బాలీవుడ్
బాలీవుడ్: హిందీ చలనచిత్ర పరిశ్రమను బాలీవుడ్ (Bollywood) అని తరచు వ్యవహరిస్తుంటారు. ఇది ప్రధానంగా ముంబై నగరంలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ సినిమాలు భారతదేశం, పాకిస్తాన్లతో బాటు మధ్య ప్రాచ్య దేశాలు, ఐరోపా దేశాలలో కూడా ఆదరించబడతాయి. హాలీవుడ్ చుట్టుప్రక్కల విస్తరించిన అమెరికా దేశపు ఆంగ్ల సినిమా పరిశ్రమను కూడా "హాలీవుడ్" అన్నట్లే "బొంబాయి"లో విస్తరించిన హిందీ సినిమా పరిశ్రమను బాలీవుడ్ అనడం జరిగింది. ఇది అధికారిక నామం కాదు. ఒకోమారు మొత్తం భారతీయ సినిమా పరిశ్రమను కూడ "బాలీవుడ్" అనడం కొన్ని (ప్రధానంగా విదేశ) పత్రికలలో జరుగుతుంటుంది కాని అది సరి కాదు[1]. ఇక్కడ గమనించవలసిన విషయం ఏమంటే "హాలీవుడ్" అనే ప్రదేశం అమెరికా దేశంలో కాలిఫోర్నియా రాష్ట్రంలో ఉంది. కాని బాలీ వుడ్ అనే స్థలం ఏదీ లేదు. కనుక ఆంగ్ల సినిమా సంప్రదాయాన్ని అనుకరిస్తూ "బాలీవుడ్" అనే పదాన్ని వాడడం అనుచితమని కొందరి అభిప్రాయం. కాని ఈ పదం విరివిగా ఉపయోగింపబడుతున్నది. ఆక్సఫర్డ్ ఆంగ్ల నిఘంటువులో కూడా ఈ పదం చేర్చబడింది.
సమాంతర సినిమా
సమాంతర సినిమా అన్నది భారతీయ సినిమాకు చెందిన ఒక సినీ ఉద్యమం. 1950ల్లో పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలో బెంగాలీ సినీ పరిశ్రమలో ప్రారంభమైన ఈ సమాంతర సినీ ఉ్యమం భారతదేశ వ్యాప్తంగా ప్రభావం చూపింది. ప్రధానంగా హిందీ కమర్షియల్ సినిమాలు (ప్రస్తుతం బాలీవుడ్ గా పేరొందింది) ప్రధానంగా ప్రాతినిధ్యం వహించే భారతీయ కమర్షియల్ సినిమాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా లేక సమాంతరంగా వాస్తవిక కళాత్మక ధోరణులతో వచ్చిన సినిమాలు సమాంతర సినిమాలుగా పేరొందాయి.
ఇటాలియన్ నవ్యవాస్తవికత ధోరణుల నుంచి స్ఫూర్తి పొందిన సమాంతర సినిమా ధోరణులు సరిగా ఫ్రెంచ్, జపనీస్ నవతరంగం ఉద్యమాలకు కొద్దిగా ముందు ప్రారంభమై 1960ల్లో ప్రారంభమైన భారతీయ నవతరంగానికి నేపథ్యంగా, చోదకశక్తిగా నిలిచాయి. ఉద్యమం మొదట్లో బెంగాలీ సినిమాలో ప్రారంభమైంది. అంతర్జాతీయంగా ప్రశంసలు పొందిన సినీ రూపకర్తలు సత్యజిత్ రే, మృణాళ్ సేన్, రిత్విక్ ఘటక్, తపన్ సిన్హా, తదితరులు ఈ ఉద్యమం నుంచి వచ్చారు. ఆపైన బంగ్లాదేశ్, భారతదేశంలోని ఇతర సినీ పరిశ్రమల్లోనూ ప్రాచుర్యం పొందింది. సమాంతర సినిమాలు గంభీరమైన ఇతివృత్తాలు, వాస్తవికత, సహజత్వాలకు పేరొందాయి. ఇవి సాధారణమైన ప్రధాన స్రవంతి కమర్షియల్ భారతీయ సినిమాల్లోని డాన్స్, పాటలు, అసహజమైన సన్నివేశాల ధోరణులను తిరస్కరించాయి. ఆనాటి సాంఘిక రాజకీయ వాతావరణాన్ని గమనిస్తూ సినిమాల ద్వారా వ్యాఖ్యానించడం కూడా సమాంతర సినిమా రూపకర్తలు విరివిగా చేశారు.
భారతీయ సినిమాలో వాస్తవికతకు మూలాలు 1920లు, 30ల నుంచి ఉన్నాయి. అలాంటి ధోరణులకు ఉదాహరణగా బాబూరావ్ పెయింటర్ తీసిన 1925 నాటి నిశ్శబ్ద సినీ క్లాసిక్ "సవ్కారీ పాష్" (ఆంగ్లంలో పేరు "ఇండియన్ షైలాక్")ను చెప్పుకోవచ్చు. సినిమా ఇతివృత్తం ఓ పేద రైతు (వి. శాంతారాం) దురాశాపరుడైన వడ్డీవ్యాపారి మోసానికి భూమి కోల్పోయి, తప్పనిసరి స్థితిలో పట్నానికి వలసవెళ్ళి మిల్లు కార్మికుడు కావడం. వాస్తవిక చిత్రాలకు నాందిగా ప్రశంసలు పొందింది. 1937లో శాంతారాం తీసిన "దునియా నే మానే" భారత సమాజంలో మహిళ ఎదుర్కొంటున్న దుర్భర స్థితిని విమర్శిస్తూ వాస్తవిక చిత్రీకరణతో సాగింది.