મધુબાલા
મુમતાઝ જહાન બેગમ ડેહલાવી , કે જેઓ તેમના સ્ટેજના નામ મધુબાલા થી (દેવનાગરી: मधुबाला) (14 ફેબ્રુઆરી 1933 - 23 ફેબ્રુઆરી 1969) જાણીતા છે તેઓ  હિંદી ચલચિત્રની જાણીતી અભિનેત્રી હતાં. તેમણે 1950ના દાયકા અને 1960ના દાયકાના પ્રારંભમાં વિવિધ સફળ ચલચિત્રોમાં અભિનેત્રી તરીકે અભિનય આપ્યો હતો, જેમાંની અસંખ્ય ફિલ્મોએ ઉત્તમ દરજ્જો પ્રાપ્ત કર્યો છે. તેમની જ પેઢીના નરગીસ અને મીના કુમારી સાથે, બહોળા પ્રમાણમાં હિન્દી ફિલ્મોની સૌથી પ્રતિભાશાળી અભિનેત્રીઓમાંની એક તરીકે તેમની ગણના થાય છે.

પ્રારંભિક જીવન
મધુબાલાનો જન્મ મુમતાઝ જહાન બેગમ દેહાલ્વી તરીકે નવી દિલ્હી, ભારત ખાતે 14 ફેબ્રુઆરી 1933ના રોજ અફઘાનિસ્તાનના મુસ્લિમ પરિવારમાં થયો હતો, જે કાબુલના નવાબી પરિવારનું એક સભ્ય અને મોહમ્મદઝાયના (જેને બારાકાઝી પણ કહેવાય છે) શાહી રાજવંશની એક શાખા હતી, તેમના દાદા-દાદીને અફઘાનિસ્તાનના લશ્કર દ્વારા ભારતમાં દેશવટો આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓ સંકુચિત મુસ્લિમ દંપતીના અગિયાર બાળકોમાં પાંચમુ બાળક હતા.

મધુબાલાના પિતા આતાઉલ્લાહે પેશાવરમાં ઇમ્પિરિઅલ ટોબેકો કંપનીમાં રોજગારી ગુમાવી દેતા પિતાએ તેમના પરિવારને મુંબઇ ખાતે પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો. યુવાન મુમતાઝે નવ વર્ષની ઉંમરે ચલચિત્ર ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.

શરૂઆતની કારકિર્દી
મુમતાઝની પ્રથમ ફિલ્મ બસંત  (1942) બોક્સ ઓફિસ પર સફળ નીવડી હતી. તેમાં તેમણે વિખ્યાત અભિનેત્રી મુમતાઝ શાંતિની પુત્રી તરીકેની અભિનય આપ્યો હતો. તેમણે વિવિધ ચલચિત્રોમાં બાળ કલાકાર તરીકે અભિનય આપ્યો હતો. અભિનેત્રી દેવિકા રાની તેમની કામગીરી અને શક્તિઓથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને મધુબાલા નામ રાખવાની સલાહ આપી હતી. મધુબાલાએ ટૂંક સમયમાં જ વિશ્વસનીય વ્યાવસાયિક અદાકાર તરીકેની પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરી હતી. સમય જતાં તેઓ કિશોરાવસ્થામાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમજ આગવી ભૂમિકાઓ માટે તૈયાર થયા હતા.

જ્યારે નિર્માતા કિદાર શર્માએ તેમને રાજ કપૂરની સામે નિલકમલ  (1947)માં દર્શાવ્યા ત્યારે તેમને પ્રથમ સફળતા મળી હતી. તેમને અગ્રણી ભૂમિકા આપવામાં આવી ત્યારે તેઓ ચૌદ વર્ષના હતા. ફિલ્મે વ્યાપારી સફળતા પ્રાપ્ત કરી ન હતી, પરંતુ તેમની અદાકારીએ સારો પ્રતિસાદ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

પછીના બે વર્ષો દરમિયાનમાં તેણીએ આકર્ષે તેવી સુંદરતા વિકસાવી હતી.  બોમ્બે ટોકીઝના 1949ના નિર્માણ મહલ માં અગ્રણી ભૂમિકા નિભાવ્યા બાદ મધુબાલાએ પુષ્કળ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. જોકે તે સમયે તેઓ ફક્ત 16 વર્ષની ઉંમરના હોવા છતાં કુશાગ્ર અને કુશળતાભરી અદાકારીએ તેમને અનુભવી સહ કલાકાર અશોક કુમારની સાથે લાવીને મૂકી દીધા હતા. ચલચિત્ર અને તેમાંના ગીત આયેગા આનેવાલા એ બે નવા સુપરસ્ટાર્સના આગમનનો સંકેત આપ્યો હતો: મધુબાલા અને પ્લેબેક ગાયક લતા મંગેશકર.

ગંભીર માંદગી
મધુબાલાને 1950માં લોહીની ઊલટીઓ થતા હૃદયની મુશ્કેલી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. તેઓ જન્મથી જ વેન્ટ્રીક્યુલર સેપટલ ખામી, કે જે સામાન્ય રીતે "હૃદયમાં કાણું" હોવા તરીકે ઓળખાય છે તે ધરાવતા હોવાનું મળી આવ્યું હતું. તે સમયે, હૃદયની શસ્ત્રક્રિયા બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ ન હતી.

મધુબાલાએ તેની માંદગીને ફિલ્મ ઉદ્યોગથી વર્ષો સુધી છૂપાવી હતી, પરંતુ 1954માં અખબારો એક બનાવનો મોટા પાયે અહેવાલ આપવામાં આવ્યો હતો: તેઓ જ્યારે મદ્રાસ ખાતે એસ.એસ. વાસનની બહુત દિન હુયે  ફિલ્મમાં ફિલ્માંકન કરી રહ્યા હતા ત્યારે ફિલ્મના સેટ પર લોહીની ઊલટી થઇ હતી. વાસન અને તેમના પત્નીએ તેઓ જ્યાં સુધી ફરી સારા ન થયા ત્યાં સુધી તેમની સંભાળ લીધી હતી. તેણીએ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું અને પોતાની જાતને એ-ગ્રેડની અભિનેત્રી તરીકે સ્થાપિત કરી હતી.

મધુબાલાનો પરિવાર તેણીની આરોગ્ય સમસ્યાને કારણે તેણીની ખૂબ સભાળ લેતો હતો. સ્ટુડીયો ખાતે ફિલ્મીંગ કરતી વખતે ચેપનું ઓછામાં ઓછું જોખમ રહે તે હેતુથી, તેઓ ફક્ત ઘરે બનાવેલો ખોરાક જ ખાતા હતા અને ચોક્કસ કૂવાનુ જ પાણી પીતા હતા. પરંતુ તેમની સ્થિતિ વધુને વધુ કથળતી રહી અને 1969માં 36 વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું. 1950ના દાયકામાં મોટે ભાગે મધુબાલાએ તેમની માંદગીને બાદ કરતાં સફળતાપૂર્વક કામગીરી કરી હતી.

હોલિવુડ રુચિ
1950ના પ્રારંભિક ગાળામાં મધુબાલા ભારતમાં સૌથી વધુ માંગ ધરાવતી અભિનેત્રી પુરવાર થઇ હતી, તેણે હોલિવુડ રસને પણ પોતાની તરફ આકર્ષ્યો હતો. તેણીએ થિયેટર આર્ટસ  જેવા અનેક અમેરિકન મેગેઝીનોમાં દેખા દીધી હતી. તેમના ઓગસ્ટ 1952ના ઇસ્યુમાં, મધુબાલાને આખા પાનામાં ફોટા સાથે વિસ્તરિત લેખમાં દર્શાવવામાં આવી હતી. તે લેખને આવું શિર્ષક અપાયું હતું: ધી બિગેસ્ટ સ્ટાર ઇન ધ વર્લ્ડ (એન્ડ શી ઇઝ નોટ ઇન બેવરલી હિલ્સ) . તેણે અસંખ્ય ચાહકો ધરાવવાની સાથે રહસ્યમય અને અલૌકિક સુંદરતા ધરાવતી અભિનેત્રી તરીકે રજૂ કર્યા હતા.

આ ગાળા દરમિયાન, મુંબઇ અને તેના ફિલ્મ સ્ટુડીયોના પ્રવાસ વખતે, અમેરિકન ફિલ્મનિર્માતા ફ્રેંક કાપરાની ભારે સરભરા કરવામાં આવી હતી અને હિન્દી ચલચિત્ર ઉદ્યોગની વિખ્યાત વ્યક્તિઓએ તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. જોકે એક અભિનેતા કે જેઓ મધુબાલાની ગેરહાજરીથી તેમને મળતા આગળ પજતાં રહેતા હતા. મધુબાલાના હોલિવુડમાં પ્રવેશ માટેની ચર્ચા કરવા માટેની બેઠકની કાપરા દ્વારા દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. મધુબાલાના પિતાએ તેનો ઇનકાર કર્યો હતો અને તેણીની હોલિવુડ ફિલ્મ કારકીર્દીની તકો પર ભારપૂર્વક અંત આણ્યો હતો.

મુધબાલા એક અભિનેત્રી તરીકે

મધુબાલાએ મહલ ને પગલે અનેક સફળ ફિલ્મો આપી હતી. પોતાની જાતને અને પોતાના પરિવારે નાણાંકીય રીતે સલામત રાખવા માટે તેણીએ પોતાની પુખ્ત કારકીર્દીમાં પ્રથમ ચાર વર્ષોમાં 24 ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું.
પરિણામે તે સમયના ટીકાકારોએ એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે મધુબાલાની સુંદરતા તેની અદાકારીની ક્ષમતા કરતાં મહાન છે.  તેમાં ફિલ્મોમાં ભૂમિકાની પસંદગી કરવાની બેદરકારીને કારણે તેમાં થોડો તફાવત આવ્યો હતો. તેના પરિવારના એક માત્ર ટેકાને કારણે તેણીએ કોઇ પણ ફિલ્મમાં કરવાનું સ્વીકારી લીધું હતું, જેના કારણે ગંભીરપણે સમાધાન કરવું પડે તેવી એક નાટ્યાત્મક અભિનેત્રી તરીકેનું પ્રતિષ્ઠા ઉભરી આવી હતી. જે બાબતે તેણીએ તે બાબતે દિલગીરી વ્યક્ત કરી હતી. 

તેણી પડકારરૂપ ભૂમિકાઓ સાથે વધુ પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મોમાં દેખાવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવતી હતી. બિમલ રોયની બિરાજ બહુ  (1954) તે દિશામાંની એક ફિલ્મ હતી. મધુબાલા નવીનતા પર નજર રાખતી હોવાના કારણે ફિલ્મ અપનાવવાની બાબતમાં અગ્રણી ભૂમિકા મેળવવા મરણીયા પ્રયાસો કરતી હતી. તેણી તેનો બજાર ભાવ નક્કી કરશે (અનેક ઊંચા ભાવમાંનો એક)ધરાવતી હશે તેવી ધારણા સાથે, બિમલ રોયે તે સમયની સંઘર્ષ કરતી કામિની કૌશલની તરફેણ કરીને તેણીની પસંદગી કરી ન હતી. આ બાબત તેણીને ગુમાવવાનું એક પરિબળ છે તેવી જાણ થઇ ત્યારે તેણીએ દિલગીરીપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેણીએ કદાચ એક રૂપીયાની ફીમાં પણ તેમાં કામ કર્યું હોત. એક ગંભીર અભિનેત્રી તરીકેની તેણીના છાપમાં સુધારો કરવાની આવી તેની ઇચ્છા હતી. 

એક અભિનેત્રી તરીકે, મધુબાલાએ ઉદ્યોગમાં ઉપર તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. તેણીના સહ કલાકાર તે સમયના અત્યંત વિખ્યાત હતા: અશોક કુમાર, રાજ કપૂર, રેહમાન, પ્રદીપ કુમાર, શમ્મી કપૂર, દિલીપ કુમાર, સુનિલ દત્ત અને દેવ આનંદ. મધુબાલાએ તે સમયની વિખ્યાત અગ્રણી સ્ત્રીઓ સાથે પણ દેખા દીધી હતી જેમાં કામિની કૌશલ, સુરૈયા, ગીતા બાલી, નલિની જયવંત અને નિમ્મીનો સમાવેશ થાય છે. તેણીએ જે દિગ્દર્શકો સાથે કામ કર્યું હતું તેઓ તે સમયના અત્યંત ફલપ્રદ અને માનવંતા હતા: મેહબૂબ ખાન (અમર ), ગુરુ દત્ત (શ્રી અને શ્રીમતી  55 ), કમાલ અમરોહી (મહલ ) અને કે. આસિફ (મુઘલ-એ- આઝમ ) . તેણીએ નિર્માણમાં પણ પદાર્પણ કર્યું હતું અને ફિલ્મ નાતા  (1955) બનાવી હતી, જેમાં તેણીએ ભૂમિકા પણ બજાવી હતી.

1950ના દાયકા દરમિયાન, તે સમયે બનાવવામાં આવતી દરેક પેઢી માટેની ફિલ્મોમાં મધુબાલાએ પોતાની જાતને અગત્યની ભુમિકાઓમાં ઘણી  બાહોશ અદાકાર તરીકે સાબિત કરી હતી. તેણી ગુંડાગર્દીવાળી ફિલ્મ બાદલ  (1951)માં એક ચીલો ચીતરનારી સ્ત્રી તરીકે ઉભરી આવી હતી અને ત્યાર બાદ તરાના  (1951)માં તેણીએ ગામડાની સ્વચ્છંદી રૂપાળી સ્ત્રી તરીકે દેખા દીધી હતી. સંગદિલ  (1952)ભારતીય સ્ત્રીત્વના પરંપરાગત દ્રષ્ટાંત તરીકેની ખાતરી કરાવતી ભૂમિકા બજાવી હતી અને ગુરુ દત્તની દુર્ગુણ દર્શાવતી સુંદર ફિલ્મ મિ. એન્ડ મિસીસ ''' 55  (1955)માં અનિતા નામની ખરાબ સ્ત્રી વારસદાર તરીકેની રમૂજી ભૂમિકા બજાવી હતી. 1956માં તેણીને ઐતિહાસિક કોસ્ચ્યુમ નાટક જેમ કે શિરીન-ફરહાદ  અને રાજ-હઠ માં સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી. સમાન સફળતા સમકાલીન પાત્રતામાં પણ પ્રાપ્ત થઇ હતી, તેણીએ કલ હમારા હૈ  (1959)માં બેવડી યાદગાર ભૂમિકા બજાવી હતી. મધુબાલાએ સિગારેટ પીતી નૃત્યાંગના બેલા અને તેની પરંપરાગત પુણ્યશાળી બહેન મધુની ભૂમિકા બજાવી હતી.

1950ના દાયકાની મધ્યમાં અચાનક જ તેણીની ફિલ્મો કે જેમાં મોટી ફિલ્મ જેમ કે મેહબૂબખાનની અમર  (1954)નો પણ સમાવેશ થતો હતો વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ અત્યંત ખરાબ સાબિત થઇ હતી અને તેણીને "બોક્સ ઓફિસનું ઝેર" એવું લેબલ આપવામાં આવ્યું હતું. 1958માં સફળ ફિલ્મોની શ્રૃંખલા સાથે તેણીએ પોતાની કારકીર્દીને વળાંક આપ્યો હતો: અશોક કુમારની વિરુદ્ધમાં હાવરા બ્રિજ માં મધુબાલાએ એંગ્લો ઇન્ડિયન કેબરેટ ગાયિકાની અસાધારણ ભૂમિકા બજાવી હતી, જે કલકત્તાના ચાઇનાટાઉનના અંડરવર્લ્ડમાં ફસાઇ ગયેલી હતી. ઉતરતા લોક્સ, ઊંડી કટવાળા બ્લાઉઝ, ફીટ કેપરી પેન્ટસ અને સિવેલા ચાઇનીઝ ડ્રેસીસ સાથે હિંમતવાળી (તે સમયની) પશ્ચિમી છાપ સાથે ભારે મોટી અસર ઉપજાવી હતી. આશા ભોંસલે દ્વારા ડબ કરાયેલા અને ઇંદ્રિયોમાં આગ લગાડે તેવું તે ફિલ્મનું મધુબાલાનું ગીત આયે મેહરબા  લોકોમાં ભારે લોકપ્રિય બન્યુ હતું અને બહોળા પ્રમાણાં ટાકવામાં આવતું હતું અને તેની આજ પણ ઉજવણી કરવામાં આવે છે. હાવરા બ્રિજ  બાદ ભારત ભૂષણની વિરુદ્ધમાં ફાગુન , દેવ આનંદની વિરુદ્ધમાં કાલાપાની , સનાતન સફળ એવી તેમના પતિ કિશોર કુમાર વિરુદ્ધ ચલતી કા નામ ગાડી  અને ફરી ભારત ભૂષણસાથે બરસાત કી રાત  (1960)નો સમાવેશ થાય છે.

1960માં તેણીએ જ્યારે મોટા ખર્ચવાળી ઐતિહાસિક મુઘલ એ આઝમ માં અભિનય આપ્યો હતો ત્યારે તેણે આ સફળતાઓ અને પોતાના સુપર સ્ટારના દરજ્જાને ભેગો કર્યો હતો.  આ ફિલ્મને તેણીની કારકીર્દી માટે ઝળહળતી સફળતા તરીકે જોવામાં આવે છે અને કદાચ તે ભારતમાં ફિલ્મ બનાવવાનો દાયકો હતો.

વ્યક્તિગત જીવન અને વિવાદાસ્પદ કોર્ટ કેસ
મધુબાલા અભિનેતા અને સતત સહ કલાકાર રહેલા દિલીપ કુમાર સાથે લાંબા સમય સુધી પ્રણય રહ્યો હતો. તેઓ સૌપ્રથમ જ્વાર ભાટા  (1944)ના સેટ પર મળ્યા હતા અને ફરીથી ફિલ્મ હર સિંગાર  (1949)માં સાથે કામ કર્યું હતુ, જે ક્યારે પૂર્ણ કે પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી. તેના બે વર્ષ બાદ તરાના  (1951)ના ફિલ્માંકન સમયે તેમનો સ્ક્રીન બહારના સંબંધનો પ્રારંભ થયો હતો. તેઓ બન્ને એક સાથે કુલ ચાર ફિલ્મોમાં એકી સાથે દેખાતા રોમેન્ટિક સ્ક્રીન જોડી તરીકે લોકપ્રિય જોડી બન્યા હતા. 

મધુબાલા પોતાની છૂપાવવા માટે જાણીતા હતા, તેમજ જાહેરમાં ક્યારેય દેખા દીધી ન હતી (જો કે તેમાં 1954માં બહુત દિન હુયે  માટેનો પ્રિમીયર અપવાદ હતો) અને તેણીએ જવલ્લે જ મૂલાકાતો આપી હતી. ફિલ્મ માધ્યમોએ વારંવાર તેમના વ્યક્તિગત જીવન અંગે અને રોમેન્ટિક જોડાણ અંગે અટકળો કરી હતી અને તેમાં દિલીપ કુમારનો અનેકવાર ઉલ્લેખ કરાયો હતો. 1955માં પ્રણયયાચન દરમિયાન તેમની જુસ્સાદાર અને ભાગ્યે જ જાહેર હાજરી સાથે આ અફવાઓને સમર્થન મળ્યું હતું. મધુબાલાને દિલીપ કુમાર દ્વારા તેમની ફિલ્મ ઇન્સાનીયત  (1955)ના પ્રિમીયર સમયે રક્ષણ પૂરુ પાડવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તેણીનો કોઇ સહયોગ ન હતો. જો કે આ બાબત જ્યારે મધુબાલા બહુત દિન હુયે  (1954)ના ફિલ્માંકન સમયે બીમાર હતા ત્યારે તેની સંભાળ લીધી હતી તેવા નિર્માતા અને દિગ્દર્શક એસ.એસ. વાસન તરફ આભારની લાગણી દર્શાવતો સંકેત હોવાથી આ હાજરી અન્ય કારણોસર પણ નોંધપાત્ર હતી. દિલીપ કુમારના રક્ષણ સાથે સત્તાવાર રીતે પ્રિમીયરમાં હાજરી આપતી વખતે તેઓએ જાહેરમાં તેમના સંબંધે સમર્થન આપ્યું હતું.

કુમાર સાથેનો મધુબાલાનો પ્રણય 1951 અને 1956ની વચ્ચે પાંચ વર્ષ સુધી રહ્યો હતો.  તેમની વચ્ચેના જોડાણનો અત્યંત વિવાદાસ્પદ અને બહુચર્ચીત કોર્ટ કેસને પગલે અંત આવ્યો હતો. નયા દૌર  (1957) ફિલ્મમાં મધુબાલા અને દિલીપ કુમાર અભિનય કરતાં હતા, તે યનિટને ફિલ્મ દિગ્દર્શક બી.આર. ચોપરા વધારાના આઉટડોર શુટીંગ માટે ભોપાલ લઇ જવા માંગતા હતા.  અતાઉલ્લાહ ખાને તેનો વિરોધ કર્યો હતો અને સાથે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે ભોપાલ જવાનો સમગ્ર કાર્યક્રમ દિલીપ કુમારને તેમની પુત્રી સાથે પ્રેમ કરવાની તક આપવા માટેનું એક છટકું હતું. અંતે, ચોપરાએ તેણીને જે ફિલ્મ માટે અગાઉથી જે રોકડ આપી હતી અને જેને પૂરી કરવાનો ઇરાદો ન હતો તેની સામે અદાલતમાં દાવો માંડ્યો હતો. તેમણે તેના સ્થાને દક્ષિણ ભારતની અભિનેત્રી વૈજંતીમાલાને લીધી હતી. મધુબાલાએ દિલીપ કુમારને વચન આપ્યું હોવા છતાંં તેના પિતાને શાણપણપૂર્વક ટેકો આપ્યો હતો. કુમારે મધુબાલા અને અતાઉલ્લાહ ખાનની વિરુદ્ધ દિગ્દર્શક બી.આર. ચોપરાની તરફેણમાં ખુલ્લી અદાલતમાં સમર્થન આપ્યું હતું. મધુબાલા કેસ હારી ગઇ હતી અને તેની વચ્ચે તેમના પિતાએ નકારાત્મક પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. ત્યારથી ઉદ્યોગમાં વધુ સારી ભાવના સાથે વિશ્વસનીય અને વ્યાવસાયિક અદાકાર તરીકેની પ્રતિષ્ઠા પરત મેળવવા માટે મધુબાલાએ સખત મહેનત કરી હતી. આ પ્રકરણ પછી તેની પ્રતિષ્ઠાને ભારે નુકસાન થયું હતું. મધુબાલા અને દિલીપ કુમાર તે ઘટના બાદ અસરકારક રીતે અલગ પડી ગયા હતા.

જ્યારે રેડિફે તેની બહેન મધુર ભૂષણને વાત કરી ત્યારે તેમની વાત કંઇક આવી હતી:

તેણી તેના પતિ, અભિનેતા અને પ્લેબેક ગાયક, કિશોર કુમારને ચલતી કા નામ ગાડી  (1958) અને ઝૂમરુ  (1961)ના ફિલ્માંકન દરમિયાન મળી હતી. તે સમયે તેઓ બેંગાલી ગાયિકા અને અભિનેતા રુમા ગુહા ઠાકૂર્તાને પરણેલા હતા. કિશોર કુમાર હિન્દુ અને મધુબાલા મુસ્લિમહોવાથી તેમના છૂટાછેડા થયા બાદ, તેમણે 1960માં કાયદા માન્ય લગ્ન વિધિ કરી હતી. તેમના પિતાએ તેમાં હાજર રહેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ દંપતીએ કુમારના માતાપિતાને ખુશ કરવા માટે હિન્દુ વિધિ પણ કરી હતી, પરંતુ મધુબાલાને સાચી રીતે તેમની પત્ની તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા ન હતા.
તેમના લગ્નના એક મહિનામાં તેણી ફરી તેના બાંદ્રાખાતેના બંગલામાં કુમારના ઘરમાં તણાવને કારણે પાછી ફરી હતી. તેઓ વિવાહીત રહ્યા હતા પરંતુ મધુબાલાના જીવનમાં ભારે યાતના રહી હતી.

 મુઘલ-એ-આઝમ અને પછીના કામ મુઘલ-એ-આઝમ  એ એવી ફિલ્મ હતી જેણે ઘણા લોકોએ કમનસીબ ગણિકા અનારકલી તરીકે તેણીના પાત્રને મહાન અને નિશ્ચયાત્મક પાત્રવર્ણ કર્યું હોવાનું માને છે. દિગ્દર્શક કે. આસિફ, મધુબાલાની માંદગીની માત્રા વિશે અજાણ હતા, તેમજ તેમાં લાંબા અને સખત શુટીંગ સમયગાળાની જરૂર હતી તેને કારણે ભારે શારીરિક થાક લાગ્યો હતો, પછી તે બફારો થાય તેવી સ્ટુડીયોના લાઇટો હેઠળ  ગભરામણ થાય તેવો બૂરખો ઓઢીને બેસી રહેવાનું હોય કે ભારે સાંકળથી વીંટળાવવાનું હોય. 1951થી 1959 સુધી મધુબાલાએ મુઘલ એ આઝામ માં તેમના શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નોને પ્રદાન કર્યા હતા. 1956 અને દિલીપ કુમારથી અલગ થયા બાદ, ફિલ્મના ગાઢ રોમેન્ટિક દ્રશ્યોનું ઘણા ભારમાં ફિલ્માંકન કરવામાં આવ્યું હતું અને મધુબાલા અને તેમના સહકલાકાર વચ્ચે તણાવે પેદા થતા મિત્રભાવ ગુમાવ્યો હતો. આ લાગણીયુક્ત અને શારીરિક શ્રમ અનુભવને તેના આરોગ્ય અને અકાળે અવસાનમાં મોટા પરિબળ તરીકે મોટા પ્રમાણમાં જોવામાં આવે છે. 

5 ઓગસ્ટ 1960ના રોજ, મુઘલ-એ-આઝમ  પ્રસિદ્ધ થઇ હતી અને તે સમયે સૌથી વધુ કમાણી પ્રાપ્ત કરેલી ફિલ્મ તરીકે પૂરવાર થઇ હતી, જ્યાં સુધી 1975માં શોલે પ્રસિદ્ધ નહોતી થઇ ત્યાં સુધી 15 વર્ષ સુધી રેકોર્ડ તોડ્યા વિનાનો રહ્યો હતો. ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં હજુ પણ તે દરેક સમયની બોક્સ ઓફિસ પરની સફળ ફિલ્મોમાં ક્રમ ધરાવે છે (ફૂગાવાને ધ્યાનમાં લીધો છે). તેની સાથે ઉદ્યોગમાં અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિભાઓ જેમ કે, પૃથ્વીરાજ કપૂર, દૂર્ગા ખોટે, અને દિલીપ કુમાર હોવા છતાં ટીકાકારોએ મધુબાલાની સતર્કતા અને અનેક ભૂમિકાઓવાળી અદાકારીને ઓળખી કાઢી છે અને પ્રશંસા કરી છે. તેણીનું જ્યારે ફિલ્મફેર એવોર્ડ માટે નામાંકન થયું ત્યારે એક ગભીર અભિનેત્રી તરીકેની ઓળખ પ્રાપ્ત કરી હતી. જોકે તે એવોર્ડ તેણે જીત્યો ન હતો, અને બીના રાઇને ફિલ્મ ઘૂંઘટ  (1960)માં અદાકારી બદલ આપવામાં આવ્યો હતો. ખતીજા અકબરની મધુબાલા પરની આત્મકથા (જુઓ સંદર્ભ વિભાગ)માં, દિલીપ કુમારે તેણીની પ્રતિભાને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી હતી: "તેણી જીવી ત્યાં સુધી અને તેણીએ સંભાળપૂર્વક ફિલ્મોની પસંદગી કરી છે,તેણી તે સમયની અન્ય પ્રતિભાઓની તુલનામાં ચડીયાતી છે. સર્વતોમુખી પ્રતિભા અને શ્રેષ્ઠ કલાકાર ઉપરાંત તેણીનો સ્વભાવ લાગણીવાળો અને આનંદદાયક હતો. ભગવાને તેણીને અનેક ચીજોની ભેટ આપી છે..."

1960માં, એક પછી એક બ્લોકબસ્ટર્સ જેમ કે મુઘલ-એ-આઝમ  અને બરસાત કી રાત  પ્રસિદ્ધ થવાની સાથે મધુબાલા તેની કારકીર્દી અને લોકપ્રિયાતાના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી ગઇ હતી. તેણીને મજબૂત, લેખકના ટેકાવાળી ભૂમિકાઓ ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેની કથળતી જતી તબિયતે તેણીને આ ગાળો માણવાની અને એક અભિનેત્રી તરીકે વિકાસ કરવાની મંજૂરી આપી ન હતી. આ તબક્કે, મધુબાલા એટલી બીમાર થઇ ગઇ હતી કે તેણી નવી ફિલ્મો લઇ શકી ન હતી કે તેના પ્રવર્તમાન કાર્યો પૂર્ણ કરી શકી ન હતી. ખતીજા અક્બર દ્વારાની આત્મકથામાં, તેણીના વારંવારના સહ કલાકાર દેવ આનંદ યાદ કરે છે કે: "તેણી અત્યંત તંદુરસ્ત અને જીવન અને શક્તિથી ભરપૂર હતી. તેણી હંમેશા હસતી રહી હતી અને તેના કાર્યનો આનંદ માણતી હતી. કોઇને કલ્પના પણ ન હતી કે તેણી ગંભીરપણે બીમાર હતી. અને તે પછી એક દિવસ અચાનક જ તેણી અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી...".

60ના દાયકામાં તેણીની થોડા થોડા અંતરે ફિલ્મો પ્રસિદ્ધ થતી રહી હતી. તેમાંની કેટલીક જેમ કે ઝૂમરુ  (1961), હાફ ટિકટ  (1962) અને શરાબી  (1964) હતી, આ ફિલ્મોએ પણ બોક્સ ઓફિસ પર સરેરાશ દેખાવ કર્યો હતો. આમ છતાં, આ ગાળામાં પ્રસિદ્ધ થયેલી મોટા ભાગની ફિલ્મો પાછળના ભાગમાં જ્યારે તેણીની માંદગીએ તેણીને તેને પૂરી કરતાં રોકી હોવાથી તેની ગરહાજરીને લીધે અધૂરી રહી ગઇ હતી. તેઓ સમાધાનકારી એડિટીંગની સમસ્યા ભોગવતી હતી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં મધુબાલા જેને શૂટ કરવામાં અસમર્થ રહી તેવા દ્રશ્યોમાં તે પરિપૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નમાં "ડબલ્સ"નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણીની છેલ્લે પ્રસિદ્ધ થયેલી ફિલ્મ જ્વાલા નું ફિલ્માંકન 1950ના દાયકાના અંતમાં થયું હોવા છતાં તેણીના મૃત્યના બે વર્ષ પછી પણ એટલે કે 1971 સુધી પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી. સંજોગોવશાત્, ફક્ત મુઘલ-એ-આઝમ , જ્વાલા માં કેટલીક ટેકનીકલર શ્રેણીઓનો સમય જ એવો હતો જેમાં મુધબાલા કલર ફિલ્મમાં દેખાઇ હતી.

 અંતિમ વર્ષો અને મૃત્યુ 
1960માં મધુબાલાની તબિયત વધુ ખરાબ થતા લંડનમાં સારવાર લીધી હતી . જટિલ હૃદય વાઢકાપ તેના પ્રાથમિક તબક્કામાં હતી અને તેણીને સાજા થવાની થોડી આશા આપી હતી. તપાસ કર્યા બાદ ત્યાંના ડોકટરોએ ઓપરેશન કરવાની ના પાડી હતી, તેણીને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની તકોની પ્રક્રિયા ઓછી હતી તેવું સમજાવ્યું હતું . તેમની સલાહ એવી હતી કે તેણીએ આરામ કરવો જોઇએ અને વધુ પડતો શ્રમ ટાળવો જોઇએ અને તેણી હજુ વર્ષ સુધી જીવી શકશે તેવી આગાહી કરી હતી. પોતાનું મૃત્યુ માથે તોળાઇ રહ્યું છે તેવું જાણતા મધુબાલા ભારત પરત આવી હતી, પરંતુ બીજા નવ વર્ષો સુધી જીવીને આગાહીઓને પડકાર ફેંક્યો હતો.

1966માં તેણીના આરોગ્યમાં થોડો સુધારો થતા, મધુબાલાએ રાજ કપૂરની સામે ચાલાક માં કામ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.  ફિલ્મ માધ્યમોએ તેણીના "પાછા ફરવાની" ઘટનાને ભારે ધામધૂમ અને જાહેરાતથી ગુણગાન ગાયા હતા. આ સમય પરથી લીધેલા સ્થિર ફોટોગ્રાફ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા તે હજુ પણ સુંદર હતા, પરંતુ તેમાં મધુબાલા નિસ્તેજ અને અસ્પષ્ટ દેખાતી હતી. જોકે, થોડા દિવસના જ ફિલ્માંકનમાં તેણીની નાજુક તબિયત લથડીયામાં પરિણમી હતી ફિલ્મ અધૂરી અને અપ્રસિદ્ધ રહી હતી.

જ્યારે ભૂમિકા એક વિકલ્પ તરીકે પૂરી થઇ ગઇ હોવાથી, મધુબાલાએ તેનું ધ્યાન ફિલ્મ બનાવવા તરફ વાળ્યું હતું. 1969માં ફર્ઝ ઔર ઇશ્ક  નામની ફિલ્મમાં તેણી પ્રથમ વખત પોતાનું દિગ્દર્શન કરવા સજ્જ હતી. જોકે તે ફિલ્મ કદી પણ બનાવવામાં આવી ન હતી, કેમ કે નિર્માણ પહેલાના તબક્કા દરમિયાનમાં મધુબાલાને અંતે તેની માંદગી સામે વશ થઇ જવું પડ્યું હતુ અને તેણી 36મી જન્મજયંતિ પછી ટૂંકા ગાળામાં 23 ફેબ્રુઆરી 1969ના રોજ તેનું મૃત્યું થયું હતું. તેણીને તેના પરિવારની ડાયરી અને પતિ કિશોર કુમાર સાથે સાન્તા ક્રૂઝ કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવી હતી. જુહુ/સાન્તાક્રૂઝ મુસ્લિમ કબ્રસ્તાન ખાતે મધુબાલાના મકબરાને શુદ્ધ મારબલમાં કોતરવામાં આવ્યો છે અને કુરાનના આયત તેમજ સંક્ષિપ્ત કવિતા તેણીને સમર્પિત કરવામાં આવી છે. વિવાદાસ્પદ રીતે, નવી કબરો માટે જગ્યા કરવા માટે 2010માં તેના મકબરાનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. 

 મધુબાલા એક પ્રતિભા 

તેણીના ટૂંકા જીવનમાં મધુબાલાએ 70થી વધુ ફિલ્મો બનાવી હતી.  દરેક ત્રણ આત્મકથાઓમાં અને તેણી પર પ્રકાશિત થયેલા લેખોમાં, તેણીની તુલના મેરિલીન મોનરો સાથે કરવામાં આવી છે અને તેણીને ભારતીય ફિલ્મ ઇતિહાસમાં સમાન પ્રતિભાવંત સ્થિતિ ધરાવે છે. તેણીને ઉતરતી કક્ષાની સહાય ભૂમિકા અથવા કેરેક્ટર ભૂમિકામાં નીચે આવતા પહેલા તેનું મૃત્યુ થયું હોવાથી આજ દિન સુધી મધુબાલા અનેક મજબૂત અભિનેત્રીઓમાંની અને ભારતીય સિનેમાની પ્રતિષ્ઠિત દંતકથામાંની એક રહી હતી. મુવી મેગેઝીન દ્વારા 1990માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક સર્વેક્ષમમાં ફિલ્મ ચાહકો પરત્વેની અપીલ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. મધુબાલાને દરેક સમયની અત્યંત વિખ્યાત પ્રાચીન હિન્દી અભિનેત્રી તરીકેનો મત આપવામાં આવ્યો હતો અને 58 ટકા કરતાં વધુ મતો એકત્ર કર્યા હતા અને તે સમયની વિખ્યાત અભિનેત્રીઓ મીના કુમારી, નરગીસ, અને નુતનને પાછળ રાખી દીધી હતી. નજીકા તાજેતરમાં, રડિફ.કમના ઇન્ટરનેશનલ વિમેન્સ ડે 2007 સ્પેશિયલ (જુઓ બાહ્ય કડીઓ)માં, મધુબાલાને ટોચાની દશ "બોલીવુડની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીઓ"ની યાદીમાં બીજા ક્રમે દર્શાવવામાં આવી હતી.ફિચરના અનુસાર દરેક સમયે અભિનેત્રીઓએ જે અંતિમ યાદી બનાવી હતી તેને "...અદાકારીની કુશળતા, રોમાંચકતા, બોક્સ ઓફિસ અપીલ, બહુગુણી પ્રતિભા અને પ્રતિભા દરજ્જા --પર ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો અને તેમાંની દરેક બોલિવુડ માટે નામાંકિત બની ગઇ હતી, જેણે સિનેમામાં નવા મોજાનો પ્રવેશ કરાવ્યો હતો..." 

2004માં મુઘલ-એ-આઝમનો ડિજીટલી કલર ભાગ પ્રસિદ્ધ કરાયો હતો અને સિનેમાના પ્રેક્ષકો દરેક વખતે ફરી આવતા હોવાથી તેણીના મૃત્યુના 35 વર્ષ પછી ફિલ્મ અને મધુબાલા સફળતા બની ગયા હતા.

ભૂતકાળના દાયકામાં મધુબાલા પર વિવિધ આત્મકથાઓ અને મેગેઝીન લેખો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં તેણીના અંગત જીવન અને કારકીર્દીની અજાણ વિગતોનો ઉલ્લેખ કરતાં હતા. પરિણામે 2007માં હિન્દી ફિલ્મ ખોયા ખોયા ચાંદ  શિનેય આહૂજા અને સોહા અલી ખાનને લઇને પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી - તેના પ્લોટમાં થોડી ઘટનાઓ છૂટક રીતે મધુબાલાના જીવન અને અન્ય પ્રાચીન ફિલ્મ વ્યક્તિઓ પર આધારિત હતી.

2008માં, મધુબાલાને દર્શાવતી સ્મારક ટપાલ ટિકીટો જારી કરવામાં આવી હતી.  આ ટિકીટનું નિર્માણ ભારતીય ટપાલ દ્વારા મર્યાદિત આવૃત્તિ રજૂઆત પેકમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અભિનેત્રીની છાપ દર્શાવવામાં આવી હતી. તેની રજૂઆત અનુભવી અદાકારો  નિમ્મી અને મનોજ કુમાર દ્વારા શાનદાર પ્રસંગમાં કરવામાં આવી હતી, જેમાં સાથીદારો, મિત્રો અને મધુબાલાના પરિવારના પાછળ રહેલા સભ્યો હાજર રહ્યા હતા. આ રીતે સન્માન પામનાર ભારતીય સિનેમામા એક માત્ર અત્રિનેત્રી નરગીસ દત્ત હતા.

જાણવા જેવું
 
ફિલ્મનિર્માતા મોહન સિન્હા એ મધુબાલા 12 વર્ષના હતા ત્યારે કાર ચલાવવાનું શીખવાડ્યું હતું.
 
તેણી હોલિવુડની આતુર ચાહક હતી અને અસ્ખલિત ઇંગ્લીંશ બોલવાનું શીખી લીધા બાદ પોતાના ઘરના પ્રોજેક્ટર પર સતત અમેરિકન ચલચિત્રો જોયા હતા.
 
જ્યારે તેઓ વધુ પડતી રમૂજ અને હાસ્યથી ઉદાસ થઇ જતાં ત્યારે તેને કારણે તેઓ સહ કલાકારો અને દિગ્દર્શકથી વિમુખ થઇ જતાં હતા. 
 
જ્યારે ગુરુ દત્તે તેની સંગીન ફિલ્મ પ્યાસા ની (1957)ની પ્રથમ જાહેરાત કરી ત્યારે મધુબાલા અને નરગીસ સ્ત્રીલિંગી અગ્રણી ભૂમિકામાં હતા.  તેમાંના થોડા ભાગો અંતે માલા સિન્હા અને વહીદા રેહમાન ભજવવામાં આવ્યા હતા જેઓ બન્ને આ ફિલ્મ સાથે તારકો બની ગયા હતા.
 મિ. એન્ડ મિસીસ. '55 (1955)માં ગીતા દત્તના અપવાદ સાથે મધુબાલાના મોટા ભાગના યાદગાર ગીતોનું લતા મંગેશકર અથવા આશા ભોંસલે દ્વારા ડબ કરવામાં આવ્યા હતા.  મધુબાલા બન્ને માટે નસીબદાર પૂરવાર થઇ હતી. મહલ ના ગીતોનું મધુબાલા પર 1949માં પિક્ચરાઇઝ કરવામાં આવ્યું હતું, જે લતાની અગાઉની કેટલીક સફળતાઓ હતી; નવ વર્ષ બાદ, 1958ની ચાર ફિલ્મોમાં આશાનો અભિનેત્રી માટેના સૂરે તેણીને મોટી પ્લેબેક ગાયક તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હતી, જેણે પોતાની બહેન લતા સાથે જ હરિફાઇ કરી હતી.
 
મધુબાલાની બહેન ચંચલ પણ અભિનેત્રી હતી અને પોતાની વિખ્યાત બહેન જેવી જ દેખાતી હોવથી ગુસ્સે હતી.  તેણીએ નાઝનીન  (1951), નાતા  (1955), મહલો કા ખ્વાબ  (1960) અને  ઝૂમરુ  (1961)માં મધુબાલા સાથે દેખા દીધી હતી. તેણીએ પણ મેહબૂબ ખાનની મધર ઇન્ડિયા  (1957) અને રાજ કપૂરની જિસ દેશ મે ગંગા બેહતી હૈ  (1960)માં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.

ફિલ્મોગ્રાફી
{| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
|ફિલ્મ
|વર્ષ
|-
|  બસંત  
|  1942
|-
|  મુમતાઝ મહલ  
|  1944
|-
|  ધાન્ના ભગત  
|  1945
|-
|  રાજપૂતાની  
|  1946
|-
|  પૂજારી  
|  1946
|-
|  ફૂલવારી   
|  1946
|-
|  સાત સમુદ્રોકી મલ્લિકા  
|  1947
|-
|  મેરે ભગવાન  
|  1947
|-
|  ખૂબસુરત દુનિયા  
|  1947
|-
|  દિલ-કી-રાની સ્વીટ-હાર્ટ  
|  1947
|-
|  ચિત્તોડ વિજય  
|  1947
|-
|  નિલ કમલ  
|  1947
|-
|  પરાઇ આગ  
|  1948
|-
|  લાલ દુપટ્ટા  
|  1948
|-
|  દેશ સેવા  
|  1948
|-
|  અમર પ્રેમ   
|  1948
|-
|  સિપહૈયા  
|  1949
|-
|  સિંગાર  
|  1949
|-
|  પારસ  
|  1949
|-
|  નેકી ઔર બદી  
|  1949
|-
|  મહલ  
|  1949
|-
|  ઇમ્તિહાન  
|  1949
|-
|  દુલારી  
|  1949
|-
|  દૌલત  
|  1949
|-
|  અપરાધી  
|  1949
|-
|  પરદેશ  
|  1950
|-
|  નિશાના  
|  1950
|-
|  નિરાલા  
|  1950
|-
|  મધુબાલા  
|  1950
|-
|  હંસલતે આંસૂ  
|  1950
|-
|  બેકસૂર  
|  1950
|-
|  તરાના  
|  1951
|-
|  સૈયા  
|  1951
|-
|  નાઝનીન  
|  1951
|-
|  નાદાન  
|  1951
|-
|  ખઝાના  
|  1951
|-
|  બાદલ  
|  1951
|-
|  આરામ  
|  1951
|-
|  સાકી  
|  1952
|-
|  સંગદિલ  
|  1952
|-
|  રેલ કા ડિબ્બા  
|  1953
|-
|  અરમાન  
|  1953
|-
|  બહુત દિન હુયે  
|  1954
|-
|  અમર  
|  1954
|-
|  તિરંદાઝ  
|  1955
|-
|  નકાબ  
|  1955
|-
|  નાતા  
|  1955
|-
|  મિ. એન્ડ મિસીસ  55  
|  1955
|-
|  શિરીન ફરહાદ  
|  1956
|-
|  રાજ હઠ  
|  1956
|-
|  ઢાકે કી મલમલ  
|  1956
|-
|  યહૂદી કી લાડકી  
|  1957
|-
|  ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા  
|  1957
|-
|  એક સાલ  
|  1957
|-
|  પોલીસ   
|  1958
|-
|  ફાગુન  
|  1958
|-
|  કાલાપાની  
|  1958
|-
|  હાવરા બ્રિજ  
|  1958
|-
|  ચલતી નામ ગાડી  
|  1958
|-
|  બાગી સિપાહી  
|  1958
|-
|  કલ હમારા હૈ  
|  1959
|-
|  ઇન્સાન જાગ ઉઠા  
|  1959
|-
|  દો ઉસ્તાદ  
|  1959
|-
|  મેહલો કે ખ્વાબ  
|  1960
|-
|  જાલી નોટ  
|  1960
|-
|  બરસાત કી રાત  
|  1960
|-
|  મુગલે આઝમ  
|  1960
|-
|  પાસપોર્ટ  
|  1961
|-
|  ઝૂમરુ  
|  1961
|-
|  બોય ફ્રેંડ  
|  1961
|-
|  હાફ ટિકટ  
|  1962
|-
|  શરાબી  
|  1964
|-
|  જ્વાલા  
|  1971
|-
|}

સંદર્ભ

પુસ્તકો અને ફિલ્મ જર્નલો: 
 અકબર, ખાતીજા મહુબાલા: તેણીનું જીવન, તેણીની ફિલ્મો  (ઇંગ્લીશ). ન્યુ દિલ્હી: યુબીએસ પબ્લિશર્સ ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર્સ, 1997. ISBN 8174761535.
 દીપ. મોહન. મધુબાલા: રહસ્ય અને રસપ્રદ , મેગના પબ્લિશીંગ કું. લિમીટેડ.
 રાહેજા, દિનેશ. ધી હંડ્રેડ લ્યુમિનરીઝ ઓફ હિ્દી સિનેમા , ઇન્ડિયા બુક હાઉસ પબ્લિશર્સ.
 રિયુબેન, બન્ની. ફોલીવુડ ફ્લેશબેક , ઇન્ડુસ પબ્લિશર્સ
 ભટ્ટાચાર્ય, રિન્કી. બિમલ રોય: અ મેન ઓફ સાયલંસ , સાઉથ એશિયા બુક્સ
 રાજાધ્યક્ષ, આશિષ એન્ડ વિલમેન, પૌલ. ભારતીય સિનેમાનો જ્ઞાનકોશ , ફિત્ઝરોય ડીયબોર્ન પબ્લિશર્સ.
 કોર્ટ, ડેવીડ. થિયેટર આર્ટસ''  મેગેઝીન, ઇસ્યુ તારીખ: ઓગસ્ટ 1952; વોલ્યુમ. XXXVI નં. 8.

બાહ્ય કડીઓ
 મધુબાલા: વિમેન્સ ડે સ્પેશિયલ રેડિફ.કોમ
 મધુબાલા: અ સ્વીટ સિડક્શન રેડિફ.કોમ
 

બોલીવુડ
ભારતીય અભિનેત્રી
ભારતીય મુસ્લિમો
૧૯૩૩માં જન્મ
૧૯૬૯માં મૃત્યુ