યાદવ
યાદવ (અર્થ: 'યદુના વંશજ') પ્રાચીન ભારતના એ લોકો જે પૌરાણિક રાજા યદુ ના વંશજ છે. યાદવ વંશ પ્રમુખ રૂપ થી આભીર(વર્તમાન આહીર), અંધક, વૃષ્ણિ તથા સત્વત નામક સમુદાયો થી મળીને બન્યો હતો, જે ભગવાન કૃષ્ણ ના ઉપાસક હતા. આ લોકો પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યમાં યદુવંશ ના પ્રમુખ અંગો ના રૂપ માં વર્ણિત છે. યાદવો યદુ ના વંશજ છે અને યાદવ નામ થી જણાય છે.

મૂળ ઉત્પત્તિ

પ્રાચીન સંદર્ભ
જયંત ગડકરી ના કથનાનુસર, " પુરાણો ના વિશ્લેષણ થી આ નિશ્ચિત રૂપ થી માન્ય છે કે અંધક, વૃષ્ણિ, સત્વત તથા આભીર(આહીર) જાતિયો ને સંયુક્ત રૂપ થી યાદવ કહેવાતું હતું જે શ્રીકૃષ્ણ ના ઉપાસક હતા. પરંતુ આ પણ સત્ય છે કે પુરાણો માં માન્યતાઓ તથા દંતકથાઓ ના સમાવેશ ને નકારી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તે મહત્વનું છે કે પૌરાણિક માળખા હેઠળ અવાજની સામાજિક મૂલ્યોની પ્રણાલી વિકસાવવામાં આવી."

લુકિયા મિચેલુત્તી દ્વારા યાદવો પર કરેલા શોધ હેઠળ,

વર્તમાન પરિપ્રેક્ષ્ય
ક્રિસ્ટોફ જાફેલૉટ અનુસાર, 

લુકિયા મિચેલુત્તી ના વિચાર થી,

ટોડ અને કે. સી. યાદવના જેવા ઇતિહાસ્કારોના અનુસાર આહીર એ પુરુરવાના ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિય કુળના યાદવો છે. તેઓ માને છે કે તેમનો પ્રાચીન વસવાટ સતલજ અને યમુના નદીની વચ્ચેનો પ્રદેશ હતો જ્યાંથી તેઓ હિજરત કરી પૂર્વ દિશામાં મથુરાથી આગળ અને દક્ષિણ દિશામાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર સુધી ગયાં. હરિયાણા રાજ્યનું નામ પણ અભિરાયણ (આ પ્રદેશનાં મૂળ વાસીઓ) પરથી ઉતરી આવ્યું હોય તેમ માનવામાં આવે છે. અભિરાયણ શબ્દનું મૂળ 'અભિર' એટલે કે નિડર શબ્દમાં રહ્યું હોય તેમ પણ શક્ય છે.

તેજ પ્રમાણે, ગુજરાતમાં મળી આવેલા શિલા લેખ અનુસાર મધ્ય ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશના ભિલ્સા (વિદીશા) અને ઝાંસી વચ્ચેનું ક્ષેત્ર આહીરવાડના નામે ઓળખાતું હતું. હિંદુ લેખકોના મતાનુસાર આહીરોને વાયવ્ય દિશાના રહેવાસી જણાવ્યાં છે.

સૈન્ય વર્ણ ( માર્શલ રેસ )

thumb|right|રેવાડી માં રાવ તુલારામ સ્મારક 

thumb|right|ત્રિકુટા આભીર સિક્કા, From Rapson "Catalog of Indian coin of the British Museum", 1908.

આહીર ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ ની એક લડાયક જાતિ છે. 1920 માં બ્રિટિશ શાસન દ્વારા આહીરો ને એક કૃશક જાતિ ના રૂપ માં વર્ગીકૃત કરવામાં આવી હતી જે એ કાળ માં "યોદ્ધા જાતિ" ની પર્યાય હતી. , જોકે એ બહુ પહેલા થી જ સેના માં ભરતી થતા આવ્યા છે. ત્યારે બ્રિટિશ સરકાર એ આહીરો ની ચાર કંપનીઓ બનાવી હતી, એમાંથી બે 95મીં રસેલ ઇન્ફેન્ટ્રી માં હતી. 1962 ના ભારત ચીન યુદ્ધ ના સમયે 13 કુમાંઉં રેજીમેંટ ની આહીર કંપની દ્વારા રેજાંગલા ના મોરચા પર  યાદવ સૈનિકો ના પરાક્રમ અને બલિદાન ભારત માં આજ સુધી પ્રશંસાપાત્ર માનવામાં આવે છે. અને એમની બહાદુરી ની યાદ માં યુદ્ધ બિંદુ સ્મારક ને "આહીર ધામ" નામ આપવામાં આવ્યું. 

એ ભારતીય સેના ની રાજપૂત રેજીમેંટ, કુમાંઉં રેજીમેંટ, જાટ રેજીમેંટ, રાજપૂતાના રાઈફલ્સ, બિહાર રેજીમેંટ, ગ્રેનેડિયર્સ માં પણ ભાગીદાર છે. ભારતીય હથિયાર બંધ સેના માં આજ સુધી બખ્તરબંધ ખૂણા અને તોપખાના માં આહીરો ની એકલ ટુકડીઓ અસ્તિત્વમાં છે. જેમાં તેમણે વીરતા અને બહાદુરી ના વિવિધ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યા છે.

સૈન્ય પુરસ્કાર વિજેતા યાદવ સૈનિક
(સૂચિ યાદવ ઉપનામ પર આધારિત છે)
 ગ્રેનેડિયર યોગેન્દ્ર સિંહ યાદવ ,પરમ વીર ચક્ર
 કમાન્ડર બી. બી. યાદવ, મહાવીર ચક્ર
 લાંસ નાયક ચંદ્રકેત  પ્રસાદ યાદવ, વીર ચક્ર
 મેજર જય ભગવાન સિંહ યાદવ, વીર ચક્ર
 વિંગ કમાન્ડર કૃષ્ણ કુમાર યાદવ, વીર ચક્ર
 નાયક ગણેશ પ્રસાદ યાદવ, વીર ચક્ર
 નાયક કૌશલ યાદવ, વીર ચક્ર
 જગદીશ પ્રસાદ યાદવ, અશોક ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 સુરેશ ચંદ યાદવ, અશોક ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 સ્ક્વાડ્રન લીડર દિપક યાદવ, કીર્તિ ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 સૂબેદાર મહાવીર સિંહ યાદવ, અશોક ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 પાયનિયર મહાબીર યાદવ, શૌર્ય ચક્ર(મરણોપ્રાંત) 
 પૈરાટ્રુપર, સૂબે સિંહ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 નાયબ સૂબેદાર રામ કુમાર યાદવ, શૌર્ય ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 સેપ્પર આનંદી યાદવ, ઈંજીનિયર્સ,શૌર્ય ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 નાયક ગિરધારીલાલ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર(મરણોપ્રાંત)
 હરિ મોહન સિંહ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 કૈપ્ટન વીરેન્દ્ર કુમાર યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 પેટી ઑફિસર મહિપાલ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 કૈપ્ટન બબ્રૂ ભાન યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 મેજર પ્રમોદ કુમાર યાદવ,શૌર્ય ચક્ર
 રમેશ ચન્દ્ર યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 મેજર ધર્મેશ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 લેફ્ટિનેંટ માનવ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 મેજર ઉદય કુમાર યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 કૈપ્ટન કૃષ્ણ યાદવ, શૌર્ય ચક્ર
 કૈપ્ટન સુનીલ યાદવ,શૌર્ય ચક્ર  
 યાદવ આર્બેશંકર રજધારી, શૌર્ય ચક્ર

જાતિયો, ઉપજાતિયો અને કુલ ગોત્ર 
'યાદવ' શબ્દ અનેક પારંપરિક ઉપજાતિયો ના સમૂહ થી બની છે, જેમકે ' હિન્દી ભાષી ક્ષેત્ર' ના 'આહીર(અહીર)', મહારાષ્ટ્ર ના 'ગવળી', આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટક ના 'ગોલ્લા',  તથા તમિલનાડુ ના 'કોનાર' તથા કેરળ ના 'મનિયાર'.  હિન્દી ભાષી ક્ષેત્રો માં અહીર,ગ્વાલ (ગવળી) તથા યાદવ શબ્દ સામાન્ય રીતે એક બીજા ના પર્યાયવાચી મનાય છે. અમુક વર્તમાન રાજપૂત વંશ પણ પોતાને યાદવોના વંશજ હોવાનો દાવો કરે છે, તથા વર્તમાન યાદવ પણ સ્વયં ને ક્ષત્રિય માને છે. યાદવ મુખ્યત્વે યદુવંશી, નંદવંશી અને ગ્વાલવંશી ઉપજાતિય નામો થી જણાય છે, યાદવ સમુદાય ના અંતર્ગત 20 થી પણ વધુ ઉપજાતિયો સમ્મેલીત છે. તેઓ મુખ્યત્વે ઋષિ ગોત્ર અત્રિ ના છે તથા આહીર ઉપજાતિયો માં અનેકો કુલ ગોત્ર છે જેના આધાર પર સગોત્રીય લગ્ન પર પ્રતિબંધ છે.

ચુડાસમા રાજપૂત એ સૌરાષ્ટ્ર નો એક યદુવંશી રાજપૂત વંશ છે જુનાગઢ રાજ્યના દિવાન અથવા વડા પ્રધાન રણછોડજી અમરજી એ 1825 માં પર્સિયનમાં તારિખ-એ-સોરથ નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. એમાં દિવાન રણછોડજી એ લખ્યું હતું કે ચુડાસમા ચંદ્રવંશી રાજપૂત છે અને તેઓ  ભગવાન સદાશિવના વંશજ છે તથા તેઓ સિંધથી આવ્યા છે. ઘણા શિલાલેખો તથા ઐતિહાસિક લખાણો ચુડાસમા વંશ ને મહાન યાદવ કુળ સાથે જોડે છે જેમકે "માંડલિક નૃપ ચરિત" તેમને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ નાં યાદવ પરિવાર સાથે જોડે છે ઉપરાંત ગિરનાર ના નેમિનાથ મંદિર નો ઇસ.૧૪૫૪ ના સમયનો શિલાલેખ પરથી જાણવામાં આવે છે કે ચુડાસમા રાજપૂત યાદવ કુળના છે

જાડેજાએ ભારતની એક રાજપૂત જ્ઞાતિ છે. જેઓ યદુવંશી રાજપૂત કુળ અને ચંદ્રવંશી છે. સાહિત્યકાર હરિલાલ ઉપાધ્યાય પોતાની ઐતિહાસિક નવલકથા "લાખો ફુલાણી" માં કચ્છ ના જાડેજા વંશ ના રાજા લાખા ફુલાણી નો ઉલ્લેખ યદુવંશી રાજપૂત તરીકે કરે છે

ભાટ્ટી રાજપૂત પણ યદુવંશી રાજપૂત વંશ છે જેસલમેરમાં ભાટી કુળ પોતાને "યાદવપતિ" તરીકે પણ ઓળખાવે છે, જે તેનો કૃષ્ણ અને યદુ કે યાદવ કુળ સાથેનો પૌરાણિક સંબંધ દર્શાવે છે.  સ્વામી સચ્ચિદાનંદ પોતાના પુસ્તક ‎સ્થાપત્ય અને શૌર્યની ભૂમિ રાજસ્થાન માં જણાવે છે ભાટીરાવલ જેસલ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના વંશજ યદુવંશી મનાય છે

ઐતિહાસિક યાદવ (આહીર) રાજાઓ અને કુળ સંચાલકો 

 પુરનમલ આહીર, અહીર દેશ, માલવા, એમ.પી.
 ઠકુરાઇન લરાઈ ડુલાયા, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ.પી.
 ઠાકુર લછમન સિંહ, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ.પી.
 કુંવર જગત સિંહ, નાઇગાવ રિબાઈ,એમ.પી.
 લાલજી, દેવગુરડિયા,માલવા, એમ.પી.
 ચૂરામન આહીર, મંડલા,એમ.પી. 
 રાવ ગુજરમલ સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ 
 રાવ તેજ સિંહ, રેવાડી 
 રાવ ગોપાલદેવ સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ 
મહાક્ષત્રપ ઈશ્વર દત્ત, પ્રાચીન પશ્ચિમ ભારત 
 પ્રાણ સુખ યાદવ, નીમરાના, અહીરવાલ  
 રુદ્રામૂર્તિ આહીર, અહીરવાળા, ઝાંસી, યુ.પી. 
 રાજા બુધ,બદાયૂ, યૂ.પી. 
 આદિ રાજા , અહીછત્ર, યૂ.પી. 
 રાજા દિગપાલ, મહાબન, યૂ.પી. 
 રાણા કતીરા,ચિત્તોડ, રાજસ્થાન 
 વીરસેન આહીર, જલગાવ, મહારાષ્ટ્ર 
 રાવ રુડા સિંહ, રેવાડી, અહીરવાલ 
 રાવ રામ સિંહ, રેવાડી
 રાવ સાહબાજ સિંહ, રેવાડી
 રાવ નંદરામ, રેવાડી
 રાવ બલકીશન,રેવાડી 
 ભકતમન આહીર, નેપાળ 
 ભુવન સિંહ , નેપાળ 
 બારા સિંહા , નેપાળ 
 રાવ છિદદુ સિંહ, ભરૌતી, યૂ.પી.
 રાજમાતા જીજાઉ, મહારાષ્ટ્ર 
રાજા ખરક સિંહ અને રાજા હરિ સિંહ, તિરહુત, બરેલી યૂ.પી. 
 અભિસાર, જમ્મુ-કાશ્મીર 
 રાવ મિત્રસેન આહીર, રેવાડી 
 રાવ તુલારામ સિંહ, અહીરવાલ 
 રાવ કિશન ગોપાલ, રેવાડી  
 આહીર રાણા નવઘણ, જૂનાગઢ 
 દેવાયત બોદર આહીર  
 આહીર રાણા ગૃહરીપુ, જૂનાગઢ 
 અશા આહીર, અસીરગઢ દુર્ગ 
 રુદ્રભૂતિ 
 ઈશ્વરસેન, નાસિક 
 માધુરીપુત્ર 
 આલ્હા અને ઉદલ, મહોબા 
 રાજા દિગપાલ આહીર, મહાબન, મથુરા 
 બદન આહીર, હમીરપુર 
 અમર સિંહ, પીલીભીત 
 હીર ચંદ યાદવ, જૌનપુર 
 બીજા સિંહ આહીર (બીજા ગાવલી), બીજગઢ 
 ગૌતમી આહીર, માંડૂ 
 રનસુર અને ધમસુર, દેવગઢ 
 વસૂસેન, નાગર્જુનકુંડ
 વીર અલગૂ(અઝગૂ) મૂથુ કોણે 
 ઠાકુર હરજ્ઞાન સિંહ યાદવ, ખલ્થૌન, ગ્વાલિયર

દેવગિરિ સેઉના યાદવ

ખાનદેશ અવશેષો ના પુરાતત્વીય વિશ્લેષણ થી આ સિદ્ધ થાય છે કે એ યદુવંશી આહીરો નો ગઢ હતો. આ રાજવંશના નિમ્ન પ્રમુખ શાસક થયા -
 દૃઢપ્રહા 
 સેઉના ચંદ્ર પ્રથમ 

 ઢઇડિયપ્પા પ્રથમ 

 ભિલ્લમ પ્રથમ 

 રાજગી
 વેડુગી પ્રથમ 
 ઢાઇડિયપ્પા દ્વિતીય 
 ભિલ્લમ દ્વિતીય (સક 922)
 વેશુગ્ગી પ્રથમ 
 ભિલ્લમ ત્રિતીય (સક 948)
 વેડુગી દ્વિતીય 
 સેઉના ચંદ્ર દ્વિતીય (સક 991)
 પરામદેવ 
 સિંઘણ
 મલુગી 
 અમરગાંગેય 
 અમરમાલગી 

 ભિલ્લમ પંચમ 
 સિંઘણ દ્વિતીય 
 રામ ચંદ્ર

ત્રિકુટા આહીર સામ્રાજ્ય 
ત્રિકુટા સામ્રાજ્ય સામાન્ય રીતે આભીર (આહીર) સામ્રાજ્યના રૂપ માં માન્ય છે તથા ઇતિહાસ માં ત્રિકુટા આહીર સામ્રાજ્ય નામ થી જાણીતું છે.  વૈષ્ણવ ત્રિકુટા આહીર હૈહય શાખા ના યાદવ મનાય છે  દહરસેન એ અશ્વમેઘ યજ્ઞ પણ કર્યો હતો. આ રાજવંશના નિમ્ન પ્રમુખ શાસક થયા -
 મહારાજ ઇન્દ્રદત્ત
 મહારાજ દહરસેન
 મહારાજ વ્યાઘ્રરસેન

કલચૂરી સામ્રાજ્ય
કલચુરી રાજવંશના બે (ઉત્તરી અને દક્ષિણી) સામ્રાજ્ય થયા છે. ઇતિહાસમાં દક્ષિણી કલચુરિયો ને આહીર જાતિ ના મનાય છે.
દક્ષિણી કલચુરિયોના નિમ્ન શાસકો પ્રમુખ હતા.  248-49 ઈસ્વી થી પ્રારંભ થવા વાળી કલચુરી-ચેદી સંવતની પ્રચલન પણ આભીર(આહીર) સમ્રાટ ઈશ્વરસેન એ કરી હતી.
 કૃષ્ણ 
 બિજ્જલા
 સોમેશ્વર
 સંગમા

આ પણ જુવો
 આહીર
 યદુવંશ
 ચંદ્રવંશ

સંદર્ભ 

જ્ઞાતિ