విజయనగర సామ్రాజ్యము
విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని హరిహర (హక్క) మరియు బుక్క అనే అన్నదమ్ములు 1336 లో స్ధాపించారు. వారి రాజధాని మొదట ఆనెగొంది. ఆనెగొంది ప్రస్తుతము తుంగభద్ర ఉత్తర తీరమున ఒక చిన్న పల్లె. సామ్రాజ్యము బుక్కరాయని పరిపాలనలో అభివృద్ధి చెందిన తరువాత రాజధానిని తుంగభద్ర దక్షిణ తీరమున గల విజయనగరము నకు తరలించారు. ఈ సామ్రాజ్యం 1336 నుండి 1660 వరకు వర్ధిల్లింది. చివరి శతాబ్దాన్ని దీనికి క్షీణదశగా చెప్పుకోవచ్చు. సుల్తానుల సమాఖ్య వీరిని తళ్ళికోట యుద్ధంలో దారుణంగా ఓడించింది. సుల్తానుల సైన్యం రాజధానిని ఆరునెలల పాటు కొల్లగొట్టి, నేలమట్టం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యపు స్థాపన వివరాలూ, దాని చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం అస్పష్టంగా ఉన్నాయి; కానీ దాని శక్తీ, అర్ధిక పుష్టి లను పోర్చుగీసు యాత్రికులైన డోమింగో పేస్‌, నూనిజ్‌ వంటి వారే కాక మరి కొందరు కూడా నిర్ధారించారు.
ఎలమంచిలి
ఈ విధంగా చరిత్రపుటల్లో వేరువేరు కాలాల్లో ఈప్రాంతం ప్రస్తావనకు వచ్చినప్పటికి దీనికొక ప్రాముక్యతను చేకూర్చిన ఘనత ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన చాళుక్యులకే దక్కుతుంది. యలమంచిలికి సమీపంలో 10 కి.మీ. దూరంలోనున్న’సర్వసిద్ది’ని తొలి వేంగీచాళుక్య రాజైన కుబ్జవిష్ణువర్ధనుని పేరిట అతని కుమారుడైన జయసింహవల్లభుడు క్రీ||శ||615 సం.లో నిర్మించి ఉంటాడని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఇతనికి విషయసిద్ది అనే బిరుదు కలదు. దండి మహాకవి దశకుమార చరిత్రలో వర్ణించిన ఆంధ్రనగరం నేటి సర్వసిద్ది అని చరిత్ర కారుల అభిప్రాయం. రాజ్యాధికారానికై తరచూ జరిగే అంతహకలహాలలో యలమంచిలి ఒక సురక్షిత స్థావరంగా రూపొందినది. వేంగీ సామ్రాజ్యాన్ని పోగోట్టుకొన్న కొక్కిలి విక్రమాదిత్యుడు ఈ ప్రాంతం లో దాగుకొన్నాడని, కొక్కిరాపల్లి గ్రామం ఈయన నిర్మిచినదేనని గుర్తించేరు. కళింగ పాలకులైన పూర్వగంగారాజులు ఈ కొక్కిలిరాజు వారసుల నుంచి ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీన పరచుకోవడం, తిరిగి గుణగ విజయాదిత్యుని కాలంలో చాళుక్యరాజులు మరల యలమంచిలి సీమను ఆక్రమించుకొని 'త్రి కళింగాధిపతులమని' ప్రకటించుకోవడం లాంటివి ఈప్రాంతపు అస్తిర రాజకీయ స్థితిని చూపే చారిత్రిక వాస్తవాలు. ప్రధమ చాళుక్యభీముని కసింకోట శాసనం ప్రస్తావించబడిన విధానాన్ని బట్టి క్రీ.శ. తొమ్మిది, పది శతాబ్దాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని 'ఎలమంచి కళింగదేశ' 'దేశరాష్ట్రవిషయ' అని పిలిచేవారు. ఏడవ విజయాదిత్యుని శాసనం ఒకటి యలమంచిలి లోనే దొరకడం వల్ల వారిపాలన చివర వరకూ కోనసాగినట్లు తెలుస్తున్నది.