గౌతమ బుద్ధుడు
సిద్దార్డునకు 16 ఏండ్ల ప్రాయము వచ్చేసరికి యశోధరతో వివాహమయ్యింది. వీరికి రాహులుడనే కుమారుడు పుట్టాడు. ఈ విధంగా సిద్దార్డు 29 ఏళ్ల వరకు రాజభోగాలను అనుభవించాడు. మహారాజు శుద్ధోధనుడు, తన కుమారునకు కావలసిన రాజభోగాలనన్నింటినీ సమకూర్చినప్పటికీ, సిద్ధార్దుడు ప్రాపంచిక సుఖాలను అనుభవించడం జీవిత పరమ లక్ష్యం కాదని భావిస్తూ ఉండేవాడు.
సౌందర నందము
కపిలవస్తు నగరంలో నందుడు గౌతమబుద్ధుని సవతి తమ్ముడు, భోగలాలసుడు, భార్యానురక్తుడు. బుద్ధ భగవానుడు కపిలవస్తు నగరానికి తిరిగివచ్చిన తరువాత నందుడికి జ్ఞానాన్ని బోధించి భిక్షువుగా మార్చాడు. భర్త విరహాన్ని సహింపలేని నందుని భార్య సుందరి తనలోతాను విపరీతంగా క్షోభకు గురయ్యింది. అంతర్మధనానంతరం ఆమె బుద్ధ భగవానుని బోధనలలోని పరమార్దాన్ని, విశ్వ కళ్యాణాన్ని అవగతం చేసుకొంది. తాను కూడా ధర్మదీక్ష తీసుకొంది. భిక్షుకి, భక్షుకుడు అయిన భార్యాభర్తలిద్దదరూ మానవసేవ చేసుకొంటూ ఒకమారు ఒకవెలివాడలో కలుసుకొంటారు. అక్కడికి వచ్చిన బుద్ధ భగవానుని ఆదేశం ప్రకారం మరణించిన పేదరాలి బిడ్డలకు సంరక్షకులౌతారు. వ్యక్తినిష్టమైన ప్రేమ విశ్వవ్యాప్తమై కళ్యాణకారి అవుతుంది. ఇది ఆంధ్ర సౌందరనందం కథ. సంస్కృత సౌందరనందం కథకంటె తెలుగు కథ వేరుగా ఉంటుంది.మొదటి నాలుగు సర్గలలోని కథా సన్నివేశాలకు మాత్రమే సంస్కృత కావ్యం కథకు సంబంధం ఉంది. మిగిలిన ఐదు సర్గలు లక్ష్మీకాంత వెంకటేశ్వర కవుల కావ్యకళావైదుష్యమునకు, ప్రతిభకు ప్రబలోదాహరణంగా నిలిచాయి.
ఈ కావ్యంలో పునరాగమనం, భిక్షాగమనం, పరివ్రాజం, నిరీక్షణం, అనుతాపం, ఉపదేశం, ధర్మసంవాదం, అనుజ్ఞ, సహధర్మచర్యం అని తొమ్మిది సర్గలున్నాయి.బుద్ధుడు నందుడి జీవితంలో ప్రవేశించేవరకూ నందుడు కేవలం తన సుఖసౌఖ్యాలను మాత్రమే చూసుకొన్న వ్యక్తి. బుద్ధుడొచ్చి విశ్వదైన్యాన్ని అతడి కళ్ళ ముందుంచుతాడు. ఈ విశ్వదైన్యాన్నిచూసిన రాతికైనా గుండెలవిసిపోతాయనీ, కళ్ళనీళ్ళు పెట్టడానికి వెయ్యి కళ్ళయినా చాలవంటాడు. పాపకూప విపన్నాత్ములను ఉద్ధరించడానికీ, లక్షల భుజాలవసరమనీ, సజ్జనుడవై విశ్వదైన్యాన్నితీర్చడానికి సన్నద్ధుడవు కమ్మనీ బోధిస్తాడు. ప్రాపంచిక సుఖాలపై మక్కువ తీరక, చెలి బాహు పరిష్వంగ మాధుర్యాన్నితలచుకొంటూ, బౌద్ధ విహారంలో చిక్కుకున్నందుకు విచారిస్తున్న నందుడితో స్వసుఖం సుఖం కాదంటాడు. సర్వజన సుఖాపేక్ష కావాలంటాడు. ప్రాపంచిక సుఖాలు శాశ్వతాలు కావంటాడు. సత్యమొక్కటే నిలిచి వెలుగుతుందంటాడు. భార్యపట్ల ప్రేమ నిజమైన ప్రేమ కాదంటాడు. విశ్వప్రేమను నెలకొల్పమంటాడు. ఈ విధంగా పింగళి, కాటూరి కవులు తమ కావ్యంలో బుద్ధుడి ఉపదేశాల రూపంలో విశ్వప్రేమను చాటారని చెప్పవచ్చు. ఈ విధంగా సౌందరనందం బౌద్ధ జాతి పరమార్థమే ప్రధానాశయంగా, సత్యం, ధర్మం, అహింస, విశ్వశ్రేయస్సు ప్రచారమే పరమలక్ష్యంగా తెలుగు సాహిత్యంలో అమూల్యమైన స్థానం సంపాదించుకొంది.