ตำนานพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
ตามตำนานพระแก้วมรกต ในบันทึกแนบท้ายพระราชพงศาวดารเหนือ ระบุไว้ว่า พระแก้วมรกตสร้างขึ้นในปี พุทธศักราช 500 โดยพระนาคเสนเถระ วัดอโศการาม กรุงปาฏลีบุตร ในแผ่นดินพระเจ้ามิลินท์ (เมนันเดอร์) โดยเริ่มแรก เริ่มจากพระนาคเสนเถระได้ปวารณา จะสร้างพระพุทธรูปให้สืบต่อพระพุทธศาสนาจรด 5000 พระพุทธศักราช จึงได้เป็นกังวลว่าจะหาวัสดุใดมาสร้างพระพุทธรูปนี้ ด้วยปริวิตกว่า หากใช้ไม้ ก็จะไม่อยู่ถึง 5000 พระชันษา หากใช้เหล็ก ก็อาจจะถูกนำไปหลอมละลายเมื่อคราวจะมีผู้ทำลาย หากจะใช้หินศิลาธรรมดา ก็จะดูเป็นพระพุทธรูปสามัญทั่วไป จึงได้ตกลงปลงใจเลือกใช้แก้วมณีมาจำหลักพระพุทธรูป เพียงแต่ยังกังวลว่าจะใช้แก้วมณีชนิดใด
พระแทรกคำ
พระแทรกคำ (พระแซกคำ) (ພຣະແຊກຄໍາ) เป็นพระพุทธรูปประทับขัดสมาธิราบ ปางมารวิชัย ศิลปะสมัยเชียงแสนยุคปลาย สร้างในปีใด ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด
พระแทรกคำสร้างเมื่อใดไม่ปรากฏ เดิมอยู่เชียงใหม่ ภายหลังเมื่อพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชอัญเชิญพระแก้วมรกตจากเมืองเชียงใหม่ก็ได้อัญเชิญพระแทรกคำไปหลวงพระบางด้วย ครั้นเมื่อย้ายราชธานีไปที่เวียงจันทน์ในปี พ.ศ.2103 ก็อัญเชิญพระแทรกคำไปไว้ที่นั่น พร้อมกับพระแก้วมรกต ต่อมาเมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ขึ้นไปปราบเจ้าอนุวงศ์ในปี พ.ศ.2369 จึงอัญเชิญ พระแทรกคำมาถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งพระองค์ได้พระราชทานแก่พระยาราชมนตรีบริรักษ์(ภู่) ให้เป็นพระประธานวัดคฤหบดีที่ท่านเป็นผู้สร้าง