కమలాదేవి ఛటోపాధ్యాయ
కమలాదేవి మంగళూరుకు చెందిన సంపన్న సారస్వత్‌ బ్రాహ్మణ విద్వాంసుల కుటుంబంలో, అనంతయ్య ధారేశ్వర్‌, గిరిజాబాయి దంపతుల నాల్గవ కుమార్తెగా ఏప్రిల్ 3, 1903 న జన్మించింది. తండ్రి మంగళూరు జిల్లా కలెక్టరుగా వుండేవారు. తల్లి కర్నాటకలోని ఉన్నత కుటుంబానికి చెందినది. కమలాదేవికి ఏడేళ్ల వయలోనే 1910లో అకస్మాత్తుగా తండ్రి వీలూనామా కూడా వ్రాయకుండా మరణించడంతో, ఆస్తి మొత్తం సవతి సోదరుని పరమై, కుటుంబం కష్టాల పాలయ్యింది.[1] గిరిజాబాయికి ఆస్తి దక్కలేదు. తన బాధ్యతలను వీలైనంత త్వరగా తీర్చుకోవటానికి విధవరాలైన తల్లి కమలాదేవికి 14వ ఏట, 1917లో కృష్ణారావుతో వివాహం జరిపించింది.[2] రెండేళ్లలోనే 1919 లో భర్త మరణించడంతో తనూ విధవరాలైంది. ప్రతిభాశాలి అయిన కమలాదేవి, వితంతువుకు చదువు అనవసరమని అడ్డుకున్నా, నిర్భీకతతో వారిని ధిక్కరించి చెన్నైలోని సెంట్‌ మేరి పాఠశాలలో చేరి ఉన్నత పాఠశాల చదువు పూర్తిచేసింది. అక్కడున్నపుడే హరీంద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయను పెళ్ళాడి, వితంతు వివాహం చెల్లదన్న వాదాన్ని తిప్పికొట్టింది. హరీన్‌, కమల దంపతులకు రామకృష్ణ ఛటోపాధ్యాయ అనే కొడుకు పుట్టాడు. వివాహం తర్వాత దంపతులు లండన్ చేరారు. కమలా దేవి బెడ్‌షోర్‌ కళాశాలలో చదివి, సోషియాలజీలో డిప్లొమా అందుకొన్నది. హరీన్‌తో ఎక్కువకాలం మనలేదు. కమలాదేవి దిక్కులేని ఒక మహిళను చేరదీసి కొడుకును చూసుకునే పనికి నియమించగా, హరీన్ ఆమెతో వైవాహికేతర సంబంధం ఏర్పరచుకున్నాడు. అది తెలుసుకొన్న కమలాదేవి వివాహబంధాన్ని తెంపేసింది.[3] వీరిద్దరి విడాకులు భారతదేశంలో చట్టపరంగా విడాకులు మంజూరు చేయబడిన తొలి సంఘటనల్లో ఒకటిగా నమోదయ్యింది.
శ్రీ శివకామేశ్వరీ కల్యాణం
తల్లీ ! అవధరింపుము తొల్లి నైమిశారణ్యమున దీర్ఘ సత్ర యాగమొనర్చు ఋషి పుంగవులెల్లరు యాగ కార్య కలాపానంతరము పవిత్ర కార్యంబుల కాలము గడుపువారై పురాణ శ్రవణంబ పేక్షించి నిఖిల పురాణ పారాయణ వ్యాఖ్యాన కళా దురీణుండగు సూత మహర్షిని గాంచి యిట్లనిరి ..పౌరాణిక శిరోమణీ! దక్షాధ్వరంబున సతీ దేవి తండ్రి చే నవమానింపబడి యోగ శక్తి పరిత్యక్త దేహయై యనంతరమేమయ్యే ? ఆమె వృత్తాంతము వివరింపవే యని మరియు సతీవియోగ దుఃఖతప్త హృదయుండగు శంకరుండే విధంబున ప్రవర్తించే ? నెందేగే ?మరియు మాకొక్క సందియము ఉంది. అదేమన లలితాంబ ఎవ్వరు?పార్వతి యన నెవ్వరు?శ్రీ మహావిష్ణువు పరమేశ్వరునకు కన్యా దానమిచ్చిన సంఘటన ఎట్టిది? పార్వతీ కళ్యాణ గాథకు, కామేశ్వరీ కామేశ్వరుల పరిణయంబునకు కథా విధానము లెట్టివి ?పార్వతి కళ్యాణ గాథకు కామేశ్వరీ కామేశ్వరుల పరిణయంబునకు కథా విధానము లేట్టివి? ఆ పురాణ దంపతుల దివ్య లీలలు వివరంబుగా విన దలతుము వచింపుడని ప్రార్థించిన యా సూత మహర్షి శౌనకాది మహర్షుల కిట్లనియె. ఓ మహాశయులారా! అతి రహస్యము అవాజ్మానస గోచరము వాగాతీతమునగు మహా మాయా శక్తి విచిత్ర చరిత్ర యభివర్ణింప గోరితిరి ఇది నావంటి వానికి శక్యమా?దేవముని ప్రవరులార ధీవరులారా !