મલ ગુણધર્મોના અંદાજ માટે SPL, વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર (VSSC) અને ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા (PRL), અમદાવાદ દ્વારા સંયુક્ત રીતે ચંદ્રની સપાટી થર્મો-ફિઝિકલ એક્સપેરિમેન્ટ (ChaSTE) થર્મલ પ્રોબ વિકસાવવામાં આવી છે [14][106]
 ચંદ્રની સપાટીના પ્લાઝ્માની ઘનતા અને વિવિધતાને માપવા માટે SPL, VSSC દ્વારા RAMBHA-LP લેંગમુઇર પ્રોબ[14][85]
 ચંદ્રની સપાટી પરના પરાવર્તક અને ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહો વચ્ચેના અંતરનું ચોક્કસ માપ લેવા માટે ગોડાર્ડ સ્પેસ ફ્લાઇટ સેન્ટર દ્વારા લેસર રેટ્રોરેફ્લેક્ટર એરે (LRA).[89][90][107][108] માઇક્રોરિફ્લેક્ટરનું વજન લગભગ 22 ગ્રામ (0.78 oz) હતું અને તેનો ઉપયોગ પૃથ્વી આધારિત ચંદ્ર લેસર સ્ટેશનો પરથી અવલોકનો લેવા માટે કરી શકાતો નથી.

પ્રજ્ઞાન રોવર 
પ્રજ્ઞાન રોવર ઉતરાણ સ્થળની નજીક તત્વોની વિપુલતા નક્કી કરવા માટે બે સાધનો વહન કરે છે:[3][86]

  ઇલેક્ટ્રો ઓપ્ટિક સિસ્ટમ્સ (LEOS), બેંગ્લોરની લેબોરેટરીમાંથી લેસર પ્રેરિત બ્રેકડાઉન સ્પેક્ટ્રોસ્કોપ (LIBS)[20][109]
  PRL, અમદાવાદ તરફથી આલ્ફા પાર્ટિકલ પ્રેરિત એક્સ-રે સ્પેક્ટ્રોસ્કોપ (APXS).

મિશન

લોન્ચ 

ચંદ્રયાન-2નું પ્રક્ષેપણ શરૂઆતમાં 14 જુલાઈ 2019, 21:21 UTC (15 જુલાઈ 2019 ના રોજ સ્થાનિક સમય અનુસાર 02:51 વાગ્યે) નિર્ધારિત હતું.[30] જો કે, ટેકનિકલ ખામીને કારણે લોન્ચિંગની 56 મિનિટ અને 24 સેકન્ડ પહેલાં પ્રક્ષેપણ રદ કરવામાં આવ્યું હતું, તેથી તેને 22 જુલાઇ 2019 પર ફરીથી શેડ્યૂલ કરવામાં આવ્યું હતું.[9][31] અપ્રમાણિત અહેવાલોમાં પાછળથી હિલીયમ ગેસની બોટલના સ્તનની ડીંટડીમાં લીક થવાનું કારણ રદ્દીકરણનું કારણ હતું.[32][113][114]

આખરે ચંદ્રયાન-2ને 22 જુલાઈ 2019 ના રોજ 09:13 UTC (14:43 IST) પર GSLV MK III M1 લૉન્ચ વ્હીકલ પર પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ક્રાયોજેનિક ઉપલા તબક્કાના અવક્ષયના પરિણામે અપેક્ષિત કરતાં વધુ સારી એપોજી હતી. , જેણે પાછળથી મિશનના જિયોસેન્ટ્રિક તબક્કા દરમિયાન એપોજી-રાઇઝિંગ બર્નની જરૂરિયાતને દૂર કરી.[33][115][116] આના પરિણામે અવકાશયાનમાં સવાર લગભગ 40 કિલો ઇંધણની બચત પણ થઈ.[117]

ભૌગોલિક તબક્કો 

પ્રક્ષેપણ પછી તરત જ, ઑસ્ટ્રેલિયા પર ધીમી ગતિએ ચાલતા તેજસ્વી પદાર્થના બહુવિધ અવલોકનો કરવામાં આવ્યા હતા, જે મુખ્ય બર્ન પછી અવશેષ LOX/LH2 પ્રોપેલન્ટના ઉપલા તબક્કાના વેન્ટિંગ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.
લોન્ચ વ્હીકલ દ્વારા 45,475 × 169 કિમીની પાર્કિંગ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકાયા બાદ,[33] ચંદ્રયાન-2 અવકાશયાન સ્ટેક 22 દિવસમાં ઓન-બોર્ડ પ્રોપલ્શનનો ઉપયોગ કરીને ધીમે ધીમે તેની ભ્રમણકક્ષામાં વધારો કરે છે. આ તબક્કામાં, 142,975 × 276 કિમી[120]ની અત્યંત તરંગી ભ્રમણકક્ષા સુધી પહોંચવા માટે એક પેરીજી-રાઇઝિંગ અને પાંચ એપોજી-રાઇઝિંગ બર્ન કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ 13 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ ટ્રાન્સ-લુનર ઇન્જેક્શન આપવામાં આવ્યું હતું.[121] લોંચ વ્હીકલની મર્યાદિત લિફ્ટિંગ ક્ષમતા અને અવકાશયાનની ઓન-બોર્ડ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમના દબાણને કારણે ઓબર્થ અસરનો ઉપયોગ કરતા બહુવિધ ભ્રમણકક્ષા-વૃદ્ધિ દાવપેચ સાથેનો આટલો લાંબો પૃથ્વી-બંધ તબક્કો જરૂરી હતો. ચંદ્રયાન-1 અને માર્સ ઓર્બિટર મિશન માટે તેમના પૃથ્વી-બંધ તબક્કાના માર્ગ દરમિયાન સમાન વ્યૂહરચનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.[122] 3 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ, પૃથ્વીની છબીઓનો પ્રથમ સેટ વિક્રમ લેન્ડર પર LI4 કૅમેરા દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો, જે ઉત્તર અમેરિકાના લેન્ડમાસને દર્શાવે છે.

સેલેનોસેન્ટ્રિક તબક્કો 

તેના પ્રક્ષેપણના 29 દિવસ પછી, ચંદ્રયાન-2 અવકાશયાન સ્ટેક 20 ઓગસ્ટ 2019ના રોજ ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષામાં 28 મિનિટ 57 સેકન્ડ સુધી બર્ન કરીને ચંદ્ર ભ્રમણકક્ષામાં પ્રવેશ્યું.[123] 18,072 કિમી (11,229 માઇલ) એપોસેલિન અને 114 કિમી (71 માઇલ) પેરિસેલિન સાથે ચંદ્રના ધ્રુવીય પ્રદેશોમાંથી પસાર થતી લંબગોળ ભ્રમણકક્ષામાં ત્રણ અવકાશયાનના સ્ટેકને મૂકવામાં આવ્યું હતું.[124] 1 સપ્ટેમ્બર 2019 સુધીમાં, આ લંબગોળ ભ્રમણકક્ષા 127 કિમી (79 માઇલ) એપોસેલિન અને 119 કિમી (74 માઇલ) પેરિસેલિન સાથે ચાર ભ્રમણકક્ષા-નીચલી દાવપેચ [125][126][127][128] પછી લગભગ ગોળાકાર બનાવવામાં આવી હતી. 07:45 UTC, 2 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ ઓર્બિટરમાંથી વિક્રમ લેન્ડર.

આયોજિત ઉતરાણ સ્થળ 

32 કિમી × 11 કિમી (19.9 માઇલ × 6.8 માઇલ) ના લંબગોળ સાથે બે ઉતરાણ સ્થળો પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.[130] પ્રાઇમ લેન્ડિંગ સાઇટ (PLS54) દક્ષિણ ધ્રુવથી 70.90267°S 22.78110°E (600 km (370 mi) પર હતી,[131]) અને વૈકલ્પિક લેન્ડિંગ સાઇટ (ALS01) 67.87406° દક્ષિણ 18.46947° પશ્ચિમમાં હતી. મુખ્ય સ્થળ ચંદ્રની નજીકની બાજુએ, માંઝીનસ સી અને સિમ્પેલિયસ એન,[132][133] ક્રેટર્સ વચ્ચેના ઊંચા મેદાન પર હતું.

વિક્રમ સાથે તૂટલો સંપર્ક 

વિક્રમે 20:08:03 UTC, 6 સપ્ટેમ્બર 2019 ના રોજ તેનું વંશ શરૂ કર્યું અને લગભગ 20:23 UTC વાગ્યે ચંદ્ર પર ઉતરવાનું નક્કી કર્યું હતું. વિક્રમ પર ઓન-બોર્ડ કોમ્પ્યુટરો દ્વારા ઉતરાણ અને સોફ્ટ-લેન્ડિંગ કરવાનું હતું, જેમાં મિશન કંટ્રોલ સુધારણા કરવામાં અસમર્થ હતું.[134] પ્રારંભિક વંશને મિશનના પરિમાણોમાં ગણવામાં આવતું હતું, જે અપેક્ષા મુજબ જટિલ બ્રેકિંગ પ્રક્રિયાઓ પસાર કરતું હતું, પરંતુ લેન્ડરનો માર્ગ સપાટીથી લગભગ 2.1 કિમી (1.3 માઇલ) પર વિચલિત થવા લાગ્યો હતો.[135][136] ISROના લાઇવ-સ્ટ્રીમ દરમિયાન અંતિમ ટેલિમેટ્રી રીડિંગ્સ દર્શાવે છે કે વિક્રમનો અંતિમ વર્ટિકલ વેગ સપાટીથી 330 m (1,080 ft) પર 58 m/s (210 km/h) હતો, જે સંખ્યાબંધ નિષ્ણાતોએ નોંધ્યું હતું, તે માટે ખૂબ ઝડપી હશે. ચંદ્ર લેન્ડર સફળ ઉતરાણ કરવા માટે.[35][137][138] ક્રેશ [37][38] સૂચવતા પ્રારંભિક અહેવાલોને ISROના અધ્યક્ષ કે. સિવન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં જણાવ્યું હતું કે "તે હાર્ડ લેન્ડિંગ હોવું જોઈએ".[39][139][140] જો કે, તે અનામી ISRO અધિકારીઓના પ્રારંભિક દાવાઓનું ખંડન કરે છે કે લેન્ડર અકબંધ હતું અને નમેલી સ્થિતિમાં પડેલું હતું.[141][142]

નેધરલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રેડિયો એસ્ટ્રોનોમીની માલિકીના 25 મીટર (82 ફૂટ) રેડિયો ટેલિસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને વિશ્લેષકો દ્વારા ઉતરાણ દરમિયાન લેન્ડરમાંથી રેડિયો ટ્રાન્સમિશન ટ્રેક કરવામાં આવ્યું હતું. ડોપ્લર ડેટાનું પૃથ્થકરણ સૂચવે છે કે સિગ્નલની ખોટ લગભગ 50 m/s (180 km/h) ના વેગથી ચંદ્રની સપાટીને અસર કરતી લેન્ડર સાથે થઈ હતી (આદર્શ 2 m/s (7.2 km/h) ના વિપરિત. ટચડાઉન વેગ).[3][143] લેન્ડરના એન્જિનોમાંથી એક્ઝોસ્ટ વાયુઓના કારણે ચંદ્ર એક્સોસ્ફિયરમાં થતા ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવા માટે NASAના લુનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર (LRO) દ્વારા તેના લાયમેન-આલ્ફા મેપિંગ પ્રોજેક્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટનો ઉપયોગ કરીને સંચાલિત વંશ પણ જોવા મળ્યું હતું.[144] કે. સિવન, વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક પ્રેમશંકર ગોયલને નિષ્ફળતાના કારણોની તપાસ કરવા માટે નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિના વડા તરીકે સોંપવામાં આવ્યા હતા.
ISRO અને NASA બંનેએ ચંદ્રની રાત્રિ સેટ થવાના લગભગ બે અઠવાડિયા પહેલા લેન્ડર સાથે વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો,[103][146] જ્યારે NASAના LROએ 17 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ ઉડાન ભરી અને ઉદ્દેશિત લેન્ડિંગ ઝોનની કેટલીક તસવીરો મેળવી.[147] જો કે, પ્રદેશ સાંજની નજીક હતો, જેના કારણે ઓપ્ટિકલ ઇમેજિંગ માટે નબળી લાઇટિંગ હતી.[148][149] 26 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ NASA ની LRO ઇમેજ, જે લેન્ડરને જોઈ શકતી નથી, રિલીઝ કરવામાં આવી હતી.[131] એલઆરઓ 14 ઓક્ટોબર 2019ના રોજ વધુ અનુકૂળ પ્રકાશની સ્થિતિમાં ફરી ઉડાન ભરી,[150][151] પરંતુ તેને શોધવામાં અસમર્થ હતું.[152][153] LRO એ 10 નવેમ્બર 2019ના રોજ ત્રીજો ફ્લાયઓવર કર્યો.[152]

16 નવેમ્બર 2019 ના રોજ, નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિએ સ્પેસ કમિશનને તેનો અહેવાલ રજૂ કર્યો, જેમાં તારણ આપવામાં આવ્યું કે ક્રેશ સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે થયો હતો.[40] ચંદ્રની સપાટીથી 30 કિમીની ઉંચાઈથી 7.4 કિમીની ઊંચાઈથી વંશનો પ્રથમ તબક્કો વેગ 1683 મીટર/સેકન્ડથી ઘટાડીને 146 મીટર/સેકન્ડ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ વંશના બીજા તબક્કા દરમિયાન વેગ અપેક્ષા કરતા વધુ હતો. નજીવા વેગમાં ઘટાડાનું આ વિચલન ઓન-બોર્ડ સોફ્ટવેરના ડિઝાઈન કરેલા પરિમાણોની બહાર હતું,[154] જેના કારણે વિક્રમને સખત ઉતરવું પડ્યું, જો કે તે ધારેલી લેન્ડિંગ સાઇટની નજીક પ્રમાણમાં અસર કરવામાં સફળ રહ્યો.[155] સંપૂર્ણ તારણો જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી.[156][157][158]

ચેન્નાઈ, તમિલનાડુના સ્વયંસેવક શનમુગા સુબ્રમણ્યન પાસેથી મદદરૂપ ઇનપુટ મેળવ્યા બાદ એલઆરઓસી ટીમ દ્વારા વિક્રમની અસર સ્થળ 70.8810°S 22.7840°E પર સ્થિત હતું, જેમણે નાસા દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ચિત્રોમાં અવકાશયાનમાંથી કાટમાળ શોધી કાઢ્યો હતો.[159][160] જ્યારે શરૂઆતમાં ઉદ્દેશિત લેન્ડિંગ સાઇટના 500 મીટર (1,600 ફૂટ)ની અંદર હોવાનો અંદાજ છે, ત્યારે સેટેલાઇટ ઇમેજરીમાંથી શ્રેષ્ઠ અનુમાન અંદાજ 600 મીટર દૂર પ્રારંભિક અસર દર્શાવે છે.[161] સ્પેસક્રાફ્ટ અસરથી વિખેરાઈ ગયું,[162] કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા વિસ્તારમાં લગભગ બે ડઝન સ્થળોએ કાટમાળ પથરાયેલો હતો.[160]

આઠ વૈજ્ઞાનિક સાધનો સાથે મિશનનો ભ્રમણકક્ષાનો ભાગ કાર્યરત રહે છે અને ચંદ્રનો અભ્યાસ કરવા માટે તેનું સાત વર્ષનું મિશન ચાલુ રાખશે.

ટેલિમેટ્રી, ટ્રેકિંગ અને કમાન્ડ (TT&C) 
ચંદ્રયાન-2 મિશનના પ્રક્ષેપણ અને અવકાશયાન કામગીરીના વિવિધ તબક્કાઓ દરમિયાન, TT&C સપોર્ટ ISRO ટેલિમેટ્રી, ટ્રેકિંગ અને કમાન્ડ નેટવર્ક (ISTRAC), ઇન્ડિયન ડીપ સ્પેસ નેટવર્ક (IDSN), નાસા ડીપ સ્પેસ નેટવર્ક અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્પેસ રિસર્ચ દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવ્યો હતો. INPE) ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનો અલકાંટારા અને કુઆબામાં સ્થિત છે

પ્રતિભાવ 
તેના ચંદ્ર લેન્ડરના ક્રેશ લેન્ડિંગ પછી વિવિધ ક્વાર્ટરમાંથી ISRO માટે સમર્થનનો વરસાદ થયો હતો. જો કે, અગ્રણી ભારતીય સમાચાર માધ્યમોએ પણ લેન્ડરના ક્રેશ અને તેના ક્રેશના વિશ્લેષણ અંગે ISROની પારદર્શિતાના અભાવની ટીકા કરી હતી.[176][142] ભારતીય મીડિયાએ એ પણ નોંધ્યું છે કે ISROના અગાઉના રેકોર્ડથી વિપરીત, નિષ્ફળતા વિશ્લેષણ સમિતિનો અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો [41] અને RTI અધિનિયમની કલમ 8(1)ને ટાંકીને ISRO દ્વારા તેને નકારી કાઢવામાં આવ્યો હતો.[177] રોવરના ક્રેશિંગની આસપાસના ખુલાસા અંગે ISROની સુસંગતતાના અભાવની ટીકા કરવામાં આવી હતી, જ્યાં સુધી નાસા અને ચેન્નાઈ સ્થિત સ્વયંસેવકના પ્રયાસો ચંદ્રની સપાટી પર ક્રેશ સ્થળને શોધી શક્યા ન હતા ત્યાં સુધી સંસ્થાએ તેની પોતાની સ્થિતિનો કોઈ પુરાવો આપ્યો ન હતો.[178] ચંદ્રયાન-2 ની આસપાસની ઘટનાઓને પગલે, ISROના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓએ ISROના અધ્યક્ષના વણચકાસાયેલ નિવેદનોની ટીકા કરી હતી અને તેઓએ દાવો કર્યો હતો કે તે સંસ્થાની ટોચથી નીચેનું નેતૃત્વ અને કાર્યકારી સંસ્કૃતિ છે.

ચંદ્રયાન-2ના વિકાસમાં સામેલ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે

 રિતુ કરીધલ - મિશન ડિરેક્ટર
 મુથૈયા વનિતા - પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર
 કે. કલ્પના - સહયોગી પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર [186]
 જી. નારાયણન - સહયોગી પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર [187]
 જી. નાગેશ - પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર (ભૂતપૂર્વ) [188]
 ચંદ્રકાન્તા કુમાર - ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (રેડિયો-ફ્રિકવન્સી સિસ્ટમ્સ)
 અમિતાભ સિંઘ - ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (ઓપ્ટિકલ પેલોડ ડેટા પ્રોસેસિંગ, સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC))

ચંદ્રયાન-૩ 
નવેમ્બર 2019 માં, ISRO અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે ઓગસ્ટ 2022 માં લોન્ચ કરવા માટે એક નવા ચંદ્ર લેન્ડર મિશનનો અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે;[190] આ નવી દરખાસ્તને ચંદ્રયાન-3 કહેવામાં આવે છે અને તે ચંદ્ર માટે જરૂરી લેન્ડિંગ ક્ષમતાઓ દર્શાવવાનો ફરીથી પ્રયાસ હશે. ધ્રુવીય સંશોધન મિશન 2024 માટે જાપાન સાથે ભાગીદારીમાં પ્રસ્તાવિત.[191][192] જો ભંડોળ આપવામાં આવે, તો આ પુનઃપ્રયાસમાં ઓર્બિટર લોન્ચ કરવાનો સમાવેશ થતો નથી.[193] સૂચિત રૂપરેખાંકનમાં અલગ કરી શકાય તેવા પ્રોપલ્શન મોડ્યુલ, લેન્ડર અને રોવર હશે.[194][195][196][197] વીએસએસસીના ડિરેક્ટર એસ. સોમનાથના જણાવ્યા અનુસાર, ચંદ્રયાન કાર્યક્રમમાં વધુ ફોલો-અપ મિશન હશે.[154][198]

ધ ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા અનુસાર, ચંદ્રયાન-3 પર કામ 14 નવેમ્બર 2019ના રોજ શરૂ થયું હતું.[199] ડિસેમ્બર 2019 માં, એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ISRO એ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક ભંડોળની વિનંતી કરી છે, જે ₹75 કરોડ (US$9.8 મિલિયન) છે, જેમાંથી ₹60 કરોડ (US$7.9 મિલિયન)નો હેતુ મશીનરી, સાધનો અને અન્ય મૂડી ખર્ચ માટે છે, જ્યારે બાકીના ₹15 કરોડ (US$2.0 મિલિયન) મહેસૂલ ખર્ચ હેડ હેઠળ માંગવામાં આવે છે.[200] પ્રોજેક્ટના અસ્તિત્વની પુષ્ટિ કરતા, કે. સિવને જણાવ્યું કે તેની કિંમત આશરે ₹615 કરોડ (US$81 મિલિયન) હશે.

આ પણ જુઓ 
 ચંદ્રયાન-૧

સંદર્ભ

બાહ્ય કડીઓ 
 ચંદ્રયાન-૨ કાર્યક્રમ વેબપાનું  ઇસરો

અવકાશયાન
ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ
ઇસરો