ఢిల్లీ సల్తనత్
ఢిల్లీ సల్తనత్ స్వల్పకాలీన ఐదు వంశాల రాజ్య కాలాన్ని ఢిల్లీసల్తనత్ గా వ్యవహరిస్తారు. ఈ ఐదు వంశాలు ఢిల్లీని కేంద్రంగా చేసుకుని వివిధ కాలాలలో పరిపాలించాయి. ఈ సల్తనత్ లకు చెందిన సుల్తానులు ప్రముఖంగా మధ్యయుగపు భారత్ కు చెందిన టర్కిక్ మరియు పష్తూన్ (అఫ్గాన్) జాతికి చెందిన వారు. వీరు 1206 నుండి 1526 వరకు పరిపాలన చేశారు. అని కూడా అంటారు. ఈ ఐదు వంశాల పాలన మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఆరంభంతో పతనమయ్యింది. ఈ ఐదు వంశాలు మమ్లూక్ వంశం (1206–90); ఖిల్జీ వంశం (1290–1320); తుగ్లక్ వంశం (1320–1414); the సయ్యద్ వంశం (1414–51); మరియు ఆప్ఘనుల లోడీ వంశం (1451–1526).
నాగయ్య గన్నసేనాని
ఉలూఘ్ ఖానునికి ప్రతాప రుద్రుని తెలుగు దేశమున నిలువ నిచ్చుట కెంతమాత్రము ఇష్టములేకపోయెను. ఇదివరకు ఆంధ్రుల కత్తి పోటును రెండుమూడు పర్యాయములు రుచి చూచినవాడగుటచేత తాను ప్రతాప రుద్రుని అనుచరులతో ముప్పు వచ్చునని భావించి, వెంటనే ప్రతాప రుద్రుని ఢిల్లీకి పంపి వేసెను. ఆకాలమున రాజధానియందుండిన అనేకులు దొరలను, నాయకులను కూడా బందీలుగా తీసుకువెళ్ళారు. ఈ బందీలలో చక్రవర్తితో కడవరకు పోరాడిన నాగయ్య గన్న సేన్నని ఒకడు. ఇతడు చక్రవర్తి అనుసరించియే ఢిల్లీకి పోవుచుండెను. మార్గమధ్యమున ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి తన పరిస్థితికి మిక్కిరి విచారము చెందుతుండగా, గన్నయ మహమ్మదీయ మతమును పుచ్చుకొని ఢిల్లీ పాదుషాకొలువు చేరెను.ఈలోపల సుల్తాను ఘయాజుద్దీను మృతినొందగా ఉలాఘ్ ఖాన్ ఢ్లీ సింహాసనమునెక్కి సుల్తాన్ మహమ్మదు అను పేరిట రాజ్యము చేయనారంభించెను. ఇతనికి గన్నయసేనాని అన్న ఎక్కువ అభిమానము. మహమ్మదీయ మతము పుచ్చుకొనిన తరువాత అతనికి మల్లిక్ మక్బూల్ అను నామకరణము చేసి సుల్తాను అతని ఆస్థానమున ఉంచుకొనెను. అటుతరువాత జరిగిన కిష్లు ఖానుని పితూరి (రాజ ద్రోహము) ను అణచిచవేసి సుల్తాను మక్బూలును ముల్తానుకు అధిపతిగా నియమించెను. మక్బూలు ముల్తానును పరిపాలించు కాలమున హలూజాన్, గుల్చంద్ అను ఇద్దరు సర్దారులు సుల్తాను ప్రభుత్వముపై తిరగపడగా, వారిన అడ్డుపడి ముక్బూలు సుల్తానుకు ప్రీతిపాత్రుడాయెను.క్రీ.శ.1334 సం. దక్షిణా పధమున ఢిల్లీ సామ్రాజ్యమునకు చెందిన రాష్ట్రము లన్నియు తిరుగుబాటు చేసెను. అందు ముఖ్యముగా మధుర యందు కొత్వాలుగా నున్న సయ్యదు జలాల్ అనువాడు అచ్చట ప్రభుత్వము చేయుచున్న రాష్ట్రపాలుని, అతని అనుచరులను చంపి జలాలుద్దీన్ అహ్సన్ షా అనుబిరుదుతో స్వతంత్రుడాయెను. వానిని తరమగొట్టి మధురయందు మరల స్వాధికారమున మరలప్రతిష్ఠించుటకై సుల్తాను దేవగిరి మార్గమున వచ్చి వరంగల్ పట్టణమున చేరెను. నెలరోజులతరువాత అచ్చట ఆగియున్న సుల్తాను మహమ్మదు యుద్ధమునకు తగు సన్నాహములను చేయుచుండగా ఓరుగంటియందప్పుడు విజృంభించియుండిన ప్లేగు జాడ్యము అతని సైన్యమున కూడా వ్యాపించి దానిలో మూదు వంతులు నాశనము చేసెను. అతడు మృతినొందెన్నన్న వదంతి రాజ్యమునందటను వ్యాపించెను. ఈ వార్త తెలిసి రాజ్యమందున్న పెక్కు సర్కారులు అధికారులకు లొంగక తిరుగుబాటు చేసిరి. ఇట్టి పరిస్థులందు సుల్తాను మధుర దండయాత్రను విరమించి ఢిల్లీకి మరలపోయెను. శాంతిపజేయుటకు తగువాడని తలచికాబోలు సుల్తాను ముక్బూలును తెలంగాణాకు పాలకునిగ నియమించెను. కాని ముక్బూలు జన్మత ఆంధ్రుడాయెను అన్యమతావలంబనము చేసినందున ప్రజలు ఆతనికి లొంగరైరి. అతడు తన అధికారమును నెగ్గించకొనజాలకపోయెను. కావున సుల్తాను ఢిల్లీకి పోయిన కొద్దికాలమునకే ఆంధ్ర నాయకుడగు కాపయ నాయకుని ప్రతాపమున కోర్చుకొనలేక ఓరుగంటిని ఆంధ్ర రాజ్యముతో సహా అతనికి అర్పించి, ముక్బూలు ఢిల్లీకి పారిపోయెను. అప్పటికి ఆతను సుల్తాను అనుగ్రహమును కోల్పోవలేదు. వెంటనే సుల్తాను ఇతనిని గుజరాతునకు పాలకునిగా నియమించెను. సుల్తాను కడపటి రోజులవరకు ఆతను అచ్చటనే యుండెను.