title: Advies van het Comité van de Regio's over "Het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen in de context van de mondialisering - bevordering van het concurrentievermogen"

eurovoc_concepts:
European undertaking
competitiveness
international market

text: 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/23 Advies van het Comité van de Regio’s over „Het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen in de context van de mondialisering — bevordering van het concurrentievermo- gen” HET COMITE´ VAN DE REGIO’S, (2000/C 57/05) gezien de Mededeling van de Commissie getiteld „Het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen in de context van de mondialisering — bevordering van het concurrentievermogen” (COM(1998) 718 def. ), gezien het besluit van de Commissie van 25 januari 1999 om het Comité op grond van artikel 198C, eerste alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap te raadplegen, gezien het op 10 maart 1999 door zijn Bureau genomen besluit om overeenkomstig art. 198 C, vierde alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap een advies over dit onderwerp op te stellen en commissie 6 „Werkgelegenheid, economische beleid, interne markt, industrie, MKB” met de voorbereiding hiervan te belasten, gezien het door commissie 6 op 27 september 1999 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 134/99 rev. 1) (rapporteur: de heer Joseph, F/PES), heeft tijdens zijn 31e zitting van 17 en 18 november 1999 (vergadering van 18 november) het volgende advies uitgebracht dat met algemene stemmen werd goedgekeurd: 1. Inleiding 1. 1. Het Comité van de Regio’s is ingenomen met dit initiatief van de Commissie om te trachten via deze Mededeling mogelijke actieterreinen aan te geven met betrekking tot vraagstukken in verband met het concurrentievermogen van de Europese economie tegen de achtergrond van de huidige mondialiseringstendens. Het is zaak, nu een discussie te beginnen over de in te zetten instrumenten om op dit gebied daadwerkelijk iets te doen, en het Comité van de Regio’s wenst hieraan ook zijn bijdrage te leveren. 1. 2. Het EU-niveau is ongetwijfeld het meest geschikte niveau om de juiste beleidsmaatregelen en instrumenten uit te werken; voorwaarde is wel dat daarbij, steeds wanneer dat noodzakelijk is, het subsidiariteitsbeginsel op de nationale en lokale niveaus wordt toegepast. Het begrip concurrentievermo- gen krijgt weliswaar een duidelijk afgebakende betekenis wanneer het gaat om ondernemingen, maar is moeilijk te definiëren en zelfs dubbelzinnig wanneer men hieraan een territoriale betekenis wil geven. 1. 3. De internationalisering van de volkshuishoudingen is een onomkeerbaar proces. Het heeft waarschijnlijk geen zin om zich af te vragen of dit de beste weg is voor de economische en sociale ontwikkeling; veeleer moet worden gezocht naar middelen om de Europese Unie als geheel zo goed mogelijk te positioneren in de wereld van morgen. Daarbij mag men zich niet beperken tot een zuiver economische positionering die in marktaandelen kan worden gemeten. Zaak is dat vooral rekening wordt gehouden met de verlangens van de Europese burgers op het gebied van welvaart en welzijn, dat Europa de weg inslaat naar een duurzaam ontwikkelingsproces, dat de komende generaties een welvaartsperspectief wordt geboden, dat de mensenrechten en het milieu, alsook vrede en contacten tussen alle volkeren op de wereld worden gewaarborgd. Het Comité van de Regio’s is evenwel verbaasd over het 1. 4. zeer negatieve oordeel dat de Commissie in haar mededeling uitspreekt over de positie van Europa en het Europese bedrijfs- leven tegen de achtergrond van het mondialiseringsproces. Uiteraard is het goed dat zonder concessies de balans wordt opgemaakt van de sterke en zwakke punten van Europa ten einde een discussie te kunnen beginnen over het te voeren beleid en de in te zetten middelen. In haar mededeling komt de Commissie dan ook met een diagnose waarin bepaalde zwakke punten van de Europese situatie goed worden geanaly- seerd, maar de Commissie gaat nauwelijks in op de positieve aspecten van het Europees potentieel, op het welslagen van het „Europees model” op basis waarvan een verenigd en solidair Europa kon worden opgebouwd. Door steeds te verwijzen naar het succes van het „Amerikaanse model”, gaat zij voorbij aan het feit dat dit model ook zijn gebreken heeft (toenemende ongelijkheid en armoede, geweld,. ), alsmede aan het feit dat ieder ontwikkelingsmodel bepaalde ideologische, historische, culturele, enz. referenties bevat en niet zonder meer in zijn geheel kan worden getransponeerd. Uiteraard kan men in dit Amerikaanse model, net als in andere modellen, mogelijke inspiratiebronnen vinden om doeltreffende beleidslijnen voor Europa te kunnen uitzetten. Zo heeft het Japanse model indertijd bijgedragen tot de totstandkoming van de grote Europese programma’s voor bundeling van de onderzoek- sinspanning. In ieder geval moeten wij blijven werken aan een eigen Europese weg, ten einde de opbouw van een rechtvaardig en krachtig Europa te kunnen voortzetten en bij te dragen tot het succes van het Europese bedrijfsleven op de wereldmarkt. 1. 5. De totstandbrenging van de Europese interne markt is weliswaar nog niet geheel afgerond (dienstverlening, intellectu-. ), maar vormt wel een eerste succes. De ele eigendom, Europese interne markt is thans de grootste interne markt ter wereld, en niemand betwist het feit dat de omvang van de VS-markt van doorslaggevend belang geweest is, en nog altijd is, voor het concurrentievermogen van de Amerikaanse bedrijven. De balans van de gezamenlijke Europese onder- zoeksinspanning laat weliswaar tekortkomingen zien, maar is C 57/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 evenmin negatief te noemen. Dit op bundeling en complemen- tariteit van de kaderprogramma’s en de structuurfondsen gebaseerde model heeft zowel het concurrentievermogen als de economische en sociale samenhang in Europa gerug- gensteund (). 1. 6. Tot slot moet bij iedere analyse ook beseft worden dat het gaat om historische processen, zowel bij de Europese eenwording als bij de mondialisering. Geen van beide proces- sen is inmiddels afgerond. Dat betekent met name dat de kenmerken van het functioneren van de wereldeconomie niet onveranderlijk zijn. De spelregels liggen niet vast en zijn evenmin vastgesteld. Europa moet actief aan de totstandko- ming van regels bijdragen en deze regels in haar voordeel weten om te buigen (). In de Mededeling van de Commissie wordt gewezen op het belang van onderhandelingen in WTO-verband en op de betekenis van huidige en toekomstige directe buitenlandse investeringen. Dit is uiteraard een zaak van primair belang, maar de opbouw van een mondiale economische orde mag niet beperkt blijven tot alleen de internationale handel, gebaseerd op de vrijhandelsgedachte. Er moet een breder blikveld komen en er moet worden nagedacht over de middelen om Europa een krachtige positie te kunnen geven, met behoud van zijn specificiteit en diversiteit. Om die reden is het Europa van de gemeentes en de regio’s een gegeven waar men niet omheen kan wanneer een Europese aanpak ter bevordering van het concurrentievermogen wordt uitgewerkt. 2. Concurrentievermogen, Europese integratie, econo- mische en sociale samenhang 2. 1. Het Comité van de Regio’s stelt vast dat het begrip concurrentievermogen niet op dezelfde wijze wordt gedefinie- erd wanneer het gaat om een onderneming of om een geografisch gebied (Europa, lidstaten, regio’s). Op bedrijfsnive- au kan het concurrentievermogen worden omschreven als het vermogen van een bedrijf om aan de concurrentie op een bepaalde markt (lokaal, nationaal, Europees, mondiaal) het hoofd te kunnen bieden. Dit begrip is echter minder goed afgebakend wanneer het concurrentievermogen op het niveau van een geografisch gebied moet worden gedefinieerd. Boven- dien zijn metingen in een mondialiseringscontext een zeer delicate zaak, zoals de Commissie terecht opmerkt. In dit verband zijn er drie elementen waarnaar de aandacht in het bijzonder zou moeten uitgaan. In de eerste plaats is het verband tussen het concurren- 2. 2. tievermogen van een onderneming en dat van een geografisch gebied moeilijk aan te wijzen. Deze band moet echter wel duidelijk worden aangetoond wil men kunnen inzien in hoeverre de politieke eenwording van de Europese Unie raakpunten heeft met het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven, en om een beleid te kunnen uitstippelen dat gericht is op verbetering van dit concurrentievermogen. (1) Zie bijvoorbeeld M. Sharp, „Competitiveness and cohesion — are the two compatible”, Research Policy 27 (1998) 569-588. (2) Dat is onder meer de rol van de grote strategische, industriële allianties, zie onder meer M. Delapierre en L. K. Mytelka „The alliance strategies of European firms in the information technology industry and the role of ESPRIT”, Journal of Common Market Studies, Volume XXVI, nr. 2, december 1987. Deze band is vooral zo moeilijk aantoonbaar omdat tal van ondernemingen vele vestigingen hebben en dus opereren in een economische ruimte die doorgaans niet samenvalt met de grenzen van een bepaald geografisch gebied. 2. 3. In de tweede plaats zijn inhoud en betekenis van het begrip concurrentievermogen verschillend afhankelijk van de schaal (Europa, lidstaten, lokaal, regionaal). Evenmin sluit dit begrip altijd aan bij de geopolitieke constellatie. Zo kan een regio bijvoorbeeld proberen buitenlandse investeringen aan te trekken die veel werkgelegenheid opleveren, maar kan het gebeuren dat daarbij geen rekening wordt gehouden met de cohesie van een nationaal of zelfs Europees industrieel poten- tieel in een bepaalde sector. Het mondialiseringsproces overschrijdt de geografische grenzen, en samenhangende pro- ductiecircuits zijn dan ook een grensoverschrijdend verschijn- sel geworden. Tot slot nog de nationaliteit of liever het Europese 2. 4. karakter van ondernemingen. Aan de hand van welke criterium moet een onderneming als Europese onderneming worden aangemerkt: nationaliteit van het kapitaal, zetel van de algeme- ne directie, nationaliteit van de directieleden, vestigingsplaats van de productie-eenheden?. Geen van deze criteria geeft een bevredigend antwoord op deze vraag. In hoeverre is een uit het buitenland afkomstige onderneming die via zijn vestigingen in Europa werkgelegenheid, belastingopbrengsten en andere geïnduceerde effecten voor Europa genereert, minder Europees dan een uit Europa afkomstige onderneming waarvan het concurrentievermogen tot uiting komt in zijn vestigingen in de Verenigde Staten of in Azië? 2. 5. Bovendien moet ook worden beseft dat de intern- Europese verhoudingen inzake concurrentie en concurrentie- vermogen van bedrijven bijdragen tot de totstandkoming van een extern Europees concurrentievermogen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat Europese bedrijven die op de Europese markt met elkaar concurreren, ook op de mondiale markten met elkaar moeten concurreren. 2. 6. Het Comité van de Regio’s heeft oog voor de gegrond- heid van tal van definities van het begrip concurrentievermo- gen die alle gemeen hebben dat het streven naar handhaving en verbetering van welvaart en welzijn van de burgers voorop staan. Zo definieert de OESO het concurrentievermogen als „het vermogen van ondernemingen, bedrijfstakken, regio’s, landen en supranationale regio’s om in de internationale concurrentie relatief hoge inkomsten te genereren en een hoog werkgelegenheidsniveau te bereiken”. Het Comité van de Regio’s vindt echter dat het begrip regionale concurrentiever- mogen vooral te dragen tot tot doel moet hebben, bij duurzame werkgelegenheid en tot een duurzame economische ontwikkeling. Het deelt het standpunt van de deskundigen uit de adviesgroep concurrentievermogen dat sommige meer specifieke doelstellingen, zoals verbetering van de rentabiliteit of vergroting van de mondiale marktaandelen, ondergeschikt moeten worden gemaakt aan het fundamentele streven naar een volkshuishouding met een hoge toegevoegde waarde en een hoog werkgelegenheidsniveau. Daarom kan men ook niet spreken van een keuze tussen concurrentievermogen en sociale 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/25 samenhang. Het spanningsveld betreft de manier waarop de vereiste aanpassingen moeten worden doorgevoerd en het tijdschema daarvan (). 3. Internationalisering, vrijhandel, groei en duurzame ontwikkeling 2. 7. Gelet op het voorgaande mag volgens het Comité van de Regio’s niet uit het oog worden verloren dat een dergelijk streven naar verbetering van het concurrentievermogen alleen toelaatbaar is indien tegelijkertijd wordt toegewerkt naar de vorming, ontwikkeling en consolidatie, op de verschillende geografische niveaus, van productiesystemen die duurzaam zijn en blijvende welvaart creëren. De beginselen waarop het Europese integratieproces 2. 8. stoelt, veronderstellen voorts dat doelstellingen worden na- gestreefd die stroken met het streven naar meer economische en sociale samenhang in Europees verband. Met andere woorden: het succes van „winnende regio’s” () mag niet ten koste gaan van „verliezende regio’s”. Bedacht moet echter worden dat de verschillen binnen de Europese Unie niet alleen het uitvloeisel zijn van uiteenlopende welvaart- en welzijnsniveaus, maar ook binnen de Unie een ongewenste concurrentiestrijd op gang kunnen brengen die neerkomt op economische en sociale dumping. In breder perspectief gezien, mag het Europees model, 2. 9. met name de sociale dimensie daarvan, niet worden beschouwd als een handicap, of een verplichting waarmee gemanipuleerd moet worden. Dit model vloeit namelijk voort uit een waar- denstelsel in de Europese samenleving en moet daarom verdedigd worden (de samenleving mag niet tegen de volkshu- ishouding worden uitgespeeld). Anderzijds wordt dit model in de Mededeling volkomen terecht beschouwd als een bron van concurrentievermogen op lange termijn: de inzet van goed geschoolde, gemotiveerde, gezonde werknemers is van steeds groter belang voor een duurzaam concurrentievermogen op basis van innovatie en kwaliteit. In een context waarin het mondialiseringsproces een 2. 10. onomkeerbaar proces is geworden, is het dus zaak dat Europa concurrerend blijft om zijn sociaal model te kunnen verduurzamen en uitbouwen. Concurrerend zijn is nodig om een duurzaam Europa te kunnen opbouwen dat een belangrijke plaats inneemt in de wereld van morgen, een Europa waar sprake is van welzijn voor de burgers, alsook van welvaart en sociale samenhang in plaats van werkloosheid, uitsluiting, toenemende ongelijkheid, armoede en een gevoel van onveilig- heid. Op deze wijze beschouwd, is het concurrentievermogen meer middel dan doel. (1) A. Jacquemin en L. R. Pench (Eds. ), „Pour une compétitivité européenne — Rapports du Groupe Consultatif sur la Compétitivi- té”, De Boeck Université, 1997, blz. 9. (2) G. Benko en A. Lipietz, „Les régions qui gagnent”, Presses Universitaires de France, 1992. 3. 1. Moet de toeneming van de internationale handel gezien worden als een essentiële bron van groei en welvaart voor Europa? Deze vraag kan niet zonder meer bevestigend worden beantwoord. Hoewel er zeker sprake is van een correlatie, is het toch zo dat de groeideterminanten zich op verschillende niveaus bevinden: macro-economische politiek en monetaire stabiliteit, opbouw van een grote interne markt, wetenschappe- lijke en technische vooruitgang, onderwijs en culturele vor- ming, milieubescherming, verbetering van infrastructuur, van economische en maatschappelijke organisaties en van produc- tiehuishoudingen,. In die zin moet de mondialisering niet beschouwd worden als groeibron, maar als groeiwijze, name- lijk door de hierdoor mogelijk geworden marktvergroting. In dat verband zijn drie essentiële opmerkingen op hun plaats. 3. 2. In de eerste plaats kan men constateren dat de handel binnen bedrijfstakken sneller groeit dan de handel tussen bedrijfstakken. Dit statistische feit betekent dat er geen sprake is van een voortschrijdende internationale specialisatie op basis van comparatieve kostenvoordelen, maar dat de omvang van de afzonderlijke branches is toegenomen. In het kader van de industriële organisatie ontstaan tegenwoordig coherente circuits op internationale schaal, als gevolg van de mededinging tussen en de complementariteit van bedrijven van uiteenlopen- de nationaliteit. Mate en wijze van deze transnationale industri- ële organisatie variëren sterk van sector tot sector, van de ene bedrijfstak tot de andere. De internationale arbeidsverdeling is dan ook allereerst het resultaat van voordelen die tot stand zijn gekomen door de bundeling van spreidings- en ontwikke- lingsstrategieën van bedrijven en door de territoriale welvaarts- dynamiek op de verschillende niveaus (lokaal, nationaal, Europees). 3. 3. In de tweede plaats bestaat de internationale handel voor een belangrijk deel uit bedrijfsinterne handel. Hieruit blijkt de grote rol van de multinationals bij de opbouw van de mondiale economische orde, alhoewel politieke besluiten ten aanzien van deregulering en privatisering, verlaging van douanetarieven, internationale mededingingsvoorschriften, ook een zeer belangrijke rol hebben gespeeld. Een en ander leidt onvermijdelijk tot de vraag welk verband er bestaat tussen het concurrentievermogen van het bedrijfsleven en het territoriale concurrentievermogen, alsook welke definitie moet worden gegeven aan wat „Europese onderneming” wordt genoemd. 3. 4. In de derde plaats: hoewel sommige producten of normen een onbetwistbaar mondiaal karakter krijgen, wordt aan de economische wereldorde gewerkt vanuit verschillende invalshoeken die te maken hebben met een differentiatie van de producten op basis van smaak en normen van de consu- ment, op basis van innovatieactiviteiten die stoelen op het specifieke en eigen potentieel van regio’s… De mondialisering leidt dus niet tot een homogenisering van de wereld, en het is de rol van Europa om zijn specificiteit in te brengen en zijn C 57/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 eigen diversiteit te bewaren. 3. 5. Het Comité van de Regio’s wijst er evenwel op dat doorgaans wordt erkend dat het mondialiseringsproces voor iedereen baten oplevert, maar dat de verdeling van deze baten meestal ongelijk is en aan schommelingen onderhevig is. Volgens recente economische theorieën zijn een duurzame groei op lange termijn en groter wordende inkomensverschil- len tussen de landen het gevolg van accumulatie van zowel fysiek als menselijk kapitaal, welk verschijnsel op zijn beurt beïnvloed wordt door de internationale handel (). Met andere woorden: het concurrentievermogen is gebaseerd op het bestaan en het uitbouwen van een gunstige, dus ongelijke, ruilvoet, maar heeft van nature asymmetrische effecten. Het is overigens significant dat de ruilvoet van Europa ten opzichte van de Verenigde Staten en Japan overwegend ongunstig is, maar dat zij ten opzichte van andere derde landen, met name tal van minder ontwikkelde landen, over het geheel genomen wel gunstig is. 3. 6. Volgens het in 1998 uitgebrachte rapport „Het concur- rentievermogen van de Europese industrie” ligt de Europese welvaart, gemeten op basis van het BBP per capita en uitgedrukt in koopkrachtstandaard (KKS), 33 % beneden die in de Verenigde Staten en 13 % beneden die in Japan. Voorts laat de koopkrachtverdeling binnen de Europese Unie ook grote verschillen zien, namelijk een factor van 1 tot 2,6 van de armste tot de rijkste lidstaat, en een factor van 1 tot 4,5 van de armste tot de rijkste regio in Europa. Bovendien zijn die regionale verschillen zonder meer sterker in de landen waar de inkomens boven het Europese gemiddelde liggen dan in de landen waar de inkomens beneden het Europese gemiddelde liggen (). 3. 7. De macro-economische groei-indicatoren in Europa verhullen sterk asymmetrische verhoudingen. De opbouw van de interne markt heeft de branche-interne handel bevorderd, hetgeen een groter aandeel gedifferentieerde producten qua prijs en kwaliteit heeft opgeleverd, terwijl het aandeel van de identieke producten stabiel is gebleven. Deze ontwikkeling wijst op vormen van gedifferentieerde specialisatie, waarbij enerzijds hoogwaardige producten (design, onderzoek en ontwikkeling, reclame) worden geproduceerd, en anderzijds laagwaardige producten waarbij vooral gestreefd wordt naar verlaging van de productiekosten. Uiteraard kan een land zich in verschillende sectoren op beide strategieën toeleggen, maar kijkt men naar de situatie in de vier grootste Europese industrielanden, dan ziet men duidelijk een specialisatietendens naar hoogwaardige producten: in Duitsland naar hoogwaardige producten, in Frankrijk naar middenklasse- en hoogwaardige producten, en in het Verenigd Koninkrijk naar middenklas- seproducten, Italië het meest gespecialiseerd is in laagwaardige producten en het minst gespecialiseerd in hoog- waardige producten. Dergelijke verschillen zijn ook waar te nemen bij de buitenlandse investeringen: verschillen met een factor van 4,5 van Italië (0,4 % van het BBP) tot het Verenigd Koninkrijk (1,8 % van het BBP met een groot aandeel investe- ringen van buiten de Unie), alsook ten aanzien van de concentratiebewegingen, die per land, maar ook per sector terwijl (1) A. Jacquemin en L. R. Pench Op. Cit. , blz. pt. 8. (2) M. Hannoun en C. Lelong „Une comparaison des PIB régionaux de l’Union Européenne”, INSEE Première, nr. 602, augustus 1998, overgenomen door Problèmes Economiques, nr. 2585, 7 oktober 1998. sterk variëren. De ontwikkeling in de periode 85-95 geeft nog grotere verschillen te zien, met nog grotere afwijkingen ten opzichte van het gemiddelde. Dit verschijnsel betekent ook dat het Europese integratieproces zich lijkt af te spelen in Convergentie aanwezigheid van verschillende modellen (). 3. 8. van de productiestructuren stond centraal in het proces van monetaire eenwording. Meer in het algemeen kan men stellen dat sociale cohesie en regionale asymmetrie kernproblemen blijven bij de Europese opbouw en integratie. Doel van het regionaal beleid en de structuur- fondsen is onder meer bij te dragen tot het verminderen van deze asymmetrische effecten. De meest courante macro- economische indicatoren wijzen op gestage vooruitgang op het gebied van de convergentie, maar uit een recente studie () is gebleken dat er ook andere, minder zichtbare asymmetrische effecten zijn die ernstige gevolgen op lange termijn kunnen hebben en dus zorgwekkend zijn. Uit een analyse van de nationale posities in de handel in hightechproducten blijkt dat er grotere verschillen zijn; deze hebben weliswaar weinig macro-economische gevolgen op korte termijn, maar moeten zeer ernstig worden genomen wanneer men kijkt naar de mogelijkheden voor Europa om op lange termijn volwaardig deel te nemen aan de wereldeconomie. Spanje bijvoorbeeld, dat in alle opzichten een vlekke- 3. 9. loos convergentietraject doorloopt, bevindt zich in een kwets- bare positie waar het gaat om hightechproducten: op basis van zijn handelsbalans, zowel ten opzichte van Europa als ten opzichte van de rest van de wereld, moet Spanje tot de grootste tekortlanden worden gerekend, te vergelijken met landen als Griekenland en Portugal. Aan de hand van dit voorbeeld kan men inzien waarom technologie-intensieve producten, waarin de EU een aandeel heeft van 10 % in de wereldhandel, de EU per saldo een voordeel opleveren (+1,7 ‰); dit voordeel verhult echter een tekort waar het gaat om laagwaardige producten (-2,7 ‰), dat weer gecompenseerd wordt door een positieve balans voor middenklasseproducten (+1,2 ‰) en hoogwaardige producten (+3,1 ‰). 3. 10. Het Comité van de Regio’s vestigt de aandacht van de Commissie op het risico, het concurrentievermogen van het Europees bedrijfsleven te bevorderen zonder rekening te houden met deze asymmetrische verhoudingen die op natio- naal niveau al duidelijk zijn, maar waarschijnlijk nog sterker naar voren zouden treden indien een soortgelijke studie op regionaal niveau beschikbaar zou zijn. Een op bevordering van het concurrentievermogen gebaseerd beleid kan deze verschillen zelfs nog vergroten. Hoewel technologie-intensieve producten statistisch slechts een klein deel van de internationa- le handel vertegenwoordigen, kan het cumulatieve en gelokali- (3) P. A. Buigues en A. Sapir, „The Impact of the Single Market on Large European Countries”, Revue d’Economie Politique 109 (2), maart-april 1999. Deze studie is gebaseerd op economische evaluaties van de gevolgen van de tenuitvoerlegging van het wetgevingsprogramma voor de interne markt, waarmee de Euro- pese Commissie al in 1993 een begin heeft gemaakt en waaraan zij in 1996 in een speciaal nummer van „European Economy” onder de titel „Economic Evaluation of the Internal Market” een studie heeft gewijd. (4) L. Fontagné, M. Freudenberg en D. U¨ nal-Kesenci, „Haute technolo- gie et échelles de qualité: de fortes asymétries en Europe”, werkdocument CEPII, 1999 — 08, juni, Parijs. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/27 seerde karakter ervan — hetgeen kenmerkend is voor een kennisintensieve volkshuishouding — veel ernstigere gevolgen hebben voor de groei op lange termijn. Het is dus zaak om hiermee meer rekening te houden dan tot nog toe het geval is geweest in het kader van de structuurfondsen, ten einde een geleidelijke intra-Europese breuk en een te sterke polarisering, Dit onderscheid sluit ook aan bij twee aspecten van de ondernemingsstrategie: een korte-termijnvisie gebaseerd op de productie van gestandardiseerde goederen, en een lange- termijnstrategie gebaseerd op differentiatie en innovatie. Deze twee visies botsen niet noodzakelijkerwijs, en kunnen heel gebaseerd op technologische specialisatie, te voorkomen. 4. Mondialisering, concurrentievermogen en regionale ontwikkeling 4. 1. Zoals reeds gezegd, betekent mondialisering niet dat de wereld wordt gehomogeniseerd. De multinationals, die dat goed hebben begrepen, zijn op mondiale schaal gaan opereren om profijt te trekken van de verschillen, zowel waar het gaat om de factorkosten als om het gebruik van specifieke hulpbronnen. Er kan niet worden gesproken van één enkel model, en wat in mondiaal verband opgaat, gaat natuurlijk ook op Europees niveau op: verscheidenheid is een van de belangrijkste troeven van Europa. 4. 2. Het mondialiseringsproces wordt gekenmerkt door een dynamisme dat gericht is op opening in een steeds complexer wordende wereld; in dat verband spreekt men ook wel van globalisering: een verschijnsel waarbij zowel geografische als sectoriële ruimtes voor elkaar worden opengesteld en met elkaar verweven raken. De combinatie hiervan is een bron van welvaart; in die zin hebben het mondialiseringsproces en de krachtig toenemende internationale handel een enorm groeipotentieel. 4. 3. Deze tweeledige dimensie van de globalisering komt op spectaculaire wijze tot uiting in de strategieën van de — ondernemingen: zij intensiveren hun internationale activiteit, waarbij de factor marktnabijheid niet langer het enige motief is, maar ook factoren als toegang tot specifieke lokale hulpbronnen, onder meer kennis en kunde, nabijheid van andere onder- — nemingen, clustervorming een rol spelen; zij intensiveren hun technologische hybridisatie: penetratie in nieuwe activiteiten, overname van ondernemingen in nieuwe marktniches, allianties en industriële samenwer- king. In dit dynamische proces blijken de geografische 4. 4. eenheden (regio’s of infraregio’s) echte steunpunten te zijn voor de industriële groei; daarbij worden twee verschillende — wegen bewandeld: zuiver in termen van kosten (hier goedkoper hetzelfde — produceren als elders), in de vorm van toegang tot specifieke hulpbronnen (hier produceren wat elders niet geproduceerd kan worden). 4. 5. Deze twee aspecten vertegenwoordigen, op het niveau van de productiehuishouding, twee dimensies van het concur- rentievermogen, volgens het tegenwoordig vrij gangbare on- derscheid dat wordt gemaakt tussen concurrentievermogen inclusief kosten en concurrentievermogen exclusief kosten. goed complementair zijn. 4. 6. Bij een geografisch territorium geeft dit onderscheid aanleiding tot een tweeledige benadering, tot twee verschillen- de uitgangspunten. Bij de eerste benadering wordt allereerst gekeken naar de factorprijzen die op een mogelijke vesti- gingsplaats gelden. Met de vestigingssteun van de overheid wordt dan beoogd om voor de onderneming het kostenverschil in vergelijking met een andere, aantrekkelijkere vestigingsplaats op te heffen. Bij een dergelijke situatie van territoriale concur- rentie die uitsluitend gebaseerd is op de factor kosten, komt het vaak voor dat de onderneming het onderste uit de kan probeert te halen, met het gevolg dat de omvang van de overheidssteun soms hoger uitvalt dan redelijk is. Het kan zelfs voorkomen dat een dergelijke vlucht naar voren tot situaties van fiscale en sociale dumping leidt, hetgeen voor de betrokken gebieden uiteindelijk een gevaarlijk negatief saldo kan opleve- ren. Deze tendens, die thans helaas nog veel voorkomt, leidt ertoe dat ondernemingen een grote volatiliteit aan de dag leggen en zich als premiejager gedragen. 4. 7. Bij de tweede aanpak wordt daarentegen het accent gelegd op een proces van territoriale welvaartsvorming. Een dergelijk zichzelf voedend cumulatief proces is het resultaat van een sterke interactie tussen de in hetzelfde gebied gevestig- de bedrijven en met alle andere actoren in de nabijheid: overheids- en semi-overheidsinstellingen, onderzoeks- en opleidingsinstituten. Een dergelijk proces komt echter maar zelden spontaan op gang. Soms is het het resultaat van een langdurig proces, soms hangt het samen met de aanwezigheid van een hightech-groeipool (Stanford in Silicon Valley, MIT in Boston en Route 128, Orsay en het CEA in Parijs-zuid,. ), en soms is dit proces het resultaat van de wil van een grote industriële actor uit de openbare of particuliere sector (CNES in Toulouse, IMB in Montpellier,. ), maar het proces kan ook op gang worden gebracht door doelbewust optreden van de overheid (Sophia Antipolis, Silicon Glen,. ). 4. 8. Volgens deze benadering zijn groei en lokale ontwikke- ling niet langer uitsluitend gebaseerd op het aantrekken van investeringen die op zoek zijn naar een vestigingsplaats, maar zijn zij het resultaat van wederzijdse ondersteuning van externe investeringen (exogene ontwikkeling) in combinatie met terri- toriale groei- en innovatie-impulsen (endogene ontwikkeling). Wat de bedrijven betreft, is het zo dat hun „nomadisme” weliswaar samenhangt met de noodzaak voor hen om globaal te opereren, maar dat zij steeds meer zullen neigen naar een stevigere verankering in hun desbetreffende regio’s. 4. 9. Beperking van het begrip concurrentievermogen van een geografisch gebied tot het vermogen om investeringen aan te trekken, zoals vaak gedaan wordt, lijkt wel een heel beperkte benadering. Het is van even groot belang om zowel lokale als pas gevestigde bedrijven aan zich te binden door voor de voor hun ontwikkeling noodzakelijke randvoorwaarden te zorgen. Het concurrentievermogen moet dus gebaseerd zijn op optima- le benutting van verschillen in een wereld met veel onderlinge C 57/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 contacten en interactie, en niet op één bepaald model dat zonder meer zou moeten worden overgenomen. Bovendien biedt deze invalshoek een bevredigende oplossing voor het verband tussen het concurrentievermogen van bedrijven en het territoriale concurrentievermogen, namelijk doordat de belangen van beide hierdoor gaan convergeren. Het begrip „nationaliteit” van de onderneming verliest dan tegelijkertijd zijn betekenis, omdat het in feite gaat om de „territorialiteit” van de onderneming. 4. 10. In een context van groei gebaseerd op een sterk dynamisch innovatieproces moet de rol van het geografische territorium vooral op de voorgrond worden geplaatst (het „innovatieve territorium” ()). Het innovatieproces is een veran- keringsproces, dat soms stoelt op tal van onderling samenhan- gende verankeringen op internationale schaal. De Amerikaanse econoom Porter wijst op de paradox van de hedendaagse volkshuishouding: „the enduring competitive advantages in a global economy lie increasingly in local things — knowledge, relationships, motivation- that distant rivals cannot match” (). 4. 11. Om die reden heeft het Comité van de Regio’s reeds gewezen op het belang van de vorming en consolidatie van regionaal OTO- en innovatiepotentieel (). De doeltreffendheid hiervan hangt af van de vraag of een „kritische massa” kan worden bereikt en of de belangrijkste actoren in een door „innovatie en vakkennis gekenmerkte cultuur” in een om- vangrijk netwerk kunnen worden opgenomen. Het is zaak dat de lokale en regionale overheden er alles aan doen om „innovatiemogelijkheden op te sporen en ten behoeve van de werkgelegenheid verder te ontwikkelen”. Het is tevens zaak dat de Unie zich via haar regionaal beleid inzet voor steun aan maatregelen die erop gericht zijn, in de regio’s en gemeentes een samenwerkingscultuur te ontwikkelen. Het is met name wenselijk dat de Europese Unie op doelmatige wijze steun kan geven aan initiatieven om de betrokkenen in een netwerk onder te brengen alsook aan initiatieven op het gebied van onderzoek en innovatie, gebaseerd op optimale benutting van de kennis en complementariteit van industriële en technologi- sche actoren, en wel op territoriale basis (). Bovendien spreekt het Comité van de Regio’s de wens uit dat de overheid, door de gunning van overheidsopdrachten, bij dergelijke projecten een actieve rol als testgebruiker speelt (omschrijving van specificaties, testen. ), en ook optreedt als borg voor te verstrekken beginkapitaal. 4. 12. Zo is de start en het succes van Gemplus en van het smart-card-centrum in de regio Provence-Alpes-Côte d’Azur (1) zie onder meer de recente studie „Boosting Innovation — the Cluster Approach”, OESO, Parijs 999 (2) M. E. Porter, „Clusters and the new economics of competition”, Harvard Business Review, november-december 1998. (3) Ontwerpadvies van commissie 1 „Regionaal beleid, structuurfond- sen, economische en sociale samenhang, grensoverschrijdende en interregionale samenwerking” over „Eigen initiatieven van gemeenten en regio’s als instrument van regionaal beleid in de Europese concurrentiestrijd”, CDR 108/99 van 21 mei 1999. (4) De totstandbrenging van dergelijke innovatiegerichte samenwer- kingsprojecten sluit vormen van externe, niet lokale samenwer- king uiteraard niet uit. De mogelijkheid om ook doelmatige vormen van externe samenwerking op te zetten, maakt immers ook deel uit van het plaatselijke potentieel, aangezien het een uitvloeisel is van het relationele „kapitaal” van de actoren. in Frankrijk sterk vergemakkelijkt door de verstrekking van „vertrouwenskapitaal” door diverse openbare instanties. France Télécom heeft bijvoorbeeld meer dan 1 miljoen telefoonkaar- ten besteld aan de jonge onderneming die in 1988 tot stand is gekomen als dochter van SGS-Thomson. Vervolgens hebben lokale overheden, zoals de departementsraad van het departe- ment Bouches-du-Rhône, zich aangemeld als klant en test- gebruiker voor de ontwikkeling van nieuwe toepassingen (catering, gezondheidszorg,. ). In een periode van 8 jaar is Gemplus, thans wereldleider met 43 % van de markt in handen, een florerend bedrijf geworden met een omzet van meer dan 3 miljard Franse frank, en heeft het meer dan 3 000 banen gecreëerd, waarvan de helft ter plaatse in de Provence. De gevolgen van geografische polarisatie kunnen 4. 13. derhalve niet los worden gezien van een tendens waarbij de territoriale specificiteit een steeds grotere rol speelt. Het Comité van de Regio’s heeft er al op gewezen dat „kenniscentra”, gebaseerd op sectoriële en geografische concentratie, van belang zijn voor het verbeteren van het concurrentievermogen: „een kenniscentrum is een bundeling van hoogwaardige kennis, vakopleidingen en technische en administratieve infrastructuur in een duurzame bedrijfstak. ” () Maar een te sterke geografische concentratie houdt ook risico’s in. In de eerste plaats omdat hierdoor „mondiale economische enclaves” kunnen ontstaan die van hun economische en sociale context zijn afgesneden en waarvan de ontwikkeling uitsluitend bepaald wordt door hun banden met het mondiale niveau. In de tweede plaats omdat hierdoor ongewenste asymmetrische effecten bij de productie en verdeling van welvaart in de hand kunnen worden gewerkt () tussen bovenbedoelde mondiale centra, die de productie van toegevoegde waarde zouden opslokken, en secundaire ruimtes waar uitsluitend nog geproduceerd zou worden voor plaatselijke woningbouw en consumptie. 4. 14. Dergelijke „kenniscentra” beslaan niet altijd een geslo- ten en beperkt gebied, maar kunnen zeer verschillende vormen aannemen, afhankelijk van hun specificiteit en de territoriale context. Deze geringere geslotenheid draagt bovendien bij tot versterking van de banden met de economische en sociale structuur, en stimuleert hun verankering en duurzaamheid. Tot slot zij erop gewezen dat kenniscentra niet altijd betrekking hebben op hightechactiviteiten. Porter citeert voorbeelden van „clusters” in de wijnbouw, de leerverwerkende industrie en de horeca. Wat Europa betreft, kan men b. v. denken aan de Italiaanse „districten” voor de kleding- of meubelindustrie, of (5) CDR 108/99 Op. Cit. (6) De Franse econoom François Perroux heeft aan de hand van zijn begrip „groeipool” aangetoond dat dergelijke asymmetrische effecten kunnen uitgroeien tot een drijvende kracht voor de economische structuur en dat zij een multiplicatoreffect hebben voor de groei. Vanaf een bepaald polarisatieniveau worden deze effecten echter volledig geabsorbeerd door de groeipool en beginnen de effecten op de plaatselijke economie te haperen. (7) Hier speelt de organisationele dimensie, zowel op een plattelands- gebied (Prato) als in een stadsgebied (Elche) een fundamentele rol voor het territoriale concurrentievermogen. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/29 het Spaanse Elche (Valencia) voor de schoeiselindustrie (). 5. MKB, infrastructuur en financiering 5. 1. Rol van het MKB in de Europese economie — verbetering van het concurrentievermogen van het MKB 5. 1. 1. In zijn advies van 3 juni 1999 (CDR 387/98 fin) over het BEST-rapport en het antwoord van de Commissie daarop () heeft het Comité van de Regio’s gewezen op de grote betekenis van het MKB in de Europese Unie: het MKB is goed voor 60 % van de totale productiewaarde en 66 % van de werkgelegen- heid. In zijn advies heeft het CvdR er bovendien op gewezen dat het zich wil inzetten voor verbetering van het concurrentie- vermogen van het MKB, dat in een steeds grotere ruimte moet opereren. Bovendien zijn deze ondernemingen dikwijls de sleutel van de plaatselijke ontwikkeling en komen zij doorgaans in contact met — vooral — de plaatselijke en regionale overheden. Tot slot dragen zij vaak op cruciale wijze bij aan de territoriale verankering van het grootbedrijf door de diensten die zij verlenen en hun vaardigheden waarop het grootbedrijf een gretig beroep doet. 5. 1. 2. Dat sommige hightech-MKB’s zich in enkele jaren hebben weten op te werken tot wereldleider op hun gebied, beschouwt het Comité van de Regio’s als een opmerkelijke prestatie. Hoewel bijzondere aandacht voor deze categorie bedrijven zeker op zijn plaats is, gelet op hun bijdrage aan de lange-termijndynamiek van de Europese industrie, moet wel worden beseft dat het hier maar gaat om een zeer beperkt aantal ondernemingen en banen. Uiteraard moet worden getracht deze bedrijven te helpen bij het consolideren van hun concurrentiepositie, maar dat mag op geen enkele wijze ten koste gaan van de maatregelen ter bevordering van het concurrentievermogen van het leeuwendeel van de MKB’s die met minder geavanceerde technologie werken en op geografisch beperktere markten opereren. Van de kant van de overheden is het zaak om 5. 1. 3. het concurrentievermogen van het MKB te verbeteren door werkelijk iets te doen aan het ondernemingsklimaat: verminde- ring van administratieve rompslomp (), betere toegang tot financiering, meer informatie, ook over internationale ontwik- kelingsmogelijkheden (uitvoer, grensoverschrijdende samen- werking, internationale joint ventures. ). Het CvdR staat volledig achter de desbetreffende voorstellen in het BEST- rapport en van de Commissie. Voorts is het zaak dat het MKB (1) Advies over het verslag van de task-force „Vereenvoudiging van (BEST)” en de mededeling van de het ondernemingsklimaat Commissie „Bevordering van het ondernemerschap en het concur- rentievermogen” — Antwoord van de Commissie op het verslag en de aanbevelingen van BEST. (2) Om een bedrijf te kunnen starten, moeten in Europa gemiddeld 12 formaliteiten worden verricht, tegen slechts 6 in de VS (verslag van de Commissie, „Economische en structurele hervormingen in de Europese Unie (Cardiff II)”, COM(1999) 61 def. van 17. 2. 1999. de beschikking krijgt over instrumenten op het gebied van informatie, juridische assistentie, managementsteun, ten einde hun asymmetrische concurrentiepositie ten opzichte van het grootbedrijf te corrigeren. Tot slot is het ook van belang dat met name de lokale en regionale overheden bij de gunning van overheidsopdrachten zorgvuldig kijken naar offertes van plaatselijke MKB’s en de impact daarvan op de lokale ontwikke- ling. 5. 1. 4. Op grond van zijn rol binnen het Europese econo- misch-culturele model en zijn cruciale betekenis voor de werkgelegenheid verdient het MKB bijzondere aandacht; het is dan ook zaak dat deze bedrijfscategorie in sommige gevallen specifieke financiële middelen of belastingfaciliteiten worden geboden. Meer in het algemeen zou gekeken kunnen worden naar modaliteiten voor de invoering van een specifieke afwij- kingsregeling inzake staatssteun. 5. 1. 5. Het Comité van de Regio’s acht het in het bijzonder van belang dat de toegang van het MKB tot moderne informa- tiemiddelen wordt bevorderd en vergemakkelijkt. Dit kan o. m. door de ontwikkeling van nieuwe informatie- en communica- tietechnologie en van de daarmee samenhangende infrastructu- ur. Deze instrumenten zouden moeten bijdragen tot verbete- ring van het concurrentievermogen van het MKB dankzij de mogelijkheid die het MKB hiermee wordt geboden om toegang te krijgen tot kwalitatief hoogwaardige informatie: over de meest recente technologische ontwikkelingen op hun werkter- rein, over eventuele nieuwe markten en over mogelijke techno- logische partnerschappen (aanvullende vaardigheden). Wil deze aanpak evenwel vruchten afwerpen, dan moet aan twee voorwaarden zijn voldaan. De eerste voorwaarde is dat de toegang tot informatie-infrastructuur vergezeld gaat van een aantrekkelijk en goedkoop opleidingsaanbod ten behoeve van deze potentiële gebruikers. De tweede voorwaarde betreft het informatieaanbod dat door een bijdrage op Europees niveau tot stand zou moeten worden gebracht of in ieder geval verbeterd zou moeten worden: een permanente inventaris van de beschikbare gegevensbestanden en totstandbrenging van een directory en gespecialiseerde zoekmachines om gericht op Internet te kunnen zoeken, oprichting van Europese gegevensbestanden op technologisch, juridisch en fiscaal ge- bied, invoering, in samenwerking met de regio’s, van regionale registers voor technologische en industriële vaardigheden, gegevensbestanden over overheidsopdrachten,. Alvorens hiertoe over te gaan, zou volgens het Comité van de Regio’s eerst de inventaris moeten worden opgemaakt van de op dit gebied reeds verrichte studies (rol van informatie-infrastructuur bij de ontwikkeling van het MKB) en de thans reeds beschikbare informatiebronnen. 5. 1. 6. Het Comité van de Regio’s heeft er in dit verband ook met klem op gewezen dat het streven naar bevordering, op allerlei manieren, van het concurrentievermogen van het MKB absoluut niet ten koste mag gaan van de sociale dialoog, de naleving van arbeidswetgeving en cao’s, het milieu, noch van de belangen en rechten van de consument. Wijkt men toch van deze regels af ten einde de werkgelegenheid tegen elke prijs te stimuleren, dan zouden de Europese regio’s in een tomeloze concurrentiestrijd terecht komen, hetgeen tot milieu- en sociale dumping zou leiden en waarvan de gevolgen op lange termijn catastrofaal zouden zijn. Verbetering van het Europese concurrentievermogen moet daarentegen iets van de lange termijn zijn, en gebaseerd zijn op voortdurende C 57/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 verbetering van de kwaliteit van producten en de opleiding van werknemers, op effectieve kwaliteitszorg en innovatie. Deze doelstellingen zijn niet haalbaar zonder gemotiveerde en tevreden werknemers, die zowel de actoren als de begunstigden van deze gezamenlijke inspanning moeten zijn. In die zin kan het Europees sociaal model op lange termijn een factor zijn die het concurrentievermogen ten goede komt. 5. 2. Verbetering van de Trans-Europese infrastructuur 5. 2. 1. Het Comité van de Regio’s acht het niet mogelijk om een concurrerend Europa op te bouwen indien de Trans- Europese infrastructuur (informatietechnologie, vervoer en communicatie,. ) niet aanzienlijk wordt verbeterd. In de eerste plaats is deze infrastructuur doorgaans het uitvloeisel van in nationaal verband gevoerd beleid en uitgevoerde infrastructu- urwerken, waardoor te weinig rekening is gehouden met de internationale dimensie. In de tweede plaats is het zaak dat de infrastructuur in de verschillende lidstaten op elkaar wordt afgestemd, zowel qua modernisering als qua dichtheid, temeer daar deze dichtheid natuurlijk zeer ongelijk is van land tot land en van regio tot regio. Samenwerking tussen de lidstaten is een belangrijk uitgangspunt bij de totstandbrenging van een Trans-Europese infrastructuur. Het Comité van de Regio’s onderstreept dat verbete- 5. 2. 2. ring van de Trans-Europese infrastructuur van vitaal belang is, niet alleen voor het grootbedrijf maar ook voor het MKB, dat zich hierdoor gemakkelijker en sneller moet kunnen integreren in een concurrerende Europese economische structuur. Een klein gespecialiseerd in de micro- elektronica moet op zijn gespecialiseerde gebied een zodanige productieomvang kunnen bereiken dat het een groot aantal klanten die zich op een groot aantal verschillende plaatsen bevinden kan bedienen (München, Newcastle, Corbeil, Catania,. ). Het concurrentievermogen van deze onderneming wordt namelijk in belangrijke mate bepaald door de tijd die nodig is om het product van de plaats van productie te vervoeren naar toeleveringsbedrijf de klant. 5. 2. 3. De uitbreiding van het Europese netwerk van hoges- nelheidslijnen moet worden voortgezet en geïntensiveerd. Ook het luchtverkeer moet op Europese schaal worden herzien: het aantal knooppunten, waarvan er momenteel te veel verzadigd zijn, moet worden uitgebreid en aanvullende bestemmingen bieden. Het aantal intermodale hubs moet ook sterk worden uitgebreid, ten behoeve van zowel het goederenvervoer als het reizigersvervoer. De transversale en transeuropese verbindin- gen moeten tegen de achtergrond van een toekomstgerichte Europawijde totaalopzet, grondig worden herzien, aangezien deze verbindingen op lange termijn bepalend zijn voor de toekomst van Europa en het concurrentievermogen van zijn bedrijfsleven. Ten aanzien van de vraagstukken in verband met de keuze weg/spoor is het wenselijk dat de lidstaten een grondige discussie en onderhandelingen beginnen om ervoor te zorgen dat het gevoerde beleid en de genomen besluiten nauw worden gecoördineerd voor het geval geen overeenstem- ming zou kunnen worden bereikt over een gemeenschappelijke aanpak. 5. 2. 4. Voorts is het wenselijk dat de Europese Unie zich inzet voor een werkelijke verbetering, zowel kwantitatief en qua dichtheid als kwalitatief, van de nieuwe informatie- en communicatietechnologie. Het Comité van de Regio’s dringt er met name op aan dat inspanningen betreffende de informa- tiedrager hand in hand moeten gaan met inspanningen betref- fende de inhoud. Er moeten krachtige en gemakkelijk toegan- kelijke netwerken worden opgezet. Het is met name wenselijk dat in Europa harder wordt gewerkt aan een nieuw Internet met een hoog vermogen, soms Internet 2 genoemd, dat binnenkort in de Verenigde Staten al een feit zal zijn, ten einde alle economische actoren in Europa algemeen toegang te kunnen geven. Wat de informatie zelf betreft, is het duidelijk dat de verantwoordelijkheden van openbare en particuliere actoren gedeeld moeten zijn. Daarom moet een debat worden gevoerd om tot een beleid tot komen waarbij de bevoegdheden ten aanzien van het informatie-aanbod op harmonieuze wijze tussen Europese Unie, lidstaten en regio’s worden verdeeld. Het Comité van de Regio’s dringt erop aan dat een 5. 2. 5. krachtige coördinatie-inspanning in Europees verband wordt gedaan, waarbij evenwel de soevereiniteit en de betrokkenheid van de territoriale overheden op de verschillende geografische niveaus gegarandeerd moeten worden. De aanleg van een hogesnelheidslijn of aanpassingen van het luchtvervoer leiden in de desbetreffende gebieden tot (milieu)hinder, en hierover kan geen besluit worden genomen indien de lagere overheden daarbij niet worden betrokken en indien geen werkelijke sociale dialoog wordt gevoerd. De ervaringen die in Frankrijk met de HSL-lijnen zijn opgedaan, met name in zuidoostelijke richting, zijn in dat verband leerrijk. 5. 3. Toegang tot financiering De problematiek in verband met de toegang tot 5. 3. 1. de financiering is van het allergrootste belang voor het concurrentievermogen van het Europese MKB, met name van innoverende MKB’s. Duidelijk is dat het Europees financieel stelsel onvoldoende toegang biedt en dat de „risicocultuur” bij het bankwezen te vaak afwezig is; banken proberen zich juist zo veel mogelijk in te dekken. Het Comité van de Regio’s staat achter alle initiatieven om de toegang van het bedrijfsleven tot financiering en beginkapitaal te stimuleren: „business angels”, risicokapitaal, Europese beurzen. 5. 3. 2. Invoering van een efficiënt stelsel voor risicokapitaal- verstrekking is van vitaal belang voor het concurrentievermo- gen van het Europese bedrijfsleven, op voorwaarde evenwel dat de toegang tot dit kapitaal niet beperkt blijft tot de grote financiële centra maar ook mogelijk is in de regio’s. Wel wil het Comité van de Regio’s erop wijzen dat risicokapitaal op zich nog geen volledige oplossing biedt voor het financie- ringsprobleem waarmee het bedrijfsleven te maken heeft. Uit een onlangs in de Verenigde Staten uitgevoerde studie () blijkt dat risicokapitaal weinig wordt ingezet om de eerste stadia van (1) B. Zider, „How Venture Capital Works”, Harvard Business Review, 11-12. 1998. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/31 een innovatie te financieren. Van de 10 mld dollar die in 1997 in de V. S. zijn geïnvesteerd, ging nauwelijks 6 % naar de financiering van „start-ups”. Deze zijn vooral gefinancierd door het publiek (63 mld dollar) en het grootbedrijf (133 mld dollar). Het leeuwendeel van de investeringen in risicokapitaal is gegaan naar het volgende stadium van de levenscyclus van het innovatieproject en waarin de onderneming een grote groei-inspanning en dus ook een investeringsinspanning moet doen, hoewel zij in dat stadium nog niet in staat is om de door de banken gevraagde garanties te bieden in de vorm van materiële activa of een gevestigde marktpositie. Vooral in deze fase, waarin sprake is van een acceleratie op de bekende S-curve van de industriële ontwikkeling, wordt risicokapitaal ingezet, waarbij meer gemikt wordt op sectoren of marktniches met een krachtig groeipotentieel dan op met mensen of ideeën. Er zij tot slot op gewezen dat het in dit stadium erg moeilijk is onderscheid te maken tussen winnaars en verliezers, en dat het algemene criterium dat van de kwaliteit van het management is. 5. 3. 3. Wat dat laatste punt betreft, wijst het Comité van de Regio’s erop dat het MKB weliswaar de meeste werkgelegen- heid creëert, maar ook aan de basis ligt van het verdwijnen van een belangrijk deel daarvan (slechts de helft van het MKB overleeft de eerste vijf jaar). Daarom onderstreept het het belang van managementsteun aan het MKB, vooral voor starters of snelle groeiers. Managementvaardigheden vereisen doorgaans andere kennis dan die van een starter. Er zijn op verscheidene plaatsen al heel wat initiatieven ontplooid, onder meer in de vorm van starterscentra en „broedkamers”. Het Comité van de Regio’s adviseert, de balans van deze initiatieven op te maken en een catalogus op te stellen van de meest doeltreffende maatregelen inzake managementondersteuning. 5. 3. 4. Het Comité van de Regio’s heeft ingestemd met het voorstel van de Commissie om drie nieuwe financiële steuninstrumenten ten behoeve van innoverende, snelgroeien- de kleine en middelgrote bedrijven in te voeren (risicokapitaal- faciliteit, financiële bijdrage voor transnationale joint ventures en een garantiefaciliteit) (). Het heeft er echter op gewezen dat „gebruik (moet) worden gemaakt van de deskundigheid van regionale en lokale intermediairs bij de toepassing van deze drie instrumenten. Verder is van primair belang dat de voor de regionale ontwikkeling bevoegde instanties goed worden geïnformeerd en in kennis worden gesteld van de fondsen en financiële instellingen die in de verschillende regio’s als intermediair van de programma’s fungeren. ” De invoering van een „ETF-startersregeling” sluit goed aan bij de noodzaak om het MKB mogelijkheden te geven om eigen beginkapitaal aan te trekken, op voorwaarde evenwel dat er ook een regeling komt om ondernemers in de perifere gebieden toegang te geven tot Europese actoren die bereid zijn kapitaal te (1) (CDR 46/98 fin) Advies van het Comité van de Regio’s, uitgebracht op 14 mei 1998, over het „Voorstel voor een besluit van de Raad betreffende maatregelen voor financiële bijstand aan innoverende en banenscheppende kleine en middelgrote ondernemingen — Het groei- en werkgelegenheidsinitiatief” (COM(1998) 26 def. ). verschaffen. 5. 3. 5. Het Comité van de Regio’s heeft zich ook uitgespro- ken (CDR 387/98 fin d. d. 3 juni 1999) voor de oprichting van regionale „entrepriseboards”, die „als clearinghouse tussen subsidiërende overheden, banken en ondernemers optreden en binnen een korte periode kunnen besluiten of een onderne- ming al dan niet voor financiering in aanmerking komt. ” 5. 3. 6. Tot slot herhaalt het Comité van de Regio’s dat het huiverig staat tegenover de mogelijkheid voor pensioenfond- sen om in risicokapitaal te beleggen; dit zou alleen toegestaan mogen worden indien daartoe adequate voorschriften bestaan. Het door plaatselijke en regionale autoriteiten in ach- 5. 4. terstandsregio’s gevoerde beleid ten behoeve van de werkgele- genheid in het MKB verdienen volgens het Comité van de Regio’s volledige steun en financiële bijstand van de Europese Unie. Het Comité onderstreept in dat verband dat de steun in de vorm van financiële en belastingfaciliteiten t. b. v. het MKB in verhouding moet staan tot de gegenereerde of in stand gehouden werkgelegenheid. 6. Werkgelegenheid 6. 1. De factor werkgelegenheid is nog altijd een van de belangrijkste drijfveren voor het bevorderen van het concur- rentievermogen van het Europese bedrijfsleven. In de periode 1987-1997 heeft het BBP in Europa een jaarlijkse groei van 2,5 % te zien gegeven, wat overeenkwam met de groei in de Verenigde Staten in die periode. Maar zoals blijkt uit het in 1998 door de Europese Commissie uitgebrachte verslag over „Het concurrentievermogen van de Europese industrie”, moet deze groei in Europa worden toegeschreven aan een sterke stijging van de arbeidsproductiviteit en slechts een geringe stijging van de werkgelegenheid. In de Verenigde Staten daarentegen is de productiviteit weinig gestegen, terwijl de werkgelegenheid juist aanzienlijk is toegenomen. Toch ligt de arbeidsproductiviteit (BBP per arbeidsplaats) in Europa nog altijd 20 % beneden die in de VS, hoewel de achterstand geleidelijk wordt ingelopen. Per saldo staat Europa er qua werkgelegenheid dus minder gunstig voor. 6. 2. Regionale verschillen 6. 2. 1. De productiviteitsverbetering in Europa kan voor de helft worden toegeschreven aan vervanging van arbeid door kapitaal, tegen nauwelijks één kwart in de Verenigde Staten. Tegelijkertijd zijn de relatieve arbeidskosten in Europa sneller gestegen dan in de Verenigde Staten. De chronische achterstand van Europa waar het gaat om het creëren van banen, komt tot uiting in de grote verschillen in de ontwikkeling van de participatiegraad tussen Europa en de VS enerzijds en Japan anderzijds. Hier ligt waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak van het welvaartsverschil tussen Europa en de Verenigde C 57/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 Staten. Maar, zoals in bovengenoemd rapport vermeld staat, dit geldt in het bijzonder voor de hightechsectoren, waar Amerikaanse bedrijven veel nieuwe banen hebben gecreëerd, terwijl de prestaties van de Europese bedrijven voor de periode 1985-1995, alle sectoren tezamen genomen, hierbij achterblijven. 6. 2. 2. De werkgelegenheid in de Europese Unie blijft gemid- deld op 61 % steken, met grote verschillen tussen de lidstaten. Deze verschillen gelden drie hoofdgroepen: vrouwen in het algemeen, jongeren (meisjes en jongens) en oudere werkne- mers. De werkloosheid in de Europese Unie varieert van minder dan 3 % tot meer dan 30 %, en het werkgelegenheidsni- veau gaat van 80 % van de bevolking in de werkende leeftijd in sommige delen van Denemarken of Zuidoost Engeland, tot 40 % in sommige regio’s in Zuid-Italië of Spanje (). De Commissie heeft een langetermijndoelstelling voorgesteld om het werkgelegenheidsniveau op te voeren tot 70 %, te vergelij- ken met dat in de Verenigde Staten en in Japan. Aangezien het ontstaan van nieuwe arbeidsplaatsen dikwijls gepaard gaat met het verdwijnen van andere arbeidsplaatsen en verouderde kwalificaties, heeft de Commissie duidelijk gesteld dat oprich- ting en groei van nieuwe ondernemingen als motor voor de vernieuwing van de Europese volkshuishouding een essentiële plaats toekomt. Meer in het algemeen moet in dat verband zeer groot belang worden gehecht aan verbetering van het concurrentievermogen van de bedrijven. 6. 2. 3. Iedere positieve ontwikkeling heeft echter ook een keerzijde: er is volgens het Comité van de Regio’s geen enkele reden om aan te nemen dat dit proces waarbij enerzijds banen en verouderde kwalificaties verdwijnen en anderzijds nieuwe banen en nieuwe kwalificaties worden gecreëerd, geografisch evenwichtig en homogeen is. Het is waarschijnlijk onvermijde- lijk dat dit proces zal leiden tot toenemende verschillen binnen de Europese Unie. Een dergelijke tendens zou echter indruisen tegen de beginselen van de Europese integratie en zou op lange termijn duidelijk uiteenlopende regionale ontwikkelingen kun- nen induceren. Het is onder meer de taak van de Structuurfond- sen om regionale verschillen te helpen te verminderen en te streven naar intern evenwicht, wat een fundamentele voorwaarde is voor efficiëntere mededinging, zowel op de interne markt als op het wereldtoneel. Daarom is het van zo groot belang dat plaatselijke ontwikkeling een integrerend deel is van de EU-werkgelegenheidsstrategie. In dit verband sluit het CvdR zich volkomen aan bij het standpunt van de Commissie met betrekking tot „de belangrijke rol van plaatselij- ke actoren bij het scheppen van werkgelegenheid” (). Daarbij zou de aandacht vooral moeten uitgaan naar het behoud van het geheel aan professionele vaardigheden, naar heraanwen- ding van technische verworvenheden en naar bijscholing in het geval van verouderde kennis. Daarom ook is het absoluut noodzakelijk dat in een werkgelegenheidsstrategie alle be- leidsterreinen aan bod komen die de ontwikkeling van mense- lijk potentieel en infrastructuur raken: onderwijs, opleidingen, (1) Mededeling van de Commissie, „Communautair beleid ter on- dersteuning van de werkgelegenheid”, COM(1999) 167 def. van 21. 4. 1999. structuurfondsen, … Inschakeling van de regionale/lokale actoren: een noodzaak 6. 3. 6. 3. 1. Indien binnen de Europese Unie herverdelings- en solidariteitsmaatregelen moeten worden genomen ten einde de convergentie en de sociaal-economische samenhang op lange termijn veilig te stellen, kunnen dergelijke maatregelen uiteraard niet worden overwogen zonder nauw overleg met de plaatselijke actoren van de economische ontwikkeling. Bovendien wil het Comité van de Regio’s er hier nadrukkelijk op wijzen dat de endogene dimensie van de economische ontwikkeling daadwerkelijk in aanmerking moet worden geno- men, en dat niet alleen moet worden gekeken naar een strategie waarbij uitsluitend de aantrekkelijkheid van een regio als vestigingsplaats voor investeringen een rol speelt. In dat verband heeft het Comité voorgesteld dat de regio’s hun sterke en zwakke punten onder de loep nemen en zich vooral toeleggen op verbetering van hun sterke punten (), ten einde zo veel mogelijk vooruitgang te boeken op weg naar de ontwikkeling van „kenniscentra” die de grondslag voor een duurzame lokale ontwikkeling kunnen vormen. 6. 3. 2. Weliswaar kan de werkgelegenheid in een regio sterk worden beïnvloed door de vestiging dan wel het vertrek van 1. een groot bedrijf, maar niettemin is duidelijk dat de duur van de aanwezigheid van een bedrijf in alle opzichten sterk afhankelijk is van de territoriale dynamiek 2. die tot verankering van dat bedrijf kan bijdragen; dat het ontstaan van nieuwe werkgelegenheid vooral moet afhangen van plaatselijke initiatieven en dat voorkomen moet worden dat hierover steeds extern wordt beslist. Het Comité van de Regio’s en de Raad van Europese 6. 3. 3. gemeenten en regio’s (CCRE) hebben een programma uitge- werkt voor „plaatselijke werkgelegenheidsacties” voor de perio- de 1999/2000 met het doel om burgemeesters en plaatselijke autoriteiten aan te moedigen, actief deel te nemen aan de tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsrichtsnoeren. De Commissie heeft haar onvoorwaardelijke steun voor dit initi- atief uitgesproken. Het Comité van de Regio’s van zijn kant stemt in met het voorstel van de Commissie om grondig onderzoek te doen naar de ervaringen die tot dusverre zijn opgedaan met de territoriale werkgelegenheidspacten ten einde voorbeelden van goede praktijken die de basis zouden kunnen vormen voor de mainstreaming van dergelijke praktijken, op te sporen en te verspreiden. Het CvdR stelt de Commissie voor om een permanente inventaris van behaalde resultaten en te nemen maatregelen op te stellen welke via Internet zou kunnen worden geraadpleegd, en waarin de actoren van de lokale ontwikkeling zouden worden aangemoedigd om hun eigen inschatting en plaatselijke ervaringen aan te dragen. Een dergelijk initiatief zou uiteraard in samenwerking met en met steun van de regio’s moeten worden ontplooid, en zou kunnen worden gerealiseerd door uitbreiding van het reeds aanwezige elektronische forum op de Internetsite van de Europese (2) Bijlage bij het ontwerpadvies van commissie 1 „Regionaal beleid, structuurfondsen, economische samenhang, grensoverschrijdende en interregionale samenwerking” over „Eigen initiatieven van gemeenten en regio’s als instrument van regionaal beleid in de Europese concurrentiestrijd”, conclusies van het op 8 juli 1999 te Augsburg gehouden seminar van commissie 1, CDR 108/99 rev. 1 bijlage — juni 1999. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/33 Instellingen <http://europa. eu. int/comm/pacts/>. 6. 4. Territoriaal concurrentievermogen en premiejagers 6. 4. 1. Het Comité van de Regio’s heeft reeds gewezen op de verontrustende tendens waarbij bepaalde multinationals alle bedrijfsvestigingsvoorwaarden die door verschillende regio’s worden geboden, systematisch met elkaar vergelijken (subsi- dies, directe en indirecte steun, sociale en fiscale dumping, …) en links en rechts informeren waar ze van de beste dumpvoorwaarden kunnen profiteren. „Gezien de aanhoudend hoge werkloosheid wordt de strijd om bedrijven aan te trekken steeds harder. Het gevaar rijst dat met korte termijnmaatregelen om bedrijven te lokken duurzame werkgelegenheid op het spel wordt gezet. ” () Bovendien gaan deze maatregelen dikwijls gepaard met bedrijfsverplaatsingen binnen de Europese Unie door ondernemingen die regio’s tegen elkaar uitspelen; een dergelijke concurrentiestrijd tussen regio’s heeft soms catastro- fale gevolgen. In dat verband heeft het Comité van de Regio’s er opnieuw op aangedrongen dat het toezicht op de verlening van staatssteun wordt aangescherpt en dat doeltreffende maatregelen worden genomen om sociale en milieudumping te bestrijden. 6. 4. 2. Meer in het algemeen wordt met deze steun beoogd, een rentabiliteitsverschil ten opzichte van goedkoper geachte vestigingsplaatsen te compenseren; dit werkt evenwel in de hand dat bedrijven zich in hun vestigingsgedrag alleen maar door kostenoverwegingen laten leiden. Wordt de steun uitslu- itend beschouwd als middel om de aantrekkingskracht te vergroten, dan druist zulks in tegen een aanpak waarin territorialisering van de industriële en technologische activitei- ten, de enige basis voor het scheppen van duurzame werkgele- genheid, voorop staat. 6. 5. Prestaties van bedrijven en sociale samenhang: uitgangspunten voor een nieuw concurrentievermogen Het door een deskundigengroep op hoog niveau 6. 5. 1. uitgebrachte eindrapport over de economische en sociale gevolgen van industriële veranderingen () pleit juist tegen een dergelijke ongebreidelde concurrentiestrijd tussen regio’s. Het Comité van de Regio’s is dan ook ingenomen met de conclusies van de werkzaamheden van deze deskundigengroep en schaart zich achter de grote lijnen van de analyse en de voorgestelde richtsnoeren. Het uitgangspunt dat deze groep in haar werk- zaamheden heeft gehanteerd, is dat „Europa (…) deze uitdaging (moet) aangaan met een combinatie van innovatie en sociale (1) Ontwerpadvies van commissie 1 „Regionaal beleid, structuurfond- sen, economische en sociale samenhang, grensoverschrijdende interregionale samenwerking” over „De invloed van het regionale beleid op investeringsbevorderende maatregelen: een andere bena- dering van het gebruik van de structuurfondsen”, CDR 127/99 rev. 1, 21 juni 1999. (2) „Omgaan met veranderingen — Eindrapport van de groep op hoog niveau inzake de economische en sociale gevolgen van industriële verandering”, 1998. samenhang en door beter met veranderingen om te gaan. ” 6. 5. 2. In het kader van een dynamische industriële aanpak dienen, in navolging van de meest succesvolle ondernemingen, benchmarking, innovatie en sociale dialoog op harmonieuze wijze te worden gecombineerd. Redenen hiervoor zijn dat de sociale dialoog een belangrijke voorwaarde is voor gemotiveer- de werknemers — noodzakelijk voor het succes van de onderneming -, dat bedrijven en werknemers geconfronteerd worden met veranderingen en dat de inzetbaarheid van de werknemers (m. a. w. hun vermogen om werk te vinden op de arbeidsmarkt) zowel hun eigen verantwoordelijkheid is, als die van de bedrijven waar zij werkzaam zijn en de overheid. Deze combinatie leidt tot een wederzijds versterkend effect tussen prestaties en concurrentievermogen van het bedrijfsleven enerzijds en welvaart en sociale samenhang anderzijds. 6. 5. 3. Een doeltreffende sociale dialoog is een fundamentele en noodzakelijke voorwaarde voor de totstandkoming van een dergelijk positief proces, dat moet worden aangegrepen door Europa om zijn positie in de wereld van morgen te kunnen handhaven. Met dit doel voor ogen dient een industriepolitiek te worden gevoerd waarin op lange termijn gemikt wordt op welvaart, sociale samenhang en concurrerende bedrijven. In die zin is het Comité het eens met deskundigen van de werkgroep dat het bedrijfsleven zich moet laten leiden door de noodzaak om concurrerend en rendabel te zijn, zonder daarbij hun sociale verantwoordelijkheden uit de weg te gaan. Op deze manier dragen zij immers bij tot een duurzaam gunstig milieu waarop zij altijd kunnen terugvallen om hun concurren- tiepositie op lange termijn veilig te stellen. Dat de werkgelegen- heidsvooruitzichten in de informatiemaatschappij een zo rooskleurig beeld te zien geven, is mede te danken aan het feit dat verspreiding van informatie en beschikbaarheid van gekwalificeerde werknemers nu al, en nog meer in de toekomst, een sleutel zullen zijn voor het concurrentievermogen van het bedrijfsleven. 6. 5. 4. Het Comité van de Regio’s onderstreept dat dit voor gemeenten en regio’s constructieve rapport van fundamenteel belang kan zijn voor het gedrag van ondernemingen die de beginselen hiervan overnemen en deze hanteren als sleutelele- ment voor hun concurrentievermogen. Het Comité van de Regio’s stelt voor om dit territorialiteitscriterium () en niet het nationaliteitscriterium van het kapitaal te hanteren om te bepalen in hoeverre een bedrijf als Europese onderneming kan worden betiteld en uit dien hoofde in aanmerking komt voor overheidssteun bij de handhaving en verbetering van haar concurrentievermogen. Het Comité sluit zich aan bij de aanbeveling van de 6. 5. 5. deskundigengroep die als volgt luidt: „Elke bedrijf dat personeel ontslaat zonder het nodige te hebben gedaan om de inzet- baarheid van de ontslagen personeelsleden te verzekeren, dient (3) Hetgeen bepaald niet wegneemt dat er sprake kan zijn van „multiterritorialiteit” gelet op het feit dat een onderneming met vestigingen op vele plaatsen tal van territoriale verankeringspun- ten kan hebben. C 57/34 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 van overheidssteun te worden uitgesloten. ” 6. 6. Toerisme en werkgelegenheid 6. 6. 1. De Europese Unie beschikt over een opmerkelijk en zeer gediversifieerd potentieel aan toeristische attracties. De Europese toerismebranche vormt een belangrijke bron van werkgelegenheid waarvan de positieve effecten moeten worden gestimuleerd door het concurrentievermogen ervan te verbete- ren. Naast dit werkgelegenheidspotentieel draagt deze sector ook bij tot maatschappelijke convergentie tussen de EU- lidstaten, maar ook met de overige volkeren in de wereld, namelijk door de rechtstreekse contacten en uitwisselingen in het kader van het vrije verkeer van toeristen. 6. 6. 2. Het is zaak dat het Europese aanbod in elk van zijn categorieën beter wordt „verkocht”. Dankzij de verscheiden- heid van het aanbod kan worden voorzien in een zeer uiteenlopende vraag, zowel qua budget, qua leeftijdsklasse als qua aard van de attractie … De kwaliteit van het aanbod hangt ook samen met de zeer uiteenlopende oplossingen die door combinatie van mogelijkheden kunnen worden geboden (rondreizen). Ter bevordering van het Europese toerisme- aanbod pleit het Comité van de Regio’s dan ook voor een geïntegreerde strategie waarbij vermeden wordt, zich te concentreren op een gering aantal grote attracties (grote badplaatsen of wintersportoorden, bekende stedelijke attracties. ). Het is de bedoeling dat ook aantrekkelijke regionale en lokale attracties onder de aandacht wordt gebracht, waar weliswaar minder toeristen kunnen worden ondergebracht, maar zonder de kwaliteit of de authenticiteit van de desbetref- fende locaties aan te tasten, hetgeen zou stroken met een duurzame ontwikkelingstrend. Een dergelijke aanpak, die zowel geldt voor individuele vakanties als georganiseerde reizen (touroperators) levert geografisch gezien de beste resul- taten op waar het gaat om nieuwe werkgelegenheid. 6. 6. 3. Het ontbreken van een officieel toerismebeleid van EU-wege betekent dat de behoeften van de toeristische sector zelden voldoende in acht worden genomen bij het uitwerken van EU-beleidsmaatregelen op terreinen die voor het toerisme van belang zijn, zoals consumentenbescherming, milieube- scherming en vervoer. De legitieme belangen van de Europese toeristische industrie dienen naar behoren te worden behartigd door toerisme een vast onderdeel van het beleid van de EU op andere terreinen te maken, zodat het concurrentievermogen van deze sector op internationaal niveau wordt gewaarborgd. Het Comité van de Regio’s wijst erop dat de op het 6. 6. 4. gebied van de Trans-Europese vervoers- en communicatie- infrastructuur te nemen maatregelen rechtstreeks van invloed zullen zijn op het concurrentievermogen van de Europese toeristische sector, en het adviseert in het bijzonder om bij het nemen van belangrijke infrastructuurbeslissingen ook met deze dimensie rekening te houden. 6. 6. 5. Het Comité van de Regio’s stemt in met het naar aanleiding van de werkzaamheden van de groep op hoog niveau inzake toerisme en werkgelegenheid door de Commissie gedane voorstel (): „een Europees on line-waarnemingsnetwerk voor toerisme (‘EurONet‘) zou ertoe kunnen bijdragen de bestaande leemte in de kennis over het toerisme op Europees niveau aan te vullen door betrouwbare informatiebronnen met gebruikmaking van de door nieuwe technologieën geboden exploitatiemogelijkheden met elkaar te verbinden. ” Het Comité adviseert om een dergelijke „one-stop-informatieshop” via Internet een zo groot mogelijke territoriale dekking te geven ten einde de hierboven bedoelde harmonieuze en duurzame groei te kunnen verwezenlijken en ertoe bij te dragen dat bepaalde toeristische attracties uit hun isolement worden gehaald. Het is duidelijk dat een dergelijke aanpak met de hulp van de regio’s, die voor verspreiding en plaatselijke coördinatie zouden zorgen, en met instemming van de betrokken plaatse- lijke overheden dient te worden ontwikkeld. Een dergelijk netwerk zou ook als uitgangspunt kunnen dienen voor de uitwisseling van ervaringen tussen professionals uit de toeristische sector en de betrokken plaatselijke overheden. 7. Cultuur, onderwijs, intellectuele eigendom 7. 1. Een duidelijk en definitief standpunt in de discussie over de culturele uitzondering Het verheugt het Comité van de Regio’s dat de 7. 1. 1. Commissie in haar mededeling op de noodzaak wijst om de Europese specificiteit, met name het cultureel erfgoed, te bewaren. In tegenstelling tot de Verenigde Staten of de „Nieuwe wereld” in het algemeen, komt de culturele specificiteit van het „Oude continent” vooral tot uiting in zijn diversiteit. Deze diversiteit, op nationaal niveau, maar ook op het niveau van de regio’s, is verankerd in de geschiedenis. Zij draagt bij tot de rijkdom van Europa, uiteraard op cultureel vlak, maar ook op economisch en sociaal vlak en creatief vermogen in de meest brede zin van het woord (literair, artistiek en cultureel, technisch,. ). 7. 1. 2. Deze eigenschap verklaart voor een belangrijk deel waarom sectoren als de filmindustrie gekozen hebben voor vormen van gedeeltelijke industrialisering, die dikwijls beperkt waren in de tijd (Studios de Boulogne, Cinecittà,. ), aangezien het hun onmogelijk is, de kritische massa te bereiken die nodig is om met de machtige filmstudio’s in Hollywood te kunnen concurreren (). Wil men de creativiteit en dus de culturele verscheidenheid, welke tot de belangrijkste Europese waarden behoren, bewaren, dan mag men de culturele sector en met name de audiovisuele sector niet plotseling onderdompelen in (1) Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio’s over „Het werkgelegenheidsscheppend potentieel van het toerisme versterken — Follow-up van de conclusies en aanbevelingen van de groep op hoog niveau inzake toerisme en werkgelegenheid”, COM(1999) 205 def. van 28. 4. 1999. (2) Zie „Le drôle de drame du cinéma mondial”, C. A. Michalet, La Découverte, Parijs, 1987, alsook „Une histoire économique du cinéma français, regards croisés franco-américains”, P. J. Benghozi en C. Delage (Eds. ), L’Harmattan, Parijs, 1997. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/35 een concurrerende omgeving en aan haar lot overlaten. Weliswaar moet de creatieve sector ontzien worden, maar de sector van de technische dragers van deze werken, zoals multimedia- en digitale technieken, mogen daarentegen niet van de concurrentiële dynamiek worden afgeschermd. van de Europese Unie de inventaris wordt opgemaakt van deze organisaties alsook van de meest geschikte middelen om bestaande praktijken en opgedane ervaringen te verspreiden, en dat financiële middelen worden vrijgemaakt om deze organisaties te helpen bij het verwezenlijken van hun doel. De Europese Unie moet een duidelijk gemeenschap- 7. 1. 3. pelijk standpunt inzake deze materie ontwikkelen, dat zij vervolgens tijdens de komende WTO-onderhandelingsrondes krachtig dient te verdedigen. 7. 2. Concurrentievermogen, cultuur en onderwijs Het Comité van de Regio’s is het met de Commissie 7. 2. 1. eens dat het onderwijsstelsel moet worden gemobiliseerd om een dynamisch en verenigd Europa te kunnen opbouwen. Modernisering van het onderwijsstelsel veronderstelt evenwel dat de onderwijsfunctie dichter bij het bedrijfsleven en bij alle andere economische en sociale functies wordt gepositioneerd. Dit betekent uiteraard niet dat de onafhankelijkheid van het onderwijs, waarvan de taken uiteraard veel verder gaan dan alleen de economische dimensie, op het spel moet worden gezet. Maar het is wel zaak dat de overdracht van vaardigheden meer wordt afgestemd op de huidige en toekomstige behoeften van het bedrijfsleven. Het is voorts van fundamenteel belang dat het onderwijsstelsel een belangrijke bijdrage levert tot het verminderen van de afstand tussen de burger en het bedrijfsleven, dat het ertoe bijdraagt om een ondernemings- en innovatiecultuur te verspreiden. De lokale en regionale overheden moeten d. m. v. een 7. 2. 2. overall-benadering op alle onderdelen van het beleid voor onderwijs en opleiding aandacht besteden aan het bevorderen van de ondernemingsgeest. Scholen en universiteiten moeten hun leerlingen vertrouwd maken met het bedrijfsleven en zijn manier van functioneren. Van belang is ook dat binnen instellingen het ondernemerschap bevorderd en de onderne- mingsgeest ontwikkeld wordt. 7. 2. 3. Wil men het vak van ondernemer populairder ma- ken, dan dient meer de nadruk te worden gelegd op de lokale dimensie, aangezien vooral net opgerichte of snel groeiende MKB’s werkgelegenheid genereren. De geografische nabijheid moet het mogelijk maken een einde te maken aan de mythe dat de bedrijfswereld een gesloten wereld is die alleen toeganke- lijk is voor zijn werknemers. Het Comité van de Regio’s benadrukt dat het een goede zaak zou zijn om een dergelijke opening van het bedrijfsleven naar de samenleving te bevorde- ren door ondernemingen vaker te laten bezoeken door scholen of universiteiten, maar ook door burgers die iets willen weten van het industriële en technologische erfgoed van hun regio. In dat verband dient men zich voorts te bedienen van het hiervoor beschikbare instrumentarium, nl. de organisaties die op nationaal, regionaal of lokaal vlak bijdragen tot de verspreiding onder de bevolking en het onderwijs van een wetenschappelijke en technologische cultuur. In Frankrijk op nationaal vlak b. v. de „Cité des Sciences et de ‘Industrie de la Villette‘” te Parijs, en, op regionaal vlak, de centra voor wetenschappelijke, technische en industriële cultuur (CCSTI). Het Comité van de Regio’s zou graag zien dat op het niveau 7. 2. 4. Aan de andere kant stemt het Comité van de Regio’s in met de stelling van de Commissie dat het bevorderen van het nemen van risico’s onlosmakelijk is verbonden met de noodzaak om een mislukking acceptabel te maken. Hier doet zich een werkelijk cultureel probleem voor, dat per land en per regio in de Europese Unie waarschijnlijk verschilt. Dit „recht op mislukking”, dat erkend is in de Amerikaanse cultuur, lijkt absoluut noodzakelijk om het nemen van individuele initiatieven en het vrije ondernemerschap populairder te maken. Een en ander veronderstelt een aantal veranderingen, op het gebied van de regelgeving (faillissementswetgeving), op financieel gebied (risicokapitaal) en uiteraard op onderwijsge- bied. 7. 2. 5. Tot slot nog de problematiek in verband met de wederzijdse erkenning van kwalificaties in de Europese Unie. Het is absoluut zaak dat tussen de lidstaten doorstudeermoge- lijkheden worden gecreëerd en dat diploma’s onderling worden erkend. Het Comité van de Regio’s wijst er evenwel op dat niet gepoogd moet worden om naar één Europees onderwijsmodel te streven. De Europese verscheidenheid is immers een bron van rijkdom. Gedecentraliseerde initiatieven die erop gericht zijn om deze economische, sociale, culturele en historische verscheidenheid van de Europese regio’s in het kader van de vorming van het menselijk kapitaal naar voren te halen, moeten onaangetast blijven. Ook hier is het zo dat cohesie geen eenwording betekent. Een te ver doorgevoerd erkennings- systeem zou echter geen recht doen aan de specifieke waarde van plaatselijke diploma’s, en zou een nieuwe vorm van centralisering van het onderwijsstelsel betekenen, hetgeen juist voorkomen moet worden. De kracht van de Amerikaanse universiteiten is trouwens dat zij zich laten voorstaan op hun verschillen, op hun verscheidenheid en op hun specificiteit. 7. 3. Bescherming van de intellectuele eigendom 7. 3. 1. De huidige situatie rond de bescherming van de intellectuele eigendom in Europa wordt gekenmerkt door een ingewikkeld en onvolledig octrooistelsel. Daarnaast doet zich hier een cultuurprobleem voor, namelijk het feit dat de Europeaan niet onmiddellijk een octrooi aanvraagt om zijn innovatievruchten te beschermen. Deze twee factoren verkla- ren o. m. de in de Mededeling van de Commissie geconstateerde achterstand alsook de gevolgen die dit heeft voor het concur- rentievermogen van het bedrijfsleven. Het gaat hier in feite om een drieledig probleem. In 7. 3. 2. de eerste plaats moet worden toegewerkt naar de ontwikkeling van een werkelijk EU-octrooi dat bescherming biedt op de gehele EU-markt, op basis van één enkele aanvraag. Dit is een noodzakelijke voorwaarde voor de voltooiing van de interne markt. Naast de administratieve en gerechtelijke procedures die in dat verband zullen moeten worden geharmoniseerd, dient ook een geüniformeerd voorrangsbestand te worden aangelegd, een inventaris van de Europese State of the art, hetgeen een zeer krachtig instrument zou zijn voor technische informatie over het technologisch en industrieel potentieel van Europa. C 57/36 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 7. 3. 3. Het tweede probleem betreft de daadwerkelijke toe- passing van de vruchten van het Europees wetenschappelijk potentieel, waarvan het uitstekende niveau overal in de wereld wordt erkend. Uiteraard is het goed dat ieder onderzoeksor- gaan doeltreffende structuren voor de exploitatie van de onderzoeksresultaten opzet. Vaak zijn dergelijke structuren er wel, maar blijven deze ver achter bij de toepassingsmogelijkhe- den die de desbetreffende onderzoekswerkzaamheden bieden. Dit heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat onderzoekers niet onmiddellijk denken aan en wellicht minder geïnteresseerd zijn in bescherming van de intellectuele eigendom en toepas- sing van hun wetenschappelijke werk, alsook met bepaalde regelgevingsbarrières die de doorstroming van kennis en de samenwerking tussen onderzoeker en industrie belemmeren. Zo wordt met het Franse wetsvoorstel inzake innovatie beoogd, de oprichting van bedrijven door onderzoekers te vergemakkelijken en niet langer een verbod te laten rusten op deelname van onderzoekers uit de openbare sector aan het bestuur particuliere bedrijven. De situatie loopt in de verschil- lende lidstaten nogal uiteen, en het zou goed zijn te kunnen beschikken over een algemeen overzicht, waarmee de bijzon- derheden, de regelgeving en de recente ontwikkelingen duide- lijk in beeld worden gebracht. Een ontwikkeling naar meer financiële en bestuurlijke autonomie voor universiteiten zou er vervolgens toe moeten bijdragen dat de Europese universitei- ten, net als hun Amerikaanse tegenhangers, stelsels opzetten voor de commerciële toepassing van onderzoeksresultaten. Sommige universiteiten, zoals de University of Cambridge, hebben inmiddels al goede praktijken ontwikkeld, die elders zouden kunnen worden overgenomen. 7. 3. 4. Daarnaast doet zich nog een derde probleem voor, namelijk dat van het MKB, dat weinig bekend is met het aanvragen van octrooien en bescherming van de industriële eigendom; dit heeft te maken met de vele formaliteiten en de hoge kosten (twee à drie keer zo duur als in de Verenigde Staten). Deze bedrijven hebben een gigantisch innovatievermo- gen, maar, doordat zij verstoken blijven van ieder bescher- mingsstelsel, blijven hun prestaties zeer dikwijls ver achter bij hun werkelijke economische capaciteiten, terwijl zij bovendien steeds bedreigd worden door concurrenten die op het punt van de bescherming beter gewapend zijn. Evenmin beschikken zij doorgaans over de middelen en de kennis om naar de rechter te stappen om hun rechten te verdedigen. Ten einde concreet 7. 3. 5. iets aan deze problemen te doen, stelt het Comité van de Regio’s voor om naar een mentaliteitsverandering en betere praktijken toe te werken door vooral te mikken op het nabijheidsbeginsel en daarbij een groot aantal actoren te betrekken. Daartoe adviseert het Comité een onderzoek naar de instelling, op het niveau van de Europese regio’s, van regionale bureaus voor de intellectuele eigendom, welke in regionaal verband een dubbele vertegen- woordigende functie zouden hebben: zij zouden het Europees octrooibureau én de nationale instanties voor de industriële eigendom vertegenwoordigen (). Dergelijke bureaus zouden diverse functies kunnen vervullen: in de eerste plaats zouden zij fungeren als voorlichtingsbureau en als plaats waar geüni- formeerde — zodra dit mogelijk is — aanvragen voor Europese octrooien kunnen worden ingediend. In dat verband zouden zij voorlichting en advies kunnen geven aan de betrokkenen, (1) Vertegenwoordigingen van nationale instanties bestaan reeds in een aantal lidstaten, onder meer het INPI in Frankrijk. onder meer het MKB en onderzoekslaboratoria. Voorts zouden zij ertoe moeten bijdragen dat stelselmatig meer aandacht wordt besteed aan de toepassing van wetenschappelijk onder- zoek. Zij zouden met name samenwerkingsverbanden tussen onderzoekinstellingen en ondernemingen moeten bevorderen, vooral wanneer dergelijke verbanden in de context van regio- nale innovatieprogramma’s passen. Op die wijze zal de onderzoeksinspanning wellicht een betere verankering krijgen en de regio werkelijk ten goede komen. Tot slot zouden deze regionale bureaus moeten bijdragen tot het ontwikkelen van een regionale intellectuele-eigendomscultuur, door voor de nodige voorlichting te zorgen en de actoren uit het bedrijfsle- ven en de onderzoekswereld, maar ook het grote publiek en de onderwijswereld meer bewust te maken van deze problematiek. 7. 3. 6. Tot slot zou de oprichting van dergelijke regionale ondersteunende bureaus voor de intellectuele eigendom het mogelijk maken dat onderling gekoppelde regionale gegevens- bestanden met de inhoud van de gedeponeerde octrooien worden opgezet. Het octrooistelsel heeft namelijk een tweele- dig doel: bescherming van de uitvinder, maar ook verspreiding binnen het productieapparaat van in deze octrooien neergeleg- de relevante technische informatie. Het zou dus mogelijk zijn om een kennisbestand op te zetten over de in de regio’s gedeponeerde octrooien, en van de kennis en kunde die aanwezig is bij het regionale bedrijfsleven. Een dergelijke gegevensbank zou een significante bijdrage kunnen leveren tot de technische „bevloeiing” van de productiestructuur en tot territorialisering van het technologisch potentieel, door het zoeken naar partners en technologische complementariteit op regionale basis te vergemakkelijken. 7. 4. Het niet-universele karakter van het octrooistelsel — software 7. 4. 1. Het Comité van de Regio’s wil de aandacht van de Commissie vestigen op het niet-universele karakter van de octrooibescherming, en op de gevaren die kunnen voortvloeien uit een stelselmatig gebruik van octrooien op het gebied van de intellectuele eigendom. Het gaat hier vooral om nieuwe technologie, met name informatietechnologie en bioweten- schappen, waarover thans een inhoudelijk en heftig debat wordt gevoerd. 7. 4. 2. De discussie die in de jaren ’70 in de grote betrokken landen over computersoftware is gevoerd, is uitgemond in de conclusie dat het auteursrechtelijke systeem moest worden gebruikt, hoewel dit systeem, gelet op het specifieke karakter van de sector, in juridisch opzicht een aantal lacunes vertoont. De Europese richtlijn van 1 januari 1993 was in dat verband een wijs besluit, aangezien de interoperabiliteit van de programma’s hierdoor werd bevorderd en de gevoerde anti- concurrentiële strategieën om een dominante marktpositie te verwerven, werden gedwarsboomd. De afgelopen jaren echter is er Amerikaanse jurisprudentie gekomen op basis waarvan octrooien voor softwarecomponenten zijn verleend, hetgeen tot dan toe als ongewenst werd beschouwd. De Amerikaanse druk op Europa wordt steeds groter om in Europees verband hetzelfde te doen. 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/37 7. 4. 3. Er staat echter gigantisch veel op het spel: een dergelijke praktijk zal het dynamisme van het innovatieproces in deze sector aantasten, aangezien een en ander zou leiden tot verkokering van de kennis en de procedures, waardoor het niet langer mogelijk zou zijn „combinatorisch” te werk te gaan (). Onder de in de Verenigde Staten gedeponeerde en verleende octrooien vindt men er een groot aantal die betrek- king hebben op procedures of zelfs algoritmes. Veel van de hierin opgenomen kennis lijkt weinig van doen te hebben met de criteria nieuwheid en originaliteit die ten grondslag liggen aan de verlening van een octrooi (). Kiest men voor een octrooistelsel voor software, dan zou men de grote Amerikaan- se marktleiders uit deze sector een extra wapen in handen geven om hun dominante positie nog te versterken. Dit zou een rechtstreekse bedreiging zijn voor het enorme aantal innoverende MKB’s in deze sector, zowel in Europa als in de VS en in derde landen. Het zou tot slot een zeer ernstige handicap betekenen voor de Europese softwaresector, waarvan het concurrentievermogen, ondanks het hoge niveau van de aanwezige kennis en kunde, toch al te wensen over laat. 8. Conclusies en aanbevelingen Tot slot van dit betoog wil het Comité van de Regio’s 8. 1. er nog eens op wijzen dat het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven een zaak is die de Europese Unie aangaat. Het concurrentievermogen is immers bepalend voor het welslagen van de Europese eenwording, voor de werkgele- genheid, voor welzijn en welvaart en voor groei en duurzame ontwikkeling, in alle regio’s van Europa. Bij het streven naar verbetering van het concurrentievermogen mag niet voorbij worden gegaan aan criteria in verband met sociale cohesie, rechtvaardigheid, naleving van de mensenrechten en het milieu. Tevens wil het Comité erop wijzen dat de sociale dialoog niet als een verplicht nummer van het Europees sociaal model mag worden gezien, maar als een constructieve factor voor het concurrentievermogen op lange termijn moet worden aangemerkt. 8. 2. In het huidige proces van economische en technologi- sche mondialisering komt de lokale en regionale territoria paradoxaal genoeg een nieuwe sleutelrol toe waar het gaat om de industriële en innovatiedynamiek. De gevolgen van dit proces moeten tegelijkertijd op de verschillende niveaus wor- den beoordeeld, en de behaalde resultaten, in de vorm van lokale ontwikkeling en werkgelegenheid, liggen aan de basis van het welslagen van de Europese integratie in haar geheel. Daarom dient het lokale ontwikkelingsproces, dat dus goed is voor nieuwe werkgelegenheid, te worden aangemerkt als een van de prioriteiten voor de totstandbrenging van een concurrerend Europa. In dat verband heeft het Comité van de Regio’s reeds gewezen op het belang van de vorming van regionaal OTO-potentieel en van „kenniscentra”, welke bijdra- gen tot de specificiteit van de regio’s en tot hun integratie in de mondiale industriële dynamiek. (1) Zie bijvoorbeeld „Un régime de droit d’auteur: la propriété intellectuelle du logiciel” J. B. Zimmerman, Réseaux, speciaal nummer over de intellectuele eigendom, nr. 88/99, maart-juni 1998. (2) Er bestaat in deze materie zelfs geen „State of the art”, en het voorrangsonderzoek lijkt ongeloofwaardig en weinig nauwkeurig. 8. 3. Uit bovenstaand betoog blijkt wel hoezeer men er verkeerd aan zou doen om het territoriale concurrentievermo- gen uitsluitend te zien als het vermogen van een regio om investeringen aan te trekken, zonder investerende bedrijven te kunnen vasthouden of te kunnen zorgen voor de noodzakelijke randvoorwaarden voor hun ontwikkeling en dus hun territori- ale verankering. Het Comité van de Regio’s wil waarschuwen tegen een concurrentiestrijd tussen regio’s bij het aantrekken van bedrijven en tegen de vormen van sociale en fiscale dumping die daaruit kunnen voortvloeien. Het pleit ervoor dat in overleg met de nationale en lokale overheden het toezicht op openbare vestigingssteun wordt aangescherpt. Bij lokale ontwikkelingsprojecten moet daarentegen, in de mate van het mogelijke, worden gekeken naar enerzijds de factoren die de externe aantrekkingskracht van potentiële vestigingsplaatsen bepalen en naar anderzijds de factoren die een endogeen ontwikkelingsproces op gang kunnen brengen. Een dergelijke aanpak moet de duurzaamheid van de regionale produc- tiestructuur ondersteunen doordat de territoriale verankering van de bedrijven wordt bevorderd in een tijd waarin het „nomadisme” van bedrijven een natuurlijk uitvloeisel lijkt te zijn van het mondialiseringsproces. 8. 4. Het Comité van de Regio’s spreekt daarom de hoop uit dat de Europese Unie daadwerkelijk steun kan geven aan initiatieven om de betrokken actoren in een netwerk onder te brengen alsook aan initiatieven op het gebied van onderzoek en innovatie, gebaseerd op optimale benutting van de kennis en complementariteit van industriële en technologische actoren, en wel op territoriale basis. Bovendien spreekt het Comité de wens uit dat de overheid bij dergelijke projecten een actieve rol als testgebruiker speelt (omschrijving van specificaties, testen. ), en ook optreedt als borg voor te verstrekken beginkapitaal. 8. 5. Het Comité van de Regio’s acht het in het bijzonder van belang dat de toegang van het MKB tot moderne informa- tiemiddelen wordt bevorderd en vergemakkelijkt. Dit kan onder meer door de ontwikkeling van nieuwe informatie- en communicatietechnologie en van de daarmee samenhangende infrastructuur. Wil deze aanpak evenwel vruchten afwerpen, dan moet de toegang tot informatie-infrastructuur vergezeld gaan van een aantrekkelijk en goedkoop opleidingsaanbod ten behoeve van de potentiële gebruikers. Voorts moet het informatieaanbod door een bijdrage op Europees niveau verbeterd worden door middel van Europese gegevensbestan- den op technologisch, juridisch en fiscaal gebied … Alvorens hiertoe over te gaan, zou volgens het Comité van de Regio’s eerst de inventaris moeten worden opgemaakt van de op dit gebied reeds verrichte studies (rol van informatie-infrastructuur bij de ontwikkeling van het MKB) en de thans reeds beschikbare informatiebronnen. 8. 6. Het Comité van de Regio’s acht het niet mogelijk om een concurrerend Europa op te bouwen indien de Trans- Europese infrastructuur niet aanzienlijk wordt verbeterd. Het onderstreept dat zulks van vitaal belang is, niet alleen voor het grootbedrijf maar ook voor het MKB, dat zich hierdoor gemakkelijker en sneller moet kunnen integreren in een concurrerende Europese economische structuur. Op vervoers- gebied betekent dit dat het Europese netwerk van hogesnel- heidslijnen moet worden uitgebreid, dat het luchtverkeer op Europese schaal wordt herzien, het binnenvaartnet wordt uitgebouwd en dat het aantal intermodale hubs sterk worden uitgebreid. Ten aanzien van de vraagstukken in verband met de keuze weg/spoor is het zaak dat het gevoerde beleid en de genomen besluiten nauw worden gecoördineerd voor het geval geen overeenstemming zou kunnen worden bereikt over een gemeenschappelijke aanpak. C 57/38 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29. 2. 2000 8. 7. Voorts is het wenselijk dat de Europese Unie zich inzet voor een werkelijke verbetering, zowel kwantitatief en qua dichtheid als kwalitatief, van de nieuwe informatie- en commu- nicatietechnologie. Het Comité van de Regio’s dringt er met name op aan dat inspanningen betreffende de informatiedrager hand in hand moeten gaan met inspanningen betreffende de inhoud. Er moeten krachtige en gemakkelijk toegankelijke netwerken worden opgezet, en het is met name wenselijk dat in Europa harder wordt gewerkt aan een Internet met een hoog vermogen. Wat de informatie zelf betreft, moet een debat worden gevoerd om tot een beleid tot komen waarbij de bevoegdheden ten aanzien van het informatie-aanbod op harmonieuze wijze tussen Europese Unie, lidstaten en regio’s worden verdeeld. 8. 8. Invoering van een efficiënt stelsel voor risicokapitaal- verstrekking is van vitaal belang voor het concurrentievermo- gen van het Europese bedrijfsleven, op voorwaarde evenwel dat de toegang tot dit kapitaal niet beperkt blijft tot de grote financiële centra maar ook mogelijk is in de regio’s. Het Comité van de Regio’s heeft zich reeds uitgesproken voor de oprichting van regionale „entrepriseboards”, die als clearing- house tussen subsidiërende overheden, banken en onderne- mers optreden en binnen een korte periode kunnen besluiten of een onderneming al dan niet voor financiering in aanmer- king komt. Overigens herhaalt het Comité hier dat het huiverig staat tegenover de mogelijkheid voor pensioenfondsen om in risicokapitaal te beleggen; dit zou alleen toegestaan mogen worden indien daartoe adequate voorschriften bestaan. 8. 9. Daarnaast onderstreept het Comité het belang van managementsteun aan het MKB, vooral aan starters of snelle groeiers. Managementvaardigheden vereisen doorgaans andere kennis dan die van een starter. Er zijn op verscheidene plaatsen al heel wat initiatieven ontplooid, onder meer in de vorm van starterscentra en „broedkamers”. Het Comité van de Regio’s adviseert, de balans van deze initiatieven op te maken en een catalogus op te stellen van de meest doeltreffende maatregelen inzake managementondersteuning. 8. 10. Wat de werkgelegenheid betreft, hebben Het Comité van de Regio’s en de Raad van Europese gemeenten en regio’s (CCRE) een programma uitgewerkt voor „plaatselijke werkgelegenheidsacties” voor de periode 1999/2000. De Com- missie heeft haar onvoorwaardelijke steun voor dit initiatief uitgesproken. Het Comité van de Regio’s van zijn kant stemt in met het voorstel van de Commissie om grondig onderzoek te doen naar de ervaringen die tot dusverre zijn opgedaan met de territoriale werkgelegenheidspacten ten einde voorbeelden van goede praktijken die de basis zouden kunnen vormen voor de overdracht van dergelijke praktijken naar andere regio’s, op te sporen. Het Comité zou graag zien dat deze inventaris via Internet kan worden geraadpleegd, b. v. door uitbreiding van het reeds aanwezige elektronische forum op de Internetsite van de Europese Instellingen. Iedere positieve ontwikkeling heeft echter ook een 8. 11. keerzijde: er is volgens het Comité van de Regio’s geen enkele reden om aan te nemen dat het proces waarbij enerzijds banen en verouderde kwalificaties verdwijnen en anderzijds nieuwe banen en nieuwe kwalificaties worden gecreëerd, geografisch evenwichtig en homogeen is. Het is zelfs waarschijnlijk dat dit toenemende verschillen binnen de proces zal leiden tot Europese Unie. Daarom is het van zo groot belang dat plaatselijke ontwikkeling een integrerend deel is van de EU-werkgelegenheidsstrategie. Tevens is het onontbeerlijk dat het optreden van de Gemeenschap erop gericht is de tendensen die de interne verschillen binnen de Unie nog dreigen te vergroten, tegen te gaan; hierbij moet de Unie de meest geschikte middelen inzetten om te verhinderen dat de destruc- tieve krachten onomkeerbare gevolgen hebben en in ieder geval te verzekeren dat de verworven professionele knowhow, de bruikbare technische kennis en het menselijk potentieel dat in het arbeidsproces kan worden ingeschakeld, niet verloren gaan. 8. 12. Het Comité van de Regio’s onderstreept dat het voor gemeenten en regio’s zo constructieve rapport „Omgaan met veranderingen” van fundamenteel belang kan zijn voor het gedrag van ondernemingen die de beginselen hiervan overne- men en deze hanteren als sleutelelement voor hun concurren- tievermogen. Het Comité van de Regio’s stelt voor om het territorialiteitscriterium en niet het nationaliteitscriterium van het kapitaal te hanteren om te bepalen in hoeverre een bedrijf als Europese onderneming kan worden betiteld en uit dien hoofde in aanmerking komt voor overheidssteun bij de handhaving en verbetering van haar concurrentievermogen. Volgens het Comité van de Regio’s moeten bij het 8. 13. uitwerken van EU-beleid op terreinen die gevolgen hebben voor het toerisme, de behoeften van deze sector in aanmerking worden genomen. Dit is dringend noodzakelijk temeer daar het toerisme een zeer arbeidsintensieve activiteit is die, indien zij concurrerend is, veel werkgelegenheid kan opleveren, met name onder bepaalde categorieën van de beroepsbevolking die het zwaarst worden getroffen door de werkloosheid (jongeren en vrouwen). 8. 14. Het Comité van de Regio’s wijst erop dat de op het gebied van de transeuropese vervoers- en communicatie- infrastructuur te nemen maatregelen rechtstreeks van invloed zullen zijn op het concurrentievermogen van de Europese toeristische sector, en het adviseert in het bijzonder om bij het nemen van belangrijke infrastructuurbeslissingen ook met deze dimensie rekening te houden. Het Comité van de Regio’s stemt in met het door de 8. 15. Commissie gedane voorstel tot oprichting van een Europees on line-waarnemingsnetwerk voor toerisme („EurONet”). Het adviseert om een dergelijke „one-stop-informatieshop” via Internet een zo groot mogelijke territoriale dekking te geven ten einde een harmonieuze en duurzame groei te verwezenlij- ken en ertoe bij te dragen dat bepaalde toeristische attracties uit hun isolement worden gehaald. Een dergelijk netwerk zou ook als uitgangspunt kunnen dienen voor de uitwisseling van ervaringen tussen professionals uit de toeristische sector en de betrokken plaatselijke overheden. 8. 16. Het Comité van de Regio’s zou graag zien dat de Europese Unie een definitief en duidelijk standpunt inneemt in het debat over de „culturele uitzondering”. Wil men de creativiteit en dus de culturele verscheidenheid, welke tot de belangrijkste Europese waarden behoren, bewaren, dan mag men de culturele sector en met name de audiovisuele sector niet plotseling onderdompelen in een concurrerende omgeving en aan haar lot overlaten. Weliswaar moet de creatieve sector ontzien worden, maar de sector van de technische dragers van 29. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 57/39 deze werken, zoals multimedia- en digitale technieken, mogen daarentegen niet van de concurrentiële dynamiek worden afgeschermd. De Europese Unie moet een duidelijk gemeen- schappelijk standpunt inzake deze materie ontwikkelen, dat zij vervolgens tijdens de komende WTO-onderhandelingsrondes krachtig dient te verdedigen. Het Comité van de Regio’s benadrukt dat het een 8. 17. goede zaak zou zijn om de wederzijdse opening van het bedrijfsleven en de onderwijswereld te bevorderen. Dit kan gebeuren door ondernemingen vaker te laten bezoeken door scholen of universiteiten, maar ook door burgers die iets willen weten van het industriële en technologische erfgoed van hun regio. In dat verband dient ook actief steun te worden gegeven aan de organisaties die op nationaal, regionaal of lokaal vlak bijdragen tot de verspreiding onder de bevolking en het onderwijs van een wetenschappelijke en technologische cultu- ur. Het Comité van de Regio’s zou graag zien dat op het niveau van de Europese Unie de inventaris wordt opgemaakt van deze organisaties alsook van de meest geschikte middelen om bestaande praktijken en opgedane ervaringen te verspreiden, en dat financiële middelen worden vrijgemaakt om deze organisaties te helpen bij het verwezenlijken van hun doel. 8. 18. Wat de onderlinge erkenning van kwalificaties in de is het absoluut zaak dat tussen de Europese Unie betreft, lidstaten doorstudeermogelijkheden worden gecreëerd en dat diploma’s onderling worden erkend. Het Comité van de Regio’s wijst er evenwel op dat niet gepoogd moet worden om naar één Europees onderwijsmodel te streven. De Europese verscheidenheid is immers een bron van rijkdom. Een te ver doorgevoerd erkenningssysteem zou echter geen recht doen aan de specifieke waarde van plaatselijke diploma’s, en zou een nieuwe vorm van centralisering van het onderwijsstelsel betekenen, hetgeen juist voorkomen moet worden. Daartoe adviseert het Comité een onderzoek naar de instelling, op het niveau van de Europese regio’s, van regionale bureaus voor de intellectuele eigendom, welke in regionaal verband een dubbele vertegenwoordigende functie zouden hebben: zij zouden het Europees octrooibureau én de nationale instanties voor de industriële eigendom vertegenwoordigen. Dergelijke bureaus zouden diverse functies kunnen vervullen: in de eerste plaats zouden zij fungeren als voorlichtingsbureau en als plaats waar geüniformeerde — zodra dit mogelijk is — aanvragen voor Europese octrooien kunnen worden ingediend. In dat verband zouden zij voorlichting en advies kunnen geven aan de betrokkenen, onder meer het MKB en onderzoekslaboratoria. Voorts zouden zij ertoe moeten bijdragen dat stelselmatig Brussel, 18 november 1999. meer aandacht wordt besteed aan de toepassing van weten- schappelijk onderzoek. Zij zouden met name samenwerkings- verbanden tussen onderzoekinstellingen en ondernemingen moeten bevorderen, vooral wanneer dergelijke verbanden in de context van regionale innovatieprogramma’s passen. Op die wijze zal de onderzoeksinspanning wellicht een betere verankering krijgen en de regio werkelijk ten goede komen. Tot slot zouden deze regionale bureaus moeten bijdragen tot het intellectuele- een eigendomscultuur, door voor de nodige voorlichting te zorgen en de actoren uit het bedrijfsleven en de onderzoekswereld, maar ook het grote publiek en de onderwijswereld meer bewust te maken van deze problematiek. ontwikkelen regionale van 8. 19. Wat de vraagstukken i. v. m. de intellectuele eigendom betreft, adviseert het Comité van de Regio’s, regionale bureaus voor de intellectuele eigendom in te stellen; deze bureaus zouden in regionaal verband een dubbele vertegenwoordigen- de functie hebben: zij zouden het Europees octrooibureau én de nationale instanties voor de industriële eigendom vertegenwoordigen. Dergelijke bureaus zouden diverse functies kunnen vervullen: voorlichting en advisering, en als plaats waar geüniformeerde — zodra dit mogelijk is — aanvragen voor Europese octrooien kunnen worden ingediend. Voorts zouden zij ertoe moeten bijdragen dat stelselmatig meer aandacht wordt besteed aan de toepassing van wetenschappe- lijk onderzoek, dat meer samenwerkingsverbanden tussen onderzoekinstellingen en ondernemingen tot stand komen en dat een regionale intellectuele-eigendomscultuur onstaat. Tot slot zou de oprichting van dergelijke regionale bureaus het mogelijk maken dat gegevensbestanden worden opgezet over in de regio’s gedeponeerde octrooien en de bij het regionale bedrijfsleven aanwezige kennis en kunde, hetgeen het zoeken naar partners en technologische complementariteit op regiona- le basis zou vergemakkelijken. 8. 20. Het Comité van de Regio’s wil de aandacht van de Commissie vestigen op het niet-universele karakter van de octrooibescherming, en op de gevaren die kunnen voortvloeien uit een stelselmatig gebruik van octrooien op het gebied van de intellectuele eigendom. Het gaat hier vooral om nieuwe technologie, met name informatietechnologie en bioweten- schappen, waarover thans een inhoudelijk en heftig debat wordt gevoerd. De huidige ontwikkeling waarbij het mogelijk lijkt te worden dat computersoftware voor octrooibescherming in aanmerking komt, is een gevaarlijke tendens die moet worden gekeerd. In dat verband was de Europese richtlijn van 1 januari 1993 uit mededingingsoogpunt een wijs besluit waarvan nu niet zou mogen worden afgeweken. De voorzitter van het Comité van de Regio’s Manfred DAMMEYER