มหายาน
หลังจากพระโคตมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานได้ 3 เดือน พระสาวกผู้ได้เคยสดับสั่งสอนของพระองค์จำนวน 500 รูป ก็ประชุมทำสังคายนาครั้งแรก ณ ถ้ำสัตบรรณคูหา ใกล้เมืองราชคฤห์ แคว้นมคธ ใช้เวลาสอบทานอยู่ 7 เดือน จึงประมวลคำสอนของพระพุทธเจ้าได้สำเร็จเป็นครั้งแรก นับเป็นบ่อเกิดของคัมภีร์พระไตรปิฎก คำสอนที่ลงมติกันไว้ในครั้งปฐมสังคายนาและได้นับถือกันสืบมา เรียกว่า เถรวาท แปลว่า คำสอนที่วางไว้เป็นหลักการโดยพระเถระ คำว่า เถระ ในที่นี้ หมายถึงพระเถระผู้ประชุมทำสังคายนาครั้งแรก และพระพุทธศาสนาซึ่งถือตามหลักที่ได้สังคายนาครั้งแรกดังกล่าว เรียกว่า นิกายเถรวาท อันหมายถึง คณะสงฆ์กลุ่มที่ยึดคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ทั้งถ้อยคำ และเนื้อความที่ท่านสังคายนาไว้โดยเคร่งครัด ตลอดจนรักษาแม้แต่ตัวภาษาดั้งเดิมคือภาษาบาลี[1]
มหายาน
ในอินเดีย นิกายมัธยมกะ นิกายโยคาจาร นิกายจิตอมตวาท นิกายตันตระ ในจีน นิกายโกศะ หรือจวี้เส่อจง นิกายสัตยสิทธิ หรือเฉิงซื่อจง นิกายตรีศาสตร์ หรือซานหลุ่นจง นิกายทศภูมิกะ หรือตี้หลุ่นจง นิกายนิพพาน หรือเนี่ยผ่านจง นิกายสังปริคระศาสตร์ หรือเซ่อหลุ่นจง นิกายสุขาวดี หรือจิ้งถู่ นิกายฌาน หรือฉานจง หรือเซน นิกายสัทธรรมปุณฑรีกะ หรือเทียนไถ นิกายซันเฉีย หรือซันเจียเจี้ยว นิกายอวตังสกะ หรือ หัวเหยียน นิกายธรรมลักษณะ หรือ นิกายฝ่าเซียง นิกายวินัย หรือลวื้อจง นิกายเจิ้นเหยียน หรือมนตรยาน หรือวัชรยาน ในเกาหลี นิกายซัมนอน หรือนิกายตรีศาสตร์ นิกายเกยูล หรือนิกายวินัย นิกายยอนพัล หรือนิกายนิพพาน นิกายฮวาออม หรือนิกายอวตังสกะ นิกายชอนแท หรือนิกายสัทธรรมปุณฑรีกะ นิกายซอน หรือนิกายเซน นิกายแทโก นิกายโชเก ในญี่ปุ่น นิกายเทนได นิกายชินกอน หรือชินงอน นิกายโจโด นิกายเซน นิกายนิชิเรน นิกายซานรอน นิกายฮอสโส นิกายเคงอน นิกายริตสุ นิกายกุชา นิกายโจจิตสึ ในเวียดนาม นิกายจุ๊กลัม ในทิเบต นิกายนิงมะ นิกายกาจู นิกายสักยะ นิกายเกลุก ในเนปาล นิกายไอศวาริก นิกายสวาภาวิก นิกายการมิก นิกายยาตริก