ખીરસરા (તા. નખત્રાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ , તલ, બાજરી, જુવાર,  રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

ભૂગોળ 
ખીરસરા ખારી નદીના કાંઠે આવેલું છે. જિલ્લા મથક ભુજથી તે ૮૫ કિમીના અંતરે આવેલું છે.

ઇતિહાસ 
ખીરસરા સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું એક સ્થળ હતું.

સંશોધન 
૧૯૭૬-૭૭ના સંશોધન દરમિયાન ભારતીય પુરાતત્વ ખાતાને અહીંથી ચોરસ વજનિયું, માટીનાં વાસણો, પાણી છાંટવાનું સાધન તેમજ લાલ માટીના વાસણો આ સ્થળ પરથી મળ્યા હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૦૯માં પુરાતત્વ વિભાગની વડોદરાના વિભાગે ૩૦૦ ચોરસ મીટરની કિલ્લેબંધ દિવાલ શોધી કાઢી હતી.

ખોદકામ 

ખોદકામ દરમિયાન અહીંથી માટીના વાસણોના નમૂના મળ્યા હતા. આ સ્થળથી મળેલી મુદ્રાઓ કચ્છ સંગ્રહાલયમાં રાખવામાં આવી છે.

સ્થળ પરથી ૧૪ સમાંતર દિવાલો ધરાવતી વખાર મળી આવી છે. આ વખાર ૨૮ મીટર x ૧૨ મીટર ક્ષેત્રફળ અને ૧૦.૮ મીટર લંબાઇ અને ૧.૫૫ મીટર જાડાઇની દિવાલો ધરાવે છે. તેની ઉપર લાકડા અને માટીના લિંપણનું બાંધકામ હશે. અહીં મળેલા ઘરોની રચના સુંદર છે. ચોરસ ઓરડાઓ જે એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, રસોડામાં ચૂલો અને પાયાના થાંભલાઓ મળી આવ્યા છે. ઘરની દિવાલો ઇંટો અને માટીથી બની છે. ઘરની બહારનો રસ્તો બનાવવા માટે માટી, વાસણના ટુકડાઓ, શંખ અને નાના પથ્થરોનો ઉપયોગ થયો હતો.

ઓરડાઓમાંથી અસ્થિ ભરેલા વાસણો (મૃત્યુ પછી શરીરની રાખ અને અસ્થિઓ સાચવવા માટે) અને શંખના ટુકડાઓ મળી આવ્યા છે. અહીંથી મળેલા વાસણો અન્ય હડપ્પીય સ્થળો સાથે સમાનતા ધરાવે છે. ઉપરના સ્તરે મળેલા વાસણો કરતાં નીચેના સ્તરે મળેલા વાસણો જૂનાં સમયના છે. આ સ્થળની અન્ય વિગતો જેવી કે વ્યાપાર અને જીવનનિર્વાહ વગેરે વધુ સંશોધનો પછી જાણવા મળશે.

આ સ્થળ હડપ્પીય સમયગાળા દરમિયાન મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હતું અને આશરે ઇ.સ. ૨૬૦૦ થી ૨૨૦૦ દરમિયાન સક્રિય રહ્યું હશે એવું જણાય છે.

માપ સાધનો 
ભારતીય પુરાતત્વ વિભાગે ગઢ વાળી વડી નામના સ્થળ પરથી આધુનિક માપણી યંત્ર સમકક્ષ એવું માપનું સાધન શોધી કાઢ્યું હતું.

સંદર્ભ

નખત્રાણા તાલુકો
સિંધુ સંસ્કૃતિનાં સ્થળો