title: Dyrektywa 1999/96/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 grudnia 1999 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki wysokoprężne stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczyszczeń gazowych z silników z wymuszonym zapłonem napędzanych gazem ziemnym lub gazem płynnym stosowanych w pojazdach oraz zmieniająca dyrektywę Rady 88/77/EWG

eurovoc_concepts:
air quality
approximation of laws
combustion gases
motor vehicle
motor vehicle pollution

text: 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 269 31999L0096 L 44/1 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH 16. 2. 2000 DYREKTYWA 1999/96/WE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY z dnia 13 grudnia 1999 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki wysokoprężne stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczyszczeń gazowych z silników z wymuszonym zapłonem napędzanych gazem ziemnym lub gazem płynnym stosowanych w pojazdach oraz zmieniająca dyrektywę Rady 88/77/EWG PARLAMENT EUROPEJSKI I RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 95, uwzględniając wnioski Komisji (1), uwzględniając opinię Komitetu Ekonomiczno-Społecznego (2), (4) stanowiąc zgodnie z procedurą określoną w art. 251 Traktatu (3), a także mając na uwadze, co następuje: (1) (2) Należy przyjąć środki w ramach rynku wewnętrznego. Pierwszy program działań Wspólnoty Europejskiej w zakresie ochrony środowiska naturalnego (4), zatwier- dzony przez Radę w dniu 22 listopada 1973 r. , wzywał do uwzględnienia najnowszych osiągnięć naukowych w dzie- dzinie zwalczania zanieczyszczeń atmosferycznych powo- dowanych przez gazy emitowane przez pojazdy silnikowe oraz wprowadzenia odpowiednich zmian do przyjętych uprzednio dyrektyw; piąty program działania, zatwier- dzony przez Radę w ogólnym kształcie rozporządzeniem Rady z dnia 1 lutego 1993 r. (5), przewiduje dodatkowe wysiłki jakie należy podjąć w celu znaczącego obniżenia obecnie odnotowywanego poziomu emisji zanieczyszczeń przez pojazdy silnikowe. (3) Uznaje się, iż rozwój transportu we Wspólnocie spowodo- wał poważne zagrożenia dla środowiska naturalnego; (1) Dz. U. C 173 z 8. 6. 1998, str. 1 oraz Dz. U. C 43 z 17. 2. 1999, str. 25. (2) Dz. U. C 407 z 28. 12. 1998, str. 27. (3) Opinia Parlamentu Europejskiego z dnia 21 października 1998 r. (Dz. U. C 341 z 9. 11. 1998, str. 74), wspólne stanowisko Rady z dnia 22 kwietnia 1999 r. (Dz. U. C 296 z 15. 10. 1999, str. 1) oraz decyzja Parlamentu Europejskiego z dnia 16 listopada 1999 r. (dotychczas nieopublikowana w Dzienniku Urzędowym). (4) Dz. U. C 112 z 20. 12. 1973, str. 1. (5) Dz. U. C 138 z 17. 5. 1993, str. 1. oficjalne szacunki dotyczące zwiększenia natężenia ruchu są niższe niż rzeczywiste liczby; z tego powodu dla wszel- kiego typu pojazdów silnikowych należy ustalić bardziej restrykcyjne normy emisji zanieczyszczeń emitowanych do środowiska naturalnego. Dyrektywa 88/77/EWG (6) ustalała wartości graniczne emisji tlenku węgla, węglowodorów i tlenków azotu nie- spalonych przez silniki Diesla używane w pojazdach silni- kowych w oparciu o procedurę badania dla europejskich warunków ruchu tych pojazdów; po raz pierwszy dyrek- tywę zmieniono dyrektywą 91/542/EWG (7) w dwóch eta- pach, pierwszy etap (1992/1993) zbiegł się z terminami wprowadzenia w życie nowych, europejskich norm emisji zanieczyszczeń dla samochodów osobowych; drugi etap (1995/1996) wprowadził długookresowe ukierunkowanie dla europejskiego przemysłu samochodowego ustalając wartości graniczne w oparciu o przewidywane zastosowa- nie aktualnie opracowywanych technologii przy jednocze- snym przyznaniu temu przemysłowi wystarczającego czasu, niezbędnego do udoskonalenia tych technologii; dyrektywa 96/1/WE (8) wymagała, aby w małych silnikach Diesla o pojemności skokowej cylindra poniżej 0,7 dm3 i mocy znamionowej wyższej niż 3 000 min-l, wartość gra- emisji pyłów ustalona w dyrektywie niczna dla 91/542/EWG była stosowana od 1999 r. ; jednakże ze względów technicznych rozsądnie jest utrzymać zróżnico- wania emisji pyłów dla małych silników wysokoprężnych o pojemności skokowej cylindra mniejszej niż 0,75 dm3 i mocy znamionowej wyższej niż 3 000 min-l, przy czym zróżnicowanie takie obowiązuje tylko do 2005 r. (5) Na podstawie art. 5 ust. 3 dyrektywy 91/542/EWG, przed końcem 1996 r. Komisja miała przedłożyć Radzie spra- wozdanie o postępie prac w zakresie rewizji wartości gra- nicznych dla emisji mieszanych, gdyby było to niezbędne, (6) Dz. U. L 36 z 9. 2. 1988, str. 33. (7) Dz. U. L 295 z 25. 10. 1991, str. 1. (8) Dz. U. L 40 z 17. 2. 1996, str. 1. 270 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 (6) (7) (8) (9) wraz z rewizją procedury badania; zrewidowanych warto- ści granicznych nie stosuje się w odniesieniu do nowych homologacji do 1 października 1999 r. Komisja wykonała program dotyczący jakości powietrza, emisji zanieczyszczeń pochodzących z ruchu kołowego, paliw i technologii silnikowych (program Auto-oil) w celu spełnienia wymagań art. 4 dyrektywy 94/12/WE (1); ana- liza opłacalności ekonomicznej w ramach programu Auto- oil wykazała, iż dalsze ulepszanie technologii silników Die- sla dla pojazdów ciężarowych o dużej ładowności jest niezbędne w celu uzyskania w 2010 r. jakości powietrza określonej w komunikacie Komisji na temat programu Auto-oil. Poprawa wymagań dla nowych silników Diesla, zawartych w dyrektywie 88/77/EWG, stanowi część globalnej strate- gii Wspólnoty, obejmującej również rewizję norm dla lek- kich pojazdów użytkowych i samochodów osobowych począwszy od 2000 r. , poprawę jakości paliw silnikowych i dokładniejszą ocenę poziomów emisji zanieczyszczeń z pojazdów znajdujących się w eksploatacji. Dyrektywa 88/77/EWG jest jedną ze szczególnych dyrek- tyw w ramach procedury homologacji ustanowionej dyrektywą Rady 70/156/EWG z dnia 6 lutego 1970 r. w sprawie zbliżenia ustawodastw Państw Członkowskich odnoszących się do homologacji typu pojazdów silniko- wych i ich przyczep (2); poszczególne Państwa Członkow- skie samodzielnie nie są w stanie skutecznie osiągnąć celu obniżenia poziomu emisji zanieczyszczeń przez pojazdy silnikowe i dlatego cel ten łatwiej jest osiągnąć poprzez zbliżenie ustawodawstw Państw Członkowskich dotyczą- cych środków, jakie należy przyjąć przeciw zanieczyszcza- niu powietrza przez pojazdy silnikowe. Obniżenie limitów emisji stosowane od 2000 r. , odpowia- dające obniżeniu o 30 % emisji tlenku węgla, węglowodo- rów ogółem, NOx i pyłów, w świetle programu Auto-oil uznano za kluczowe środki na drodze do osiągnięcia zado- walającej śródokresowej jakości powietrza; obniżenie o 30 % spalin w stosunku do mierzonej na obecnych typach silników i uzupełnienie dyrektywy Rady 72/306/EWG (3) przyczyni się do obniżenia poziomu emisji pyłów; dalsze obniżenie limitów emisji stosowane od 2005 r. o 30 % w zakresie emisji tlenku węgla, węglowodorów ogółem i NOx oraz o 80 % w zakresie pyłów znacząco przyczyni się do polepszenia śródokresowej jakości powietrza; obni- żenia te będą uwzględniać wpływ na emisję nowych cykli (1) Dz. U. L 100 z 19. 4. 1994, str. 42. (2) Dz. U. L 42 z 23. 2. 1970, str. 1. Dyrektywa ostatnio zmieniona dyrek- tywą 98/91/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz. U. L 11 z 16. 1. 1999, str. 25). (3) Dz. U. L 190 z 20. 8. 1972, str. 1. Dyrektywa ostatnio zmieniona dyrektywą 97/20/WE (Dz. U. L 125 z 16. 5. 1997, str. 21). badań, które wierniej odzwierciedlają schematy ruchu pojazdów silnikowych będących w eksploatacji; dodat- kowe ograniczenie emisji NOx stosowane od 2008 r. będzie skutkowało obniżeniem wartości granicznej emisji dla tej substancji zanieczyszczającej o dalsze 43 %; nie później niż do końca 2002 r. w sprawozdaniu dla Parla- mentu Europejskiego i Rady, któremu towarzyszą, gdy jest to niezbędne, odpowiednie wnioski, Komisja ma rozważyć dostępną technologię w celu potwierdzenia normy obowiązującej dla NOx w 2008 r. (10) Wprowadza się dopuszczalne limity emisji dla pojazdów określonych jako „Pojazdy bardziej przyjazne dla środowi- ska” (EEV). (11) Układy diagnostyki pokładowej (OBD) nie zostały w pełni opracowane do zastosowania w pojazdach ciężarowych o dużej ładowności, ale planuje się ich wprowadzenie począwszy od 2005 r. w celu umożliwienia szybkiego wykrywania awarii części oraz układów pojazdu o zasad- niczym znaczeniu dla emisji zanieczyszczeń, a w związku z tym umożliwienia znaczącego usprawnienia utrzymania początkowych poziomów emisji w pojazdach znajdują- cych się w eksploatacji w drodze lepszej kontroli i konser- wacji; począwszy od 2005 r. należy wprowadzić szcze- gólne wymagania dotyczące trwałości nowych silników o dużej przeciążalności i badań zgodności pojazdów cięża- rowych o dużej ładowności znajdujących się w eksploata- cji. (12) Wprowadza się nowe cykle badań homologacyjnych dla emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymie- nia spalin, które umożliwią bardziej rzeczywistą ocenę emisji zanieczyszczeń dla silników Diesla w warunkach badania bardziej zbliżonych do warunków eksploatacji pojazdów; wprowadza się nową, mieszaną procedurę badań (dwa cykle) dla tradycyjnych silników Diesla oraz silników Diesla wyposażonych w katalizatory; wprowadza się nową, mieszaną procedurę badań (dwa cykle) dla silni- ków napędzanych gazem oraz dodatkowo dla silników Diesla wyposażonych w zaawansowane technologicznie układy kontroli emisji zanieczyszczeń; począwszy od 2005 r. wszystkie silniki Diesla będą badane z zastosowa- niem obu cykli badań; Komisja monitoruje postęp w nego- cjacjach w sprawie ogólnoświatowej, zharmonizowanej procedury badań. (13) Poprzez podatkowe środki zachęcające należy umożliwić Państwom Członkowskim szybsze wprowadzanie na rynek pojazdów spełniających wymagania przyjęte na poziomie Wspólnoty, które to środki muszą spełniać prze- pisy Traktatu i określone warunki przyjęte w celu uniknię- cia zakłóceń rynku wewnętrznego; niniejsza dyrektywa nie ma wpływu na uprawnienia Państw Członkowskich do uwzględniania emisji zanieczyszczeń i innych substancji w obliczaniu stawek podatków drogowych od pojazdów silnikowych. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 271 (14) W rozwoju wspólnotowej legislacji dotyczącej emisji zanieczyszczeń przez pojazdy silnikowe należy uwzględ- nić wyniki badań prowadzonych w zakresie właściwości pyłów. (15) Do 31 grudnia 2000 r. Komisja przedłoży sprawozdanie na temat rozwoju urządzeń kontroli emisji zanieczyszczeń dla pojazdów ciężarowych o dużej ładowności z silnikami Diesla oraz ich związku z jakością paliwa, potrzeby pod- wyższenia dokładności i odtwarzalności pomiarów pyłów oraz procedur pobierania próbek, jak również opracowa- nia ogólnoświatowego, zharmonizowanego cyklu badań. (16) Dyrektywa Rady 88/77/WE powinna zostać odpowiednio zmieniona, PRZYJMUJĄ NINIEJSZĄ DYREKTYWĘ: Artykuł 1 przedstawionych w wierszu C tabel przedstawionych w załączniku I ppkt 6. 2. 1. ” 3. Załączniki I-VIII zastępuje się załącznikami I-VII przedstawio- nymi w załączniku do niniejszej dyrektywy. Artykuł 2 1. Z mocą od 1 lipca 2000 r. z przyczyn odnoszących się do emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silniki, żadne z Państw Członkowskich nie może: — odmówić udzielenia homologacji WE lub wydania doku- mentu przewidzianego w art. 10 ust. 1 tiret ostatnie dyrek- tywy 70/156/EWG, albo udzielenia krajowej homologacji typu pojazdu napędzanego silnikiem Diesla lub gazowym, lub — zakazać rejestracji, sprzedaży lub wejścia do użytku takich nowych pojazdów, lub W dyrektywie 88/77/EWG wprowadza się następujące zmiany: — odmówić udzielenia homologacji WE dla silnika wysokopręż- nego lub gazowego, lub 1. Tytuł otrzymuje brzmienie: „Dyrektywa Rady 88/77/EWG z dnia 3 grudnia 1987 r. w spra- wie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszą- cych się do działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emi- sji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki wysokoprężne stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczy- szczeń gazowych z silników z wymuszonym zapłonem napę- dzanych gazem ziemnym lub gazem płynnym stosowanych w pojazdach”. 2. Artykuł 1 otrzymuje brzmienie: „Artykuł 1 Do celów niniejszej dyrektywy: — »pojazd« oznacza dowolny pojazd określony w załącz- niku II sekcja A do dyrektywy 70/156/EWG napędzany silnikiem wysokoprężnym lub gazowym, z wyjątkiem pojazdów kategorii M1 o technicznie dopuszczalnej masie całkowitej mniejszej lub równej 3,5 t, — »silnik wysokoprężny lub gazowy« oznacza źródło napędu pojazdu, któremu może zostać udzielona homologacja jednostce określona w dyrektywie jako odrębnej 70/156/EWG, — »EEV« oznacza pojazd bardziej przyjazny dla środowiska napędzany silnikiem spełniającym wymogi w zakresie emisji dopuszczalnych granicznych wartości — zakazać sprzedaży lub użytkowania nowych silników wyso- koprężnych lub gazowych, jeżeli spełnione są odpowiednie wymagania załączników do dyrektywy 88/77/EWG, zmienionej niniejszą dyrektywą, w szcze- gólności jeżeli spełniono warunki dotyczące wartości granicznych emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik określone w wierszu A lub w wierszu B1 lub B2, albo wartości graniczne podane w wierszu C tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 2. Z mocą od 1 października 2000 r. Państwa Członkowskie: — nie mogą kontynuować udzielania homologacji WE lub wyda- wać dokumentu przewidzianego w art. 10 ust. 1 tiret ostatnie dyrektyw 70/156/EWG, i — odmawiają udzielania homologacji krajowej, dla typów silników wysokoprężnych lub gazowych oraz typów pojazdów napędzanych silnikiem wysokoprężnym lub gazowym, w przypadku gdy poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają wymagań dotyczących wartości granicznych przedsta- wionych w wierszu A tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 3. Z mocą od 1 października 2001 r. , z wyjątkiem pojazdów i sil- ników przeznaczonych na wywóz do państw trzecich oraz silni- ków wymienianych w pojazdach znajdujących się w eksploatacji, Państwa Członkowskie: 272 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 — uznają, że świadectwa zgodności towarzyszące nowym pojaz- dom lub nowym silnikom na podstawie art. 7 ust. 1 dyrek- tywy 70/156/EWG utraciły ważność, w rozumieniu art. 7 ust. 1 tej dyrektywy, i — zakazują rejestracji, sprzedaży, wprowadzenia do użytku lub użytkowania nowych pojazdów napędzanych silnikiem wyso- koprężnym lub gazowym oraz sprzedaży i użytkowania nowych silników wysokoprężnych i silników gazowych, w przypadku gdy poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają warunków dotyczących wartości granicznych podanych w wierszu A tabeli w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt. 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 4. Z mocą od 1 października 2005 r. Państwa Członkowskie: — nie mogą kontynuować udzielania homologacji WE lub wyda- wać dokumentu przewidzianego w art. 10 ust. 1 tiret ostatnie dyrektywy 70/156/EWG, i — odmawiają udzielania homologacji krajowej, dla typów silników wysokoprężnych lub gazowych oraz typów pojazdów napędzanych silnikiem wysokoprężnym lub gazowym, dla których poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają warunków dotyczących wartości granicznych określonych w wierszu B1 tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 5. Z mocą od 1 października 2006 r. , z wyjątkiem pojazdów i sil- ników przeznaczonych na wywóz do państw trzecich oraz silni- ków wymienianych w pojazdach znajdujących się w eksploatacji, Państwa Członkowskie: — uznają, że świadectwa zgodności towarzyszące nowym pojaz- dom lub nowym silnikom na podstawie art. 7 ust. 1 dyrek- tywy 70/156/EWG utraciły ważność, w rozumieniu art. 7 ust. 1 tej dyrektywy, i 6. Z mocą od 1 października 2008 r. Państwa Członkowskie: — nie mogą kontynuować udzielania homologacji WE lub wyda- wać dokumentu przewidzianego w art. 10 ust. 1 tiret ostatnie dyrektywy 70/156/EWG, i — odmawiają udzielania homologacji krajowej, dla typów silników wysokoprężnych lub silników gazowych oraz typów pojazdów napędzanych silnikiem wysokoprężnym lub gazowym, dla których poziomy emisji gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają wyma- gań dotyczących wartości granicznych określonych w wierszu B2 tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmie- nionej niniejszą dyrektywą. 7. Z mocą od 1 października 2009 r. , z wyjątkiem pojazdów i sil- ników przeznaczonych na wywóz do państw trzecich oraz silni- ków wymienianych w pojazdach znajdujących się w eksploatacji, Państwa Członkowskie: — uznają, że świadectwa zgodności towarzyszące nowym pojaz- dom lub nowym silnikom na podstawie art. 7 ust. 1 dyrek- tywy 70/156/EWG utraciły ważność, w rozumieniu art. 7 ust. 1 tej dyrektywy, i — zakazują rejestracji, sprzedaży, wprowadzenia do użytku lub użytkowania nowych pojazdów napędzanych silnikiem wyso- koprężnym lub gazowym oraz sprzedaży i użytkowania nowych silników wysokoprężnych i silników gazowych, w przypadku gdy poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają wymagań dotyczących wartości granicznych podanych w wierszu B2 tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 8. Zgodnie z ust. 1 silnik spełniający odpowiednie wymagania załączników do dyrektywy 88/77/EWG, zmienionej niniejszą dyrektywą, oraz spełniający wymagania dotyczące wartości gra- nicznych określonych w wierszu C tabel w załączniku I do dyrek- tywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą, uznaje się za spełniający wymagania ust. 2-7. — zakazują rejestracji, sprzedaży, wprowadzenia do użytku nowych pojazdów napędzanych silnikiem wysokoprężnym lub gazowym oraz sprzedaży i użytkowania nowych silników wysokoprężnych i silników gazowych, Artykuł 3 w przypadku gdy poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin emitowanych przez silnik nie spełniają wymagań dotyczących wartości granicznych określo- nych w wierszu B1 tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt. 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 1. Państwa Członkowskie mogą przewidzieć podatkowe środki zachęcające wyłącznie w odniesieniu do pojazdów silnikowych spełniających wymagania dyrektywy 88/77/EWG, zmienionej niniejszą dyrektywą. Takie środki są zgodne z przepisami Trak- tatu oraz warunkami określonymi poniżej pod lit. a) lub b): 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 273 a) stosuje się je do wszystkich nowych pojazdów oferowanych w sprzedaży na rynku Państwa Członkowskiego spełniających wymagania dotyczące wartości granicznych określonych w wierszu A tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą, a w związku z tym, począwszy od 1 października 2000 r. spełniających wymagania dotyczące wartości granicznych określonych w wierszu B1 lub B2 wspomnianych tabel. Należy je wycofać z mocą od obowiązkowego zastosowania wartości granicznych emisji zanieczyszczeń określonych w art. 2 ust. 3 dla nowych pojazdów, lub począwszy od ter- minów obowiązkowego zastosowania wartości granicznych emisji zanieczyszczeń określonych w wierszu B1 lub B2 tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmie- nionej niniejszą dyrektywą; b) stosuje się je do wszystkich nowych pojazdów oferowanych w sprzedaży na rynku Państwa Członkowskiego spełniających warunki dotyczące dopuszczalnych wartości granicznych określonych w wierszu C tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrektywą. 2. Dla każdego typu pojazdu te środki zachęcające nie przekra- czają dodatkowego kosztu rozwiązań technicznych wprowadza- nych dla zapewnienia zgodności z wartościami granicznymi podanymi albo w wierszu A albo w wierszu B1 lub B2 lub war- tości granicznych podanych w wierszu C tabel w załączniku I do dyrektywy 88/77/EWG ppkt 6. 2. 1, zmienionej niniejszą dyrek- tywą, oraz ich instalacji w pojeździe. 3. Komisję należy w odpowiednim czasie powiadomić o zamia- rze wprowadzenia lub zmiany podatkowych środków zachęcają- cych określonych w niniejszym artykule, tak aby umożliwić jej przedstawienie spostrzeżeń. Artykuł 4 Od 1 października 2005 r. nowe typy pojazdów, a od 1 października 2006 r. wszystkie typy pojazdów są wyposażone w układ diagnostyki pokładowej (OBD) lub w pokładowy układ pomiarowy spalin podczas eksploatacji. (OBM) monitorujący emisję Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu i Radzie pro- pozycje przepisów w tym zakresie. Obejmują one: — nieograniczony i znormalizowany dostęp do układu OBD w celu inspekcji, diagnozowania, obsługi i napraw, — normalizację kodów usterek, Artykuł 5 Od 1 października 2005 r. dla nowych typów oraz od 1 października 2006 r. dla wszystkich typów homologacje typu udzielone pojazdom i silnikom potwierdzają również właściwe działanie urządzeń kontrolujących poziomy emisji podczas normalnego użytkowania pojazdu lub silnika. Komisja bada różnice występujące w normalnym użytkowaniu poszczególnych kategorii pojazdów ciężarowych o dużej ładowności i rozważa przedstawienie propozycji wymogów odpowiedniej trwałości dla każdej kategorii. Artykuł 6 Począwszy od 1 października 2005 r. dla nowych typów oraz od 1 października 2006 r. dla wszystkich typów homologacje typu udzielane pojazdom potwierdzają również właściwe działanie urządzeń kontrolujących poziomy emisji podczas normalnej eksploatacji pojazdu w normalnych warunkach użytkowania (zgodność pojazdów znajdujących się w eksploatacji właściwie konserwowanych i użytkowanych). Przepis ten musi być zatwierdzony i uzupełniony przez Komisję zgodnie z art. 7. Artykuł 7 Komisja przedkłada Parlamentowi Europejskiemu i Radzie wniosek zatwierdzający lub uzupełniający niniejszą dyrektywę nie później niż w terminie 12 miesięcy od daty wejścia w życie niniejszej dyrektywy lub od 31 grudnia 2000 r. w zależności od tego, który z tych terminów nastąpi wcześniej. Wniosek uwzględnia: — proces przeglądu Parlamentu Europejskiego i Rady określony w art. 3 dyrektywy 98/69/WE (1) Parlamentu Europejskiego i Rady oraz art. 9 dyrektywy 98/70/WE (2), — rozwój technologii kontroli zanieczyszczeń emitowanych przez silniki wysokoprężne lub gazowe, w tym technologii oczyszczania spalin, biorąc pod uwagę zależność tej techno- logii od jakości paliwa, — potrzebę poprawienia dokładności i powtarzalności aktual- nych procedur pomiaru i pobierania próbek dla bardzo niskich poziomów emisji pyłów przez silniki, — kompatybilność części zamiennych w celu ułatwienia napra- wy, wymiany oraz obsługi pojazdów wyposażonych w układy OBD. (1) Dz. U. L 350 z 28. 12. 1998, str. 1. (2) Dz. U. L 350 z 28. 12. 1998, str. 58. 274 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 — rozwój ogólnoświatowego, zharmonizowanego cyklu badań dla badań homologacyjnych, ponadto wniosek uwzględnia: — zasady ustanawiające wprowadzenie układu OBD w pojaz- dach ciężarowych o dużej ładowności począwszy od 1 paź- dziernika 2005 r. na podstawie art. 4 niniejszej dyrektywy oraz, mutatis mutandis, z dyrektywą 98/69/WE w sprawie lekkie redukcji emisji spalin przez samochody osobowe i samochody użytkowe, — przepisy w sprawie trwałości urządzeń kontroli emisji począwszy od 1 października 2005 r. na podstawie z art. 5 niniejszej dyrektywy, — przepisy dla zapewnienia zgodności pojazdów znajdujących się w eksploatacji w ramach procedury homologacji typu pojazdów, z mocą od 1 października 2005 r. na podstawie art. 6 niniejszej dyrektywy, biorąc pod uwagę szczególność badań przeprowadzanych na silnikach tych pojazdów oraz określone informacje uzyskane z układów OBD w świetle efektywności kosztów, — odpowiednie wartości graniczne dla zanieczyszczeń aktualnie niepodlegających uregulowaniom, w konsekwencji zakrojo- nego na szeroką skalę wprowadzania nowych paliw alterna- tywnych. Do 31 grudnia 2001 r. Komisja przedkłada sprawozdanie w spra- wie ogólnoświatowego, zharmonizowanego cyklu badań. dotyczących negocjacji postępu Do 30 czerwca 2002 r. Komisja przedkłada Parlamentowi Euro- pejskiemu i Radzie sprawozdanie w sprawie wymagań dotyczą- cych działania układu OBM. Na podstawie tego sprawozdania Komisja przedkłada propozycje w zakresie środków, jakie mają zostać wprowadzone w życie nie później niż z dniem 1 stycznia 2005 r. w celu włączenia właściwości technicznych oraz odpo- wiednich załączników dotyczących homologacji układów OBM zapewniających poziomy kontroli przynajmniej równe układom OBD i kompatybilne z nimi. Nie później niż do 31 grudnia 2002 r. Komisja rozważa dostępną technologię w kontekście potwierdzenia normy emisji NOx obowiązującej w 2008 r. w sprawozdaniu przedłożonemu Parla- mentowi Europejskiemu i Radzie, któremu, gdy jest to niezbędne, towarzysza odpowiednie wnioski. Artykuł 8 1. Państwa Członkowskie wprowadzają w życie przepisy ustawo- we, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy przed 1 lipca 2000 r. i niezwłocznie infor- mują o tym Komisję. Przepisy przyjęte przez Państwa Członkowskie zawierają odnie- sienie do niniejszej dyrektywy lub odniesienie takie towarzyszy ich urzędowej publikacji. Metody dokonywania takiego odniesie- nia określane są przez Państwa Członkowskie. 2. Państwa Członkowskie przekazują Komisji teksty podstawo- wych przepisów prawa krajowego, przyjętych w dziedzinach objętych niniejszą dyrektywą. Artykuł 9 Niniejsza dyrektywa wchodzi w życie z dniem jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Artykuł 10 Niniejsza dyrektywa skierowana jest do Państw Członkowskich. Sporządzono w Brukseli, dnia 13 grudnia 1999 r. W imieniu Parlamentu Europejskiego W imieniu Rady N. FONTAINE Przewodniczący S. HASSI Przewodniczący 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 275 ZAŁĄCZNIK SPIS TREŚCI ZAŁĄCZNIK I ZAKRES, DEFINICJE I SKRÓTY, WNIOSEK O UDZIELENIE HOMOLOGACJI WE, SPECYFIKACJE I BADANIA ORAZ ZGODNOŚĆ PRODUKCJI ………………… 1. Zakres ………………………………………………………………………………………………… 2. Definicje i skróty ……………………………………………………………………………………… 3. Wniosek o udzielenie homologacji WE ……………………………………………………………… 4. Udzielenie homologacji WE …………………………………………………………………………… 5. Oznaczenia silnika …………………………………………………………………………………… 6. Specyfikacje i badania ………………………………………………………………………………… 7. Instalacja w pojeździe ………………………………………………………………………………… 8. Rodzina silników ……………………………………………………………………………………… 9. Zgodność produkcji …………………………………………………………………………………… Dodatek 1 Dodatek 2 Procedura badania zgodności produkcji przy zadowalającym poziomie odchyle- nia standardowego ………………………………………………………………… Procedura badania zgodności produkcji przy niezadowalającym poziomie odchy- lenia standardowego lub gdy dane na temat odchylenia standardowego nie są dostępne …………………………………………………………………………… Dodatek 3 Procedura badania zgodności produkcji na żądanie producenta ………………… ZAŁĄCZNIK II DOKUMENT INFORMACYJNY …………………………………………………… Dodatek 1 Zasadnicze właściwości silnika (macierzystego) oraz informacje dotyczące prze- biegu badania ……………………………………………………………………… 1. Opis silnika …………………………………………………………………………………………… 2. Środki przyjęte przeciwko zanieczyszczeniu powietrza……………………………………………… 3. Doprowadzenie paliwa ………………………………………………………………………………… 4. Rozrząd zaworowy …………………………………………………………………………………… 5. Układ zapłonu (tylko silniki z zapłonem iskrowym) ………………………………………………… 6. Urządzenia zasilane energią silnika …………………………………………………………………… 7. Dodatkowe informacje o warunkach badania………………………………………………………… 8. Osiągi silnika …………………………………………………………………………………………… Dodatek 2 Podstawowe właściwości rodziny silników ……………………………………… 1. Parametry wspólne …………………………………………………………………………………… 2. Wyszczególnienie rodziny silników…………………………………………………………………… Dodatek 3 Podstawowe właściwości typu silnika w rodzinie ………………………………… 1. Opis silnika …………………………………………………………………………………………… 2. Środki przyjęte przeciwko zanieczyszczeniu powietrza……………………………………………… 3. Doprowadzenie paliwa ………………………………………………………………………………… 4. Rozrząd zaworowy …………………………………………………………………………………… 5. Układ zapłonu (tylko silniki z zapłonem iskrowym) ………………………………………………… Dodatek 4 Właściwości części pojazdu związanych z silnikiem ……………………………… Strona 278 278 278 284 285 287 289 291 291 293 296 298 300 302 303 303 304 305 308 308 308 309 310 312 312 312 314 314 315 316 319 319 320 276 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 ZAŁĄCZNIK III BADANIA PROCEDURA…………………………………………………………… 1. Wprowadzenie ………………………………………………………………………………………… 2. Warunki badań ………………………………………………………………………………………… Dodatek 1 Cykle badań ESC i ELR …………………………………………………………… 1. Ustawienia silnika i dynamometru …………………………………………………………………… 2. Przebieg badania ESC ………………………………………………………………………………… 3. Przebieg badania ELR ………………………………………………………………………………… 4. Obliczanie poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych ……………………………………………… 5. Obliczanie emisji pyłów ……………………………………………………………………………… 6. Obliczanie wartości zadymienia ……………………………………………………………………… Dodatek 2 Cykl badania ETC …………………………………………………………………… 1. Procedura odwzorowania silnika ……………………………………………………………………… 2. Tworzenie cyklu odniesienia badania ………………………………………………………………… 3. Przebieg badania poziomu emisji …………………………………………………………………… 4. Obliczanie poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych ……………………………………………… 5. Obliczanie emisji pyłów (tylko silniki Diesla) ………………………………………………………… Dodatek 3 Wykaz odczytów dynamometru w badaniu ETC ………………………………… Dodatek 4 Procedury pomiaru i pobierania próbek…………………………………………… 1. Wprowadzenie ………………………………………………………………………………………… 2. Dynamometr i urządzenia komory do badań ………………………………………………………… 3. Ustalenie poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych ………………………………………………… 4. Ustalenie poziomu emisji pyłów ……………………………………………………………………… 5. Ustalenie poziomu zadymienia ……………………………………………………………………… Dodatek 5 Procedura kalibracji ………………………………………………………………… 1. Kalibracja przyrządów analitycznych ………………………………………………………………… 2. Kalibracja układu CVS ………………………………………………………………………………… 3. Kalibracja układu pomiaru pyłów …………………………………………………………………… 4. Kalibracja urządzeń mierzących zadymienie ………………………………………………………… ZAŁĄCZNIK IV WŁAŚCIWOŚCI TECHNICZNE PALIWA WZORCOWEGO PRZEZNACZONEGO DO BADAŃ HOMOLOGACYJNYCH ORAZ WERYFIKACJI ZGODNOŚCI PRO- DUKCJI ……………………………………………………………………………… 1. Olej napędowy ………………………………………………………………………………………… 2. Gaz ziemny (NG) ……………………………………………………………………………………… 3. Gaz płynny (LPG) ……………………………………………………………………………………… ZAŁĄCZNIK V UKŁADY ANALITYCZNE I POBIERANIA PRÓBEK ……………………………… 1. Ustalenie poziomów emisji zanieczyszczeń gazowych ……………………………………………… 2. Rozcieńczanie spalin i ustalenie poziomu emisji pyłów …………………………………………… 3. Ustalenie poziomów zadymienia ……………………………………………………………………… ZAŁĄCZNIK VI ŚWIADECTWO HOMOLOGACJI WE …………………………………………… ZAŁĄCZNIK VII PRZYKŁAD PROCEDURY OBLICZENIOWEJ …………………………………… Strona 321 321 322 324 324 325 327 329 332 334 336 336 336 337 341 345 347 357 357 357 358 360 362 364 364 370 372 373 374 374 375 376 377 377 384 399 403 405 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 277 INDEKS RYSUNKÓW Rysunek 1 Określone definicje cykli badań ………………………………………………………… Rysunek 2 Schemat badania zgodności produkcji …………………………………………………… Rysunek 4 Rysunek 3 Rysunek 6 Sekwencja badania ELR …………………………………………………………………… Interpolacja punktu kontrolnego NOx …………………………………………………… Rysunek 5 Wykres odczytów dynamometru w badaniu ETC ……………………………………… Schemat urządzenia sprawnościowego katalizatora NOx ……………………………… Schemat przepływu układu analizy nieoczyszczonych spalin dla CO, CO2, NOx, HC (tylko ESC) ………………………………………………………………………………… Schemat przepływu układu analizy rozcieńczonych spalin dla CO, CO2, NOX, HC (ETC, fakultatywnie dla ESC) …………………………………………………………………… Rysunek 8 Rysunek 7 Rysunek 9 Schemat przepływu analizy metanu (metoda GC) ……………………………………… Rysunek 10 Schemat przepływu analizy metanu metodą odcinania węglowodorów niemetanowych (NMC) ……………………………………………………………………………………… Rysunek 11 Układ częściowego rozcieńczania spalin z sondą izokinetyczną i pobieraniem próbek frakcji (kontrola SB) ……………………………………………………………………… Rysunek 12 Układ częściowego rozcieńczania spalin z sondą izokinetyczną i pobieraniem próbek frakcji (kontrola PB) ……………………………………………………………………… Rysunek 13 Układ częściowego rozcieńczania spalin z pomiarem stężenia CO2 lub NOx i pobiera- niem próbek frakcji ……………………………………………………………………… Rysunek 14 Układ częściowego rozcieńczania spalin z pomiarem stężenia CO2, bilansem węgla i peł- nym pobieraniem próbek ………………………………………………………………… Rysunek 15 Układ częściowego rozcieńczania spalin ze zwężką pojedynczą, pomiarem stężenia i pobieraniem próbek frakcji ……………………………………………………………… Rysunek 16 Układ częściowego rozcieńczania spalin ze zwężką bliźniaczą lub kryzą bliźniaczą, pomiarem stężenia i pobieraniem próbek frakcji ……………………………………… Rysunek 17 Układ częściowego rozcieńczania spalin z przewodem wielokrotnego rozdziału, pomia- rem stężenia i pobieraniem próbek frakcji ……………………………………………… Rysunek 18 Układ częściowego rozcieńczania spalin z kontrolą przepływu i pełnym pobieraniem próbek …………………………………………………………………………………… Rysunek 19 Układ częściowego rozcieńczania spalin z kontrolą przepływu i pobieraniem próbek frakcji ……………………………………………………………………………………… Rysunek 20 Układ pełnego rozcieńczania spalin ……………………………………………………… Rysunek 21 Układ pobierania próbek pyłów ………………………………………………………… Rysunek 22 Układ podwójnego rozcieńczania (tylko układ pełnego przepływu) …………………… Rysunek 23 Dymomierz pełnego przepływu ………………………………………………………… Rysunek 24 Dymomierz przepływu częściowego …………………………………………………… INDEKS TABEL Tabela 1 Tabela 2 Tabela 3 Tabela 4 Tabela 5 Tabela 6 Tabela 7 Tabela 8 Tabela 9 Wartości graniczne - badania ESC i ELR ………………………………………………… Wartości graniczne - badanie ETC ……………………………………………………… Wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek z dodatku 1… Wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek w dodatku 2… Wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek w dodatku 3… Tolerancje linii regresji …………………………………………………………………… Dopuszczalne wykluczenia punktów z analizy regresji ………………………………… Dokładność przyrządów pomiarowych ………………………………………………… Zalecane obciążenia filtra ………………………………………………………………… Strona 280 295 328 331 356 367 377 378 381 383 385 385 386 386 387 388 389 390 390 394 397 397 400 401 Strona 290 290 297 299 301 340 341 357 361 278 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 ZAŁĄCZNIK I ZAKRES, DEFINICJE I SKRÓTY, WNIOSEK O UDZIELENIE HOMOLOGACJI WE, SPECYFIKACJE I BADANIA ORAZ ZGODNOŚĆ PRODUKCJI 1. ZAKRES Niniejsza dyrektywa dotyczy zanieczyszczeń gazowych i pyłowych emitowanych przez wszystkie pojazdy silnikowe wyposażone w silniki wysokoprężne oraz zanieczyszczeń gazowych emitowanych przez wszystkie pojazdy silnikowe wyposażone w silniki z wymuszonym zapłonem napędzane gazem ziemnym lub LPG oraz silników wysokoprężnych i silników z wymuszonym zapłonem określonych w art. 1, z wyjątkiem pojazdów kategorii N1, N2 i M2, dla których udzielono homologacji na mocy dyrek- tywy Rady 70/220/EWG (1), ostatnio zmienionej dyrektywą Komisji 98/77/WE (2). 2. DEFINICJE I SKRÓTY Do celów niniejszej dyrektywy: 2. 1. 2. 2. „cykl badań” oznacza ciąg punktów badań o określonej prędkości i momencie obrotowym, przez które musi przejść silnik w stałych (badanie ESC) lub w zmiennych warunkach pracy (badanie ETC, ELR); „homologacja silnika (rodziny silników)” oznacza homologację typu silnika (rodziny silników) w odniesie- niu do poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych; 2. 3. „silnik Diesla” oznacza silnik pracujący na zasadzie zapłonu samoczynnego; „silnik gazowy” oznacza silnik napędzany gazem ziemnym (NG) lub gazem płynnym (LPG); 2. 4. 2. 5. 2. 6. 2. 7. „typ silnika” oznacza kategorię silników, które nie różnią się pod tak zasadniczymi względami jak wła- ściwości silnika określone w załączniku II do niniejszej dyrektywy; „rodzina silników” oznacza grupowanie silników przez producentów, które pod względem konstrukcji, jak określono w załączniku II dodatek 2 do niniejszej dyrektywy, mają podobne właściwości poziomu emi- sji spalin; wszyscy członkowie rodziny muszą spełniać obowiązujące wymagania dotyczące wartości gra- nicznych emisji zanieczyszczeń; „silnik macierzysty” oznacza silnik wybrany z rodziny silników w taki sposób, że jego właściwości w zakre- sie emisji zanieczyszczeń są właściwościami reprezentatywnymi dla tej rodziny silników; „zanieczyszczenia gazowe” oznaczają tlenek węgla, węglowodory (przyjmując współczynnik CH1. 85 dla sil- ników wysokoprężnych, CH2. 525 dla LPG i CH2. 93 dla NG (NMHC)), metan (przyjmując współczynnik CH4 dla NG) oraz tlenki azotu, przy czym tlenki azotu wyraża się w przeliczeniu na ditlenek azotu (NO2); „zanieczyszczenia pyłowe” oznaczają wszelki materiał nagromadzony na określonym środku filtrującym po rozcieńczeniu spalin czystym, przefiltrowanym powietrzem tak, aby temperatura nie przekraczała 325 K (52 °C); 2. 8. „zadymienie” oznacza cząsteczki zawieszone w strumieniu spalin emitowanych przez silnik wysoko- prężny, które pochłaniają, odbijają lub załamują światło; (1) Dz. U. L 76 z 6. 4. 1970, str. 1. (2) Dz. U. L 286 z 23. 10. 1998, str. 1. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 279 2. 9. 2. 10. 2. 11. 2. 12. 2. 13. 2. 14. 2. 15. 2. 16. 2. 17. 2. 18. 2. 19. 2. 20. 2. 21. 2. 22. 2. 23. 2. 24. 2. 25. „moc netto” oznacza moc w kW WE uzyskaną na stole pomiarowym na końcu wału korbowego lub jego odpowiednika, mierzoną zgodnie z metodą pomiaru mocy WE określoną w dyrektywie Komisji 80/1269/EWG(1), ostatnio zmienionej dyrektywą 97/21/WE (2) ; „maksymalna moc znamionowa (Pmax)” oznacza moc maksymalną w kW WE (moc netto) podaną przez pro- ducenta we wniosku o udzielenie homologacji; „obciążenie procentowe” oznacza ułamek maksymalnego, dostępnego momentu obrotowego przy danej prędkości obrotowej silnika; „badanie ESC” oznacza cykl badań składający się z 13 trybów stanu stałego stosowanych zgodnie z ppkt 6. 2 niniejszego załącznika; „badanie ELR” oznacza cykl badań składający się z ciągu stopni obciążenia przy stałych prędkościach obrotowych silnika stosowanych zgodnie z ppkt 6. 2 niniejszego załącznika; „badanie ETC” oznacza cykl badań obejmujący 1 800 sekundowych trybów zmiennych stosowanych zgodnie z ppkt 6. 2 niniejszego załącznika; „zakres roboczych prędkości obrotowych silnika” oznacza zakres prędkości obrotowych silnika najczęściej wykorzystywanych podczas normalnej pracy silnika, mieszczących się między prędkościami niskimi i wysokimi, jak przedstawiono w załączniku III do niniejszej dyrektywy; „niskie obroty (nloo)” oznacza najniższą prędkość obrotową silnika, gdzie występuje 50 % maksymalnej mocy znamionowej; „wysokie obroty (nhi)” oznacza najwyższą prędkość obrotową silnika, gdzie występuje 70 % maksymalnej mocy znamionowej; „obroty silnika A, B i C” oznacza prędkości obrotowe przy badaniu w zakresie roboczych prędkości obro- towych silnika, stosowane w badaniach ESC i ELR, jak określono w załączniku III dodatek 1 do niniej- szej dyrektywy; „obszar kontrolny” oznacza obszar znajdujący się między prędkościami obrotowymi silnika A i C oraz mię- dzy 25 i 100 % obciążenia; „prędkość odniesienia (nref)” oznacza 100 % wartości prędkości używanej do denormalizowania wartości prędkości względnej w badaniu ETC, jak podano w załączniku III dodatek 2 do niniejszej dyrektywy; „dymomierz” oznacza przyrząd przeznaczony do mierzenia zadymienia spalin w oparciu o zasadę wyga- szania światła; „zakres gazu NG” oznacza jeden z zakresów wysokich lub niskich podanych w Normie Europejskiej EN 437 z listopada 1993 r. ; „autodostosowanie” oznacza dowolne urządzenie silnika umożliwiające utrzymywanie stałego stosunku paliwo/powietrze w mieszance; „przekalibrowanie” oznacza dokładne dostrojenie silnika NG w celu uzyskania identycznej sprawności (moc, zużycie paliwa) w różnym zakresie gazu ziemnego; „liczba Wobbego (dolna Wl lub górna Wu)” oznacza współczynnik odpowiadający wartości opałowej gazu na jednostkę objętości i pierwiastka kwadratowego jego gęstości względnej w tych samych warunkach odniesienia: W = HGaz × √ρpowietrze/ρgaz (1) Dz. U. L 375 z 31. 12. 1980, str. 46. (2) Dz. U. L 125 z 16. 5. 1997, str. 31. 280 PL 2. 26. 2. 27. 2. 28. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 „współczynnik zmiany λ (Sλ)” oznacza wyrażenie opisujące wymaganą elastyczność pracy układu sterowa- nia silnika niezbędną do zmiany współczynnika nadmiaru powietrza λ, jeżeli silnik jest napędzany mie- szanką gazową inną niż czysty metan (obliczanie Sλ patrz załącznik VII). „EEV” oznacza pojazd bardziej przyjazny dla środowiska, tzn. pojazd napędzany silnikiem spełniającym wymagania dotyczące wartości granicznych poziomu emisji zanieczyszczeń podane w wierszu C tabel w ppkt 6. 2. 1. niniejszego załącznika; „urządzenie obniżające sprawność” oznacza część silnika lub pojazdu mierzącą lub kontrolującą prędkość pojazdu, prędkość obrotową silnika, wykorzystywany bieg, temperaturę, ciśnienie wlotowe lub dowolny inny parametr w celu uruchomienia, dostosowania, opóźnienia lub wyłączenia dowolnej części układu kontroli emisji, tak że sprawność układu kontroli emisji w warunkach normalnego użytkowania pojazdu zostaje obniżona. Urządzenia tego typu nie uznaje się za urządzenie obniżające sprawność, jeżeli: — potrzeba zastosowania urządzenia jest tymczasowo uzasadniona ochroną silnika w chwilowych warunkach eksploatacji, które mogą doprowadzić do jego uszkodzenia lub awarii oraz w przypadku gdy do tego celu nie przewidziano żadnych innych środków, które nie obniżają sprawności układu kontroli emisji zanieczyszczeń; — urządzenie pracuje tylko wtedy, gdy jest to potrzebne w momencie uruchamiania lub rozgrzewania silnika i do tego celu nie stosuje się żadnych innych środków, które nie zmniejszają sprawności układu kontroli emisji zanieczyszczeń. Rysunek 1 Określone definicje cykli badań 2. 29. Oznaczenia i skróty 2. 29. 1. Oznaczenia parametrów badań Oznaczenie Jednostka Opis AP AT CEE CEM C1 m2 m2 - - - Pole przekroju poprzecznego sondy izokinetycznej Pole przekroju poprzecznego rury wydechowej Sprawność etanu Sprawność metanu Równoważnik węglowy 1 dla węglowodoru 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 281 Oznaczenie Jednostka Opis conc Ppm/obj. % Indeks dolny oznaczania stężenia D0 DF D E Ez fa fc FFH FS gAIRW gAIRD gDILW gEDFW gEXHW gFUEL gTOTW H hREF Ha Hd m3/s Punkt przecięcia funkcji kalibracji PDF - - - Współczynnik rozcieńczenia Stała funkcji Bessela Stała funkcji Bessela g/kWh Interpolowana emisja NOx w punkcie kontroli - s-1 - - kg/h kg/h kg/h kg/h kg/h kg/h kg/h Laboratoryjny współczynnik powietrza Częstotliwość wyłączania filtra Bessela Współczynnik specyficzny dla paliwa do przeliczania wzbogacania mokrego na suche Mnożnik analityczny Współczynnik poboru powietrza w stanie mokrym Współczynnik poboru powietrza w stanie suchym Współczynnik rozcieńczania powietrza w stanie mokrym Równoważny współczynnik natężenia przepływu rozcieńczonych spalin w stanie mokrym Współczynnik natężenia przepływu spalin w stanie mokrym Współczynnik natężenia przepływu paliwa Współczynnik natężenia przepływu rozcieńczonych spalin w sta- nie mokrym MJ/m3 Wartość cieplna g/kg g/kg g/kg Wartość odniesienia wilgotności bezwzględnej (10,71 g/kg) Wilgotność bezwzględna powietrza wlotowego Wilgotność bezwzględna powietrza rozcieńczającego HTCRAT Mol/mol Stosunek wodoru do węgla i K k kH,D kH,G KV KW,a - - m-1 - - - Indeks dolny oznacza tryb indywidualny Stała Bessela Współczynnik pochłaniania światła Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx w silnikach wysokoprężnych Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx w silnikach gazowych Funkcja kalibracji CFV Współczynnik korekcji powietrza wlotowego w stanie suchym na mokry 282 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Oznaczenie Jednostka Opis - - - % M KW,d KW,e KW,r L La m Współczynnik korekcji powietrza rozcieńczającego w stanie suchym na mokry Współczynnik korekcji stężenia rozcieńczonych spalin w stanie suchym na mokry Współczynnik korekcji nieoczyszczonych spalin w stanie suchym na mokry Stosunek momentu obrotowego do maksymalnego momentu obrotowego silnika do badań Sprawna długość ścieżki optycznej Nachylenie funkcji kalibracji PDP mass g/h lub g Indeks dolny oznacza przepływ (współczynnik natężenia prze- pływu) emisji MDIL Md Mf Mf,p Mf. b MSAM MSEC MTOTW MTOTW,i n NP NP,i N np nhi nlo nref Pa pA pB Kg Mg Mg Mg Mg Kg Kg Kg % - - min-1 s-1 min-1 min-1 min-1 kPa kPa kPa Masa próbki powietrza rozcieńczającego przepuszczonego przez filtry pobierania próbek pyłów Masa zebranej próbki pyłów w powietrzu rozcieńczającym Masa zebranej próbki pyłów Masa zebranej próbki pyłów na filtrze wstępnym Masa zebranej próbki pyłów na filtrze zapasowym Masa próbki rozcieńczonych spalin przepuszczonych przez filtry pobierania próbek pyłów Masa powietrza do wtórnego rozcieńczania Masa całkowita CVS w cyklu w stanie mokrym Masa chwilowa CVS w stanie mokrym Zadymienie Obroty maksymalne PDP w cyklu Obroty PDP w danym przedziale czasu Prędkość obrotowa silnika Prędkość PDP Wysoka prędkość obrotowa silnika Niska prędkość obrotowa silnika Prędkość odniesienia obrotowa silnika dla badania ETC Ciśnienie pary nasyconej powietrza wlotowego silnika Ciśnienie bezwzględne Całkowite ciśnienie atmosferyczne 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 283 Oznaczenie Jednostka Opis Pd ps p1 P(a) P(b) P(n) P(m) Ω Qs q r Ra Rd Rf p S Si Sλ T Ta T te tf tp Δt Δti Τ V0 W Wact kPa kPa kPa kW kW kW kW - Ciśnienie pary nasyconej powietrza rozcieńczającego Suche ciśnienie atmosferyczne Spadek ciśnienia na wlocie pompy paliwowej Moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe montowane do celów badania Moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe zdejmowane do celów badania Moc netto bez korekcji Moc mierzona na stanowisku do badań Stała Bessela m3/s Objętościowe natężenie przepływu CVS - - % % - Współczynnik rozcieńczania Stosunek obszaru przekroju poprzecznego sondy izokinetycznej do obszaru przekroju poprzecznego rury wydechowej Wilgotność względna powietrza wlotowego Wilgotność względna powietrza rozcieńczającego Współczynnik reakcji FID kg/m3 Gęstość kW nT-1 Ustawienie dynamometru Chwilowa wartość zadymienia - K K S S S S S S % m3/obr. - kWh Współczynnik zmiany λ Temperatura bezwzględna Temperatura bezwzględna powietrza wlotowego Czas pomiaru Czas reakcji elektrycznej Czas reakcji filtra dla funkcji Bessela Czas reakcji fizycznej Przedział czasu między kolejnymi wartościami zadymienia spalin (= 1/współczynnik pobierania próbek) Przedział czasu dla chwilowego przepływu CFV Transmitancja zadymienia Objętościowe natężenie przepływu PDP w warunkach rzeczywi- stych Liczba Wobbego Praca ETC w cyklu rzeczywistym 284 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Oznaczenie Jednostka Opis Wref WF WFE X0 Yi kWh Praca ETC w cyklu odniesienia - - m3/obr m-1 Współczynnik wagi Efektywny współczynnik wagi Funkcja kalibracji objętościowego natężenia przepływu PDP Uśredniona wartość zadymienia spalin Bessela na 1 s 2. 29. 2. Wzory związków chemicznych CH4 C2H6 C3H8 CO DOP CO2 HC NMHC NOX NO NO2 PT Metan Etan Propan Tlenek węgla Ftalan oktylu Dwutlenek węgla Węglowodory Węglowodory niemetanowe Tlenki azotu Tlenek azotu Dwutlenek azotu Pył 2. 29. 3. Skróty CFV CLD ELR ESC ETC FID GC HCLD HFID LPG NDIR NG NMC Kanał mierniczy przepływu krytycznego Wykrywacz chemiluminescencyjny Europejskie badanie reakcji obciążenia Europejski cykl stanu stałego Europejskie cykl stanu zmiennego Wykrywacz jonizacji płomienia Chromatograf gazowy Cieplny wykrywacz luminescencyjny Cieplny wykrywacz jonizacji płomienia Gaz płynny Niedyspersyjny analizator podczerwieni Gaz ziemny Eliminator węglowodorów niemetanowych WNIOSEK O UDZIELENIE HOMOLOGACJI WE Wniosek o udzielenie homologacji WE dla typu silnika lub rodziny silników jako odrębnej jed- nostki technicznej Wniosek o przyznanie homologacji dla typu silnika lub rodziny silników w odniesieniu do poziomu emi- sji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych dla silników Diesla i w odniesieniu do poziomu emisji zanie- czyszczeń gazowych dla silników gazowych składa producent silnika lub jego należycie upoważniony przedstawiciel. 3. 3. 1. 3. 1. 1. 3. 1. 2. Do wniosku należy dołączyć wymienione poniżej dokumenty w trzech egzemplarzach oraz dane szcze- gółowe: 3. 1. 2. 1. Opis typu silnika lub rodziny silników, obejmujący, jeżeli ma to zastosowanie, dane określone w załącz- niku II do niniejszej dyrektywy, które spełniają wymagania art. 3 i 4 dyrektywy 70/156/EWG. 3. 1. 3. Silnik zgodny z właściwościami „typu silnika” lub „silnika macierzystego” określonymi w załączniku II przekazuje się do służby technicznej odpowiedzialnej za przeprowadzanie badań homologacyjnych okre- ślonych w pkt 6. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 285 3. 2. Wniosek o udzielenie homologacji WE dla typu pojazdu w odniesieniu do jego silnika 3. 2. 1. Wniosek o udzielenie homologacji pojazdu w odniesieniu do poziomu zanieczyszczeń gazowych i pyło- wych emitowanych przez silnik Diesla lub rodzinę silników Diesla oraz w odniesieniu do poziomu zanie- czyszczeń gazowych emitowanych przez silnik lub rodzinę silników gazowych składa producent pojazdu lub jego należycie upoważniony przedstawiciel. 3. 2. 2. Do wniosku należy dołączyć dokumenty wymienione poniżej, w trzech egzemplarzach, oraz następu- jące dane szczegółowe: 3. 2. 2. 1. Opis typu pojazdu, części silnika oraz typu silnika lub rodziny silników, zawierający, gdy ma to zasto- sowanie, dane szczegółowe podane w załączniku II oraz dokumentację wymaganą dla stosowania art. 3 dyrektywy 70/156/EWG. 3. 3. Wniosek o udzielenie homologacji WE typu dla typu pojazdu z homologowanym silnikiem 3. 3. 1. Wniosek o udzielenie homologacji pojazdu w odniesieniu do poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych emitowanych przez jego homologowany silnik Diesla lub rodzinę silników Diesla oraz w odniesieniu do poziomu zanieczyszczeń gazowych emitowanych przez homologowany silnik lub rodzinę silników gazowym składa producent pojazdu lub jego należycie upoważniony przedstawiciel. 3. 3. 2. Do wniosku należy dołączyć dokumenty wymienione poniżej, w trzech egzemplarzach, oraz następu- jące dane szczegółowe: 3. 3. 2. 1. Opis typu pojazdu oraz części pojazdu związane z silnikiem, zawierający dane określone w załączniku II, oraz, gdy ma to zastosowanie, kopię świadectwa homologacji WE dla (załącznik VI) danego silnika lub rodziny silników, gdy ma to zastosowanie, jako odrębnej jednostki technicznej instalowanej w danym typie pojazdów, jak również dokumentację wymaganą dla stosowania art. 3 dyrektywy 70/156/EWG. 4. UDZIELENIE HOMOLOGACJI WE 4. 1. Udzielanie homologacji WE dla paliwa uniwersalnego 4. 1. 1. 4. 1. 2. 4. 1. 3. Homologacja WE dla paliwa uniwersalnego jest udzielana z zastrzeżeniem następujących wymagań: W przypadku paliwa do silnika Diesla, jeżeli silnik macierzysty spełnia wymagania niniejszej dyrektywy dotyczące paliwa wzorcowego określonego w załączniku IV. W przypadku gazu ziemnego, silnik macierzysty powinien wykazywać zdolność do przystosowywania się do pracy na paliwie o dowolnym składzie, jakie może pojawić się na rynku. W przypadku gazu ziem- nego występują dwa typy paliwa: paliwo o wysokiej wartości cieplnej (gaz H) i paliwo o niskiej wartości cieplnej (gaz L), ale o znacznej rozpiętości obu zakresów; różnią się one od siebie znacznie pod wzglę- dem energetyczności wyrażonej liczbą Wobbego oraz współczynnikiem zmiany λ (Sλ). Wzór na obli- czanie liczby Wobbego oraz Sλ przedstawiono w ppkt 2. 25 i 2. 26. Skład paliw wzorcowych odzwier- ciedla zmienność tych parametrów. Silnik macierzysty spełnia wymagania niniejszej dyrektywy dla paliw wzorcowych G20 i G25 określo- nych w załączniku IV, bez zmiany zasilania paliwem między obydwoma badaniami. Jednakże w cyklu ETC dopuszczalny jest jeden przebieg dostosowujący bez pomiaru po zmianie paliwa. Przed badaniem silnik macierzysty uruchamia się z wykorzystaniem procedury przedstawionej w załączniku III dodatek 2 ust. 3. W przypadku silnika napędzanego gazem ziemnym o właściwościach samodostosowywania się do zakresu gazów H i zakresu gazów L, oraz który przechodzi między zakresem gazu H i zakresem gazu L za pomocą przełącznika, dla każdego zakresu silnik macierzysty należy badać na dwóch odpowiednich paliwach wzorcowych określonych w załączniku IV, w każdym położeniu przełącznika. Paliwa te to G20 (paliwo 1) i G23 (paliwo 2) dla zakresu gazów H, G23 (paliwo 1) i G25 (paliwo 2) dla zakresu gazów L. Silnik macierzysty spełnia wymagania niniejszej dyrektywy dla obu położeń przełącznika bez zmiany zasilania paliwem między obydwoma badaniami w każdym położeniu przełącznika. Jednakże w cyklu ETC dopuszczalny jest jeden przebieg dostosowawczy bez pomiaru po zmianie paliwa. Przed badaniem silnik macierzysty uruchamia się z wykorzystaniem procedury przedstawionej w załączniku III dodatek 2 ust. 3. 4. 1. 3. 1. Na żądanie producenta, silnik można badać na trzecim paliwie (paliwo 3), jeżeli współczynnik zmiany λ (Sλ) leży miedzy wartościami tego współczynnika dla paliw G20 i G25, np. jeżeli paliwo jest paliwem rynkowym. Wyniki tego badania można wykorzystać jako podstawę do oceny zgodności produkcji. 286 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 4. 1. 3. 2. Współczynnik wyników emisji „r” dla każdej substancji zanieczyszczającej wyznacza się następująco: r = lub ra = oraz rb = wynik emisji na paliwie referencyjnym 2 wynik emisji na paliwie referencyjnym 1 wynik emisji na paliwie referencyjnym 2 wynik emisji na paliwie referencyjnym 3 wynik emisji na paliwie referencyjnym 1 wynik emisji na paliwie referencyjnym 3 4. 1. 4. W przypadku LPG, silnik macierzysty powinien wykazać zdolność do przystosowywania się do dowol- nego składu paliwa, jakie może się pojawić na rynku. W przypadku LPG występują odchylenia w skła- dzie C3/C4. Odchylenia te są odzwierciedlane w paliwach wzorcowych. Silnik macierzysty musi speł- niać wymagania emisji dotyczące paliw wzorcowych A i B podanych w załączniku IV bez zmian zasilania paliwem między obydwoma badaniami. Jednakże w cyklu ETC dopuszczalny jest jeden przebieg adap- tacyjny bez pomiaru po zmianie paliwa. Przed badaniem silnik macierzysty uruchamia się z wykorzy- staniem procedury określonej w załączniku III dodatek 2 ust. 3. 4. 1. 4. 1. Współczynnik wyników emisji „r” dla każdej substancji zanieczyszczającej wyznacza się następująco: r = wynik emisji na paliwie bazowym 2 wynik emisji na paliwie bazowym 1 4. 2. Udzielanie homologacji WE dla ograniczonego zakresu paliwa Przy obecnym stanie technologii nie jest jeszcze możliwe wykonanie samodostosowującego się silnika gazowego przystosowanego do pracy na mieszance ubogiej. Silniki te są lepsze, jeżeli chodzi o wydaj- ność i emisję CO2. Jeżeli użytkownik ma gwarancję dostawy paliwa o jednolitym składzie, może wybrać silnik przystosowany do pracy na mieszance ubogiej. Możliwe jest udzielenie homologacji silnika ogra- niczonej dla danego paliwa. W świetle międzynarodowej harmonizacji, udzielenie homologacji takiego silnika uznaje się za pożądane. W związku z tym warianty ograniczone dla paliwa będą musiały być iden- tyczne, z wyjątkiem zawartości bazy danych układu paliwowego ecu, a części układu paliwowego (takie jak dysze wtryskowe) należy dostosować do różnych przepływów paliwa. Homologacji WE dla ograniczonego zakresu paliwa udziela się pod warunkiem spełnienia następują- cych wymagań: 4. 2. 1. Uzyskanie homologacji odnośnie poziomów emisji zanieczyszczeń dla silnika pracującego na gazie ziemnym i w zakresie albo gazów H, albo gazów L Dla odpowiedniego zakresu silnik macierzysty jest badany na dwóch, odpowiednich paliwach wzorco- wych określonych w załączniku IV. Paliwa te to G20 (paliwo 1) i G23 (paliwo 2) dla zakresu gazów H, G23 (paliwo 1) i G25 (paliwo 2) dla zakresu gazów L. Silnik macierzysty spełnia wymagania emisji bez zmiany zasilania paliwem między obydwoma badaniami. Jednakże w cyklu ETC dopuszczalny jest jeden przebieg adaptacyjny bez pomiaru po zmianie paliwa. Przed badaniem silnik macierzysty uruchamia się z wykorzystaniem procedury określonej w załączniku III dodatek 2 ust. 3. 4. 2. 1. 1. Na żądanie producenta silnik można badać na trzecim paliwie (paliwo 3), jeżeli współczynnik zmiany λ (Sλ) leży między wartościami dla paliw G20 i G23, lub odpowiednio G23 i G25, np. jeżeli paliwo 3 jest paliwem rynkowym. Wyniki badania można wykorzystać jako podstawę do oceny zgodności produkcji. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 287 4. 2. 1. 2. Współczynnik wyników emisji „r” dla każdej substancji zanieczyszczającej wyznacza się następująco: r = lub ra = oraz rb = wynik emisji na paliwie referencyjnym 2 wynik emisji na paliwie referencyjnym 1 wynik emisji na paliwie referencyjnym 2 wynik emisji na paliwie referencyjnym 3 wynik emisji na paliwie referencyjnym 1 wynik emisji na paliwie referencyjnym 3 4. 2. 1. 3. W momencie dostarczenia do klienta silnik jest opatrzony etykietą (patrz ppkt 5. 1. 5) określającą dla jakiego zakresu gazów homologowano silnik. 4. 2. 2. Homologacja w zakresie poziomów emisji spalin silnika pracującego na gazie ziemnym lub LPG i przeznaczonego do pracy na paliwie o jednym szczególnym składzie. 4. 2. 2. 1. Silnik macierzysty spełnia wymagania emisji dla paliw wzorcowych G20 i G25 w przypadku gazu ziem- nego, lub paliw wzorcowych A i B w przypadku LPG określonych w załączniku IV. Dopuszcza się dokładne dostrojenie układu paliwowego między badaniami. To dokładne dostosowanie obejmować będzie przekalibrowanie bazy danych paliwowych bez zmian zasadniczej strategii kontroli, czy podsta- wowej struktury bazy danych. Jeżeli jest to konieczne, dopuszcza się wymianę części bezpośrednio zwią- zanych z wielkością przepływu paliwa (takich jak dysze wtryskowe). 4. 2. 2. 2. Jeżeli życzy sobie tego producent, silnik można badać na paliwach wzorcowych G20 i G23, lub G23 i G25, w którym to przypadku homologacja pozostaje ważna jedynie odpowiednio dla zakresu gazów H i zakresu gazów L. 4. 2. 2. 3. W momencie dostarczenia do klienta silnik jest opatrzony etykietą (patrz ppkt 5. 1. 5) zawierającą infor- mację, dla jakiego składu mieszanki paliwowej skalibrowano silnik. 4. 3. Homologacja w zakresie emisji gazów wydechowych dla członka rodziny silników 4. 3. 1. Z wyjątkiem przypadku wymienionego w ppkt 4. 3. 2, homologację silnika macierzystego należy rozsze- rzyć na wszystkich członków rodziny silników bez przeprowadzania dalszych badań, dla dowolnego składu mieszanki paliwowej w zakresie, dla którego homologowano silnik macierzysty (w przypadku sil- ników opisanych w ppkt 4. 2. 2) lub w tym samym zakresie paliw (w przypadku silników opisanych w ppkt 4. 1 lub 4. 2), dla którego homologowano silnik macierzysty. 4. 3. 2. Dodatkowy silnik do badań W przypadku wniosku o udzielenie homologacji silnika lub pojazdu w odniesieniu do silnika, który to silnik jest członkiem rodziny silników, jeżeli organ homologacyjny stwierdzi, że w odniesieniu do wybra- nego silnika macierzystego przedłożony wniosek nie w pełni definiuje rodzinę silnika określoną w załącz- niku I dodatek 1, organ homologacyjny może wybrać do badań silnik alternatywny lub, gdy jest to nie- zbędne, dodatkowy silnik odniesienia. 4. 4. Świadectwo homologacji Świadectwo zgodne ze wzorem określonym w załączniku VI wydaje się dla homologacji określonej w ppkt 3. 1, 3. 2 i 3. 3. 5. OZNACZENIA SILNIKA 5. 1. Silnik homologowany jako jednostka techniczna musi mieć: 5. 1. 1. znak towarowy lub nazwę handlową producenta silnika; 288 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 5. 1. 2. opis handlowy producenta; 5. 1. 3. numer homologacji WE poprzedzony wyraźną(-ymi) literami lub cyfrą(-ami) państwa udzielającego homologacji WE (1); 5. 1. 4. w przypadku silnika NG, jedno z poniższych oznaczeń umieszczanych po numerze homologacji WE: — H w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego dla zakresu gazów H; — L w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego dla zakresu gazów L; — HL w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego zarówno dla zakresu gazów H, jak i dla zakresu gazów L; — Ht w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego dla konkretnego składu gazu w zakresie gazów H i umożliwiającego przejście na inny konkretny gaz w zakresie gazów H po dostrojeniu układu paliwowego silnika; — Lt w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego dla konkretnego składu w zakresie gazów L i umożliwiającego przejście na inny określony gaz w zakresie gazów L po dostrojeniu układu pali- wowego silnika; — HLt w przypadku silnika homologowanego i skalibrowanego dla określonego składu gazu albo w zakresie gazów H, albo w zakresie gazów L oraz umożliwiającego przejście na inny określony gaz albo w zakresie gazów H, albo w zakresie gazów L po dostrojeniu układu paliwowego silnika. 5. 1. 5. Etykiety W przypadku silników napędzanych NG i LPG z homologacjami dla ograniczonego zakresu paliwa, sto- suje się następujące etykiety: 5. 1. 5. 1. T reść Muszą być podane następujące informacje: W przypadku ppkt 4. 2. 1. 3 etykieta zawiera następujący tekst „DO UŻYTKU WYŁĄCZNIE Z GAZEM ZIEMNYM O ZAKRESIE H”. Gdy ma to zastosowanie, literę „H” zastępuje się literą „L”. W przypadku ppkt 4. 2. 2. 3 etykieta zawiera następujący tekst „DO UŻYTKU WYŁĄCZNIE Z GAZEM ZIEMNYM O SPECYFIKACJI…” lub „DO UŻYTKU WYŁĄCZNIE Z GAZEM PŁYNNYM O SPECYFIKA- CJI…”. Wszystkie informacje podane w odpowiedniej tabeli(-ach) w załączniku IV są podawane wraz z indywidualnymi elementami składowymi i wartościami granicznymi określonymi przez producenta sil- nika. Litery i cyfry muszą mieć przynajmniej 4 mm wysokości. Uwaga: Jeżeli brak miejsca uniemożliwia takie etykietowanie, można użyć kodu uproszczonego. W takim przy- padku osoba napełniająca zbiornik paliwa lub przeprowadzająca konserwację lub naprawę silnika i jego części, a także zainteresowane władze muszą mieć łatwy dostęp do uwag wyjaśniających zawierających wyżej wymienione informacje. Miejsce i treść tych uwag określa umowa zawarta między producentem i urzędem homologacyjnym. 5. 1. 5. 2. W ł a ś c i w o ś c i Etykiety muszą być trwałe przez cały okres użytkowania silnika. Etykiety muszą być wyraźnie czytelne, a litery i cyfry muszą być nieusuwalne. Ponadto etykiety należy przytwierdzać w sposób gwarantujący ich trwałość równą okresowi użytkowania silnika oraz uniemożliwiający usunięcie etykiet bez ich zni- szczenia lub rozerwania. (1) 1 = Niemcy, 2 = Francja, 3 = Włochy, 4 = Niderlandy, 5 = Szwecja, 6 = Belgia, 9 = Hiszpania, 11 = Zjednoczone Królestwo, 12 = Austria, 13 = Luksemburg, 16 = Norwegia, 17 = Finlandia, 18 = Dania, 21 = Portugalia, 23 = Grecja, FL = Lichtenstein, IS = Islandia, IRL = Irlandia. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 289 5. 1. 5. 3. Um i e s z c z a n i e Etykiety należy zamocować na części silnika niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania silnika i nie- wymagającej wymiany w okresie użytkowania silnika. Ponadto etykiety te należy umieścić tak, aby były dla każdego wyraźnie widoczne po zmontowaniu wszystkich urządzeń dodatkowych niezbędnych do pracy silnika. 5. 2. 5. 3. W przypadku homologacji WE dla typu pojazdu w odniesieniu do jego silnika, oznakowanie określone w ppkt 5. 1. 5 należy umieścić także w pobliżu wlewu paliwa. W przypadku homologacji WE dla typu pojazdu z homologowanym silnikiem, oznakowanie określone w ppkt 5. 1. 5 należy umieścić także w pobliżu wlewu paliwa. 6. SPECYFIKACJE I BADANIA 6. 1. Ogólne Części wywierające wpływ na emisję zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki Diesla oraz emi- sję zanieczyszczeń gazowych przez silniki gazowe należy tak zaprojektować, skonstruować i zamonto- wać, aby w warunkach normalnego użytkowania zapewnić zgodność silnika z przepisami niniejszej dyrektywy. 6. 1. 1. Zabrania się używania urządzenia obniżającego sprawność lub nieracjonalnej strategii kontroli emisji. Jeżeli organ homologacyjny podejrzewa, że w danym typie pojazdu stosuje się urządzenie(-a) obniżające sprawność lub nieracjonalną strategię kontroli emisji w określonych warunkach eksploatacyjnych, na żądanie organu producent musi udzielić informacji na temat pracy i wpływu takich urządzeń lub stra- tegii na kontrolę emisji. Informacje takie obejmują opis wszystkich części kontroli emisji, logikę układu kontroli paliwa, w tym strategii przedziałów czasu oraz punktów przełączenia we wszystkich trybach pracy. Informacje te pozostają ściśle poufne i nie należy ich dołączać do dokumentacji wymaganej w załączniku I pkt 3. 6. 2. Specyfikacje dotyczące emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin W przypadku homologacji dla wiersza A tabel w ppkt 6. 2. 1, poziomy emisji wyznacza się w badaniach ESC i ELR dla konwencjonalnych silników Diesla, w tym silników wyposażonych w układ elektronicz- nego zapłonu, układ recyrkulacji spalin (EGR) lub katalizatory utleniające. Silniki Diesla wyposażone w zaawansowane układy oczyszczania spalin, w tym katalizatory NOx lub filtry pyłów dodatkowo pod- daje się badaniu ETC. Dla badań homologacyjnych dla wiersza B1 lub B2, albo wiersza C tabel w ppkt 6. 2. 1, poziomy emisji wyznacza się w badaniach ESC, ELR i ETC. Dla silników gazowych, poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych wyznacza się w badaniu ETC. Procedury badań ESC i ELR opisano w załączniku III dodatek 1, procedurę badania ETC w załączniku III dodatki 2 i 3. W razie potrzeby, poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych oraz zadymienia spalin na sil- niku dostarczonym do badania mierzy się metodami opisanymi w załączniku III dodatek 4. Załącznik V opisuje zalecane układy analityczne dla zanieczyszczeń gazowych, zalecane układy pobierania próbek pyłów oraz zalecany układ pomiaru zadymienia spalin. Służba techniczna może zatwierdzić inne układy lub analizatory, jeżeli okaże się, że dają one równo- ważne wyniki w odpowiednim cyklu badań. Określenie równoważności układu opiera się na analizie korelacji 7 par próbek (lub większej ich liczby) między układem używanym, a jednym z układów odnie- sienia niniejszej dyrektywy. Dla poziomów emisji pyłów za układ odniesienia uznaje się wyłącznie układ pełnego rozcieńczenia przepływu. „Wyniki” odnoszą się do wartości poziomów emisji dla określonego cyklu. Badanie korelacji wykonuje się w tym samym laboratorium, komorze do badań oraz na tym samym silniku i zaleca się jego równoczesne przeprowadzenie. Kryterium równoważności ustala się 290 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 na ± 5 % zgodności średnich dla pary próbek Dla wprowadzenia do dyrektywy nowego układu określe- nie równoważności opiera się na obliczeniu powtarzalności i odtwarzalności jak określono w normie ISO 5725. 6. 2. 1. Wartości graniczne Masa właściwa tlenku węgla, węglowodorów ogółem, tlenków azotu i pyłów wyznaczonych w teście ESC oraz zadymienie spalin wyznaczone w badaniu ELR nie przekracza wartości przedstawionych w tabeli 1. Tabela 1 Wartości graniczne – badania ESC i ELR Wiersz A (2000) B1 (2005) B2 (2008) C (EEV) Masa tlenku węgla Masa węglo- wodorów Masa tlenków azotu Masa pyłów Zadymienie spalin (CO) g/kWh (HC) g/kWh (NOx) g/kWh (PT) g/kWh 2,1 1,5 1,5 1,5 0,66 0,46 0,46 0,25 5,0 3,5 2,0 2,0 0,10 0,13 (1) 0,02 0,02 0,02 m-1 0,8 0,5 0,5 0,15 (1) Dla silników o pojemności skokowej poniżej 0,75 dm3 na cylinder i mocy znamionowej powyżej 3 000 min-1. Dla silników Diesla dodatkowo zbadanych w badaniu ETC, w szczególności dla silników gazowych, masy właściwe tlenku węgla, węglowodorów niemetanowych, metanu (gdy ma to zastosowanie), tlenków azotu i pyłów (gdy ma to zastosowanie) nie przekraczają wartości podanych w tabeli 2. Tabela 2 Wartości graniczne – badanie ETC (1) Masa tlenku węgla Masa węglowo- dorów niemeta- nowych Masa metanu Masa tlenków azotu Masa pyłów (PT) Wiersz (CO) g/kWh (NMHC) g/kWh (CH4) (2) g/kWh (NOx) g/kWh (PT) (3) g/kWh A (2000) 5,45 B1 (2005) B2 (2008) C (EEV) 4,0 4,0 3,0 0,78 0,55 0,55 0,40 1,6 1,1 1,1 0,65 5,0 3,5 2,0 2,0 0,16 0,21 (4) 0,03 0,03 0,02 (1) Warunki sprawdzania dopuszczalności badań ETC (patrz załącznik III dodatek 2 ppkt 3. 9) podczas mierzenia pozio- mów emisji silników napędzanych gazem względem wartości granicznych dopuszczalnych w wierszu A należy zba- dać ponownie oraz, gdy jest to niezbędne, zmodyfikować zgodnie z procedurą ustanowioną w art. 13 dyrektywy 70/156/EWG. (2) Tylko dla silników NG. (3) Nie dotyczy silników napędzanych gazem na etapie A oraz etapach B1 i B2. (4) Dla silników o pojemności skokowej poniżej 0,75 dm3 na cylinder oraz mocy znamionowej powyżej 3 000 min-1. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 291 6. 2. 2. Pomiar węglowodorów dla silników Diesla i silników napędzanych gazem 6. 2. 2. 1. Zamiast mierzenia masy węglowodorów niemetanowych, producent może wybrać zmierzenie masy węglowodorów ogółem (THC) w badaniu ETC. W tym przypadku wartość graniczna dla masy właściwej węglowodorów ogółem jest identyczna z wartością podaną w tabeli 2 dla masy węglowodorów nieme- tanowych. 6. 2. 3. Wymagania szczególne dla silników wysokoprężnych 6. 2. 3. 1. Masa właściwa tlenków azotu zmierzona w wyrywkowo wybranych punktach kontroli w obszarze kon- troli badania ESC nie może przekraczać o więcej niż 10 procent wartości interpolowanych z sąsiadują- cych trybów badań (patrz załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 6. 2 i 4. 6. 3). 6. 2. 3. 2. Wartość zadymienia spalin na wyrywkowo wybranej prędkości badania ELR nie może przekroczyć naj- wyższej wartości zadymienia spalin interpolowanych z dwóch sąsiadujących prędkości badania o więcej niż 20 %, lub o więcej niż 5 % wartości granicznej w zależności od tego, która z tych wartości jest większa. 7. 7. 1. 7. 1. 1. 7. 1. 2. 7. 1. 3. 7. 1. 4. INSTALACJA W POJEŹDZIE Instalację silnika w pojeździe przeprowadza się zgodnie z poniższymi właściwościami w odniesieniu do homologacji silnika: spadek ciśnienia wlotowego nie przekracza wartości określonej dla homologowanego silnika w załącz- niku VI; ciśnienie wsteczne spalin nie przekracza wartości określonej dla homologowanego silnika w załącz- niku VI; moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe niezbędne do pracy silnika nie przekracza wartości podanej dla homologowanego silnika w załączniku VI. moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe niezbędne do pracy silnika nie przekracza wartości podanej dla homologowanego silnika w załączniku VI. 8. RODZINA SILNIKÓW 8. 1. Parametry definiujące rodzinę silnika Jak określono przez producenta silnika, rodzinę silnika można zdefiniować w oparciu o podstawowe wspólne właściwości dla silników tej samej rodziny. W niektórych przypadkach może występować inte- rakcja parametrów. Fakt ten należy uwzględnić w celu zapewnienia, że w skład rodziny silników wcho- dzą wyłącznie silniki o podobnych właściwościach emisji spalin. Aby silniki mogły być uważane za należące do tej samej rodziny muszą mieć wymienione poniżej wspólne parametry: 8. 1. 1. Cykl spalania: — 2 cykle — 4 cykle 8. 1. 2. Chłodziwo: — powietrze — woda — olej 8. 1. 3. Dla silników gazowych i silników z oczyszczaniem spalin — Liczba cylindrów (inne silniki Diesla o mniejszej liczbie cylindrów niż silnik macierzysty można uznać za należące do tej samej rodziny, pod warunkiem że układ paliwowy odmierza paliwo dla każdego cylindra oddzielnie). 292 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 8. 1. 4. Pojemność poszczególnych cylindrów: — silniki muszą mieścić się w całkowitym rozstawie 15 % 8. 1. 5. Metoda zasysania powietrza: — zasysanie samorzutne — doładowane ciśnieniem — doładowane ciśnieniem z chłodnicą powietrza 8. 1. 6. Typ/konstrukcja komory spalania: — komora spalania wstępnego — komora wirowa — komora otwarta 8. 1. 7. Zawór i układ szczelin – konfiguracja, rozmiar i liczba: — głowica cylindra — ściana cylindra — skrzynia korbowa 8. 1. 8. Układ wtrysku paliwa (silniki Diesla): — wtryskiwacz pompowy — pompa rzędowa — pompa rozdzielcza — jednoelementowy — zespół wtryskiwacza 8. 1. 9. Układ paliwowy (silniki gazowe): — zespół mieszający — wlot/wtrysk gazu (jednopunktowy, wielopunktowy) — wtrysk cieczy (jednopunktowy, wielopunktowy). 8. 1. 10. Układ zapłonowy (silniki gazowe) 8. 1. 11. Właściwości różne: — recyrkulacja spalin — wtrysk woda/emulsja — wtórny wtrysk powietrza — wymuszony układ chłodzenia 8. 1. 12. Oczyszczanie spalin: — katalizator trójdrogowy — katalizator utleniający — katalizator redukcyjny — reaktor ogrzewany — eliminator pyłów 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 293 8. 2. Wybór silnika macierzystego 8. 2. 1. Silniki Diesla Silnik macierzysty rodziny wybiera się wykorzystując kryteria nadrzędne najwyższej wartości podawa- nia paliwa na skok przy maksymalnej deklarowanej prędkości obrotowej. W przypadku gdy dwa lub wię- cej silników spełnia te kryteria nadrzędne, silnik macierzysty należy dobrać wykorzystując kryterium dru- gorzędne najwyższej wartości podawania paliwa na skok przy prędkości znamionowej. W pewnych okolicznościach organ homologacyjny może stwierdzić, iż najniższy poziom emisji w rodzinie silnika można najlepiej sprawdzić badając drugi silnik. W związku z tym organ homologacyjny może wybrać do badania drugi silnik w oparciu o właściwości wskazujące, iż silnik ten może wykazywać najwyższy poziom emisji spośród silników należących do rodziny. Jeżeli silniki należące do rodziny wykazują inne właściwości zmienne, które można uznać za ujemnie wpływające na poziom emisji, właściwości te należy określić i wziąć pod uwagę przy doborze silnika macierzystego. 8. 2. 2. Silniki gazowe Silnik macierzysty rodziny dobiera się w oparciu o kryteria nadrzędne największej pojemności cylindra. W przypadku gdy dwa lub większa liczba silników spełnia kryteria nadrzędne, silnik macierzysty dobiera się w oparciu o kryteria drugorzędne w następującym porządku: — najwyższa wartość podawania paliwa na skok przy prędkości deklarowanej i mocy znamionowej; — najwyższa wartość regulacji zapłonu; — najniższy współczynnik EGR; — brak pompy powietrza lub najniższy, rzeczywisty przepływ powietrza na pompie. W pewnych okolicznościach organ homologacyjny może stwierdzić, iż najgorszy poziom emisji w rodzi- nie najlepiej można sprawdzić badając drugi silnik. W związku z tym organ homologacyjny może wybrać do badań drugi silnik w oparciu o właściwości wskazujące, że silnik ten może wykazywać naj- wyższy poziom emisji spośród silników należących do rodziny. 9. 9. 1. ZGODNOŚĆ PRODUKCJI Środki zapewniające zgodność produkcji muszą być przyjęte zgodnie z przepisami art. 10 dyrektywy 70/156/EWG. Zgodność produkcji sprawdza się na podstawie opisu w świadectwach homologacji okre- ślonych w załączniku VI do niniejszej dyrektywy. Załącznik X do dyrektywy 70/156/EWG ppkt 2. 4. 2 i 2. 4. 3 stosuje się wtedy, gdy nie są spełnione ocze- kiwania właściwego organu odnośnie procedury audytu producenta. 9. 1. 1. Jeżeli mierzy się poziomy emisji zanieczyszczeń, a homologacja silnika zawiera jedno lub większą liczbę wyłączeń, badania przeprowadza się na silniku(-ach) opisanym(-ch) w dokumentacji dotyczącej właści- wych wyłączeń. 9. 1. 1. 1. Zgodność silnika poddanego badaniu zanieczyszczeń: Po dostarczeniu silnika organowi producent nie dokonuje żadnej regulacji wybranych silników. 9. 1. 1. 1. 1. Z serii wybiera się wyrywkowo trzy silniki. Silniki poddawane wyłącznie badaniom ESC i ELR lub wyłącz- nie badaniu ETC dla homologacji dotyczącej wiersza A tabel w ppkt 6. 2. 1 podlegają tym badaniom w zakresie sprawdzenia zgodności produkcji. Za zgodą organu, wszystkie inne typy silników homolo- gowane w zakresie wiersza A, B1 lub B2, albo C tabel w ppkt 6. 2. 1 podlegają cyklom badań ESC i ELR lub cyklowi ETC w zakresie sprawdzenia zgodności produkcji. Wartości graniczne przedstawiono w ppkt 6. 2. 1 niniejszego załącznika. 9. 1. 1. 1. 2. Badania przeprowadza się zgodnie z dodatkiem 1 do niniejszego załącznika, jeżeli nie są spełnione ocze- kiwania właściwego organu odnośnie odchylenia standardowego produkcji podanego przez producen- ta, zgodnie z załącznikiem X do dyrektywy 70/156/EWG dotyczącej pojazdów silnikowych i ich przy- czep. 294 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Badania przeprowadza się zgodnie z dodatkiem 2 do niniejszego załącznika, jeżeli właściwy organ nie jest zadowolony z odchyleniem standardowego produkcji podanego przez producenta, zgodnie z załącz- nikiem X do dyrektywy 70/156/EWG dotyczącej pojazdów silnikowych i ich przyczep. Na żądanie producenta, badania można przeprowadzać zgodnie z dodatkiem 3 do niniejszego załącz- nika. 9. 1. 1. 1. 3. Na podstawie badań silnika przez pobieranie próbek, serię produkcyjną uznaje się za spełniającą wyma- gania w przypadku gdy wydana zostanie decyzja pozytywna dotycząca poziomów emisji wszystkich zanieczyszczeń oraz za niespełniającą wymagań, jeżeli wydana zostanie decyzja negatywna dotycząca poziomów emisji wszystkich zanieczyszczeń, zgodnie z kryteriami badania zastosowanymi we właści- wym dodatku. W przypadku gdy wydana zostanie decyzja pozytywna dotycząca jednej substancji zanieczyszczającej, decyzji tej nie można zmienić poprzez dodatkowe badania przeprowadzone w celu uzyskania decyzji dla innych zanieczyszczeń. Jeżeli dla żadnej z substancji zanieczyszczających nie zostanie wydana decyzja pozytywna lub, jeżeli dla jednej substancji zanieczyszczającej nie zostanie wydana decyzja negatywna, badanie przeprowadza się na innym silniku (patrz rysunek 2). Jeżeli nie uzyskano żadnej decyzji, producent może w dowolnym momencie podjąć decyzję o zaprze- staniu badania. W takim przypadku odnotowuje się decyzję negatywną. 9. 1. 1. 2. Badania przeprowadza się na nowo wyprodukowanych silnikach. Silniki napędzane gazem dociera się w oparciu o procedurę określoną w załączniku III dodatek 2 pkt 3. 9. 1. 1. 2. 1. Jednakże na żądanie producenta, badania można przeprowadzać na silnikach Diesla lub silnikach gazo- wych docieranych przez okres dłuższy niż określony w ppkt 9. 1. 1. 2, maksymalnie do 100 godzin. W takim przypadku procedurę docierania przeprowadza producent, który zobowiązuje się nie dokonywać na tych silnikach żadnych regulacji. 9. 1. 1. 2. 2. W przypadku gdy producent żąda przeprowadzenia procedury docierania zgodnie z ppkt 9. 1. 1. 2. 1, można ją przeprowadzić na: — wszystkich badanych silnikach, lub, — pierwszym badanym silniku wraz z wyznaczeniem współczynnika wydzielania następująco: — poziom emisji zanieczyszczeń zostanie zmierzony na pierwszym badanym silniku o godzinie zero i o godzinie „x”, — dla każdego zanieczyszczenia obliczony zostanie współczynnik wydzielania pomiędzy godziną zero a godziną „x”: Emisja w godzinie Emisja w godzinie zero Współczynnik może być mniejszy od jedności. Kolejno badane silniki nie będą poddawane procedurze docierania, ale ich poziomy emisji w godzinie zero zostaną zmienione przez zastosowanie współczynnika wydzielania. W tym przypadku uzyskane wartości będą: — wartościami w godzinie „x” dla pierwszego silnika, — wartościami w godzinie zero pomnożonymi przez współczynnik wydzielania dla pozostałych silni- ków. 9. 1. 1. 2. 3. Dla silników Diesla i silników napędzanych LPG wszystkie te badania można przeprowadzić na paliwie komercyjnym. Jednakże na żądanie producenta, można użyć paliw wzorcowych opisanych w załącz- niku IV. To implikuje badania opisane w pkt 4 niniejszego załącznika, na przynajmniej dwóch paliwach wzorcowych dla każdego silnika gazowego. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 295 9. 1. 1. 2. 4. Dla silników napędzanych NG wszystkie te badania można przeprowadzać na paliwie komercyjnym w następujący sposób: — dla silników oznakowanych literą H, na paliwie komercyjnym o zakresie H; — dla silników oznakowanych literą L, na paliwie komercyjnym o zakresie L; — dla silników oznakowanych literami HL, na paliwie komercyjnym w zakresie H lub L. Jednakże na żądanie producenta można użyć paliw wzorcowych opisanych w załączniku IV. To impli- kuje badania opisane w pkt 4 niniejszego załącznika, na przynajmniej dwóch paliwach wzorcowych dla każdego z silników gazowych. 9. 1. 1. 2. 5. W przypadku kontrowersji wywołanych niezgodnością silników napędzanych gazem przy wykorzysta- niu paliwa komercyjnego, badania wykonuje się na paliwie wzorcowych, na którym badano silnik macie- rzysty lub z możliwym dodatkowym paliwem 3 określonym w ppkt 4. 1. 3. 1 i 4. 2. 1. 1, na którym badano silnik macierzysty. Następnie wynik należy przekształcić obliczeniem stosując odpowiednie współczyn- niki „r”, „ra” lub „rb” opisane w ppkt 4. 1. 3. 2, 4. 1. 4. 1 i 4. 2. 1. 2. Jeżeli wartości współczynników r, ra lub rb są mniejsze od jedności, nie przeprowadza się korekcji. Wyniki pomiarów i wyniki obliczeń muszą wyka- zywać, że silnik spełnia warunki dotyczące wartości granicznych na wszystkich odpowiednich paliwach (paliwa 1, 2 i gdy ma to zastosowanie paliwo 3). 9. 1. 1. 2. 6. Badania zgodności produkcji silnika napędzanego gazem podane dla eksploatacji na jednym określo- nym składzie paliwa wykonuje się na paliwie, dla którego skalibrowano silnik. Rysunek 2 Schemat badania zgodności produkcji 296 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 1 PROCEDURA BADANIA ZGODNOŚCI PRODUKCJI PRZY ZADOWALAJĄCYM POZIOMIE ODCHYLENIA STANDARDOWEGO 1. Niniejszy dodatek opisuje procedurę stosowaną w celu weryfikacji zgodności produkcji w zakresie emisji zanie- czyszczeń w przypadku gdy odchylenie standardowe dla produkcji jest zadowalające. 2. Przy minimalnej liczebności próby trzech silników, procedura pobierania próbek jest tak ustalona, aby prawdo- podobieństwo pomyślnego przejścia badania przez partię przy wartości wskaźnika wadliwości silników 40 % wyniosło 0,95 (ryzyko producenta = 5 %), podczas gdy prawdopodobieństwo zaakceptowania partii przy 65 % wartości wskaźnika wadliwości silników wyniosło 0,10 (ryzyko konsumenta = 10 %). 3. Poniższą procedurę stosuje się dla każdej z substancji zanieczyszczających podanych w załączniku I ppkt 6. 2. 1 (patrz rysunek 2): Zakładamy, że: L = logarytm naturalny wartości granicznej dla substancji zanieczyszczającej; Xi = logarytm naturalny pomiaru dla silnika i z próby; s = oszacowanie standardowego odchylenia produkcji (po wzięciu logarytmu naturalnego pomiarów); n = aktualna liczebność próby. 4. Dla każdej próby stosunek sumy standardowych odchyleń do wartości granicznej oblicza się według następują- cego wzoru: 5. Następnie: n 1 S ∑ i=1 (L – χi) — jeżeli wynik statystyczny badania jest wyższy niż wartość decyzji pozytywnej dla wielkości próby podanej w tabeli 3 uznaje się, że dla substancji zanieczyszczającej uzyskano decyzję pozytywną; — jeżeli wynik statystyczny badania jest niższy niż wartość decyzji negatywnej dla wielkości próby podanej w tabeli 3 uznaje się, że dla substancji zanieczyszczającej uzyskano decyzję negatywną; — w przeciwnym przypadku bada się dodatkowy silnik, zgodnie z załącznikiem I ppkt 9. 1. 1. 1, a procedurę obli- czeniową stosuje się do próby powiększonej o dodatkową jednostkę. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 297 Tabela 3 Wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek z dodatku 1 Minimalna wielkość próby: 3 Ogólna liczba badanych silników (wielkość próby) Wartość An decyzji pozytywnej Wartość Bn decyzji negatywnej 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 3,327 3,261 3,195 3,129 3,063 2,997 2,931 2,865 2,799 2,733 2,667 2,601 2,535 2,469 2,403 2,337 2,271 2,205 2,139 2,073 2,007 1,941 1,875 1,809 1,743 1,677 1,611 1,545 1,479 - 2,112 - 4,724 - 4,790 - 4,856 - 4,922 - 4,988 - 5,054 - 5,120 - 5,185 - 5,251 - 5,317 - 5,383 - 5,449 - 5,515 - 5,581 - 5,647 - 5,713 - 5,779 - 5,845 - 5,911 - 5,977 - 6,043 - 6,109 - 6,175 - 6,241 - 6,307 - 6,373 - 6,439 - 6,505 - 6,571 - 2,112 298 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 2 PROCEDURA BADANIA ZGODNOŚCI PRODUKCJI PRZY NIEZADOWALAJĄCYM POZIOMIE ODCHYLENIA STANDARDOWEGO LUB GDY DANE NA TEMAT ODCHYLENIA STANDARDOWEGO NIE SĄ DOSTĘPNE 1. Niniejszy dodatek opisuje procedurę wykorzystywaną do weryfikacji zgodności produkcji dla poziomów emisji zanieczyszczeń w momencie gdy odchylenie standardowe produkcji jest niezadowalające albo nie ma danych na jego temat. 2. Przy minimalnej liczebności próby trzech silników, procedura pobierania próbek jest tak ustalona, aby prawdo- podobieństwo pomyślnego przejścia badania przez partię przy wartości wskaźnika wadliwości silników 40 % wyniosło 0,95 (ryzyko producenta = 5 %), podczas gdy prawdopodobieństwo zaakceptowania partii przy 65 % wartości wskaźnika wadliwości silników wyniosło 0,10 (ryzyko konsumenta = 10 %). 3. Uważa się, że wartości dla zanieczyszczeń przedstawionych w załączniku I ppkt 6. 2. 1 posiadają normalny roz- kład logarytmiczny i należy je przekształcić przyjmując ich logarytmy naturalne. Przyjmujemy, że m0 i m ozna- czają odpowiednio minimalną i maksymalną wielkość próby (m0 = 3 a m = 32), a n oznacza bieżącą liczebność próby. 4. Jeżeli logarytmy naturalne wartości zmierzonych w seriach wynoszą χ1, χ2,… χi, a L jest logarytmem naturalnym wartości granicznej dla substancji zanieczyszczającej, wtedy wyznaczamy: oraz, di = χi – L  = dn n 1 n∑ i=1 di Vn2 = 2 ) (di – dn n 1 n∑ i=1 5. Tabela 4 przedstawia wartości decyzji pozytywnej (An) i negatywnej (Bn) w odniesieniu do wielkości próby. Wynik statystyczny badania jest współczynnikiem i należy go wykorzystać do stwierdzenia czy seria została przy- /Vn oraz do stwierdzenia czy seria została przyjęta czy odrzucona, następu- jęta czy odrzucona następująco: dn jąco: Dla m0 ≤ = n ≤ = m: — serię przyjęto, jeżeli  dn Vn ≤ An — serię odrzucono, jeżeli  dn Vn ≥ Bn — dokonujemy innego pomiaru, jeżeli An ≤  dn Vn ≥ Bn 6. Uwagi Poniższych wzorów rekursywnych używa się do obliczania kolejnych wartości statystyki badania: n 1 1 dn dn  +  =(1 – n)dn–1  – dn) (dn n)Vn–1 2 =(1 – n –1  = d1; V1 = 0) (n = 2,3,∙ ∙ ∙;d1 Vn 1 + 2 2 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 299 Tabela 4 Tabela 4 wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek z dodatku 2 Minimalna wielkość próby: 3 Ogólna liczba badanych silników (wielkość próby) Wartość An decyzji pozytywnej Wartość Bn decyzji negatywnej 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 - 0,80381 - 0,76339 - 0,72982 - 0,69962 - 0,67129 - 0,64406 - 0,61750 - 0,59135 - 0,56542 - 0,53960 - 0,51379 - 0,48791 - 0,46191 - 0,43573 - 0,40933 - 0,38266 - 0,35570 - 0,32840 - 0,30072 - 0,27263 - 0,24410 - 0,21509 - 0,18557 - 0,15550 - 0,12483 - 0,09354 - 0,06159 - 0,02892 - 0,00449 - 0,03876 16,64743 7,68627 4,67136 3,25573 2,45431 1,94369 1,59105 1,33295 1,13566 0,97970 0,85307 0,74801 0,65928 0,58321 0,51718 0,45922 0,40788 0,36203 0,32078 0,28343 0,24943 0,21831 0,18970 0,16328 0,13880 0,11603 0,09480 0,07493 0,05629 0,03876 300 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 3 PROCEDURA BADANIA ZGODNOŚCI PRODUKCJI NA ŻĄDANIE PRODUCENTA 1. Dodatek ten opisuje procedurę wykorzystywaną do weryfikacji, na żądanie producenta, zgodności produkcji w zakresie poziomów emisji zanieczyszczeń. 2 Przy minimalnej liczebności próby trzech silników, procedura pobierania próbek jest tak ustalona, aby prawdo- podobieństwo pomyślnego przejścia badania przez partię przy wartości wskaźnika wadliwości silników 40 % wyniosło 0,95 (ryzyko producenta = 5 %), podczas gdy prawdopodobieństwo zaakceptowania partii przy 65 % wartości wskaźnika wadliwości silników wyniosło 0,10 (ryzyko konsumenta = 10 %). 3. Poniższą procedurę stosuje się dla każdej z substancji zanieczyszczających przedstawionych w załączniku I ppkt 6. 2. 1 (patrz rysunek 2): Zakładamy, że: L = wartość graniczna dla substancji zanieczyszczającej, xi = wartość pomiaru dla silnika i w próbie, n = aktualna liczebność próby. 4. Wyliczyć statystykę dla próby w badaniu obliczając liczbę silników niewykazujących zgodności, np. xi ≥ L: 5. Następnie: — jeżeli statystyka badania jest mniejsza lub równa wartości decyzji pozytywnej dla wielkości próby przedsta- wionej w tabeli 5, dla substancji zanieczyszczającej uzyskano decyzję pozytywną; — jeżeli statystyka badania jest wyższa lub równa decyzji negatywnej dla wielkości próby przedstawionej w tabeli 5, dla substancji zanieczyszczającej uzyskano decyzję negatywną; — w przeciwnym przypadku bada się silnik dodatkowy zgodnie z załącznikiem I ppkt 9. 1. 1. 1 a procedurę obli- czeniową stosuje się do próby powiększonej o dodatkową jednostkę. W tabeli 5 wartości decyzji pozytywnej 8422/1991. i negatywnej obliczono zgodnie z normą międzynarodową ISO 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 301 Tabela 5 Wartości decyzji pozytywnej i negatywnej schematu pobierania próbek z dodatku 3 Minimalna wielkość próby: 3 Ogólna liczba badanych silników (wielkość próby) Wartość decyzji pozytywnej Wartość decyzji negatywnej 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 — 0 0 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 8 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 10 10 11 9 302 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 ZAŁĄCZNIK II 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 303 Dodatek 1 ZASADNICZE WŁAŚCIWOŚCI SILKINA (MACIERZYSTEGO) ORAZ INFORMACJE DOTYCZĄCE PRZEBIEGU BADANIA 304 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 305 306 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 307 308 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 309 310 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 311 312 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 2 PODSTAWOWE WŁAŚCIWOŚCI RODZINY SILNIKÓW 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 313 314 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 3 PODSTAWOWE WŁAŚCIWOŚCI TYPU SILNIKA W RODZINIE (1) 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 315 316 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 317 318 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 319 320 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 4 WŁAŚCIWOŚCI CZĘŚCI POJAZDU ZWIĄZANYCH Z SILNIKIEM 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 321 ZAŁĄCZNIK III PROCEDURA BADANIA 1. WPROWADZENIE 1. 1. Niniejszy załącznik opisuje metody wyznaczania poziomów emisji komponentów gazowych, pyłów i zady- mienia spalin przez badane silniki. Opisano trzy cykle badań stosowane zgodnie z przepisami załącznika I ppkt 6. 2: — ESC składający się z 13 trybów cyklu warunków stałych, — ELR składający się ze stopni obciążenia chwilowego przy różnych prędkościach stanowiących integralne części jednej procedury badania i przeprowadzanych jednocześnie, — ETC składający się z sekwencji sekundowych trybów chwilowych. 1. 2. Badanie przeprowadza się na silniku zamocowanym na stole do badań i połączonym z dynamometrem. 1. 3. Zasada pomiaru Poziomy emisji mierzone w spalinach silnika uwzględniają komponenty gazowe (tlenek węgla, węglowo- dory ogółem dla silników Diesla tylko w badaniu ESC; węglowodory niemetanowe dla silników Diesla i sil- ników gazowych tylko w badaniu ETC; metan dla silników gazowych tylko w badaniu ETC i tlenki azotu), pyły (tylko silniki Diesla) i zadymienie spalin (silniki Diesla tylko w badaniu ELR). Ponadto dwutlenku węgla często używa się jako gazu znakującego do wyznaczania współczynnika rozcieńczenia w układach częścio- wego i pełnego rozcieńczania przepływu. Dobra praktyka inżynieryjna zaleca przeprowadzenie ogólnego pomiaru dwutlenku węgla jako doskonałego narzędzia do wykrywania błędów pomiaru podczas wykony- wania badania. 1. 3. 1. Badanie ESC Podczas zalecanej sekwencji warunków eksploatacyjnych rozgrzanego silnika należy w sposób ciągły badać poziomy emisji podane powyżej poprzez pobranie próbki nieoczyszczonych spalin. Cykl badania składa się z kilku trybów prędkości i mocy obejmujących typowy zakres roboczy silników Diesla. W każdym trybie ustala się, a następnie waży zmierzone wartości każdej z gazowych substancji zanieczyszczających, poziom przepływu spalin i wydajność mocy. Próbkę pyłów rozcieńcza się kondycjonowanym powietrzem atmos- ferycznym. W toku pełnej procedury badania pobiera się jedną próbkę, zebraną na odpowiednich filtrach. Jak opisano w dodatku 1 do niniejszego załącznika, oblicza się masę każdej z substancji zanieczyszczają- cych w gramach na kilowat. Ponadto mierzy się poziom NOx w trzech punktach badania w obszarze kon- trolnym wybranym przez służbę techniczną (1), a zmierzone wartości porównuje z wartościami obliczo- nymi dla trybów cyklu badania obejmujących wybrane punkty badania. Kontrola poziomu NOx zapewnia skuteczność kontroli emisji silnika w typowym zakresie roboczym silnika. 1. 3. 2. Badanie ELR W wyznaczonym badaniu obciążeniowym za pomocą dymomierza ustalony zostaje poziom zadymienia spalin emitowanych przez rozgrzany silnik. Badanie polega na obciążeniu silnika przy prędkości stałej 10 %- 100 % obciążenia przy trzech, różnych prędkościach silnika. Ponadto uruchomiony zostaje czwarty stopień obciążenia wybrany przez służbę techniczną (1), a wartość jest porównywana z wartościami z poprzednich obciążeń. Jak opisano w dodatku 1 do niniejszego załącznika, szczytowa wartość zadymienia spalin zostaje ustalona przy użyciu algorytmu uśredniającego. (1) Punkty badania wybiera się zgodnie z zatwierdzonymi metodami statystycznymi randomizacji. 322 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 1. 3. 3. Badanie ETC W wyznaczonym cyklu chwilowych warunków eksploatacyjnych rozgrzanego silnika, opartym ściśle na schematach jazdy dostosowanych do warunków drogowych silników o dużej przeciążalności instalowanych w samochodach ciężarowych i autobusach, substancje zanieczyszczające wymienione powyżej są mierzone po rozcieńczeniu ogólnych spalin kondycjonowanym powietrzem atmosferycznym. Przy wykorzystaniu momentu obrotowego silnika i impulsów zwrotnych prędkości dynamometru silnika zostaje odpowiednio zsynchronizowana moc z czasem cyklu uzyskanym podczas pracy silnika w cyklu. Stężenie NOx i HC ustala się w trakcie cyklu przez zsynchronizowanie impulsu analizatora. Stężenia CO, CO2 i NMHC może zostać ustalone przez zsynchronizowanie impulsu analizatora lub za pomocą wychwytywania próbek. Dla pyłów próbkę proporcjonalną zbiera się na odpowiednich filtrach. Współczynnik przepływu rozcieńczonych spa- lin ustala się w cyklu przez obliczenie ogólnych wartości emisji zanieczyszczeń. Ogólne wartości emisji są odnoszone do pracy silnika, aby otrzymać wartość w gramach na kilowatogodzinę dla każdej substancji zanieczyszczającej, jak opisano w dodatku 2 do niniejszego załącznika. 2. WARUNKI BADAŃ 2. 1. Warunki badań silnika 2. 1. 1. Temperaturę bezwzględną (Ta) powietrza w silniku na wlocie do silnika wyraża się w stopniach Kelvina, a suche ciśnienie atmosferyczne (ps), wyrażone w kPa, mierzy się wyznaczając parametr F, zgodnie z nastę- pującymi przepisami: a) dla silników Diesla: Silniki naturalnie zasysające i mechanicznie doładowywane: F = (99 298)0,7 ps) *( Ta Silniki doładowywane z lub bez chłodzenia powietrza wlotowego: b) dla silników gazowych: ps)0,7 F = (99 298)1,5 *( Ta ps)1,2 F = (99 298)0,6 *( Ta 2. 1. 2. Ważność badania Aby badanie można było uznać za ważne, parametr F powinien wynieść: 0,96 ≤ F ≤ 1,06 2. 2. Silniki z chłodzeniem wsadu powietrza Notuje się temperaturę wsadu powietrza, która przy maksymalnej prędkości deklarowanej i pełnym obcią- żeniu wynosi w granicach ± 5 K temperatury maksymalnej wsadu powietrza określonej w załączniku II doda- tek 1 ppkt 1. 16. 3. Temperatura chłodziwa powinna wynosić przynajmniej 293 K (20 °C). Jeżeli stosuje się układ zakładu prób i badań lub dmuchawę zewnętrzną, temperatura wsadu powietrza wynosi ± 5 K maksymalnej temperatury wsadu powietrza określonej w załączniku II dodatek 1 ppkt 1. 16. 3 przy prędkości deklarowanej mocy maksymalnej i pełnym obciążeniu. W całym cyklu badania używa się chłodnicy wsadu powietrza, aby spełnić powyższe warunki. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 323 2. 3. Układ wlotu powietrza do silnika Układ wlotu powietrza do silnika używa się do obrazowania zakresu wartości powietrza wlotowego ± 100 Pa górnej wartości granicznej dla silnika eksploatowanego przy prędkości przy maksymalnej mocy deklarowa- nej i pełnym obciążeniu. 2. 4. Układ wydechowy silnika Wykorzystuje się układ wydechowy z ciśnieniem wstecznym spalin w granicach ± 1 000 Pa górnej wartości granicznej silnika eksploatowanego przy prędkości deklarowanej mocy maksymalnej i pełnym obciążeniu oraz o objętości ± 40 % wartości podanej przez producenta. Można użyć układu zakładu prób i badań, pod warunkiem że reprezentuje on rzeczywiste warunki eksploatacji silnika. Układ wydechowy spełnia warunki dotyczące pobierania próbek spalin jak określono w załączniku III dodatek 4 ppkt 3. 4 oraz w załączniku V ppkt 2. 2. 1, EP oraz ppkt 2. 3. 1, EP. Jeżeli silnik wyposażony jest w urządzenie oczyszczania spalin, rura wydechowa musi mieć taką samą śred- nicę, jak średnica stosowana w czterech pompach prowadzących do wlotu wstępnej części rozszerzonej, w której znajduje się urządzenie oczyszczające. Odległość od kołnierza przewodu wydechowego lub wylotu turbodoładowania do urządzenia oczyszczającego powinna być taka sama, jak w konfiguracji pojazdu lub mieścić się w specyfikacji odległości podanej przez producenta. Ciśnienie wsteczne spalin lub ciśnienie gra- niczne spełnia te same kryteria, co kryteria podane powyżej i można je wyregulować za pomocą zaworu. Zbiornik oczyszczania można zdjąć podczas badań pozorowanych i odwzorowywania silnika oraz zastąpić równoważnym zbiornikiem ze wspomaganiem katalizatora nieaktywnego. 2. 5. Układ chłodzenia Należy stosować układ chłodzenia silnika o sprawności wystarczającej do utrzymania silnika w granicach normalnej temperatury roboczej przewidzianej przez producenta. 2. 6. Olej smarowy Jak określono w załączniku II dodatek 1 ppkt 7. 1 wraz z badaniem odnotowywane i przedstawiane są spe- cyfikacje oleju smarowego użytego do badania. 2. 7. Paliwo Paliwo jest paliwem wzorcowym określonym w załączniku IV. Temperaturę paliwa i punkt pomiarowy określa producent w granicach podanych w załączniku II dodatek 1 ppkt 1. 16. 5. Temperatura paliwa nie może być niższa niż 306 K (33 °C). Jeśli nie została ona określona, powinna wynosić 311 K ± 5 K (38° C ± 5 °C) na wlocie podawania paliwa. Dla silników napędzanych NG i LPG temperatura paliwa i punkt pomiarowy mieszczą się w granicach przed- stawionych w załączniku II dodatek 1 ppkt 1. 16. 5 lub w załączniku II dodatek 3 ppkt 1. 16. 5 w przypad- kach gdy silnik nie jest silnikiem macierzystym. 2. 8. Badanie układów oczyszczania spalin Jeżeli silnik jest wyposażony w układ oczyszczania spalin, poziomy emisji mierzone w cyklu(-ach) badań są reprezentatywne dla poziomów emisji w terenie. Jeżeli nie można tego uzyskać w jednym cyklu badania (np. dla filtrów pyłów o okresowej regeneracji), należy przeprowadzić kilka cykli badania, a wyniki badania uśred- nić lub zważyć. Dokładną procedurę ustala producent silnika i służba techniczna na podstawie dobrej prak- tyki inżynieryjnej. 324 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 1 CYKLE BADAŃ ESC I ELR 1. USTAWIENIA SILNIKA I DYNAMOMETRU 1. 1. Wyznaczanie prędkości obrotowych silnika A, B, i C Prędkości obrotowe silnika A, B i C deklaruje producent zgodnie z następującymi przepisami: Prędkość wysoką nhi wyznacza się przez obliczenie 70 % deklarowanej maksymalnej mocy netto P(n) jak określono w załączniku II dodatek 1 ppkt 8. 2. Najwyższą prędkość obrotową silnika, przy której występuje ta wartość mocy na krzywej mocy określa się jako nhi. Prędkość niską nlo wyznacza się przez obliczenie 50 % deklarowanej maksymalnej mocy netto P(n) jak okreś- lono w załączniku II dodatek 1 ppkt 8. 2. Najniższą prędkość obrotowa silnika, przy której występuje ta war- tość mocy na krzywej mocy określa się jako nlo. Prędkości obrotowe silnika A, B i C oblicza się następująco: Prędkość A = nlo + 25 %(nhi – nlo) Prędkość B = nlo + 50 %(nhi – nlo) Prędkość C = nlo + 75 %(nhi – nlo) Prędkości obrotowe silnika A, B i C można weryfikować za pomocą następujących metod: a) Podczas zatwierdzania pracy silnika należy zmierzyć dodatkowe punkty badania zgodnie z dyrektywą 80/1269/EWG w celu dokładnego wyznaczenia wartości nhi i nlo. Moc maksymalną, nhi i nlo wyznacza się z krzywej mocy, a prędkości silnika A, B i C oblicza się zgodnie z przepisami wymienionymi powy- żej. b) Silnik należy odwzorować wzdłuż krzywej pełnego obciążenia, od maksymalnej prędkości przy pełnym obciążeniu do prędkości na biegu jałowym, wykorzystując przynajmniej 5 punktów pomiarowych na odcinkach 1 000 rpm i punkty pomiarowe w zakresie ± 50 rpm prędkości przy deklarowanej mocy mak- symalnej. Moc maksymalną nhi i nlo wyznacza się z tej krzywej odwzorowania, a prędkości silnika A, B i C oblicza się zgodnie z powyższymi przepisami. Jeżeli zmierzone prędkości silnika A, B i C mieszczą się w ± 3 % prędkości silnika deklarowanej przez pro- ducenta, deklarowane prędkości silnika wykorzystuje się do badania poziomów emisji. Jeżeli dla którejkol- wiek z prędkości silnika tolerancja zostanie przekroczona, do badania poziomów emisji wykorzystuje się zmierzone prędkości silnika. 1. 2. Ustalanie nastawów dynamometru Krzywą momentu obrotowego przy pełnym obciążeniu ustala się eksperymentalnie dla obliczenia wartości momentu obrotowego dla określonych trybów badania w warunkach netto, jak określono w załączniku II dodatek 1 ppkt 8. 2. W razie potrzeby należy uwzględnić moc absorbowaną przez urządzenia napędzane sil- nikiem. Nastawienie dynamometru dla każdego trybu badania oblicza się przy użyciu wzoru: dla badania w warunkach netto + (P(a) – P(b)) dla badania w warunkach innych, niż warunki czyste s = P(n) * s = P(n) * L 100 L 100 gdzie: s = nastawienie dynamometru, kW P(n) = moc netto silnika zgodnie z załącznikiem II dodatek 1 ppkt 8. 2, kW L = obciążenie procentowe zgodne jak określono w ppkt 2. 7. 1, % P(a) = moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe montowane jak określono w załączniku II dodatek 1 ppkt 6. 1 P(b) = moc absorbowana przez urządzenia dodatkowe zdejmowane jak określono w załączniku II dodatek 1 ppkt 6. 2 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 325 2. PRZEBIEG BADANIA ESC Na żądanie producentów można przeprowadzić badanie pozorowane w celu kondycjonowania silnika i układu wydechowego przed rozpoczęciem cyklu pomiarowego. 2. 1. Przygotowanie filtrów do zbierania próbek Każdy filtr (parę) umieszcza się w komorze wagowej w zamkniętym, ale nieuszczelnionym naczyniu Petriego na przynajmniej godzinę przed badaniem w celu ustabilizowania. Pod koniec okresu stabilizowania każdy filtr (parę) waży się a tarę odnotowuje. Następnie filtr (parę) umieszcza się w zamkniętym naczyniu Petriego lub uszczelnionej obsadce filtra do chwili rozpoczęcia badania. Jeżeli filtr (para) nie zostaną użyte w ciągu ośmiu godzin od chwili wyjęcia z komory wagowej, przed użyciem należy go ponownie poddać obróbce i zważyć. 2. 2. Instalowanie urządzeń pomiarowych Oprzyrządowanie i sondy do pobierania próbek instaluje się w miarę potrzeb. Jeżeli do rozcieńczania spalin używa się układu pełnego rozcieńczania przepływu, do układu należy podłączyć przewód wylotowy. 2. 3. Uruchamianie układu rozcieńczania i silnika Układ rozcieńczania i silnik jest uruchamiany i rozgrzewany do momentu ustabilizowania się wszystkich wartości temperatury i ciśnienia przy mocy maksymalnej zgodnie z zaleceniami producenta oraz dobrej praktyki inżynieryjnej. 2. 4. Uruchamianie układu pobierania próbek pyłów Układ pobierania próbek pyłów uruchamia się i wykorzystuje na obejściu. Poziom pyłów w powietrzu roz- cieńczającym może zostać ustalony przez przepuszczenie powietrza rozcieńczającego przez filtry pyłów. Jeżeli wykorzystuje się przefiltrowane powietrze rozcieńczające przed lub po badaniu przeprowadza się jeden pomiar. Jeżeli powietrze rozcieńczające nie zostało przefiltrowane, można przeprowadzić i zanotować war- tości pomiarów przeprowadzonych na początku i na końcu cyklu. 2. 5. Regulacja współczynnika rozcieńczania Powietrze rozcieńczające reguluje się w taki sposób, by temperatura rozcieńczonych spalin zmierzona bez- pośrednio na wejściu filtra głównego nie przekraczała 325 K (52 °C) w dowolnym trybie. Współczynnik roz- cieńczenia (q) nie może być niższy niż 4. Dla układów wykorzystujących do ustalania współczynnika rozcieńczania pomiar stężenia CO2 lub NOx, stę- żenie CO2 lub NOx w powietrzu rozcieńczającym musi zostać zmierzone na początku i na końcu każdego badania. Wartości pomiarów stężenia w powietrzu rozcieńczającym CO2 i NOx wykonane przed i po bada- niu muszą się mieścić odpowiednio w wartości 100 ppm lub 5 ppm zakresu ustalonego dla każdej z tych substancji. 2. 6. Sprawdzanie analizatorów Analizatory emisji ustawia się na zero i reguluje kluczem. 2. 7. Cykl badania 2. 7. 1. Podczas pracy dynamometru na badanym silniku należy przeprowadzić trzynastotrybowy cykl: 326 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Numer trybu Prędkość silnika Obciążenie procentowe Współczynnik wagowy Długość trybu 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 jałowa A B B A A A B B C C C C - 100 50 75 50 75 25 100 25 100 25 75 50 0,15 0,08 0,10 0,10 0,05 0,05 0,05 0,09 0,10 0,08 0,05 0,05 0,05 4 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2 minuty 2. 7. 2. Sekwencja badania Uruchamia się sekwencję badania. Badanie wykonuje się w kolejności trybów podanej w ppkt 2. 7. 1. W każdym trybie silnik musi pracować przez wyznaczony czas, w którym osiąga pełną prędkość obrotową silnika oraz zmiany obciążenia w ciągu pierwszych 20 sekund. Określoną prędkość utrzymuje się w zakre- sie ± 50 rpm, natomiast określony moment obrotowy utrzymuje się w zakresie ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego przy prędkości badania. Na żądanie producentów, w celu zbierania na filtrach próbek o większym rozmiarze, sekwencję badania można powtarzać kilkakrotnie. Producent dostarcza szczegółowy opis oceny wyników i procedur oblicze- niowych. Poziom zanieczyszczeń gazowych ustala się jedynie w pierwszym cyklu. 2. 7. 3. Reakcja analizatora Wynik z analizatorów rejestruje się na wydruku lub mierzy za pomocą równoważnego układu uzyskiwania danych przepuszczając spaliny przez analizator przez cały czas trwania cyklu badania. 2. 7. 4. Pobieranie próbek pyłów Do zakończenia procedury badania wykorzystuje się jedną parę filtrów (filtr główny i filtry dodatkowe, patrz załącznik III dodatek 4). Modalne współczynniki wagowe podane w procedurze cyklu badania brane są pod uwagę podczas pobierania próbki proporcjonalnej do masy przepływu spalin w każdym z poszczególnych trybów. Można to uzyskać przez odpowiednie dostosowanie natężenia przepływu próbki, czasu pobierania próbek lub współczynnika rozcieńczenia w taki sposób, by spełnione zostało kryterium efektywności współ- czynników wagowych określone w ppkt 5. 6. W każdym trybie czas pobierania próbek musi wynieść przynajmniej 4 sekundy na 0,01 współczynnika wagowego. Pobieranie próbek należy przeprowadzać w każdym trybie jak najpóźniej. Pobieranie próbek pyłów należy zakończyć nie wcześniej niż 5 sekund przed zakończeniem każdego trybu. 2. 7. 5. Stan silnika W każdym trybie, a w każdym razie w ostatniej minucie każdego trybu, odnotowuje się prędkość i obcią- żenie silnika, temperaturę i spadek ciśnienia powietrza wlotowego, temperaturę i ciśnienie wsteczne spalin, przepływ paliwa i przepływ powietrza lub spalin, temperaturę powietrza zasilającego, temperaturę paliwa i wilgotność przy zachowaniu podczas pobierania próbek pyłów wymagań dotyczących prędkości i obcią- żenia (patrz ppkt 2. 7. 2). Odnotowuje się wszelkie dodatkowe dane niezbędne do przeprowadzenia obliczeń (patrz pkt 4 i 5). 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 327 2. 7. 6. Sprawdzenie poziomu NOx w obszarze kontrolnym Kontrolę poziomu NOx w obszarze kontrolnym przeprowadza się niezwłocznie po zakończeniu trybu 13. Przed rozpoczęciem pomiaru silnik na trzy minuty wprowadza się w tryb 13. W różnych miejscach obszaru pomiarowego, wybranych przez służbę techniczną (1), dokonuje się trzech pomiarów. Każdy pomiar trwa 2 minuty. Procedura pomiarowa jest identyczna jak procedura pomiaru NOx w cyklu 13-trybowym i należy ją wyko- nywać zgodnie z ppkt 2. 7. 3, 2. 7. 5, i 4. 1 niniejszego załącznika oraz załącznikiem III dodatek 4 pkt 3. Obliczenia przeprowadza się zgodnie z pkt 4. 2. 7. 7. Ponowne sprawdzanie analizatorów Po badaniu poziomów emisji do ponownego sprawdzenia wyników używa się gazu zerowego lub gazu zakresowego. Badanie uznaje się za istotne, jeżeli różnica między wynikami przed badaniem i po badaniu jest mniejsza niż 2 % wartości gazu. 3. PRZEBIEG BADANIA ELR 3. 1. Instalacja urządzeń pomiarowych Dymomierz i sondy do pobierania próbek, jeżeli mają zastosowanie, są instalowane za tłumikiem spalin lub urządzeniem oczyszczania spalin, jeżeli urządzenia te zostały zainstalowane, zgodnie z procedurami insta- lacji podanymi przez producenta przyrządu. Ponadto przestrzega się wymagań pkt 10 normy ISO IDS 11614, gdy jest to właściwe. Przed przeprowadzeniem kontroli punktu zero i pełnego zakresu dymomierz jest rozgrzany i ustabilizo- wany zgodnie z zaleceniami producenta. Jeżeli dymomierz wyposażono w układ powietrza oczyszczają- cego, zapobiegający osiadaniu sadzy na optycznych elementach miernika, układ ten również należy urucho- mić i ustawić zgodnie z zaleceniami producenta. 3. 2. Sprawdzenie dymomierza Kontrolę punktu zerowego i pełnej skali przeprowadza się w trybie odczytu dymomierza, ponieważ skala zadymienia spalin daje dwa punkty kalibracji, tzn. 0 % zadymienia spalin i 100 % zadymienia spalin. Obli- cza się właściwie współczynnik pochłaniania w oparciu o zmierzony poziom zadymienia spalin i wartość LA podane przez producenta dymomierza, w momencie przywrócenia przyrządu do trybu odczytu k przeznaczonego do badania. Nie blokując wiązki światła dymomierza, odczyt należy ustawić na 0,0 % ± 1,0 % zadymienia spalin. Zapo- biegając dojściu wiązki światła do odbiornika, odczyt jest ustawiany na 100,0 % ± 1,0 % zadymienia spalin. 3. 3. Cykl badania 3. 3. 1. Kondycjonowanie silnika Rozgrzanie silnika i układu przeprowadza się przy mocy maksymalnej w celu ustabilizowania parametrów silnika zgodnie z zaleceniem producenta. W fazie kondycjonowania wstępnego pomiar jest zabezpieczony przed niepożądanym wpływem osadów nagromadzonych w układzie wydechowym z poprzedniego bada- nia. Po ustabilizowaniu silnika cykl rozpoczyna się w czasie 20 ± 2 s po fazie kondycjonowania wstępnego. Przed cyklem pomiarowym, na żądanie producentów, przeprowadzić można badanie pozorowane w celu przepro- wadzenia dodatkowego kondycjonowania silnika. (1) Punkty badania wybiera się zgodnie z zatwierdzonymi metodami statystycznymi randomizacji. 328 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 3. 3. 2. Sekwencja badania Badanie składa się z sekwencji trzech obciążeń przy każdej z trzech prędkości silnika A (cykl 1), B (cykl 2) i C (cykl 3) ustalonych zgodnie z załącznikiem III ppkt 1. 1, po której następuje cykl 4 przy prędkości w obszarze kontrolnym i obciążeniu pomiędzy 10 % i 100 %, wybranym przez służbę techniczną (1). Pod- czas pracy dynamometru na badanym silniku należy wykonać sekwencję przedstawioną na rysunku 3. Rysunek 3 Sekwencja badania ELR a) Silnik pracuje na prędkości A i 10 % obciążenia przez 20 ± 2 s. Podana prędkość jest utrzymywana w zakresie wartości ± 20 rpm, a określony moment obrotowy w zakresie wartości ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego przy prędkości badania. b) Na zakończenie poprzedniego etapu zostaje szybko przesunięta dźwignia kontroli prędkości i przytrzy- mana w pozycji szerokiego otwarcia przez 10 ± 1 s. Stosuje się obciążenie dynamometru niezbędne do utrzymania prędkości silnika w zakresie ± 150 rpm przez pierwsze 3 s. a następnie ± 20 rpm w pozo- stałym czasie etapu. c) Sekwencję opisaną w lit. a) i b) powtarza się dwukrotnie. d) Po zakończeniu trzeciego stopnia obciążenia silnik jest ustawiony na prędkość obrotową silnika B i 10 procent obciążenia przez 20 ± 2 s. e) Sekwencję opisaną w lit. a)-c) prowadzi się z silnikiem pracującym na prędkości B. f) Po zakończeniu trzeciego stopnia obciążenia silnik dostosowuje się na prędkość silnika C i 10 % w cza- sie 20 ± 2 s. g) Sekwencję opisaną w lit. a)-c) przeprowadza się na silniku pracującym na prędkości silnika C. h) Po zakończeniu trzeciego stopnia obciążenia silnik dostosowuje się do wybranej prędkości silnika i dowolnego obciążenia powyżej 10 % w czasie 20 ± 2 s. i) Sekwencję opisaną w lit. a)-c) prowadzi się na silniku pracującym przy wybranej prędkości silnika. 3. 4. Walidacja cyklu Względne odchylenia standardowe średnich wartości zadymienia spalin przy każdej prędkości (SVA, SVB, SVC obliczone zgodnie z ppkt 6. 3. 3 niniejszego załącznika z trzech kolejnych stopni obciążenia przy każdej prędkości badania) powinny być niższe niż 15 % wartości średniej lub 10 % wartości granicznej podanej w załączniku I tabela I w zależności od tego, która z tych wartości jest wyższa. Jeżeli różnica jest wyższa, sekwencję należy powtórzyć do momentu, gdy 3 kolejne stopnie obciążenia spełnią kryteria atestacji. (1) Punkty badania wybiera się zgodnie z zatwierdzonymi metodami statystycznymi randomizacji. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 329 3. 5. Ponowne sprawdzenie dymomierza Wartość zerowego punktu odchylenia dymomierza zmierzona po badaniu nie powinna przekroczyć ± 5,0 % wartości granicznej przedstawionej w załączniku I tabela I. 4. OBLICZANIE POZIOMU EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH 4. 1. Ocena danych Dla potrzeb oceny poziomu emisji zanieczyszczeń gazowych należy uśrednić wartości odczytu dla ostat- nich 30 sekund każdego z trybów a średnie stężenie (stężenie) HC, CO i NOx w każdym trybie jest ustalane ze średnich odczytów i odpowiadających im danych kalibracji. Można użyć innego typu rejestracji danych, jeżeli zapewnia ona równoważne uzyskiwanie danych. Dla kontroli poziomu emisji NOx w obszarze kontrolnym wymagania podane powyżej stosuje się wyłącz- nie NOx. Przepływ spalin GEXHW lub przepływ rozcieńczonych spalin GTOTW, jeżeli używa się ich fakultatywnie, ustala się zgodnie z załącznikiem III dodatek 4 ppkt 2. 3. 4. 2. Korekcja sucha/mokra Zmierzone stężenia przelicza się na stan mokry zgodnie z podanymi poniżej wzorami, jeżeli wcześniej nie zmierzono ich w stanie mokrym. stężenie(mokre) = Kw * stężenie (suche) Dla nieoczyszczonych spalin: oraz Dla rozcieńczonych spalin: lub KW,r =(1 – FFH * GFUEL GAIRD) – KW2 FFH = 1,969 (1+ GFUEL GAIRW) KW,e,1 = (1 – HTCRAT * CO2 % (wet) 200 ) – KW1 KW,e,2 =( (1 – KW1) 1 + HTCRAT * CO2 % (dry) 200 ) Dla powietrza rozcieńczającego Dla powietrza wlotowego (jeżeli odbiega od powietrza roz- cieńczającego) KW,d = 1 – KW1 KW,a = 1 – KW2 KW1 = 1,608 * Hd 1000 + (1,608 * Hd) Hd = 6,220 * Rd * pd -2 pB – pd * Rd * 10 gdzie: KW2 = 1,608 * Ha 1000 + (1,608 * Ha) Ha = 6,220 * Ra * pa -2 pB – pa * Ra * 10 Ha, Hd = g wody na kg suchego powietrza Rd, Ra = wilgotność względna powietrza rozcieńczającego/wlotowego, % pd, pa = nasycenie prężności pary powietrza rozcieńczającego/wlotowego, kPa PB = ogólne ciśnienie barometryczne, kPa 330 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 4. 3. Stężenie NOx względem wilgotności i temperatury Ponieważ poziom emisji NOx zależy od warunków powietrza otaczającego, stężenie NOx jest korygowane względem temperatury i wilgotności powietrza otaczającego za pomocą współczynników podanych w poniższym wzorze: KH,D = 1 1 + A * (Ha – 10,71) + B * (Ta – 298) gdzie: A = 0,309 Gpaliwa/Gpowietrza rozcieńczającego - 0,0266 B = - 0,209 Gpaliwa/Gpowietrza rozcieńczającego + 0,00954 Ta = temperatura powietrza, K Ha = wilgotność powietrza wlotowego, g wody na kg suchego powietrza Ha = 6,220 * Ra * pa -2 pB – pa * Ra * 10 gdzie Ra = wilgotność względna powietrza wlotowego, % pa = nasycenie prężności pary powietrza wlotowego, kPa pB = ogólne ciśnienie barometryczne, kPa 4. 4. Obliczanie współczynnika masowego natężenia przepływu Współczynnik masowego natężenia przepływu spalin (g/h) dla każdego trybu oblicza się następująco, przyj- mując gęstość spalin 1,293 kg/m3 w temperaturze 273 K (0 °C) i ciśnieniu 101,3 kPa: 1) NOxmass = 0,001587*NOxconc * KH,D * GEXHW 2) COxmass = 0,000966 * COconc * GEXHW 3) HCmass = 0,000479 * HCconc * GEXHW gdzie stężenie NOx conc, COconc, HCconc (1) to średnie stężenia (ppm) w nieoczyszczonych spalinach jak okreś- lono w ppkt 4. 1. Jeżeli fakultatywnie ustala się poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych w układzie pełnego rozcieńczania przepływu, stosuje się następujący wzór: 1) NOxmass = 0,001587 * NOxconc * KH,D * GTOTW 2) COxmass = 0,000966 * COconc * GTOTW 3) HCmass = 0,000479 * HCconc * GTOTW gdzie stężenia NOx conc, COconc, HCconc (1) to średnie stężenia skorygowane (ppm) z każdego trybu w roz- cieńczonych spalinach, jak określono w załączniku III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1. 1. 4. 5. Obliczanie emisji konkretnych Dla poszczególnych części poziomy emisji (g/kWh) oblicza się następująco:  = NOx CO = HC = ∑ NOx,mass * WFi ∑ P(n)i * WFi ∑ COmass * WFi ∑P(n)i * WFi ∑HCmass * WFi ∑P(n)i * WFi Współczynniki wagowe (WF) używane w powyższym obliczeniu są zgodne z ppkt 2. 7. 1. (1) W oparciu o równoważnik C1. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 331 4. 6. Obliczanie wartości kontrolnych obszaru Dla trzech punktów kontrolnych wybranych zgodnie z ppkt 2. 7. 6, poziomy emisji NOx mierzy się i oblicza zgodnie z ppkt 4. 6. 1 i ustala za pomocą interpolowania wartości z trybów cyklu badania najbliższych punk- towi kontroli zgodnie z ppkt 4. 6. 2. Następnie zmierzone wartości porównuje się z wartościami interpolo- wanymi zgodnie z ppkt 4. 6. 3. 4. 6. 1. Obliczanie gęstości emisji Dla każdego z punktów kontrolnych (Z) poziom emisji NOx oblicza się następująco: NOxmass,Z = 0,001587 * NOxconc,Z * KH,D * GEXHW NOx,Z = NOxmass,Z/P(n)Z 4. 6. 2. Ustalanie wartości emisji cyklu badania Poziomy emisji NOx dla każdego z punktów kontrolnych przemieszcza się z czterech najbliższych trybów cyklu badania obejmującego wybrane punkty kontrolne Z jak przedstawiono na rysunku 4. Do trybów tych (R, S, T, U), stosuje się następujące definicje: Prędkość(R) = Prędkość(T) = nRT Prędkość(S) = Prędkość(U) = nSU Procent obciążenia (R) = Procent obciążenia (S) Procent obciążenia (T) = Procent obciążenia (U) Poziom emisji NOx z wybranego punktu kontrolnego Z oblicza się następująco: oraz: gdzie: ER, ES, ET, EU EZ = ERS + (ETU – ERS) ∙ (MZ – MRS)/(MTU – MRS) ETU = ET + (EU – ET) ∙ (nZ – nRT)/(nSU – nRT) ERS = ER + (ES – ER) ∙ (nZ – nRT)/(nSU – nRT) MTU = MT + (MU – MT) ∙ (nZ – nRT)/(nSU – nRT) MRS = MR + (MS – MR) ∙ (nZ – nRT)/(nSU – nRT) = określona emisja NOx trybów obejmujących punkty kontrolne obliczona zgodnie z ppkt 4. 6. 1. MR, MS, MT, MU = moment obrotowy silnika w trybach obejmujących punkty kontrolne Rysunek 4 Interpolacja punktu kontrolnego NOx 332 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 4. 6. 3. Porównanie wartości emisji NOx Zmierzone określone wartości emisji NOx w punkcie kontrolnym (NOx,Z) porównuje się z wartością prze- mieszczoną (EZ) następująco: NOx,diff = 100 * (NOx,z - Ez)/Ez 5. OBLICZANIE EMISJI PYŁÓW 5. 1. Ocena danych Do oceny poziomu emisji pyłów odnotowuje się masy całkowite próbek (MSAM,i) uzyskane z filtrów w każ- dym z trybów. Filtry są ponownie wprowadzane do komory wagowej i kondycjonowane przez co najmniej godzinę, ale nie dłużej niż 80 godzin, a następnie ważone. Odnotowuje się wagę brutto filtrów oraz odejmuje tarę (patrz pkt 1 niniejszego dodatku). Masa pyłów Mf jest sumą mas pyłów zebranych na filtrze głównym i filtrach dodatkowych. Jeżeli stosuje się korekcję w tle należy odnotować masę powietrza rozcieńczającego (MDIL) przepuszczo- nego przez filtry oraz masę pyłów (Md), jeżeli dokonano więcej niż jednego pomiaru, dla każdego wykona- nego pomiaru i uśrednionych wartości należy obliczyć iloraz Md/MDIL. 5. 2. Układ częściowego rozcieńczania przepływu Ostateczne zgłoszone wyniki badań poziomu emisji pyłów wyznacza się w następujących etapach. Ponie- waż można użyć różnego typu kontroli współczynnika rozcieńczania, stosuje się różne metody obliczania GEDFW. Wszystkie obliczenia opierają się na uśrednionych wartościach z poszczególnych trybów okresu pobierania próbek. 5. 2. 1. Układy izokinetyczne GEDFW,i = GEXHW,i * qi qi = GDILW,1+(GEXHW,i * r) (GEXHW,i * r) gdzie „r” odpowiada współczynnikowi obszarów przekroju poprzecznego sondy izokinetycznej i rury wydechowej: 5. 2. 2. Układy z pomiarem stężenia CO2 lub NOx R = Ap AT GEDFW,i = GEXHW,i * qi qi = concE,i – concA,i concD,i – concA,i gdzie: concE = mokre stężenie gazu znakującego w nieoczyszczonych spalinach concD = mokre stężenie gazu znakującego w rozcieńczonych spalinach concA = mokre stężenie gazu znakującego w powietrzu rozcieńczającym Stężenia mierzone w stanie suchym należy przekształcić na stężenia mierzone w stanie mokrym zgodnie z ppkt 4. 2 niniejszego załącznika. 5. 2. 3. Układy z pomiarem CO2 i metodą ważenia węgla (1) gdzie: GEDFW,i = 206,5 * GFUEL,i CO2D,i – CO2A,i CO2D = stężenie CO2 w rozcieńczonych spalinach CO2A = stężenie CO2 w powietrzu rozcieńczającym (stężenia w % obj. w stanie mokrym) (1) Wartość obowiązuje jedynie dla paliwa wzorcowego podanego w dodatku 1. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 333 Równanie to opiera się na założeniu ważenia węgla (atomy węgla dostarczone do silnika emitowane jako CO2) i wyznacza się je w następujących etapach: i 5. 2. 4. Układy z pomiarem przepływu GEDFW,i = GEXHW,i * qi qi = 206,5 * GFUEL,i GEXHW,i * (CO2D,i – CO2A,i) GEDFW,i = GEXHW,i * qi qi = GTOTW,i (GTOTW,i – GDILW,i) 5. 3. Układy pełnego rozcieńczania przepływu Ostateczne przekazane wyniki badania poziomu emisji pyłów ustala się w następujących etapach. Wszyst- kie obliczenia opierają się na uśrednionych wartościach z trybów w okresie pobierania próbek. GEDFW,i = GTOTW,i 5. 4. Obliczanie współczynnika masowego natężenia przepływu pyłów Współczynnik masowego natężenia przepływu pyłów oblicza się następująco: PTmass = Mf MSAM *  GEDFW 1 000 gdzie i = n  = ∑ GEDFW i = 1 GEDFW,i * WFi i = n MSAM = ∑ MSAM,i i = 1 i = 1,… n ustalone w cyklu badania przez zsumowanie uśrednionych wartości poszczególnych trybów w okresie pobierania próbek. Współczynnik masowego natężenia przepływu pyłów można skorygować w tle następująco: PTmass =[ Mf MSAM –( Md MDIL *(∑ i = n(1 – i = 1 1 DFi) * WFi))] *  GEDFW 1 000 Jeśli wykonano więcej niż jeden pomiar, (Md/MDIL) zastępuje się (Md/MDIL) DFi = 13,4/(concCO2 + (concCO + concHC) * 10-4)) dla poszczególnych trybów lub, DFi = 13,4/concCO2 dla poszczególnych trybów. 5. 5. Obliczanie gęstości emisji Poziom emisji pyłów oblicza się następująco: PT = PTmass ∑P(n)i * WFi 334 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 5. 6. Efektywny współczynnik wagowy Efektywny współczynnik wagowy WFE,i dla każdego trybu oblicza się następująco: WFE,i =  MSAM,i * GEDFW MSAM * GEDFW,i Wartość współczynnika musi się mieścić w zakresie ± 0,003 (± 0,005 dla trybu jałowego) współczynników wagowych podanych w ppkt 2. 7. 1. 6. OBLICZANIE WARTOŚCI ZADYMIENIA 6. 1. Algorytm Bessela Algorytm Bessela wykorzystuje się do obliczenia wartości uśrednionych z 1 s odczytów chwilowego zady- mienia spalin, przeliczonych zgodnie z ppkt 6. 3. 1. Algorytm ten emuluje niski przebieg drugiej sekwencji filtra, a jego użycie do wyznaczenia współczynników wymaga obliczeń iteracyjnych. Współczynniki są funk- cją czasu reakcji układu dymomierza i wskaźnika pobierania próbek. Dlatego ppkt 6. 1. 1 powtarza się zawsze wtedy, gdy zmienia się czas reakcji układu lub wskaźnik pobierania próbek ulega zmianie. 6. 1. 1. Obliczanie czasu reakcji filtra i stałych Bessela Wymagany czas reakcji Bessela (tF) jest funkcją czasów fizycznej i elektrycznej reakcji układu dymomierza określonych w załączniku III dodatek 4 ppkt 5. 2. 4 i oblicza się je według następującego równania: gdzie: tp = czas reakcji fizycznej, s te = czas reakcji elektrycznej, s tF = √1 – (tp 2) 2 + te Obliczenia szacunkowej częstotliwości odłączania filtra (fc) opierają się na danych wejściowych stopnia 0-1 w ≤ = 0,01 s (patrz załącznik VII). Czas reakcji definiuje się jako czas jaki upłynął od osiągnięcia 10 % war- tości Bessela (t10) do osiągnięcia 90 % wartości tej funkcji (t90). Otrzymuje się go przez powtarzanie fc do momentu gdy t90−t10≈tF. Pierwsze powtórzenie fc ustala się na podstawie następującego wzoru: fc = π/(10 * tF) Stałe Bessela E i K oblicza się w oparciu o poniższe równania: E = 1 1+Ω * √3 * D 2 + D * Ω K = 2 * E * (D * Ω 2 – 1) – 1 gdzie: D = 0,618034 Δt = 1/ wskaźnik pobierania próbek Ω = 1/[tan(π * Δt * fc)] 6. 1. 2. Obliczanie algorytmu Bessela Wykorzystując wartości E i K, 1 s uśrednionej reakcji Bessela na dane wejściowe etapu Si oblicza się nastę- pująco: Yi = Yi – 1 + E * (Si + 2 * Si – 1 + Si – 2 – 4 * Yi – 2) + K * (Yi – 1 – Yi-2) gdzie: Si-2 = Si-1 = 0 Si = 1 Yi-2 = Yi-1 = 0 Czasy t10 i t90 należy przekształcić. Różnica czasu między t90 i t10 określa czas reakcji tF dla tej wartości fc. Jeżeli ten czas reakcji nie jest wystarczająco zbliżony do wymaganego czasu reakcji, iteracja trwa do momentu gdy rzeczywisty czas reakcji wyniesie 1 % wymaganej reakcji: |(t90 – t10) – tF| ≤ 0,01 * tF 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 335 6. 2. Ocena danych Próbki zmierzonych wartości zadymienia spalin należy pobierać przy wskaźniku minimalnym 20 Hz. 6. 3. Wyznaczanie zadymienia spalin 6. 3. 1. Przekształcanie danych Ponieważ podstawową jednostką pomiarową wszystkich dymomierzy jest transmitancja, wartość zadymie- nia spalin jest przekształcana z transmitancji (τ) na współczynnik pochłaniania światła (k) następująco: k = – 1 LA * In(1 – N 100)i N = 100 – τ gdzie: k = współczynnik pochłaniania światła, m-1 LA = efektywna długość ścieżki optycznej według informacji producenta przyrządu, m N = zadymienie spalin,% τ = transmitancja,% Przekształcenie stosuje się przed przekształcaniem jakichkolwiek innych danych. 6. 3. 2. Obliczanie uśrednionej wartości Bessela dla zadymienia spalin Właściwa częstotliwość wyłączania filtra fc to wartość prowadząca do wymaganego czasu reakcji filtra tF. Po ustaleniu tej częstotliwości poprzez iterację z ppkt 6. 1. 1 oblicza się właściwe stałe E i K algorytmu Bessela. Następnie algorytm Bessela stosuje się do śledzenia chwilowego zadymienia spalin (wartość k), zgodnie z ppkt 6. 1. 2: Yi = Yi – 1 + E * (Si + 2 * Si – 1 + Si – 2 – 4 * Yi – 2) + K * (Yi – 1 – Yi – 2) Algorytm Bessela jest z natury rekursywny. W związku z tym przystąpienie do obliczania algorytmu wymaga niektórych wartości wejściowych Si-1 i Si-2 oraz początkowych wartości wyjściowych Yi-1 i Yi-2. Można przy- jąć, iż ich wartość to 0. Dla każdego ze stopni obciążenia trzech prędkości A, B i C maksymalną wartość 1 s Ymax wybiera się spo- śród poszczególnych wartości Yi każdego poziomu zadymienia spalin. 6. 3. 3. Wynik ostateczny Średnie wartości zadymienia spalin (SV) z każdego cyklu (prędkość badania) oblicza się następująco: Dla prędkości badania A: Dla prędkości badania B: Dla prędkości badania C: gdzie: SVA = (Ymax1,A + Ymax2,A + Ymax3,A)/3 SVB = (Ymax1,B + Ymax2,B + Ymax3,B)/3 SVC = (Ymax1,C + Ymax2,C + Ymax3,C)/3 Ymax1, Ymax2, Ymax3 = najwyższe 1 s uśredniona wartość zadymienia spalin Bessela trzech stopni obciążenia i W oparciu o równoważnik C1. SV = (0,43 * SVA) + (0,56 * SVB) + (0,01 * SVC) 336 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 2 CYKL BADANIA ETC 1. PROCEDURA ODWZOROWANIA SILNIKA 1. 1. Określanie zakresu prędkości odwzorowania Aby przeprowadzić ETC w komorze do badań silnik należy odwzorować przed cyklem badania ustalając krzywą prędkości i momentu obrotowego. Minimalne i maksymalne prędkości odwzorowania wyznacza się następująco: Minimalna prędkość odwzorowywania = prędkość na biegu jałowym Maksymalna prędkość odwzorowywania = nhi * 1,02 lub prędkość, przy której moment obrotowy peł- nego obciążenia spada do zera w zależności od tego, która prędkość jest niższa 1. 2. Sporządzanie wykresu mocy silnika Silnik jest rozgrzewany przy maksymalnej mocy w celu ustabilizowania parametrów silnika zgodnie z zale- ceniami producenta oraz dobrą praktyką inżynieryjną. Po ustabilizowaniu silnika należy sporządzić wykres silnika: a) silnik jest odciążany i pracuje na prędkości biegu jałowego; b) silnik pracuje na pełnym obciążeniu pompy wtryskowej przy minimalnej prędkości odwzorowywa- nia; c) prędkość obrotowa silnika zwiększa się o średni współczynnik 8 ± 1 min-1/s z minimalnej do maksy- malnej prędkości odwzorowywania. Odnotowuje się prędkość obrotową silnika i punkty momentów obrotowych dla współczynnika próbki z co najmniej jednego punktu na sekundę. 1. 3. Tworzenie krzywej odwzorowania Wszystkie punkty danych zanotowane zgodnie z ppkt 1. 2 łączy się przez liniowe połączenie punktów. Powstała krzywa momentu obrotowego jest krzywą odwzorowującą i używa się jej do przekształcania znormalizowanych wartości momentu obrotowego cyklu silnika na rzeczywiste wartości momentu obro- towego dla cyklu badania, jak opisano w pkt 2. 1. 4. Odwzorowywanie alternatywne Jeżeli producent uważa, że powyższe techniki odwzorowywania nie są bezpieczne lub nie są reprezenta- tywne dla żadnego z podanych silników, można użyć innych technik odwzorowywania. Te techniki alter- natywne muszą być zgodne z celem określonych procedur odwzorowywania wyznaczających maksymal- nie dopuszczalny moment obrotowy na wszystkich prędkościach silnika uzyskanych w cyklach badania. Odchylenia od technik odwzorowywania podanych w tym punkcie wprowadzone ze względów bezpie- czeństwa lub reprezentatywności zatwierdza służba techniczna podając uzasadnienie ich zastosowania. W żadnym przypadku jednakże przy silnikach z regulatorem lub z turbodoładowaniem nie stosuje się spad- ków prędkości silnika. 1. 5. Badania powtarzalne Nie ma potrzeby odwzorowywania silnika przed każdym cyklem badania. Silnik należy odwzorować przed cyklem badania, jeżeli: — zgodnie z oceną techniczną, ostatnie odwzorowanie wykonano dawno, lub, — w silniku wprowadzono zmiany fizyczne lub ponownie go skalibrowano, co mogło wpłynąć na spraw- ność silnika. 2. TWORZENIE CYKLU ODNIESIENIA BADANIA Przejściowy cykl badania opisano w dodatku 3 do niniejszego załącznika. Znormalizowane wartości pręd- kości i momentu obrotowego należy zmienić na wartości rzeczywiste uzyskane z cyklu odniesienia, w spo- sób podany poniżej. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 337 2. 1. Prędkość rzeczywista Prędkość należy zdenormalizować używając następującego równania: Prędkość rzeczywista = % prędkości(prędkość wzorcowe – prędkość jałowa) 100 + prędkość jałowa Prędkość wzorcowa (nref) odpowiada 100 % wartości prędkości określonej w schemacie dynamometru sil- nika w dodatku 3. Definiuje się ją następująco (patrz w załączniku I rysunek 1): nref = nlo + 95% * (nhi – nlo) gdzie nhi i nlo są albo podane zgodnie z załącznikiem I pkt 2 albo ustalone zgodnie z załącznikiem III doda- tek 1 ppkt 1. 1. 2. 2. Rzeczywisty moment obrotowy Moment obrotowy normalizuje się do maksymalnego momentu obrotowego na odpowiedniej prędkości. Wartości momentu obrotowego cyklu odniesienia należy zdenormalizować wykorzystując krzywą odwzo- rowywania wyznaczoną zgodnie z ppkt 1. 3, następująco: Rzeczywisty moment obrotowy = % moment obrotowy * max. moment obrotowy 100 dla prędkości rzeczywistej określonej w ppkt 2. 1. Ujemne wartości momentu obrotowego punktów kontroli („m”) przyjmują, do celów utworzenia cyklu odniesienia, zdenormalizowane wartości ustalone zgodnie z jednym z następujących sposobów: — ujemne 40 % dostępnej dodatniej wartości momentu obrotowego przy odpowiednim punkcie odpo- wiadającym prędkości, — odwzorowanie ujemnej wartości momentu obrotowego wymaganej do uruchomienia silnika od mini- malnej do maksymalnej prędkości odwzorowania, — ustalenie ujemnej wartości momentu obrotowego niezbędnego do uruchomienia silnika na biegu jało- wym i prędkościach odniesienia i liniowego połączenia między tymi dwoma punktami. 2. 3. Przykład procedury denormalizacji Przykładowo można zdenormalizować następujący punkt badania: % prędkości = 43 % momentu obrotowego = 82 Przy następujących wartościach: Prędkość odniesienia = 2 200 min-1 Prędkość na biegu jałowym = 600 min daje, prędkość rzeczywista = 43 * (2 200 – 600) 100 + 600 = 1 288min -1 rzeczywisty moment obrotowy = 82 * 700 100 = 574 Nm gdzie maksymalny moment obrotowy uzyskany z krzywej odwzorowania przy 1 288 min-1 wynosi 700 Nm. 3. PRZEBIEG BADANIA POZIOMU EMISJI Na żądanie producentów przed cyklem pomiarowym można przeprowadzić badanie pozorowane kondy- cjonowania silnika i układu wydechowego. Silniki napędzane NG i LPG uruchamia się w badaniu ETC. Silnik zostają uruchomione na przynajmniej dwa cykle badania ETC i do momentu gdy poziom emisji CO zmierzony w jednym cyklu ETC nie prze- kroczy poziomu emisji CO zmierzonego w poprzednim cyklu ETC o więcej niż 10 %. 338 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 3. 1. Przygotowanie filtrów pobierania próbek (tylko silniki Diesla) Przynajmniej na godzinę przed badaniem każdy filtr (parę) umieszcza się w zamkniętym, ale nieuszczel- nionym naczyniu Petriego w komorze wagowej w celu ustabilizowania. Na koniec stabilizacji waży się każdy filtr (parę) i odnotowuje tarę. Następnie filtr (parę) należy umieścić w zamkniętym naczyniu Petriego lub uszczelnionej obsadce filtra do momentu rozpoczęcia badania. Jeżeli filtr (para) nie zostaną użyte w ciągu ośmiu godzin od wyjęcia z komory wagowej, filtr ponownie poddaje się kondycjonowaniu i waży przed użyciem. 3. 2. Instalacja urządzeń pomiarowych Oprzyrządowanie i sondy do pobierania próbek instaluje się stosownie do potrzeb. Do układu pełnego roz- cieńczania przepływu podłącza się przewód wylotowy. 3. 3. Uruchamianie układu rozcieńczania i silnika Układ rozcieńczania i silnik uruchamia się i wprowadza w stan rozruchu do momentu ustabilizowania się wszystkich wartości temperatury i ciśnienia na mocy maksymalnej zgodnie z zaleceniami producenta i zwyczajami praktyki technicznej. 3. 4. Uruchamianie układu pobierania próbek pyłów (tylko silniki Diesla) Układ pobierania próbek pyłów uruchamia się i wykorzystuje na obejściu. Poziom tła pyłów w powietrzu rozcieńczającym można wyznaczyć przepuszczając powietrze rozcieńczające przez filtry pyłów. Jeżeli używa się przefiltrowanego powietrza rozcieńczającego, przed lub po badaniu można wykonać jeden pomiar. Jeżeli powietrze rozcieńczające nie jest przefiltrowane, pomiary można wykonać na początku i na końcu cyklu, a ich wartości należy uśrednić. 3. 5. Ustawianie układu pełnego rozcieńczania przepływu Przepływ całkowicie rozcieńczonych spalin ustawia się tak, by wyeliminować skraplanie wody w układzie i uzyskać maksymalną temperaturę lica filtra 325 K (52° C) lub niższą (patrz załącznik V ppkt 2. 3. 1, DT). 3. 6. Sprawdzanie analizatorów Analizatory poziomu emisji ustawia się na zero i reguluje kluczem. Jeżeli użyto filtrów workowych do pobierania próbek, zdejmuje się je. 3. 7. Procedura uruchamiania silnika Silnik ustabilizowany uruchamia się zgodnie z procedurą rozruchową zalecaną przez producenta wyko- rzystując albo rozrusznik silnika, albo dynamometr. Fakultatywnie badanie można rozpocząć bezpośred- nio z fazy kondycjonowania wstępnego bez wyłączania silnika z chwilą gdy silnik osiągnie prędkość biegu jałowego. 3. 8. Cykl badania 3. 8. 1. Sekwencja badania Sekwencję badania uruchamia się w momencie gdy silnik osiągnie prędkość biegu jałowego. Badanie prze- prowadza się zgodnie z cyklem odniesienia określonym w pkt 2 niniejszego załącznika. Punkty kontrolne prędkości i momentu obrotowego ustala się na 5 Hz (zalecane 10 Hz) lub więcej. Zwrotną prędkość i moment obrotowy silnika należy notować przynajmniej co dwie sekundy w każdym cyklu badania, a impulsy można filtrować elektronicznie. 3. 8. 2. Reakcja analizatora Z chwilą uruchomienia silnika lub sekwencji badania, jeżeli cykl uruchamiany jest bezpośrednio z fazy kondycjonowania wstępnego, jednocześnie uruchamia się urządzenia pomiarowe: — gromadzące lub analizujące początkowe powietrze rozcieńczające; — gromadzące lub analizujące początkowe rozcieńczone gazy wydechowe; — mierzące początkową ilość rozcieńczonych spalin (CVS) i wymagane temperatury i ciśnienia; — zapisujące dane zwrotne prędkości i momentu obrotowego dynamometru. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 339 Poziomy HC i NOx mierzy się w sposób ciągły w tunelu przepływu rozcieńczonych spalin z częstotliwo- ścią 2 Hz. Stężenia średnie wyznacza się poprzez połączenie impulsów analizatora w cyklu badania. Czas reakcji układu nie powinien przekraczać 20 s i, gdy jest to niezbędne, należy go związać z tętnieniami prze- pływu CVS. CO, CO2, NMHC i CH4 wyznacza się przez połączenie lub analizowanie stężeń w dużej próbie z cyklu. Stężenia zanieczyszczeń gazowych w powietrzu rozcieńczającym wyznacza się przez połączenie lub zebranie ich w filtrze workowym do pobierania próbek. Wszystkie pozostałe wartości notuje się mini- malnie z jednego pomiaru na sekundę (1 Hz). 3. 8. 3. Pobieranie próbek pyłów (tylko silniki Diesla) Z chwilą uruchomienia silnika lub sekwencji badania, jeżeli cykl jest uruchamiany bezpośrednio z fazy kondycjonowania wstępnego, układ pobierania próbek pyłów przełącza się z obejścia na zbieranie pyłów. Jeżeli nie stosuje się wyrównywania przepływu, pompę(-y) do pobierania próbek są ustawiane w taki spo- sób, by natężenie przepływu przechodzącego przez sondę do pobierania próbek pyłów lub przewód prze- syłowy utrzymywało się na poziomie wartości ± 5 %. Jeżeli wykorzystuje się wyrównywanie przepływu (np. proporcjonalnego sterowania przepływem pobierania próbek), musi zostać wykazane, że natężenie natężenia przepływu głównego względem przepływu pobierania próbek pyłów nie przekracza o więcej niż ± 5 % ustalonej wartości (z wyjątkiem pierwszych 10 s pobierania próbek). Uwaga: W przypadku podwójnego rozcieńczania, przepływ próbki jest różnicą netto między natężeniem przepływu przechodzącego przez filtry do pobierania próbek, a natężeniem przepływu wtór- nego powietrza rozcieńczającego. Należy zanotować średnią temperaturę i ciśnienie na mierniku(-ach) gazu lub wlocie przyrządu mierzą- cego przepływ. Jeżeli utrzymanie ustalonego natężenia przepływu w całym cyklu (w zakresie warto- ści ± 5 %) nie jest możliwe z powodu dużego nazbierania pyłów na filtrze, badania należy zaniechać. Bada- nie należy przeprowadzić ponownie przy użyciu niższego natężenia przepływu lub filtra o większej średnicy. 3. 8. 4. Zatrzymywanie silnika Jeżeli silnik zatrzymuje się podczas cyklu badania, silnik należy poddać kondycjonowaniu wstępnemu, ponownie uruchomić oraz powtórzyć badanie. Jeżeli w trakcie cyklu badania którekolwiek z urządzeń wykorzystywanych w badaniu wykaże awarię, badanie zostaje zaniechane. 3. 8. 5. Czynności wykonywane po badaniu Z chwilą zakończenia badania przerywa się pomiar objętości rozcieńczonych spalin, przepływu gazu do worków filtra pobierania próbek i pompy pobierania próbek pyłów. W przypadku układu z analizatorem ciągłym pobieranie próbek jest kontynuowane do momentu zakończenia czasu reakcji układu. Filtry workowe do pobierania próbek stężenia próbek na nich zgromadzonych, jeżeli je wykorzystano, są analizowane możliwie najszybciej, a w każdym razie nie później niż 20 minut od zakończenia cyklu bada- nia. Do ponownego sprawdzenia analizatorów, po przeprowadzeniu badania poziomu emisji, wykorzystuje się gaz zerowy i gaz zakresowy. Badanie uznaje się za akceptowalne, jeżeli różnica między wynikami sprzed badania i po badaniu wynosi mniej niż 2 % wartości zakresu gazu. Wyłącznie w przypadku silników Diesla, przed ważeniem, filtry do pobierania próbek pyłów wracają do komory wagowej nie później niż godzinę po zakończeniu badania i są poddawane kondycjonowaniu w zamkniętym, ale nieuszczelnionym naczyniu Petriego przez przynajmniej godzinę, ale na nie dłużej niż 80 godzin. 3. 9. Sprawdzenie przebiegu badania 3. 9. 1. Przesunięcie danych Aby zminimalizować efekt odchylenia opóźnienia czasu reakcji między wartościami cyklu zwrotnego i odniesienia, całą sekwencję impulsu zwrotnego prędkości i momentu obrotowego silnika można przy- spieszyć lub opóźnić w czasie względem sekwencji prędkości odniesienia i momentu obrotowego. Jeżeli impulsy zwrotne ulegają przesunięciu, zarówno prędkość, jak i moment obrotowy są przesunięte o tę samą wartość i w tym samym kierunku. 340 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 3. 9. 2. Obliczanie cyklu pracy Rzeczywisty cykl pracy Wact (kWh) oblicza się przy użyciu każdej z par zanotowanych wartości zwrotnej prędkości i momentu obrotowego. Jeżeli wybrano tę opcję, dokonuję się tego po wystąpieniu przesunięcia danych zwrotnych. Rzeczywisty cykl pracy Wact wykorzystuje się do porównania pracy cyklu odniesienia Wref oraz do obliczenia poziomów emisji w stanie zatrzymania (patrz ppkt 4. 4 i 5. 2). Tę samą metodo- logię wykorzystuje się do łączenia mocy odniesienia i rzeczywistej. Jeżeli wyznacza się wartości między sąsiadującymi wartościami odniesienia lub wartościami zmierzonymi, używa się interpolacji liniowej. Podczas integrowania cyklu odniesienia pracy i rzeczywistego cyklu pracy, wszystkie ujemne wartości momentu obrotowego należy ustawić na wartość równą zeru i uwzględnić w procedurze. Jeżeli integrację przeprowadza się przy częstotliwości niższej niż 5 Hz oraz jeżeli w określonym odcinku czasu wartość momentu obrotowego zmienia się z wartości dodatniej na ujemną, lub z ujemnej na dodatnią, wartość ujemną przelicza się i ustawia na wartość zerową. Wartość dodatnią należy włączyć w wartość integro- waną. Wact między − 15 % i + 5 % Wref 3. 9. 3. Walidacja danych statystycznych z cyklu badania Regresje liniowe wartości zwrotnych na wartości odniesienia przeprowadza się dla wartości prędkości, momentu obrotowego i mocy. Jeżeli wybrano tę możliwość, należy to wykonać po wystąpieniu przesu- nięcia danych zwrotnych. Używa się metody najmniejszych kwadratów o równaniu wyjściowym w postaci: gdzie: y = wartość zwrotna (rzeczywista) prędkości (min-1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW) y = mx + b m = spadek linii regresji x = wartość odniesienia prędkości (min-1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW) b = punkt przecięcia linii regresji z osią y Błąd standardowy szacunku (SE) y na x i współczynnik wyznaczania (r2) oblicza się dla każdej linii regresji oddzielnie. Zaleca się, aby analizę tę wykonać przy częstotliwości 1 Hz. Wszystkie ujemne wartości momentu obro- towego i związanych wartości zwrotnych wyklucza się z obliczania atestowanych statystyk momentu obrotowego i mocy cyklu. Aby można było uznać badanie za akceptowalne, muszą być spełnione wyma- gania podane w tabeli 6. Tabela 6 Tolerancje linii regresji Prędkość Moment obrotowy Moc Błąd standardowy sza- cunku (SE) Y na X max. 100 min-1 max. 13 % wykresu mocy maksymalnego momentu obrotowego silnika max. 8 % wykresu mocy maksymalnej mocy sil- nika Spadek linii regresji, m 0,95-1,03 0,83-1,03 0,89-1,03 Współczynnik wyzna- czania, r2 min. 0,9700 min. 0,8800 min. 0,9100 Punkt przecięcia Y linii regresji, b ± 50 min-1 ± 20 Nm lub ± 2 % max. moment obro- towy w zależności od tego, która wartość jest wyższa ± 4 kW lub ± 2 % max. mocy w zależności od tego, która wartość jest wyższa Wykluczenie punktów z analizy regresji jest dopuszczalne, jeżeli przewiduje to tabela 7. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 341 Tabela 7 Dopuszczalne wykluczenia punktów z analizy regresji Warunki Wykluczane punkty Zwrotne pełne obciążenie towy < moment obrotowy odniesienia i moment obro- Moment obrotowy i/lub moc Brak obciążenia, brak punktu jałowego i zwrotny moment obrotowy > moment obrotowy odniesie- nia Brak obciążenia/przepustnica zamknięta, punkt jałowy i prędkość biegu jałowego > wzorcowa pręd- kość biegu jałowego Moment obrotowy i/lub moc Prędkość i/lub moc 4. OBLICZANIE POZIOMÓW EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH 4. 1. Wyznaczanie przepływu rozcieńczonych spalin Wielkość całkowitego przepływu spalin w cyklu (kg/badanie) oblicza się z pomiaru wartości w cyklu i odpowiadających im danych kalibracji z urządzenia mierzącego przepływ (V0 dla PDP lub KV dla CFV, jak ustalono w załączniku III dodatek 5 pkt 2). Jeżeli temperatura spalin utrzymywana jest na stałym pozio- mie w całym cyklu za pomocą wymiennika ciepła, stosuje się następujący wzór(± 6 K dla PDP-CVS, ± 11 K dla CFV-CVS, patrz załącznik V ppkt 2. 3). Dla układu PDP-CVS: gdzie: MTOTW = 1,293 * V0 * Np * (pB – p1) * 273/(101,3 * T) MTOTW = masa rozcieńczonych spalin w stanie mokrym w cyklu, kg V0 NP pB p1 T = objętość gazu pompowanego na obrót w warunkach badania, m3/obr = ogólna wartość obrotów pompy w badaniu = ciśnienie atmosferyczne w komorze do badań, kPa = spadek ciśnienia poniżej ciśnienia atmosferycznego na wlocie pompy, kPa = średnia temperatura rozcieńczonych spalin na wlocie pompy w cyklu, K Dla układu CFV-CVS: gdzie: MTOTW = 1,293 * t * Kv * pA/T 0,5 MTOTW = masa rozcieńczonych spalin w stanie mokrym w cyklu, kg T Kv pA T = czas trwania cyklu, s = współczynnik kalibracji przepływu krytycznego dla warunków standardowych = ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki mierniczej, kPa = temperatura bezwzględna na wlocie zwężki mierniczej, K Jeżeli używa się układu z wyrównywaniem przepływu (np. bez wymiennika ciepła), w cyklu oblicza się i łączy chwilowe wartości natężenia emisji. W tym przypadku chwilowe natężenie emisji mierzy się i łączy w cyklu. W tym przypadku chwilową masę rozcieńczonych spalin oblicza się następująco. Dla układu PDP-CVS: gdzie: MTOTW,i = 1,293 * V0 * Np,i * (pB – p1) * 273/(101,3 ∙ T) MTOTW,i = chwilowa masa rozcieńczonych spalin w stanie mokrym, kg Np,i = ogólna liczba obrotów na przedział 342 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dla układu CFV-CVS: gdzie: MTOTW,i = 1,293 * Δti * Kv * pA/T 0,5 MTOTW,i = chwilowa masa rozcieńczonych spalin w stanie mokrym, kg Δti = przedział czasu, s Jeżeli masa ogólnej próbki pyłów (MSAM) i zanieczyszczeń gazowych przekracza 0,5 % pełnego przepływu CVS (MTOTW), koryguje się przepływ CVS dla MSAM lub przepływ próbki pyłów zawraca się do CVS przed skierowaniem go do urządzenia mierzącego przepływ (PDP lub CFV). 4. 2. Korekcja NOx względem wilgotności Ponieważ poziom emisji NOx zależy od warunków powietrza otaczającego, stężenie NOx jest korygowane względem wilgotności powietrza otaczającego zgodnie ze współczynnikami przedstawionymi w poniż- szym wzorze. a) dla silników Diesla: b) dla silników gazowych: gdzie: KH,D = 1 1 – 0,0182 * (Ha – 10,71) KH,G = 1 1 – 0,0329 * (Ha – 10,71) Ha = wilgotność skroplonego powietrza wlotowego na kg powietrza suchego w którym: Ha = 6,220 * Ra * pa -2 pB – pa * Ra * 10 Ra = wilgotność względna powietrza wlotowego, % pa = nasycenie prężności pary powietrza wlotowego, kPa pB = ogólne ciśnienie barometryczne, kPa 4. 3. Obliczanie przepływu 4. 3. 1. Układy ze stałym przepływem W przypadku układów z wymiennikiem ciepła masę zanieczyszczeń (g/badanie) wyznacza się na podsta- wie poniższych równań: 1) NOxmass = 0,001587 * NOxconc * KH,D * MTOTW (silniki Diesla) 2) NOxmass = 0,001587 * NOxconc * KH,G * MTOTW (silniki gazowe) 3) COmass = 0,000966 * COconc * MTOTW 4) HCmass = 0,000479 * HCconc * MTOTW (silniki Diesla) 5) HCmass = 0,000502 * HCconc * MTOTW (silniki napędzane LPG) 7) CH4mass = 0,000552 * CH4conc * MTOTW (silniki napędzane NG) gdzie: NOx conc, COconc, HCconc(1), NMHCconc MTOTW KH,D KH,G (1) Na podstawie równoważności C1. = średnie stężenia skorygowane w tle w cyklu z łącze- nia (obowiązkowe dla NOx i HC) lub pomiaru, ppm = masa całkowita rozcieńczonych spalin w cyklu zgodnie z ppkt 4. 1, kg = współczynnik korekcji wilgotności dla silników wysokoprężnych zgodnie z ppkt 4. 2 = współczynnik korekcji wilgotności dla silników gazowych zgodnie z ppkt 4. 2 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 343 Stężenia zmierzone w stanie suchym należy przekształcić na stężenia w stanie mokrym zgodnie z załącz- nikiem III dodatek 1 ppkt 4. 2. Wyznaczanie stężenia NMHCconc zależy od zastosowanej metody (patrz załącznik III dodatek 4 ppkt 3. 3. 4). W obu przypadkach stężenie CH4 wyznacza się i odejmuje od stężenia HC następująco: a) metoda GC b) metoda NMC gdzie: NMHCconc = HCconc – CH4conc NMHCconc = HC(w/o Cutter) * (1 – CEM) – HC(wCutter) CEE – CEM HC(wCutter) = stężenie HC z gazem próbnym przepływającym przez NMC HC(w/oCutter) = stężenie HC z gazem próbnym omijającym NMC CEM CEE = stężenie metanu wyznaczone zgodnie z załącznikiem III dodatek 5 ppkt 1. 8. 4. 1 = stężenie etanu zgodnie z załącznikiem III dodatek 5 ppkt 1. 8. 4. 2 4. 3. 1. 1. W y z n a c z a n i e s t ę ż e ń s k o r y g o w a n y c h w t l e By otrzymać stężenia netto zanieczyszczeń, średnie stężenie zanieczyszczeń gazowych w powietrzu roz- cieńczającym odejmuje się od stężenia zmierzonego. Średnie wartości stężeń w tle można ustalić metodą pobierania próbek lub przez ciągły pomiar z integracją. Wykorzystuje się następujący wzór. gdzie: conc = conce – concd * (1 – (1/DF)) conc = stężenie odpowiednich zanieczyszczeń w rozcieńczonych spalinach skorygowane o ilość właści- wej zanieczyszczeń w powietrzu rozcieńczającym, ppm conce = stężenie odpowiednich zanieczyszczeń zmierzone w rozcieńczonych spalinach, ppm concd = stężenie odpowiednich zanieczyszczeń zmierzone w powietrzu rozcieńczającym, ppm DF = współczynnik rozcieńczania Współczynnik rozcieńczania oblicza się następująco: a) dla silników Diesla i silników napędzanych LPG DF = FS -4 CO2,conce + (HCconce + COconce) * 10 b) dla silników napędzanych NG DF = FS -4 CO2,conce + (NMHCconce + COconce) * 10 gdzie: CO2, conce = stężenie CO2 w rozcieńczonych spalinach, % obj. HC conce = stężenie HC w rozcieńczonych spalinach, ppm C1 NMHCconce = stężenie NMHC w rozcieńczonych spalinach, ppm C1 COconce = stężenie CO w rozcieńczonych spalinach, ppm FS = mnożnik stechiometryczny Stężenia zmierzone w stanie suchym przekształca się na stężenia w stanie mokrym zgodnie z załączni- kiem III dodatek 1 ppkt 4. 2. Mnożnik stechiometryczny oblicza się następująco: FS = 100 * χ χ + y 2 + 3,76 *(χ + y 4) 344 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 gdzie: x, y = skład paliwa CxHy Alternatywnie, jeżeli skład paliwa nie jest znany, można użyć następujących mnożników stechiometrycz- nych: FS (Diesel) = 13,4 FS (LPG) = 11,6 FS (NG) = 9,5 4. 3. 2. Układy z wyrównywaniem przepływu W przypadku układów bez wymiennika ciepła masę zanieczyszczeń (g/badanie) wyznacza się przez obli- czenie chwilowej masy emisji i zintegrowanie wartości chwilowych w cyklu. Bezpośrednio do wartości stę- żenia chwilowego stosuje się również korekcję w tle. Stosuje się następujące wzory: n (1) NOxmass = ∑ i = 1 n (2) NOxmass = ∑ i = 1 n (MTOTW,i * NOxconce,i * 0,001587 * KH,D) – (MTOTW * NOxconcd * (1 – 1/DF) * 0,001587 * KH,D)(silniki Diesla) (MTOTW,i * NOxconce,i * 0,001587 * KH,G) – (MTOTW * NOxconcd * (1 – 1/DF) * 0,001587 * KH,G)(silniki gazowe) (3) COmass = ∑ (MTOTW,i * COconce,i * 0,000966) – (MTOTW * COconcd * (1 – 1/DF) * 0,000966) i = 1 n (4) HCmass = ∑ i = 1 n (5) HCmass = ∑ (MTOTW,i * HCconce,i * 0,000479) – (MTOTW * HCconcd * (1 – 1/DF) * 0,000479)((silniki Diesla)) (MTOTW,i * HCconce,i * 0,000502) – (MTOTW * HCconcd * (1 – 1/DF) * 0,000502)(silniki napędzane LPG) i = 1 n (6) NMHCmass = ∑ i = 1 n (MTOTW,i * NMHCconce,i * 0,000516) – (MTOTW * NMHCconcd * (1 – 1/DF) * 0,000516)(silniki napędzane NG) (7) CH4mass = ∑ i = 1 (MTOTW,i * CH4conce,i * 0,000552) – (MTOTW * CH4concd * (1 – 1/DF) * 0,000552)(silniki napędzane NG) gdzie: conce concd = stężenie odpowiednich zanieczyszczeń w rozcieńczonych spalinach, ppm = stężenie odpowiednich zanieczyszczeń zmierzone w powietrzu rozcieńczającym, ppm MTOTW,i = chwilowa masa rozcieńczonych spalin (patrz ppkt 4. 1), kg MTOTW = łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu (patrz ppkt 4. 1), kg KH,D KH,G = współczynnik korekcji wilgotności dla silników Diesla jak ustalono w ppkt 4. 2 = współczynnik korekcji wilgotności dla silników gazowych jak ustalono ppkt 4. 2 DF = współczynnik rozcieńczania zgodnie z ppkt 4. 3. 1. 1 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 345 4. 4. Obliczanie gęstości emisji Emisję (g/kWh) oblicza się dla poszczególnych składników następująco:  = NOxmass/Wact(silniki Diesla i gazowe) NOx CO = COmass/Wact(silniki Diesla i gazowe) HC = HCmass/Wact(silniki Diesla i napędzane LPG) NMHC = NMHCmass/Wact(silniki napędzane NG)  = CH4mass/Wact(silniki napędzane NG) CH4 gdzie: Wact = rzeczywisty cykl pracy zgodnie z ppkt 3. 9. 2, kWh 5. OBLICZANIE EMISJI PYŁÓW (TYLKO SILNIKI DIESLA) 5. 1. Obliczanie masy przepływu Masę pyłów (g/badanie) oblicza się następująco: PTmass = Mf MSAM * MTOTW 1 000 gdzie: Mf = masa pyłów z próbki w cyklu, mg MTOTW = łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu zgodnie z ppkt 4. 1, kg MSAM = masa rozcieńczonych spalin pobranych z tunelu rozcieńczania dla zbierania pyłów, kg oraz: Mf = Mf,p + Mf,b, jeżeli ważone oddzielnie, mg Mf,p = masa pyłów zebranych na filtrze głównym, mg Mf,b = masa pyłów zebranych na filtrze dodatkowym, mg Jeżeli używa się układu rozcieńczania podwójnego, masę wtórnego powietrza rozcieńczającego odejmuje się od łącznej masy próbek podwójnie rozcieńczonych spalin pobranych z filtrów pyłów. MSAM = MTOT – MSEC gdzie: MTOT = masa podwójnie rozcieńczonych spalin na filtrze pyłów, kg MSEC = masa wtórnego powietrza rozcieńczającego, kg Jeżeli poziom pyłów w powietrzu rozcieńczającym ustala się zgodnie z ppkt 3. 4, masę pyłów można sko- rygować w tle. W takim przypadku masę pyłów (g/badanie) oblicza się następująco: PTmass =[ Mf MSAM –( Md MDIL *(1 – 1 DF))] * MTOTW 1000 gdzie: Mf, MSAM, MTOTW = patrz powyżej MDIL Md DF = masa pierwotnie rozcieńczonego powietrza w próbce pobranej przez dodatkowe urządzenie do pobierania próbek, kg = masa pyłów zebranych w tle w powietrzu rozcieńczającym, mg = współczynnik rozcieńczania jak ustalono w ppkt 4. 3. 1. 1 346 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 5. 2. OBLICZANIE GĘSTOŚCI EMISJI Emisję pyłów (g/kWh) oblicza się w następujący sposób: gdzie: Wact = rzeczywisty cykl pracy jak ustalono w ppkt 3. 9. 2, kWh. PT = PTmass/Wact 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 347 Dodatek 3 WYKAZ ODCZYTÓW DYNAMOMETRU W BADANIU ETC Czas Norm. prędkość s 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0,1 23,1 12,6 21,8 19,7 54,6 71,3 55,9 72 86,7 51,7 53,4 34,2 45,5 54,6 64,5 71,7 79,4 89,7 57,4 59,7 90,1 82,9 51,3 28,5 29,3 26,7 20,4 14,1 6,5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 25,5 Norm. moment obrotowy % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1,5 21,5 28,5 71 76,8 80,9 4,9 18,1 85,4 61,8 0 48,9 87,6 92,7 99,5 96,8 85,4 54,8 99,4 0 30,6 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 11,1 Czas Norm. prędkość s 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 % 28,5 32 4 34,5 64,1 58 50,3 66,4 81,4 88,7 52,5 46,4 48,6 55,2 62,3 68,4 74,5 38 41,8 47,1 52,5 56,9 58,3 56,2 52 43,3 36,1 27,6 21,1 8 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 11,6 0 27,2 17 36 59,7 80,8 49,7 65,6 78,6 64,9 44,3 51,4 58,1 69,3 72 72,1 Norm. moment obrotowy % 20,9 73,9 82,3 80,4 86 0 83,4 99,1 99,6 73,4 0 58,5 90,9 99,4 99 91,5 73,7 0 89,6 99,2 99,8 80,8 11,8 „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 14,8 0 74,8 76,9 78 86 17,9 0 86 72,2 „m” „m” 83,4 97 99,3 20,8 „m” Czas Norm. prędkość s 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 % 65,3 64 59,7 52,8 45,9 38,7 32,4 27 21,7 19,1 34,7 16,4 0 1,2 30,1 30 54,4 77,2 58,1 45 68,7 85,7 60,2 59,4 72,7 79,9 44,3 41,5 56,2 65,7 74,4 54,4 47,9 54,5 62,7 62,3 46,2 44,3 48,2 51 50 49,2 49,3 49,9 51,6 49,7 48,5 50,3 51,1 54,6 56,6 58 53,6 40,8 32,9 26,3 20,9 10 0 0 0 0 Norm. moment obrotowy % „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0,4 14 48,6 11,2 2,1 19,3 73,9 74,4 55,6 0 82,1 98,1 67,2 0 98 99,6 45 0 84,4 98,2 99,1 84,7 0 89,7 99,5 96,8 0 54,2 83,2 13,3 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 72,5 84,5 64,8 76,5 „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0 0 0 0 0 348 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Czas Norm. prędkość s 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 21,2 30,8 5,9 34,6 59,9 84,3 68,7 43,6 41,5 49,9 60,8 70,2 81,1 49,2 56 56,2 61,7 69,2 74,1 72,4 71,3 71,2 67,1 65,5 64,4 62,9 62,2 62,9 58,8 56,9 Norm. moment obrotowy % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 62,7 75,1 82,7 80,3 87 86,2 „m” „m” 85,4 94,3 99 99,4 92,4 0 86,2 99,3 99 99,3 99,8 8,4 0 9,1 „m” „m” „m” 25,6 35,6 24,4 „m” „m” Czas Norm. prędkość s 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 % 54,5 51,7 56,2 59,5 65,5 71,2 76,6 79 52,9 53,1 59 62,2 65 69 69,9 70,6 68,9 69,8 69,6 65,7 67,1 66,7 65,6 64,5 62,9 59,3 54,1 51,3 47,9 43,6 39,4 34,7 29,8 20,9 36,9 35,5 20,9 49,7 42,5 32 23,6 19,1 15,7 25,1 34,5 44,1 52,8 63,6 73,6 62,2 29,2 46,4 47,3 47,2 47,9 47,8 49,2 52,7 57,4 61,8 66,4 65,8 59 50,7 41,8 34,7 28,7 25,2 Norm. moment obrotowy % „m” 17 78,7 94,7 99,1 99,5 99,9 0 97,5 99,7 99,1 99 99,1 83,1 28,4 12,5 8,4 9,1 7 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 73,4 „m” „m” „m” 11,9 „m” „m” „m” 0 73,5 76,8 81,4 87,4 98,6 99 99,7 „m” „m” 22 13,8 12,5 11,5 35,5 83,3 96,4 99,2 99 60,9 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” Czas Norm. prędkość s 323 324 325 326 327 328 329 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379 380 381 ,382 383 384 385 386 387 388 389 390 % 43 38,7 48,1 40,3 42,4 46,4 46,9 46,1 45,7 45,5 46,4 51,3 51,3 53,2 53,9 53,4 53,8 50,6 47,8 41,6 38,7 35,9 34,6 34,8 35,9 38,8 41,5 47,1 53,1 46,4 42,5 43,6 47,1 54,1 62,9 72,6 82,4 88 46,4 53,4 58,4 61,5 64,8 68,1 73,4 73,3 73,5 68,3 45,4 47,2 44,5 47,8 46,8 46,9 46,8 46,1 46,1 45,5 44,7 43,8 41 41,1 38 35,9 33,5 53,1 48,3 49,9 Norm. moment obrotowy % 24,8 0 31,9 61 52,1 47,7 30,7 23,1 23,2 31,9 73,6 60,7 51,1 46,8 50 52,1 45,7 22,1 26 17,8 29,8 71,6 47,3 80,3 87,2 90,8 94,7 99,2 99,7 0 0,7 58,6 87,5 99,5 99 99,6 99,5 99,4 0 95,2 99,2 99 99 99,2 99,7 29,8 14,6 0 49,9 75,7 9 10,3 15,9 12,7 8,9 6,2 „m” „m” „m” „m” „m” 6,4 6,3 0,3 0 48,9 „m” „m” 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 349 Czas Norm. prędkość s 391 392 393 394 395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 406 407 408 409 410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 421 422 423 424 425 426 427 428 429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 448 449 450 451 452 453 454 455 456 457 458 % 48 45,3 41,6 44,3 44,3 43,4 44,3 43 42,2 42,7 45 43,6 42,2 44,8 43,4 45 42,2 61,2 56,3 59,7 62,3 67,9 69,5 73,1 77,7 79,7 82,5 85,3 86,6 89,4 62,2 52,7 50,2 49,3 52,2 51,3 51,3 51,1 51,1 51,8 51,3 51,1 51,3 52,3 52,9 53,8 51,7 53,5 52 51,7 53,2 54,2 55,2 53,8 53,1 55 57 61,5 59,4 59 57,3 64,1 70,9 58 41,5 44,1 46,8 47,2 Norm. moment obrotowy % „m” „m” 3,1 79 89,5 98,8 98,9 98,8 98,8 98,8 99 98,9 98,8 99 98,8 99 54,3 31,9 72,3 99,1 99 99,2 99,3 99,7 99,8 99,7 99,5 99,4 99,4 99,4 0 96,4 99,8 99,6 99,8 100 100 100 100 99,9 100 100 100 99,8 99,7 99,6 99,9 99,6 99,8 99,9 99,7 99,5 99,4 99,6 99,7 99,4 99,2 99 5,7 0 59,8 99 90,5 0 59,8 92,6 99,2 99,3 Czas Norm. prędkość s 459 460 461 462 463 464 465 466 467 468 469 470 471 472 473 474 475 476 477 478 479 480 481 482 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 493 494 495 496 497 498 499 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519 520 521 522 523 524 525 526 % 51 53,2 53,1 55,9 53,9 52,5 51,7 51,5 52,8 54,9 57,3 60,7 62,4 60,1 53,2 44 35,2 30,5 26,5 22,5 20,4 19,1 19,1 13,4 6,7 3,2 14,3 34,1 23,9 31,7 32,1 35,9 36,6 38,7 38,4 39,4 39,7 40,5 40,8 39,7 39,2 38,7 32,7 30,1 21,9 12,8 0 0 0 0 0 0 0 0 0 30,5 19,7 16,3 27,2 21,7 29,7 36,6 61,3 40,8 36,6 39,4 51,3 58,5 Norm. moment obrotowy % 100 99,7 99,7 53,1 13,9 „m” „m” 52,2 80 95 99,2 99,1 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 63,8 0 75,7 79,2 19,4 5,8 0,8 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 25,6 56,9 45,1 4,6 1,3 28,6 73,7 59,5 0 27,8 80,4 88,9 11,1 Czas Norm. prędkość s 527 528 529 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539 540 541 542 543 544 545 546 547 548 549 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579 580 581 582 583 584 585 586 587 588 589 590 591 592 593 594 % 60,7 54,5 51,3 45,5 40,8 38,9 36,6 36,1 44,8 51,6 59,1 66 75,1 81 39,1 53,8 59,7 64,8 70,6 72,6 72 68,9 67,7 66,8 64,3 64,9 63,6 63 64,4 63 63,6 63,3 60,1 61 59,7 58,7 56 53,9 52,1 49,9 46,4 43,6 40,8 37,5 27,8 17,1 12,2 11,5 8,7 8 5,3 4 3,9 0 0 0 0 0 0 0 8,7 16,2 23,6 21,1 23,6 46,2 68,4 58,7 Norm. moment obrotowy % „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 72,7 78,9 91,1 99,1 99,1 99,9 8 0 89,7 99,1 99 96,1 19,6 6,3 0,1 „m” „m” 16,9 7 12,5 7,7 38,2 11,8 0 5 9,1 8,4 0,9 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 0,6 0,9 1,1 0,5 0,9 0,2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 22,8 49,4 56 56,1 56 68,8 61,2 „m” 350 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Czas Norm. prędkość s 595 596 597 598 599 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 620 621 622 623 624 625 626 627 628 629 630 631 632 633 634 635 636 637 638 639 640 641 642 643 644 645 646 647 648 649 650 651 652 653 654 655 656 657 658 659 660 661 662 % 31,6 19,9 32,9 43 57,4 72,1 53 48,1 56,2 65,4 72,9 67,5 39 41,9 44,1 46,8 48,7 50,5 52,5 51 50 49,1 47 43,1 39,2 40,6 41,8 44,4 48,1 53,8 58,6 63,6 68,5 72,2 77,1 57,8 60,3 61,9 63,8 64,7 65,4 65,7 65,6 49,1 50,4 50,5 51 49,4 49,2 48,6 47,5 46,5 46 45,6 47,1 46,2 47,9 49,5 50,6 51 53 54,9 55,7 56 56,1 55,6 55,4 54,9 Norm. moment obrotowy % „m” 8,8 70,2 79 98,9 73,8 0 86 99 98,9 99,7 „m” „m” 38,1 80,4 99,4 99,9 99,7 90,3 1,8 „m” „m” „m” „m” „m” 0,5 53,4 65,1 67,8 99,2 98,9 98,8 99,2 89,4 0 79,1 98,8 98,8 98,8 98,9 46,5 44,5 3,5 0 73,1 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 11,3 42,8 83 99,3 99,7 99,9 99,7 99,6 99,3 99,1 99 99 9,3 „m” „m” 51,3 Czas Norm. prędkość s 663 664 665 666 667 668 669 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679 680 681 682 683 684 685 686 687 688 689 690 691 692 693 694 695 696 697 698 699 700 701 702 703 704 705 706 707 708 709 710 711 712 713 714 715 716 717 718 719 720 721 722 723 724 725 726 727 728 729 730 % 54,9 54 53,8 52 50,4 50,6 49,3 50 50,4 51,9 53,6 54,6 56 55,8 58,4 59,9 60,9 63 64,3 64,8 65,9 66,2 65,2 65 63,6 62,4 61,8 59,8 59,2 59,7 61,2 62,2 62,8 63,5 64,7 64,7 65,4 66,1 64,3 64,3 63 62,2 61,6 62,4 62,2 61 58,7 55,5 51,7 49,2 48,8 47,9 46,2 45,6 45,6 45,5 43,8 41,9 41,3 41,4 41,2 41,8 41,8 43,2 45 44,2 43,9 38 Norm. moment obrotowy % 59,8 39,3 „m” „m” „m” 0 41,7 73,2 99,7 99,5 99,3 99,1 99 99 98,9 98,8 98,8 98,8 98,9 64 46,5 28,7 1,8 6,8 53,6 82,5 98,8 98,8 98,8 98,8 98,8 49,4 37,2 46,3 72,3 72,3 77,4 69,3 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 40,4 „m” „m” 9,8 34,5 37,1 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 17,4 29 „m” „m” 10,7 Czas Norm. prędkość s 731 732 733 734 735 736 737 738 739 740 741 742 743 744 745 746 747 748 749 750 751 752 753 754 755 756 757 758 759 760 761 762 763 764 765 766 767 768 769 770 771 772 773 774 775 776 777 778 779 780 781 782 783 784 785 786 787 788 789 790 791 792 793 794 795 796 797 798 % 56,8 57,1 52 44,4 40,2 39,2 38,9 39,9 42,3 43,7 45,5 45,6 48,1 49 49,8 49,8 51,9 52,3 53,3 52,9 54,3 55,5 56,7 61,7 64,3 64,7 66,2 49,1 52,1 52,6 52,9 52,3 54,2 55,4 56,1 56,8 57,2 58,6 59,5 61,2 62,1 62,7 62,8 64 63,2 62,4 60,3 58,7 57,2 56,1 56 55,2 54,8 55,7 56,6 58 58,6 58,7 59,3 58,6 60,5 59,2 59,9 59,6 59,9 59,9 60,5 60,3 Norm. moment obrotowy % „m” „m” „m” „m” „m” 16,5 73,2 89,8 98,6 98,8 99,1 99,2 99,7 100 99,9 99,9 99,5 99,4 99,3 99,3 99,2 99,1 99 98,8 47,4 1,8 „m” „m” 46 61 0 20,4 56,7 59,8 49,2 33,7 96 98,9 98,8 98,8 98,8 98,8 98,8 98,9 46,3 „m” „m” „m” „m” „m” 9,3 26,3 42,8 47,1 52,4 50,3 20,6 „m” „m” „m” 9,7 9,6 9,6 9,6 6,2 9,6 13,1 20,7 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 351 Czas Norm. prędkość s 799 800 801 802 803 804 805 806 807 808 809 810 811 812 813 814 815 816 817 818 819 820 821 822 823 824 825 826 827 828 829 830 831 832 833 834 835 836 837 838 839 840 841 842 843 844 845 846 847 848 849 850 851 852 853 854 855 856 857 858 859 860 861 862 863 864 865 866 % 59,9 60,5 61,5 60,9 61,2 62,8 63,4 64,6 64,1 63 62,7 63,5 64,1 64,3 64,1 63,7 62,9 62,4 61,7 59,8 57,4 54,8 54,3 52,9 52,4 50,4 48,6 47,9 46,8 46,9 49,5 50,5 52,3 54,1 56,3 58,7 57,3 59 59,8 60,3 61,2 61,8 62,5 62,4 61,5 63,7 61,9 61,6 60,3 59,2 57,3 52,3 49,3 47,3 46,3 46,8 46,6 44,3 43,1 42,4 41,8 43,8 44,6 46 46,9 47,9 50,2 51,2 Norm. moment obrotowy % 31 42 52,5 51,4 57,7 98,8 96,1 45,4 5 3,2 14,9 35,8 73,3 37,4 21 21 18 32,7 46,2 45,1 43,9 42,8 65,2 62,1 30,6 „m” „m” „m” „m” 9,4 41,7 37,8 20,4 30,7 41,8 26,5 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 29,7 „m” „m” „m” „m” „m” „m” 38,8 35,1 „m” „m” „m” 2,1 2,4 68,8 89,2 99,2 99,4 99,7 99,8 99,6 Czas Norm. prędkość s 867 868 869 870 871 872 873 874 875 876 877 878 879 880 881 882 883 884 885 886 887 888 889 890 891 892 893 894 895 896 897 898 899 900 901 902 903 904 905 906 907 908 909 910 911 912 913 914 915 916 917 918 919 920 921 922 923 924 925 926 927 928 929 930 931 932 933 934 % 52,3 53 54,2 55,5 56,7 57,3 58 60,5 60,2 60,3 60,5 61,4 60,3 60,5 61,2 61,6 61,5 61,2 61,3 63,1 63,2 62,3 62 61,6 61,6 61,8 62 62 61,1 61,2 60,7 60,7 60,9 60,1 59,3 59,9 59,4 59,2 59,5 58,3 58,2 57,6 57,1 57 57 56,5 56,3 56,1 55,2 54,7 55,2 55,2 55,9 55,9 56,1 55,8 55,9 55,8 56,4 56,4 56,4 56,4 54 53,4 52,3 52,1 52,3 52,2 Norm. moment obrotowy % 99,4 99,3 99,2 99,1 99 98,9 98,9 31,1 „m” „m” 6,3 19,3 1,2 2,9 34,1 13,2 16,4 16,4 „m” „m” 4,8 22,3 38,5 29,6 26,6 28,1 29,6 16,3 „m” „m” 19,2 32,5 17,8 19,2 38,2 45 32,4 23,5 40,8 „m” „m” „m” „m” 0,6 26,3 29,2 20,5 „m” „m” 17,5 29,2 29,2 16 26,3 36,5 19 9,2 21,9 42,8 38 11 35,1 7,3 5,4 27,6 32 33,4 34,9 Czas Norm. prędkość s 935 936 937 938 939 940 941 942 943 944 945 946 947 948 949 950 951 952 953 954 955 956 957 958 959 960 961 962 963 964 965 966 967 968 969 970 971 972 973 974 975 976 977 978 979 980 981 982 983 984 985 986 987 988 989 990 991 992 993 994 995 996 997 998 999 1000 1001 1002 % 52,8 53,7 54 55,1 55,2 54,7 52,5 51,8 51,4 50,9 51,2 50,3 50,2 50,9 49,9 50,9 49,8 50,4 50,4 49,7 51 50,3 50,2 49,9 50,9 50 50,2 50,2 49,9 50,4 50,2 50,3 49,9 51,1 50,6 49,9 49,6 49,4 49 49,8 50,9 50,4 49,8 49,1 50,4 49,8 49,3 49,1 49,9 49,1 50,4 50,9 51,4 51,5 52,2 52,8 53,3 53,6 53,4 53,9 55,2 55,8 55,7 55,8 56,4 55,4 55,2 55,8 Norm. moment obrotowy % 60,1 69,7 70,7 71,7 46 12,6 0 24,7 43,9 71,1 76,8 87,5 99,8 100 99,7 100 99,7 99,8 99,8 99,7 100 99,8 99,8 99,7 100 99,7 99,8 99,8 99,7 99,8 99,8 99,8 99,7 100 99,9 99,7 99,6 99,6 99,5 99,7 100 99,8 99,7 99,5 99,8 99,7 99,5 99,5 99,7 99,5 99,8 100 99,9 99,9 99,7 74,1 46 36,4 33,5 58,9 73,8 52,4 9,2 2,2 33,6 „m” „m” 26,3 352 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Czas Norm. prędkość s 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019 1020 1021 1022 1023 1024 1025 1026 1027 1028 1029 1030 1031 1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039 1040 1041 1042 1043 1044 1045 1046 1047 1048 1049 1050 1051 1052 1053 1054 1055 1056 1057 1058 1059 1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069 1070 % 55,8 56,4 57,6 58,8 59,9 62,3 63,1 63,7 63,3 48 47,9 49,9 49,9 49,6 49,9 49,3 49,7 49,1 49,4 48,3 49,4 48,5 48,7 48,7 49,1 49 49,8 48,7 48,5 49,3 49,7 48,3 49,8 49,4 49,8 50,5 50,3 51,2 50,5 50,6 50,4 49,9 49,1 47,9 48,1 47,5 46,9 47,7 46,9 46,5 48 47,2 48,7 48,7 47,8 48,8 47,4 47,3 47,3 46,9 46,7 46,8 46,9 46,7 45,5 45,5 44,2 43 Norm. moment obrotowy % 23,3 50,2 68,3 90,2 98,9 98,8 74,4 49,4 9,8 0 73,5 99,7 48,8 2,3 „m” „m” 47,5 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 31,3 45,3 44,5 61 64,3 64,4 65,6 64,5 82,9 86 89 81,4 49,9 20,1 24 36,2 34,5 30,3 53,5 61,6 73,6 84,6 87,7 80 50,4 38,6 63,1 5 47,4 49,8 23,9 44,6 65,2 60,4 61,5 „m” „m” „m” „m” Czas Norm. prędkość s 1071 1072 1073 1074 1075 1076 1077 1078 1079 1080 1081 1082 1083 1084 1085 1086 1087 1088 1089 1090 1091 1092 1093 1094 1095 1096 1097 1098 1099 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 % 42,5 41 39,9 39,9 40,1 39,9 39,4 43,8 52,9 52,8 53,4 54,7 56,3 57,5 59 59,8 60,1 61,8 61,8 61,7 62 62,3 62 61,3 61,1 61,2 61,1 61,1 61,3 61,3 60,4 58,8 57,7 56 54,7 53,3 52,6 53,4 53,9 54,9 55,8 57,1 56,5 58,9 58,7 59,8 61 60,7 59,4 57,9 57,6 56,3 55 53,7 52,1 51,1 49,7 49,1 48,7 48,2 48 48 47,2 47,3 46,6 47,4 46,3 45,4 Norm. moment obrotowy % „m” „m” „m” 38,2 48,1 48 59,3 19,8 0 88,9 99,5 99,3 99,1 99 98,9 98,9 98,9 48,3 55,6 59,8 55,6 29,6 19,3 7,9 19,2 43 59,7 98,8 98,8 26,6 „m” „m” „m” „m” „m” „m” 23,2 84,2 99,4 99,3 99,2 99 99,1 98,9 98,9 98,9 98,8 19,2 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 25,8 46,1 46,9 46,7 70 70 67,6 67,6 74,7 13 „m” „m” Czas Norm. prędkość s 1139 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199 1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 % 45,5 44,8 46,6 46,3 48,5 49,9 49,1 49,1 51 51,5 50,9 51,6 52,1 50,9 52,2 51,5 51,5 50,8 50,3 50,3 49,3 48,8 47,8 48,1 48,4 49,6 51 51,6 53,3 55,2 55,7 56,4 56,8 57 57,6 56,9 56,4 57 56,4 57 57,7 58,6 58,9 59,4 58,8 60,1 60,6 60,7 60,7 60 60,2 59,7 59,8 59,8 59,8 60 59,5 59,9 59,8 59 58,9 59,1 58,9 58,4 58,7 58,3 57,5 57,2 Norm. moment obrotowy % 24,8 73,8 99 98,9 99,4 99,7 99,5 99,5 100 99,9 100 99,9 99,7 100 99,7 98,3 47,2 78,4 83 31,7 31,3 21,5 59,4 77,1 87,6 87,5 81,4 66,7 63,2 62 43,9 30,7 23,4 „m” „m” „m” 4 23,4 41,7 49,2 56,6 56,6 64 68,2 71,4 71,3 79,1 83,3 77,1 73,5 55,5 54,4 73,3 77,9 73,9 76,5 82,3 82,8 65,8 48,6 62,2 70,4 62,1 67,4 58,9 57,7 57,8 57,6 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 353 Czas Norm. prędkość s 1207 1208 1209 1210 1211 1212 1213 1214 1215 1216 1217 1218 1219 1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229 1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239 1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249 1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259 1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269 1270 1271 1272 1273 1274 % 57,1 57 56,4 56,7 55,9 56,3 56,7 56 56 56,4 56,7 56,9 57 57,7 57,5 58,4 58,7 58,2 58,5 58,8 59 58,2 57,6 57,1 57,2 57 56,7 56,8 56,9 57 57,4 57,3 57,7 57,5 58,6 58,2 58,8 58,3 58,7 59,1 58,6 58,8 58,8 58,7 59,1 59,1 59,4 60,6 59,6 60,1 60,6 59,6 60,7 60,5 59,7 59,6 59,8 59,6 60,1 59,9 59,7 59,6 59,7 59,8 59,9 60,6 60,5 60,2 Norm. moment obrotowy % 42,6 70,1 59,6 39 68,1 79,1 89,7 89,4 93,1 93,1 94,4 94,8 94,1 94,3 93,7 93,2 93,2 93,7 93,1 86,2 72,9 59,9 8,5 47,6 74,4 79,1 67,2 69,1 71,3 77,3 78,2 70,6 64 55,6 49,6 41,1 40,6 21,1 24,9 24,8 „m” „m” „m” „m” „m” „m” „m” 2,6 „m” „m” „m” 4,1 7,1 „m” „m” „m” „m” 4,9 5,9 6,1 „m” „m” 22 10,3 10 6,2 7,3 14,8 Czas Norm. prędkość s 1275 1276 1277 1278 1279 1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289 1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299 1300 1301 1302 1303 1304 1305 1306 1307 1308 1309 1310 1311 1312 1313 1314 1315 1316 1317 1318 1319 1320 1321 1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328 1329 1330 1331 1332 1333 1334 1335 1336 1337 1338 1339 1340 1341 1342 % 60,6 60,6 61 61 61,3 61,2 61,5 61 61,1 60,5 60,2 60,2 60,2 59,9 59,4 59,6 59,3 58,9 58,8 58,9 58,9 58,9 58,7 58,7 59,3 60,1 60,5 59,5 59,7 59,7 60,1 60,8 60,9 61,3 61,8 62 62,2 62,6 62,7 62,9 63,1 63,5 63,6 64,3 63,7 63,8 63,6 63,4 63,2 63,3 62,9 63 63,1 61,8 61,6 61 61,2 60,8 61,1 60,7 60,6 60,5 60,6 60,9 60,9 61,4 61,3 61,5 Norm. moment obrotowy % 8,2 5,5 14,3 12 34,2 17,1 15,7 9,5 9,2 4,3 7,8 5,9 5,3 4,6 21,5 15,8 10,1 9,4 9 35,4 30,7 25,9 22,9 24,4 61 56 50,6 16,2 50 31,4 43,1 38,4 40,2 49,7 45,9 45,9 45,8 46,8 44,3 44,4 43,7 46,1 40,7 49,5 27 15 18,7 8,4 8,7 21,6 19,7 22,1 20,3 19,1 17,1 0 22 40,3 34,3 16,1 16,6 18,5 29,8 19,5 22,3 35,8 42,9 31 Czas Norm. prędkość s 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349 1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359 1360 1361 1362 1363 1364 1365 1366 1367 1368 1369 1370 1371 1372 1373 1374 1375 1376 1377 1378 1379 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399 1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409 1410 % 61,3 61 60,8 60,9 61,2 60,9 60,7 60,9 60,7 59,6 59,6 59,4 59,3 58,9 59,1 59 59 59 58,8 58,9 58,9 59,3 58,9 59,3 59,4 59,6 59,4 59,3 59,4 59,4 58,8 59,1 58,5 58,8 58,5 58,7 59,1 59,1 59,1 59,4 59,7 60,7 59,8 60,2 59,9 61 60,6 60,6 59,6 59,6 60,6 59,8 60 60,5 60,9 61,3 61,2 61,4 61,3 61,4 61,1 61,5 61 61,1 61,4 61,6 61,7 61,8 Norm. moment obrotowy % 19,2 9,3 44,2 55,3 56 60,1 59,1 56,8 58,1 78,4 84,6 66,6 75,5 49,6 75,8 77,6 67,8 56,7 54,2 59,6 60,8 56,1 48,5 42,9 41,4 38,9 32,9 30,6 30 25,3 18,6 18 10,6 10,5 8,2 13,7 7,8 6 6 13,1 22,3 10,5 9,8 8,8 8,7 9,1 28,2 22 23,2 19 38,4 41,6 47,3 55,4 58,7 37,9 38,3 58,7 51,3 71,1 51 56,6 60,6 75,4 69,4 69,9 59,6 54,8 354 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Czas Norm. prędkość s 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419 1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429 1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439 1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449 1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459 1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469 1470 1471 1472 1473 1474 1475 1476 1477 1478 % 61,6 61,3 61,3 61,2 61,3 61,2 61,2 61 60,9 61 60,7 60,7 60,8 61 61 61,3 61,7 62,3 62,3 62,3 62,8 62,8 62,9 62,9 62,8 62,7 61,5 61,9 61,5 61 60,9 60,6 60,3 60,8 60,2 60,5 60,2 60,7 60,9 59,6 60,2 59,5 59,8 59,6 59,3 59 58,8 58,7 59,2 59,7 60,4 60,2 60,4 59,9 59,9 59,6 59,4 59,4 60,4 59,5 59,3 60,9 60,7 60,9 61 60,6 60,9 60,8 Norm. moment obrotowy % 53,6 53,5 52,9 54,1 53,2 52,2 52,3 48 41,5 32,2 22 23,3 38,8 40,7 30,6 62,6 55,9 43,4 37,4 35,7 34,4 31,5 31,7 29,9 29,4 28,7 14,7 17,2 6,1 9,9 4,8 11,1 6,9 7 9,2 21,7 22,4 31,6 28,9 21,7 18 16,7 15,7 15,7 15,7 7,5 7,1 16,5 50,7 60,2 44 35,3 17,1 13,5 12,8 14,8 15,9 22 38,4 38,8 31,9 40,8 39 30,1 29,3 28,4 36,3 30,5 Czas Norm. prędkość s 1479 1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 % 60,7 60,1 59,9 60,4 60,7 59,9 59,7 59,5 59,2 58,8 58,7 58,7 57,9 58,2 57,6 58,3 57,2 57,4 58,3 58,3 58,8 58,8 59,4 59,1 59,1 59 59,5 59,4 59,4 59,4 59,4 58,9 59 58,8 58,9 58,8 58,9 59,1 58,8 59 58,7 57,9 58 57,1 56,7 56,7 56,6 56,8 56,3 56,3 56 56,7 56,6 56,9 56,9 57,4 57,4 58,3 58,5 59,1 59,4 59,6 59,5 59,6 59,3 59,4 59,1 59 Norm. moment obrotowy % 26,7 4,7 0 36,2 32,5 3,1 „m” „m” „m” 0,6 „m” „m” „m” „m” „m” 9,5 6 27,3 59,9 7,3 21,7 38,9 26,2 25,5 26 39,1 52,3 31 27 29,8 23,1 16 31,5 25,9 40,2 28,4 38,9 35,3 30,3 19 3 0 2,4 „m” „m” 5,3 2,1 „m” „m” „m” „m” „m” 3,8 „m” „m” „m” „m” 13,9 „m” „m” „m” „m” „m” 0,5 9,2 11,2 26,8 11,7 Czas Norm. prędkość s 1547 1548 1549 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609 1610 1611 1612 1613 1614 % 58,8 58,7 57,5 57,4 57,1 57,1 57 57,1 57,3 57,3 58,2 58,7 58,3 58,6 59 59,8 59,3 59,7 60,1 60,7 60,7 60,7 60,7 61,1 61,1 60,8 60,1 60,7 60,4 60 59,9 60,8 60,4 60,2 59,6 59,9 59,8 59,6 59,4 60,1 59,5 59,8 60,6 59,3 59,3 59,4 58,7 58,8 59,1 59,7 59,5 59,6 59,6 59,4 59,6 59,9 60,5 59,6 59,7 60,9 60,1 59,9 60,8 60,6 60,9 61,1 61,2 61,4 Norm. moment obrotowy % 6,4 5 „m” „m” 1,1 0 4,5 3,7 3,3 16,8 29,3 12,5 12,2 12,7 13,6 21,9 20,9 19,2 15,9 16,7 18,1 40,6 59,7 66,8 58,8 64,7 63,6 83,2 82,2 80,5 78,7 67,9 57,7 60,6 72,7 73,6 74,1 84,6 76,1 76,9 84,6 77,5 67,9 47,3 43,1 38,3 38,2 39,2 67,9 60,5 32,9 20 34,4 23,9 15,7 41 26,3 14 21,2 19,6 34,3 27 25,6 26,3 26,1 38 31,6 30,6 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 355 Czas Norm. prędkość s 1615 1616 1617 1618 1619 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 % 61,7 61,5 61,7 62,2 61,4 61,8 61,8 61,6 61,7 61,7 61,7 61,2 61,9 61,4 61,7 62,4 62,8 62,2 62,5 62,3 62,6 62,3 62,7 62,2 61,9 62,5 61,7 61,7 61,6 61,4 60,8 60,7 61 60,4 61 60,7 60,5 60,8 61,2 60,9 61,1 60,7 61,3 60,9 61,4 61,7 61,8 61,7 61,7 61,5 61,3 61,5 61,1 61,4 61,4 61,3 61 61,5 61 60,9 60,9 60,6 „m” = uruchamianie. Norm. moment obrotowy % 29,6 28,8 27,8 20,3 19,6 19,7 18,7 17,7 8,7 1,4 5,9 8,1 45,8 31,5 22,3 21,7 21,9 22,2 31 31,3 31,7 22,8 12,6 15,2 32,6 23,1 19,4 10,8 10,2 „m” „m” „m” 12,4 5,3 13,1 29,6 28,9 27,1 27,3 20,6 13,9 13,4 26,1 23,7 32,1 33,5 34,1 17 2,5 5,9 14,9 17,2 „m” „m” 8,8 8,8 18 13 3,7 3,1 4,7 4,1 Czas Norm. prędkość s 1677 1678 1679 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699 1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709 1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719 1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729 1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739 % 60,6 60,6 60,7 60,6 60,1 60,5 60,4 59,9 59,6 59,6 59,9 59,9 59,8 59,4 59,5 59,6 59,4 60,9 60,5 60,1 60,1 60,5 60 60 60 60,1 59,9 59,4 59,5 59,5 59,5 59,4 59,6 59,5 60,1 59,4 59,8 59,9 60,1 59,6 59,6 59,4 59,6 60,1 60,2 59,4 60,3 59,9, 60,2 60,3 60,4 60,6 60,8 60,9 60,9 60,7 60,9 61,1 61,1 61 61 60,6 60,9 Norm. moment obrotowy % 6,7 12,8 11,9 12,4 12,4 12 11,8 12,4 12,4 9,1 0 20,4 4,4 3,1 26,3 20,1 35 22,1 12,2 11 8,2 6,7 5,1 5,1 9 5,7 8,5 6 5,5 14,2 6,2 10,3 13,8 13,9 18,9 13,1 5,4 2,9 7,1 12 4,9 22,7 22 17,4 16,6 28,6 22,4 20 18,6 11,9 11,6 10,6 16 17 16,1 11,4 11,3 11,2 25,6 14,6 10,4 „m” „m” Czas Norm. prędkość s 1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749 1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759 1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769 1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779 1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789 1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799 1800 % 60,8 59,9 59,8 59,1 58,8 58,8 58,2 58,5 57,5 57,9 57,8 58,3 57,8 57,5 58,4 58,1 58,8 58,3 58,3 59 58,2 57,9 58,5 57,4 58,2 58,2 57,3 58 57,5 57,4 58,8 57,7 58,4 58,4 59 59 58,8 58,8 59,1 59,4 59,6 50 40 30 20 10 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Norm. moment obrotowy % 4,8 „m” „m” „m” „m” „m” „m” 14,3 4,4 0 20,9 9,2 8,2 15,3 38 15,4 11,8 8,1 5,5 4,1 4,9 10,1 7,5 7 6,7 6,6 17,3 11,4 47,4 28,8 24,3 25,5 35,5 29,3 33,8 18,7 9,8 23,9 48,2 37,2 29,1 25 20 15 10 5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 356 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Graficzną reprezentację schematu dynamometru ETC przedstawiono na rysunku 5. Rysunek 5 Wykres odczytów dynamometru w badaniu ETC 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 357 Dodatek 4 PROCEDURY POMIARU I POBIERANIA PRÓBEK 1. WPROWADZENIE Zanieczyszczenia gazowe, pyłowe i zadymienie spalin emitowane przez silnik przedłożony do badania mierzy się metodami opisanymi w załączniku V. Odpowiednie punkty załącznika V opisują zalecane układy analityczne mierzenia emisji zanieczyszczeń gazowych (pkt 1), zalecane układy rozcieńczania pyłów i układy pobierania próbek (pkt 2) oraz zalecane dymomierze do pomiaru zadymienia spalin (pkt 3). W przypadku badania ESC poziomy zanieczyszczeń gazowych ustala się z nieoczyszczonych spalin. Fakul- tatywnie można je ustalić z rozcieńczonych spalin, jeżeli do wyznaczenia pyłów używa się układu peł- nego rozcieńczania spalin. Pyły ustala się albo w układzie częściowego rozcieńczania przepływu, albo peł- nego rozcieńczania przepływu. W przypadku badania ETC dla ustalenia emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych wykorzystuje się wyłącznie układ pełnego rozcieńczania przepływu i uznaje się go za układ odniesienia. Jednakże służba techniczna może zatwierdzić układy częściowego rozcieńczania przepływu, jeżeli udowodniona jest ich równoważność zgodnie z ppkt 6. 2 załącznika I oraz, jeżeli służba techniczna otrzyma szczegółowy opis oceny danych i procedur obliczeniowych. 2. DYNAMOMETR I URZĄDZENIA KOMORY DO BADAŃ Do badania poziomu emisji z silników za pomocą dynamometru używa się następujących urządzeń. 2. 1. Dynamometr silnika Wykorzystuje się dynamometr silnika o odpowiednich właściwościach umożliwiających wykonanie cykli badań opisanych w dodatkach 1 i 2 do niniejszego załącznika. Układ mierzenia prędkości musi się charak- teryzować dokładnością odczytu rzędu ± 2 %. Układ pomiaru momentu obrotowego charakteryzuje się dokładnością odczytu rzędu ± 3 % w zakresie > 20 % pełnej skali oraz dokładnością odczytu rzędu ± 0,6 % pełnej skali w zakresie ≤ = 20 % pełnej skali. 2. 2. Inne przyrządy W zależności od potrzeb wykorzystuje się przyrządy pomiarowe do mierzenia zużycia paliwa, zużycia powietrza, temperatury chłodziwa i smaru, ciśnienia spalin oraz spadku ciśnienia na przewodzie wloto- wym, temperatury spalin, temperatury powietrza wlotowego, ciśnienia atmosferycznego, wilgotności i temperatury paliwa. Przyrządy te spełniają wymagania przedstawione w tabeli 8: Tabela 8 Dokładność przyrządów pomiarowych Przyrząd pomiarowy Dokładność Zużycie paliwa Zużycie powietrza ± 2 % maksymalnej wartości silnika ± 2 % maksymalnej wartości silnika Temperatury ≤ 600 K (327 °C) ± 2 K bezwzględnego Temperatury > 600 K (327 °C) ± 1 % odczytu Ciśnienie atmosferyczne Ciśnienie spalin Spadek ciśnienia wlotowego Inne ciśnienia Wilgotność względna Wilgotność bezwzględna ± 0,1 kPa bezwzględnego ± 0,2 kPa bezwzględnego ± 0,05 kPa bezwzględnego ± 0,1 kPa bezwzględnego ± 3 % bezwzględnego ± 5 % odczytu 358 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 2. 3. Przepływ spalin Do obliczenia poziomu emisji zanieczyszczeń w nieoczyszczonych spalinach niezbędne jest poznanie poziomu przepływu spalin (patrz ppkt 4. 4 dodatku 1). Dla ustalenia przepływu spalin można wykorzys- tać jedną z metod podanych poniżej: a) Bezpośredni pomiar przepływu spalin przez dyszę przepływową lub równoważny układ analityczny; b) Pomiar przepływu powietrza i przepływu paliwa za pomocą właściwych układów analitycznych i obli- czania przepływu spalin w oparciu o poniższe równanie: GEXHW = GAIRW + GFUEL(dla masy mokrych spalin) Dokładność wyznaczania przepływu spalin wynosi ± 2,5 % odczytu lub więcej. 2. 4. Przepływ rozcieńczonych spalin Do obliczenia poziomów emisji w rozcieńczonych spalinach przy wykorzystaniu układu rozcieńczania pełnego przepływu (obowiązkowo dla ETC), niezbędne jest poznanie przepływu rozcieńczonych spalin (patrz dodatek 2 ppkt 4. 3). Wskaźnik łącznej masy przepływu rozcieńczonych spalin (GTOTW) lub łączną masę ogólną rozcieńczonych spalin w cyklu (MTOTW) mierzy się za pomocą PDP lub CFV (załącznik V ppkt 2. 3. 1). Dokładność wynosi ± 2 % odczytu lub więcej i ustala się ją zgodnie z przepisami załącznika III doda- tek 5 ppkt 2. 4. 3. USTALANIE POZIOMU EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH 3. 1. Ogólne specyfikacje analizatora Analizatory charakteryzują się zakresem pomiaru odpowiadającym dokładności wymaganej do mierzenia stężeń zanieczyszczeń gazowych w spalinach (ppkt 3. 1. 1). Zaleca się, aby analizatory działały tak, aby zmierzone stężenia mieściły się w zakresie między 15 % i 100 % pełnej skali. Dopuszcza się użycie układów odczytu, jeżeli układy odczytu (komputery, rejestratory danych) charakte- ryzują się wystarczającą dokładnością i rozdzielczością poniżej 15 % pełnej skali. W takim przypadku należy przeprowadzić dodatkową kalibrację punktów leżących w odległości przynajmniej 4 niezerowych przedziałów nominalnych w celu zapewnienie dokładności krzywych kalibracji zgodnie z załącznikiem III dodatek 5 ppkt 1. 5. 5. 2. Aby ograniczyć dodatkowe błędy, kompatybilność elektromagnetyczna (EMC) urządzeń musi odpowia- dać wyznaczonemu poziomowi. 3. 1. 1. Błąd pomiarowy Ogólny błąd pomiarowy, włączając czułość poprzeczną innych gazów (patrz załącznik III dodatek 5 ppkt 1. 9) nie przekracza ± 5 % odczytu lub ± 3,5 % pełnej skali w zależności od tego, która z tych war- tości jest niższa. W przypadku stężeń poniżej 100 ppm, błąd pomiarowy nie przekracza ± 4 ppm. 3. 1. 2. Powtarzalność Powtarzalność, ustalona na poziomie 2,5 raza odchylenia standardowego 10 powtarzalnych reakcji na podaną kalibrację lub zakres gazu, nie może być wyższa niż ± 1 % pełnej skali odpowiadającej każdemu zakresowi powyżej 155 ppm (lub ppmC), albo ± 2 % każdego zakresu poniżej 155 ppm (lub ppmC). 3. 1. 3. Hałas Szczytowa reakcja analizatora na punkt zerowy i kalibrację gazu zakresowego w odcinku 10 sekundo- wym nie przekracza 2 % pełnej skali wszystkich wykorzystywanych zakresów. 3. 1. 4. Odchylenie zerowe Odchylenie zerowe w ciągu godziny jest niższe niż 2 % pełnej skali najniższego z wykorzystywanych zakresów. Reakcję zerową określa się jako średnią reakcję, włączając hałas, na gaz zerowy w przedziale cza- sowym 30 sekund. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 359 3. 1. 5. Odchylenie zakresu Odchylenie zakresu w ciągu godziny musi wynosić mniej niż 2 % pełnej skali na najniższym wykorzys- tywanym zakresie. Zakres określa się jako różnicę między reakcją zakresu oraz reakcją zerową. Reakcję zakresu określa się jako średnią reakcję, uwzględniając hałas, na gaz zakresowy w przedziale czasowym 30 sekund. 3. 2. Suszenie gazu Zastosowanie fakultatywnego urządzenia do suszenia gazu ma minimalny wpływ na stężenie mierzonych gazów. Osuszacze chemiczne nie są dopuszczalną metodą usuwania wody z próbki. 3. 3. Analizatory Ppkt 3. 3. 1-3. 3. 4 opisują zalecane zasady pomiaru. Szczegółowy opis układu pomiarowego przedstawiono w załączniku V. Mierzone gazy analizuje się w oparciu o wymienione przyrządy. W przypadku analiza- torów nieliniowych dopuszcza się używanie obwodów liniujących. 3. 3. 1. Analiza tlenku węgla (CO) Analizator tlenku węgla jest analizatorem działającym w oparciu o metodę bezrozproszeniową strumienia podczerwieni (NDIR). 3. 3. 2. Analiza dwutlenku węgla (CO2) Analizator dwutlenku węgla jest analizatorem działającym w oparciu o metodę bezrozproszeniową stru- mienia podczerwieni (NDIR). 3. 3. 3. Analiza węglowodorów (HC) Dla silników Diesla i silników napędzanych LPG analizator węglowodorów jest wykrywaczem działają- cym w oparciu o metodę wykrywania jonizacji ogrzanego płomienia (HFID), w którym wykrywacz, zawo- ry, przewody, itd. ogrzewane są po to, by utrzymać temperaturę gazu na poziomie 463 K ± 10 K (190 ± 10 °C). W przypadku silników napędzanych NG analizator węglowodoru może być analizatorem działającym w oparciu o wykrywanie jonizacji płomienia nieogrzanego (FID), w zależności od zastosowa- nej metody (patrz załącznik V ppkt 1. 3). 3. 3. 4. Analiza węglowodorów niemetanowych (NMHC) (wyłącznie silniki gazowe napędzane NG) Węglowodory niemetanowe wyznacza się za pomocą jednej z poniższych metod: 3. 3. 4. 1. Metoda chromatografii gazowej (GC) Węglowodory niemetanowe wyznacza się przez odjęcie metanu analizowanego za pomocą chromatografu gazowego (GC) kondycjonowanego w temperaturze 423 K (150 °C) od węglowodorów zmierzonych zgod- nie z ppkt 3. 3. 3. 3. 3. 4. 2. Metoda odcinania węglowodorów niemetanowych (NMC) Wyznaczanie próbki częściowej niezawierającej metanu przeprowadza się przy ogrzanym NMC, działają- cym w ciągu z FID, zgodnie z ppkt 3. 3. 3 przez odjęcie metanu od zmierzonych węglowodorów. 3. 3. 5. Analiza tlenków azotu (NOx) Analizator tlenków azotu jest wykrywaczem luminescencyjnym (CLD) lub podgrzewanym wykrywaczem luminescencyjnym (HCLD) z katalizatorem NO2/NO, jeżeli pomiaru dokonuje się w stanie suchym. Jeżeli pomiaru dokonuje się w stanie mokrym, wykorzystuje się detektor HCLD z katalizatorem utrzymywanym w temperaturze 328 K (55 °C), pod warunkiem że uzyska się zadowalający poziom hartowania w wodzie (patrz załącznik III dodatek 5 ppkt 1. 9. 2. 2). 3. 4. Pobieranie próbek emisji zanieczyszczeń gazowych 3. 4. 1. Nieoczyszczone spaliny (wyłącznie ESC) Sondy do pobierania próbek emisji zanieczyszczeń gazowych instaluje się w odległości 0,5 m lub w odle- głości stanowiącej trzykrotność średnicy rury wylotowej spalin w zależności od tego, która z tych warto- ści jest wyższa, zgodnie z kierunkiem wylotu układu spalin i wystarczająco blisko silnika, aby zapewnić temperaturę spalin na sondzie rzędu przynajmniej 343 K (70 °C). 360 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 W przypadku silnika wyposażonego w kilka cylindrów z rozgałęzionym przewodem wydechowym wlot próbnika należy umieścić wystarczająco daleko od strony odpowietrzonej, tak aby zapewnić reprezenta- tywność próbki uśrednionych poziomów emisji spalin ze wszystkich cylindrów. W silnikach wyposażo- nych w kilka cylindrów o zróżnicowanych przewodach wydechowych, takich jak silniki o konfiguracji kli- nowej, dopuszcza się pobieranie próbki z każdej z grup oddzielnie i obliczanie średniego poziomu emisji spalin. Można wykorzystywać także inne metody łączone z metodami omówionymi powyżej. Do obli- czania poziomów emisji spalin wykorzystuje się ogólny przepływ spalin. Jeżeli silnik wyposażony jest w układ oczyszczania spalin, próbkę spalin pobiera się przed układ oczysz- czania spalin. 3. 4. 2. Rozcieńczone spaliny (obowiązkowe dla ETC, fakultatywne dla ESC) Rura wydechowa zainstalowana między silnikiem a układem rozcieńczania pełnego przepływu spełnia wymagania załącznika V ppkt 2. 3. 1, EP. Sonda(-y) do pobierania próbek emisji zanieczyszczeń gazowych instaluje się w tunelu rozcieńczania w punkcie gdzie powietrze rozcieńczające i spaliny są dobrze wymieszane oraz w pobliżu sondy do pobie- rania próbek pyłów. W przypadku ETC pobieranie próbek można przeprowadzić na dwa sposoby: — próbki zanieczyszczeń gromadzi się w filtrach workowych do pobierania próbek i mierzy po zakoń- czeniu badania; — próbki zanieczyszczeń pobiera się w sposób ciągły i łączy w cyklu; metoda ta jest metodą obowiąz- kową dla HC i NOx. 4. USTALENIE POZIOMU EMISJI PYŁÓW Wyznaczanie pyłów wymaga układu rozcieńczania. Rozcieńczanie można przeprowadzić za pomocą układu rozcieńczania przepływu częściowego (wyłącznie ESC) lub układu rozcieńczania przepływu peł- nego (obowiązkowe dla ETC). Objętość przepływu układu rozcieńczania musi być odpowiednio duża, aby całkowicie wykluczyć zbieranie się wody w układach rozcieńczania i pobierania próbek oraz zapewnić utrzymanie temperatury rozcieńczonych spalin na obsadkach filtra rzędu lub poniżej 325 K (52 °C). Dopuszcza się osuszanie powietrza rozcieńczającego przed wprowadzeniem go do układu rozcieńczania, a jest to szczególnie przydatne jeżeli wilgotność powietrza rozcieńczającego jest wysoka. Temperatura powietrza rozcieńczającego powinna wynosić 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C). Jeżeli temperatura otoczenia jest niższa niż 293 K (20 °C), zaleca się wstępne ogrzanie powietrza rozcieńczającego powyżej górnego limitu temperatury rzędu 303 K (30 °C). Jednakże temperatura powietrza rozcieńczającego przed wpro- wadzeniem go do tunelu rozcieńczania nie może przekraczać 325 K (52 °C). Układ częściowego rozcieńczania spalin musi być zaprojektowany w taki sposób, by dzielił strumień spa- lin na dwie części, z których mniejsza część jest rozcieńczana powietrzem i wykorzystywana do mierzenia emisji pyłów. W tym przypadku najważniejsze jest jak najbardziej dokładne wyznaczenie współczynnika rozcieńczenia. Można zastosować różne metody rozdziału strumienia spalin, w których rodzaj rozdziału w znacznym stopniu określa wykorzystywane urządzenia pomiarowe oraz procedury (załącznik V ppkt 2. 2). Sondę do pobierania próbek pyłów instaluje się w pobliżu sondy do pobierania próbek pozio- mów emisji zanieczyszczeń gazowych, a instalacja jest zgodna z przepisami ppkt 3. 4. 1. Do wyznaczenia masy pyłów wymagany jest układ pobierania próbek pyłów, filtry próbek pyłów, waga mikrogramowa oraz komora wagowa ze sterowaniem temperaturą i wilgotnością. Do pobierania próbek pyłów w całym cyklu badania stosuje się metodę pojedynczego filtra, wykorzystu- jącą jedną parę filtrów (patrz ppkt 4. 1. 3). W przypadku ESC szczególną uwagę należy zwrócić na czasy pobierania próbek oraz przepływy w fazie pobierania próbek. 4. 1. Filtry do pobierania próbek pyłów 4. 1. 1. Specyfikacja filtra Wymagane są filtry wykonane z włókna szklanego powlekanego fluoropochodnymi węglowodorów lub filtry z membraną w stanie fluoropochodnych węglowodorów. Wszystkie typy filtrów powinny się charak- teryzować 0,3 μm DOP (dioktyloftalan) sprawnością zbierania przynajmniej 95 % objętości gazu między 35 a 80 cm/s. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 361 4. 1. 2. Rozmiar filtra Filtry pyłów muszą mieć minimalną średnicę 47 mm (37 mm średnicy plamki). Akceptowalne są filtry o większej średnicy (ppkt 4. 1. 5). 4. 1. 3. Filtry główne i dodatkowe Próbkę rozcieńczonych spalin pobiera się podczas sekwencji badania z pary filtrów umieszczonych w sze- regu (jednego filtra głównego i jednego filtra dodatkowego). Filtr dodatkowy umieszcza się nie dalej niż 100 mm od filtra głównego i nie powinien się on stykać z filtrem głównym. Filtry można ważyć oddziel- nie lub jako parę filtrów umieszczonych sąsiadująco względem siebie, od strony plamki. 4. 1. 4. Prędkość na licu filtra Należy osiągnąć prędkość gazów na licu filtra 35-80 cm/s. Wzrost spadku ciśnienia między początkiem i końcem badania nie powinien wynosić więcej niż 25 kPa. 4. 1. 5. Obciążenie filtra Zalecane minimalne obciążenie filtra w obszarze plamki powinno wynieść 0,5 mg/1 075 mm2. W tabeli 9 podano wartości dotyczące najpopularniejszych rozmiarów filtra. Tabela 9 Zalecane obciążenia filtra Średnica filtra (mm) Zalecana plamka (mm) Zalecane obciążenie minimalne (mg) 47 70 90 110 37 60 80 100 0,5 1,3 2,3 3,6 4. 2. Specyfikacje komory wagowej i wagi analitycznej 4. 2. 1. Warunki komory wagowej Temperatura komory (lub pomieszczenia), w którym kondycjonuje się i waży filtry do pobierania próbek pyłów utrzymuje się w zakresie 295K ± 3 K (22 °C ± 3 °C) podczas kondycjonowania i ważenia wszyst- kich filtrów. Wilgotność należy utrzymywać w punkcie roszenia 282,5 K ± 3 K (9,5 °C ± 3 °C), a wilgot- ność względna powinna wynosić 45 % ± 8 %. 4. 2. 2. Ważenie filtra odniesienia Otoczenie komory (lub pomieszczenia) jest wolne od zanieczyszczeń powietrza otaczającego (takich jak kurz), które osadzałyby się na filtrach pyłów podczas ich stabilizowania. Dopuszcza się odchylenia od specyfikacji warunków pomieszczenia wagowego podane w ppkt 4. 2. 1, jeżeli trwają one nie dłużej niż 30 minut. Przed wprowadzeniem filtrów do komory wagowej komora wagowa powinna spełniać wymagane specyfikacje. W ciągu 4 godzin przed ważeniem filtra (pary filtrów), a najchętniej podczas ważenia filtra (pary) do pobierania próbek, należy zważyć przynajmniej dwa nieużywane filtry odniesienia lub pary fil- trów odniesienia. Są to filtry o tej samej wielkości i wykonane z tego samego tworzywa, co filtry do pobie- rania próbek. Jeżeli średnia waga filtrów odniesienia (par filtrów odniesienia) zmienia się podczas kolejnego ważenia fil- tra o więcej niż ± 5 % (± 7,5 % na parę filtrów) o zalecanym obciążeniu minimalnym (ppkt 4. 1. 5. ), wtedy wszystkie filtry do pobierania próbek należy odrzucić i powtórzyć badanie poziomów emisji. Jeżeli nie są spełnione kryteria stabilności komory wagowej podane w ppkt 4. 2. 1, ale ważony filtr odnie- sienia (para) spełnia powyższe kryteria, producent silnika ma możliwość akceptacji wagi filtra do pobie- rania próbek lub zaniechania badań, wyregulowania układu sterowania komory wagowej i powtórzenia badań. 362 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 4. 2. 3. Waga analityczna Waga analityczna wykorzystywana do ustalenia wagi wszystkich filtrów charakteryzuje się dokładnością (odchylenie standardowe) rzędu 20 μg oraz rozdzielczością 10 μg (1 cyfra = 10 μg). Dla filtrów o średnicy mniejszej niż 70 mm, poziom dokładności i rozdzielczości powinien wynosić odpowiednio 2 μg i 1 μg. 4. 3. Dodatkowe specyfikacje pomiaru emisji pyłów Wszystkie części układu rozcieńczania i układu pobierania próbek od przewodu wylotowego do obsadki filtra, stykające się z nieoczyszczonymi i rozcieńczonymi spalinami muszą być tak zaprojektowane, aby jak najbardziej ograniczyć osadzanie się lub przemianę pyłów. Wszystkie części muszą być wykonane z materiałów przewodzących elektryczność, niewchodzących w reakcję ze składnikami spalin i należy je uziemić w celu wyeliminowania wpływu pola elektrycznego. 5. USTALENIE POZIOMU ZADYMIENIA Niniejszy punkt zawiera specyfikacje obowiązkowych i fakultatywnych urządzeń badawczych wykorzys- tywanych dla potrzeb badania ELR. Zadymienie mierzy się dymomierzem z trybem odczytu współczyn- nika i pochłaniania światła. Trybu odczytu używa się do kalibrowania i sprawdzania dymomierza. War- tości zadymienia w cyklu badania mierzy się w trybie odczytu współczynnika pochłaniania światła. 5. 1. Wymagania ogólne Badanie ELR wymaga użycia układu pomiaru zadymienia i przetwarzania danych obejmującego trzy zespoły funkcyjne. Zespoły te muszą być zintegrowane w jednej części lub dostarczone jako wzajemnie połączone części układu. Trzy jednostki funkcyjne to: — Dymomierz spełniający wymagania załącznika V pkt 3. — Jednostka przetwarzania danych zdolna do wykonania funkcji opisanych w załączniku III dodatek 1 pkt 6. — Drukarka lub jednostka przechowywania danych elektronicznych, nagrywająca i wskazująca wyma- gane wartości zadymienia podane w załączniku III dodatek 1 ppkt 6. 3. 5. 2. Wymagania szczególne 5. 2. 1. Liniowość Liniowość mieści się w granicach wartości ± 2 % zadymienia. 5. 2. 2. Przesunięcie zerowe Przesunięcie zerowe na jedną godzinę nie przekracza ± 1 % zadymienia. 5. 2. 3. Wyświetlanie i zakres dymomierza Zakres wyświetlania wynosi od 0-100 % nieprzezroczystości, a zakres odczytu 0,1 %. Zakres wyświetlania współczynnika pochłaniania światła wynosi 0-30 m-1 współczynnika pochłaniania światła, a dokładność odczytu powinna wynosić 0,01 m-1 współczynnika pochłaniania światła. 5. 2. 4. Czas reakcji przyrządu Czas reakcji fizycznej dymomierza nie przekracza 0,2 s. Czas reakcji fizycznej to różnica między czasem, w którym wynik z odbiornika reakcji natychmiastowej osiąga 10 i 90 % pełnego odchylenia, jeżeli nie- przezroczystość zmierzonego gazu zmienia się w czasie krótszym niż 0,1 s. Czas reakcji elektrycznej nie przekracza 0,05 s. Czas reakcji elektrycznej to różnica między czasem, w którym wynik z dymomierza osiąga 10 i 90 % pełnej skali w czasie krótszym niż 0,01 s, gdy źródło światła jest zakłócone lub całkowicie wyłączone. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 363 5. 2. 5. Neutralne filtry gęstości Każdy neutralny filtr gęstości użyty łącznie z kalibracją dymomierza, pomiarami liniowości lub ustawia- niem zakresu charakteryzuje się wartością ustaloną w granicach 1,0 % zadymienia. Wartość nominalna fil- tra musi być sprawdzana pod kątem jej dokładności przynajmniej raz w roku, używając odniesienia wła- ściwego dla normy krajowej lub międzynarodowej. Neutralne filtry gęstości są urządzeniami precyzyjnymi i można je bardzo łatwo uszkodzić podczas użyt- kowania. Ich używanie należy ograniczyć do minimum, a jeżeli ich użycie jest konieczne, należy je prze- prowadzać staranie, aby uniknąć zarysowania lub zanieczyszczenia filtra. 364 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 5 PROCEDURA KALIBRACJI 1. KALIBRACJA PRZYRZĄDÓW ANALITYCZNYCH 1. 1. Wprowadzenie Każdy analizator należy kalibrować tak często, jak jest to konieczne w celu spełnienia wymagań niniejszej dyrektywy dotyczących dokładności. W niniejszym punkcie opisano metodę kalibracji, która jest wyko- rzystywana w odniesieniu do analizatorów określonych w załączniku III dodatek 4 pkt 3 i załącznik V pkt 1. 1. 2. Gazy kalibracyjne Należy przestrzegać maksymalnego okresu przechowywania gazów kalibracyjnych. Należy odnotować datę upływu okresu ważności gazów kalibracyjnych podaną przez producenta. 1. 2. 1. Gazy czyste Wymagana czystość gazów jest określona limitami zanieczyszczenia podanymi poniżej. Do pracy należy udostępnić następujące gazy: Oczyszczony azot (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO) Oczyszczony tlen (Czystość > 99,5 % obj. O2) Mieszanka wodoru i helu (40 ± 2 % wodór, hel równoważny) (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2) Oczyszczone powietrze syntetyczne (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO) (Zawartość tlenu między 18-21 % obj. ) Oczyszczony propan lub CO do sprawdzenia CVS 1. 2. 2. Gazy kalibracyjne i zakresowe Są dostępne gazy o następującym składzie chemicznym: C3H8 i oczyszczone powietrze syntetyczne (patrz ppkt 1. 2. 1); CO i oczyszczony azot; NOx i oczyszczony azot (ilość NO2 znajdująca się w gazie kalibracyjnym nie może przekraczać 5 % zawar- tości NO); CO2 i oczyszczony azot CH4 i oczyszczone powietrze syntetyczne C2H6 i oczyszczone powietrze syntetyczne Uwaga: Dopuszcza się inne mieszanki gazów, pod warunkiem że gazy te nie wchodzą ze sobą w reakcję. Prawdziwe stężenie gazu kalibracyjnego i gazu zakresowego musi się mieścić w ± 2 % wartości nominal- nej. Wszystkie stężenia gazu kalibracyjnego przedstawia się w wartości objętościowej (procent objęto- ściowy lub objętość ppm). Gazy użyte do kalibracji i sprawdzenia zakresu można również uzyskać przez rozdzielenie gazów, roz- cieńczanie oczyszczonym N2 lub oczyszczonym powietrzem syntetycznym. Dokładność urządzenia mieszającego musi być taka, że stężenie rozcieńczonych gazów kalibracyjnych można ustalić w zakre- sie ± 2 %. 1. 3. Procedura eksploatacji analizatorów i układu pobierania próbek Procedura eksploatacji analizatorów następuje po rozpoczęciu i wykonaniu instrukcji roboczych zaleca- nych przez producenta przyrządu. Uwzględnia się wymagania minimalne przedstawione w ppkt 1. 4-1. 9. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 365 1. 4. Badanie nieszczelności Przeprowadza się badanie nieszczelności układu. Sondę odłącza się od układu wydechowego, a na koń- cach sondy umieszcza się zaślepki. Włącza się pompę analizatora. Po okresie wstępnej stabilizacji wszyst- kie czytniki przepływu powinny wskazywać zero. Jeżeli tak nie jest, sprawdza się i usuwa awarię ciągów pobierania próbek. Maksymalna, dopuszczalna wartość nieszczelności po stronie próżniowej kontrolowanego odcinka układu wynosi 0,5 % natężenia przepływu wykorzystywanego podczas pracy. Do ustalenia współczynników prze- pływów wykorzystywanych podczas pracy można wykorzystać analizatory przepływów i przepływy obejściowe. Inną metodą jest wprowadzenie zmiany stopnia stężenia na początku ciągu pobierania próbek od zera do pełnego zakresu gazu. Jeżeli po upływie właściwego czasu odczyt wskazuje stężenie niższe w porównaniu do stężenia wprowadzonego, wskazuje to na problemy z kalibracją lub nieszczelnością. 1. 5. Procedura kalibracji 1. 5. 1. Zespół przyrządów Zespół przyrządowy jest kalibrowany, a krzywe kalibracji sprawdzane względem gazów standardowych. Używa się tych samych współczynników przepływu gazów, które zastosowano podczas pobierania próbek spalin. 1. 5. 2. Czas rozruchu Czas rozgrzewania musi być zgodny z zaleceniami producenta. Jeżeli nie został określony, zalecany mini- malny czas rozgrzewania analizatorów wynosi dwie godziny. 1. 5. 3. Analizatory NDIR i HFID Analizator NDIR dostraja się stosownie do potrzeb, natomiast analizator płomienia spalania HFID zostaje zoptymalizowany (ppkt 1. 8. 1). 1. 5. 4. Kalibracja Należy skalibrować każdy zwykle wykorzystywany zakres roboczy. Wykorzystując oczyszczone powietrze syntetyczne (lub azot) analizatory CO, CO2, NOX i HC ustawia się na zero. Do analizatorów wprowadza się właściwe gazy kalibracyjne, odnotowuje się wartości i wyznacza krzywą kalibracji, zgodnie z ppkt 1. 5. 5. Należy ponownie sprawdzić regulację zerową i, jeżeli jest to konieczne, powtórzyć procedurę kalibracji. 1. 5. 5. Wyznaczanie krzywej kalibracji 1. 5. 5. 1. O g ó l n e w y t y c z n e Krzywą kalibracji analizatora wyznacza się w oparciu o przynajmniej pięć punktów kalibracji (wyłączając zero) rozłożonych możliwie jednolicie. Najwyższe stężenie nominalne musi być równe lub wyższe niż 90 % pełnej skali. Krzywą kalibracji oblicza się według metody najmniejszych kwadratów. Jeżeli uzyskany wynik algebraiczny jest wyższy od 3, liczba punktów kalibracji (w tym zero) musi być co najmniej równa tej wartości alge- braicznej plus 2. Krzywa kalibracji nie może odbiegać od wartości nominalnej każdego punktu kalibracji o więcej niż ± 2 % i o więcej niż ± 1 % pełnej skali w punkcie zerowym. W oparciu o krzywą kalibracji i punkty kalibracji możliwe jest zweryfikowanie, czy kalibrację przeprowa- dzono prawidłowo. Należy oznaczyć różne parametry charakterystyczne analizatora, w szczególności: — zakres pomiaru; — czułość; — datę przeprowadzenia kalibracji. 366 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 1. 5. 5. 2. Ka l i b r a c j a p o n i ż e j 1 5 % p e ł n e j s k a l i Krzywą kalibracji analizatora ustala się w oparciu o przynajmniej 4 dodatkowe punkty kalibracji (z wyłą- czeniem zera) ustawione w odległości nominalnej równo poniżej 15 % pełnej skali. Krzywą kalibracji oblicza się metodą najmniejszych kwadratów. Krzywa kalibracji nie może odbiegać od wartości nominalnej każdego punktu kalibracji o więcej niż ± 4 % i o więcej niż ± 1 % pełnej skali w punkcie zerowym. 1. 5. 5. 3. Metody a l t e r n a t y w n e Jeżeli można wykazać, że technologia alternatywna (np. komputer, przełącznik zakresu sterowany elek- tronicznie, itp. ) daje równoważną dokładność, można zastosować technologię alternatywną. 1. 6. Weryfikacja kalibracji Każdy zwykle wykorzystywany zakres roboczy jest sprawdzany przed każdą analizą zgodnie z procedurą podaną poniżej. Kalibracja jest sprawdzana za pomocą gazu zerowego i gazu zakresowego, których wartość nominalna wynosi powyżej 80 % pełnej skali zakresu pomiarowego. Jeżeli dla dwóch rozważanych punktów stwierdzona wartość nie różni się od deklarowanej wartości odnie- sienia o więcej niż ± 4 % pełnej skali, można zmodyfikować parametry nastawów. Jeżeli tak nie jest, należy wyznaczyć nową krzywą kalibracji, zgodnie z ppkt 1. 5. 5. 1. 7. Badanie wydajności katalizatora NOx Sprawność katalizatora używanego do przekształcenia NO2 na NO bada się jak przedstawiono w pkt 1. 7. 1- 1. 7. 8 (rysunek 6). 1. 7. 1. Rozpoczęcie badania Wykorzystując procedurę uruchamiania badania przedstawioną na rysunku 6 (patrz również załącznik III dodatek 4 ppkt 3. 3. 5) oraz procedurę przedstawioną poniżej, sprawność katalizatora można zbadać za pomocą ozonatora. 1. 7. 2. Kalibracja CLD i HCLD kalibruje się w najbardziej powszechnie stosowanym zakresie roboczym, zgodnie ze specy- fikacjami producenta, używając gazu zerowego i gazu zakresowego (zawartość NO musi wynosić około 80 % zakresu roboczego, a stężenie NO2 mieszanki gazu musi wynosić mniej niż 5 % stężenia NO). Ana- lizator NOx musi znajdować się w trybie NO, w którym gaz zakresowy nie przechodzi przez katalizator. Należy zanotować wskazane stężenia. 1. 7. 3. Obliczanie Sprawność katalizatora NOx oblicza się następująco: Wydajność (%) = (1 + a – b c – d) * 100 gdzie: a oznacza stężenie NOx zgodne z ppkt 1. 7. 6 b oznacza stężenie NOx zgodne z ppkt 1. 7. 7 c oznacza stężenie NO zgodne z ppkt 1. 7. 4 d oznacza stężenie NO zgodne z ppkt 1. 7. 5 1. 7. 4. Dodawanie tlenu Za pomocą rozgałęźnika T do przepływu gazu w sposób ciągły dodawany jest tlen lub powietrze obojętne do momentu gdy oznaczone stężenie osiągnie wartość o 20 % niższą niż oznaczone stężenie kalibracji przedstawione w ppkt 1. 7. 2 (analizator znajduje się w trybie NO). Odnotowuje się wskazane stężenie c. W czasie trwania całego procesu ozonator jest wyłączony. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 367 1. 7. 5. Uruchamianie ozonatora Włączony ozonator wytwarza ilość ozonu wystarczającą do obniżenia stężenia NO do około 20 % (mini- malnie 10 %) stężenia kalibracji podanego w ppkt 1. 7. 2. Odnotowuje się wskazane stężenie d (analizator znajduje się w trybie NO). 1. 7. 6. Tryb NOx Następnie analizator NO przełącza się na tryb NOx, tak aby mieszanka gazu (zawierająca NO, NO2, O2 i N2) przechodziła przez katalizator. Odnotowuje się wskazane stężenie a (analizator znajduje się w trybie NOx). 1. 7. 7. Wyłączanie ozonatora Ozonator należy wyłączyć. Mieszanka gazów opisana w ppkt 1. 7. 6 przechodzi przez katalizator do wykry- wacza. Odnotowuje się wskazane stężenie b (analizator znajduje się w trybie NOx). 1. 7. 8. Tryb NO Przy przełączeniu na tryb NO z wyłączonym ozonatorem, przepływ tlenu lub powietrza syntetycznego jest odcięty. Odczyt NOx z analizatora nie odbiega od wartości zmierzonej zgodnie z ppkt 1. 7. 2. o więcej niż ± 5 % (analizator znajduje się w trybie NO). 1. 7. 9. Przedział czasowy badania Sprawność katalizatora należy zbadać przed każdą kolejną kalibracją analizatora NOx. 1. 7. 10. Wymagania dotyczące sprawności Sprawność katalizatora musi być nie mniejsza niż 90 %, zaleca się jednak sprawność wyższą niż 95 %. Uwaga: Jeżeli przy analizatorze ustawionym na najbardziej powszechnie używany zakres, ozonator nie jest w stanie zapewnić redukcji z 80 % do 20 % zgodnie z ppkt 1. 7. 5, należy użyć najwyższego zakresu dającego możliwość redukcji. Rysunek 6 Schemat urządzenia sprawnościowego katalizatora NOx 1. 8. Ustawianie FID 1. 8. 1. Optymalizacja reakcji wykrywacza FID należy ustawić zgodnie z zaleceniami producenta przyrządu. Do zoptymalizowania reakcji na najbar- dziej powszechnie używanym zakresie roboczym wykorzystuje się propan znajdujący się w gazie zakre- sowym. 368 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Przy wartościach przepływu paliwa i powietrza ustawionych zgodnie z zaleceniami producenta do anali- zatora wprowadza się gaz zakresowy 350 ± 75 ppm C. Reakcję na dany przepływ paliwa ustala się z róż- nicy między reakcją gazu zakresowego, a reakcją gazu zerowego. Przepływ paliwa ustawia się przyros- towo powyżej lub poniżej specyfikacji producenta. Odnotowuje się reakcję zakresu i punktu zerowego na tych wartościach przepływu paliwa. Wykreśla się różnicę między reakcją zakresu i punktu zerowego, a przepływ paliwa dostosowuje do krzywej. 1. 8. 2. Współczynniki reakcji węglowodorów Analizator kalibruje się używając propanu znajdującego się w powietrzu i oczyszczonym powietrzu syn- tetycznym, zgodnie z ppkt 1. 5. Współczynniki reakcji ustala się podczas wprowadzenia analizatora do pracy i po głównych przedziałach roboczych. Współczynnik reakcji (Rf) dla niektórych odmian węglowodoru jest wskaźnikiem odczytu FID C1 stężenia gazu w cylindrze wyrażonym w ppm C1. Stężenie gazu wykorzystywanego podczas badania musi znajdować się na poziomie dającym reakcję około 80 % pełnej skali. Stężenie musi być znane z dokładnością do ± 2 % w odniesieniu do normy grawime- trycznej wyrażonej objętościowo. Ponadto cylinder gazu musi być wstępnie kondycjonowana przez 24 h w temperaturze 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C). Gazy używane podczas badania oraz zalecane zakresy współczynnika reakcji względnej są następujące: Metan i oczyszczone powietrze syntetyczne 1,00 < = Rf < = 1,15 Propylen i oczyszczone powietrze syntetyczne 0,90 < = Rf < = 1,10 Toluen i oczyszczone powietrze syntetyczne 0,90 < = Rf < = 1,10 Wartości te odpowiadają współczynnikowi reakcji (Rf) 1,00 dla propanu i oczyszczonego powietrza synte- tycznego. 1. 8. 3. Kontrola interferencji tlenu Kontrolę interferencji tlenu ustala się z chwilą wprowadzenia do pracy analizatora i po głównych prze- działach roboczych. Współczynnik reakcji określa się zgodnie z ppkt 1. 8. 2. zakres gazu używanego podczas badania i zale- cana wartość współczynnika reakcji względnej są następujące: Propan i azot 0,95 ≤ Rf ≤ 1,05 Wartość ta odpowiada współczynnikowi reakcji (Rf) 1,00 dla propanu i oczyszczonego powietrza synte- tycznego. Stężenie tlenu w powietrzu na palniku FID musi się mieścić w zakresie wartości ± 1 mol% stężenia tlenu w powietrzu palnika wykorzystanego podczas ostatniej kontroli wsadu tlenu. Jeżeli różnica jest większa, należy ponownie sprawdzić wsad tlenu i, jeżeli jest to konieczne, ponownie ustawić analizator. 1. 8. 4. Sprawność urządzeń odcinających węglowodory niemetanowe (NMC, wyłącznie dla silników gazowych napędzanych NG) NMC wykorzystuje się do usunięcia węglowodorów niemetanowych z próbki gazu poprzez utlenienie wszystkich węglowodorów z wyjątkiem metanu. W idealnych warunkach konwersja metanu wynosi 0 %, natomiast w przypadku innych węglowodorów reprezentowanych przez etan wynosi 100 %. Aby pomiar NMHC był dokładny, wyznacza się dwa poziomy sprawności wykorzystywane do obliczania współczyn- nika masy przepływu emisji NMHC (patrz załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3). 1. 8. 4. 1. Sp raw n o ś ć d l a m e t a n u Gaz używany do kalibracji metanu przepuszcza się przez FID za pomocą obejścia, lub bez obejścia NMC, należy zanotować oba stężenia. Sprawność wyznacza się następująco: gdzie: CEM = 1 – concw concw/o concw = stężenie HC przy CH4 przepływającym przez NMC concw/o = stężenie HC przy CH4 omijającym NMC 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 369 1. 8. 4. 2. Spraw n o ś ć d l a e t a n u Gaz używany do kalibracji etanu przepuszcza się przez FID za pomocą obejścia, lub bez obejścia NMC, należy zanotować oba stężenia. Sprawność wyznacza się następująco: CEE = 1 – concw concw/o gdzie: concw = stężenie HC przy C2H6 przepływającym przez NMC concw/o = stężenie HC przy C2H6 omijającym NMC 1. 9. Zakłócenia na analizatorach CO, CO2, i NOx Gazy znajdujące się w spalinach, inne niż gazy analizowane, mogą zakłócać odczyt na kilka sposobów. Zakłócenie dodatnie występuje w przyrządach NDIR, gdy gaz zakłócający daje ten sam efekt co gaz mie- rzony, ale w mniejszym stopniu. Zakłócenie ujemne występuje w przyrządach NDIR, gdy gaz zakłócający poszerza pasmo pochłaniania gazu zmierzonego oraz w przyrządach CLD, gdy gaz zakłócający osłabia promieniowanie. Przed pierwszym użyciem analizatora i po głównych przedziałach roboczych przepro- wadza się kontrolę zakłócenia zgodnie z ppkt 1. 9. 1 i 1. 9. 2. 1. 9. 1. Kontrola zakłócenia analizatora CO Woda i CO2 mogą zakłócać pracę analizatora CO. Dlatego gaz zakresowy CO2 o stężeniu 80-100 % peł- nej skali maksymalnego zakresu roboczego użyty podczas badania należy skroplić wodą w temperaturze pokojowej i odnotować reakcję analizatora. Reakcja analizatora nie może przekraczać 1 % pełnej skali dla zakresów równych lub wyższych od 300 ppm lub przekraczać 3 ppm dla zakresów poniżej 300 ppm. 1. 9. 2. Kontrole oziębiania analizatora NOx Dwa gazy istotne dla analizatorów CLD (i HCLD) to gazy oparowe CO2 i wody. Reakcje oziębiania dla tych gazów są proporcjonalne do ich stężeń i w związku z tym wymagają zastosowania technik badań umoż- liwiających wyznaczenie poziomu oziębiania przy najwyższych, oczekiwanych stężeniach zaobserwowa- nych podczas badań. 1. 9. 2. 1. K o n t r o l a o z i ę b i a n i a C O 2 Gaz zakresowy CO2 o stężeniu 80-100 % pełnej skali maksymalnego zakresu roboczego przepuszcza się przez analizator, a wartość CO2 odnotowuje się jako A. Następnie rozcieńcza się go za pomocą około 50 % gazu zakresowego NO i przepuszcza przez analizator NDIR i (H)CLD, a wartości CO2 i NO odnotowuje odpowiednio jako B i C. Następnie odcina się dopływ CO2 i przepuszcza przez analizator (H)CLD wyłącz- nie gaz zakresowy NO, a wartość NO odnotowuje jako D. Oziębienie, nieprzekraczające 3 % pełnej skali, oblicza się następująco: % oziębienie = [1 –( (C * A) (D * A) – (D * B))] * 100 gdzie: A oznacza nierozcieńczone stężenie CO2 zmierzone analizatorem NDIR w % B oznacza rozcieńczone stężenie CO2 zmierzone analizatorem NDIR w % C oznacza rozcieńczone stężenie NO zmierzone analizatorem (H)CLD w ppm D oznacza nierozcieńczone stężenie NO zmierzone analizatorem (H)CLD w ppm Można wykorzystać alternatywne metody rozcieńczania i obliczania wartości gazów zakresowych CO2 i NO, jak na przykład dynamiczne mieszanie/zestawianie mieszanki. 1. 9. 2. 2. K o n t r o l a o z i ę b i a n i a w o d y Kontrola ta dotyczy wyłącznie pomiarów stężenia gazu w stanie mokrym. Obliczenie oziębiania wody musi uwzględniać rozcieńczenie gazu zakresowego NO parą wodną oraz skalowanie stężenia pary wod- nej mieszanki do wartości oczekiwanej podczas badań. 370 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Gaz zakresowy NO o stężeniu 80-100 % pełnej skali normalnego zakresu roboczego przepuszcza się przez analizator (H)CLD, a wartość NO odnotowuje jako D. Następnie gaz zakresowy NO skrapla się wodą o temperaturze pokojowej i przepuszcza przez analizator (H)CLD, a wartość NO odnotowuje jako C. Wyzna- cza się bezwzględne ciśnienie robocze analizatora oraz temperaturę wody, a ich wartości odnotowuje odpowiednio jako E i F. Wyznacza się nasycenie ciśnienia prężności pary mieszanki odpowiadające tempe- raturze wody skraplającej F i odnotowuje jako G. Stężenie pary wodnej (H, w %) w mieszance oblicza się następująco: H = 100 * (G/E) Oczekiwaną wartość stężenia rozcieńczonego gazu zakresowego NO (w parze wodnej) (De) oblicza się następująco: De = D * (1 – H/100) W przypadku spalin z silników Diesla maksymalne stężenie pary wodnej w spalinach (Hm, w %), oczeki- wane podczas badania, należy wyznaczyć przyjmując założenie, że współczynnik atomu paliwa H/C ze stę- żenia nierozcieńczonego gazu zakresowego CO2 wynosi 1,8: 1, (A, zmierzone zgodnie z ppkt 1. 9. 2. 1) i oblicza się następująco: Hm = 0,9 * A Oziębienie wody nieprzekraczające 3 % oblicza się następująco: % Ozięziębie = 100 * ((De – C)/De) * (Hm/H) gdzie: De = oznacza oczekiwane stężenie NO w ppm C = oznacza rozcieńczone stężenie NO w ppm Hm = oznacza maksymalne stężenie pary wodnej w % H = oznacza rzeczywiste stężenie pary wodnej w % Uwaga: Dla tej procedury kontroli ważne jest, aby gaz zakresowy NO zawierał minimalne stężenie NO2, ponieważ stopień pochłaniania NO2 w wodzie nie został uwzględniony w obliczaniu oziębienia. 1. 10. Przedziały kalibracji Analizatory należy kalibrować zgodnie z ppkt 1. 5 przynajmniej co 3 miesiące, lub za każdym razem gdy przeprowadza się naprawę lub wymianę układu, która mogłaby wpłynąć na kalibrację. 2. KALIBRACJA UKŁADU CVS 2. 1. Informacje ogólne Układ CVS jest kalibrowany przy użyciu dokładnego miernika przepływu spełniającego normy krajowe i międzynarodowe oraz urządzenia oporowego. Przepływ przebiegający przez układ mierzy się przy róż- nych punktach oporu, mierzy się również parametry kontrolne układu i odnosi je do przepływu. Można wykorzystać różnego typu mierniki przepływu, np. skalibrowaną zwężkę przepływu, skalibrowany przepływomierz laminarny, skalibrowany przepływomierz turbinowy. 2. 2. Kalibracja pompy wyporowej (PDP) Wszystkie parametry pompy są mierzone równocześnie z parametrami przepływomierza podłączonego do pompy szeregowo. Obliczony współczynnik natężenia przepływu (w m3/min na wlocie pompy, ciś- nienie bezwzględne i temperatury) wykreśla się w odniesieniu do funkcji korelacji stanowiącej wartość szczególnego połączenia parametrów pompy. Następnie wyznacza się równanie liniowe przepływu pompy oraz funkcję korelacji. Jeżeli układ CVS wyposażono w napęd o zróżnicowanej prędkości, kalibrację prze- prowadza się oddzielnie dla każdego wykorzystywanego zakresu. Podczas kalibracji utrzymuje się stałą temperaturę. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 371 2. 2. 1. Analiza danych Współczynnik natężenia przepływu powietrza (Qs) w każdym punkcie oporu (najmniej 6 nastawów) obli- cza się w m3/min z danych przepływomierza wykorzystując metodę zalecaną przez producenta. Współ- czynnik natężenia przepływu powietrza następnie przelicza się na przepływ pompy (V0) w m3/obr. przy temperaturze i ciśnieniu bezwzględnym na wlocie pompy o wartościach następujących: gdzie: V0 = Qs n * T 273 * 101,3 pA Qs = współczynnik natężenia przepływu powietrza w warunkach standardowych wynosi (101,3 kPa, 273 K), m3/s T = temperatura na wlocie pompy, K pA = ciśnienie bezwzględne na wlocie pompy (pB − p1), kPa n = prędkość pompy, obr. /s Aby uwzględnić powiązania między odchyleniami ciśnienia na pompie oraz współczynnikiem ślizgu pompy, oblicza się funkcję korelacji (X0) między prędkością pompy, różnicą ciśnień między wlotem i wylo- tem pompy oraz ciśnieniem bezwzględnym wylotu pompy, następująco: gdzie: X0 = 1 n *√Δpp pA Δpp = różnica ciśnień między wlotem i wylotem pompy, kPa pA = bezwzględne ciśnienie wylotowe na wylocie pompy, kPa Aby wyznaczyć poniższe równanie kalibracji, stosuje się liniową metodę najmniejszych kwadratów: V0 = D0 – m * (X0) D0 i m oznaczają stałe punktu przecięcia i spadku, opisujące linie regresji. W przypadku układu CVS o zróżnicowanej prędkości, krzywe kalibracji wyznaczone dla różnych zakre- sów przepływu pompy są w przybliżeniu równoległe, a wartości punktu przecięcia (D0) wzrastają propor- cjonalnie do spadku zakresu przepływu pompy. Wartości wyliczone z równania muszą się mieścić w zakresie ± 0,5 % zmierzonej wartości V0. Wartości m będą inne dla różnych pomp. Dopływ pyłów z czasem spowoduje zwiększenie ślizgu pompy, zgodnie z dolnymi wartościami m. Dlatego kalibrację przeprowadza się podczas uruchamiania pompy, po głównej konserwacji oraz jeżeli ogólne sprawdzenie pompy (ppkt 2. 4. ) wykazuje zmianę współczynnika poślizgu. 2. 3. Kalibracja zwężki przepływu krytycznego (CFV) Kalibracja CFV opiera się na równaniu przepływu dla zwężki przepływu krytycznego. Jak przedstawiono poniżej, przepływ gazu jest funkcją ciśnienia wlotowego i temperatury: Qs = Kv * pA √T gdzie: Kv = współczynnik kalibracji pA = ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki, kPa T = temperatura na wlocie zwężki, K 2. 3. 1. Analiza danych Współczynnik natężenia przepływu powietrza (Qs) w każdym z punktów oporu (najmniej 8 punktów regulacji) oblicza się w m3/min w oparciu o dane z przepływomierza, wykorzystując metodę określoną przez producenta. Współczynnik kalibracji oblicza się w oparciu o dane kalibracji dla każdego z poniż- szych punktów regulacji: 372 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 gdzie: Kv = Qs * √T pA Qs = współczynnik natężenia przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), m3/s T = temperatura na wlocie zwężki, K pA = ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki, kPa Aby ustalić zakres przepływu krytycznego, Kv wykreśla się jako funkcję ciśnienia wlotowego zwężki. Dla przepływu krytycznego (niedrożności), Kv ma wartość względnie stałą. W miarę spadku ciśnienia (zwyż- kowanie próżni), zwężka udrażnia się i spada wartość Kv, co oznacza, że układ CFV jest eksploatowany poza dopuszczalnym zakresem. W przypadku co najmniej ośmiu punktów w obszarze przepływu krytycznego, oblicza się uśrednioną war- tość Kv i odchylenie standardowe. Odchylenie standardowe nie może przekraczać ± 0,3 % uśrednionej war- tości Kv. 2. 4. Weryfikacja całego układu Ogólną dokładność układu pobierania próbek CVS i układu analitycznego ustala się wprowadzając znaną masę zanieczyszczeń gazowych w układzie pracującym w normalnym trybie. Analizuje się substancję zanieczyszczającą i oblicza masę zgodnie z załącznikiem III dodatek 2 ppkt 4. 3, z wyjątkiem przypadku wykorzystywania propanu o współczynniku 0,000472 zamiast HC 0,000479. Można wykorzystać jedną z dwóch poniższych technik. 2. 4. 1. Pomiar za pomocą kryzy przepływu krytycznego Do układu CVS wprowadza się znaną ilość czystego gazu (tlenku węgla lub propanu) przez skalibrowaną kryzę przepływu krytycznego. Jeżeli ciśnienie wlotowe jest wystarczająco wysokie, współczynnik natęże- nia przepływu, który reguluje się za pomocą kryzy przepływu krytycznego, nie jest uzależniony od kryzy ciśnienia wylotowego ( = przepływu krytycznego). Układ CVS uruchamia się tak jak w przypadku badania normalnego poziomu emisji spalin na około 5-10 minut. Próbkę gazu analizuje się za pomocą zwykłych urządzeń (filtr workowy do pobierania próbek lub metoda łączenia) i oblicza masę gazu. Masa obliczona w ten sposób musi mieścić się w zakresie wartości ± 3 % znanej masy wstrzykniętego gazu. 2. 4. 2. Pomiar za pomocą techniki grawimetrycznej Masę małego cylindra wypełnionego tlenkiem węgla lub propanem ustala się z dokładnością do ± 0,01 grama. Układ CVS uruchamia się na około 5-10 minut tak jak podczas badania normalnego poziomu emi- sji spalin, jednocześnie wpuszczając do układu tlenek węgla lub propan. Ilość uwolnionego czystego gazu ustala się w oparciu o różnicę masy. Próbkę gazu należy zbadać za pomocą zwyczajnych urządzeń (filtr workowy do pobierania próbek lub metoda łączenia) i obliczyć masę gazu. W ten sposób ustalona masa musi się mieścić w granicach wartości ± 3 % znanej masy wstrzykniętego gazu. 3. KALIBRACJA UKŁADU POMIARU PYŁÓW 3. 1. Wprowadzenie Każdą część kalibruje się tak często jak jest to konieczne by spełnić wymagania dotyczące dokładności pod- ane w niniejszej dyrektywie. W niniejszym punkcie opisano metodę kalibracji stosowaną w odniesieniu do części wskazanych w załączniku III dodatek 4 pkt 4 i załączniku V pkt 2. 3. 2. Pomiar przepływu Kalibracja przepływomierzy gazu lub aparatury mierzącej przepływ spełnia normy międzynarodowe lub krajowe. Maksymalnie dopuszczalny błąd zmierzonej wartości mieści się w zakresie ± 2 % odczytu. Jeżeli przepływ gazu ustalany jest w oparciu o różnicę pomiaru przepływu, maksymalny błąd różnicy charakteryzuje się dokładnością GEDF rzędu ± 4 % (patrz również załącznik V ppkt 2. 2. 1, EGA). Można go obliczyć wyciągając średnią kwadratową błędów na każdym przyrządzie. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 373 3. 3. Sprawdzanie warunków przepływu częściowego W miarę potrzeb zakres prędkości spalin i wartości ciśnienia sprawdza się i reguluje zgodnie z wymaga- niami podanymi w załączniku V ppkt 2. 2. 1, EP. 3. 4. Przedziały kalibracji Aparaturę pomiaru przepływu kalibruje się przynajmniej co trzy miesiące, lub z chwilą przeprowadzania naprawy lub wymiany układu, która mogłaby wpłynąć na kalibrację. 4. KALIBRACJA URZĄDZEŃ MIERZĄCYCH ZADYMIENIE 4. 1. Wprowadzenie Dymomierz kalibruje się tak często jak jest to konieczne aby spełnić wymagania dotyczące dokładności podane w niniejszej dyrektywie. W niniejszym podpunkcie opisano metodę kalibracji stosowaną do części w załączniku III dodatek 4 pkt 5 i załączniku V pkt 3. 4. 2. Procedura kalibracji 4. 2. 1. Czas rozruchu Dymomierz rozgrzewa się i stabilizuje zgodnie z zaleceniami producenta. Jeżeli dymomierz wyposażono w układ oczyszczania powietrza zapobiegający zanieczyszczeniu optycznych czytników przyrządu, układ ten jest uruchamiany i regulowany zgodnie z zaleceniami producenta. 4. 2. 2. Wyznaczanie liniowości reakcji Liniowość dymomierza sprawdza się w trybie odczytu dymomierza zgodnie z zaleceniami producenta. Do dymomierza wprowadza się trzy filtry o gęstości obojętnej i znanej transmitacji, spełniające wymagania podane w załączniku III dodatek 4 ppkt 5. 2. 5, a wartość odnotowuje. Filtry o gęstości obojętnej muszą się charakteryzować nieprzezroczystością nominalną rzędu 10 %, 20 % i 40 %. Liniowość nie może odbiegać od wartości nominalnej filtra o gęstości obojętnej o więcej niż ± 2 %. Przed badaniem należy skorygować nieliniowość przekraczającą powyższą wartość. 4. 3. Przedziały kalibracji Dymomierz kalibruje się zgodnie z ppkt 4. 2. 2 przynajmniej co trzy miesiące lub z chwilą przeprowadza- nia naprawy lub wymiany układu, która mogłaby wpłynąć na kalibrację. 374 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 ZAŁĄCZNIK IV WŁAŚCIWOŚCI TECHNICZNE PALIWA WZORCOWEGO PRZEZNACZONEGO DO BADAŃ HOMOLOGACYJNYCH ORAZ SPRAWDZANIA ZGODNOŚCI PRODUKCJI 1. OLEJ NAPĘDOWY (1) Parametr Jednostka Wartości graniczne (2) Minimalna Maksymalna Liczba cetanowa (3) Gęstość przy 15 °C Destylacja: — 50 % punktu — 95 % punktu — końcowy punkt wrzenia Punkt zapłonu CFPP Lepkość przy 40 °C Policykliczne węglowodory aro- matyczne Zawartość siarki (5) Korozja miedzi Pozostałość koksowa Conradsona (10 % DR) Zawartość pyłu Zawartość wody Liczba zobojętnienia (kwas mocny) Stabilność utleniania (6) * Opracowywana jest nowa i lep- sza metoda pomiaru węglowo- dorów policyklicznych kg/m3 °C °C °C °C °C mm2/s %m/m mg/kg %m/m %m/m %m/m mg KOH/g mg/ml 52 833 245 345 — 55 — 2,5 3,0 — — — — — — — Metoda badania Publikacja EN-ISO 5165 EN-ISO 3675 1998 (4) 1995 EN-ISO 3405 EN-ISO 3405 EN-ISO 3405 EN 27719 EN 116 EN-ISO 3104 IP 391* 1998 1998 1998 1993 1981 1996 1995 pr. EN-ISO/DIS 14596 1998 (4) EN-ISO 2160 1995 EN-ISO 10370 EN-ISO 6245 EN-ISO 12937 1995 1995 54 837 — 350 370 — – 5 3,5 6,0 300 1 0,2 0,01 0,05 0,02 0,025 ASTM D 974-95 1998 (4) EN-ISO 12205 1996 % m/m — — EN 12916 [1997] (4) (1) Jeśli konieczne jest obliczenie sprawności cieplnej silnika lub pojazdu, wartość ciepła spalania oblicza się ze wzoru: Energia rozporządzalna (ciepło spalania)(netto)w MJ/kg = (46,423–8,792d gdzie: d = gęstość przy 15˚C x = stosunek do masy wody (% dzielony przez 100) y = stosunek do masy pyłu (% dzielony przez 100) s = stosunek do masy siarki (% dzielony przez 100). 2 + 3,170d)(1–(x + y + s)) + 9,420s –2,499x (2) Wartości podane w specyfikacji są „wartościami rzeczywistymi”. Podczas wyznaczania wartości granicznych zastosowano warunki normy ISO 4259, Produkty naftowe – Wyznaczanie i stosowanie danych precyzyjnych w odniesieniu do metod badania, natomiast podczas ustalania wartości minimalnej uwzględniono różnicę minimalną 2R powy- żej zera; podczas ustalania wartości minimalnej i maksymalnej uwzględniono różnicę minimalną 4R (R = powtarzalność). Bez względu na ten pomiar, niezbędny ze względów statystycznych, producent paliwa powinien dążyć do wartości zerowej, jeżeli oznaczona wartość maksymalna wynosi 2R oraz w odniesieniu do cytowanych maksymalnych i minimalnych wartości granicznych. Jeżeli konieczne jest wyjaśnienie czy paliwo spełnia wymagania specyfikacji, stosuje się warunki normy ISO 4259. (3) Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny z wymaganiami dotyczącymi minimalnego zakresu 4R. Jednakże w przypadku sporu między dostawcą paliwa a użytkownikiem, do rozstrzygnięcia sporu stosuje się warunki normy ISO 4259 pod warunkiem przeprowadzenia pomiaru powtarzalności odpowiednią ilość razy, do uzyskania nie- zbędnej dokładności, zamiast przeprowadzania wyznaczania poszczególnych wartości. (4) Miesiąc publikacji zostanie podany w odpowiednim terminie. (5) Należy podać rzeczywistą zawartość siarki w paliwie wykorzystanym do badania. Ponadto zawartość siarki w paliwie wzorcowym wykorzystywanym do homologacji pojazdu lub silnika względem wartości granicznych podanych w załączniku I do niniejszej dyrektywy ppkt 6. 2. 1 tabela wiersz B musi wynosić maksymalnie 50 ppm. Możliwe szybko i nie później niż do 31 grudnia 1999 r. Komisja wprowadza zmiany do niniejszego załącznika odzwierciedlające uśrednioną zawartość siarki w paliwie podanym w załączniku IV do dyrektywy 98/70/WE. (6) Nawet jeżeli kontrolowana jest stabilność utleniania, okres przydatności do użycia jest ograniczony. Należy zasięgnąć opinii producenta dotyczącej okresu składowania i przydatności do użycia. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 375 2. GAZ ZIEMNY (NG) Na rynku europejskim dostępne są paliwa w dwóch zakresach: — zakres H, w którym paliwami wzorcowymi są paliwa G20 i G23, — zakres L, w którym paliwami wzorcowymi są paliwa G23 i G25. Właściwości paliw wzorcowych G20, G23 i G25 podano poniżej: Paliwo wzorcowe G20 Właściwości Jednostki Baza Limity Min. Max. Metoda badania Skład: Metan Bilans [Gazy obojętne + C2/C2+] N2 % mol 100 — Zawartość siarki mg/m3 (1) — 99 — — 100 1 ISO 6974 50 ISO 6326-5 (1) Wartość tę należy wyznaczyć w warunkach normalnych (293,2 K (20 °C) i 101,3 kPa). Paliwo wzorcowe G23 Właściwości Jednostki Baza Limity Min. Max. Metoda badania Skład: Metan Bilans Gazy obojętne + C2/C2+] N2 % mol Zawartość siarki mg/m3 (1) 92,5 — 7,5 — 91,5 — 6,5 — 93,5 1 8,5 50 ISO 6974 ISO 6326-5 (1) Wartość tę należy wyznaczyć w warunkach normalnych (293,2 K (20 °C) i 101,3 kPa). Paliwo wzorcowe G23 Właściwości Jednostki Baza Limity Min. Max. Metoda badania Skład: Metan Bilans [Gazy obojętne + C2/C2+] N2 % mol Zawartość siarki mg/m3 (1) 86 — 14 — 84 — 12 — 88 1 16 50 ISO 6974 ISO 6326-5 (1) Wartość tę należy wyznaczyć w warunkach normalnych (293,2 K (20 °C) i 101,3 kPa). 376 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 3. GAZ PŁYNNY (LPG) Parametr Jednostka Limity paliwa A Limity paliwa B Minimalne Maksymalne Minimalne Maksymalne Motor Liczba oktanowa Skład Zawartość C3 Zawartość C4 Olefiny Pozostałości po odparowaniu Ogólna zawartość siarki 93,5 93,5 48 48 0 % obj. % obj. % obj. mg/kg ppm wagowo (1) 83 13 9 52 52 12 50 50 87 17 15 50 50 Metoda bada- nia EN 589 załącznik B ISO 7941 NFM 41-015 EN 24260 Siarkowodór — Korozja miedzi Wartość znamionowa Woda 0 °C przy Brak Klasa 1 Brak ISO 8819 Klasa 1 ISO 6251 (2) Uwolniona Uwolniona Kontrola wzrokowa (1) Wartość tę należy wyznaczyć w warunkach normalnych 293,2 K (20 °C) i 101,3 kPa. (2) Metoda ta może niedokładnie wyznaczać obecność tworzyw korozyjnych, jeżeli próbka zawiera inhibitory korozyjne lub inne związki chemiczne zmniejszające korozyjność próbki miedzi. W związku z tym zabronione jest dodawanie takich związków do celów sprawdzenia odchylenia metody badania. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 377 ZAŁĄCZNIK V UKŁADY ANALITYCZNE I POBIERANIA PRÓBEK 1. USTALENIE POZIOMÓW EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH 1. 1. Wprowadzenie Podpunkt 1. 2 i rysunki 7 i 8 zawierają szczegółowe opisy zalecanych układów pobierania i analizowania próbek. Ponieważ poszczególne konfiguracje mogą dawać równoważne wyniki, nie jest wymagana dokładna zgodność z rysunkami 7 i 8. Do uzyskiwania informacji dodatkowych i wyznaczania funkcji części układów nie można używać dodatkowych części, takich jak przyrządy, zawory, zawory elektromagnetyczne, pompy i przełączniki. Inne części, które nie są potrzebne do utrzymania dokładności niektórych układów można wyłączyć, jeżeli ich wyłączenie jest uzasadnione względami technicznymi. Schemat przepływu układu analizy nieoczyszczonych spalin dla CO, CO2, NOx, HC (tylko ESC) Rysunek 7 1. 2. Opis układu analitycznego Układ analityczny do ustalania poziomów emisji zanieczyszczeń gazowych w nieoczyszczonych (rysunek 7, wyłącznie ESC) lub rozcieńczonych (rysunek 8, ETC i ESC) spalinach opisano w oparciu o wykorzystanie: — analizatora HFID do pomiaru węglowodorów; — analizatora NDIR do pomiaru tlenku węgla i dwutlenku węgla; — analizatora HCLD lub równorzędnego do pomiaru tlenków azotu; Próbkę z wszystkich części można pobrać za pomocą jednej sondy do pobierania próbek lub za pomocą dwóch sond do pomiaru próbek znajdujących się w pobliżu i wewnętrznie rozgałęzionych względem poszczególnych analizatorów. Należy sprawdzić czy w którymś z punktów układu analitycznego nie nastę- puje skraplanie składników spalin (w tym wody i kwasu siarkowego). 378 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Rysunek 8 Schemat przepływu układu analizy rozcieńczonych spalin dla CO, CO2, NOx, HC (ETC, fakultatywnie dla ESC) 1. 2. 1. Części rysunków 7 i 8 Przewód wylotowy EP Sonda do pobierania próbek spalin (wyłącznie rysunek 7) Zaleca się stosowanie sondy ze stali nierdzewnej o bezpośrednio uszczelnianym zakończeniu z wieloma otworami. Wewnętrzna średnica nie przekracza średnicy wewnętrznej ciągu próbkowania. Grubość ścianki sondy nie jest większa niż 1 mm. Istnieją przynajmniej trzy otwory umieszczone w trzech różnych płasz- czyznach poprzecznych o rozmiarze umożliwiającym przepływ o mniej więcej identycznej wielkości. Sonda musi przekraczać średnicę przewodu wylotowego poprzecznie o przynajmniej 80 %. Można wykorzystać jedną lub dwie sondy do pobierania próbek. Sonda SP2 do pobierania próbek rozcieńczonych spalin HC (wyłącznie rysunek 8) Sonda: — jest umieszczana w pierwszych 254-762 mm ogrzanego ciągu do pobierania próbek HSL1; — ma średnicę wewnętrzną rzędu przynajmniej 5 mm; — jest instalowana w tunelu rozcieńczania DT (patrz ppkt 2. 3 rysunek 20) w punkcie, w którym powietrze rozcieńczające i spaliny są dobrze wymieszane (np. około 10-krotnej wartości średnicy tunelu w kie- runku punktu, w którym spaliny wchodzą do tunelu rozcieńczania); — jest umieszczana w odpowiedniej odległości (poprzecznie) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strumieni lub wirów; — jest ogrzewana tak, aby zwiększyć temperaturę strumienia gazów do 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) na wyjściu sondy. Sonda SP3 do pobierania próbek rozcieńczonych spalin CO, CO2, NOx (wyłącznie rysunek 8) Sonda: — jest umieszczana na płaszczyźnie, na której umieszczono sondę SP 2; — jest umieszczana w odpowiedniej odległości (poprzecznie) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strumieni i wirów; — jest ogrzewana i izolowana na całej długości do temperatury minimalnej 328 K (55 °C) w celu zapobie- żenia skraplaniu wody. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 379 Ogrzewany ciąg HSL1 pobierania próbek Ciąg do pobierania próbek przesyła próbkę gazów z jednej sondy do punktu(-ów) rozdzielczego(-czych) i analizatora HC. Ciąg pobierania próbek: — ma minimalną średnicę wewnętrzną 5 mm i maksymalną średnicę wewnętrzną 13,5 mm; — jest wykonany ze stali nierdzewnej lub PTFE. — utrzymuje temperaturę ścianki 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) zmierzoną w każdym odcinku o kontro- lowanej temperaturze, jeżeli temperatura spalin na sondzie do pobierania próbek jest równa lub niższa niż 463 K (190 °C); — utrzymuje temperaturę ścianki wyższą niż 453 K (180 °C), jeżeli temperatura spalin na sondzie do pobie- rania próbek jest wyższa niż 463 K (190 °C); — utrzymuje temperaturę gazów 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) bezpośrednio przed ogrzewanym filtrem F2 i HFID; Ogrzewany ciąg HSL2 do pobierania próbek NOx Ciąg pobierania próbek: — utrzymuje temperaturę ścianki 328 K-473 K (55 °C-200 °C), na katalizatorze C, jeżeli używa się kąpieli chłodzącej B i na analizatorze, jeżeli nie używa się kąpieli chłodzącej B. — jest wykonany ze stali nierdzewnej lub PTFE. Ciąg SL do pobierania próbek CO i CO2 Ciąg musi być wykonany z PTFE lub ze stali nierdzewnej. Może być ogrzewany, lub nie. Dodatkowy filtr workowy BK (fakultatywny, wyłącznie rysunek 8) Do pobierania próbek stężeń w tle. Filtr workowy BG (fakultatywny, wyłącznie rysunek 8 CO i CO2) Do pobierania próbek stężeń próbki. Ogrzewany filtr wstępny F1 (fakultatywny) Temperatura powinna mieć tę samą wartość, co temperatura HSL1. Ogrzewany filtr F2 Filtr pobiera cząstki stałe z próbki gazów przed skierowaniem ich do analizatora. Temperatura ma tę samą wartość co temperatura HSL1. Filtr wymienia się w miarę potrzeb. Ogrzewana pompa P do pobierania próbek Pompę ogrzewa się do temperatury HSL1. HC Ogrzewany wykrywacz jonizacji płomienia (HFID) do wyznaczania zawartości węglowodorów. Tempera- turę utrzymuje się na poziomie 453 K-473 K (180 °C-200 °C). CO, CO2 Analizator NDIR do wyznaczania poziomu tlenku i dwutlenku węgla (fakultatywny do wyznaczania współ- czynnika rozcieńczania do pomiaru PT). NO Analizator CLD lub HCLD do wyznaczania poziomu tlenków azotu. Jeżeli używa się analizatora HCLD, utrzymymuje się go w temperaturze 328 K-473 K (55 °C-200 °C). Katalizator C Katalizator wykorzystuje się do katalitycznego obniżenia NO2 na NO przed analizą w CLD lub HCLD. 380 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Kąpiel chłodząca B (fakultatywna) Do schłodzenia i skroplenia wody z próbki spalin. Temperaturę kąpieli utrzymuje się na poziomie 273-277 K (0 °C-4 °C) używając lodu lub zamrażając. Kąpiel jest fakultatywna, jeżeli w analizatorze nie następuje zakłócenie wywołane parą wodną zgodnie z załącznikiem III dodatek 5 ppkt 1. 9. 1 i 1. 9. 2. Jeżeli wodę usu- nięto przez skraplanie, temperaturę próbki spalin lub punkt roszenia kontroluje się za pomocą studzienki kontrolnej, albo odwróconego strumienia. Temperatura próbki spalin lub punktu roszenia nie może prze- kraczać 280 K (7 °C). Nie zezwala się na używanie osuszaczy chemicznych do usuwania wody z próbki. Czujnik temperatury T1, T2, T3 Do kontrolowania temperatury strumienia gazów. Czujnik temperatury T4 Do kontrolowania temperatury katalizatora NO2-NO. Czujnik temperatury T5 Do kontrolowania temperatury kąpieli chłodzącej. Manometr G1, G2, G3 Do mierzenia ciśnienia w ciągu do pobierania próbek. Regulator ciśnienia R1, R2 Do kontrolowania ciśnienia powietrza i paliwa dla HFID. Regulator ciśnienia R3, R4, R5 Do kontrolowania ciśnienia ciągów do pobierania próbek i przepływu kierowanego do analizatorów. Przepływomierz FL1, FL2, FL3 Do kontrolowania wskaźnika próbki przepływu obejściowego. Przepływomierz FL4 - FL6 (fakultatywny) Do kontrolowania natężenia przepływu przechodzącego przez analizatory. Zawór rozdzielczy V1-V5 Zawór do wybierania próbki, przepływu gazu zakresowego lub gazu zerowego do analizatorów. Zawór elektromagnetyczny V6, V7 Do obejścia katalizatora NO2 -NO. Zawór iglicowy V8 Do równoważenia przepływu przechodzącego przez katalizator C NO2 -NO i obejściowego. Zawór iglicowy V9, V10 Do regulowania przepływów kierowanych do analizatorów. Zawór kolankowy V11, V12 (fakultatywny) Do spuszczania kondensatu z kąpieli B. 1. 3. Analiza NMHC (wyłącznie silniki napędzane NG) 1. 3. 1. Metoda chromatografii gazowej (GC, rysunek 9) Przy wykorzystaniu metody GC do kolumny analitycznej wstrzykiwana jest niewielka, odmierzona objętość próbki, przechwytywana przez obojętny gaz wymywający. Kolumna analityczna oddziela poszczególne składniki według punktów ich wrzenia, tak aby były one wymywane z kolumn w różnych momentach. Następnie przechodzą one przez wykrywacz podający impuls elektryczny zależny od ich stężenia. Ponieważ nie jest to technika analizy ciągłej, można ją wykorzystywać wyłącznie w połączeniu z metodą pobierania próbek przez filtry workowe, opisaną w załączniku III dodatek 4 ppkt 3. 4. 2. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 381 W przypadku NMHC wykorzystuje się automatyczną metodę GC z FID. Próbka spalin pobierana jest przez filtr workowy, z którego część próbki pobierana jest i wstrzykiwana do GC. Próbka dzielona jest na dwie części (CH4/Powietrze/CO i NMHC/CO2/H2O) w kolumnie Porapak. Kolumna przesiewająca cząstki mole- kularne oddziela CH4 od powietrza i CO przed przeprowadzeniem jej do FID, gdzie mierzone jest stężenie. Pełny cykl od wstrzyknięcia jednej próbki do wstrzyknięcia drugiej próbki może trwać 30 s. Aby wyznaczyć poziom NMHC, stężenie CH4 odejmuje się od ogólnego stężenia HC (patrz załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1). Rysunek 9 przedstawia typową metodę GC włączaną do rutynowego wyznaczania poziomu CH4. Można stosować również inne metody GC, w oparciu o uzasadnione względy praktyki technicznej. Rysunek 9 Schemat przepływu analizy metanu (metoda GC) Części rysunku 9 Kolumna Porapak PC Kolumna Porapak N, 180/300 μm (sito 50/80), 610 mm długości × 2,16 mm średnicy wewnętrznej, używa się i kondycjonuje się przed pierwszym użyciem przez przynajmniej 12 godzin w temperaturze 423 K (150 °C) z gazem wymywającym. Kolumna przesiewania cząstek molekularnych MSC Typ 13X, 250/350 μm (sito 45/60), 1220 mm długości × 2,16 mm średnicy wewnętrznej, używa się i kon- dycjonuje przed pierwszym użyciem przez przynajmniej 12 godzin w temperaturze 423 K (150 °C) z gazem wymywającym. Piec OV Do utrzymywania kolumn i zaworów w stabilnej temperaturze pracy analizatora oraz do kondycjonowania kolumn w temperaturze 423 K (150 °C). Obwód pobierania próbek SLP Przewód ze stali nierdzewnej i o długości wystarczającej do uzyskania objętości około 1 cm3. 382 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Pompa P Do podawania próbki do chromatografu gazowego. Osuszacz D Do usuwania wody i innych zanieczyszczeń znajdujących się w gazie wymywającym wykorzystuje się osu- szacz wyposażony w sito molekularne. HC Wykrywacz jonizacji płomienia (FID) do mierzenia stężenia metanu. Zawór wstrzykiwania próbki V1 Do wstrzykiwania próbki pobranej z filtra workowego przez SL z rysunku 8. Ma niską objętością oporową, szczelnością gazu oraz możliwością ogrzewania do temperatury 423 K (150 °C). Zawór rozdzielczy V3 Do wybierania gazu zakresowego, próbki lub przepływu zerowego. Zawór iglicowy V2, V4, V5, V6, V7, V8 Do ustawiania przepływów kierowanych do układu. Regulator ciśnienia R1, R2, R3 Do kontrolowania przepływów paliwa (= gazu wymywającego), odpowiednio próbki i powietrza. Kapilara przepływowa FC Do kontroli natężenia przepływu powietrza do FID. Manometr G1, G2, G3 Do kontroli przepływów paliwa (= gazu wymywającego), odpowiednio próbki i powietrza. Filtr F1, F2, F3, F4, F5 Stopowe filtry metalowe do zapobiegania przedostawaniu się zanieczyszczeń mechanicznych do pompy lub przyrządu. FL1 Do mierzenia natężenia przepływu obejściowego próbki. 1. 3. 2. Metoda odcinania węglowodorów niemetanowych (NMC, rysunek 10) Powoduje utlenienie wszystkich węglowodorów z wyjątkiem CH4 do CO2 i H2O tak, że podczas przepro- wadzania próbki przez NMC FID wykrywa jedynie CH4. Jeżeli do pobierania próbek używa się filtrów wor- kowych na SL instaluje się układ rozdzielania przepływu (patrz ppkt 1. 2 rysunek 8), dzięki któremu prze- pływ można alternatywnie przepuścić przez lub wokół układu pomiarowego, zgodnie z górną częścią rysunku 10. W przypadku pomiaru NMHC w pomiarze na FID należy uwzględnić i zanotować obie warto- ści (HC i CH4). Jeżeli używa się metody łączenia, na ciągu instaluje się układ NMC z dodatkowym analiza- torem FID, równolegle do analizatora FID umieszczonego na HSL1 (patrz ppkt 1. 2, rysunek 8) zgodnie z dolną częścią rysunku 10. W przypadku pomiaru NMHC uwzględnia się i odnotowuje wartości obu anali- zatorów FID (HC i CH4). Przed rozpoczęciem badania układ pomiarowy nierejestrujący zawartości metanu powinien się charaktery- zować temperaturą wpływu katalitycznego na CH4 i C2H6 równą lub wyższą niż 600 K (327 °C) przy war- tościach H2O reprezentatywnych dla warunków strumienia. Punkt roszenia oraz poziom O2 w pobranej próbce strumienia musi być znany. Musi być odnotowana reakcja względna FID na CH4 (patrz załącznik III dodatek 5 ppkt 1. 8. 2). 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 383 Schemat przepływu analizy metanu metodą odcinania węglowodorów niemetanowych (NMC) Rysunek 10 Części rysunku 10 Metoda odcinająca węglowodory niemetanowe NMC Do utleniania wszystkich węglowodorów z wyjątkiem metanu. HC Ogrzewany wykrywacz jonizacji płomienia (HFID) do mierzenia stężeń HC i CH4. Temperaturę utrzymuje się na poziomie 453-473 K (180 °C-200 °C). Zawór rozdzielczy V1 Do wybierania próbki, gazu zerowego i gazu zakresowego. Zawór V1 jest taki sam, jak zawór V2 z rysunku 8. Zawór elektromagnetyczny V2, V3 Do obejścia NMC. Zawór iglicowy V4 Do równoważenia przepływu przepuszczanego przez NMC i obejścia. Regulator ciśnienia R1 Do kontroli ciśnienia w ciągu pobierania próbek i przepływu kierowanego do HFID. Regulator R1 jest taki sam, jak regulator R3 z rysunku 8. Przepływomierz FL1 Do mierzenia natężenia przepływu obejściowego próbki. Przepływomierz FL1 jest taki sam, jak przepływo- mierz z rysunku 8. 384 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 2. ROZCIEŃCZANIE SPALIN I USTALENIE POZIOMU EMISJI PYŁÓW 2. 1. Wprowadzenie Podpunkty 2. 2, 2. 3 i 2. 4 oraz rysunki 11-22 zawierają szczegółowe opisy zalecanych układów rozcieńcza- nia i pobierania próbek. Ponieważ różne konfiguracje mogą dać równoważne wyniki, nie jest wymagana dokładna zgodność z tymi rysunkami. W celu uzyskania dodatkowych informacji oraz wyznaczenia funkcji części układów można użyć części dodatkowych, takich jak przyrządy, zawory, zawory elektromagnetyczne, pompy i przełączniki. Możliwe jest wyłączenie innych części, które nie są potrzebne do utrzymania dokład- ności niektórych układów, jeżeli ich wyłączenie uzasadnione jest względami technicznymi. 2. 2. Układ częściowego rozcieńczania spalin Układ rozcieńczania opisano na rysunkach 11-19 w oparciu o układ rozcieńczania części strumienia spalin. Rozdzielanie strumienia spalin i proces następczego ich rozcieńczenia można przeprowadzić za pomocą róż- nego typu układów rozcieńczania. W przypadku następczego zbierania pyłów pełny lub częściowy prze- pływ rozcieńczonych spalin kierowany jest do układu pobierania próbek pyłów (ppkt 2. 4 rysunek 21). Pierw- sza metoda to metoda pełnego pobierania próbek, druga metoda to metoda częściowego pobierania próbek. Obliczanie współczynnika rozcieńczania zależy od typu zastosowanego układu. Zaleca się następujące rodzaje układu: Układy izokinetyczne (rysunki 11, 12) W przypadku tych układów przepływ kierowany do przewodu przesyłowego jest dopasowywany do zbior- czego przepływu wylotowego pod względem prędkości spalin lub ciśnienia, w związku z tym wymaga nieza- kłóconego i jednolitego przepływu spalin kierowanego na sondę do pobierania próbek. Uzyskuje się to zazwyczaj dzięki zastosowaniu rezonatora i przewodu kierującego przepływ do punktu pobierania próbek. Współczynnik rozdzielania oblicza się z wartości, których zmierzenie nie stanowi problemu, na przykład średnicy przewodu. Należy zauważyć, że izokinezy wykorzystuje się wyłącznie do dopasowywania warun- ków przepływu, a nie do dopasowywania poziomu rozdzielania wielkości przepływu. Ostatni proces nie jest konieczny, ponieważ pyły są na tyle małe, że podążają za strumieniami cieczy. Układy sterowania przepływem z pomiarem stężenia (rysunki 13-17) W przypadku tych układów próbka jest pobierana ze zbiorczego strumienia spalin przez dopasowanie prze- pływu powietrza rozcieńczającego oraz ogólnego, rozcieńczonego przepływu spalin. Współczynnik roz- cieńczania ustala się ze stężenia gazów znakujących, takich jak CO2 lub NOx naturalnie występujących na wydechu silnika. Mierzy się stężenie w rozcieńczonych spalinach i w powietrzu rozcieńczającym, przy czym stężenie w nieoczyszczonych spalinach można zmierzyć albo bezpośrednio, albo wyznaczyć z przepływu paliwa oraz równania ważenia masy węgla, jeżeli znany jest skład paliwa. Układy można kontrolować w oparciu o obliczony współczynnik rozcieńczania (rysunki 13, 14) lub za pomocą przepływu kierowa- nego do przewodu przesyłowego (rysunki 12, 13, 14). Układy przepływu kontrolowanego z pomiarem przepływu (rysunki 18, 19) W przypadku tych układów próbka jest pobierana ze zbiorczego strumienia spalin przez ustawienie roz- cieńczenia przepływu powietrza i ogólnego, rozcieńczonego przepływu spalin. Współczynnik rozcieńcza- nia jest wyznaczany z różnicy pomiędzy dwoma wartościami przepływu. Wymaga się dokładnej kalibracji przepływomierzy współzależnych, ponieważ różnica dwóch wartości przepływu przy wyższych współczyn- nikach rozcieńczania (15 i wyższych) może prowadzić do znacznych błędów. Kontrolę przepływu prowa- dzi się metodą bezpośrednią utrzymując stałą wartość przepływu rozcieńczonych spalin i różnicując, jeżeli jest to potrzebne, wartość przepływu powietrza rozcieńczającego. W przypadku stosowania układów rozcieńczania przepływu częściowego należy zwrócić uwagę na koniecz- ność unikania potencjalnych problemów związanych z utratą pyłów w przewodzie przesyłowym zapew- niając, że z wydechu silnika pobrano próbkę reprezentatywną oraz wyznaczono współczynnik rozdziela- nia. Te obszary krytyczne mają zasadnicze znaczenie dla opisywanych układów. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 385 Rysunek 11 Układ częściowego rozcieńczania spalin z sondą izokinetyczną i pobieraniem próbek frakcji (kontrola SB) Nieoczyszczone spaliny przesyła się z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez przewód prze- syłowy TT za pomocą izokinetycznej sondy pobierania próbek ISP. Różnica ciśnień między spalinami na rurze wydechowej a wlotem sondy mierzy się za pomocą przetwornika ciśnienia DPT. Impuls ten przeka- zywany jest do sterownika przepływu FC1, kontrolującego pracę dmuchawy zasysającej SB w celu utrzyma- nia zerowej różnicy ciśnień na końcówce sondy. W tych warunkach prędkości spalin w EP i ISP są identycz- ne, a przepływ przechodzący przez ISP i TT jest dzielony na stałe części (podział stały) przepływu spalin. Współczynnik rozdzielania ustala się z obszarów przekroju poprzecznego EP i ISP. Natężenie przepływu powietrza rozcieńczającego mierzone jest za pomocą urządzenia do pomiaru przepływu FM1. Współczyn- nik rozcieńczania oblicza się z natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego i współczynnika rozdzie- lania. Rysunek 12 Układ częściowego rozcieńczania spalin z sondą izokinetyczną i pobieraniem próbek frakcji (kontrola PB) Nieoczyszczone spaliny są przekazywane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez przewód przesyłowy TT za pomocą izokinetycznej sondy do pobierania próbek ISP. Różnica ciśnień spalin między rurą wydechową a wlotem sondy jest mierzona za pomocą przetwornika ciśnienia DPT. Impuls ten jest przekazywany do sterownika przepływu FC1, kontrolującego pracę dmuchawy ciśnieniowej PB w celu utrzy- mania zerowej różnicy ciśnień na końcówce sondy. Uzyskuje się to za pomocą pobrania niewielkiej części powietrza rozcieńczającego o zmierzonym wcześniej wskaźniku przepływu za pomocą urządzenia mierzą- cego przepływ FM1 i skierowanie go do TT za pomocą kryzy pneumatycznej. W tych warunkach prędkości spalin w EP i ISP są identyczne, a przepływ przechodzący przez ISP i TT jest dzielony o stałą wartość (po- dział stały) przepływu spalin. Współczynnik rozdzielania wyznaczany jest z obszarów przekroju 386 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 poprzecznego EP i ISP. Powietrze rozcieńczające jest zasysane przez DT za pomocą dmuchawy zasysającej SB, a natężenie przepływu mierzy się za pomocą FM1 na wlocie DT. Współczynnik rozcieńczania oblicza się z natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego i współczynnika rozdzielania. Rysunek 13 Układ częściowego rozcieńczania spalin z pomiarem stężenia CO2 lub NOx i pobieraniem próbek frakcji Nieoczyszczone spaliny są przekazywane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT. Stężenia gazów znakujących (CO2 lub NOx) mierzone są w nieoczyszczonych i rozcieńczonych spalinach, a także w powietrzu rozcieńczającym za pomocą analiza- tora(ów) spalin EGA. Impulsy te są przekazywane do sterownika przepływu FC2 sterującego pracą dmu- chawy ciśnieniowej PB lub dmuchawy zasysającej SB w celu utrzymania pożądanego rozdziału spalin i współczynnika rozcieńczania w DT. Współczynnik rozcieńczania oblicza się ze stężenia gazu znakującego w nieoczyszczonych spalinach, rozcieńczonych spalinach i powietrzu rozcieńczającym. Rysunek 14 Układ częściowego rozcieńczania spalin z pomiarem stężenia CO2, bilansem węgla i pełnym pobieraniem próbek 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 387 Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT. Stężenia CO2 mierzy się w rozcieńczonych spalinach i w powietrzu rozcieńczającym za pomocą analizatora(ów) spalin EGA. Impulsy przepływu CO2 i paliwa GFUEL są przekazywane albo do sterownika przepływu FC2, albo do sterownika przepływu FC3 układu pobierania pyłów (patrz rysunek 21). Sterownik FC2 kontroluje pracę dmuchawy ciśnieniowej PB, FC3 prace pompy pobierania próbek P (patrz rysunek 21), regulując przepływy kierowane do i z układu w sposób pozwalający na utrzymanie pożądanego rozdziału spalin i współczynnika rozcieńczania w DT. Współczyn- nik rozcieńczania oblicza się ze stężeń CO2 i GFUEL wykorzystując metody ważenia masy węgla. Rysunek 15 Układ częściowego rozcieńczania spalin ze zwężką pojedynczą, pomiarem stężenia i pobieraniem próbek frakcji Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT w związku z ciśnieniem ujemnym wywoływanym przez zwężkę VN w DT. Współczynnik natężenia przepływu spalin przez TT zależy od chwilowej wymiany w stre- fie zwężki, i dlatego podlega wpływom temperatury bezwzględnej spalin na wylocie TT. W związku z tym rozdział spalin dla danego natężenia przepływu w tunelu nie jest stały, a współczynnik rozcieńczania przy niskim obciążeniu jest nieco niższy niż przy wysokim obciążeniu. Stężenia gazów znakujących (CO2 lub NOx) mierzy się w nieoczyszczonych spalinach, rozcieńczonych spalinach i powietrzu rozcieńczającym za pomocą analizatora spalin EGA, a współczynnik rozcieńczania oblicza się z wartości zmierzonych w ten spo- sób. 388 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Rysunek 16 Układ częściowego rozcieńczania spalin ze zwężką bliźniaczą lub kryzą bliźniaczą, pomiarem stężenia i pobieraniem próbek frakcji Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT i przez rozdzielacz przepływu wyposażony w zestaw kryz lub zwężek. Pierwsza (FD1) znajduje się w EP, druga (FD2) w TT. Dodatkowo do utrzymania stałego roz- działu spalin sterowanego ciśnieniem wstecznym w EP i ciśnieniem w DT, niezbędne są dwa zawory steru- jące ciśnieniem (PCV1 i PCV2). PCV1 znajduje się przy wylocie strumienia SP w EP, PCV2 między dmuchawą ciśnienia PB i DT. Stężenia gazów znakujących (CO2 lub NOx) mierzone są w nieoczyszczonych spalinach, rozcieńczonych spalinach i powietrzu rozcieńczającym za pomocą analizatora(ów) spalin EGA. Są one konieczne do kontrolowania rozdziału spalin i mogą zostać wykorzystane do regulowania PCV1 i PCV2 do precyzyjnego sterowania rozdziału. Współczynnik rozcieńczania oblicza się ze stężeń spalin. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 389 Rysunek 17 Układ częściowego rozcieńczania spalin z przewodem wielokrotnego rozdziału, pomiarem stężenia i pobieraniem próbek frakcji Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez przewód przesyłowy TT i rozdzielacz przepływu FD3 wyposażonego w przewody o tej samej średnicy (tej samej śred- nicy, długości i kącie zagięcia) zainstalowanych w EP. Spaliny prowadzone są przez jeden z tych przewodów do DT, a pozostała część spalin przepuszczana jest tymi przewodami przez komorę zrzutową DC. Następ- nie ustala się rozdział spalin z ogólnej liczby przewodów. Stała kontrola rozdziału wymaga zerowej różnicy ciśnień między DC, a wylotem TT, mierzonej za pomocą przetwornika różnicy ciśnień DPT. Zerową różnicę ciśnień uzyskuje się poprzez wstrzyknięcie do DT świeżego powietrza na wylocie TT. Stężenia gazów zna- kujących (CO2 lub NOx) mierzone są w nieoczyszczonych spalinach, rozcieńczonych spalinach i powietrzu rozcieńczającym za pomocą analizatora(ów) gazu EGA. Są one niezbędne do kontrolowania rozdziału spa- lin i można je wykorzystać do kontroli natężenia przepływu wstrzykiwanego powietrza w celu precyzyj- nego kontrolowania rozdziału. Współczynnik rozcieńczania oblicza się ze stężeń gazów znakujących. 390 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Układ częściowego rozcieńczania spalin z kontrolą przepływu i pełnym pobieraniem próbek Rysunek 18 Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczania DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT. Ogólny przepływ przechodzący przez tunel jest regulo- wany za pomocą sterownika przepływu FC3 oraz pompy pobierania próbek P układu pobierania próbek pyłów (patrz rysunek 18). Przepływ powietrza rozcieńczającego jest sterowany sterownikiem przepływu FC2, wykorzystujący GEXHW, GAIRW, lub GFUEL jako komend impulsowych, dla pożądanego rozdziału prze- pływu powietrza. Przepływ próbki skierowany do DT jest różnicą ogólnego przepływu oraz przepływu powietrza rozcieńczającego. Natężenie przepływu powietrza rozcieńczającego mierzy się za pomocą urzą- dzenia do pomiaru przepływu FM1, ogólne natężenie przepływu za pomocą urządzenia mierzącego prze- pływ FM3 układu pobierania próbek pyłów (patrz rysunek 21). Współczynnik rozcieńczania oblicza się z tych dwóch wskaźników przepływu. Układ częściowego rozcieńczania spalin z kontrolą przepływu i pobieraniem próbek frakcji Rysunek 19 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 391 Nieoczyszczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP do tunelu rozcieńczającego DT przez sondę do pobierania próbek SP i przewód przesyłowy TT. Rozdział spalin i przepływ kierowany do DT jest sterowany sterownikiem przepływu FC2 regulującym odpowiednio przepływy (lub prędkości) dmuchawy ciśnieniowej PB i pompy zasysającej SB. Jest to możliwe, ponieważ próbka pobrana z układu pobierania próbek pyłów jest zawracana do DT. GEXHW, GAIRW, lub GFUEL można używać jako komend impulsów dla FC2. Współ- czynnik natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego mierzony jest za pomocą urządzenia mierzącego przepływ FM1, ogólny przepływ za pomocą urządzenia mierzącego przepływ FM2. Współczynnik rozcień- czania oblicza się z tych dwóch wskaźników przepływu. 2. 2. 1. Części rysunków 11-19 Rura wydechowa EP Rurę wydechową można zaizolować. Aby obniżyć bezwładność cieplną, zaleca się użycie rury wydechowej o współczynniku średnicy grubości 0,015 lub mniejszej. Wykorzystanie połączeń giętkich ograniczone jest współczynnikiem długości do średnicy 12 lub niższej. Zagięcia są minimalizowane w celu ograniczenia osa- dzania bezwładnościowego. Jeżeli układ obejmuje tłumik stołu do badań, tłumik można również zaizolo- wać. W przypadku układu izokinetycznego z rury wydechowej należy zdjąć kolanka, zagięcia i przewody o róż- nej średnicy przekraczającej sześciokrotnie średnicę do i trzykrotnie średnicę od końcówki sondy. Prędkość gazu w strefie pobierania próbek musi być wyższa niż 10 m/s, z wyjątkiem trybu jałowego. Ciśnienie oscy- lacyjne spalin nie może przekraczać średnio ± 500 Pa. Wszelkie czynności podejmowane w celu obniżenia ciśnienia oscylacyjnego, z wyjątkiem układu wydechowego typu podwoziowego (w tym tłumik i urządzenia oczyszczania) nie mogą spowodować zmiany sprawności silnika, ani osadzania się pyłów. W przypadku układów bez sondy izokinetycznej zaleca się użycie prostej rury o średnicy przekraczającej sze- ściokrotnie średnicę od i trzykrotnie średnicę do końcówki sondy. Sonda do pobierania próbek SP (rysunki 10, 14, 15, 16, 18, 19) Minimalna średnica wewnętrzna wynosi 4 mm. Minimalny stosunek średnicy między rurą wydechową i sondą wynosi 4. Sonda jest przewodem otwartym skierowanym przodem do osi rury wydechowej lub sondą z wieloma otworami, opisaną w pozycji SP1 w ppkt 1. 2. 1 rysunek 5. Izokinetyczna sonda do pobierania próbek ISP (rysunki 11, 12) Izokinetyczna sonda do pobierania próbek musi być zainstalowana przodem w kierunku osi rury wydecho- wej, gdzie w odcinku EP oraz zaprojektowaną w sposób umożliwiający przesłanie proporcjonalnej próbki nieoczyszczonych spalin. Minimalna średnica wewnętrzna wynosi 12 mm. Układ sterowania jest niezbędny w przypadku izokinetycznego rozdziału spalin do utrzymywania zerowej różnicy ciśnień między EP i ISP. W tych warunkach prędkości spalin w EP i ISP są takie same, a masa prze- pływu przechodzącego przez ISP jest stałą wartością częściowego przepływu spalin. ISP musi być podłą- czone do przetwornika różnicy ciśnień DPT. Kontrolę zapewniania zerowej różnicy ciśnień między EP i ISP przeprowadza się za pomocą sterownika przepływu FC1. Rozdzielacz przepływu FD1, FD2 (rysunek 16) Na rurze wydechowej EP oraz przewodzie przesyłowym TT zainstalowano zestaw zwężek i kryz przekazu- jących proporcjonalną próbkę nieoczyszczonych spalin. Układ sterowania wyposażony w dwa zawory ste- rujące ciśnieniem PCV1 i PCV2 jest niezbędny do proporcjonalnego rozdziału przeprowadzanego za pomocą kontroli ciśnień w EP i DT. Rozdzielacz przepływu FD3 (rysunek 17) Na rurze wydechowej EP zainstalowano zestaw przewodów (jednostkę wyposażoną w wiele przewodów) zapewniający próbkę proporcjonalną nieoczyszczonych spalin. Jeden z przewodów przesyła spaliny do tunelu rozcieńczania DT, drugi przewód kieruje spaliny do komory zrzutowej DC. Przewody muszą mieć identyczną średnicę (tę samą średnicę, długość, kąt zagięcia), tak aby rozdział spalin zależał od ogólnej liczby przewodów. Układ sterowania jest niezbędny do proporcjonalnego rozdzielania w oparciu o utrzymywanie zerowej różnicy ciśnień między wylotem jednostki przewodowej w kierunku DC, a wylotem TT. W tych 392 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 warunkach prędkości spalin w EP i FD3 są proporcjonalne, a przepływ TT jest stałą wartością częściowego przepływu spalin. Oba punkty muszą zostać podłączone do przetwornika różnicy ciśnień DPT. Kontrolę zapewniającą zerową różnicę ciśnień przeprowadza się za pomocą sterownika przepływu FC1. Analizator spalin EGA (rysunki 13, 14, 15, 16, 17) Można wykorzystać analizatory CO2 lub NOx (oparte wyłącznie na metodzie ważenia masy CO2). Analiza- tory kalibruje się tak samo jak analizatory do pomiaru poziomów emisji zanieczyszczeń gazowych. Do usta- lenia różnic stężenia można użyć jednego lub większej liczby analizatorów. Dokładność układów pomiaro- wych powinna być taka, aby dokładność GEDFW mieściła się w zakresie wartości ± 4 %. Przewód przesyłowy TT (rysunki 11-19) Przewód przesyłowy: — Jest możliwie najkrótszy, ale nie dłuższy niż 5 m. — Ma średnicę równą lub wyższą od średnicy sondy, ale nie większą niż 25 mm. — Jest wyprowadzony z osi tunelu rozcieńczania i kieruje się ku dołowi. Jeżeli długość przewodu wynosi 1 metr lub mniej, izoluje się go tworzywem o maksymalnej wartości prze- wodzenia cieplnego 0,05 W/m*K o grubości izolacji odpowiadającej średnicy sondy. Jeżeli przewód jest dłuż- szy niż 1 metr, należy go zaizolować i ogrzać do osiągnięcia minimalnej temperatury ścianki 523 K (250 °C). Przetwornik różnicy ciśnień DPT (rysunki 11, 12, 17) Przetwornik różnicy ciśnień charakteryzuje się zakresem ± 500 Pa lub niższym. Sterownik przepływu FC1 (rysunki 11, 12, 17) W przypadku układów izokinetycznych (rysunki 11,12) sterownik przepływu jest niezbędny do utrzymania zerowej różnicy ciśnień między EP i ISP. Regulację można przeprowadzić za pomocą: a) kontroli prędkości lub przepływu dmuchawy zasysającej SB i utrzymywanie stałej wartości prędkości lub przepływu dmuchawy ciśnieniowej PB w każdym trybie (rysunek 11) lub b) ustawienie dmuchawy zasysającej SB na stałą masę przepływu rozcieńczonych spalin i kontrolowanie przepływu dmuchawy ciśnieniowej PB, a w związku z tym przepływu próbki spalin na końcu przewodu przesyłowego TT (rysunek 12). W przypadku układu sterowania ciśnieniem błąd utrzymujący się w pętli sterowania nie może przekra- czać ± 3 Pa. Odchylenia ciśnienia w tunelu rozcieńczającym nie mogą przekraczać średnio ± 250 Pa. W przypadku układu wieloprzewodowego (rysunek 17) sterownik przepływu jest konieczny do proporcjonal- nego rozdziału spalin utrzymującego zerową różnicę ciśnień między wylotem jednostki wieloprzewodowej a wylotem TT. Regulacje przeprowadza się za pomocą sterowania wskaźnikiem przepływu wtryskiwanego powietrza do DT na wylocie przewodu TT. Zawór regulacji ciśnienia CV1, PCV2 (rysunek 16) W przypadku układu ze zwężką/kryzą bliźniaczą do proporcjonalnego rozdziału przepływu za pomocą ste- rowania ciśnieniem wstecznym EP i ciśnieniem w DT konieczne są dwa zawory sterowania ciśnieniem. Zawory umieszcza się u dołu SP w EP i między PB i DT. Komora zrzutowa DC (rysunek 17) Komorę zrzutową instaluje się na wylocie jednostki wieloprzewodowej w celu zminimalizowania odchyleń ciśnienia na wylocie pompy EP. Zwężka VN (rysunek 15) Zwężkę instaluje się w tunelu rozcieńczania DT w celu wywołania ciśnienia ujemnego w obszarze wylotu przewodu przesyłowego TT. Natężenie przepływu spalin przechodzących przez TT ustalane jest z chwilo- wej wymiany w strefie zwężki i jest z zasady proporcjonalne do natężenia przepływu dmuchawy ciśnienio- wej PB prowadząc do stałego współczynnika rozcieńczenia. Ponieważ chwilowa wymiana uzależniona jest 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 393 od temperatury wylotu TT i różnicy ciśnień między EP i DT, rzeczywisty współczynnik rozcieńczania przy niskim obciążeniu jest nieco niższy niż przy wyższym obciążeniu. Sterownik przepływu FC2 (rysunki 13, 14, 18, 19, fakultatywny) Do sterowania przepływem dmuchawy ciśnieniowej PB lub dmuchawy zasysającej SB można wykorzystać sterownik przepływu. Można go podłączyć do impulsów spalin, powietrza wlotowego i paliwa lub impul- sów różnic CO2 lub NOx. W przypadku stosowania wprowadzania powietrza pod ciśnieniem (rysunek 18) FC2 bezpośrednio steruje przepływem powietrza. Urządzenie do mierzenia przepływu FM1 (rysunki 11, 12, 18, 19) Miernik gazu lub inna aparatura przepływowa do pomiaru przepływu powietrza rozcieńczającego. FM1 ma charaktery fakultatywny, jeżeli dmuchawę ciśnieniową PB skalibrowano do pomiaru przepływu. Urządzenie do pomiaru przepływu FM2 (rysunek 19) Miernik gazu lub inna aparatura do mierzenia przepływu rozcieńczonych spalin. FM2 ma charakter fakul- tatywny, jeżeli dmuchawę zasysającą SB skalibrowano do mierzenia przepływu. Dmuchawa ciśnieniowa PB (rysunki 11, 12, 13, 14, 15, 16, 19) Do kontrolowania natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego PB można podłączyć do sterowników przepływu FC1 lub FC2. PB nie jest wymagana, jeżeli używa się zaworu motylkowego. PB można wykorzys- tać do mierzenia przepływu powietrza rozcieńczającego, jeżeli została skalibrowana. Dmuchawa zasysająca SB (rysunki 11, 12, 13, 16, 17, 19) Wyłącznie do układów częściowego pobierania próbek. SB można wykorzystać do mierzenia przepływu roz- cieńczonych spalin, jeżeli została skalibrowana. Filtr powietrza rozcieńczającego DAF (rysunki 11-19) Zaleca się filtrowanie powietrza rozcieńczającego oraz filtrowanie powietrza rozcieńczającego przez war- stwę węglową w celu usunięcia stężenia węglowodorów pozostających w tle. Na żądanie producenta silnika można pobrać próbkę powietrza rozcieńczającego zgodnie z dobrą praktyką inżynieryjną, w celu wyzna- czenia poziomów pyłów w tle, które to poziomy można następnie odjąć od wartości zmierzonych w roz- cieńczonych spalinach. Tunel rozcieńczania DT (rysunki 11-19) Tunel rozcieńczania: — musi charakteryzować się długością wystarczającą do zagwarantowania pełnego wymieszania spalin i powietrza rozcieńczającego w warunkach powietrza wirowego; — musi być wykonany ze stali nierdzewnej: — stosunkiem grubości/średnicy rzędu 0,025 lub niższym w przypadku tuneli rozcieńczania o śred- nicy wewnętrznej większej niż 75 mm; — grubości nominalnej nie niższej niż 1,5 mm w przypadku tuneli rozcieńczania o średnicy wewnętrz- nej równej lub niższej niż 75 mm; — średnicy przynajmniej 75 mm dla układów częściowego pobierania próbek; — zaleca się, aby w przypadku układów pełnego pobierania próbek średnica wynosiła przynajmniej 25 mm; — może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52 °C) przez bezpośrednie ogrze- wanie lub przez wstępne ogrzewanie powietrza rozcieńczającego, pod warunkiem że temperatura powie- trza nie przekracza 325 K (52 °C) przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania; — można go zaizolować. Spaliny z silnika należy dokładnie wymieszać z powietrzem rozcieńczającym. W przypadku układów czę- ściowego pobierania próbek, jakość mieszania sprawdza się po wprowadzeniu do eksploatacji tunelu przy pracującym silniku za pomocą profilu CO2 (przynajmniej cztery punkty leżące w równych odległościach). Jeżeli jest to konieczne, można użyć kryzy mieszającej. 394 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Uwaga: Jeżeli temperatura otaczająca wokół tunelu rozcieńczającego (DT) jest niższa niż 293 K (20 °C), należy przyjąć środki ochronne prowadzące do zapobieżenia osadzaniu się pyłów na zimnych ściankach tunelu. W związku z tym zaleca się stosowanie ogrzewania lub izolowania tunelu w gra- nicach przedstawionych powyżej. Przy wysokich obciążeniach silnika tunel można schłodzić środkami nieagresywnymi, takimi jak wentylator wirowy, do momentu osiągnięcia temperatury chłodziwa nie niższej niż 293 K (20 °C). Wymiennik ciepła HE (rysunki 16, 17) Wymiennik ciepła powinien charakteryzować się sprawnością wystarczającą do utrzymania temperatury na wlocie dmuchawy zasysającej. SB będzie się mieścić w zakresie wartości ± 11 K średniej temperatury robo- czej przestrzeganej podczas badania. 2. 3 Układ pełnego rozcieńczania spalin Układ rozcieńczania opisano na rysunku 20 w oparciu o rozcieńczanie ogólnego przepływu spalin przy wykorzystaniu CVS (próbkowanie objętości stałej). Należy zmierzyć ogólną objętość mieszanki spalin i powietrza rozcieńczającego. Można użyć układu PDP lub CFV. W przypadku następczego zbierania próbki pyłów próbka rozcieńczonych spalin kierowana jest do układu pobierania próbek pyłów (ppkt 2. 4 rysunki 21 i 22). Jeżeli wykonuje się to bezpośrednio, mówi się o roz- cieńczaniu pojedynczym. Jeżeli próbka jest rozcieńczana ponownie, w dodatkowym tunelu rozcieńczania, mówi się o rozcieńczaniu podwójnym. Jest to przydatne jeżeli wymagania dotyczące temperatury lica filtra nie mogą być spełnione przy rozcieńczeniu pojedynczym. Mimo iż jest to po części układ rozcieńczania, układ roz- cieńczania podwójnego opisuje się jako odmianę układu pobierania próbek pyłów w ppkt 2. 4 rysunek 22, ponieważ zawiera on większość części typowego układu pobierania próbek pyłów. Rysunek 20 Układ pełnego rozcieńczania spalin Ogólna ilość nieoczyszczonych spalin jest mieszana w tunelu rozcieńczania DT powietrzem rozcieńczają- cym. Współczynnik natężenia przepływu spalin mierzony jest albo na pompie PDP lub za pomocą zwężki przepływu krytycznego CFV. Do pobierania proporcjonalnej próbki pyłów oraz do wyznaczania poziomu przepływu można użyć wymiennika ciepła HE lub elektronicznego wyrównywania przepływu EFC. Ponie- waż wyznaczanie masy pyłów opiera się na ogólnym przepływie rozcieńczonych spalin, nie wymaga się obli- czania współczynnika rozcieńczania. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 395 2. 3. 1. Części rysunku 20 Rura wydechowa EP Długość rury wydechowej od wylotu kolektora wydechowego silnika, wylotu turbosprężarki doładowującej lub urządzenia oczyszczania do tunelu rozcieńczania nie przekracza 10 m. Jeżeli wylot kolektora wydecho- wego spalin silnika, wylot turbosprężarki doładowującej lub urządzenia oczyszczania przekracza 4 m dłu- gości, wtedy wszystkie przewody rurowe przekraczającej 4 m długości są izolowane, z wyjątkiem dymo- mierza zainstalowanego na ciągu, jeżeli jest wykorzystywany. Grubość promieniowa izolacji musi wynosić przynajmniej 25 mm. Przewodnictwo cieplne tworzywa izolacyjnego musi się charakteryzować wartością nie wyższą niż 0,1 W/mK mierzona w temperaturze 673 K. Aby obniżyć bezwładność cieplną rury wyde- chowej, stosunek grubości rury wydechowej do średnicy musi wynosić 0,015 lub mniej. Wykorzystanie połączeń giętkich ogranicza się do stosunku długości do średnicy 12 lub mniej. Pompa wyporowa PDP PDP mierzy ogólny przepływ rozcieńczonych spalin z ilości obrotów pompy i wyporu pompy. Ciśnienia wstecznego układu wydechowego nie można sztucznie obniżać za pomocą układu PDP powietrza rozcień- czającego lub powietrza wlotowego. Statyczne ciśnienie wsteczne mierzone za pomocą układu PDP mie- rzonego przy uruchomionym układzie PDP pozostaje w zakresie ± 1,5 kPa ciśnienia statycznego mierzo- nego bez podłączenia PDP do identycznej prędkości i obciążenia silnika. Temperatura mieszanki gazów bezpośrednio przy wlocie PDP musi mieścić się w zakresie wartości ± 6 K średniej temperatury roboczej mie- rzonej podczas badania, jeżeli nie używa się wyrównywania przepływu. Uzupełniania przepływu można uży- wać wyłącznie jeżeli temperatura na wlocie PDP nie przekracza 323K (50 °C) Zwężka przepływu krytycznego CFV CFV mierzy przepływ całkowity spalin utrzymując przepływ w warunkach niedrożności (przepływ kry- tyczny). Statyczne ciśnienie wsteczne mierzone przy działającym układzie CFV pozostaje w zakresie warto- ści ± 1,5 kPa ciśnienia statycznego mierzonego bez podłączania CFV do identycznej prędkości i obciążenia. Temperatura mieszanki gazów bezpośrednio przy wlocie CFV musi się mieścić w zakresie wartości ± 11 K średniej temperatury roboczej mierzonej podczas badania, jeżeli nie wykorzystuje się wyrównywania prze- pływu. Wymiennik ciepła HE (fakultatywny, jeżeli wykorzystuje się EFC) Wymiennik ciepła musi się charakteryzować dostateczną sprawnością do utrzymania temperatury w grani- cach podanych powyżej. Elektroniczne wyrównywanie przepływu EFC (fakultatywny, jeżeli wykorzystuje się HE) Jeżeli temperatura na wlocie układu PDP lub CFV nie jest utrzymywana w granicach podanych powyżej, wymagany jest układ wyrównywania przepływu do ciągłego pomiaru natężenia przepływu i kontroli pobie- rania próbek proporcjonalnych w układzie pyłów. W tym celu do korekcji natężenia przepływu próbki przechodzącego przez filtry pyłów układu pobierania próbek pyłów (patrz ppkt 2. 4 rysunki 21, 22) używa się, w miarę potrzeb, impulsów ciągłego pomiaru natężenia przepływu. Tunel rozcieńczania DT Tunel rozcieńczania: — ma wystarczająco małą średnicę, aby wywoływać przepływ wirowy (liczba Reynoldsa wyższa niż 4 000) i długość wystarczającą do wywoływania pełnego mieszania spalin i powietrza rozcieńczającego; można wykorzystać kryzę mieszającą; — ma średnicę przynajmniej 460 mm przy układzie rozcieńczania pojedynczego; — ma średnicę przynajmniej 210 mm przy układzie rozcieńczania podwójnego; — można zaizolować. Wydech silnika kieruje się do punktu, w którym spaliny wprowadzane są do tunelu rozcieńczania i dokład- nie wymieszane. 396 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Przy użyciu pojedynczego rozcieńczania próbka z tunelu rozcieńczania przesyłana jest do układu pobiera- nia pyłów (ppkt 2. 4 rysunek 21). Wielkość przepływu PDP lub CFV musi być wystarczająca do utrzymania temperatury spalin na poziomie niższym lub równym 325 K (52 °C) bezpośrednio na wlocie filtra głów- nego do pobierania próbek pyłów. Przy użyciu rozcieńczania podwójnego próbka z tunelu rozcieńczania przesyłana jest do tunelu wtórnego rozcieńczania, gdzie jest dalej rozcieńczana, a następnie przechodzi przez filtry do pobierania próbek (ppkt 2. 4 rysunek 22). Wielkość przepływu PDP lub CFV musi być wystarczająca do utrzymania strumienia roz- cieńczonych spalin w DT w temperaturze w strefie pobierania próbek niższej lub równej 464 K (191 °C). Układ wtórnego rozcieńczania musi gwarantować poziom rozcieńczania wtórnego wystarczający do utrzy- mania temperatury podwójnie rozcieńczonego strumienia bezpośrednio na wejściu głównego filtra pyłów niższej lub równej 325 K (52 °C). Filtr powietrza rozcieńczającego DAF Zaleca się przefiltrowanie i przepuszczenie powietrza rozcieńczającego przez warstwę węgla w celu usunię- cia poziomów węglowodorów w tle. Na żądanie producentów silników próbkę powietrza rozcieńczającego pobiera się zgodnie z dobrą praktyką inżynieryjną, w celu wyznaczenia poziomów pyłów w tle, które można odjąć od wartości zmierzonych w rozcieńczonych spalinach. Sonda do pobierania próbek pyłów PSP Sonda jest głównym odcinkiem PTT oraz: — instaluje się ją w kierunku punktu, w którym powietrze rozcieńczające oraz spaliny są właściwie wymie- szane, np. w odległości stanowiącej dziesięciokrotną wartość średnicy tunelu od punktu, w którym spa- liny są wprowadzane do tunelu rozcieńczania względem osi tunelu rozcieńczającego (DT); — ma minimalną średnicą wewnętrzną 12 mm; — można ogrzać do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52 °C) za pomocą bezpośredniego ogrze- wania lub za pomocą wstępnego ogrzewania powietrza rozcieńczającego, pod warunkiem że tempera- tura powietrza rozcieńczającego, przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania, nie przekracza 325 K (52 °C); — można zaizolować. 2. 4. Układ pobierania próbek pyłów Do zbierania pyłów na filtrze do zbierania pyłów niezbędny jest układ pobierania próbek pyłów. W przy- padku pełnego pobierania próbek częściowego rozcieńczania przepływu, przepuszczającego pełny przepływ roz- cieńczonych spalin przez filtry, układ rozcieńczania (ppkt 2. 2 rysunki 14, 18) i pobierania próbek tworzą na ogół jedną jednostkę integralną. W przypadku częściowego pobierania próbek częściowego rozcieńczania prze- pływu, przepuszczającego przez filtry jedynie część spalin, układ rozcieńczania (ppkt 2. 2 rysunki 11, 12, 13, 15, 16, 17, 19; ppkt 2. 3 rysunek 20) i pobierania próbek tworzą na ogół odrębne jednostki. W niniejszej dyrektywie układ podwójnego rozcieńczania (rysunek 22) układu pełnego rozcieńczania prze- pływu uznaje się za specyficzną odmianę typowego układu pobierania próbek pyłów jak przedstawiono na rysunku 21. Układ rozcieńczania podwójnego obejmuje wszystkie istotne części układu pobierania próbek pyłów, takie jak obsadki filtra i pompę pobierania próbek, a także pewne niektóre właściwości, takie jak wsad powietrza rozcieńczającego i dodatkowy tunel rozcieńczania. W celu uniknięcia wpływu obwodów sterowania, zaleca się, aby pompa pobierania próbek pracowała pod- czas trwania pełnej procedury badania. W przypadku metody filtra pojedynczego układ obejściowy wyko- rzystuje się do przepuszczenia próbki przez filtry do pobierania próbek w pożądanych przedziałach czasu. Zakłócenie procedury przełączania na obwodach sterowania musi być zminimalizowane. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 397 Rysunek 21 Układ pobierania próbek pyłów Próbkę rozcieńczonych spalin pobiera się z tunelu rozcieńczania DT układu rozcieńczania przepływu czę- ściowego lub pełnego i przesyła się przez sondę do pobierania pyłów PSP i przewód przesyłowy pyłów PTT za pomocą pompy pobierania próbek P. Próbkę przesyła się przez obsadkę(-i) filtra FH, w której znajdują się filtry do pobierania próbek pyłów. Współczynnik natężenia przepływu próbki sterowany jest sterownikiem przepływu FC3. Jeżeli wykorzystuje się elektroniczne wyrównywanie przepływu EFC (patrz rysunek 20), przepływ rozcieńczonych spalin wykorzystuje się jako źródła impulsu dla FC3. Rysunek 22 Układ podwójnego rozcieńczania (tylko układ pełnego przepływu) Próbka rozcieńczonych spalin przekazywana jest z tunelu rozcieńczania DT układu rozcieńczania pełnego przepływu przez sondę do pobierania próbek pyłów PSP i przewód przesyłowy pyłów PTT do tunelu roz- cieńczania wtórnego SDT, gdzie są one ponownie rozcieńczane. Następnie próbka przepuszczana jest przez obsadkę(-i) filtra FH, w której znajdują się filtry do pobierania próbek pyłów. Współczynnik natężenia prze- pływu powietrza rozcieńczającego jest zazwyczaj stały, natomiast współczynnik natężenia przepływu próbki jest sterowany sterownikiem przepływu FC3. Jeżeli wykorzystuje się elektroniczne wyrównywanie przepływu EFC (patrz rysunek 20), pełny przepływ rozcieńczonych spalin wykorzystuje się jako źródła impulsu dla FC3. 398 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 2. 4. 1. Części rysunków 21 i 22 Przewód przesyłowy pyłów PTT (rysunki 21, 22) Przewód przesyłowy pyłów nie może być dłuższy niż 1 020 mm i jego długość należy jak najbardziej skrócić. Gdy ma to zastosowanie, (np. w przypadku układów częściowego pobierania próbek rozcieńczania przepływu częściowego), uwzględnia się długość sond do pobierania próbek (odpowiednio SP, ISP, PSP, patrz ppkt 2. 2 i 2. 3). Wymiary te dotyczą: — układu częściowego pobierania próbek częściowego rozcieńczania przepływu i układu pojedynczego pełnego roz- cieńczania przepływu od końcówki sondy (odpowiednio SP, ISP, PSP) do obsadki filtra; — układu pełnego pobierania próbek częściowego rozcieńczania przepływu od końca tunelu rozcieńczania do obsadki filtra; — układu podwójnego rozcieńczania pełnego przepływu od końcówki sondy (PSP) do tunelu wtórnego rozcień- czania. Przewód przesyłowy: — można ogrzać do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52 °C) przez ogrzewanie bezpośrednie lub ogrzewanie wstępne powietrza rozcieńczającego, pod warunkiem że temperatura powietrza, przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania, nie przekracza 325 K (52 C); — można zaizolować. Tunel rozcieńczania wtórnego SDT (rysunek 22) Tunel rozcieńczania wtórnego musi się charakteryzować minimalną średnicą wewnętrzną 75 mm i powi- nien mieć długość wystarczającą do zapewnienia czasu osiadania przynajmniej 0,25 sekund dla próbki roz- cieńczonej podwójnie. Obsadka filtra głównego FH znajduje się w odległości 300 mm od wylotu SDT. Tunel rozcieńczania wtórnego: — można ogrzać do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52 °C) przez ogrzanie bezpośrednie lub przez ogrzanie wstępne powietrza rozcieńczającego, pod warunkiem że temperatura powietrza, przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania, nie przekracza 325 K (52 °C); — można zaizolować. Obsadka(-i) filtra FH (rysunki 21, 22) W przypadku filtrów głównych i dodatkowych można wykorzystać jedną osłonę filtra lub oddzielne osłony filtrów. Spełnione zostają wymagania załącznika III dodatek 4 ppkt 4. 1. 3. Obsadkę(-i) filtra: — można ogrzać do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52 °C) przez ogrzanie bezpośrednie lub wstępne ogrzanie powietrza rozcieńczającego, pod warunkiem że temperatura powietrza, przed wpro- wadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania, nie przekracza 325 K (52 °C); — można zaizolować. Pompa pobierania próbek P (rysunki 21, 22) Pompę pobierania próbek pyłów umieszcza się w odpowiedniej odległości od tunelu, tak aby utrzymywać stałą temperaturę gazów wlotowych (± 3 K), jeżeli nie wykorzystuje się wyrównywania przepływu za pomocą FC3. Pompa powietrza rozcieńczającego DP (rysunek 22) Pompę powietrza rozcieńczającego umieszcza się tak, aby temperatura dostarczanego powietrza rozcień- czania wtórnego wynosiła 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C), jeżeli powietrze rozcieńczające nie zostało wstępnie ogrzane. Sterownik przepływu FC3 (rysunki 21, 22) Sterownika przepływu używa się do wyrównywania natężenia przepływu pyłów przy odchyleniach współ- czynnika temperatury i ciśnienia wstecznego w ścieżce próbki, jeżeli nie są dostępne inne środki. Sterownik przepływu jest konieczny, jeżeli wykorzystuje się elektroniczne wyrównywanie przepływu EFC (patrz rysu- nek 20). 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 399 Urządzenie mierzące przepływ FM3 (rysunki 21, 22) Miernik gazu lub przyrządy mierzące przepływ próbki pyłów umieszcza się w odpowiedniej odległości od pompy pobierania próbek P, tak aby temperatura gazów wlotowych pozostawała na stałym poziomie (± 3 K), jeżeli nie wykorzystuje się wyrównywania przepływu za pomocą FC3. Urządzenie mierzące przepływ FM4 (rysunek 22) Miernik gazu lub przyrządy pomiarowe mierzące przepływ powietrza rozcieńczającego umieszcza się tak, aby temperatura gazów wlotowych utrzymywała się na poziomie 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C). Zawór kulowy BV (fakultatywny) Zawór kulowy charakteryzuje się średnicą wewnętrzną nie mniejszą niż średnica wewnętrzna przewodu przesyłowego pyłów PTT, oraz czasem przełączania niższym niż 0,5 sekund. Uwaga: Jeżeli temperatura otoczenia w pobliżu PSP, PTT, SDT i FH jest niższa niż 293 K (20 °C), powinno się podjąć środki ostrożności w celu uniknięcia osadzaniu pyłów na zimnej ściance tych części. Dla- tego zaleca się ogrzanie lub izolowanie tych części w granicach podanych we właściwych opisach. Zaleca się, aby temperatura lica filtra podczas pobierania próbek nie była niższa niż 293 K (20 °C). Przy wysokich obciążeniach silnika części wymienione powyżej można schłodzić za pomocą nie- agresywnych środków, takich jak wentylator wirowy, o ile temperatura chłodziwa nie jest niższa niż 293 K (20 °C). 3. USTALANIE POZIOMÓW ZADYMIENIA 3. 1. Wprowadzenie Podpunkty 3. 2 i 3. 3 oraz rysunki 23 i 24 zawierają szczegółowe opisy zalecanych układów dymomierza. Ponieważ różne konfiguracje mogą dać wyniki równoważne, nie jest wymagana dokładna zgodność z rysun- kami 23 i 24. Do uzyskania informacji dodatkowych i skoordynowania funkcji układów można użyć części dodatkowych, takich jak zawory, zawory elektromagnetyczne, pompy i przełączniki. Pozostałe części, które nie są potrzebne do utrzymywania dokładności niektórych układów można wykluczyć, jeżeli ich wyklucze- nie opiera się na dobrej praktyce inżynieryjnej. Zasada pomiaru polega na tym, że przez mierzone pasmo dymu o określonej długości przechodzi światło, a poziom światła docierającego do odbiornika wykorzystuje się do oceny właściwości wygaszania światła czynnika. Pomiar dymu zależy od konstrukcji przyrządu i można go przeprowadzić w rurze wydechowej (dymomierz przepływu pełnego zainstalowany na ciągu), na końcu rury wydechowej (dymomierz pełnego przepływu zainstalowany na końcu ciągu) lub przez pobranie próbki z rury wydechowej (dymomierz prze- pływu częściowego). W przypadku ustalania współczynnika pochłaniania światła z impulsu optycznego, producent przyrządu podaje długość ścieżki optycznej przyrządu. 3. 2. Dymomierz pełnego przepływu Można użyć dwóch typów dymomierzy przepływu pełnego (rysunek 23). W przypadku dymomierza zainstalowanego na ciągu nieprzezroczystość pełnego przepływu słupa spalin mierzy się w rurze wydecho- wej. W przypadku tego typu dymomierza sprawność długości ścieżki optycznej przyrządu zależy od jego konstrukcji. W przypadku dymomierza zainstalowanego na końcu ciągu nieprzezroczystość pełnego przepływu słupa spalin mierzona jest z chwilą wyjścia z rury wydechowej. W przypadku tego typu dymomierza skuteczna długość ścieżki optycznej przyrządu zależy od jego rodzaju i jest funkcją odległości między końcem rury wydechowej a dymomierzem. 400 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Rysunek 23 Dymomierz pełnego przepływu 3. 2. 1. Części rysunku 23 Rura wydechowa EP W przypadku dymomierza montowanego na ciągu różnica średnicy rury wydechowej przed i za strefą pomiaru nie przekracza trzech wartości średnicy rury wydechowej. Jeżeli średnica strefy pomiarowej jest wyższa niż średnica rury wydechowej, zaleca się zamontowanie przed strefą pomiaru przewodu o średnicy rozszerzającej się w kierunku rury wydechowej. W przypadku dymomierza montowanego na końcu ciągu zacisk 0,6 m rury wydechowej jest zaciskiem o przekroju okrągłym i nie należy na nim montować kolanek, ani zagiętych przewodów. Zakończenie rury wydechowej przycina się prostokątnie. Dymomierz montuje się centrycznie w stosunku do pasma spalin w odległości 25 ± 5 mm od zakończenia rury wydechowej. Długość ścieżki optycznej OPL Długość ścieżki optycznej wygaszania światła między źródłem światła dymomierza a odbiornikiem, skory- gowana w sposób niezbędny ze względu na odchylenia wskaźników gęstości i efektu odkształcenia. Dłu- gość ścieżki optycznej podaje producent przyrządu, uwzględniając wszelkie środki zapobiegające osadzaniu się sadzy (np. powietrze oczyszczające). Jeżeli długość ścieżki optycznej nie jest znana, ustala się ją zgodnie z normą ISO IDS 11614 ppkt 11. 6. 5. Aby wyznaczyć właściwą ścieżkę optyczną, wymagana jest minimalna prędkość spalin 20 m/s. Źródło światła LS Źródłem światła jest żarówka o temperaturze barwowej w zakresie 2 800-3 250 K lub dioda emitująca świa- tło zielone (LED) o szczytowej wartości widma między 550 i 570 nm. Źródło światła zabezpiecza się przed osadzaniem się sadzy w sposób niewpływający na długość ścieżki optycznej poza specyfikacjami producen- tów. Wykrywacz światła LD Wykrywaczem jest fotokomórka lub fotodioda (jeżeli jest to konieczne z filtrem). W przypadku żarówko- wego źródła światła odbiornik wykazuje szczytową wartość reakcji widma zbliżoną do krzywej fotopowej oka ludzkiego (reakcja maksymalna) w zakresie od 550-570 nm, do mniej niż 4 % reakcji maksymalnej poni- żej 430 nm i powyżej 680 nm. Wykrywacz światła zabezpiecza się przed osadzaniem się sadzy w sposób niewpływający na długość ścieżki optycznej poza specyfikacjami producenta. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 401 Soczewki promieni równoległych CL Wychodzące światło przekształca się na pasmo promieni równoległych o średnicy maksymalnej 30 mm. Promienie wiązki światła są równoległe, a tolerancja odchylenia równoległości wynosi 3o osi optycznej. Czujnik temperatury T1 (fakultatywny) Podczas badania można kontrolować temperaturę spalin. 3. 3. Dymomierz przepływu częściowego W przypadku dymomierza przepływu częściowego (rysunek 24) reprezentatywną próbkę spalin pobiera się z rury wydechowej i przepuszcza przez ciąg przesyłowy do komory pomiarowej. W przypadku tego typu dymomierza sprawność długości ścieżki optycznej jest funkcją rodzaju przyrządu. Czasy reakcji określone w tym punkcie dotyczą minimalnego natężenia przepływu dymomierza, zgodnie ze specyfikacjami produ- centa przyrządu. Rysunek 24 Dymomierz przepływu częściowego 3. 3. 1. Części rysunku 24 Rura wydechowa EP Rura wydechowa jest rurą prostą o średnicy sześciokrotnie przekraczającej średnicę przewodu od i trzykrot- nie przekraczającej średnicę przewodu w kierunku końcówki sondy. Sonda do pobierania próbek SP Sonda do pobierania próbek jest rurą otwartą biegnącą od lub w pobliżu osi rury wydechowej. Prześwit ścianki przewodu wylotowego wynosi przynajmniej 5 mm. Średnica sondy zapewnia pobieranie próbki reprezentatywnej i właściwy przepływ przez dymomierz. Przewód przesyłowy TT Przewód przesyłowy: — Jest możliwie krótki i zapewnia temperaturę gazów wydechowych na wejściu do komory pomiarowej rzędu 373 ± 30 K (100 °C ± 30 °C). — Charakteryzuje się temperaturą ścianki odpowiednio powyżej punktu roszenia spalin zapobiegając skra- planiu. — Na całej długości jest równy średnicy sondy pobierania próbek. 402 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 — Musi się charakteryzować czasem reakcji niższym niż 0,05 s, przy minimalnym przepływie przyrządu, zgodnie z załącznikiem III dodatek 4 ppkt 5. 2. 4. — Nie może wywierać znaczącego wpływu na szczytową wartość dymu. Urządzenie mierzące przepływ FM Przyrządy mierzące przepływ są przeznaczone do wykrywania prawidłowego przepływu w komorze pomia- rowej. Minimalne i maksymalne współczynniki przepływu określa producent przyrządu i spełniają one wymagania dotyczące czasu reakcji TT i specyfikacje dotyczące długości ścieżki optycznej. Urządzenie mie- rzące przepływ może być w pobliżu pompy pobierania próbek P, jeżeli jest ona wykorzystywana. Komora pomiarowa MC Komora pomiarowa ma nieodblaskową powierzchnię wewnętrzną, lub charakteryzuje się równoważnym otoczeniem optycznym. Udar światła na wykrywaczu względem odbić wewnętrznych efektu rozproszenia ogranicza się do minimum. Ciśnienie gazów w komorze pomiarowej nie odbiega od ciśnienia atmosferycznego o więcej niż 0,75 kPa. Jeżeli nie jest to możliwe ze względów konstrukcyjnych, odczyt dymomierza przekształca się na ciśnienie atmosferyczne. Temperaturę ścianki komory pomiarowej ustawia się na ± 5 K między 343 K (70 °C) a 373 K (100 °C), w każ- dym razie jednak odpowiednio powyżej punktu roszenia w celu zapobieżenia skraplaniu. Komora pomia- rowa jest wyposażona we właściwe urządzenia mierzące temperaturę. Długość ścieżki optycznej OPL Długość ścieżki optycznej zakłócenia dymu między źródłem światła dymomierza a odbiornikiem koryguje się, o ile jest to niezbędne, zgodnie z odchyleniami gradientów gęstości zakłóconego pasma dymu i efektu rozproszenia. Długość ścieżki optycznej podaje producent przyrządu, uwzględniając wszelkie środki zapo- biegające osadzaniu się sadzy (np. powietrze oczyszczające). Jeżeli długość ścieżki optycznej nie jest dostęp- na, ustala się ją zgodnie z normą ISO IDS 11614 ppkt 11. 6. 5. Źródło światła LS Źródłem światła jest żarówka o temperaturze barwowej w zakresie 2 800-3 250 K lub dioda emitująca zie- lone światło (LED) o szczytowej wartości widma między 550 i 570 nm. Źródło światła zabezpiecza się przed osadzaniem się sadzy w sposób niewpływający na długość ścieżki optycznej poza specyfikacjami producen- ta. Wykrywacz światła LD Wykrywaczem jest fotokomórka lub fotodioda (jeżeli jest to konieczne z filtrem). W przypadku żarówko- wego źródła światła odbiornik wykazuje szczytową wartość reakcji widma zbliżoną do krzywej fotopowej oka ludzkiego (reakcja maksymalna) w zakresie 550-570 nm, do mniej niż 4 % reakcji maksymalnej poniżej 430 nm i powyżej 680 nm. Wykrywacz światła zabezpiecza się przed osadzaniem się sadzy w sposób nie- wpływający na długość ścieżki optycznej poza specyfikacjami producenta. Soczewki promieni równoległych CL Wychodzące światło przekształca się na pasmo promieni równoległych o średnicy maksymalnej 30 mm. Promienie wiązki światła są równoległe, a tolerancja odchylenia równoległości wynosi 3o osi optycznej. Czujnik temperatury T1 Do kontrolowania temperatury spalin na wejściu do komory pomiarowej. Pompa do pobierania próbek P (fakultatywna) Do przesyłania próbki gazów przez komorę pomiarową można wykorzystać pompę pobierania próbek bie- gnącą w kierunku komory pomiarowej. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 403 ZAŁĄCZNIK VI ŚWIADECTWO HOMOLOGACJI WE 404 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Dodatek 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 405 ZAŁĄCZNIK VII PRZYKŁAD PROCEDURY OBLICZENIOWEJ 1. BADANIE ESC 1. 1. Emisje zanieczyszczeń gazowych Dane pomiarowe do obliczania wyników z poszczególnych trybów podano poniżej. W tym przykładzie poziomy CO i NOx mierzy się w stanie suchym, HC w stanie mokrym. Stężenie HC podano w równoważniku propanu (C3) i musi ono zostać pomnożone przez 3, aby otrzymać równoważnik C1. Procedura obliczeniowa dla innych trybów jest identyczna. P (kW) 82,9 Ta (K) Ha (g/kg) GEXH (kg) GAIRW (kg) GFUEL (kg) HC (ppm) 294,8 7,81 563,38 545,29 18,09 6,3 CO (ppm) 41,2 NOX (ppm) 495 Obliczanie współczynnika korekcji KWr ze stanu suchego na mokry (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 2): FFH = 1,969 (1+ 18,09 545,29) = 1,9058 i KW2 = 1,608 * 7,81 1000+(1,608 * 7,81) = 0,0124 KW,r = (1–1,9058 * 18,09 541,06)–0,0124 = 0,9239 Obliczanie stężeń w stanie mokrym: CO = 41,2 * 0,9239 = 38,1 ppm NOx = 495 * 0,9239 = 457 ppm Obliczanie współczynnika korekcji wilgotności KH,D dla NOx (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 3): A = 0,309 * 18,09/541,06– 0,0266 = – 0,0163 B = – 0,209 * 18,09/541,06 + 0,00954 = 0,0026 KH,D = 1 1– 0,0163 * (7,81 – 10,71) + 0,0026 * (294,8 – 298) = 0,9625 Obliczanie współczynników masy przepływu emisji (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 4): NOx = 0,001587 * 457 * 0,9625 * 563,38 = 393,27 g/h CO = 0,000966 * 38,1 * 563,38 = 20,735 g/h HC = 0,000479 * 6,3 * 3 * 563,38 = 5,100 g/h Obliczanie natężeń emisji (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 5): Poniższy przykład obliczenia dotyczy CO; procedura obliczeniowa dla pozostałych trybów jest identyczna. Współczynniki masy przepływu emisji poszczególnych trybów mnoży się przez właściwe współczynniki wagowe, zgodnie z załącznikiem III dodatek 1 ppkt 2. 7. 1 i sumuje do wyniku średniego natężenia przepływu emisji w cyklu: 406 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 CO = (6,7 * 0,15) + (24,6 * 0,08) + (20,5 * 0,10) + (20,7 * 0,10) + (20,6 * 0,05) + (15,0 * 0,05) + (19,7 * 0,05) + (74,5 * 0,09) + (31,5 * 0,10) + (81,9 * 0,08) + (34,8 * 0,05) + (30,8 * 0,05) + (27,3 * 0,05) = 30,91 g/h Moc silnika poszczególnych trybów mnoży się przez właściwe współczynniki wagowe, zgodnie z załączni- kiem III dodatek 1 ppkt 2. 7. 1 i sumuje do wyniku średniej mocy uzyskanej w cyklu: P(n) = (0,1 * 0,15) + (96,8 * 0,08) + (55,2 * 0,10) + (82,9 * 0,10) + (46,8 * 0,05) + (70,1 * 0,05) + (23,0 * 0,05) + (114,3 * 0,09) + (27,0 * 0,10) + (122,0 * 0,08) + (28,6 * 0,05) + (87,4 * 0,05) + (57,9 * 0,05) = 60,006 kW CO = 30,91 60,006 = 0,0515 g/kWh Obliczanie gęstości emisji NOx punktu losowego (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 6. 1): Przyjmuje się, że w punkcie losowym wyznaczono następujące wartości: nZ MZ = 1 600 min-1 = 495 Nm NOx mass,Z = 487,9 g/h (obliczone zgodnie z poprzednim wzorem) P(n)Z NOx,Z = 83 kW = 487,9/83 = 5,878 g/kWh Wyznaczanie wartości emisji z cyklu badania (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 6. 2): Przyjmuje się, że wartości z czterech wspólnych trybów w badaniu ESC są następujące: nRT nsu ER Es ET EU MR 1 368 1 785 5,943 5,565 5,889 4,973 515 MS 460 MT 681 MU 610 ETU = 5,889 + (4,973–5,889) * (1600–1368)/(1785–1368) = 5,377 g/kWh ERS = 5,943 + (5,565–5,943) * (1600–1368)/(1785–1368) = 5,732 g/kWh MTU = 681 + (601–681) * (1600–1368)/(1785–1368) = 641,3 Nm MRS = 515 + (460–515) * (1600–1368)/(1785–1368) = 484,3 Nm EZ = 5,732 + (5,377–5,732) * (495–484,3)/(641,3–484,3) = 5,708 g/kWh Porównywanie wartości emisji NOx (załącznik III dodatek 1 ppkt 4. 6. 3): NOxdiff = 100 * (5,878–5,708)/5,708 = 2,98 % 1. 2. Poziomy emisji pyłów Pomiar pyłów opiera się na zasadzie pobierania próbek pyłów w pełnym cyklu, ale wyznaczanie próbki i współczynników przepływu (MSAM i GEDF) odbywa się w poszczególnych trybach. Obliczanie GEDF zależy od użytego układu. W poniższych przykładach wykorzystano układ z pomiarem CO2 i metody ważenia węgla oraz układ z pomiarem przepływu. Wykorzystując układ rozcieńczania przepływu pełnego, GEDF mierzone jest bezpośrednio przez urządzenia CVS. Obliczanie GEDF załącznik III dodatek 1 ppkt 5. 2. 3 i 5. 2. 4): Przyjmuje się poniższe dane pomiarowe z trybu 4. Procedura obliczeniowa dla pozostałych trybów jest identyczna. GEXH (kg/h) 334,02 GFUEL (kg/h) 10,76 GDILW (kg/h) 5,4435 GTOTW (kg/h) 6,0 C02D (%) 0,657 C02A (%) 0,040 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 407 a) metoda ważenia węgla b) metoda pomiaru przepływu GEDFW = 206,5 * 10,76 0,657–0,040 = 3601,2 kg/h q = 6,0 (6,0–5,4435) = 10,78 GEDFW = 334,02 * 10,78 = 3600,7 kg/h Obliczanie współczynnika natężenia przepływu (załącznik III dodatek 1 ppkt 5. 4): Współczynniki przepływu GEDFW z poszczególnych trybów mnoży się przez właściwe współczynniki wagowe, zgodnie z załącznikiem III dodatek 1 ppkt 2. 7. 1 i sumuje do wyniku średniej wartości GEDF uzyskanej w cyklu. Ogólny współczynnik próbki MSAM sumuje się ze współczynników próbki uzyskanych z poszczególnych try- bów.  = (3567 * 0,15) + (3592 * 0,08) + (3611 * 0,10) + (3600 * 0,10) + (3618 * 0,05) GEDFW + (3600 * 0,05) + (3640 * 0,05) + (3614 * 0,09) + (3620 * 0,10) + (3601 * 0,08) + (3639 * 0,05) + (3582 * 0,05) + (3635 * 0,05) =3604,6 kg/h MSAM = 0,226 + 0,122 + 0,151 + 0,152 + 0,076 + 0,076 + 0,076 + 0,136 + 0,151 + 0,121 + 0,076 + 0,076 + 0,075 =1,515 kg Przyjmuje się, że masa pyłów na filtrach wynosi 2,5 mg, wtedy PTmass = 2,5 1,515 * 3604,6 1000 = 5,948 g/h Korekcja w tle (fakultatywna) Przyjmuje się jeden pomiar w tle dający następujące wartości. Obliczanie współczynnika rozcieńczania DF jest takie samo, jak w ppkt 3. 1 niniejszego załącznika i nie pokazano go poniżej. Md = 0,1mg;MDIL = 1,5 kg Suma DF = [(1–1/119,15) * 0,15] + [(1–1/8,89) * 0,08] + [(1–1/14,75) * 0,10] + [(1–1/10,10) * 0,10] [(1–1/32,18) * 0,05] + + [(1–1/6,94) * 0,09] + [(1–1/25,19) * 0,10] + [(1–1/6,12) * 0,08] + [(1–1/20,87) * 0,05] + [(1–1/8,77) * 0,05] + [(1–1/12,59) * 0,05] [(1–1/18,02) * 0,05] [(1–1/12,33) * 0,05] + + = 0,923 PTmass = 2,5 1,515 –(0,1 1,5 * 0,923) * 3 604,6 1000 = 5,726 g/h Obliczanie gęstości emisji (załącznik III dodatek 1 ppkt 5. 5): P(n) = (0,1 * 0,15) + (96,8 * 0,08) + (55,2 * 0,10) + (82,9 * 0,10) + (46,8 * 0,05) + (70,1 * 0,05) + (23,0 * 0,05) + (114,3 * 0,09) + (27,0 * 0,10) + (122,0 * 0,08) + (28,6 * 0,05) + (87,4 * 0,05) + (57,9 * 0,05) = 60,006 kW PT = 5,948 60,006 = 0,099 g/kWh jeżeli skorygowano w tle PT = 5,726 60,006 = 0,095 g/kWh, 408 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Obliczanie współczynnika wagi (załącznik III dodatek 1 ppkt 5. 6): Przyjmuje się wartości obliczone dla trybu 4 powyżej, a następnie WFE,i = 0,152 * 3604,6 1,515 * 3600,7 = 0,1004 Wartość ta mieści się w pożądanym zakresie wartości 0,10 ± 0,003. 2. BADANIE ELR Ponieważ w europejskiej legislacji dotyczącej emisji zanieczyszczeń z silników wyznaczanie poziomów filtra- cji Bessela jest nową procedurą uśredniania, poniżej podano wyjaśnienie działania filtra Bessela, przykład obli- czania algorytmu Bessela i przykład obliczania ostatecznej wartości zadymienia. Stałe algorytmu Bessela zależą jedynie od konstrukcji dymomierza i współczynnika pobierania próbek wskazanego przez układ uzyskiwania danych. Zaleca się, aby producent dymomierza podał stałe filtra Bessela dla różnych współczynników pobie- rania próbek i aby odbiorca stosował te stałe do obliczenia algorytmu Bessela oraz do obliczania wartości zady- mienia. 2. 1. Uwagi ogólne dotyczące filtra Bessela W związku z zakłóceniami wysokiej częstotliwości nieoczyszczony impuls pokazuje zazwyczaj ślad wysoko- rozproszony. Aby zlikwidować te zakłócenia, do badania ELR konieczne jest zastosowanie filtra Bessela. Filtr Bessela jest rekursywnym filtrem wtórnym o niskim przenikaniu, gwarantującym najszybszy wzrost mocy impulsu bez przeskoku impulsu. Przyjmując rzeczywisty poziom nieoczyszczonych spalin w przewodzie wydechowym, każdy dymomierz pokazuje opóźniony i różnie mierzony ślad nieprzezroczystości. Opóźnienie i odchylenie zmierzonego śladu zależy od geometrii komory pomiarowej dymomierza, w tym ciągów pobierania próbek spalin i od czasu nie- zbędnego do przetworzenia impulsu w przyrządach elektronicznych dymomierza. Wartości charakteryzujące te dwa zjawiska określa się mianem czasu reakcji fizycznej i elektrycznej i są to wartości inne dla filtra róż- nego typu dymomierzy. Celem stosowania filtra Bessela jest zapewnienie jednolitych, ogólnych właściwości filtrowania całego układu dymomierza, obejmującego: — czas reakcji fizycznej dymomierza (tp) — czas reakcji elektrycznej dymomierza (te) — czas reakcji filtra zastosowanego filtra Bessela (tF) Wynikowy ogólny czas reakcji układu tAver przedstawiono poniżej: tAver = √tF 2 +tp 2 +te 2 musi być równy dla wszystkich rodzajów dymomierzy aby wskazywać tę samą wartość dymu. Dlatego filtr Bessela należy skonstruować w taki sposób, aby czas reakcji filtra (tF) oraz czas reakcji fizycznej (tp) i elek- trycznej (te) danego dymomierza mieścił się w pożądanym czasie reakcji ogólnej (tAver). Ponieważ tp i te są war- tościami istotnymi dla danego dymomierza, a tAver określa się w niniejszej dyrektywie na 1,0 s, tF można obli- czyć następująco: tF = √tAver 2 +tp 2 +te 2 Z definicji czas reakcji filtra tF jest wzrostem czasu przefiltrowanego impulsu wyjściowego między 10 % i 90 % na impulsie wejściowym. Dlatego częstotliwość wyłączania filtra Bessela należy powtórzyć w taki sposób, aby czas reakcji filtra Bessela odpowiadał wymaganemu wzrostowi czasu. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 409 Rysunek a Ślady impulsu wejściowego i przefiltrowanego impulsu wyjściowego Na rysunku a pokazano ślady impulsu wejściowego i przefiltrowanego impulsu wyjściowego Bessela, a także czas reak- cji filtra Bessela (tF). 410 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Obliczanie algorytmu filtra Bessela to proces wieloetapowy, wymagających różnych cykli powtórzenia. Poni- żej pokazano schemat procedury powtórzenia. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 411 2. 2. Obliczanie algorytmu Bessela W tym przykładzie algorytm Bessela oblicza się w kilku etapach, zgodnie z powyższą procedurą iteracji, w oparciu o załącznik III dodatek 1 ppkt 6. 1. W przypadku dymomierza i układu uzyskiwania danych przyjmuje się następujące właściwości: — czas reakcji fizycznej tp 0,15 s — czas reakcji elektrycznej te 0,05 s — ogólny czas reakcji tAver 1,00 s (zgodnie z definicją niniejszej dyrektywy) — współczynnik pobierania próbek 150 Hz Etap 1 Wymagany czas reakcji filtra Bessela tF tF = √1 2 –(0,15 2 +0,05 2) = 0,987421 s Etap 2 Szacowana częstotliwość wyłączania i obliczanie stałych Bessela E, K dla pierwszego przybliżenia: fc = 3,1415/(10 * 0,987421) = 0,318152 Hz Δt = 1/150 = 0,006667 s Ω = 1/[tan (3,1415 * 0,006667 * 0,318152)] = 150,076644 E = 1 1+150,076644 * √3 * 0,618034+0,618034 * 150,076644 2 = 7,07948 E –5 K = 2 * 7,07948E –5 * (0,618034 * 150,076644 –1)–1 = 0,970783 2 To daje algorytm Bessela: Yi = Yi–1 + 7,07948E –5 * (Si + 2 * Si–1 + Si–2–4 * Yi–2) + 0,970783 * (Yi–1–Yi–2) gdzie Si stanowi wartości impulsu wejściowego etapu („0” lub „1”), a Yi stanowi przefiltrowane wartości impulsu wyjściowego. Etap 3 Stosowanie filtra Bessela na początku etapu: Czas reakcji filtra Bessela tF określa się jako wzrost czasu przefiltrowanego impulsu wyjściowego między 10 % i 90 % impulsu wejściowego etapu. W celu wyznaczenia czasów 10 % (t10) i 90 % (t90) sygnału wyjściowego, filtr Bessela musi być stosowany na początku etapu używając powyższych wartości fc, E i K. Liczby indeksu, czas i wartości impulsu wejściowego etapu oraz wynikowe wartości przefiltrowanego impulsu wyjściowego dla pierwszego i drugiego przybliżenia podano w tabeli B. Punkty przylegające do t10 i t90 zazna- czono pogrubionymi cyframi. W tabeli B, pierwsze powtórzenie, 10 % wartości zachodzi między liczbą indeksu 30 i 31, a 90 % wartości zachodzi między liczbą indeksu 191 i 192. Dla obliczania tF,iter właściwe wartości t10 i t90 wyznacza się przez liniowe połączenie między przylegającymi punktami pomiarowymi, następująco: t10 = tlower + Δt * (0,1–outlower)/(outupper–outlower) t90 = tlower + Δt * (0,9–outlower)/(outupper–outlower) gdzie odpowiedni outupper i outlower to punkty przylegające przefiltrowanego impulsu Bessela, a tlower to czas przylegającego punktu czasu, zgodnie z tabelą B. t10 = 0,200000 + 0,006667 * (0,1–0,099208)/(0,104794–0,099208) = 0,200945 s t90 = 0,273333 + 0,006667 * (0,9–0,899147)/(0,901168–0,899147) = 1,276147 s Etap 4 Czas reakcji filtra pierwszego cyklu iteracji: tF,iter = 1,276147–0,200945 = 1,075202 s 412 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Etap 5 Odchylenie między wymaganym i uzyskanym czasem reakcji filtra pierwszego cyklu iteracji: Δ = (1,075202–0,987421)/0,987421 = 0,081641 Etap 6 Kontrola kryteriów iteracji: |Δ| ≤ = 0,01 jest wymagany. Ponieważ 0,081641 > 0,01, kryteria iteracji nie są spełnione i należy rozpocząć dalszy cykl iteracji. Dla tego cyklu iteracji, nową częstotliwość wyłączania oblicza się z fc i Δ następująco: fc,new = 0,318152 * (1 + 0,081641) = 0,344126 Hz Tę nową częstotliwość wyłączania wykorzystuje się w drugim cyklu iteracji, ponownie uruchamiając etap 2. Przybliżanie kontynuuje się do momentu spełnienia kryteriów iteracji. Wartości wynikowe z pierwszego i dru- giego przybliżenia podsumowano w tabeli A. Tabela A Wartości z pierwszej i drugiej iteracji Parametr fc E K t10 t90 tF,iter Δ fc,new (Hz) (-) (-) (s) (s) (s) (-) (HZ) 1. Iteracja 0,318152 7,07948 E-5 0,970783 0,200945 1,276147 1,075202 0,081641 0,344126 2. Iteracja 0,344126 8,272777 E-5 0,968410 0,185523 1,179562 0,994039 0,006657 0,346417 Etap 7 Ostateczny algorytm Bessela: Jeżeli spełniono kryteria iteracji, końcowe stałe algorytmu filtra Bessela oblicza się zgodnie z etapem 2. W tym przykładzie kryteria iteracji spełniono po drugim przybliżeniu (Δ = 0,006657 ≤ 0,01). Ostateczny algorytm wykorzystuje się następnie do wyznaczania uśrednionych wartości zadymienia (patrz następny pkt 2. 3). Yi = Yi–1 + 8,272777E –5 * (Si + 2 * Si–1 + Si–2–4 * Yi–2) + 0,968410 * (Yi–1–Yi–2) 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 413 Tabela B Wartości impulsu wejściowego etapu i przefiltrowanego impulsu wyjściowego Bessela dla pierwszego i dru- giego cyklu iteracji Indeks i [-] - 2 - 1 0 1 2 3 4 5 ~ 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 ~ 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 ~ Czas [s] - 0,013333 - 0,006667 0,000000 0,006667 0,013333 0,020000 0,026667 0,033333 ~ 0,160000 0,166667 0,173333 0,180000 0,186667 0,193333 0,200000 0,206667 0,213333 0,220000 0,226667 0,233333 0,240000 0,246667 ~ 1,166667 1,173333 1,180000 1,186667 1,193333 1,200000 1,206667 1,213333 1,220000 1,226667 1,233333 1,240000 1,246667 1,253333 1,260000 1,266667 1,273333 1,280000 1,286667 1,293333 1,300000 ~ Impuls wejściowy etapu Si [-] 0 0 1 1 1 1 1 1 ~ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ~ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ~ Przefiltrowany impuls wyjściowy Yi [-] 1. Iteracja 0,000000 0,000000 0,000071 0,000352 0,000908 0,001731 0,002813 0,004145 ~ 0,067877 0,072816 0,077874 0,083047 0,088331 0,093719 0,099208 0,104794 0,110471 0,116236 0,122085 0,128013 0,134016 0,140091 ~ 0,862416 0,864968 0,867484 0,869964 0,872410 0,874821 0,877197 0,879540 0,881849 0,884125 0,886367 0,888577 0,890755 0,892900 0,895014 0,897096 0,899147 0,901168 0,903158 0,905117 0,907047 ~ 2. Iteracja 0,000000 0,000000 0,000083 0,000411 0,001060 0,002019 0,003278 0,004828 ~ 0,077876 0,083476 0,089205 0,095056 0,101024 0,107102 0,113286 0,119570 0,125949 0,132418 0,138972 0,145605 0,152314 0,159094 ~ 0,895701 0,897941 0,900145 0,902312 0,904445 0,906542 0,908605 0,910633 0,912628 0,914589 0,916517 0,918412 0,920276 0,922107 0,923907 0,925676 0,927414 0,929121 0,930799 0,932448 0,934067 ~ 414 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 2. 3. Obliczanie wartości zadymienia Na poniższym schemacie przedstawiono ogólną procedurę wyznaczania końcowej wartości zadymienia. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 415 Na rysunku b przedstawiono ślady zmierzonego nieoczyszczonego impulsu nieprzezroczystości i nieprzefil- trowane i przefiltrowane współczynniki pochłaniania światła (wartość k) pierwszego etapu obciążenia bada- nia ELR, a ponadto oznaczono maksymalną wartość Ymax1,A (szczyt) przefiltrowanego śladu k. Odpowiednio tabela C zawiera wartości liczbowe indeksu i, czasu (współczynnik pobierania próbek 150 Hz), nieoczyszczo- nej nieprzezroczystości, nieprzefiltrowaną wartość k i przefiltrowaną wartość k. Filtrowanie przeprowadzono przy wykorzystaniu stałych algorytmu Bessela skonstruowanego w ppkt 2. 2 niniejszego załącznika. W związku z dużą ilością danych w tabeli podano tylko część wartości śladu zadymienia znajdujące się na początku i na końcu zakresu wartości szczytowej. Rysunek b Ślady zmierzonej nieprzezroczystości N, nieprzefiltrowanego zadymienia k i przefiltrowanego zadymienia k Wartość szczytową (i = 272) oblicza się przyjmując dane podane w tabeli C. Pozostałe pojedyncze wartości dymu oblicza się w ten sam sposób. Aby przystąpić do obliczania algorytmu, S-1, S-2, Y-1 i Y-2 ustawiono na zero. LA(m) Indeks i N (%) S271 (m-1) S270 (m-1) Y271 (m-1) Y270 (m-1) 0,430 272 16,783 0,427392 0,427532 0,542383 0,542337 Obliczanie wartości k (załącznik III dodatek 1 ppkt 6. 3. 1): k = – 1 0,430 * ln(1– 16,783 100 ) = 0,427252m -1 W poniższym równaniu wartość ta odpowiada S272. Obliczanie uśrednionej wartości zadymienia Bessela (załącznik III dodatek 1 ppkt 6. 3. 2): W poniższym równaniu wykorzystuje się stałe Bessela z poprzedniego pkt 2. 2. Rzeczywista, nieprzefiltro- wana wartość k, jak obliczono powyżej, odpowiada S272 (Si). S271 (Si-1) i S270 (Si-2) to dwie poprzedzające, nie- przefiltrowane wartości k, Y271 (Yi-1) i Y270 (Yi-2) to dwie poprzedzające przefiltrowane wartości k. 416 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Y272 = 0,542383 + 8,272777E –5 * (0,427252 + 2 * 0,427392 + 0,427532–4 * 0,542337) + 0,968410 * (0,542383–0,542337) = 0,542389m -1 Wartość ta odpowiada w poniższym równaniu Ymax1,A. Obliczanie ostatecznej wartości zadymienia (załącznik III dodatek I ppkt 6. 3. 3): Z każdego śladu zadymienia do dalszego obliczenia pobiera się maksymalną, przefiltrowaną wartość k. Przyj- muje się następujące wartości: Prędkość A B C Cykl 1 0,5424 0,5596 0,4912 Ymax (m-1) Cykl 2 0,5435 0,5400 0,5207 Cykl 3 0,5587 0,5389 0,5177 SVA = (0,5424 + 0,5435 + 0,5587)/3 = 0,5482m -1 SVB = (0,5596 + 0,5400 + 0,5389)/3 = 0,5462m SVC = (0,4912 + 0,5207 + 0,5177)/3 = 0,5099m SV = (0,43 * 0,5482) + (0,56 * 0,5462) + (0,01 * 0,5099) = 0,5467m -1 -1 -1 Walidacja cyklu (załącznik III dodatek 1 ppkt 3. 4) Przed obliczaniem SV musi zostać stwierdzona ważność cyklu przez obliczenie względnego odchylenia standardowego zadymienia z trzech cykli dla każdej prędkości. Prędkość Średnia SV (m-1) Bezwzględne odchylenie standardowe (m-1) Względne odchylenie stan- dardowe (%) A B C 0,5482 0,5462 0,5099 0,0091 0,0116 0,0162 1,7 2,1 3,2 W tym przykładzie dla każdej prędkości spełniono kryterium atestacji 15 %. 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 417 Tabela C Wartości nieprzezroczystości N, nieprzefiltrowanej i przefiltrowanej wartości k na początku etapu obcią- żenia Indeks i [-] - 2 - 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 ~ Czas [s] Nieprzezroczystość N [%] Nieprzefiltrowana wartość k [m-1] Przefiltrowana wartość k [m-1] 0,000000 0,000000 0,000000 0,006667 0,013333 0,020000 0,026667 0,033333 0,040000 0,046667 0,053333 0,060000 0,066667 0,073333 0,080000 0,086667 0,093333 0,100000 0,106667 0,113333 0,120000 0,126667 0,133333 0,140000 0,146667 0,153333 0,160000 0,166667 0,173333 0,180000 0,186667 0,193333 0,200000 0,206667 0,213333 0,220000 0,226667 0,233333 0,240000 0,246667 0,253333 0,260000 0,266667 ~ 0,000000 0,000000 0,000000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,020000 0,192000 0,212000 0,212000 0,212000 0,343000 0,566000 0,889000 0,929000 0,929000 1,263000 1,455000 1,697000 2,030000 2,081000 2,081000 2,424000 2,475000 2,475000 2,808000 3,010000 3,253000 3,606000 3,960000 4,455000 4,818000 5,020000 ~ 0,000000 0,000000 0,000000 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,000465 0,004469 0,004935 0,004935 0,004935 0,007990 0,013200 0,020767 0,021706 0,021706 0,029559 0,034086 0,039804 0,047695 0,048906 0,048906 0,057067 0,058282 0,058282 0,066237 0,071075 0,076909 0,085410 0,093966 0,105983 0,114836 0,119776 ~ 0,000000 0,000000 0,000000 0,000000 0,000000 0,000000 0,000001 0,000002 0,000002 0,000003 0,000004 0,000005 0,000006 0,000008 0,000009 0,000011 0,000012 0,000014 0,000018 0,000022 0,000028 0,000036 0,000047 0,000061 0,000082 0,000109 0,000143 0,000185 0,000237 0,000301 0,000378 0,000469 0,000573 0,000693 0,000827 0,000977 0,001144 0,001328 0,001533 0,001758 0,002007 0,002283 0,002587 ~ 418 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 Wartości nieprzezroczystości N, nieprzefiltrowanej i przefiltrowanej wartości k przy Ymax1,A (= wartość maksymalna, oznaczona pogrubioną trzcionką) Indeks i [-] Czas [s] Nieprzezroczystość N [%] Nieprzefiltrowana wartość k [m-1] Przefiltrowana wartość k [m-1] ~ 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 ~ ~ 1,726667 1,733333 1,740000 1,746667 1,753333 1,760000 1,766667 1,773333 1,780000 1,786667 1,793333 1,800000 1,806667 1,813333 1,820000 1,826667 1,833333 1,840000 1,846667 1,853333 1,860000 1,866667 1,873333 1,880000 1,886667 1,893333 1,900000 1,906667 1,913333 1,920000 1,926667 1,933333 1,940000 1,946667 1,953333 1,960000 1,966667 1,973333 1,980000 1,986667 1,993333 2,000000 ~ ~ 17,182000 16,949000 16,788000 16,798000 16,788000 16,798000 16,798000 16,788000 16,788000 16,798000 16,798000 16,793000 16,788000 16,783000 16,780000 16,798000 16,778000 16,808000 16,768000 16,010000 16,010000 16,000000 16,010000 16,000000 16,010000 16,394000 16,394000 16,404000 16,394000 16,394000 16,384000 16,010000 16,010000 16,000000 16,010000 16,212000 16,394000 16,394000 16,192000 16,000000 16,000000 16,000000 ~ ~ 0,438429 0,431896 0,427392 0,427671 0,427392 0,427671 0,427671 0,427392 0,427392 0,427671 0,427671 0,427532 0,427392 0,427252 0,427168 0,427671 0,427112 0,427951 0,426833 0,405750 0,405750 0,405473 0,405750 0,405473 0,405750 0,416406 0,416406 0,416685 0,416406 0,416406 0,416128 0,405750 0,405750 0,405473 0,405750 0,411349 0,416406 0,416406 0,410794 0,405473 0,405473 0,405473 ~ ~ 0,538856 0,539423 0,539936 0,540396 0,540805 0,541163 0,541473 0,541735 0,541951 0,542123 0,542251 0,542337 0,542383 0,542389 0,542357 0,542288 0,542183 0,542043 0,541870 0,541662 0,541418 0,541136 0,540819 0,540466 0,540080 0,539663 0,539216 0,538744 0,538245 0,537722 0,537175 0,536604 0,536009 0,535389 0,534745 0,534079 0,533394 0,532691 0,531971 0,531233 0,530477 0,529704 ~ 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 419 3. BADANIE ETC 3. 1. Poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych (Silnik Diesla) Dla układu PDP-CVS przyjmuje się następujące wyniki badania V0 (m3/obr. ) Np (obr. ) pB(kPa) p1 (kPa) T(K) Ha (g/kg) NOX conce (ppm) NOX concd (ppm) COconce (ppm) COconcd (ppm) HCconce (ppm) HCconcd (ppm) C02,conce (96) Wact (kWh) 0,1776 23 073 98,0 2,3 322,5 12,8 53,7 0,4 38,9 1,0 9,00 3,02 0,723 62,72 Obliczanie przepływu rozcieńczonych spalin (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 1): MTOTW = 1,293 * 0,1776 * 23073 * (98,0–2,3) * 273/(101,3 * 322,5) = 4237,2 kg Obliczanie współczynnika korekcji NOx (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 2): KH,D = 1 1–0,0182 * (12,8–10,71) = 1,039 Obliczanie stężeń skorygowanych w tle (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1. 1): Przyjmuje się skład paliwa C1H1,8 FS = 100 * 1 1+(1,8/2)+[3,76 * (1+(1,8/4))] = 13,6 DF = 13,6 0,723+(9,00+38,9) * 10 -4 = 18,69 NOxconc = 53,7–0,4 * (1–(1/18,69)) = 53,3 ppm COconc = 38,9–1,0 * (1–(1/18,69)) = 37,9 ppm HCconc = 9,00–3,02 * (1–(1/18,69)) = 6,14 ppm Obliczanie masy przepływu emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1): NOxmass = 0,001587 * 53,3 * 1,039 * 4237,2 = 372,391 g COmass = 0,000966 * 37,9 * 4237,2 = 155,129 g HCmass = 0,000479 * 6,14 * 4237,2 = 12,462 g Obliczanie natężenia emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 4):  = 372,391/62,72 = 5,94 g/kWh NOx CO = 155,129/62,72 = 2,47 g/kWh HC = 12,462/62,72 = 0,199 g/kWh 420 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 3. 2. Poziomy emisji pyłów (silnik wysokoprężny) Dla układu PDP-CVS podwójnego rozcieńczania przyjmuje się następujące wyniki badania: MTOTW (kg) 4 237,2 Mf,p (mg) Mf,b (mg) MTOT (kg) MSEC (kg) Md (mg) MDIL (kg) DF Wact (kWh) 3,030 0,044 2,159 0,909 0,341 1,245 18,69 62,72 Obliczanie masy emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 5. 1): Mf = 3,030 + 0,044 = 3,074 mg MSAM = 2,159–0,909 = 1,250 kg PTmass = 3,074 1,250 * 4 237,2 1000 = 10,42 g Obliczanie masy emisji skorygowanej w tle (załącznik III dodatek 2 ppkt 5. 1): PTmass = [3,074 1,250 –(0,341 1,245 *(1– 1 18,69))] * 4 237,2 1000 = 9,32 g Obliczanie gęstości emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 5. 2): PT = 10,42/62,72 = 0,166 g/kWh PT = 9,32/62,72 = 0,149 g/kWhjeżeli skorygowano w tle 3. 3. Poziomy emisji zanieczyszczeń gazowych (Silnik CNG) Dla układu PDP-CVS z podwójnym rozcieńczaniem przyjmuje się następujące wyniki badania: MTOTW (kg) Ha (g/kg) NOx conce (ppm) NOx concd (ppm) COconce (ppm) COconcd (ppm) HCconce (ppm) HCconcd (ppm) CH4 conce (ppm) CH4 concd (ppm) CO2,conce (%) Wact (kWh) 4 237,2 12,8 17,2 0,4 44,3 1,0 27,0 3,02 18,0 1,7 0,723 62,72 Obliczanie współczynnika korekcji dla NOx, (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 2): KH,G = 1 1–0,0329 * (12,8–10,71) = 1,074 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 421 Obliczanie stężenia NMHC (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1): a) metoda GC b) metoda NMC NMHCconce = 27,0–18,0 = 9,0 ppm Przyjmuje się sprawność metanu 0,04 i sprawność etanu 0,98 (patrz załącznik III dodatek 5 ppkt 1. 8. 4) NMHCconce = 27,0 * (1–0,04)–18,0 0,98–0,04 = 8,4 ppm Obliczanie stężeń skorygowanych w tle (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1. 1): Przyjmuje się paliwo wzorcowe G20 (100 % metanu) o składzie C1H4: FS = 100 * 1 1+(4/2)+[3,76 * (1+(4/4))] = 9,5 DF = 9,5 0,723+(27,0+44,3) * 10 –4 = 13,01 W przypadku NMHC stężenie zmierzone w tle są różnicą między HCconcd i CH4concd NOxconc = 17,2–0,4 * (1–(1/13,01)) = 16,8 ppm COconc = 44,3–1,0 * (1–(1/13,01)) = 43,4 ppm NMHCconc = 8,4–1,32 * (1–(1/13,01)) = 7,2 ppm CH4conc = 18,0–1,7 * (1–(1/13,01)) = 16,4 ppm Obliczanie masy przepływu emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 3. 1): NOxmass = 0,001587 * 16,8 * 1,074 * 4237,2 = 121,330 g COmass = 0,000966 * 43,4 * 4237,2 = 177,642 g NMHCmass = 0,000502 * 7,2 * 4237,2 = 15,315 g CH4mass = 0,000554 * 16,4 * 4237,2 = 38,498 g Obliczanie natężenia emisji (załącznik III dodatek 2 ppkt 4. 4):  = 121,330/62,72 = 1,93 g/kWh NOx CO = 177,642/62,72 = 2,83 g/kWh NMHC = 15,315/62,72 = 0,244 g/kWh  = 38,498/62,72 = 0,614 g/kWh CH4 4. WSPÓŁCZYNNIK PRZESUNIĘCIA λ (Sλ) 4. 1. Obliczanie współczynnika przesunięcia λ (Sλ) (1) Sλ = 2 (1 – inert % 100 )(n + m 4) – O2 * 100 gdzie: Sλ = współczynnik przesunięcia λ; obojętne % = % objętości gazów obojętnych w paliwie (np. N2, CO2, He, itp. ); O2 * = % objętości tlenu w paliwie; (1) Stosunek powietrza analitycznego/paliwa dla paliw samochodowych - SAE J1829, czerwiec 1987. John B. Heywood, Zasady podstawowe działania silników wewnętrznego spalania, McGraw-Hill, 1988, rozdział 3. 4 „Analiza spalania” (str. 68-72). 422 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 13/t. 24 n i m dotyczą uśrednionej wartości CnHm wyrażające zawartość węglowodorów w paliwie, np. : n = 1 ×[CH4% 100 ] + 2 ×[C2% 100] + 3 ×[C3% 100] + 4 ×[C4% 100] + 5 ×[C5% 100] +. 1– diluent % 100 m = 4 ×[CH4% 100 ] +4 ×[C2H4% 100 ] + 6 ×[C2H6% 100 ] + ∙ ∙ ∙ 8 ×[C3H8% 100 ] +. 1 – diluent % 100 gdzie: CH4 C2 C3 C4 C5 = % objętości metanu w paliwie; = % objętości wszystkich węglowodorów C2 (np. : C2H6, C2H4, itd. ) w paliwie; = % objętości wszystkich węglowodorów C3 (np. : C3H8, C3H6, itd. ) w paliwie; = % objętości wszystkich węglowodorów C4 (np. : C4H10, C4H8, itd. ) w paliwie; = % objętości wszystkich węglowodorów C5 (np. : C5H12, C5H10, itd. ) w paliwie; rozcieńczacz = % objętości rozcieńczonych spalin w paliwie (np. : O2 * , N2, CO2, He, itd. ). 4. 2. Przykłady obliczania współczynnika przesunięcia λ Sλ: Przykład 1: G 2 5 : C H 4 = 8 6 % , N 2 = 1 4 % (objętościowo) n = 1 ×[CH4% 100 ] +2 ×[C2% 100] +. 1 – diluent % 100 = 0,86 0,86 = 1 = 1 × 0,86 1 – 14 100 m = 4 ×[CH4% 100 ] +4 ×[C2H4% 100 ] +. 1– diluent % 100 = 4 × 0,86 0,86 = 4 Przykład 2: G x y: C H 4 = 8 7 % , C 2H 6 = 1 3 % (objętościowo) n = 1 ×[CH4% 100 ] +2 ×[C2% 100] +. 1 – diluent % 100 = 1 × 0,87 + 2 × 0,13 1 – 0 100 = 1,13 1 = 1,13 4 ×[CH4% 100 ] + 6 ×[C2H6% 100 ] +. m = diluent % 100 1– 2 = 4 × 0,87 + 6 × 0,13 1 2 = 4,26 = 0,911 Sλ = (1– inert % 100 )(n + m 4) – O2 * 100 (1 – 0 100) ×(1,13 + 4,26 4 ) = 13/t. 24 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 423 Przykład 3: U S A : C H 4 = 8 9 % , C 2H 6 = 4 , 5 % , C 3H 8 = 2 , 3 % , C 6H 1 4 = 0 , 2 % , O 2 = 0 , 6 % , N 2 = 4 % n = 1 ×[CH4% 100 ] +2 ×[C2% 100] +. 1– diluent % 100 = 1 × 0,89 + 2 × 0,045 + 3 × 0,023 + 4 × 0,002 (0,64 + 4) 100 1– = 1,11 m = 4 ×[CH4% 100 ] +4 ×[C2H4% 100 ] +6 ×[C2H6% 100 ] 100 ] +. +8 ×[C3H8% 1– diluent % 100 = 4 × 0,89 +4 × 0,045 +8 × 0,023 +14 × 0,002 1– 0,6 +4 100 = 4,24 Sλ = 2 (1– inert % 100 )(n + m 4)– O2 * 100 = 2 (1– 4 100) ×(1,11+ 4,24 4 )– 0,6 100 = 0,96