Ibada ya kipaimara ilianzia dhehebu lipi?
Ukristo barani Afrika
Ukristo barani Afrika una historia ndefu inayokaribia miaka elfu mbili.
Mapinduzi ya Viwandani
Baadhi ya wahistoria kama vile David Landes na Max Weber wanaashiria mitazamo mbalimbali nchini Uchina na Ulaya na kuamuru mahali ambapo mapinduzi yalitokea. Dini na imani za Ulaya zilikuwa haswa chanzo cha Ukristo wa Kiyudea, na dhana za Kigiriki. Jamii ya Kichina ilikuwa na msingi wake katika watu kama vile Confucius, Mencius, Han Feizi (Matendo bila Imani), Lao Tzu (Utao), and Buddha (Ubudha). Watu wa Ulaya walipoamini kuwa ulimwengu ulitawaliwa na sheria za kimantiki na za milele, watu wa Mashariki, waliamini kuwa ulimwengu ulibadilika kila uchao na, kwa Wabudha na Watao, haungeweza kueleweka kimantiki. 
Kwanzaa
Sherehe hii imejengwa juu ya maadili ya kitamaduni ya Kiafrika na huchukuliwa kuwa ni kama aina za sherehe za makabila mbalimbali Afrika wakati wa mavuno. Maadili haya ya Kiafrika yamegawanywa katika dhana iitwayo Nguzo Saba. Kwa siku saba, kila siku huwa na nguzo yake ya kukumbuka na kuenzi. Nguzo hizo ambazo zinafahamika kwa Kiswahili ni: Umoja, Kujichagulia, Ujima, Ujamaa, Nia, Kuumba, na Imani. Nguzo saba hizi hutumiwa kama moja ya njia ya kuimarisha umoja wa kifamilia miongoni mwa jamii za Wamarekani Weusi na pia njia ya kuwakumbusha historia na utamaduni wao.
Wapare
Kuna watu maalum waliokuwa wamebobea kwenye mambo ya "mma". Kwa sababu ya matambiko hayo ndio maana wapare wengi si wezi - japokuwa siku hzi baadhi yao wamejiingiza kwenye wizi. Tambiko lingine linalofanana na hilo liliitwa " kubigha nyungu" (kwa Kiswahili - kupiga chungu). Chungu hicho kilipigwa kama tambiko la kumuuwa mtu aliyedhulumu (au ukoo wao uliohusika na dhuluma) watu wengine. Chungu hicho hupigwa chini mara moja kwa kishindo, ambapo tendo hilo lilambatana na matambiko fulani. Mara chngu hicho kipasukapo kwa mshidno ndipo ukoo wa waliodhulumu huanza kufa mmojammoja. Iliaminika kwamba kitendo cha chungu kusambaratika vipande vipande ndivyo na ukoo uliodhulumu husambaratika. Tambiko hili lilichangia kwa kiasi kikubwa Wapare kuwa kabila la wapenda haki. Nasikia tambiko hili lilikuwepo hata kwa makabila ya jirani kama vile wasambaa, Wameru n.k. Hata hivyo matambiko hayo kwa sasa hivi hayapo. Yamebaki historia kwenye kabila la wapare na hayo makabila mengine. 
Yesu
Vibaraka hao ni Herode Mkuu (37 KK-4 KK) na wazawa wake, ambao tena hawakuwa Waisraeli halisi bali Waedomu ingawa kabila lao lililazimishwa kuingia dini ya Uyahudi karne iliyotangulia. Ukoo huo unajulikana kwa ukatili, uchu wa madaraka na uzinifu wake.
Ukristo barani Amerika
Ukristo barani Amerika uliingia mara Wazungu walipofikia huko. Kabla ya hapo wakazi walifuata dini za jadi, zikiheshimu roho na uasilia, lakini pengine zikidai pia binadamu atolewe kama kafara.
Kiabadi
Kiabadi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waabadi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiabadi imehesabiwa kuwa watu 4300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabadi iko katika kundi la Kioseaniki.
Wakristo wa Kiyahudi
Hatimaye Wakristo wa Kiyahudi walionekana kundi dogo la watu waliozidi kuzingatia mno mambo ya Agano la Kale, tofauti na Wakristo wenzao; kwa mfano: tohara, Sabato na ibada za sinagogini. Tofauti kati yao na Wayahudi wengine ilikuwa tu imani kuhusu Yesu. 
Ndugu Wadogo
Mchango muhimu mmojawapo wa mashirika ya Ombaomba ni kujenga daraja kati ya liturujia ya monasteri na ya makanisa makuu na mahitaji ya kidini ya jamii yenye kubadilika. Ndugu Wadogo, wakitumia haki ya wakati huo ya kila shirika kujitengenezea liturujia yake, walistawisha kalenda na taratibu zao, pamoja na kufuata kimsingi zile za Roma. Walizifupisha kwa faida ya sala ya moyo, na kuzisogeza jirani na haja za mtu binafsi. Ingawa wapinzani walisema kufanya hivyo ni kuvuruga liturujia, Mapapa wakaja kueneza breviari ya Kifransisko katika Kanisa lote la Kilatini. Hata misale ya Kiroma iliyotumiwa na kurekebishwa na Ndugu Wadogo ikaja kuenea: taratibu nyingi za ibada, nyimbo na sikukuu mpya ziliingizwa nao kabla hazijakubaliwa kwa Kanisa lote. Kwa juhudi na mafanikio ya pekee zilistawishwa ibada kwa Ekaristi, jina la Yesu, kuzaliwa kwake na kuteseka (Njia ya Msalaba), Bikira Maria (Kukingiwa Dhambi ya Asili). Kwa ajili hiyo, nje ya ibada walitumia pia maigizo, wakisaidiwa na Utawa III. Baada ya jumuia zote kupata kanisa la kitawa ambapo iliwabidi waadhimishe Sala ya Kanisa, ibada zilizidi kuwa za fahari, hasa kwa lengo la kuwapa kazi ya kufanya ndugu wasiosoma wala kuhubiri. Kwa sababu hiyohiyo, juu ya Sala ya Kanisa vikaongezwa vipindi vingine kwa ajili ya wafu, kwa heshima ya Bikira Maria n.k. Hoja ya msingi ilikuwa kwamba walio wengi wasingefanya bidii katika sala ya binafsi. Kama kawaida, marekebisho yalirudia kusisitiza sala ya moyo na kusoma tu Zaburi, pamoja na kuadhimisha Misa pasipo fahari katika makanisa madogomadogo. Wasio mapadre walihudhuria Misa, ila ilikuwa kawaida kupokea Ekaristi kila baada ya wiki mbili. Kumbe maungamo yalikuwa mara mbili kwa juma.
Mapinduzi ya Viwandani
Vyama vya wafanyikazi polepole vilishinda vikwazo vya kisheria dhidi ya haki ya kugoma. Mnamo mwaka wa 1842, Mgomo wa Kijumla uliohusisha wafanyikazi wa pamba na wafanyikazi wa kuchimba mawe ya makaa ulipangwa kupitia harakati ya Kimkataba ambayo ilikomesha uzalishaji wa bidhaa kote nchini Uingereza.
Waamhara
Dini hiyo imekuwapo katika eneo hili kwa karne kadhaa sasa. huku Wakristo wa imani sahihi wakiwa kama sehemu muhimu katika utamaduni wa nchini mwao.
Kikuamasi
Kikuamasi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wakuamasi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikuamasi imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikuamasi iko katika kundi la Kingwi.
Hija ya kiroho
Kwa namna ya pekee Wakristo wengi hufanya hija hii maalum katika kipindi cha Kwaresima. Kwaresima siyo tu kipindi cha kufunga chakula bali pia ni kipindi maalum cha kusali na kutafakari kwa kina safari ya maisha ya kiroho. Ni kipindi cha kujichunguza bila kujihurumia na kujitathimini bila unafiki na kufanya maamuzi ya kweli ya kubadilika na kuanza upya safari ya kiroho katika kipindi cha Kwaresima.
Ndugu Wadogo
Ndugu Wadogo walipambana na mifumo mbalimbali iliyofuatana kuzuka karne hizo na kupotosha imani na maadili, hasa Uprotestanti. Dhidi ya Rinascimento iliyotaka kurudisha Ulaya kwenye mitazamo ya kipagani, marekebisho ya karne XVI yalihubiri toba na kushuhudia dharau ya anasa. Dhidi ya Ujanseni shirika lilitetea kwa mahubiri na maandishi kipeo cha Kiinjili na mapokeo ya ibada. Dhidi ya waasi wa dini walioshambulia misingi ya Ukristo, huko Ufaransa walianzisha hata gazeti la kutetea dini.
Baptisti
Baptisti ni neno linalotumika pengine kuelezea kinachohusika na mapokeo maalumu ndani ya Ukristo wa Kiprotestanti na hasa kutajia mali au makanisa ya Wabaptisti au madhehebu ya Kibaptisti, ambayo ni kati ya yale yenye waumini wengi zaidi duniani. Wanakadiriwa kuwa milioni 110 katika jumuia 220,000.
Kidomari
Kidomari ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Iran na nchi nyingi nyingine za Mashariki ya Kati inayozungumzwa na Waromani. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidomari nchini Iran imehesabiwa kuwa watu 1,340,000. Idadi ya wasemaji wote duniani imekaribia milioni nne, baina yao ni wasemaji 2,280,000 nchini Misri (2006), wasemaji 202,000 nchini Uhindi (2000), wasemaji 33,000 nchini Libya (2006), wasemaji 28,500 nchini Uturuki (1985) na wasemaji wengine mijini mwa Sudan. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidomari iko katika kundi la Kiaryan.
Asmara
Asmara ni makao makuu ya Patriarki wa Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea, lililokubaliwa na Patriarki wa Aleksandria (Misri) kuwa linajitegemea tangu mwaka 1993 na kuongozwa na Patriarki wake tangu mwaka 1998, sawa na Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia ambalo pia linakiri umoja wa nafsi wa Yesu Kristo (Tewahedo).
Ibada
Ibada ni tendo la heshima ya hali ya juu linalotolewa kwa Mungu au miungu.
Kibambara
Kibambara ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Mali inayozungumzwa na Wabambara; tena ni lugha ya taifa ya Mali. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kibambara nchini Mali imehesabiwa kuwa watu 2,700,000. Pia kuna wasemaji nchini Cote d'Ivoire, Burkina Faso, Senegal, Gambia, Mauritania na Guinea. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibambara iko katika kundi la Kimande.
Kiiamalele
Kiiamalele ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiamalele. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiiamalele imehesabiwa kuwa watu 2800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiamalele iko katika kundi la Kioseaniki.
Kipaimara
Pamoja na kuwekea mikono na mwandamizi wa Mitume, kwa Wakatoliki na Waorthodoksi ni lazima pia kupaka paji la uso kwa mafuta ya kunukia (yanayoitwa "krisma") pamoja na kutamka maneno yanayoweka wazi kwamba ndiye anayetolewa kama paji na mhuri wa kuwa mali ya Bwana. Ndiyo inayowafanya watu waitwe Wakristo nyuma ya Yesu aliyeitwa Kristo. “Kwa sababu huyo ndiye aliyetiwa muhuri na Baba, yaani, Mungu” (Yoh 6:27). “Yeye atufanyaye imara pamoja nanyi katika Kristo, na kututia mafuta, ni Mungu, naye ndiye aliyetutia muhuri akatupa arabuni ya Roho mioyoni mwetu” (2Kor 1:21-22).
Kibadimaya
Kibadimaya ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabadimaya katika jimbo la Australia ya Magharibi. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kibadimaya watatu tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibadimaya kiko katika kundi la Kiwadjari, yaani inahusiana na Kiwajarri.
Wanilamba
Wakaishi hapo Kisiriri kwa muda mrefu kabla ya kutokea ukame mkubwa sana uliosababisha njaa katika eneo hilo. Ili kukabiliana na tatizo hilo la njaa, watu hao walitumia mboa za majani za mlenda uliokaushwa zijulikanazo kama "ndalu" kama chakula kikuu. Kutokana na kula "ndalu" kwa mtindo wa kulamba, watu wa makabila mengine ya kibantu walivyowaona wakawaita "wenye kulamba" na baadaye likabadilika hadi kuwa "wenyilamba" hadi "Wanyiramba".
Ikumbukwe kuwa hadi hapo Wanyisanzu na Wanyiramba walikuwa kabila moja na wote walifahamika kama Wanyiramba baada ya njaa hiyo.
Maulana Ron Karenga
Karenga alianzisha Kwanzaa kama sherehe ya Wamarekani weusi alioona ambao alitaka wawe na sikukuu tofauti na Krismasi aliyoona kama sikukuu ya Kizungu.
Kigambera
Kigambera kilikuwa lugha ya Kiworrorran nchini Australia iliyozungumzwa na Wagambera katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kigambera ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigambera kiko katika kundi la Kiwunambal.
Kipaimara
Kipaimara ni ibada ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo inayolenga kumthibitisha mwamini katika kumfuata Yesu kwa uweza wa Roho Mtakatifu.
Jimbo Katoliki la Hoima
Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mbarara.
Kikeapara
Kikeapara ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakeapara. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikeapara imehesabiwa kuwa watu 19,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeapara iko katika kundi la Kioseaniki.
Kamembe
Tofauti nyingine ni kuzagaa kukubwa kwa dini ya Uislamu. Ukilinganisha na kwengineko Rwanda ambako dini iliyo zagaa ni dini ya kikristo ya mazehebu ya kikatoliki, zaidi ya asilimiya 95 ya wakaaji wa mji wa Kamembe ni waislam. Utumiaji wa kiswahili na kujiri kwa kwa dini hii vilifanya Kamembe kutafautiyana kabisa na mahala pengine nchini Rwanda: Ki mila na kiutamaduni. Huku kulifanya wanasiyasa waliyo itawala Rwanda kabla ya serikali ya sasa iliyoko nchini Rwanda kuwashika raia wa Kamembe kama vile raia wasio wa Rwanda. Kwa serikali hizi raia wa Kamembe waliitwa Waswahili. Hii ilisababisha wanyimwe haki zao mbali mbali za kiraia. Japo kuwa haya yalibadilika wakati serikali ya sasa ikiongozwa na RPF iliingiya madarakani nchini Rwanda mnamo mwaka wa 1994. Kamembe ni mmoja ya miji ya Rwanda ambako ziwa Kivu linapatikana.
Maadili ya kiutu
Maadili ya Kimungu yanatuinua na kuturekebisha kuhusu lengo lipitalo maumbile na kuhusu njia zipitazo maumbile zinazoweza kulifikia. Bila ya hayo, maadili ya kiutu hayatoshi: kuna tofauti ya dhati kati ya kiasi walichokieleza Wapagani na kile cha Kikristo (k.mf. kati ya ufukara wa mwanafalsafa na ule wa Kiinjili), kwa sababu kanuni na lengo ni tofauti. Cha kwanza kinataka mtu ale tu kipimo cha wastani ili kufuata akili, kutodhuru afya au kufikiri vizuri. Kumbe kiasi cha Kikristo kinamtaka ajipatie chakula ili kuishi kama mtoto wa Mungu, akielekea uzima wa milele; hivyo kinadai maisha magumu zaidi: kinadai mtu autese mwili wake “na kuutumikisha” (1Kor 9:27), kusudi asiwe tu raia mwadilifu wa nchi yake, bali pia mwenyeji “pamoja na watakatifu” na mtu “wa nyumbani mwake Mungu” (Ef 2:19).
Tofauti hiyohiyo ipo kati ya adili la ibada linalotakiwa kumpatia Muumba heshima anayostahili, na adili la ibada la Mkristo linalomtolea Mungu, asili ya neema, sadaka ya misa ipitayo maumbile. Kwa kuwa ni tofauti ya ngazi, aina ya kwanza inaweza kustawi mfululizo kwa kurudiarudia vitendo vyake, bila ya kufikia kiwango kidogo cha aina ya pili iliyoinuliwa na neema inayotia utakatifu. 
Historia ya Kenya
Karne kadhaa kabla ya ukoloni, upwa wa Kenya wanakoishi Waswahili ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya watumwa na pembe za ndovu na Waarabu na Wahindi. Inasemekana kwamba kabila la Wameru lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa Uarabuni miaka ya 1700. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitoka milki za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatoka Unguja (kama Tippu Tip).[5]
Maana ya maisha
Ujaini ni dini iliyoanza katika Uhindi ya kale, mfumo wake wa kimaadili unakuza nidhamu ya kibinafsi kushinda yote mengine. Kupitia kuyafuata mafundisho ya kujiepusha na anasa zote, ya ujaini, binadamu anapata kutaalamika (maarifa kamili). Ujaini unaugawanya ulimwengu katika viumbe vilivyohai na visivyohai. Wakati tu visivyohai vinavyoshikilia vyenye uhai ndipo mateso hutokea. Kwa hivyo, furaha ni matokeo ya utekaji-kibinafsi na uhuru kutoka kwa vitu vya nje. Maana ya maisha basi huweza kusemwa kuwa kutumia mwili unaoonekana kupata utambuzi wa kibinafsi na neema..
Izazi
Upande wa dini, baada ya ile ya jadi, Waarabu waliohamia kutoka Yemen kwa ajili ya biashara na uwindaji wakati wa ukoloni wa Waingereza walileta Uislamu. Kuanzia mwaka 1953 Ukristo ulienea zaidi kwa juhudi za Wakatoliki, halafu za Waanglikana. Siku hizi mchanganyiko wa watu umezidisha pia wingi wa madhehebu.
Ushirika kamili
Unamaanisha umoja kamili kati ya madhehebu mbalimbali kwa msingi wa imani ileile inayoyawezesha kushirikiana kikqamilifu katika ibada na hasa ekaristi na sakramenti nyingine.
Kibaimak
Kibaimak ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabaimak. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibaimak imehesabiwa kuwa watu 650. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaimak iko katika kundi la Kihanseman.
Kidamal
Kidamal (au Kiamung) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Wadamal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidamal imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidamal iko katika kundi lake lenyewe la Kidamal.
Kikalaamaya
Kikalaamaya kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakalaamaya katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikalaamaya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalaamaya kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.
Kiamara
Kiamara ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamara. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiamara imehesabiwa kuwa watu 230. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamara iko katika kundi la Kioseaniki.
Kikambaira
Kikambaira ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakambaira. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kikambaira imehesabiwa kuwa watu 140. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikambaira iko katika kundi la Kikainantu.
Dini rasmi
Mpaka leo tunasikia habari za nchi zinazotoa kipaumbele kwa dini au madhehebu fulani upande wa serikali. Kule Uingereza mfalme au malkia anapaswa kuwa Mkristo wa Kianglikana naye ni mlezi mkuu wa Kanisa la Kianglikana. Kule Denmark na Sweden wafalme wanapaswa kuwa Wakristo wa Kilutheri. Katika nchi nyingi za Waarabu Rais awe Mwislamu wa madhehebu ya Sunni. Kule Iran Rais huchaguliwa kati ya wataalamu Waislamu wa madhehebu ya Shia. Taratibu hizo ni mabaki ya utaratibu ambao miaka 200 iliyopita ulikuwa kawaida katika sehemu nyingi za dunia.
Kitairaha
Kitairaha (au Kibauro) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Watairaha kwenye kisiwa cha Makira. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kitairaha imehesabiwa kuwa watu 4980. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitairaha iko katika kundi la Kioseaniki.
Kimandaya
Kimandaya (pia Kimandaya ya Karaga) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamandaya. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimandaya imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandaya iko katika kundi la Kifilipino.
Kibarambu
Kibarambu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabarambu. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kibarambu imehesabiwa kuwa watu 25,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarambu iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Herode Mkuu
Ingawa alifuata dini ya Uyahudi na kuanza kazi kubwa ya kupanua na kupamba hekalu la Yerusalemu, alizingatia zaidi ustaarabu wa Kigiriki na kuendeleza miji kipagani. 
Kihmar
Kihmar ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wahmar. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kihmar imehesabiwa kuwa watu 83,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmar iko katika kundi la Kisal.
Ukristo barani Afrika
Mahali pengi Ulaya Wakristo hawakuridhika tena na hali ya Kanisa. Ukristo ulikwisha kuwa sehemu ya utamaduni na jambo la kawaida. Bila kutafakari sana, mtoto alibatizwa, akafundishwa na kupewa Kipaimara, akafunga ndoa kanisani, akawabatiza watoto wake halafu akazikwa kwa ibada.
Utamaduni wa Kiafrika
Mpasuko mkuu ni kati ya Afrika ya Kaskazini (pamoja na Chad na Pembe la Afrika), ambayo ni sehemu ya ulimwengu wa Kiislamu, na Afrika ya kusini kwa Sahara, ambayo imegawanywa katika idadi kubwa ya tamaduni za kikabila, zikiwemo za "Niger-Congo" (sanasana za Kibantu), "Nilo-Saharan" katika maeneo ya Sahara na Sahel na sehemu za Afrika ya Mashariki na "Khoisan" (wazawa wachache wa Tanzania na Kusini mwa Afrika).
Kidhimal
Kidhimal ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wadhimal. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kidhimal nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 19,300. Pia kuna wasemaji 450 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhimal iko katika kundi la Kisal.
Kipaimara
Kwa Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na wengineo Kipaimara ni sakramenti ya pili katika safari ya kuingizwa katika Ukristo ambayo inaanza kwa Ubatizo na kukamilishwa na Ekaristi. Kwa kawaida sakramenti hizo tatu zilikuwa zikitolewa pamoja, lakini baadaye Kanisa la Magharibi lilizidi kuzitenganisha, hasa kwa lengo la kumuachia askofu tu adhimisho la kipaimara.
Kenya
Karne kadhaa kabla ya ukoloni, upwa wa Kenya wanakoishi Waswahili ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya watumwa na pembe za ndovu na Waarabu na Wahindi. Inasemekana kwamba kabila la Wameru lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa Uarabuni miaka ya 1700. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitoka milki za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatoka Unguja (kama Tippu Tip).[12]
Historia ya Wapare
Wapare wanasemekana wametoka katika nchi ya Kenya sehemu za Taita, Taveta na Ukamba. Wapare ni miongoni mwa makabila ambayo watu wake wamesoma sana. Wapare pia ni kabila la watu wanaopenda haki (yaani hawapendi kuonewa wala kumuonea mtu). Ndiyo maana watu wengine wanadhani wanapenda kesi, bali kesi ni njia mojawapo ya kuhakikisha haki inatendeka katika jamii. Dhuluma kwa Wapare ni kitu kilichokuwa kimepigwa marufuku hata kwenye matambiko yao, japo siku hizi kuna uwezekano baadhi yao wakawa hawana sifa hii tena.
Ibada
Dini zinaelekeza binadamu kufanya ibada inavyotakiwa.
Lugha ya kidini
Kisanskrit kilikuwa lugha ya Waaria walioingia Uhindi takriban miaka 1,500 KK kikawa pia lugha ya kuandika maandiko matakatifu ya Ubanyani. Kisanskrit hufundishwa hadi leo lakini lugha za leo zimekuwa tofauti kabisa.Kuna pia lugha hai zinazotumiwa kama lugha za kidini nje ya eneo wanapokaa wasemaji wao. Mara nyingi hata katika lugha hizi za kidini maneno na matamshi yasiyo ya kawaida tena hutunzwa.
Afia
Inasemekana walifia dini pamoja.
Kisherpa
Kisherpa ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal, Uchina na Uhindi inayozungumzwa na Washerpa. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisherpa nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 145,000. Pia kuna wasemaji 18,300 nchini Uhindi (2001) na wasemaji 800 nchini Uchina (1994). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisherpa iko katika kundi la Kibodish.
Kitamang ya Mashariki
Kitamang ya Mashariki ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Watamang. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitamang ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 1,180,000 nchini Nepal na 17,500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitamang ya Mashariki iko katika kundi la Kibodish.
Kimandara
Kimandara ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamandara. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimandara imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandara iko katika kundi la Kioseaniki.
Kiwalmajarri
Kiwalmajarri ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawalmajarri katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiwalmajarri 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwalmajarri kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.
Indochina
Dini kuu ni Ubuddha hasa dhehebu ya Theravada. Ubuddha ya Mahayana iko zaidi Vietnam. Malaysia ina Waislamu wengi. Wahindu si wengi kwa sababu kihistoria Ubuddha ilichukua nafasi ya Uhindu.
Dini nchini Tanzania
Wafuasi wa Ibadiyya wana asili ya Oman.
Ufilipino
Athira ya Uislamu huonekana hasa kusini mwa kisiwa cha Mindanaoː kwa jumla 5-10% za Wafilipino ni Waislamu wa madhehebu ya Sunni. 2% wanafuata dini za jadi na 1% Ubuddha.
Kitubio
Kitubio au Upatanisho ni sakramenti ya Kikristo katika Kanisa Katoliki, Makanisa ya Kiorthodoksi na madhehebu mengine machache.
Kwa njia yake Mkristo aliyetubu anapokea kwa huduma ya Kanisa msamaha wa Mungu kwa dhambi alizotenda baada ya Ubatizo.
Historia ya Kanisa
Vita vya miaka mingi vilianza kati ya Wahus na askari wa mfalme na maaskofu. Alama ya Wahus ilikuwa kikombe cha Ekaristi kwani Hus alifundisha ya kwamba Wakristo wote wanapaswa kupokea kikombe kanisani (katika karne XII Kanisa Katoliki lilianza desturi ya kutoa kikombe kwa mapadri tu).
Uislamu nchini Kenya
Sehemu kubwa ya Waislamu wa Kenya ni wafuasi wa dhehebu la Sunni wanaofuata mafundisho ya Shafi. Vilevile kuna kiasi kadhaa cha Waislamu wanaoafuata dhehebu la Shia na Ahmadiyya. Katika sehemu kubwa, Shia ni Waismailia waliotokana au wenye athira kutokana na wafanyabiashara wa majini/bahari kutoka Mashariki ya Kati na India. Hao Washia ni pamoja na Dawoodi Bohra, ambao wanakadiriwa kuwa kati ya 6,000-8,000 nchini humo.
Pasaka ya Kiyahudi
Pasaka ya Kiyahudi ni kati ya sikukuu muhimu zaidi za dini ya Uyahudi. Sikukuu hiyo inakumbuka Wanaisraeli walivyotoka katika utumwa walimokuwemo huko Misri.
Kipatani
Kipatani ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapatani kwenye kisiwa cha Halmahera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipatani imehesabiwa kuwa watu 10,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatani iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.
Liturgia
Kiini cha liturgia ya Kikristo ni zile ibada zilizoanzishwa na Yesu mwenyewe, hasa ekaristi.
Wataita
Chakula cha kitamaduni cha Wataita ni Kimanga, ambacho ni chakula cha mihogo na maharagwe. Wataita hujitambulisha sana na jina la ukoo wao (kichuku).
Baha'i
Imani ya Bahá'í (kwa Kiparsi |بهائی.) ni dini inayofundisha kuabudu Mungu pekee. 
Sikukuu ya msalaba
Sikukuu ya msalaba ni adhimisho la liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo wa mashariki na vilevile ya Ukristo wa magharibi, ingawa tarehe zinatofautiana.
Kimaithili
Kimaithili ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi na Nepal inayozungumzwa na Wamaithili. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimaithili nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu milioni 30. Pia kuna wasemaji 3,890,000 nchini Nepal (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaithili iko katika kundi la Kiaryan.
Kiatampaya
Kiatampaya ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waatampaya kwenye rasi ya Cape York katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiatampaya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiatampaya kiko katika kundi la Kipama cha Kaskazini.
Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea
Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea ni madhehebu ya dini ya Ukristo iliyotawala makabila ya Eritrea kaskazini kwa karne kadhaa hadi sasa.
Kipaynamar
Kipaynamar ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapaynamar. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kipaynamar imehesabiwa kuwa watu 150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipaynamar iko katika kundi la Kimadang.
Waswahili
Kiutamaduni ni Waislamu wanaofuata madhhab ya Hanafi.
Kirimba (visiwa)
Wareno walivamia visiwa mnamo mwaka 1522 kwa sababu ya biashara ya meno ya ndovu. Padre João dos Santos alifika kuhubiri Ukristo mwaka 1593 alikuta tabaka ya juu walikuwa Waislamu na watu wa kawaida wakifuata dini za jadi. Kuna taarifa ya mwaka 1769 juu ya malamiko ya Wareno dhidi ya Waarabu na Waswahili wa visiwa kuwa walifanya biashara ya watumwa na meno ya ndovu na Waswahili waislamu wa kaskazini badala ya Wareno wenyewe wa Msumbiji.
Diablada
Diablada au Danza de Diablos (Kiswahili: Ngoma ya pepo) ni jadi Amerika ya Kusini kucheza umba katika Altiplano Andea sifa na mask na suti shetani walivaa kwa wachezaji wa Dansi. ni mchanganyiko wa maonyesho ya Kihispania ya na Andea kidini sherehe kama vile ngoma "Llama llama" kwa heshima ya Uru mungu Tiw (mlinzi wao katika migodi ya madini, maziwa, na mito), na sherehe ya Miner Aymaran kwa Anchanchu (kali pepo roho ya mapango na wengine sehemu pekee).
Majusi
Kwa asili lilimaanisha makuhani wa dini ya Uajemi ya Kale, hasa wafuasi wa Zoroaster.
Dini za jadi
Dini za jadi ni dini za mababu ambazo zinafuata miiko na maadili halisi ya taifa au kabila fulani. 
Historia ya Kanisa
Kilele chake ni Kulturkampf (kwa Kijerumani: vita vya utamaduni) iliyotangazwa na Chansela Bismarck ili kuzuia umoja wa Wakatoliki wa Ujerumani na Papa. Majimbo na parokia nyingi vilibaki bila mchungaji, mapadri wengi walifungwa n.k.
Daraja takatifu
Sawa wa sakramenti za Ubatizo na Kipaimara, katika imani ya Wakatoliki daraja takatifu zinamtia mwamini alama isiyofutika ya kikuhani aweze kumtolea Mungu ibada katika liturujia na katika maisha yake yote.
Kibariji
Kibariji (pia Kiaga-Bereho) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabariji. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibariji imehesabiwa kuwa watu 460. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibariji iko katika kundi la Kiyareban.
Ustaarabu wa magharibi
Kwa kiasi kikubwa ni urithi wa Ugiriki wa Kale, Roma wa Kale, Uyahudi, na utamaduni wa makabila menginelakini hasa wa Ukristo na madhehebu yake ya kwanza, Kanisa Katoliki, pamoja na Makanisa ya Kiorthodoksi.
Historia ya Kanisa
Mahali pengi Ulaya Wakristo hawakuridhika tena na hali ya Kanisa. Ukristo ulikwisha kuwa sehemu ya utamaduni na jambo la kawaida. Bila kutafakari sana, mtoto alibatizwa, akafundishwa na kupewa Kipaimara, akafunga ndoa kanisani, akawabatiza watoto wake halafu akazikwa kwa ibada.
Historia ya Denmark
Mwaka 1537 Denmark ilijiunga na Matengenezo ya Kiprotestanti na kanisa la Kilutheri likawa dini rasmi nchini. Hivyo Denmark ikawa kati ya nchi muhimu sana ya Ulutheri.
Kibumang
Kibumang ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina inayozungumzwa na Wadai. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kibumang imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibumang iko katika kundi la Kipalaungiki.
Kikarami
Kikarami ilikuwa lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Wakarami. Tangu miaka ya 1950 hakuna wasemaji wa Kikarami tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikarami iko katika kundi la Kiminanibai.
Kipaimara
Kadiri ya Kanisa Katoliki na Waorthodoksi ubatizo hautoshi, bali unahitaji kukamilishwa na kipaimara na ekaristi, kama vile baada ya kuzaliwa tunahitaji kukomaa na kudumisha uhai wetu kwa chakula. Sakramenti hizo tatu kwa pamoja ni msingi wa maisha ya Wakristo wote, kumbe nyingine zinahitajika tu katika hali na nafasi maalumu. 
Kiyipma
Kiyipma (au Kibaruya) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayipma. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiyipma imehesabiwa kuwa watu 6600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyipma iko katika kundi la Kiangan.
Ukombozi
Kati ya dini zinazofundisha ukombozi, kuna Uhindu, Ubuddha na dini za Abrahamu, hasa Ukristo na Uislamu.
Wakarismatiki
Wakarismatiki ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali ambao hasa kuanzia miaka ya 1960 wameathiriwa na tapo la Wapentekoste lililoanza Marekani mwaka 1907.
Kidarmiya
Kidarmiya ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadarmiya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kidarmiya imehesabiwa kuwa watu 1750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidarmiya iko katika kundi la Kibodish.
Kibreri
Kibreri ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabreri. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kibreri imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibreri iko katika kundi la Kitamolan.
Historia ya Utawa
Kuanzia mwaka 1836 katika nchi mbalimbali watu wa madhehebu hayo walianza tena kuishi kijumuia kwa kufuata pengine mapokeo ya Kibenedikto na ya Kifransisko.
Kiyagara
Kiyagara kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayagara katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyagara, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyagara kiko katika kundi la Kidurubuliki.
Ukristo barani Afrika
Idadi yao inaongezeka haraka sana. Kila baada ya nukta nne Mwafrika mmoja anaingia Ukristo. Wengine huzaliwa katika familia ikiwa mzazi mmoja au wote wawili ni Wakristo tayari. Katika madhehebu mengi iko desturi ya kuwabatiza watoto wadogo. Ubatizo huo unawafanya kuwa wanakanisa. Wakikua watafundishwa na pengine kukaribishwa kwenye Kipaimara. Katika ibada hiyo kijana atarudia ahadi ya ubatizo wake na kuwekewa mikono na askofu au mchungaji mwingine na kuombewa ili Roho Mtakatifu amsaidie katika maisha yake ya Kikristo. Madhehebu mengine hayabatizi watoto wadogo. Yanaweza kuwapokea katika Kanisa kwa ibada maalumu lakini yanasubiri mpaka mtoto atakapokuwa mtu mzima, halafu apokee ubatizo na kuwa Mkristo rasmi.
Wamanda
Wamanda walio wengi ni Wakristo wa madhehebu ya kianglikana na Kikatoliki. Kuna idadi ndogo sana ya Wamanda wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika. Hata hivyo, pamoja na kufuata Ukristo, Wamanda wengi bado wana mazoea ya kuendelea kuienzi mizimu na mahoka.
Khorezmia
Katika historia tangu karne ya sita KK Khorezmia ilikuwa kitovu wa falme mbalimbali. Ni pamoja pa mahali panapotajwa kama sehemu ambako dini ya Uzoroasta ilianzishwa. Msingi wa nguvu yake ilikuwa maji ya mto katika mazingira ya jangwa, rutba ya ardhi na kilimo cha umwagiliaji. Wakazi wakle walikuwa watu wenye lugha karibu na Kiajemi lakini tangu zama za Kati makabila ya kituruki yaliingia hapa hadi Kiajemi kilipotea.
Dini nchini Tanzania
Washia ni wachache, wengi wao ni wenye asili ya Asia au Uarabuni. Kundi linaloonekana zaidi ni Ismaili au wafuasi wa Aga Khan ambao ni kitengo cha Washia Sabi'a. Kitengo kingine cha Shia hii ni Bohra. Wafuasi wa Shia Ithnasheri (Imami) si wengi, lakini wanapata usaidizi kutoka Uajemi ambako imani yao ni dini rasmi.
Wilaya ya Tharaka
Watu wa Tharaka wengi ni wa dini ya Kikristo "(Methodist, Presbyterian na Roman Catholic)", ikiashiria kazi ya Wamisionari.
Wengine ni Wahindi, ambao dini yao ni Hindu.
Pia kuna Waafrika na Waarabu ambao ni Waislamu.
Tharaka pia ina baadhi ya wakazi wa asili ya Kizungu.
Ndembezi
Wakazi wengi wa kata hii ni Wanyamwezi, na Wasukuma, pia kuna makabila ya Wanyiramba, Wanyaturu na Waarabu wachache. Wenyeji wa kata hii ni Waumini wa Dini ya Kikristo, Kiislaamu na dini za kienyeji. Kuna misikiti mitatu, makanisa tisa ya madhehebu tofauti ya kikristo na maeneo matatu ya matambiko ya dini za kienyeji yajulikanayo kama Mazimbo. Wenyeji wa Ndembezi ni wakarimu sana ambapo katika kipindi cha mavuno hupenda kubadilishana zawadi za mavuno hasa maboga, karanga, kunde na mboga za majani aina ya mlenda, mswalu, na mgagani. Chakula kikuu cha wakazi wa kata hii ni Ugali ukiambatana na mboga tofauti tofauti kama vile dagaa, nyama, kisamvu, mlenda, na mboga nyinginezo zinazopendelewa mkoani Tabora. Mara baada ya msimu wa mavuno kwisha, wakazi wa kata hii huingia katika msimu wa burudani kuanzia mwezi juni hadi septemba ambapo burudani kuu huwa ngoma za jadi maarufu kwa jina la Pubha(BENI) na HIYALI. Ngoma hizi hushirikisha pande mbili pinzani ambapo kila upande huimba na kucheza huku Manju wao akifanya michezo mbalimbali juu ya uchanja ili kuvutia watazamaji upande wake. Pande hizi pinzani huitwa Wazubha na Wagika wakati mwengine pia hushirikisha ngoma ya tatu ijulikanayo kama Wayeye. Upande utakaovutia watu wengi ndio huwa washindi.