భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన
బ్రిటీష్ పాలన లేదా బ్రిటీష్ రాజ్ భారత ఉపఖండంలో స్థూలంగా 1858 నుంచి 1947 వరకూ సాగిన బ్రిటీష్ పరిపాలన. [1][2] ఈ పదాన్ని అర్థస్వతంత్ర కాలావధికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[2][3] ఇండియాగా సాధారణంగా పిలిచే ఈ బ్రిటీష్ పాలిత ప్రాంతంలో -బ్రిటీషర్లు నేరుగా పరిపాలించే ప్రాంతాలతో పాటుగా, వేర్వేరు రాజులు పరిపాలించే ప్రిన్స్ లీ స్టేట్స్ కూడా కలిసివున్నాయి- మొత్తంగా ఆ ప్రాంతమంతా బ్రిటీష్ సార్వభౌమత్వం లేదా చక్రవర్తిత్వం కింద ఉన్నట్టు. ఈ ప్రాంతాన్ని కొందరు బ్రిటీష్ ఇండియా అని కూడా వ్యవహరించేవారు.[4] విక్టోరియా రాణి కొరకు భారత సామ్రాజ్యాన్ని అధికారికంగా టోరీ ప్రధాని బెంజమిన్ డిస్రేలీ 1876లో ఏర్పరిచారు. జర్మనీ, రష్యా పాలకులకు విక్టోరియా తీసిపోయినట్టు భావించకుండా ఉండేందుకు ఈ ఏర్పాటుచేశారు.[5] భారతదేశం బ్రిటీష్ పాలనలో ఉండగానే లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ వ్యవస్థాపక సభ్యురాలు, 1900, 1920, 1928, 1932,1936 సంవత్సరాల్లో వేసవి ఒలింపిక్ క్రీడల్లో పాల్గొన్న దేశం, 1945లో శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో ఐక్యరాజ్యసమితిలో వ్యవస్థాపక సభ్యురాలూ.[6]
భారతదేశపు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యఅస్తమయము
19-20వ శతాబ్దములో జరిగిన ఐదు ప్రముఖమైన బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రాంశములు వాటి పరిణామములు: (1) 1857 సిపాయిల విప్లవ ఫరిణామములు (2) 1911-1914 లో మధ్య జరిగిన మొదటి ప్రపంచ యుద్ధము యొక్క ప్రభావము (3) 1915-1920 మధ్య జతీయ కాంగ్రెస్సు కార్యక్రమములు, 1920 నుండి గాంధీజీ ప్రవేశపెట్టిన సత్యాగ్రహోద్యమముల ప్రభావము (4) 1939-1945 మధ్య జరిగిన రెండవ ప్రపంచయుధ్ద ప్రభావము (5) రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానంతరము భారతదేశములో జరిగిన ప్రముఖ ఘటనల పరిణామములు. ఈ ఐదు చరిత్రాంశములు భారతదేశపు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యము అస్తమింపజేసినవని చెప్పవచ్చును.
(1) బ్రిటిష్ ఈస్టు ఇండియా వాణిజ్యసంస్థ పరిపాలన అంతమొందించి ఇంగ్లండు రాణి గారిపేరట లండన్ నగరమందున్న బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము రాజ్యాధికారము వహించి ఈస్టు ఇండియా వాణిజ్య సంస్థ నే తమ ప్రతినిధి పరిపాలకుగా నియమించిరి (1858). (2) భారతదేశపు సైనిక సిబ్బందిలో భారతీయుల సంఖ్య తగ్గించి బ్రిటిష్ సైనికుల సంఖ్య అధికముచేయబడుటయే గాక బ్రిటిష్ నౌకా దళమును కూడా భారతసముద్ర తీరప్రాంతములు అవసరానికి అందుబాటుగా నుంచుటవలన కేవలము భారతఉపఖండముపైనే కాక ఆసియా ఖండములోని చుట్టుపట్ల ఇతరదేశములను హిందూమహా సముద్రములోని పర్షియన్ గల్ఫ్ దాకా కూడా సైనికబలగముతోను, నౌకాదళముతోను బెదరించగల శక్తి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యమునకు కలిగెను. భారతదేశములోనుంచిన తమ సైనిక, నౌకాదళములకగు ఖర్చులు భరించు బాధ్యత భారతదేశమే భరించుటవలన ఇంగ్లండు భరించవలసిన భారమును భారతదేశముపై మోపిరి. సైనికముగనే గాక బ్రిటిష్ ఇండియా వలన ఉపలబ్ధి అయిన వాణిజ్య శక్తితో ఇతరదేశములలోని తమ బ్రిటిష్ వలసరాజ్యముల వ్యాపారము, ఎగుమతి దిగుమతుల స్తోమత పెంపోందెను. బ్రిటిష్ దేశ సంవృధ్దికి తోడ్పడుచున్న భారతదేశమును విడిచి పెట్టుటకిష్ట పడకపోవటానికి అవికొన్ని బలమైన కారణములుగ విశదమగుచున్నవి.