Kasultanan Ngayogyakarta
Kasultanan Ngayogyakarta Hadiningrat (Jawa: ꦑꦯꦸꦭ꧀ꦠꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦔꦪꦺꦴꦒꦾꦏꦂꦡꦲꦢꦶꦟꦶꦁꦫꦠ꧀) iku diyasa déning Radèn Mas Sujana utawa Pangéran Mangkubumi kang jumeneng nata kanthi asma Ngarsa Dalem Sampéyan Dalem Ingkang Sinuwun Kangjeng Sultan Hamengku Buwana Sénapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama Kalifatullah Ingkang Jumeneng Kaping I Ing Ngayogyakarta Hadiningrat. Adeging nagari kasultanan iki lumantar Prejanjèn Giyanti (Palihan Nagari) surya kaping 13 Fébruari 1755 utawa tanggal kaping 29 Rabingulakir 1680 Bé ing désa Giyanti, Karanganyar sawisé pamberontak saka nagara Mataram. Pecahé Kraton Mataram ora ucul saka anané prabawa bangsa Walanda sing duwé kapentingan pulitik kolonialisme.

Wiwitan 
Adhedhasar Prejanjèn Giyanti utawa Palihan Nagari, Pangéran Mangkubumi duwé hak setengah laladan saka karajan Mataram. Kutha krajan kasultanan iki yaiku Ngayogyakarta.  Sadurungé prajanjèn iki, ana pasemon antarané Pangéran Mangkubumi karo Nicholas Harthing kang manggon ing pasanggrahan Pangéran Mangkubumi ing désa Padhagangan, Grobogan. Ing pasemon iku sakloroné wawanrembug tansah alot, mula pasemon iki ngentekaké 2 dina, yaiku dina Minggu nganti Senin tanggal 22 nganti 23 Sèptèmber 1754. Pasemon iku ngrembug babagan pamérangan laladan, gela raja, pernahé laladan Pangéran Mangkubumi.

Pangéran Mangkubumi ngèyèl menawa laladané manggon ing kulon kanthi kutha krajané Ngayogyakarta, amarga dhèwèké mangertèni menawa Walanda arep nganggo pulitik devide et empera. Menawa kratoné kaya pilihan Pangéran Mangkubumi cedhak marang kraton Surakarta, Walanda kuwatir amarga sakloroné (Ngayogyakarta lan Surakarta) bisa nglawan  Walanda, lan Walanda bisa kalah. Pangéran Mangkubumi milih papan kanggo ngadegaké karaton Ngayogyakarta amarga alesan filosofis magis kang duwé gegayutan marang topografi calon karajan Pangéran Mangkubumi. Walanda banjur ngalah marang panemuné Pangéran Mangkubumi babagan papan kraton lan punjeré papréntahan. Pangéran Mangkubumi uga nyebut pandhega minangka sultan, dudu sunan, supaya ora ngembari karo kraton Surakarta.

Banjur Prejanjèn Giyanti ditandhatangani ing désa Giyanti dina Kemis Kliwon, tanggal 29 Rabiulakhir, Bée 1680 taun Jawa, wuku Langkir utawa tanggal 13 Fébruari 1755. Ing péhak Mangkubumi sing mèlu nandhatangani Pangéran Harya Hamangkunagara Mataram, Pangéran Natakusuma, Pangéran Ngabèhi Lèring Pasar, Pangéran Harya Pakuningrat, Adipati Danureja, lan Tumenggung Rangga Prawiradirja.

Kaprajuritan 
Nagari Kasultanan Ngayogyakarta Hadiningrat handuweni saperangan bregada-bregada prajurit. Rikala semana, kacathet Ngayogyakarta nate handuweni nganti cacah 15 bregada prajurit kang nduweni ayahane dewe-dhewe. Nalika jaman pendhudhukan Jepang (1942 - 1945), Ngarsa Dalem Kaping IX hambubarake bregada-bregada prajurit negari awit Panjenenganipun-Dalem ora kersa yen bregada prajurit kraton mengko arep didadekake tambahan personil kanggo perang pasifik wetan. Nalika Indonesia wus mardika tahun 1945, karaton sempet ora nduweni bregada prajurit, nganti KGPH. Mangkubumi lan Ngarsa Dalem Kaping IX nggagas anane bregada prajurit meneh, ananging bregada prajurit kang kaanggit amung cacah 10 bregada kajaba Bregada Prajurit Langenastra, Bregada Prajurit Somaatmaja, Bregada Prajurit Jager, Bregada Prajurit Suranata, lan Bregada Prajurit Suragama. Bregada prajurit ing Ngayogyakarta saiki amung ngayahi karya nalika ana upacara-upacara ing Karaton kayata, Garebeg Mulud, Garebeg Sawal, Garebeg Besar, Dhaup Ageng, Caos Pakurmatan Tamu Agung, lsp. Cacah 10 bregada prajurit kang ngayahi karya nganti saiki yaiku :

Bregada Prajurit Karaton

 Bregada Prajurit Wirabraja
 Bregada Prajurit Dhaèng
 Bregada Prajurit Patangpuluh
 Bregada Prajurit Jagakarya
 Bregada Prajurit Prawiratama
 Bregada Prajurit Nyutra
 Bregada Prajurit Ketanggung
 Bregada Prajurit Mantrijero

Bregada Prajurit Kepatihan

 Bregada Prajurit Bugis

Bregada Prajurit kagungan Adipati Anom

 Bregada Prajurit Surakarsa

Jinis prajurit Kraton Ngayogyakartaa:

 Prajurit Wirabraja
 Prajurit Dhaèng
Prajurit Patangpuluh
Prajurit Jagakarya
Prajurit Prawiratama
Prajurit Nyutra
Prajurit Ketanggung
Prajurit Mantrijero
Prajurit Bugis
Prajurit Surakarsa

Deleng uga 
Pratélan Ratu Mataram Enggal
 Kraton Ngayogyakarta Hadiningrat

Pranala njaba 
  Sajarah Kutha Ngayogyakarta  Situs Resmi Pamaréntah DI Yogyakarta

Rujukan 

Kasultanan Ngayogyakarta