Kasultanan Acèh
Kesultanan Acèh Darussalam punika sébuah kraton Islam ingkang naté madég ing provinsi Acèh, Indonésia. Kesultanan Acèh manggén ing lor pulau Sumatera kaliyan ibu kutha Kutaraja (Banda Acèh) kaliyan sultan kawiwitan inggih punika Sultan Ali Mughayat Syah ingkang dipunnobatakén ing Ahad, 1 Jumadil awal 913 H utawi ing tanggal 8 September 1507. Ing sejarahipun ingkang ndawa punika(1496-1903), Acèh sampun ngukir mangsa kapengkér kaliyan begitu megah lan nakjubkan, mliginipun amargi kemampuanipun ing ngérmébag pola lan sistem pendidikan militèr, komitmen ing nentang imperialisme bangsa Éropah, sistem papréntahan ingkang teratur lan sistematik, wujudaken punjer-punjer pengkajian ngèlmu kawruh, ngantos kabétahan ing njalin gayutan diplomatik kaliyan nagara sanès.

Sajarah

Wiwitanipun 
Kesultanan Acèh madeg déning Sultan Ali Mughayat Syah ing taun 1496. Ing wiwit kraton punika madeg ing wewengkon Karajan Lamuri, lajeng nundukan lan nyatukan pinten-pinten wewengkon kraton nyakup Daya, Pedir, Lidie, Nakur. Salajengipun ing taun 1524 wewengkon Pasai sampun dados péranganing kedaulatan Kesultanan Acèh dipundereki kaliyan Aru.

Ing taun 1528, Ali Mughayat Syah dipun-gantos déning putera sulung ingkang namanipun Salahuddin, ingkang lajeng berkuasa ngantos taun 1537. Lajeng Salahuddin dipun-gantos déning Sultan Alauddin Riayat Syah al-Kahar ingkang berkuasa nganos taun 1568.

Masa kejayaan 

Kesultanan Acèh nglampahi mangsa keemasan ing mangsa kepemimpinan Sultan Iskandar Muda (1607-1636). Ing mangsa kepemimpinanipun, Acèh sampun kaasil mukul mundur kakuwatan Portugis saking selat Malaka. Kejadian punika dipunlukisaken ing La Grand Encyclopedie manawi ing taun 1582, bangsa Acèh sampun luas prabawa pulau-pulau Sunda (Sumatera, Jawa lan Kalimantan) sarta pérangan lemah Ujung Malayu. Sanèsipun punika Acèh ugi nglampahi gegayutan kaliyan diplomatik kaliyan sadaya bangsa ingkang nglayari Lautan Hindia. Ing taun 1586, kesultanan Acèh nglampahi penyerangan kaliyan Portugis ing Melaka kaliyan armada ingkang kapérang saking 500 buah kapal perang lan 60.000 wadya laut. Serangan punika ing upaya mperluas dominasi Acèh atas Selat Malaka lan ujung Malayu. manawi Acèh sampun kaasil ngepung Malaka saking sadaya penjuru, nanging penyerangan punika gagal amargi wonten persekongkolan antawis Portugis kaliyan kesultanan Pahang.

Ing lapangan pembinaan kesusasteraan lan ngèlmu agami, Acèh sampun nglahiraken pinten-pinten ulama ingkang misuwur, ingkang karangan punika dados rujukan utami ing babagan piyambak-piyambak, kados ta Hamzah Fansuri ing bukunipun Tabyan Fi Ma'rifati al-U Adyan, Syamsuddin al-Sumatrani ing bukunipun Mi'raj al-Muhakikin al-Iman, Nuruddin Al-Raniri ing bukunipun Sirat al-Mustaqim, lan Syekh Abdul Rauf Singkili ing bukunipun Mi'raj al-Tulabb Fi Fashil.

Kemunduran 

Kemunduran Kesultanan Acèh kawiwitan ngantos kemangkatan Sultan Iskandar Tsani ing taun 1641. Kemunduran Acèh dipunsebabaken déning pinten-pinten faktor, ing antawisipun inggih punika nguat kekuasaan Walanda ing pulau Sumatera lan Selat Malaka, dipuntandai kaliyanjatuhe wewengkon Minangkabau, Siak, Tapanuli lan Mandailing, Deli sarta Bengkulu ing salebeting pangkuan penjajahan Walanda. Faktor ingkang wigati ingih punika wonten perebutan kekuasaan ing antawisipun pewaris singgasana kesultanan.

Tradisi kesultanan

Gelar 
 Teungku
 Tuanku
 Teuku
 Cut
 Laksamana
 Panglima Sagoe
 Uleebalang
 Meurah

Sanes-sanès 
 Dalam
 Pura Darud Donya
 Cap Sikureueng (cap sembilan)
 Meuligoe
 Gajah Putih
 Pasukan Gajah

Uga delengen 
 Sajarah Acèh
 Sultan Acèh

Cathetan suku

Waosan lanjutan 
 LOMBARD, Denys. Karajan Acèh: Jaman Sultan Iskandar Muda (1607-1636). Jakarta: Kepustakan Populer Gramedia, 2006. ISBN 979-9100-49-6 ulasan di ruangbaca.com  ulasan di pdat.co.id
 REID, Anthony. Asal-usul Konflik Acèh: Dari Perebutan Pasisir Timur Sumatra hingga Akhir Karajan Acèh Abad kaping 19. Jakarta: Yayasan Obor Indonésia, 2005. ISBN 979-461-534-X
 REID, Anthony. An Indonésian Frontier: Acehnese & Other Histories of Sumatra. Singapore: Singapore University Press, 2005. ulasan oleh Taufik Abdullah di Kompas

Pranala njaba 
 Sejarah bertinta emas pernah terukir di Bumi Aceh 
 Sejarah Islam di Indonésia di swaramuslim.net 
 Sedikit Bercarita tentang Atjeh
 Sejarah Kerajaan Aceh di MelayuOnline.com 
 Bendera-bendera yang digunakan oleh Kesultanan Aceh

Acèh
 
Acèh