title: 2000/117/EG: Beschikking van de Commissie van 26 oktober 1999 betreffende een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag - Zaak IV/33.884 - Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied en Technische Unie (FEG en TU) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 3439) (Slechts de tekst in de Nederlandse taal is authentiek)

eurovoc_concepts:
electrical engineering
exclusive distribution agreement
free price
inter-company agreement
restriction on competition
wholesale trade

formats: html pdf print

text: 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/1 II (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 26 oktober 1999 betreffende een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag Zaak IV/33. 884 (cid:151) Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied en Technische Unie (FEG en TU) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 3439) (Slechts de tekst in de Nederlandse taal is authentiek) (2000/117/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeen- schap, Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1216/1999 (2), en met name op artikel 13 en op arti- kel 15, lid 2, Gezien de op 19 maart 1991 door City Electrical Factors Hol- dings Limited en haar Nederlandse dochteronderneming City Electrical Factors BV ingediende klacht, Na de betrokken ondernemingen de overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 in samenhang met Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17 van de Raad (3) in de gelegenheid te hebben gesteld met betrekking tot de bezwaren van de Commissie te worden gehoord, Na raadpleging van het AdviescomitØ voor mededingingsrege- lingen en economische machtsposities, Overwegende hetgeen volgt: I. DE FEITEN A. DE KLACHT (1) Op 19 maart 1991 diende City Electrical Factors, een groothandel in elektrotechnisch installatiemateriaal uit het Verenigd Koninkrijk, hierna (cid:132)CEF UK(cid:148) genoemd, als- mede haar dochteronderneming in Nederland, City Elec- trical Factors BV, hierna (cid:132)CEF(cid:148) genoemd, een klacht in bij de Commissie uit hoofde van de artikelen 81 en 82 (artikelen 85 en 86 (oud)) van het Verdrag. De klacht was gericht tegen drie Nederlandse verenigingen op het gebied van elektrotechnisch installatiemateriaal, te weten de Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groot- handel op Elektrotechnisch Gebied, hierna de (cid:132)FEG(cid:148) genoemd, de Nederlandse Vereniging van Alleenver- tegenwoordigers op Elektrotechnisch Gebied, hierna de (cid:132)NAVEG(cid:148) genoemd, en de Unie van Elektrotechnische Ondernemers, hierna de (cid:132)UNETO(cid:148) genoemd, alsmede tegen de leden van deze verenigingen. (2) Volgens de klagers hebben deze drie verenigingen en de leden ervan wederzijdse collectieve exclusiviteitsafspra- ken gemaakt op alle niveaus van de distributiekolom in Nederland. voor elektrotechnisch installatiemateriaal Zonder lid te zijn van de FEG zou het praktisch onmo- gelijk zijn voor groothandels in elektrotechnisch installa- tiemateriaal om tot de Nederlandse markt toe te treden, aangezien fabrikanten en hun agenten/importeurs alleen aan FEG-leden zouden leveren terwijl installatiebedrijven alleen van FEG-leden zouden afnemen. Alhoewel de klacht de gehele distributiekolom omvat, richt zij zich primair op de Nederlandse groothandelsmarkt en meer in het bijzonder op de FEG, die een cruciale rol in de afspraken zou spelen. L 39/2 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (3) Bij schrijven van 22 oktober 1991 breidde CEF haar klacht uit. Deze omvatte nu tevens vermeende afspraken tussen de FEG en haar leden ten aanzien van prijzen en kortingen alsmede vermeende afspraken op grond waar- van CEF van deelname aan bepaalde projecten zou wor- den uitgesloten. Vanaf januari 1992 klaagde CEF ook over verticale prijsafspraken tussen sommige fabrikanten van elektrotechnisch installatiemateriaal en FEG-groot- handels. B. DE PARTIJEN 1. De FEG (4) De FEG, opgericht in 1918, is een vereniging naar Nederlands recht. Haar statutaire doel is de behartiging van de gemeenschappelijke belangen van de voorraad- houdende groothandel in elektrotechnische artikelen, onder andere door het bevorderen van (cid:132)geordende marktverhoudingen in de ruimste zin des woords(cid:148) en het sluiten van overeenkomsten tot samenwerking met andere lichamen of organisaties welke in betrekking staan tot de groothandel in elektrotechnische artike- len (4). (5) Voorraadhoudende groothandels in elektrotechnische producten die onder andere kunnen aantonen dat zij in de drie jaren voorafgaande aan de aanvraag een jaar- omzet in elektrotechnisch installatiemateriaal van ten minste 5 miljoen NLG (2,26 miljoen EUR) hebben behaald, kunnen als lid worden toegelaten (5). Tot 23 juni 1994 werd alleen de in Nederland behaalde omzet in aanmerking genomen (6). een omzet gezamenlijke (6) Over 1994 behaalden de toenmalige 52 leden van de FEG ongeveer 2,35 miljard NLG (ca. 1,06 miljard EUR), waarvan 83 % (ca. 0,88 miljard EUR) betrekking heeft op elektrotech- nisch installatiemateriaal en 17 % (ca. 0,18 miljard EUR) op elektrotechnische consumentenartikelen zoals audio- en videoapparatuur. Voor de periode 1986-1994 zijn deze gegevens als volgt (7): van FEG-leden Gezamenlijke omzet (miljard NLG) (miljard EUR) Aandeel installatiematerialen (%) 68 66 62 62 59 54 49 56 52 1,70 1,80 1,83 1,99 2,14 2,35 2,42 2,30 2,35 0,77 0,81 0,83 0,90 0,96 1,06 1,09 1,04 1,06 Niet bekend Niet bekend Niet bekend 73 73 75 79 80 83 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 (7) (8) In 1985 heeft de FEG diverse productcommissies voor elektrotechnisch installatiemateriaal opgericht, te weten de commissies Draad & Kabel, Licht, Techniek, Installa- tiematerialen (vanaf medio 1993 (cid:132)Stichting Schakel naar Schoonheid(cid:148)), Plastic Buis en Verdelingen. De laatste twee commissies zijn in 1993 opgeheven (8). In het kader van deze productcommissies, die ingevolge artikel 13 van de statuten door bestuursleden van de FEG worden voorgezeten, vindt regelmatig overleg plaats met fabrikanten/leveranciers van elektrotechnisch installatiemateriaal. De productcommissies komen voort uit de tijd dat (cid:132)marktordenende afspraken(cid:148) werden gemaakt. In de handleiding die aan de productcommis- sies is meegegeven, werd ter inleiding gesteld (cid:132)Om een juist beeld te krijgen van wat er zich op de markt afspeelt, is het van wezenlijk belang omzetten en marges te kennen. Zonder deze kennis is het ondoenlijk ook maar iets te ondernemen wat tot marktbe(cid:239)nvloeding zou moeten leiden(cid:148) (9). 2. Technische Unie (9) Technische Unie BV, hierna (cid:132)TU(cid:148) genoemd, is de groot- in elektrotechnisch installatiemateriaal ste groothandel in Nederland en daarmee tegelijkertijd het grootste FEG- lid. TU heeft een het gehele land bestrijkend netwerk, bestaande uit 26 verkoopkantoren met een omzet over 1993 die begrepen is tussen 400 en 500 miljoen NLG (182 respectievelijk 226 miljoen EUR). 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/3 C. DE KLAGER (10) CEF UK, opgericht in 1951 in het Verenigd Koninkrijk, is een groothandel in elektrotechnisch installatiemate- riaal met meer dan 500 vestigingen in de Gemeenschap (met name in het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Frankrijk, Duitsland en Italiº) en in de Verenigde Staten. CEF UK heeft een totale omzet van ongeveer 333 miljoen GBP (ca. 478 miljoen EUR) over 1989/1990 en is daarmee naar eigen zeggen de belangrijkste groothandel in elek- trotechnisch installatiemateriaal in het Verenigd Konink- rijk. (11) In mei 1989 besloot CEF UK de Nederlandse markt te betreden en vestigde zij een dochteronderneming, CEF, in Rotterdam. CEF maakte haar voornemen bekend om ongeveer 60 vestigingen te openen, hetgeen haar tot een van de grootste grossiers in elektrotechnisch installatie- materiaal in Nederland zou maken. Vastgesteld kan wor- den dat CEF in 1997 inmiddels acht vestigingen in Nederland had. D. DE MARKT 1. De relevante productmarkt (12) De klacht heeft betrekking op elektrotechnisch installa- tiemateriaal. Dit betreft een groep producten die met name in de industrie, de utiliteit en de woningbouw wordt gebruikt en die kan worden onderverdeeld in diverse productgroepen, zoals installatiemateriaal (bij- voorbeeld draad en kabel, PVC-buis, kabeldraagsyste- men), technisch materiaal (bijvoorbeeld plc-schakelaars, relais, magneetschakelaars en motorbeveiligingsschake- laars), (bijvoorbeeld lichtbronnen, armaturen en noodverlichting) en overige (bijvoorbeeld beveiligings- systemen en telefonie) (10). Door groothandels wordt er evenwel geen uniforme onderverdeling van elektro- technisch installatiemateriaal op nagehouden, hetgeen betekent dat in de praktijk ook andere onderverdelingen worden gebruikt (11). licht (13) In de onderhavige zaak zijn op het eerste gezicht ver- scheidene marktdefinities denkbaar. Toepassing van een enge marktdefinitie leidt ertoe dat een groot aantal pro- ductmarkten kunnen worden onderscheiden die ieder ØØn bepaald elektrotechnisch installatiemateriaal omvat- ten. Elk van deze elektrotechnische installatiematerialen vervult van de vraagzijde gezien een specifieke functie, voorziet in een specifieke behoefte en is niet of slechts in zeer geringe mate inwisselbaar met andere elektro- technische installatiematerialen. (14) Indien daarentegen een ruimere marktdefinitie als uit- gangspunt wordt genomen, kan een beperkt aantal pro- ductmarkten worden onderscheiden, die ieder een afge- bakende installatiemateriaal elektrotechnisch omvatten, zoals installatiemateriaal, technisch materiaal groep en licht (zie overweging 12). De producten die onder een aldus gedefinieerde productmarkt vallen, zijn van de vraagzijde bezien niet of slechts in beperkte mate substi- tueerbaar. Van de aanbodzijde bezien, bestaat een derge- lijke substitutiemogelijkheid meestal wel. Veel fabrikan- ten zijn in staat, of vervaardigen reeds, alle, of een groot deel van de producten die binnen ØØn productgroep val- len. In de productgroep (cid:132)licht(cid:148) is dit bijvoorbeeld bij Philips het geval. (15) De ruimste markt die kan worden onderscheiden, betreft de markt op groothandelsniveau. Op deze markt vindt de mededinging plaats tussen individuele groothandels die een grote verscheidenheid aan onder het begrip (cid:132)elektrotechnisch installatiemateriaal(cid:148) vallende producten verkopen. Hoewel zij niet allemaal, noch van de vraag-, noch van de aanbodzijde bezien, noodzakelijkerwijs sub- stitueerbaar zijn, bestaan er goede argumenten voor de conclusie dat al deze producten deel uitmaken van ØØn enkele markt. Om tot deze conclusie te komen moet worden gekeken naar de specifieke functie(s) die de groothandel vervult voor een groot aantal van haar afne- mers, zoals installateurs en de elektrotechnische detail- handel. Deze functie bestaat onder andere uit het uit voorraad aanbieden van een breed assortiment van elek- trotechnisch installatiemateriaal. Installateurs hebben bij- voorbeeld voor de uitvoering van projecten dikwijls een grote hoeveelheid verschillende producten nodig en geven om diverse redenen de voorkeur eraan deze pro- ducten bij een groothandel af te nemen in plaats van bij een leverancier die zich slechts op ØØn product of ØØn productgroep toelegt. Dit vereenvoudigt hun aankoop- beleid en is vanuit logistiek en financieel oogpunt gun- stiger. Vanuit deze gezichtshoek speelt de mededinging zich met name af tussen de individuele groothandels (12). De groothandel ondervindt weliswaar ook concurrentie van de rechtstreeks leverende leveranciers, maar deze concurrentie is beperkter in omvang (13). (16) Mede gezien de beschikkingspraktijk van de Commissie ligt het het meest voor de hand voor de laatstgenoemde definitie van de relevante productmarkt te kiezen (14). Voor welke marktdefinitie dan ook wordt gekozen, heeft dat evenwel slechts een beperkte invloed op deze zaak, aangezien de FEG-leden, zoals uit navolgende gegevens zal blijken, op elk van de onderscheiden markten een sterke tot zeer sterke positie hebben. 2. De relevante geografische markt (17) In de onderhavige zaak is de relevante geografische markt nationaal of zelfs regionaal van karakter. Dit volgt uit het specifieke karakter van de groothandelsmarkt. Kenmerk van de groothandelsmarkt is dat afnemers een snelle levering, meestal binnen 24 uur, van hun leveran- ciers verlangen. Een dergelijke service kan in de regel alleen worden verleend, indien de leverancier in de betreffende lidstaat of in de relevante regio een eigen verkoopapparaat heeft, dan wel indien hij zijn produc- ten via de nationale groothandel kan aanbieden. L 39/4 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (18) Bij de kwalificatie van de geografische markt als natio- naal dan wel regionaal speelt tevens mee dat Europese harmonisatieregelgeving (onder andere de laagspan- ningsrichtlijn (Richtlijn 73/23/EEG van de Raad)) niet heeft geleid tot een standaardisatie van al het elektro- technisch installatiemateriaal. Een aantal producten valt buiten het bereik van de richtlijn of is hiervan uitgezon- derd (15). Zelfs in die gevallen waarin standaardisatie tot uniforme producten heeft geleid, komt het evenwel voor dat afnemers producten die van een bekend nationaal keurmerk zijn voorzien, verkiezen boven gelijke produc- ten die van een buitenlands keurmerk zijn voorzien. teurs geleverd. De rest, ongeveer de helft naar de schat- ting van de FEG, wordt via de groothandel gedistribu- eerd (21). De leden van de NAVEG geven er in het alge- meen de voorkeur aan om via de groothandel te leve- ren (22). Hun marktaandeel op de totale aanbodmarkt bedraagt volgens een schatting van de FEG maximaal 10 % (23). Het marktaandeel bedraagt evenwel 20 % indien ervan wordt uitgegaan dat de relevante markt wordt gevormd door de markt voor elektrotechnische installatiematerialen op groothandelsniveau, waarbij der- halve rechtstreekse leveringen door leveranciers en hun agenten/importeurs buiten beschouwing kunnen worden gelaten. 3. De distributiekolom 3. 1. Fabrikanten/agenten/importeurs 3. 2. Groothandels (19) Volgens de FEG is ongeveer 30 % van het elektrotech- nisch installatiemateriaal op de Nederlandse markt afkomstig uit het buitenland, met name uit Duitsland en Belgiº (16). TU schat dit percentage zelfs op 52 % (17). Dit materiaal wordt overwegend op de Nederlandse markt gedistribueerd via agenten, importeurs en dochteronder- nemingen. Deze agenten en importeurs zijn voor een deel verenigd in de NAVEG, een in 1929 opgerichte ver- eniging naar Nederlands recht (18). (20) De NAVEG heeft als statutair doel de behartiging van de belangen van agenten en importeurs/alleenvertegen- woordigers in elektrotechnisch installatiemateriaal, onder andere door het houden van bijeenkomsten ter bespre- king van de gemeenschappelijke belangen en het samen- werken met verenigingen welke een gelijksoortige doel- stelling en belangenbehartiging nastreven, zowel in hori- zontaal als in verticaal verband. (21) De ongeveer 30 NAVEG-leden vertegenwoordigen onge- veer 400, voornamelijk buitenlandse, fabrikanten van elektrotechnisch installatiemateriaal op de Nederlandse markt, dikwijls op exclusieve basis. Het betreft veelal de kwalitatief betere producten van gerenommeerde producenten (19). De NAVEG-leden behaalden in 1993 een omzet dan 185,5 miljoen NLG (84 miljoen EUR) (20). van meer (22) In het algemeen kan worden gesteld dat voor nagenoeg alle productgroepen geldt dat de markt door een beperkt aantal fabrikanten wordt beheerst. De belangrijkste leve- in de bijlage opge- ranciers zijn weergegeven in het nomen overzicht. (23) De totale jaaromzet op de Nederlandse aanbodmarkt in de periode voor elektrotechnisch installatiemateriaal 1992-1994 wordt geschat op 3 (cid:224) 4 miljard NLG (1,36 (cid:224) 1,82 miljard EUR). Materiaal bestemd voor grotere installatiebedrijven, en dergelijke wordt veelal rechtstreeks, zonder tussenkomst van de groothandel, door de fabrikanten of hun agenten/impor- inkoopcombinaties in de (24) Zoals uit overweging 23 kan worden afgeleid, moet de totale omzet op de Nederlandse groothandelsmarkt voor elektrotechnisch periode installatiemateriaal 1992-1994 op 1,5 (cid:224) 2 miljard NLG (0,68 (cid:224) 0,91 miljard EUR) worden geschat. Het overgrote deel hiervan wordt door de leden van de FEG voor haar reke- ning genomen. Het totale marktaandeel van de FEG- leden bedraagt ongeveer 96 % (24). Als de rechtstreekse leveringen door de leveranciers/fabrikanten meegerekend worden, zou het marktaandeel op ongeveer 50 % liggen. Het marktaandeel van de vijf grootste FEG-leden (TU, Bernard, Conelgro, Brinkman & Germeraad en Wolff) bedraagt ongeveer 62 %, terwijl de (cid:132)toptien(cid:148) van de FEG- leden een 80 % van de groothandelsmarkt vertegenwoor- digt. TU heeft van alle FEG-leden verreweg het grootste marktaandeel. (25) Zoals reeds werd aangegeven in overweging 15, vervult de groothandel verscheidene functies. Zij stelt uit het totale aanbod van producten een breed en representatief assortiment samen van duizenden, van vele leveranciers afkomstige producten. Al deze producten worden in voorraad gehouden, of kunnen binnen 24 uur aan de afnemer worden geleverd. Andere functies die door de groothandel worden vervuld, betreffen het verschaffen van technische informatie, het maken van technische calculaties en het aanbieden van financiering (25). (26) Bij de samenstelling van het assortiment zal de groot- handel in het algemeen niet alleen ernaar streven een zo breed mogelijk productpakket aan te bieden. Ook de juiste samenstelling daarvan zal zijn aandacht krijgen. Essentieel voor het assortiment zijn in ieder geval scha- kelaars en wandcontactdozen: deze producten vormen de kern van elke elektrische installatie. Eveneens belang- rijke producten zijn: elektriciteitskabels, pvc-buizen, wandgoten, verlichting en motorbeveiligingschakelaars. Deze producten zijn onderdeel van vrijwel elke elektri- sche installatie (26). Het gemiddelde assortiment van een groothandel in elektrotechnische installatiematerialen is als volgt samengesteld: licht 22 %, kabel 18 %, installatie en schakelmateriaal 9 %, verdeelinrichtingen 7 %, indu- strieel schakelmateriaal 9 %, goot- en draagsystemen 5 %, overig installatiemateriaal 19 % en rest 11 % (27). 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/5 (27) De meeste fabrikanten zeggen, wat de distributie via de groothandel betreft, geen specifieke selectieve of exclu- sieve distributiesystemen te hanteren (28). Sommige fabrikanten echter blijken er een netwerk van (cid:132)geprivile- gieerde distributeurs(cid:148) op na te houden. Bijvoorbeeld: leveren door de groothandel aan particulieren en inkoopcombinaties worden beschouwd als een niet juiste uitoefening van de functies van de groothandel; het was in strijd met het streven naar goede marktver- houdingen en derhalve verboden. Volgens de toelichting was het doel van het besluit de zekerstelling van een verantwoorde brutowinstmarge voor de FEG-leden (33). (cid:151) D r a k a K a b e l , de belangrijkste fabrikant van draad- en kabelproducten in Nederland, heeft met een aantal groothandels, de zogenaamde (cid:132)Draka- partners(cid:148), speciale afspraken gemaakt wat kortingen en compensatieregelingen betreft. Deze groothandels zijn alle FEG-lid (29). (cid:151) V a n G e e l S y s t e m s , de belangrijkste fabrikant van, onder andere, kabeldraagsystemen in Neder- land, distribueert haar producten (cid:132)op basis van exclusiviteit(cid:148) via twaalf geselecteerde (cid:132)Van Geel- grossiers(cid:148), alle FEG-lid, waarmee een afnemers- overeenkomst is gesloten, waarin Van Geel zich ver- plicht uitsluitend via Van Geel-grossiers te leveren (artikel 1a). Uitbreiding van het distributienetwerk geschiedt slechts nadat daaromtrent overleg is gepleegd (artikel 4) (30). (cid:151) G i r a , een Duitse leverancier van elektrotechnisch schakelmateriaal, distribueert haar producten exclu- sief op de Nederlandse markt via het belangrijkste FEG-lid, TU. Gira levert niet rechtstreeks aan installa- tiebedrijven. (cid:151) M e r l i n G e r i n , fabrikant van, onder andere, scha- kelmateriaal, distribueert via (cid:132)officiºle Merlin-Gerin- distributeurs(cid:148), allemaal FEG-leden op ØØn (niet-groot- handel) na. Tussen Merlin Gerin en haar belangrijk- ste distributeur, TU, bestaat een afspraak dat het grossiersnet, alsmede het aantal rechtstreekse afne- mers, uitsluitend kan worden uitgebreid na het akkoord van TU (31). (cid:151) P e h a , Duits fabrikant van schakelmateriaal, distri- bueert haar materiaal in Nederland (via agent Hofte) via een dertigtal grossiers, die zich hebben verenigd binnen de FEG (32). 3. 3. Installatiebedrijven (28) De afzetmarkt voor de groothandel is divers van aard. Zij wordt voornamelijk gevormd door installatiebedrij- ven en, in mindere mate, de detailhandel, doe-het-zelfza- ken, bouwmarkten, cash & carry-winkels, zelfinstalle- rende industrieºn, (semi-)overheidsinstellingen en zieken- huizen. Voor FEG-leden gold de bijzonderheid dat zij tot november 1993 in beginsel niet aan eindgebruikers en inkoopcombinaties mochten leveren. Ingevolge het (cid:132)Bin- dend besluit van de FEG inzake levering aan particulie- ren en inkoopcombinaties(cid:148) dat op voornoemde datum werd ingetrokken, moest het rechtstreeks verkopen en (29) Er zijn ongeveer 3 800 installatiebedrijven voor elektro- technisch installatiemateriaal actief op de Nederlandse markt. De meeste van hen, ongeveer 3 500, zijn lid van de UNETO, een in 1964 opgerichte vereniging naar Nederlands recht met het doel het behartigen van de belangen van elektrotechnische installatiebedrijven als- mede van detaillisten in elektrotechnische consumenten- artikelen. De groep installatiebedrijven bestaat voor 75 % uit kleine ondernemingen, voor 20 % uit ondernemingen van gemiddelde omvang en voor 5 % uit grote onder- nemingen (34). (30) De belangrijkste afzetmarkten voor de installateurs zijn de industrie (ongeveer 55 %), de utiliteit (ongeveer 33 %) en de woningbouw (ongeveer 12 %). De totale omzet op de Nederlandse installatiemarkt bedroeg in 1991 onge- veer 8 miljard NLG (3,6 miljard EUR) (35). E. PROCEDURE de tot toelating FEG-lidmaatschap (36). (31) Op 16 september 1991 zond het directoraat-generaal voor concurrentie een brief naar de FEG waarin zij haar bezwaren kenbaar maakte tegen, met name, de druk op leveranciers om CEF niet te bevoorraden, het overleg over prijzen en kortingen, alsmede het omzetcriterium In voor 1991-1996 werden verschillende verzoeken om inlich- tingen uit hoofde van artikel 11 van Verordening nr. 17 aan de FEG, de NAVEG, de UNETO, enkele van hun leden alsmede aan een aantal fabrikanten gezonden. Bij verscheidene (verenigingen van) ondernemingen die ver- dacht werden van betrokkenheid bij de afspraken, wer- den op 8 en 9 december 1994 verificaties verricht (37). Op 3 juli 1996 heeft de Commissie punten van bezwaar uitgebracht die aan de FEG en zeven van haar leden, te weten Bernard, Brinkman & Germeraad, Conelgro, Schiefelbusch, Schotman, TU en Wolff waren gericht. Een hoorzitting werd op 19 november 1997 gehouden. Uit het onderzoek betreffende de schriftelijke antwoor- den op de mededeling van punten van bezwaar en de mondelinge toelichtingen die tijdens de hoorzitting wer- den gegeven, is gebleken dat ten aanzien van zes van de zeven FEG-leden die punten van bezwaar hebben ont- vangen, de individuele deelneming niet met de vereiste graad van zekerheid kon worden vastgesteld, dan wel dat hun individuele deelneming, voorzover deze kon worden vastgesteld, beperkt van aard was. Om deze reden is besloten de procedure uitsluitend wat de FEG en TU betreft voort te zetten. L 39/6 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (32) Ten aanzien van de in deze zaak gevoerde procedure dient nog het volgende te worden opgemerkt. Gedu- rende het onderzoek heeft CEF enkele bandopnames en transcripties van door haar met bepaalde ondernemin- gen gevoerde telefoongesprekken aan de Commissie gezonden. Deze bandopnames en transcripties zijn hei- melijk en zonder toestemming van de betrokken onder- nemingen gemaakt. De Commissie erkent dat zij de bandopnames en transcripties om deze reden onmiddel- lijk aan CEF had behoren te retourneren. Dit is evenwel slechts enige tijd daarna gebeurd. De Commissie wenst te benadrukken dat deze bandopnames en transcripties geen enkele rol hebben gespeeld in de procedure in de onderhavige zaak en de inhoud van de beschikking op geen enkele wijze hebben be(cid:239)nvloed. F. VERBAND TUSSEN FEG-LIDMAATSCHAP EN LEVERANTIES (33) Vanaf het moment dat CEF in 1989 de Nederlandse groothandelsmarkt betrad, ondervond zij moeilijkheden bij het verkrijgen van elektrotechnisch installatiemate- riaal voor de Nederlandse markt. Volgens CEF is de reden hiervoor gelegen in het feit dat zij geen FEG-lid was. Met name de leveranciers van elektrotechnisch installatiemateriaal die verenigd zijn in de NAVEG (agen- ten/importeurs van overwegend buitenlandse fabrikan- ten), aangevuld met een aantal geen NAVEG-lid zijnde leveranciers (overwegend Nederlandse fabrikanten), blij- ken uitsluitend te leveren aan groothandels die FEG-lid zijn. (34) Voor de groothandels die geen FEG-lid zijn, vormt de aankoop van elektrotechnisch installatiemateriaal recht- streeks in het buitenland mede om de in overweging 18 genoemde redenen geen eenvoudig alternatief. Hier komt nog bij dat, volgens CEF, veel buitenlandse leve- ranciers huiverig zijn om hun goede relatie met de FEG in Nederland op het spel te zetten door in het buiten- land producten te leveren die bestemd zijn voor de Nederlandse markt. Ten slotte kunnen ook transportkos- ten de rechtstreekse aankoop van de producten in het buitenland onaantrekkelijk maken. (35) Alleszins tot november 1993 was de mogelijkheid voor CEF en andere niet-FEG-leden om de producten in Nederland, onrechtstreeks, via andere groothandels te betrekken klein. De reden hiervoor moet gezocht wor- den in een advies van de FEG aan haar leden, die het overgrote deel van de groothandelsmarkt vormen, om het verbod om aan particulieren te leveren (zie over- weging 28) zo te interpreteren dat in ieder geval (cid:132)col- lega’s (niet-FEG-leden)(cid:148) als zodanig dienen te worden beschouwd (38). Tegen levering door FEG-leden aan andere FEG-leden bestaan klaarlijkelijk geen bezwaren. Overigens dient opgemerkt te worden dat in de gevallen waarin FEG-leden, tegen het door de FEG gegeven advies in, wel bereid zijn te leveren, de voorwaarden dikwijls minder aantrekkelijk zijn vanwege de aanwezigheid van een extra tussenschakel. (36) Deze omstandigheden verklaren CEF’s lidmaatschapsaan- vraag voor de FEG in 1990. Het lidmaatschap werd haar evenwel geweigerd, omdat zij niet voldeed aan ØØn van de toelatingsvoorwaarden, te weten een jaarlijkse omzet op de Nederlandse markt voor elektrotechnisch installa- tiemateriaal van 5 miljoen NLG (2,26 miljoen EUR) in de drie jaren voorafgaande aan het verzoek om toela- ting (39). De omzet van CEF UK van ongeveer 478 miljoen EUR werd niet in aanmerking genomen. (37) De partijen merken op dat elke onderneming die zich op een nieuwe (geografische) markt begeeft, aanvangs- moeilijkheden ondervindt en dat bepaalde leveranciers terughoudend of weigerachtig kunnen zijn bij het aan- gaan van een relatie met een nieuwkomer op die markt. Dit is niet onaannemelijk. Het punt waar het hier even- wel om gaat, is het feit dat door de FEG extra obstakels zijn gecreºerd die de toegang tot de Nederlandse groot- handelsmarkt bemoeilijken. Het feit dat CEF inmiddels acht vestigingen op de Nederlandse markt heeft, doet niets af aan de omstandigheid dat door toedoen van de FEG de marktpenetratie van nieuwkomers zoals CEF wordt vertraagd en ontmoedigd. Dit vindt uiteraard direct zijn weerslag in de financiºle resultaten van de betrokken ondernemingen. In dit verband werd door CEF tijdens de hoorzitting opgemerkt dat de financiºle resultaten van de onderneming sinds de intrede op de Nederlandse markt in 1989 en in de daaropvolgende jaren teleurstellend zijn geweest (40). (38) Slechts na de inspecties door de Commissie eind 1994 is de situatie op de Nederlandse groothandelsmarkt voor elektrotechnisch installatiemateriaal volgens CEF enigs- zins genormaliseerd en blijken leveranciers in toene- mende mate bereid te zijn om ook aan niet-FEG-leden te leveren (41). De effecten hiervan op de omzetontwik- keling van CEF zijn waarneembaar. 1. FEG (cid:151) NAVEG 1. 1. Voorgeschiedenis (39) Verschillende documenten in het bezit van de Commis- sie tonen dat de leveringsweigeringen ten aanzien van niet-FEG-leden geen unilateraal karakter hebben, maar het resultaat zijn van een collectieve exclusief-verkeers- regeling, gebaseerd op een (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) tus- sen de FEG en de NAVEG en op onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen individuele leveranciers en enerzijds de FEG en anderzijds haar leden. Kenmerk van de collectieve exclusief-verkeersregeling is dat de deel- nemende NAVEG-leden en leveranciers uitsluitend gerechtigd zijn te leveren aan groothandels die FEG-lid zijn. (40) De reden waarom de collectieve exclusief-verkeersrege- ling is gebaseerd op een (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) en niet op een formele schriftelijke overeenkomst, is gelegen in 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/7 het verleden en heeft een mededingingsrechtelijke ach- tergrond. Tussen de FEG en de NAVEG bestaan reeds lang nauwe banden. In de periode van 1928 tot 1959 zijn beide verenigingen partij geweest bij een, op een formele schriftelijke overeenkomst gebaseerde collectieve exclusief-verkeersregeling. Naast de genoemde verenigin- gen was er nog een tweede Nederlandse groothandels- vereniging, BOGETA, partij bij deze overeenkomst. plaats van het AGC komt een gentleman’s agreement tussen de fabrikanten, agenten en erkende grossiers. Het Agenten-Grossiers-Contract wordt een Agenten-Gros- siers-Contact. Algemeen was men het erover eens, dat de oude toestand goed was en bevredigend werkte(cid:148). (41) De overeenkomst droeg de naam (cid:132)Agenten-Grossiers- Contract(cid:148), hierna (cid:132)AGC(cid:148) genoemd. Zij bevatte twee bedingen die voor dit onderzoek interessant zijn. In arti- kel 1 van het AGC was een wederzijdse collectieve exclusief-verkeersregeling neergelegd. Op grond hiervan was het de NAVEG-leden uitsluitend toegestaan te leve- ren aan groothandels die lid waren van de FEG dan wel van de BOGETA. De FEG- en de BOGETA-leden waren op hun beurt verplicht de contractproducten uitsluitend van de NAVEG-leden af te nemen (42). In artikel 2 van het AGC werd de werking van de collectieve exclusief- verkeersregeling uitgebreid. In dit artikel verplichtten de drie eerdergenoemde partijen zich ertoe ernaar te stre- ven het in artikel 1 van het AGC neergelegde collectief exclusief-verkeer uit te breiden met fabrikanten en agen- ten die geen NAVEG-lid waren (43). (42) Noch door de FEG, noch door haar leden is ontkend dat er in het verleden een op een formele overeenkomst gebaseerde collectieve exclusief-verkeersregeling heeft bestaan (44). In het strategisch plan van de FEG van 1993 wordt impliciet naar deze regeling verwezen: (cid:132)levering alleen aan FEG-leden was het parool(cid:148) (45). In het licht van het mededingingsbeperkende karakter van de rege- ling heeft de toenmalige Nederlandse minister van Eco- nomische Zaken het AGC op 11 december 1957 onver- bindend verklaard wegens strijd met het algemeen belang. (43) De onverbindendverklaring heeft evenwel niet tot gevolg gehad dat aan de collectieve exclusief-verkeersregeling ook in de praktijk een einde kwam. Zeer kort na de onverbindendverklaring zijn de besturen van de FEG, de BOGETA en de NAVEG bijeengekomen om de nieuw ontstane situatie te bespreken. Zoals uit de notulen van een vergadering van de BOGETA van 24 januari 1958 blijkt, hebben de partijen zich ervoor uitgesproken om op de oude voet door te gaan. Evenwel de collectieve exclusief-verkeersregeling werd begrijpelijkerwijs niet langer op een formele overeenkomst gebaseerd, maar in plaats daarvan op een (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) (46): (cid:132)Er is gebeurd hetgeen reeds verwacht werd. Nadat in een bespreking met minister Zijlstra duidelijk was geworden, dat het AGC binnen kortere of langere tijd ontbonden zou worden, zijn de besturen van de Ned. Ver. (FEG), NAVEG en BOGETA bijeengekomen om een gedragslijn te bepalen voor het geval de ontbinding een feit zou worden. In feite zal er weinig veranderen: in de 1. 2. FEG (cid:151) NAVEG 1986-1994 (44) Bovengenoemde feiten verklaren waarom de Commissie in de periode waarop dit deel van haar onderzoek betrekking heeft, te weten de periode 1986-1994, niet het bestaan van een formele schriftelijke overeenkomst kan aantonen, doch alleen de bewijzen heeft aangetrof- fen voor het bestaan van een (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148). (45) De inhoud van de collectieve exclusief-verkeersregeling is in de loop der jaren enigszins gewijzigd. Het AGC betrof een wederzijds collectieve exclusief-verkeersrege- ling. Dit is niet langer het geval. Onder de huidige col- lectieve exclusief-verkeersregeling zijn de FEG-leden in beginsel vrij tevens producten af te nemen van onder- nemingen die niet aan de collectieve exclusief-verkeers- regeling deelnemen. (46) Alhoewel het bewijs voor het bestaan van het (cid:132)gentle- man’s agreement(cid:148) wordt gevormd door de totaliteit van de hierna te bespreken documenten en de hiertussen bestaande samenhang, zijn in het bijzonder de volgende documenten indicatief: vertegenwoordigers (cid:151) het verslag van de algemene vergadering van de NAVEG van 24 april 1989, waarin verslag wordt gedaan van vergaderingen tussen het FEG-bestuur (destijds bestaande uit van Brinkman & Germeraad, TU, Waagmeester, Bliek, Schiefelbusch, Schuurman en Wolff) en het NAVEG- bestuur. De FEG vraagt de NAVEG haar leden te adviseren om leveringen stop te zetten in geval van terugtrekking uit de FEG. Er wordt geconstateerd dat er weliswaar geen verplichting voor NAVEG-leden bestaat om aan FEG-leden te leveren maar dat (cid:132)le- vering gaat op basis van een gentleman’s agreement, waarbij dient te worden opgemerkt dat levering aan niet- FEG-leden een belemmering kan zijn(cid:148) (47); (cid:151) het NAVEG-verslag van de vergadering van het FEG- bestuur (destijds bestaande uit vertegenwoordigers van Brinkman & Germeraad, TU, Waagmeester, Bliek, Schiefelbusch, Schuurman en Wolff) en de NAVEG van 28 februari 1989, luidens hetwelk op de vraag van een FEG-bestuurslid (vertegenwoordi- ger van FEG-lid Schuurman) (cid:132)wat doet de NAVEG als een bestaande FEG-grossier zijn lidmaatschap opzegt?(cid:148), de NAVEG antwoordt: (cid:132)advies zal zijn niet L 39/8 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 te leveren(cid:148). Zo ook het FEG-verslag van diezelfde vergadering (48); (cid:151) het verslag van de algemene vergadering van de NAVEG van 28 april 1986 waarin verslag wordt gedaan van de bijeenkomst van het FEG-bestuur en NAVEG-bestuur van 11 maart 1986: (cid:132)In het raam van de afspraken tussen beide verenigingen zijn de leveringen aan de firma’s Nedeximpo, Dego, Van de Meerakker en Hagro niet gewenst(cid:148) (49). Geen van de genoemde ondernemingen was destijds FEG-lid. (47) Tussen de FEG en de NAVEG bestaat een ongelijke krachtsverhouding. De FEG blijkt in de praktijk met een marktaandeel van haar leden van ongeveer 96 % en een omzet in elektrotechnisch installatiemateriaal van onge- veer 0,8 miljard EUR de sterkste van beide partijen. De NAVEG-leden zijn, mede gezien hun voorkeur voor levering via de groothandel, voor het grootste deel van hun omzet afhankelijk van de FEG. Hoewel veel leveran- ciers die door de NAVEG-leden vertegenwoordigd wor- den, een sterke marktpositie hebben (cid:151) dikwijls wordt de markt beheerst door slechts een beperkt aantal onder- nemingen (cid:151) weegt de daaruit resulterende economische macht niet op tegen die van de gezamenlijke FEG-leden. Deze omstandigheden verklaren mede de bereidheid en tevens het economisch belang van de NAVEG en haar leden om aan het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) mee te wer- ken. Dit wordt bevestigd door de navolgende voorbeel- den: (cid:151) een brief van NAVEG-lid Hofte aan Paul Hochk(cid:246)p- per & Co. fabrikant van Peha-schakelmateriaal, van 23 augustus 1991, naar aanleiding van het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 25 juli 1991 gericht aan Hofte: (cid:132)[(cid:133)] Die NAVEG hat nat(cid:252)rlich eine etwas schwieri- gere Position, weil es zwar keine offizielle, aber doch mehr oder weniger eine ideelle Verbindung mit der FEG gibt. Doch unser Standpunkt in Br(cid:252)ssel ist: (cid:132)In Ihren Unterlagen behaupten Sie, dass de FEG-Mit- glieder 98 % des Marktes beherrschen. Wir als NAVEG-Agent k(cid:246)nnen also unm(cid:246)glich keine R(cid:252)ck- sicht auf W(cid:252)nsche der FEG nehmen, weil das prak- tisch unser ganzer Umsatz ist. Wenn Sie also in die- ser Hinsicht Probleme haben, ist nur die FEG ihr Ansprechpartner. (cid:148). (cid:148) (50). (cid:132)[(cid:133)] De NAVEG heeft natuurlijk een wat moeilijker positie, omdat er weliswaar geen officiºle, maar toch min of meer een ideºle relatie met de FEG bestaat. Evenwel ons standpunt in Brussel is: (cid:132)In uw docu- menten stelt u, dat de FEG-leden 98 % van de markt beheersen. Voor ons als NAVEG-agent is het der- halve onmogelijk geen rekening te houden met de wensen van de FEG, omdat dat praktisch onze gehele omzet betreft. Als u in dit opzicht problemen heeft, is alleen de FEG uw aanspreekpartner. (cid:148). (cid:148) (Ver- taling uit het Duits). TU werpt op dat er geen enkele band meer zou bestaan tussen de FEG en de NAVEG en beroept zich hiervoor op de volgende passage uit de brief (51): (cid:132)F(cid:252)r soweit wir es jetzt beurteilen k(cid:246)nnen, wird es so werden, dass UNETO als (cid:132)Verd(cid:228)chtigte(cid:148) wegf(cid:228)llt, wahrscheinlich untersucht wird, wie die aussehen, Verbindungen FEG/NAVEG juristisch wobei wir Gott sei Dank seit Jahren eigentlich (cid:252)ber- haupt keine Verbindungen in dieser Richtung mit der FEG haben und letztendlich nur die FEG sich unter Umst(cid:228)nden in einer etwas schwierigen Posi- tion befindet, aber das ber(cid:252)hrt uns dann eigentlich nicht. (cid:148). (cid:132)Voorzover we het nu beoordelen kunnen, zal het zo zijn dat, als UNETO als (cid:132)verdachte(cid:148) wegvalt, waarschijnlijk onderzocht wordt, hoe de relaties FEG/NAVEG er juridisch uitzien, waarbij wij, godzij- dank, sinds jaren eigenlijk helemaal geen relaties in deze richting met de FEG hebben en alleen de FEG zich onder omstandigheden in een wat moeilijker positie bevindt, maar dat raakt ons dan eigenlijk niet. (cid:148) (Vertaling uit het Duits). Deze passage kan evenwel ook anders worden ge(cid:239)n- terpreteerd, namelijk als bevestiging van het feit dat langer op een het collectief exclusief-verkeer niet formele schriftelijke overeenkomst maar in plaats daarvan op een (cid:132)ideelle Verbindung(cid:148) berust; (cid:151) het verslag van de NAVEG-ledenvergadering van 9 mei 1988 (cid:132)Aangezien het grootste deel van de omzet der agenten-leden met de FEG-leden gerea- liseerd wordt, is het belang van een goede samen- werking toch wel groot. (cid:148) (52). (48) Voor het functioneren van de collectieve exclusief-ver- keersregeling is het van belang dat er tussen de deel- nemende partijen van tijd tot tijd overleg, alsmede een uitwisseling van informatie plaatsvindt. De documenten die de Commissie tijdens haar inspectie heeft aangetrof- fen, tonen aan dat dit overleg tussen de FEG en de NAVEG inderdaad heeft plaatsgevonden. Tijdens dit overleg maakte de FEG de namen bekend van groothan- dels die niet langer FEG-lid waren (53). In bepaalde geval- len drong de FEG zelfs expliciet bij de NAVEG erop aan om de NAVEG-leden over de wijzigingen in het FEG-le- denbestand te informeren. De NAVEG zelf informeerde eveneens naar het FEG-lidmaatschap van bepaalde groot- handels. Deze informatie stelde de NAVEG in staat om haar verplichtingen onder het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) na te leven. Daarnaast deed de NAVEG aan de FEG tevens suggesties voor de toelating van nieuwe FEG- leden. De reden hiervoor is eveneens duidelijk. Hoe meer groothandels lid zijn van de FEG des te groter zijn de afzetmogelijkheden voor de NAVEG-leden onder het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148). (49) TU werpt op dat aan bovengenoemde uitwisseling van lidmaatschapsgegevens geen betekenis moet worden gehecht, aangezien die informatie slechts zou worden gebruikt voor het organiseren van vakbeurzen of voor het opzetten van sectorbrede bestel- en informatiesyste- men (54). Het kan inderdaad niet worden uitgesloten dat deze informatie tevens voor deze doeleinden wordt gebruikt. Het is echter aannemelijker dat dergelijke informatie werd uitgewisseld met het oogmerk om in overeenstemming met de strekking van het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) leveringen aan niet-FEG-leden te verhinde- ren. De volgende voorbeelden zijn hiervoor illustratief: (cid:151) een brief van de NAVEG aan de secretaris van de FEG van 27 september 1989, informerend naar de 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/9 stand van zaken met betrekking tot de aanvraag van het FEG-lidmaatschap door CEF. De NAVEG merkt het volgende op. (cid:132)Diverse buitenlandse fabrieken, welke door onze leden worden vertegenwoordigd, leveren in andere landen aan deze organisatie en wensen dit eveneens in Nederland te doen. Zolang echter City niet tot de FEG is toegelaten, adviseert het bestuur zijn leden uiteraard niet tot levering over te gaan(cid:148). Dat aan een dergelijk advies overigens ook commerciºle risico’s kleven, blijkt uit de volgende passage. (cid:132)In het verleden hebben verschillende leden inzake Nedeximpo overeenkomstig een gelijkluidend advies gehandeld, waarbij zij, nu Nedeximpo inmid- dels het FEG-lidmaatschap heeft verkregen, worden geconfronteerd met het feit dat zij als leverancier niet meer worden geaccepteerd. (cid:148) (55); (cid:151) volgens het verslag van de bespreking tussen de FEG en de NAVEG van 28 februari 1989 is overeengeko- men dat de NAVEG aan de FEG de adressen van de groothandels zal opgeven waarvan de NAVEG vindt dat zij FEG-lid moeten worden (56). (50) De leden van de NAVEG blijken de door de vereniging gegeven (cid:132)adviezen(cid:148) ook in de praktijk toe te passen. Bij- voorbeeld Hateha, een NAVEG-lid dat belangrijke fabri- kanten zoals Mennekes en Jung op de Nederlandse markt vertegenwoordigt, liet CEF expliciet weten dat zij slechts levert via grossiers die FEG-lid zijn en dat daarom leveranties aan CEF geweigerd werden (57). De opmerking van partijen dat Hateha het FEG-lidmaat- schapscriterium gebruikt om de solvabiliteit van de betrokken onderneming vast te stellen, is niet overtui- gend, zeker gezien het feit dat er andere, nauwkeuriger methoden bestaan om zich van de financiºle gezondheid van een onderneming te vergewissen: het FEG-lidmaat- schap biedt op zichzelf geen absolute garantie op dit punt. Ten slotte kan nog worden opgemerkt dat de directeur van Hateha destijds tevens de secretaris van de NAVEG was en dat de NAVEG op hetzelfde aldres was gevestigd als Hateha. Overigens had Hateha reeds in de jaren tachtig een ander niet-FEG-lid, FrigØ, meegedeeld dat wegens het ontbreken van het FEG-lidmaatschap geen levering kon geschieden (58). (51) Een ander NAVEG-lid, Hemmink, vertegenwoordiger, onder andere, voor Wiska en voor Pfitsch, weigerde eveneens (cid:151) na overleg met onder andere de FEG, FEG- lid Schiefelbusch en andere NAVEG-leden (cid:151) om een niet-FEG-lid (Van de Meerakker) rechtstreeks te bevoor- raden. De directeur van Hemmink was op dat tijdstip tevens de secretaris van de NAVEG, en de NAVEG was op hetzelfde adres als dat van Hemmink gevestigd (59). Het door de partijen opgeworpen argument dat het hier een puur unilaterale handeling van Hemmink betreft, die geen verband houdt met een eventueel (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) tussen de FEG en de NAVEG houdt geen rekening met de context van dit voorval (60). De direc- teur van Hemmink was als secretaris van de NAVEG zonder twijfel op de hoogte van de adviezen die de NAVEG aan zijn leden gaf om uitsluitend aan FEG-leden te leveren. De bovengenoemde handelwijze, te weten informeren naar het FEG-lidmaatschap van een te het groothandel alvorens omtrent nemen, past in dit beleid. levering een besluit (52) Klaarblijkelijk werden de NAVEG-leden niet geacht met zoveel woorden de reden van de leveringsweigering aan de potentiºle afnemer kenbaar te maken. De volgende passage uit de eerdergenoemde brief van NAVEG-lid Hofte aan Paul Hochk(cid:246)pper & Co. is in dit verband teke- nend: Naar aanleiding van de door CEF bij de Commissie inge- diende klacht werd opgemerkt: (cid:132)Au(cid:223)erdem hat er nat(cid:252)r- lich Unterlagen mitgeschickt, auch leider Gottes von NAVEG-Agenten, die nicht nachgedacht haben, worin erw(cid:228)hnt wird, da(cid:223) man ihn nicht beliefern kann, weil er kein Mitglied der FEG ist. (cid:147) (61). (cid:132)Bovendien heeft hij natuurlijk documenten meegestuurd, ook helaas van NAVEG-agenten, die niet nagedacht hebben, waarin ver- meld wordt, dat men niet aan hem leveren kan, omdat hij geen FEG-lid is. (cid:148) (Vertaling uit het Duits). 2. FEG (cid:151) andere leveranciers (53) Verschillende documenten in het bezit van de Commis- sie geven aan dat de FEG heeft getracht de werking van het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) uit te breiden met leveran- ciers die niet door middel van agenten of importeurs in de NAVEG zijn vertegenwoordigd. Deze handelwijze ligt in lijn met de inhoud van artikel 2 van het in 1957 onverbindend verklaarde AGC (zie overweging 41). Het is overigens moeilijk om nauwkeurig aan te geven hoe- veel leveranciers die niet in de NAVEG zijn vertegen- woordigd, bij de collectieve exclusief-verkeersregeling zijn betrokken, gezien het hoofdzakelijk informele karakter van de samenwerking. Uit de in overweging 62 geciteerde ontwerp-brief blijkt evenwel dat de FEG-leden zelf ervan overtuigd zijn dat het om een aanzienlijk aan- tal gaat. Uit de documenten die de Commissie tijdens de leveranciers inspectie heeft verkregen, blijkt dat het betreft die in hun productsegment een belangrijke rol spelen (bijvoorbeeld Draka Polva, Holec, Hager, Kl(cid:246)ck- ner Moeller en ABB). De volgende voorbeelden zijn in dit verband illustratief. (54) In het verslag van een interne TU-vergadering van 12 september 1990 wordt melding gemaakt van het feit dat Draka Polva tegen een bepaalde prijs producten aan CEF wilde gaan leveren. Hiermee kon de FEG kennelijk niet akkoord gaan want het verslag stelt: (cid:132)De FEG heeft hierop gereageerd daar dit voorstel haaks staat op de overeenkomst tussen de leden en de FEG. (cid:148) (62). FEG-lid TU had zelf ook bezwaar tegen levering door Draka Polva aan CEF want in een brief van 16 juli 1990 stelt zij: (cid:132)uw beslissing beschouwen wij als bedreigend voor de voorraadhoudende groothandel en wij achten inscha- keling daarom ook ongewenst(cid:148) (63). Klaarblijkelijk heeft L 39/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 het ingrijpen van de FEG en TU succes gehad, want in het verslag van de TU-vergadering van 9 oktober 1990 wordt vermeld: (cid:132)Naar aanleiding van een gesprek dat Draka Polva met de heer Van der Meijden heeft gehad, hebben zij hun uitgesproken intentie om aan CEF te leveren ingetrokken. (cid:148) (64). Het beleid van TU ten opzichte van CEF laat overigens niets aan duidelijkheid te wensen over. In het verslag van een interne TU-ver- gadering van 13 december 1989 wordt het nog eens kort en krachtig samengevat: (cid:132)geconcludeerd kan wor- den dat ernaar gestreefd wordt te voorkomen dat fabri- kanten van TU aan CEF zullen leveren(cid:148) (65). exclusief-verkeersregeling uit (55) De intentie van de FEG om de werking van de collec- te breiden met tieve leveranciers die niet in de NAVEG vertegenwoordigd waren, was niet beperkt tot uitsluitend elektrotechnische producten, maar omvatte tevens consumentenelektro- nica (66). Het volgende voorbeeld, waar een FEG-be- stuurslid (vertegenwoordiger van Bliek) aan de Philips- grossiers-commissie een dringend beroep doet om (cid:132)gemaakte afspraken(cid:148) na te komen, is hiervoor illustra- tief: (cid:132)U weet dat ik sinds kort deel uitmaak van het bestuur van de FEG. Ik ben hierbij betrokken om met name de belangen van de apparatengrossiers te behartigen. U mag mij nu niet in de steek laten. Ten minste alle Phi- lips-grossiers dienen lid te zijn (of te blijven) van de FEG. (cid:148) [ ] (cid:132)Als wij als Philips-grossiers allemaal lid zijn van de overkoepelende organisatie die de FEG nu een- maal is, zullen wij naast een aantal niet-Philips-grossiers, maar wel FEG-leden, het overgrote deel van de grossiers- markt vertegenwoordigen. Alleen dan kunnen wij geza- menlijk tot besluiten komen die onze leveranciers mis- schien aan het denken zetten(cid:148) (67). (56) Niet alleen de FEG zelf, ook haar leden hebben leveran- ciers benaderd in verband met leveringen aan niet-FEG- leden. Een aantal leveranciers heeft toegegeven dat zij dergelijke interventies van FEG-leden hebben ondervon- den. Zo stelt bijvoorbeeld Hager, fabrikant van kasten- verdelingen, in een antwoord van 19 mei 1993 (68) op een verzoek om inlichtingen van de Commissie: (cid:132)Als opstartend bedrijf is Hager-Nederland de afgelopen twee jaren diverse malen kritisch benaderd over ons distribu- tiebeleid en er is door nagenoeg ieder FEG-lid een kriti- sche houding ingenomen ten aanzien van niet-FEG- leden. (cid:148). Die kritische houding werd ingegeven door het feit dat Hager ook aan niet-FEG-leden leverde en kan tevens worden gezien als een poging van de FEG-leden om de bestaande collectieve exclusief-verkeersregeling uit te breiden met een nieuwe deelnemer. De volgende passage uit het antwoord van Hager past in dit beeld. (cid:132)Aangezien CEF bij de oprichting van Hager een (cid:132)hot item(cid:148) was in de markt, werd ook door nagenoeg ieder FEG-lid een kritische houding van Hager verwacht ten opzichte van leveringen aan CEF(cid:148). Door partijen wordt opgemerkt dat geen enkel FEG-lid Hager met represailles heeft bedreigd. Dit neemt echter niet weg dat vastgesteld kan worden dat druk is uitgeoefend om af te zien van leveringen en derhalve deel te nemen aan de collectieve exclusief-verkeersregeling (69). (57) Van de FEG-leden heeft in het bijzonder TU zich actief getoond in het benaderen van individuele leveranciers. Afgezien van het in overweging 54 beschreven voorval met betrekking tot Draka Polva zijn er nog andere voor- beelden. Zo hebben TU en Holec, de belangrijkste fabri- kant van verdeelkasten in Nederland, op 2 juli 1991 een bespreking gehad waarbij beide partijen het er, gezien het besprekingsverslag, kennelijk over eens waren dat alleen de FEG-groothandels voor levering in aanmerking kwamen (70). TU werpt op dat dit een uitlating is die uit- sluitend voor rekening van Holec komt (71). Dit lijkt evenwel onterecht, aangezien het verslag de indruk wekt dat het besluit tot niet-levering aan niet-FEG-leden de uitkomst is van onderhandelingen tussen Holec en TU. Daarenboven is het onduidelijk wat het belang van Holec bij een dergelijk unilateraal besluit zou zijn. (58) Ook ABB, fabrikant van technisch materiaal, is door TU onder druk gezet om leveringen aan CEF stop te zetten. Uit een TU-verslag blijkt dat ABB zich tegenover TU heeft verdedigd met de stelling dat het (cid:132)slechts ØØn partij (cid:151) een zogenaamde dode handel (cid:151) aan CEF heeft gele- verd(cid:148). Daarnaast roept ABB als verzachtende omstandig- heid in dat zij zich in een moeilijke positie bevindt gezien de relatie die zij met de ouders van CEF in Enge- land heeft. Uiteindelijk geeft het economisch belang van een goede relatie met TU blijkbaar de doorslag want het TU-verslag vervolgt: (cid:132)wanneer ABB weer een aanvraag krijgt, dan zal aan CEF tegen installateursprijs geleverd worden(cid:148) (72). (59) Dit voorval toont aan dat ABB een algehele stopzetting van de leveringen aan CEF zoals door TU verzocht, te risicovol achtte. Derhalve is gezocht naar een oplossing waarbij men zich wel leveringsbereid toonde maar waar- bij ofwel de aangeboden producten ((cid:132)een dode handel(cid:148)) dan wel de voorwaarden van dien aard waren dat de transactie voor CEF uiterst onaantrekkelijk zou zijn. Het door partijen opgeworpen argument dat TU’s toenade- ring tot ABB werd ingegeven door het feit dat zij veel meer inspanningen moest leveren dan CEF om bepaalde kortingen van ABB te krijgen, is niet overtuigend aange- zien de verschillen in te leveren inspanningen niet zijn aangetoond en het verzoek van TU tot stopzetting van alle leveringen aan CEF in ieder geval een disproportio- nele reactie zou zijn en tot nieuwe ongelijkheid zou lei- den (73). 2. 1. Kl(cid:246)ckner Moeller (60) Een aparte vermelding verdient de situatie betreffende Kl(cid:246)ckner Moeller, hierna (cid:132)KM(cid:148) genoemd, de belangrijk- 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/11 ste fabrikant van motorbeveiligingschakelaars in Neder- land. Zoals uit het navolgende blijkt is KM door een aantal FEG-leden onder aanzienlijke druk gezet. toenemende druk op de prijzen en dus marges zal ont- staan. (cid:148). (61) Aanleiding hiervoor is de vaststelling door leden van de inkoopcombinatie CEGRO (gevormd door de zes FEG- leden Brinkman & Germeraad, Conelgro, Elgro, Oscar Keip, Rolff en Schiefelbusch) dat CEF producten van KM in haar pakket had. In een brief van 11 juni 1990 werd KM om uitleg gevraagd. KM antwoordde bij schrijven van 16 juli 1990 dat de Nederlandse vestiging van CEF door haar niet wordt beleverd. Zij wijst op het feit dat CEF Nederland de KM-producten mogelijkerwijs in haar bezit heeft gekregen via de Engelse, Duitse en Franse vestigingen van CEF, die belangrijke KM-afnemers zijn (74). Blijkbaar stelde dit bericht CEGRO niet gerust, want in een brief van 23 mei 1991 aan FEG-lid Bernard stelde zij voor (cid:132)weer een gezamenlijk schrijven te doen uitgaan naar de directie van KM(cid:148) (75). Een ontwerp, geda- teerd 22 mei 1991, opgesteld door TU en voor advies verzonden naar andere FEG-leden, was bijgesloten (76). (62) De brief brengt twee punten aan de orde, te weten, het feit dat KM ØØn van de eerste grotere leveranciers is die aan een niet-FEG-lid levert (cid:151) hetgeen aangeeft dat blijk- baar de meerderheid van de grotere leveranciers over- eenkomstig het (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) weigert aan niet-FEG-leden te leveren, alsmede het feit dat levering aan (cid:132)price cutter(cid:148) CEF de marges van de FEG-leden onder druk zou kunnen zetten, hetgeen als een bedrei- ging van de gezamenlijke belangen van de FEG-leden wordt beschouwd. Dit laatste punt staat overigens in rechtstreeks verband met de hierna onder de overwegin- gen 71 tot en met 87 te bespreken prijsafspraken die binnen de FEG gemaakt zijn en die erop gericht zijn om een stabiel prijsniveau te creºren met een (cid:132)gezonde(cid:148) marge voor de FEG-leden. De volgende passages uit de brief zijn illustratief voor beide punten: (cid:132)Met bezorgdheid hebben wij kennis genomen van uw beslissing om in Nederland een zakelijke relatie aan te gaan met het bedrijf CEF. Deze zorg ontstaat enerzijds vanuit het feit dat u hiermee een van de eerste, grotere leveranciers in de elektrotechnische branche bent, die een niet-FEG-lid in haar distributie opneemt. [(cid:133)] (63) De brief besluit met een verzoek om stopzetting van alle leveranties aan CEF. Om dit argument kracht bij te zet- ten wordt tevens met represailles gedreigd: (cid:132)[(cid:133)] Het zal u uit het bovenstaande duidelijk zijn dat wij een zakelijke relatie uwerzijds met CEF als bedrei- gend ervaren voor de bestaande groep Kl(cid:246)ckner Moeller- grossiers en de FEG-groothandel in het algemeen. Wij dringen er dan ook ten sterkste op aan, om uw beslis- sing te heroverwegen hetgeen betekent geen leveringen vanuit uw magazijn aan CEF dan wel uitvoering van opdrachten namens hen. Mocht u ervan overtuigd zijn dat u een eventuele relatie meent te moeten bestendigen, ongeacht het conditieniveau, dan zullen de individuele KM-grossiers zich beraden over de positie van het KM- pakket binnen de respectieve assortimenten. Ter afwe- ging zal dan komen in welke mate er nog actief com- merciºle aandacht aan uw assortiment zal dienen te worden gegeven. (cid:148) (77). als discriminatie KM-groothandels (64) Door partijen wordt een afwijkende interpretatie aan deze ontwerp-brief gegeven. Volgens partijen gaat het hier om een reactie van KM-groothandels op het feit dat CEF een bepaalde korting zou hebben verkregen van KM waarop zij op basis van de bestaande KM-kortings- regels geen recht zou hebben (78). Dit zou door de andere zijn beschouwd en de verklaring vormen voor de brief. Dit is evenwel niet aannemelijk aangezien dit punt in de brief in het geheel niet aan de orde wordt gesteld. Indien dit overigens de ware toedracht tot de brief zou zijn geweest, zou een verzoek aan KM om een juiste toepas- sing van de kortingsregel meer voor de hand hebben gelegen dan een verzoek tot algehele stopzetting van de leveringen. Uit de ontwerp-brief blijkt evenwel dat de FEG-leden in het geheel niet ge(cid:239)nteresseerd zijn in de juiste toepassing van de kortingsregeling. De brief stelt namelijk dat elke levering aan CEF, (cid:132)ongeacht het con- ditieniveau(cid:148), een reden zou vormen om van de aankoop van KM-producten af te zien. Voorzover bekend hanteert CEF in Nederland eenzelfde marketingformule als in Engeland en Duitsland. Deze formule komt erop neer dat men vooral scherpe prijzen en/of condities aanbiedt. [(cid:133)] Door nu een directe relatie met CEF aan te gaan komt uw product binnen de door hen gehanteerde discount- formule. Het onvermijdelijke gevolg zal zijn dat er een (65) Een enigszins aangepaste versie van de brief, gedateerd 24 mei 1991, onthult dat de brief ondertekend diende te worden door 26 grossiers, alle leden van de FEG (79). Na juridisch advies is blijkbaar afgezien van verzending; in plaats daarvan vond op 27 juni 1991 een bezoek plaats aan KM door een delegatie van FEG-groothandels. Deze delegatie bestond uit de volgende FEG-leden: TU, Bernard, en Kasdorp alsmede Imagro, een inkoopcom- binatie van acht FEG-leden (te weten Bolderhey, Elauma, Electro Metaal, Ehrbecker, De Koning Elektrotechniek, Polimex, Vibo Electro en Waagmeester). De omvang en de samenstelling van de delegatie, TU en Bernard zijn veruit de belangrijkste leden van de FEG en waren in L 39/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 1991 beide, evenals Waagmeester, vertegenwoordigd in het bestuur van de FEG (de vertegenwoordiger van TU was destijds daarvan zelfs voorzitter) (80), alsmede het feit dat reeds in de ontwerp(cid:150)brief wordt aangegeven dat levering aan CEF als bedreigend wordt ervaren voor de FEG-groothandel in het algemeen, ondersteunen de con- clusie dat het bezoek niet alleen de betrokken FEG-leden maar tevens de FEG zelf kan worden toegerekend. (66) Volgens CEF hebben de FEG-vertegenwoordigers tijdens dit bezoek een petitie gepresenteerd vergezeld van het langer KM-producten afgenomen dreigement dat niet zouden worden indien KM haar leveringen aan CEF zou voortzetten. De partijen hebben het bestaan van een der- gelijke petitie ontkend, niet het plaatsvinden van het bezoek zelf (81). Het bezoek was blijkbaar succesvol, want uit het antwoord van KM van 2 september 1993 op een verzoek om inlichtingen van de Commissie van 27 april 1993 blijkt dat alle groothandels waaraan door KM geleverd werde, lid waren van de FEG (82). (69) Naast de FEG speelt TU, haar grootste en tevens belang- rijkste lid, een belangrijke en te individualiseren rol bij de collectieve exclusief-verkeersregeling. Dit is niet ver- wonderlijk. De belangen van FEG en TU lopen min of meer synchroon. TU heeft in de periode 1989-1995 ononderbroken een vertegenwoordiger in het FEG-be- stuur gehad en gedurende de periode 1990-1991 de voorzitter van het FEG-bestuur geleverd (85). Daarnaast is TU altijd sterk vertegenwoordigd geweest in de FEG-pro- ductcommissies (86). Door haar jarenlange deelname in het FEG-bestuur en de diverse productcommissies heeft TU het beleid van de FEG in grote mate medebepaald. In dit verband kan onder andere worden verwezen naar het feit dat de vertegenwoordiger van TU in het FEG-be- stuur heeft deelgenomen aan de diverse besprekingen tussen de FEG en de NAVEG waar de modaliteiten van de collectieve exclusief-verkeersregeling werden bespro- ken (87). (70) Daarnaast oefende TU ook individueel druk uit op diverse leveranciers om af te zien van leveringen aan niet-FEG-leden (88). Hiertoe was zij in staat op grond van haar omvang en marktaandeel. Andere feiten waaruit de actieve rol blijkt die door TU werd gespeeld, betreffen de door haar opgestelde ontwerp-brief aan KM en haar deelname aan de FEG-delegatie die KM bezocht. 3. De FEG en haar grootste lid, TU, als centrale spelers G. PRIJSAFSPRAKEN TUSSEN FEG-LEDEN (67) De FEG speelt een sleutelrol bij de leveringsweigeringen aan niet FEG-leden. Door een streng toelatingsbeleid te combineren met een collectieve exclusief-verkeersrege- ling die erop gericht is niet-FEG-leden hun leverings- bronnen te ontnemen, ondermijnt zij de positie van niet-FEG-leden en weet zij haar eigen dominante positie op de groothandelsmarkt te handhaven en te versterken. In het kader van de collectieve exclusief-verkeersregeling onderhield de FEG de noodzakelijke contacten met de NAVEG en zorgde voor de uitwisseling van gegevens tussen beide organisaties die voor het functioneren van de regeling nodig was. Twijfel over het doel van de inspanningen van de FEG kan er niet bestaan. In het ver- slag van een regionale FEG-vergadering van 28 augustus 1985 wordt het nog eens duidelijk beschreven: (cid:132)voorkomen moet worden dat concurrenten op het paard geholpen worden. Besloten wordt daarom dat nie- mand daaraan mee zal werken. (cid:148) (83). (71) Het blijkt dat de FEG en haar leden op diverse wijzen hebben getracht het prijsbeleid van de FEG-leden te be(cid:239)nvloeden. Het gaat hierbij concreet om twee besluiten van de FEG, door de FEG verstrekte prijsadviezen en overleg over prijzen en kortingen tussen de FEG-leden onderling. 1. Bindende besluiten van de FEG (72) Ingevolge artikel 7 van de statuten heeft de FEG in de jaren tachtig enkele bindende besluiten vastgesteld met betrekking tot het door de FEG-leden te voeren prijs- beleid. Nieuwe FEG-leden werden verplicht bij toetreding tot de FEG beide besluiten te ondertekenen (89). Overtre- ding van deze besluiten kon ingevolge artikel 5 van de statuten tot onder andere schorsing en uitzetting uit het lidmaatschap leiden. (68) Opvallend is overigens dat de individuele FEG-groothan- dels elkaar blijkbaar niet als concurrenten zien. Deze indruk wordt nog versterkt door het in overweging 35 beschreven feit dat leveringen tussen FEG-leden onder- ling worden toegestaan, terwijl leveringen aan groothan- dels die geen FEG-leden zijn, worden afgeraden (84). 1. 1. (cid:132)Bindend besluit vaste prijzen(cid:148) (73) Ingevolge het (cid:132)Bindend besluit vaste prijzen(cid:148) van 2 no- vember 1984 zijn de FEG-leden verplicht prijsverhogin- 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/13 gen van de leverancier die plaatsvinden na bestelling van de producten, in een vastgestelde mate door te bereke- nen aan hun afnemers. Hiervoor is een systeem ontwik- keld dat in het besluit is neergelegd. Het besluit luidt als volgt (90): (cid:132)1. indien een prijswijziging van kracht wordt zullen binnen drie maanden na deze prijswijziging de reeds bestelde en nog niet afgeleverde materialen geleverd kunnen worden tegen de prijs op de besteldatum; 2. na afloop van de onder 1 genoemde termijn zullen de prijswijzigingen van reeds bestelde en nog niet afgenomen materialen in het komende halfjaar wor- den doorberekend tot een vast te stellen maximum behoudens een crisissituatie; 3. het onder 2 genoemde maximum zal ieder halfjaar worden vastgesteld door de FEG, gehoord hebbende UNETO, aan de hand van de prijswijzigingen in de afgelopen twee jaren uitgesplitst naar schakel- en leidingwegen, klein verdeelinrichtingen, verlichting, schakelmateriaal en overig materiaal; 4. in afwijking van de artikelen 1, 2 en 3 zullen voor draad en kabel uitsluitend vaste prijzen voor drie maanden worden afgegeven met de gebruikelijke hausse-baisseclausule; 5. voorzover de installateur in het kader van een risico- regeling gerechtigd is prijswijzigingen voor materia- len die het onder 2 genoemde maximum overschrij- den door te berekenen, mag de grossier zijn prijswij- zigingen tot het aan de installateur toegestane maxi- mum eveneens doorberekenen(cid:148). (74) Het besluit is bedoeld als een regeling ter verdeling tus- sen groothandel en installateurs van het risico van prijs- stijgingen die gedurende langlopende bouwprojecten kunnen optreden (91). (75) Het besluit is, zoals de naam al suggereert, bindend en voorziet in de oplegging van een geldboete van maxi- maal 10 000 NLG (4 531 EUR) in geval van overtreding van het besluit. Na negen jaar is het besluit ingetrokken tijdens de algemene vergadering van 23 november 1993 (92). 1. 2. (cid:132)Bindend besluit inzake publicaties(cid:148) (76) In het (cid:132)Bindend besluit inzake publicaties(cid:148) van 2 augus- tus 1978 verbiedt de FEG haar leden elektrotechnische installatiematerialen tegen (cid:132)stunt(cid:148)- of (cid:132)lok(cid:148)-prijzen te ver- kopen. Tevens bevestigt de FEG in dit besluit in alge- mene bewoordingen haar afwijzende houding ten aan- zien van prijsconcurrentie. Het besluit luidt als volgt: (cid:132)De leden van de Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied (FEG). overwegende: dat het van groot belang is dat de voorraadhoudende elektrotechnische groothandel, onder meer door ordelijk marktgedrag, zijn functie in het maatschappelijk verkeer op de juiste wijze vervult; dat zij zodoende tevens de belangen van hun afnemers bevorderen spreken uit: dat het ongewenst is prijsafbraak, marktverontrusting, rendementsverlies alsmede ongebreidelde onderlinge concurrentie te veroorzaken, te bevorderen en/of toe te laten; dat met name het verspreiden van publicaties, waarin artikelen uit het assortiment elektrotechnische installatie- materialen aan elektrotechnische installatiebedrijven tegen lok- en/of stuntprijzen worden aangeboden, onge- wenst is; besluiten ingevolge artikel 16 van de statuten van de FEG 1. dat dergelijke publicaties niet zijn toegestaan; 2. dat het toezicht op de naleving van dit besluit wordt opgedragen aan de secretaris; 3. dat toelichtingen en/of nadere interpretaties, schrifte- lijk aan de leden door of namens het bestuur, geacht zullen worden met dit besluit ØØn geheel te vor- men(cid:148) (93). (77) De secretaris van de FEG is belast met het toezicht op de naleving van het besluit. In de praktijk worden inbreuken op het besluit ook door de FEG-leden onder- ling gecontroleerd en gemeld aan de secretaris van de FEG die het inbreukmakende lid vervolgens ter verant- woording roept (94). (78) Ter illustratie wordt verwezen naar de reactie van de firma Wolff van 6 april 1990 die op de berisping door de FEG wegens toepassing van (cid:132)stuntprijzen(cid:148) reageert met de mededeling (cid:132)dat het publiceren van dergelijke prijzen niet meer zal voorkomen(cid:148) (95). Het bindend L 39/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 besluit inzake publicaties is uiteindelijk na 15 jaar inge- trokken in de algemene vergadering van de FEG van 23 november 1993. 2. Overleg tussen FEG-leden over prijzen en kortin- gen (79) Tussen de FEG-leden onderling vond regelmatig overleg plaats over te hanteren prijzen en kortingen, veelal in het kader van regionale FEG-vergaderingen of in de ver- gaderingen van de FEG-productcommissies. (80) Voor de leden van de FEG-productcommissie (cid:132)Draad en kabel(cid:148) kon er nauwelijks twijfel bestaan over het doel van deze commissie. In het verslag van de bijeenkomst van 16 mei 1990 stelt de voorzitter van de commissie: (cid:132)doel van de productcommissie is het streven naar het handhaven van de rust in de markt en het op peil hou- den van het prijsniveau. Om deze doelstelling te berei- ken is het nodig regelmatig met elkaar van gedachten te wisselen(cid:148) (96). het daarna verslag wordt (81) De afstemming tussen de FEG-leden had niet alleen betrekking op de hoogte van de prijzen, maar tevens op de door de FEG-leden aan haar afnemers te verstrekken kortingen. Door partijen wordt opgeworpen dat een der- gelijke afstemming feitelijk onmogelijk zou zijn. Hier- voor wordt verwezen naar een verslag van de FEG-pro- ductcommissie (cid:132)Draad en kabel(cid:148) van 6 december 1989 waarin de voorzitter opmerkt dat de markt te gecompli- ceerd zou zijn voor het opzetten van goede spelregels voor het verlenen van kortingen (97). Evenwel in het- zelfde volgende kort gemeld (98). (cid:132)Na een korte discussie wordt besloten dat voor de volgende vergadering alle leden van de product- commissie een lijstje meenemen met gehanteerde prijzen in de maand voor de volgende vergadering [(cid:133)]. Het gaat om de prijzen die door de klant worden betaald. Naar aanleiding van deze prijzen wordt bekeken of het zinvol is spelregels op te zetten voor af te geven kortin- gen. (cid:148) Dit is kennelijk het geval want in het verslag van de regionale FEG-vergadering van 14 februari 1990 wordt vervolgens vermeld: (cid:132)de commissie (cid:132)Draad en kabel(cid:148) werkt aan het opzetten van spelregels voor af te geven kortingen(cid:148) (99). De opmerking van partijen dat het van de kant van de FEG en haar leden zou ontbreken aan enige afstemming of wilsovereenstemming om actie te ondernemen op het gebied van te verlenen kortingen, is derhalve niet overtuigend (100). (82) In het kader van FEG-vergaderingen wordt ook op andere wijzen getracht het prijs en kortingenbeleid van de FEG-leden te be(cid:239)nvloeden. In het verslag van de op 14 februari 1990 gehouden regiobijeenkomst van de FEG roept de voorzitter de FEG-leden op terughouden- der te zijn bij het geven van kortingen aan goede klan- ten van collega-groothandels. In hetzelfde verslag wordt voorts verwezen naar een in de voorgaande vergadering gemaakte afspraak volgens welke de FEG-groothandels elkaar dienen te informeren indien zij vaststellen dat andere groothandels op een bepaalde transactie hogere kortingen geven dan zijzelf (101). (83) Het volgende betreft een voorbeeld van een in FEG-ver- band gemaakte concrete kortingsafspraak: Het verslag van de FEG-bestuursvergadering (destijds bestaande uit vertegenwoordigers van Brinkman & Ger- meraad, Vibo, TU, Waagmeester, Heco-Frans Hamers, Bernard, Schuurman en Alcoo) van 30 november 1993: (cid:132)Op 13 oktober jl. is aan de leden een schrijven toe- gestuurd met betrekking tot de uniforme conditiestelling voor door grossiers aan VBO-scholen te leveren materia- len. Aan de leden is gevraagd of zij bereid zijn een stan- daardkorting te geven van 35 % op materialen met uit- zondering van PLC’s(cid:148) (102). (84) Indien gemaakte afspraken omtrent te verlenen kortin- gen niet worden nagekomen, wordt door de FEG inge- grepen: Het verslag van de regionale FEG-vergadering van 28 mei 1991 (bijgewoond door vertegenwoordigers van Bernard, Claessen, Hategro, Helms, Kasdorp, De Koning, Polimex, Schiefelbusch, Schotman Electro, Schuurman, Slabbers, TU, Vibo Electro en Wolff): door sommige groothandels worden kortingen gegeven aan eindgebrui- kers. (cid:132)De vergadering keurt dit af. De secretaris zal con- tact opnemen met de betreffende grossier(cid:148) (103). Door partijen wordt opgeworpen dat de FEG slechts wilde optreden vanwege het feit dat het hier leveringen aan particulieren betrof (104). De tekst van het voorafgaande citaat biedt hiervoor evenwel weinig houvast. Niet de leveringen vormen het punt van discussie, maar de ver- lening van kortingen. 3. Toezending prijsaanbevelingen door de FEG aan haar leden (85) Naast het overleg in het kader van FEG-vergaderingen wordt ook op andere wijze invloed uitgeoefend op de door de FEG-leden te hanteren prijzen. Wat de prijsstel- ling van bepaalde elektrotechnische installatiematerialen, zoals las-, centraal- en inbouwdozen, betreft, nemen de FEG en haar grootste lid TU zelf het voortouw. De FEG zendt haar leden voor deze producten regelmatig over- zichten van de zowel recentste bruto- als nettoprijzen, zoals berekend door TU (105). Ten aanzien van pvc-buis zendt de FEG haar leden, naar aanleiding van prijsstij- gingen of -dalingen, prijslijsten toe waarop zij de nieuwe brutoprijzen vermeldt en tevens de percentages aangeeft waarmee zij haar leden adviseert de nettoprijzen te ver- 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/15 hogen dan wel te verlagen. Als voorbeeld kan worden verwezen naar een brief van de FEG aan haar leden van 21 december 1988: (cid:132)Onlangs hebben de fabrikanten u laten weten dat zij genoodzaakt zijn de prijzen van pvc-gladde buis, hosta- lit-z-buis en flexibele buis met ingang van 1 januari a. s. te verhogen. In verband met deze prijsverhoging advise- ren wij u uw prijzen aan te passen en de door u te bere- kenen nettoprijzen te wijzigen. [(cid:133)] Indien nettocon- dities (zogenaamde koopbevestigingen) zijn afgegeven, adviseren wij u deze met de volgende bedragen te ver- hogen [(cid:133)](cid:148) (106). (86) In dit verband dient onder (cid:132)brutoprijs(cid:148) te worden ver- staan, de aanbevolen eindgebruikersprijs waarvan de fabrikant oordeelt dat hij door de installateur aan zijn opdrachtgever (de eindgebruiker) in rekening kan wor- den gebracht (107). Deze prijs wordt gebruikt in onder- handelingen tussen de fabrikant en de groothandel om de groothandelsinkoopprijs te berekenen. De groothan- delsinkoopprijs wordt gevormd uit de brutoprijs vermin- derd met een bepaald kortingspercentage. De brutoprijs wordt tevens gebruikt bij de vaststelling van de prijs die de groothandel zijn afnemers (installateurs) in rekening brengt. De groothandelsverkoopprijs bestaat eveneens uit de brutoprijs, ditmaal verminderd met een lager kor- tingspercentage dan het geval is bij de berekening van de groothandelsinkoopprijs. De installateur ten slotte gebruikt de brutoprijs om de prijs vast te stellen die hij de opdrachtgever in rekening brengt. De feitelijke (netto)verkoopprijs wordt derhalve op elk niveau in de verticale keten gevormd door de brutoprijs te verminde- ren met de op dat niveau toegepaste kortingen. (87) Hoewel partijen stellen dat het slechts om adviesprijzen gaat, moet opgemerkt worden dat de vermelding dat het een adviesprijs betreft, doorgaans in de correspondentie ontbreekt (108). Alleszins ØØn geval ligt voor waaruit blijkt dat de zogenaamde adviesprijzen niet geheel vrij- blijvend waren. Kort na verzending van bovengenoemde brief van 21 december 1988, wordt in het verslag van de regionale FEG-vergadering van 2 maart 1989 (109) het volgende geconstateerd: (cid:132)de prijsverhogingen voor plas- tic buis (december 1988) hebben onrust in de markt veroorzaakt. De vergadering is van mening dat als ieder- een zich aan de geadviseerde prijzen houdt het kan lei- den tot rendementsverbetering(cid:148). 4. Identieke prijslijsten veroorloven zelf een prijscatalogus samen te stellen, catalogi veelvuldig maken volgens CEF van deze gebruik (110). Uit een vergelijk van de prijscatalogi van TU, Bernard en Wolff blijkt dat deze prijscatalogi een hoge mate van gelijkenis vertonen. Niet alleen de ver- melde brutoprijzen, maar tevens de vermelde kortingen zijn voor een groot aantal producten identiek. Voorts blijkt dat de lijsten in dezelfde maand worden gepubli- ceerd en dat prijswijzigingen vrijwel gelijktijdig worden ge(cid:239)ntroduceerd (111). (89) TU geeft toe dat de FEG-leden Wolff, Bernard en TU vrijwel gelijktijdig identieke prijscatalogi publiceren (112). Volgens de partijen zou dit niet verwonderlijk zijn, aan- gezien deze catalogi geen nettoprijs doch alleen een bru- toprijs vermelden. Deze prijs zou slechts de functie van referentieprijs vervullen en door de leveranciers worden gedicteerd (113). (90) De vaststelling is evenwel niet volledig aangezien de prijscatalogi niet alleen identieke brutoprijzen, maar tevens identieke kortingen bevatten. Dit wordt door TU niet ontkend. Volgens TU zouden de vermelde stan- daardkortingen evenwel niet meer zijn dan een vangnet voor het geval er geen individuele kortingsafspraak tus- sen de groothandel en de afnemer bestaat (114). Dit is met name het geval in het begin van een commerciºle relatie of in geval van kleine afnamen waarbij het niet zinvol zou zijn om bijzondere condities overeen te komen omdat dat de transactiekosten zou opdrij- ven (115). In de overige gevallen zouden afwijkende, tus- sen TU en haar individuele afnemer overeengekomen kortingen worden toegepast. Bij de vaststelling van deze individuele kortingen zou onder andere de hoeveelheid afgenomen product per transactie alsmede de totale afgenomen hoeveelheid product per jaar een rol spelen. 5. Bewustheid (91) De FEG en in ieder geval een deel van haar leden blijken zich terdege bewust te zijn van het feit dat prijsafspra- ken in strijd zijn met het mededingingsrecht. In een notitie getiteld (cid:132)Wet Economische Mededinging(cid:148) van 30 augustus 1993 die de secretaris van de FEG aan de leden van het FEG-bestuur (destijds bestaande uit vertegen- woordigers van TU, Bernard, Brinkman & Germeraad, Vibo, Waagmeester, Heco-Frans Hamers, Schuurman en Alcoo) zond, wordt na een beschrijving van de nieuwe op de artikelen 85 en 86 (thans de artikelen 81 en 82) van het EG-Verdrag gebaseerde, kartelregeling in Neder- land geconstateerd: (88) De grotere FEG-leden zoals TU, Bernard en Wolff stellen op basis van door leveranciers verschafte informatie prijscatalogi samen voor hun afnemers waarin zij hun brutoprijzen en standaardkortingen vermelden. De klei- nere groothandels, die het zich financieel niet kunnen (cid:132)Als het gaat om de FEG betekent dit dat naar mijn inschatting in ieder geval het maken van adviesprijzen voor las- schakel- en inbouwdozen verboden is, mogelijk het bindend besluit vaste prijzen, het bindend besluit inzake publicaties en de snijkostenregeling. (cid:148) (116). L 39/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 6. De rol van de FEG en haar grootste lid TU (92) Uit het bovenstaande blijkt dat de FEG bij de prijsafspra- ken een centrale rol speelt. Door middel van het (cid:132)bin- dend besluit vaste prijzen(cid:148), het (cid:132)bindend besluit inzake publicaties(cid:148) en de toezending van prijsadviezen heeft zij getracht de vrije prijsvorming te belemmeren. Daarnaast heeft de FEG de totstandkoming van afspraken over prij- zen en kortingen tussen haar leden mogelijk gemaakt door hen daartoe het forum te bieden. (93) Naast de FEG speelt tevens TU, haar grootste en belang- rijkste lid, een prominente rol bij de prijsafspraken. Enerzijds kan worden aangegeven dat TU gedurende lange tijd een vertegenwoordiger in het FEG-bestuur heeft gehad en derhalve wist van, dan wel actief heeft meegewerkt aan het eerdergenoemde FEG-beleid. Daar- naast heeft TU de FEG de prijsinformatie geleverd op grond waarvan de FEG haar leden over de gewijzigde bruto- en nettoprijzen van bepaalde producten kon informeren. Concreet hield dit in dat TU ten behoeve van de gehele branche de door de fabrikant geleverde informatie betreffende gewijzigde nettoprijzen omre- kende naar uniforme brutoprijzen en deze informatie vervolgens aan de FEG doorspeelde (117). TU beschikte destijds als enige over de noodzakelijke computercapaci- teit om deze berekeningen uit te voeren. II. JURIDISCHE BEOORDELING A. ARTIKEL 81, LID 1 1. Overeenkomsten tussen ondernemingen en/of besluiten van ondernemersverenigingen (94) De FEG is een vereniging naar Nederlands recht. Haar leden zijn ondernemingen, actief in de groothandel in elektrotechnisch installatiemateriaal (zie artikel 3 van de statuten). De FEG is derhalve een ondernemersvereniging in de zin van artikel 81, lid 1, en haar leden zijn onder- nemingen in de zin van dat artikel. (95) De FEG-statuten, die de basisregels van de FEG vormen en de juridische betrekkingen tussen de FEG en haar leden regelen, vormen een overeenkomst in de zin van lid 1. Het FEG-huishoudelijk reglement als- artikel 81, mede de bindende besluiten van de FEG, die overeen- komstig artikel 16, respectievelijk artikel 7, van de statu- ten worden vastgesteld, vormen besluiten van een vereniging van ondernemingen in de zin van artikel 81, lid 1. (96) Ingevolge artikel 15, onder a), van de statuten zijn de FEG-leden verplicht de bepalingen van de statuten, het huishoudelijk reglement alsmede de bestuurs- en ver- gaderbesluiten na te leven. Handelingen in strijd met deze regelingen kunnen onder andere leiden tot boetebe- taling of ontzetting uit het lidmaatschap (artikel 5 van de statuten). (97) De NAVEG is eveneens een vereniging naar Nederlands recht. Haar leden zijn ondernemingen, actief als agent, importeur dan wel alleenvertegenwoordiger in elektro- technisch installatiemateriaal (artikel 5, lid 1, van de sta- tuten) (118). De NAVEG is derhalve een ondernemersver- eniging in de zin van artikel 81, lid 1, en haar leden zijn ondernemingen in de zin van dat artikel. (98) De NAVEG-statuten, die de basisregels van de NAVEG vormen en de juridische betrekkingen tussen de NAVEG en haar leden regelen, vormen een overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1. De besluiten en reglementen van de NAVEG, die overeenkomstig artikel 14, leden 4 en 5, respectievelijk artikel 24, van de statuten worden vastgesteld, vormen besluiten van een vereniging van ondernemingen in de zin van artikel 81, lid 1. (99) lid 2, van de statuten zijn de Ingevolge artikel 7, NAVEG-leden verplicht de belangen van de vereniging te behartigen en zich te gedragen naar de bepalingen vastgesteld in de statuten, de reglementen en de beslui- ten van de vereniging. Handelingen in strijd met deze regelingen kunnen onder andere leiden tot ontzetting uit het lidmaatschap (artikel 6, lid 1, onder d), van de statu- ten). (100) De adviezen die de NAVEG haar leden verstrekt om af te zien van leveringen aan niet-FEG-leden zijn eveneens besluiten in de zin van artikel 81, lid 1 (119). Alhoewel de NAVEG-leden in beginsel vrij zijn van deze adviezen af te wijken, blijkt uit de onder de overwegingen 48 tot en met 50 beschreven feiten dat dit in de praktijk zelden gebeurt. De sociale controle die door het NAVEG-be- stuur en door de leden onderling wordt uitgeoefend, vormt ØØn van de verklaringen hiervoor. Daarnaast dient opgemerkt te worden dat er voor de NAVEG-leden ook een commercieel belang bestaat om overeenkomstig de gegeven adviezen te handelen, gezien het feit dat zij voor het grootste deel van hun omzet afhankelijk zijn van de FEG-leden. Ten slotte wordt afwijkend gedrag ontmoedigd door de wetenschap dat dit betrekkelijk eenvoudig door de FEG-leden kan worden vastgesteld, in welk geval de NAVEG-leden zich aan eventuele sancties blootstellen. (101) De collectieve exclusief-verkeersregeling bestaat uit twee (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) betreffende elementen. Het niet-levering aan niet-FEG-leden tussen de FEG en de NAVEG is aan te merken als overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1. De afspraken tussen individuele leveranciers van elektrotechnische installatiematerialen en de FEG enerzijds en individuele FEG-leden anderzijds 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/17 betreffende niet-levering aan niet-FEG-leden zijn aan te merken als onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de zin van artikel 81, lid 1. (102) Het overleg tussen de FEG en haar leden en tussen de FEG-leden onderling betreffende prijzen en kortingen alsmede de verzending door de FEG van overzichten met adviesprijzen aan haar leden zijn te beschouwen als onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de zin van artikel 81, lid 1. 2. Beperkingen van de mededinging 2. 1. Collectieve exclusief-verkeersregeling (103) Uit de feiten en omstandigheden genoemd onder de overwegingen 44 tot en met 52 volgt dat er in de peri- ode lopende van 28 april 1986 tot 25 februari 1994 op de Nederlandse markt voor elektrotechnisch installatie- materiaal een collectieve exclusief-verkeersregeling heeft bestaan, waartoe een (cid:132)gentleman’s agreement(cid:148) diende. Onder deze collectieve exclusief-verkeersregeling heeft de NAVEG zich jegens de FEG verbonden haar leden te adviseren om uitsluitend te leveren aan groothandels in elektrotechnische installatiematerialen die FEG-lid zijn. De geen wederzijds karakter aangezien de FEG-leden niet ver- plicht waren hun aankopen uitsluitend bij NAVEG-leden te doen. exclusief-verkeersregeling heeft collectieve (104) De FEG en haar leden, en TU in het bijzonder, streefden ernaar de werking van de collectieve exclusief-verkeers- regeling uit te breiden. Daartoe werd in ieder geval gedurende de periode lopende van 29 augustus 1989 tot 2 september 1993 druk uitgeoefend op individuele leveranciers die niet door middel van agenten of impor- teurs/alleenvertegenwoordigers vertegenwoordigd waren in de NAVEG, om af te zien van leveringen aan niet- FEG-leden. Zoals uit de feiten vermeld onder de over- wegingen 53 tot en met 66 blijkt, zijn de FEG en haar leden in deze opzet geslaagd, aangezien een aanzienlijk aantal leveranciers in overeenstemming met de collec- tieve exclusief-verkeersregeling heeft gehandeld. (105) De collectieve exclusief-verkeersregeling zoals in de overwegingen 103 en 104 beschreven, strekt ertoe dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 81, lid 1, wordt beperkt (120). De rege- ling beperkt de vrijheid van leveranciers om zelfstandig vast te stellen aan welke groothandels zij wensen te leve- ren. Het gevolg hiervan is dat zowel de leveranciers als de niet bij de FEG aangesloten groothandels worden benadeeld. (106) De leveranciers of hun vertegenwoordigers waartoe de in niet-FEG-leden zich kunnen richten, zijn beperkt aantal. De NAVEG-leden hebben een geschat marktaan- deel op de aanbodmarkt voor de groothandel van onge- veer 20 %. Het gezamenlijk marktaandeel van de even- eens aan de collectieve exclusief-verkeersregeling deel- nemende individuele leveranciers is moeilijk in te schat- ten, in ieder geval zijn, zoals blijkt uit het overzicht in de bijlage, de leveranciers die door de FEG en haar leden, en TU in het bijzonder, onder druk zijn gezet om niet aan niet-FEG-leden te leveren (zie verwijzingen naar Draka Polva, Hager, Holec, KM en ABB onder de overwegingen 53 tot en met 66), (nagenoeg) alle belang- rijke leveranciers binnen hun productgroep. De door TU voor verzending aan KM opgestelde ontwerp-brief geeft eveneens een indicatie, waar gesteld wordt dat KM ØØn van de eerste grotere leveranciers in de elektrotechnische branche is die aan een niet-FEG-lid levert (121). Dit sug- gereert dat een aanzienlijk aantal leveranciers bij de col- lectieve exclusief-verkeersregeling is betrokken. in (107) Door de leveringsweigeringen ondervinden groothandels die geen FEG-lid zijn, aanzienlijke moeilijkheden om een assortiment samen te stellen dat enerzijds voldoende breed is en anderzijds de producten omvat die voor elke groothandel installatiemateriaal elektrotechnisch essentieel zijn, te weten die welke benodigd zijn voor het aanleggen van een elektrisch systeem (122). Tegen de achtergrond dat de markt voor de meeste elektrotech- nische installatiematerialen door een beperkt aantal fabrikanten wordt beheerst, moge het duidelijk zijn dat leveringsweigeringen van enkele van deze fabrikanten al onmiddellijk tot bevoorradingsproblemen bij niet-FEG- leden leiden. haar door gehanteerde (108) Het strikte toelatingsbeleid van de FEG maakt de toe- gang van nieuwkomers op de markt nog moeilijker. Hoewel de FEG van mening is dat de door haar gestelde toelatingscriteria een objectief karakter hebben en dat omzetcriterium van het 5 miljoen NLG (2,26 miljoen EUR) op de Nederlandse markt uitermate laag zou zijn (123), blijkt dat een aantal FEG-leden zelf destijds niet aan deze omzeteis vol- deed (124). Volgens de FEG verzekert de omzetnorm dat de onderneming zich op de markt (cid:132)heeft bewezen(cid:148). Evenwel juist als gevolg van de collectieve exclusief-ver- keersregeling is het voor nieuwkomers uitermate moei- lijk zich op de markt (cid:132)te bewijzen(cid:148) en de benodigde omzet te behalen die recht geeft op het FEG-lidmaat- schap. Hierbij komt dat ondernemingen die in een andere lidstaat reeds een reputatie als groothandel in elektrotechnisch installatiemateriaal hebben verworven, reeds hebben bewezen als zodanig te kunnen existeren. Tot 23 juni 1994 werd nochtans slechts de op de Nederlandse markt behaalde omzet in overweging geno- men. Hierdoor werd de toegang van reeds bestaande buitenlandse groothandels die hun werkterrein tot de Nederlandse groothandelsmarkt willen uitbreiden, aan- zienlijk bemoeilijkt. L 39/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 te wijzen. lidmaatschap af (109) Overigens blijkt het omzetvereiste niet het enige crite- rium te zijn dat door de FEG wordt gehanteerd om ver- zoeken tot In de praktijk wordt namelijk ook het criterium (cid:132)belang van de vereni- ging(cid:148) als weigeringsgrond gehanteerd (125). Ondanks de toevoeging dat hierbij slechts (cid:132)objectieve redelijke en niet-discriminatoire normen(cid:148) gesteld mogen worden, biedt dit criterium het FEG-bestuur, dat uit hoofde van artikel 3, lid 3, van de statuten unaniem over de toela- ting van nieuwe leden dient te beslissen, een dusdanig ruime discretionaire bevoegdheid, dat oncontroleerbaar is of leden in de praktijk niet uit hoofde van niet-objec- tieve gronden worden geweerd (126). In de praktijk wor- den verzoeken tot lidmaatschap blijkbaar aan de FEG- leden voorgelegd, die het lidmaatschap van hun onwel- gevallige concurrenten kunnen tegenhouden (127). Op deze wijze worden de effecten van de collectieve exclu- sief-verkeersregeling versterkt. markt afspeelt (cid:133) het van wezenlijk belang [is om] omzetten en marges te kennen. Zonder deze kennis is het ondoenlijk ook maar iets te doen dat tot marktbe(cid:239)nvloeding zou moeten leiden(cid:148) (129); (cid:151) het verslag van de bijeenkomst van de FEG-product- commissie (cid:132)Draad en kabel(cid:148) van 16 mei 1990: (cid:132)doel van de productcommissie is het streven naar het handhaven van de rust in de markt en het op peil houden van het prijsniveau(cid:148) (130); (cid:151) het (cid:132)bindend besluit inzake publicaties(cid:148) van de FEG: in de overwegingen van dit besluit wordt gesteld (cid:132)dat het ongewenst is prijsafbraak, marktverontrus- ting, ongebreidelde onderlinge concurrentie te veroorzaken, te bevorde- ren en/of toe te laten(cid:148) (131); rendementsverlies alsmede (110) Gelet op het voorgaande en, meer in het bijzonder, op de totale omzet in elektrotechnisch installatiemateriaal op groothandelsniveau in Nederland (in de periode 1992-1994 begrepen tussen 0,68 en 0,91 miljard EUR), het marktaandeel van de FEG en naar leden (96 %) en het geschatte marktaandeel van de aan de collectieve exclusief-verkeersregeling leveranciers, agenten en alleenvertegenwoordigers (> 20 %), zijn deze beperkingen van de mededinging merkbaar. deelnemende (cid:151) de ontwerp-brief van TU die aan leverancier KM is gericht en door 26 FEG-leden diende te worden ondertekend. (cid:132)Door nu een directe relatie met CEF aan te gaan komt uw product binnen de door hen gehanteerde discountformule. Het onvermijdelijke gevolg zal zijn dat er een toenemende druk op de prijzen en dus de marges zal ontstaan(cid:148) (132). 2. 2. Horizontale prijsafspraken (111) De collectieve exclusief-verkeersregeling wordt aange- vuld met onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen de FEG-leden onderling en tussen de FEG en haar leden, alsmede met een tweetal FEG-besluiten die het prijs- en kortingenbeleid van de FEG-leden be(cid:239)nvloeden. Dit geheel van besluiten en onderling afgestemde feite- lijke gedragingen is erop gericht een kunstmatige prijs- stabiliteit te creºren die bovenal ervoor dient te zorgen dat de marges van de FEG-leden niet onder druk komen te staan. De intenties van de FEG en haar leden op dit punt zijn duidelijk. In dit verband kan naar diverse documenten worden verwezen waarin dit streven wordt verwoord: (cid:151) de statuten van de FEG: hierin staat vermeld dat de FEG erop gericht is de gemeenschappelijke belangen van de voorraadhoudende groothandel in elektro- technische artikelen te behartigen, onder andere door bevordering van (cid:132)geordende marktverhoudin- gen in de ruimste zin des woords(cid:148) (128); (cid:151) de handleiding die de FEG aan de FEG-productcom- missies heeft meegegeven: deze handleiding stelt dat (cid:132)om een juist beeld te krijgen van wat er zich op de (112) De FEG en haar leden hebben getracht de in overweging 111 genoemde doeleinden te verwezenlijken door de grotendeels gelijktijdige toepassing van verschillende instrumenten, die ieder voor zich erop gericht waren en bijdroegen tot de be(cid:239)nvloeding van het prijsbeleid van de FEG-leden en de beperking van de onderlinge prijs- concurrentie. Het betreft het (cid:132)bindend besluit vaste prij- zen(cid:148), het (cid:132)bindend besluit inzake publicaties(cid:148), het over- leg tussen FEG-leden over prijzen en kortingen alsmede de toezending van prijsaanbevelingen door de FEG aan haar leden. (113) Ingevolge het (cid:132)bindend besluit vaste prijzen(cid:148), dat van 2 november 1984 tot 23 november 1993 van kracht was, mochten de FEG-leden niet zelfstandig beslissen of, en in welke mate, zij door de leverancier na de datum van bestelling ge(cid:239)ntroduceerde prijsverhogingen aan hun afnemers wensten door te berekenen. De marges waar- mee in een dergelijk geval de prijs diende te worden ver- tijdstip waarop, werden door de FEG hoogd en het bepaald. Niet-naleving van het besluit kon leiden tot ontzetting uit het lidmaatschap en tot de oplegging van boetes. Het betreft hier een besluit van een vereniging van ondernemingen ten aanzien van de te hanteren prij- zen. Dergelijke besluiten beperken op zichzelf de mede- dinging in de zin van artikel 81, lid 1 (133). Partijen beto- gen dat het besluit beoogde te voorkomen dat door leve- ranciers ge(cid:239)ntroduceerde prijsstijgingen na het tijdstip waarop de installateur de producten bij de groothandel heeft besteld, volledig voor rekening en risico van de 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/19 groothandel komen (134). Het is onduidelijk waarom hiertoe een besluit genomen moest worden dat alle FEG- leden ertoe dwong op een min of meer gelijke wijze te reageren. Het besluit ontnam in ieder geval de indivi- duele FEG-leden de mogelijkheid een bepaalde prijsver- hoging niet door te berekenen teneinde op hun concur- renten een competitief voordeel te behalen. (114) Op basis van een ander besluit, het (cid:132)bindend besluit inzake publicaties(cid:148), dat van 2 augustus 1978 tot 23 november 1993 van kracht was, verbood de FEG haar leden het gebruik van (cid:132)lok(cid:148)- en /of (cid:132)stunt(cid:148)-prijzen in advertenties en dergelijke. Niet-naleving van het besluit kon leiden tot ontzetting uit het lidmaatschap. Het betreft hier eveneens een besluit van een vereniging van ondernemingen ten aanzien van te hanteren prijzen. Het besluit beperkt reeds op zichzelf de mededinging in de lid 1 (135). Het ontneemt de FEG- zin van artikel 81, leden de mogelijkheid om op basis van een scherpe prijsstelling klanten van concurrenten te winnen. In het algemeen kan worden opgemerkt dat het besluit deel uitmaakt van het FEG-beleid dat erop gericht is het risico te verkleinen dat FEG-leden met elkaar in een prij- zenslag geraken waardoor het prijsniveau en de marge van de groothandel onder druk zouden komen te staan. Uit de overwegingen 77 en 78 blijkt dat het besluit ook daadwerkelijk werd toegepast. (115) Zoals uiteengezet in de overwegingen 79 tot en met 84 werd in het kader van de reguliere FEG-vergaderingen, de FEG-productcommissies en de regionale FEG-vergade- ringen regelmatig overleg tussen de FEG-leden gevoerd over te hanteren prijzen en kortingen. Dit overleg vond in ieder geval plaats in de periode van 6 december 1989 tot 30 november 1993. Deze vergaderingen vormden als het ware het forum waar de FEG-leden een groot aantal prijs- en kortinggerelateerde onderwerpen konden bespreken. Discussiepunten waren onder andere de vast- stelling van kortingspercentages (zie overweging 83), de nakoming van FEG-prijsadviezen (zie overweging 87), klachten ten aanzien van andere FEG-leden die bepaalde prijs/kortinggerelateerde afspraken niet nakwamen (zie overweging 82), alsmede initiatieven tot het opstellen van uniforme regels voor te verlenen kortingen (zie tot overweging 81). Dit overleg had in ieder geval gevolg dat de FEG-leden goed ervan doordrongen waren dat zij een felle onderlinge prijsconcurrentie dienden te vermijden, gezien de negatieve effecten die dit op het prijsniveau en de marge van de groothandel zou kunnen hebben. Hierdoor droeg het bij aan de be(cid:239)nvloeding van de prijs van elektrotechnisch installatiemateriaal op de Nederlandse groothandelsmarkt en beperkte het de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1 (136). (116) De FEG zond haar leden, in ieder geval ten aanzien van de in overweging 85 vermelde producten, in de periode van 21 december 1988 tot 24 april 1994, prijslijsten met netto- en brutoprijzen. Partijen stellen dat het hier om adviesprijzen zou gaan. Zoals uit overweging 87 blijkt, werd tijdens de FEG-vergaderingen druk uitgeoe- fend op de FEG-leden de adviezen op te volgen, hetgeen het vrijblijvende karakter hiervan ter discussie stelt. Door de toezending van de prijslijsten trachtte de FEG te bewerkstelligen dat de FEG-leden op een uniforme wijze zouden reageren op door de leveranciers ge(cid:239)ntro- duceerde prijsstijgingen of prijsdalingen. Hierdoor werd het risico verkleind dat prijsdalingen of prijsstijgingen door individuele FEG-leden zouden worden aangegrepen om een competitief voordeel op andere FEG-leden te behalen door een prijsstijging of prijsdaling niet of slechts gedeeltelijk aan haar afnemers door te berekenen. Een dergelijke handelwijze zou de door de FEG voor- gestane rust op de markt verstoren en de onderlinge prijsconcurrentie tussen de FEG-leden kunnen aanwak- keren. (117) De gezamenlijke toepassing van bovengenoemde instru- menten had tot gevolg dat er in de praktijk slechts sprake was van een beperkte prijsconcurrentie tussen de FEG-leden onderling. Als voorbeeld hiervoor kan wor- den verwezen naar de door de grotere FEG-groothandels opgestelde prijscatalogi. Deze catalogi vertoonden een grote mate van gelijkenis. In veel gevallen zijn zowel de brutoprijzen als de vermelde kortingen die in de prijs- catalogi van de FEG-leden TU, Bernard en Wolff zijn opgenomen, identiek. Zij worden in dezelfde maand gepubliceerd en prijswijzigingen worden vrijwel gelijktij- dig ge(cid:239)ntroduceerd. Partijen menen dat aan de gelijkenis tussen deze prijscatalogi geen waarde moet worden gehecht aangezien in bepaalde gevallen van de in de prijscatalogi vermelde standaardkortingen zou worden afgeweken. Partijen hebben evenwel toegegeven dat dit niet bij elke transactie het geval was. In de praktijk wer- den onder andere hogere kortingen verstrekt indien gro- tere hoeveelheden werden afgenomen of indien er een duurzame relatie met een bepaalde afnemer bestond. Dit houdt in dat er in feite twee situaties te onderscheiden zijn. In sommige gevallen werden de in de prijscatalogi vermelde brutoprijzen en standaardkortingen onverkort toegepast, hetgeen inhoudt dat in die gevallen de gelijke- nis tussen de prijscatalogi op het ontbreken van prijs- concurrentie tussen de opstellers van de prijscatalogi wijst. In andere gevallen waarin van de standaardkortin- gen werd afgeweken, fungeert deze korting als mini- mumkorting. Ten aanzien van het bedrag van de mini- mumkorting bestaat er in ieder geval geen concurrentie tussen de opstellers van de prijscatalogi (137). (118) Gezien het feit dat de kleinere groothandels die over onvoldoende middelen beschikken om zelf een prijscata- logus op te stellen, in de praktijk de catalogi van TU, Bernard of Wolff als leidraad voor hun eigen prijsbeleid nemen, zijn de opmerkingen betreffende het ontbreken van prijsconcurrentie niet alleen van toepassing op deze drie groothandels, maar hebben zij een algemener strek- king. L 39/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (119) De gebrekkige prijsconcurrentie tussen de FEG-leden blijkt eveneens uit het prijsniveau op de Nederlandse groothandelsmarkt. Er zijn een aantal aanwijzingen dat het prijspeil voor elektrotechnisch installatiemateriaal in Nederland hoger ligt dan in de overige lidstaten. In het van TU (cid:132)Marktverkenning elektrotechnisch rapport installatiemateriaal(cid:148) uit 1994 wordt geconstateerd dat er sprake is van een toenemende parallelimport uit vooral Belgiº en Duitsland naar Nederland (138). De FEG-pro- ductcommissie (cid:132)Licht(cid:148) merkt naar aanleiding van een door haar gemaakte prijsvergelijking op dat (cid:132)de Neder- landse prijzen zeker niet de laagste in Europa zijn(cid:148) (139). Ten slotte is ook de brochure van de firma Hokamo Import BV in dit opzicht illustratief aangezien hier een verband wordt gelegd tussen het prijspeil en het feit dat de Nederlandse markt als een (cid:132)beschermde markt(cid:148) bekend staat: (cid:132)Waar het de prijsontwikkeling van elektrokabel in Nederland betreft, vervult Hokamo Import BV een voor- trekkersrol. Want naast de levering van de traditionele Ymvk- en Ymvk-as- kabels, durfden we het aan de Nyy en Nycwy te introduceren, Duitse kwaliteitskabels, die in een beschermde tot 40 % goedkoper zijn. En dat markt [(cid:133)] Op Europees niveau kan de Nederlandse installateur daardoor qua prijs en kwaliteit beter concur- reren(cid:148) (140). (120) De in de overwegingen 113 tot en met 116 besproken praktijken tezamen stellen de FEG en haar leden in staat om in overeenstemming met het in overweging 111 omschreven streven van de FEG het prijsbeleid van de leden op elkaar af te stemmen en de marktprijzen voor hun producten te stabiliseren en/of te doen stijgen. Het prijsniveau van elektrotechnisch installatiemateriaal op de groothandelsmarkt in Nederland komt hierdoor op te liggen. Overeenkomsten en/of een kunstmatig peil onderling afgestemde feitelijke gedragingen betreffende te hanteren prijzen of kortingen beperken volgens de vaste beschikkingspraktijk van de Commissie en de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen op zichzelf de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1 (141). (121) Gelet op de totale omzet in de bedrijfstak elektrotech- nisch installatiemateriaal in Nederland (in de periode 1992-1994 begrepen tussen 0,68 en 0,91 miljard EUR) alsmede het marktaandeel van de FEG en haar leden (96 %), zijn deze beperkingen van de mededinging merk- baar. 2. 3. De relatie tussen de collectieve exclusief-verkeersregeling en de horizontale prijsafspraken (122) Ten slotte dient nog te worden gewezen op de directe relatie die bestaat tussen de collectieve exclusief-ver- keersregeling en de prijsafspraken binnen de FEG. Zoals in overweging 111 is uiteengezet zijn de prijsafspraken erop gericht een kunstmatig stabiel prijsniveau te creºren met (cid:132)gezonde marges(cid:148) voor de groothandel. Hierin kan men uitsluitend slagen indien door de groot- handels een zekere prijsdiscipline wordt betracht. Daarom oefende de FEG op verschillende wijzen druk uit op haar leden om af te zien van felle prijsconcurren- tie. Als gevolg behoefde een dergelijke prijsconcurrentie in beginsel alleen te worden gevreesd van groothandels die geen FEG-lid waren. Door op basis van de collectieve exclusief-verkeersregeling leveringen aan deze mogelijke (cid:132)price cutters(cid:148) te verhinderen, kon het risico dat het kunstmatige prijsniveau onder druk zou komen te staan, worden verkleind. De collectieve exclusief-verkeersrege- ling vervulde derhalve een ondersteunende functie voor de prijsafspraken. 3. Be(cid:239)nvloeding van de handel tussen de lidstaten (123) Zoals uiteengezet in overweging 19 wordt een aanzien- lijk deel (30-52 %) van het elektrotechnisch installatiema- teriaal op de Nederlandse markt ge(cid:239)mporteerd uit andere lidstaten, voornamelijk uit Belgiº en Duitsland. De NAVEG-leden vertegenwoordigen bijvoorbeeld reeds meer dan 400 veelal buitenlandse fabrikanten op de Nederlandse markt. Hieruit blijkt dat elektrotechnisch installatiemateriaal, zeker na de invoering van Europese harmonisatieregelgeving (zie overweging 18), zich naar haar aard ertoe leent internationaal te worden verhan- deld. 3. 1. Collectieve exclusief-verkeersregeling (124) De collectieve exclusief-verkeersregeling beperkt de toe- gang van buitenlandse groothandels in elektrotechnisch installatiemateriaal, zoals CEF, tot de Nederlandse groot- handelsmarkt. Ook fabrikanten uit andere lidstaten wor- den in hun mogelijkheden beperkt. Gezien het markt- aandeel van de gezamenlijke FEG-leden heeft de collec- tieve exclusief-verkeersregeling voor hen tot gevolg dat zij problemen ondervinden hun producten op de Neder- landse markt af te zetten, anders dan via de door de FEG goedgekeurde distributiekanalen (142). (125) Er is derhalve sprake van be(cid:239)nvloeding van de handel in de tussen de lidstaten. Gelet op de totale omzet (in de bedrijfstak elektrotechnisch installatiemateriaal periode en 0,91 miljard EUR) en het marktaandeel van de FEG (96 %) is de handelsbe(cid:239)nvloeding merkbaar. 1992-1994 begrepen tussen 0,68 3. 2. Horizontale prijsafspraken (126) De prijsbe(cid:239)nvloedende praktijken kunnen eveneens de In dit verband tussen lidstaten be(cid:239)nvloeden. handel 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/21 wordt verwezen naar de in overweging 123 vermelde omstandigheid dat een aanzienlijk deel van het elektro- technisch installatiemateriaal op de Nederlandse markt uit andere lidstaten wordt ge(cid:239)mporteerd. Gelet op de totale omzet in de bedrijfstak elektrotechnisch installatie- (in de periode 1992-1994 begrepen tussen materiaal 0,68 en 0,91 miljard EUR) en het marktaandeel van de FEG (96 %) is die handelsbe(cid:239)nvloeding merkbaar. in haar heeft geheel opgehouden om te concluderen dat de collectieve exclusief-verkeers- te regeling bestaan (143). Ook ten aanzien van de prijsafspraken is er geen absolute zekerheid wat de beºindiging daarvan betreft. De intrekking van de twee bindende FEG-beslui- ten vormt hiervoor weliswaar een indicatie, maar biedt geen houvast waar het de overige instrumenten tot prijs- be(cid:239)nvloeding betreft. B. ARTIKEL 81, LID 3 D. ARTIKEL 15, LID 2, VAN VERORDENING Nr. 17 1. De collectieve exclusief-verkeersregeling (127) De collectieve exclusief-verkeersregeling is niet aange- meld bij de Commissie. Zelfs indien dit wel zou zijn geschied, is niet voldaan aan de (cumulatieve) eisen van artikel 81, lid 3. Immers, van een verbetering van de productie of de verdeling van elektrotechnisch installa- tiemateriaal kan geen sprake zijn aangezien het stelsel van collectief exclusief-verkeer ertoe strekt dat een marktbeschermingssysteem wordt gecreºerd ten gunste van de betrokken groothandels. Niet-aangesloten groot- handels worden aanzienlijk in hun aankoopmogelijkhe- den beperkt en de afzet via andere distributiekanalen dan via de FEG en haar leden wordt beperkt of verhin- derd. 2. Horizontale prijsafspraken (128) De prijsafspraken zijn evenmin bij de Commissie aange- meld. Er is geen enkele aanwijzing dat het in de over- wegingen 111 tot en met 121 beschreven geheel van onderling afgestemde feitelijke gedragingen en besluiten bijdraagt tot verbeteringen op het gebied van de in arti- kel 81, lid 3, genoemde terreinen. Anderzijds is vast- gesteld dat zij ertoe strekken de prijsconcurrentie sterk te verminderen. C. ARTIKEL 3 VAN VERORDENING Nr. 17 (129) Krachtens artikel 3, lid 1, van Verordening nr. 17 kan de Commissie, indien zij een inbreuk op artikel 81 heeft vastgesteld, de betrokken ondernemingen bij beschik- king verplichten aan de vastgestelde inbreuk een einde te maken. De bewijsstukken in het dossier van de Com- missie geven aan dat de inbreuken een periode betreffen die ten minste tot 1994 loopt. Evenwel kan niet worden in uitgesloten dat de inbreuken ook na dat dezelfde, dan wel gewijzigde vorm zijn voortgezet. Wat de collectieve exclusief-verkeersregeling betreft, wordt weliswaar door de klagers na 1994 een toenemende bereidheid van leveranciers vastgesteld om aan niet-FEG- leden te leveren, maar dit feit is op zichzelf onvoldoende tijdstip, (130) Krachtens artikel 15, lid 2, onder a), van Verordening nr. 17 kan de Commissie bij beschikking aan onder- nemingen of ondernemersverenigingen die opzettelijk of uit onachtzaamheid inbreuk maken op artikel 81, een geldboete opleggen van ten minste 1 000 tot ten hoog- ste 1 000 000 EUR, of tot een bedrag van ten hoogste tien procent van de omzet in het voorafgaande boekjaar van elk der betrokken ondernemingen. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete zal de Commissie alle relevante factoren in beschouwing nemen, in het bijzon- der de zwaarte en de duur van de inbreuk. 1. Opzet of onachtzaamheid (131) Het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg hebben in een vaste rechtspraak geoordeeld dat het niet noodzakelijk is dat de onderneming zich ervan bewust was dat zij artikel 81 schond of het in die bepaling neer- gelegde verbod overtrad, om een inbreuk als opzettelijk te beschouwen. Het volstaat dat zij er niet onkundig van kon zijn, dat de gewraakte handelwijze ertoe strekte of ten gevolge had, dat de mededinging binnen de gemeen- schappelijke markt werd beperkt en daadwerkelijke of potentiºle gevolgen sorteerde voor het handelsverkeer tussen de lidstaten (144). (132) De Commissie is van mening dat noch de FEG noch TU ervan onkundig kunnen zijn geweest dat hun gedrag ertoe strekte dat de mededinging binnen de gemeen- schappelijke markt werd beperkt. (133) Regelingen, zoals de onderhavige collectieve exclusief- verkeersregeling, die ertoe strekken niet aan de regeling deelnemende concurrenten te benadelen door hun hun leveringsbronnen te ontnemen, worden vanuit het oog- punt van het mededingingsrecht onveranderlijk als dubi- eus beschouwd. (134) Ten aanzien van de horizontale prijsafspraken geldt het- zelfde. Rechtstreekse contacten tussen concurrenten betreffende prijsstellings- en kortingskwesties, alsmede inmenging van brancheorganisaties inhet prijsbeleid van hun leden worden vanuit het oogpunt van het mededin- gingsrecht eveneens als dubieus beschouwd. L 39/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (135) Samengevat leidt een objectieve beoordeling van de con- crete feitelijke gegevens in deze zaak tot de conclusie dat de inbreuk met opzet of althans uit onachtzaamheid is begaan. stemde feitelijke gedragingen in deze procedure een ern- stige inbreuk vormen op de communautaire mededin- gingsregels. 2. De zwaarte van de inbreuk (136) De inbreuken in deze zaak hebben de volgende kenmer- ken. (137) Door de collectieve exclusief-verkeersregeling, gecom- bineerd met een restrictief toelatingsbeleid, werd beoogd de toegang van buitenlandse groothandels tot de Neder- landse markt voor elektrotechnisch installatiemateriaal te bemoeilijken. Daarnaast strekte zij ertoe zowel binnen- landse als buitenlandse leveranciers van elektrotechnisch installatiemateriaal in de keuze van hun afzetkanalen te beperken. Ten slotte kan nog worden gewezen op de ondersteunende rol die de collectieve exclusief-verkeers- regeling speelde bij de horizontale prijsafspraken. (138) Met de prijsafspraken die in het kader van de FEG zijn gemaakt, werd een beperking van de mededinging beoogd via een co(cid:246)rdinatie van het prijsstellingsbeleid op horizontaal niveau. Doel was het creºren dan wel handhaven van een stabiel prijsniveau met een vol- doende ruime marge voor de groothandel. (139) Bovengenoemde inbreuken gebeurden op een markt die door de FEG-leden met een gezamenlijk marktaandeel van 96 % werd beheerst. aanzienlijk heeft (140) De weerslag van de collectieve exclusief-verkeersregeling op de markt is niet precies meetbaar. Het staat in ieder geval vast dat de inbreuk de intrede van CEF op de Nederlandse markt vertraagd en bemoeilijkt. Alhoewel er indicaties zijn dat het prijs- niveau voor elektrotechnische producten op de Neder- landse markt relatief hoog was, dient te worden opge- merkt dat de weerslag van de horizontale prijsafspraken evenmin nauwkeurig vaststelbaar is. In het algemeen ging het de FEG en haar leden niet zozeer erom voor alle elektrotechnische producten uniforme prijzen vast te stellen, alswel om de mate van prijsconcurrentie die bestond, onder controle en binnen de perken te houden, teneinde prijsstabiliteit en de marge van de groothandel niet in gevaar te brengen. (143) De FEG speelde een leidende rol bij de organisatie en controle op de naleving van zowel de collectieve exclu- sief-verkeersregeling als de prijsafspraken. Bij de bereke- ning van de aan de FEG op te leggen geldboete acht de Commissie het om die redenen passend ten aanzien van de van inbreuk 2,5 miljoen EUR vast te stellen. een geldboete van de zwaarte (144) TU is het grootste en machtigste FEG-lid. Gezien haar invloed binnen de FEG en haar te individualiseren rol bij de inbreuken kan zij verantwoordelijk worden gehouden voor haar aandeel in de mededingingsbeperkingen. Bij de berekening van de aan TU op te leggen geldboete acht de Commissie het om die redenen passend ten aan- zien van de zwaarte van de inbreuk een geldboete van 1,25 miljoen EUR vast te stellen. 3. Duur van de inbreuk (145) De FEG en TU ten laste gelegde inbreuk valt, in zover het de collectieve exclusief-verkeersregeling betreft, op, althans vanaf, 11 maart 1986 vast te stellen en duurt in ieder geval tot 25 februari 1994. (146) Ten aanzien van de duur van de FEG en TU ten laste gelegde prijsafspraken kan het volgende worden gesteld. De twee bindende besluiten van de FEG zijn respectieve- lijk gedurende de periodes 1978-1993 en 1984-1993 van kracht geweest. Ten aanzien van het onderlinge overleg betreffende kortingen en prijzen kan worden gesteld dat zij ten minste een aanvang namen op 6 december 1989 en tot ten minste 30 november 1993 zijn toegepast. De toezending van prijsaanbevelingen door de FEG aan haar leden heeft in ieder geval een aan- vang genomen op 21 december 1988 en heeft ten min- ste geduurd tot 24 april 1994. (147) Deze inbreuken hebben derhalve, respectievelijk, 8, 15, 9, 4 en 6 jaar geduurd. Wat het geldboetebeleid van de Commissie betreft, worden de inbreuken in deze zaak als van gemiddelde tot lange duur beschouwd. (141) Wat de geografische reikwijdte van de relevante markt betreft, dient te worden opgemerkt dat deze was beperkt tot Nederland of tot bepaalde regio’s daarbinnen. (148) Het bedrag dat wordt opgelegd om rekening te houden met de zwaarte van de inbreuk dient derhalve te worden verhoogd met 2 miljoen EUR in het geval van de FEG en met 1 miljoen EUR in het geval van TU. (142) Tegen deze achtergrond concludeert de Commissie dat de betrokken overeenkomsten en/of onderling afge- (149) De basisbedragen zijn derhalve 4,5 miljoen EUR voor de FEG en 2,25 miljoen EUR voor TU. 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/23 4. Verzwarende en verzachtende factoren (150) Bij de vaststelling van de boete dient de Commissie reke- ning te houden met verzwarende en verzachtende omstandigheden. Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat dergelijke omstandigheden in de onder- havige zaak niet aanwezig zijn. haar leden te beperken om zelfstandig hun verkoopprijzen vast te stellen. Dit heeft zij gedaan op basis van het bindend besluit vaste prijzen, het bindend besluit inzake publicaties, het ver- spreiden van prijsadviezen aan haar leden betreffende bruto- en nettoprijzen alsmede door het bieden van een forum voor haar leden voor het voeren van discussies betreffende prijzen en kortingen. 5. Procedurele onregelmatigheden Artikel 3 (151) Partijen hebben in hun schriftelijke reacties op de pun- ten van bezwaar en in hun mondelinge reacties tijdens de hoorzitting in de onderhavige zaak de Commissie gewezen op een aantal onregelmatigheden betreffende de procedure. Het betreft met name de duur van de pro- cedure alsmede de reeds in overweging 32 besproken aanwezigheid in het Commissie-dossier van bandopna- mes en transcripties van telefoongesprekken tussen CEF en bepaalde ondernemingen. (152) Ten aanzien van de duur van de procedure dient in dit verband het volgende te worden opgemerkt. Het is vaste rechtspraak van het Hof van Justitie dat de Commissie bij de vaststelling van een beschikking na afloop van de administratieve procedure op het gebied van het mede- dingingsbeleid een redelijke termijn dient te eerbiedi- gen (145). De Commissie erkent dat de duur van de in 1991 aangevangen procedure van de onderhavige zaak aanzienlijk is. De redenen hiervoor zijn divers van aard en deels aan de Commissie zelf, deels aan de partijen toe te schrijven. Voorzover de Commissie op dit punt een verwijt kan worden gemaakt erkent zij haar verant- woordelijkheid hiervoor. (153) Om deze reden verlaagt de Commissie het boetebedrag tot 4,4 miljoen EUR voor FEG en de tot 2,15 miljoen EUR voor TU, TU heeft inbreuk gepleegd op artikel 81, lid 1, van het EG-Ver- drag door aan de in de artikelen 1 en 2 vermelde inbreuken actief deel te nemen. Artikel 4 De FEG dient onverwijld aan de in de artikelen 1 en 2 1. genoemde inbreuken een einde te maken voorzover zij dat niet reeds heeft gedaan. 2. TU dient onverwijld aan de in artikel 3 genoemde inbreu- ken een einde te maken voorzover zij dat niet reeds heeft gedaan. Artikel 5 1. Aan de FEG wordt wegens de in de artikelen 1 en 2 vast- gestelde inbreuken een geldboete opgelegd van 4,4 miljoen EUR. Aan TU wordt wegens de in artikel 3 vastgestelde inbreu- 2. ken een geldboete opgelegd van 2,15 miljoen EUR. HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Artikel 1 Artikel 6 De FEG heeft inbreuk gepleegd op artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag door op basis van een overeenkomst met de NAVEG, alsmede op basis van onderling afgestemde feitelijke gedragingen met leveranciers die niet in de NAVEG vertegen- woordigd zijn, een collectieve exclusief-verkeersregeling aan te gaan die erop gericht is leveringen aan niet-FEG-leden te ver- hinderen. Artikel 2 De in artikel 5 bedoelde geldboetes moeten binnen drie maan- den na de datum van kennisgeving van deze beschikking in euro op de volgende bankrekening worden gestort: 310-0933000-43 ten name van: Europese Commissie Bank Brussel Lambert Europees Agentschap Rondpunt Schuman 5 B-1040 Brussel. De FEG heeft inbreuk gepleegd op artikel 81, lid 1, van het Verdrag door rechtstreeks en onrechtstreeks de vrijheid van Na het verstrijken van deze betalingstermijn is van rechtswege rente verschuldigd tegen de door de Europese Centrale Bank L 39/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 toegepaste reporente op de eerste werkdag van de maand waarin deze beschikking is gegeven, vermeerderd met 3,5 per- centpunten, ofwel 6 %. 2. De Technische Unie BV Bovenkerkerweg 10-12 1185 XE Amstelveen Nederland. Artikel 7 Deze beschikking vormt een executoriale titel overeenkomstig artikel 256 van het EG-Verdrag. Deze beschikking is gericht tot: 1. De Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothan- del op Elektrotechnisch Gebied (FEG) Reitseplein 1 5037 AA Tilburg Nederland Gedaan te Brussel, 26 oktober 1999. Voor de Commissie Mario MONTI Lid van de Commissie VOETNOTEN (1) (2) (3) PB 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62. PB L 148 van 15. 6. 1999, blz. 5. PB 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63. Verordening met ingang van 1 februari 1999 vervangen door Verordening (EG) nr. 2842/98 (PB L 354 van 30. 12. 1998, blz. 18). (4) Artikel 2, lid 1 en lid 3, onder f) en g), van de FEG(cid:150)statuten (dos- sier, blz. 2639-2640). (5) Artikel 3 van de FEG-statuten in samenhang met artikel 2, lid 2, onder e) en f), van het FEG-huishoudelijk reglement. In de alge- mene vergadering van de FEG van 25 mei 1989 werd het bestaande omzetvereiste van 3,2 miljoen NLG (1,44 miljoen EUR) verhoogd tot 5 miljoen NLG (2,26 miljoen EUR) (dossier, blz. 532). (6) Op 23 juni 1994 besloot de algemene vergadering van de FEG, klaarblijkelijk ingevolge het verzoek om inlichtingen van de Com- missie aan Instalnet BV van 10 juni 1994 (zaak IV/35. 011), om ook de elders in de Gemeenschap behaalde omzet in beschou- wing te nemen (zie verslag algemene vergadering van 23 juni 1994 (dossier blz. I-1678) en de brief van de FEG aan CEF van 23 juni 1994) (dossier, blz. 1955). (7) (8) (9) FEG-kengetallen 1994 (dossier, blz. 2622). Jaarverslag FEG 1993 (dossier, blz. 2588-2608). FEG-nota van 3 mei 1991 (dossier, blz. I-5361-5362). (10) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 10 (dossier, blz. F-23-203). (11) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 10-11 (dossier, blz. F-22-202/203). De FEG onderscheidt de productgroepen licht, kabel, installatie- en schakelmateriaal, verdeelinrichtingen, industrieel schakelmate- riaal, goot- en draagsystemen, overig installatiemateriaal alsmede een restgroep. (12) Vgl. het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 11 (dossier, blz. F-22-203) waar gesteld wordt dat de groothandel in de eerste plaats concurrentie ondervindt van collega-groothandels. Als overige concurrenten worden onder andere vermeld: installatiebedrijven met handels- activiteiten, doe-het-zelfwinkels, bouwmarkten en rechtstreeks leverende fabrikanten. (13) Zie een artikel in het blad (cid:132)Installatie journaal(cid:148) van oktober 1994 (dossier, blz. I-4634) alsmede een interview met de secretaris van de FEG van 7 februari 1989 (dossier, blz. I-2144). (14) Zie Beschikking 97/277/EG van de Commissie, Kesko/Tuko (PB L 110 van 26. 4. 1997, blz. 53). (15) Zie de richtlijnen van juli 1997 betreffende toepassing van Richt- lijn 73/23/EEG van de Raad, welke laatste is bekendgemaakt in PB L 77 van 26. 3. 1973, blz. 29. (16) Antwoord van de FEG van 21 oktober 1991 op een verzoek om inlichtingen van de Commissie van 16 september 1990 (dossier, blz. 808). (17) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 11 (dossier, blz. F-32-204). (18) Alleen Nederlandse natuurlijke of rechtspersonen kunnen lid wor- den (artikel 3, respectievelijk artikel 5, lid 1, van de NAVEG-statu- ten). De NAVEG heeft verschillende productgroepen opgericht, zoals de productgroep Draad & Kabel, Licht, Schakelmateriaal en Overig installatiemateriaal. Slechts de productgroep Licht is blijk- baar momenteel nog actief (dossier, blz. 28). (19) Antwoord van de NAVEG van 28 augustus 1991 op een verzoek om inlichtingen van de Commissie (dossier, blz. 517). (20) NAVEG-omzetstatistiek (dossier, blz. I-2767). Deze berekening van de omzet is gebaseerd op de gegevens van slechts 15 van de 30 NAVEG-leden. De overige leden hebben blijkens het begelei- dend schrijven bij de omzetstatistiek geen gegevens ter beschik- king gesteld. De feitelijke omzet van de NAVEG-leden ligt der- halve naar alle waarschijnlijkheid aanzienlijk hoger dan het ver- melde bedrag. (21) Antwoord van de FEG van 13 augustus 1991 op verzoeken om inlichtingen van de Commissie van 27 juni en 25 juli 1991 (dos- sier, blz. 376). (22) Zie het antwoord van de NAVEG van 28 augustus 1991 op ver- zoeken om inlichtingen van de Commissie van 27 juni en 25 juli 1991 (dossier, blz. 519) alsmede het verslag van het gesprek tus- sen het FEG-bestuur en de NAVEG van 28 februari 1989, waaruit blijkt dat de NAVEG uitsluitend leden toelaat die via de groothan- del distribueren (dossier, blz. 1411). (23) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 17 (dossier, blz. F-22(cid:150)209). Het marktaandeel dat op basis van de omzet van 185,5 miljoen NLG door de NAVEG wordt verkregen, ligt lager en bedraagt – 5 %. Uit voetnoot 25 blijkt evenwel dat dit cijfer op onvolledige gegevens berust. FEG’s op 10 % uitkomende schatting van het marktaandeel van de NAVEG-leden is derhalve niet onrealistisch. (24) Antwoord van de FEG van 13 augustus 1991 op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie van 27 juni en 25 juli 1991 (dossier, blz. 377), het (cid:132)strategisch plan FEG(cid:148) van februari 1993 (dossier, blz. I-1965-2000), het rapport (cid:132)strategisch kader(cid:148), onge- dateerd, van Bernard (dossier, blz. I-5278-5282) en het kernrap- port (cid:132)elektrotechnisch installatiemateriaal(cid:148) van 4 juni 1991 (dos- sier, blz. I-3480 en I-3522). Volgens een artikel in (cid:132)Elan(cid:148) van november 1991 vertegenwoordigt de FEG ongeveer 60 van de 70 grossiers in Nederland (dossier, blz. 981-982). in elektrotechnisch installatiemateriaal 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/25 (25) Vgl. het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 10 (dossier, blz. F-22. 202). (26) Zie de brief van de raadsman van CEF van 16 februari 1996 (dos- sier, blz. 2263). (27) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 10 (dossier, blz. F-22. 202). (28) Antwoorden van verscheidene fabrikanten van elektrotechnische installatiematerialen op verzoeken om inlichtingen van de Com- missie van 15 oktober 1991 (dossier, blz. 890 e. v. ) en van 27 april 1993 (dossier, blz. 1614 e. v. ). (29) Antwoord van Draka Kabel van 15 juni 1993 op het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 27 april 1993 (dossier, blz. 1614. 107). (30) Brieven van Van Geel aan CEF van 1 mei 1990 (dossier, blz. 53) en 28 maart 1991 (dossier, blz. 205) en de antwoorden van Van Geel van 1 november 1991 (dossier, blz. 915) en 23 juli 1993 (dossier, blz. 1614. 301) op verzoeken om inlichtingen van de Commissie van, respectievelijk, 15 oktober 1991 en 27 april 1993. (31) Brief van Merlin Gerin van 8 september 1988 aan TU en brieven van TU aan Merlin Gerin van 21 september 1988 (dossier, blz. I-5162) en 10 december 1990 (dossier, blz. I-5164-I-5165), als- mede brief van Merlin Gerin van 2 mei 1990 aan CEF (dossier, blz. 60-61). (32) Vertrouwelijk marketingplan Peha-installatiemateriaal van maart 1992 (dossier, blz. I-6094). (33) Dossier, blz. 2669. (34) Zie het rapport (cid:132)Cijfers en Trends(cid:148) van de Rabobank van 1 juli 1992 (bijlage antwoord Draka Polva van 15 juni 1993 op het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 27 april 1993 (dossier, blz. 1614. 98). (35) Rapport Draka Polva van 9 juli 1993 (dossier, blz. I-6342), en het rapport van de Rabobank genoemd in voetnoot 34. (36) Dossier, blz. 741. (37) De verificaties werden bij de FEG en de FEG-leden TU en Bernard, bij de NAVEG en de NAVEG-leden Hofte en Hemmink en bij fabrikant Draka Polva uitgevoerd (dossier, blz. I-6481). (38) FEG-nota 10219/A ten behoeve van de FEG-bestuursvergadering van 25 juni 1991 (dossier, blz. I-229). (39) Brieven van de FEG van 15 augustus 1990 (dossier, blz. 39) en 24 september 1990 (dossier, blz. I-227). (40) Zie dossier, blz. F-29-313. (41) Brief van CEF van 5 april 1995 (dossier, blz. 2146). (42) Memorandum van het ministerie van Economische Zaken van 23 februari 1959 betreffende het (cid:132)onderzoek naar het voormalig Agenten-Grossiers-Contract in de elektrotechnische branche(cid:148) (dos- sier, blz. F-27/259). (43) Zie voetnoot 42. (44) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 29 (dossier, blz. F-22. 220) alsmede het schriftelijk antwoord van TU, blz. 28 (dossier, blz. F-23. 221). (45) Zie het antwoord van de FEG van 13 augustus 1991 op de ver- zoeken om inlichtingen van 27 juni en 25 juli 1991 (dossier, blz. 378). Zie voorts het strategisch plan FEG-1993 (dossier, blz. I-1965). (52) Dossier, blz. I-2652. (53) Zie bijvoorbeeld het verslag van de vergadering tussen de FEG en de NAVEG van 28 februari 1989 (dossier, blz. 1379a), het verslag van de bespreking tussen de FEG en de NAVEG van 25 oktober 1991 (dossier, blz. 1379b), een brief van de FEG aan de NAVEG van 18 november 1991 (dossier, blz. 2672), en de brief van de NAVEG aan haar leden van 19 juni 1992 (dossier, blz. 5790). Zie m. b. t. het FEG-lidmaatschap van CEF bijvoorbeeld een brief van de FEG van 5 oktober 1989 aan de NAVEG (dossier, blz. 919), de notulen van de interne TU-vergadering van 18 oktober 1989 (dossier, blz. I-3942). (54) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 21 (dossier, blz. F-23/214). (55) Dossier, blz. I-2696. (56) Dossier, blz. 1379a en 1412. (57) Brief van Hateha aan CEF van 24 mei 1989 (dossier, blz. 63). (58) Brieven van van Hateha van 24 mei 1989 (dossier, blz. 63) en 12 maart 1981 (dossier, blz. I-87). (59) Verslag van een interne Hemmink-vergadering van 25 februari 1994 (dossier, blz. I-6250). (60) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 20 (dossier, blz. F-22. 212). (61) Dossier, blz. I-5727. (62) Dossier, blz. I-4936. (63) Dossier, blz. I-5172. (64) Dossier. blz. I-4933. (65) Dossier, blz. I-4940. (66) Zie de tabel in overweging 6 waaruit blijkt dat veel FEG-leden een deel van hun omzet uit de verkoop van consumentenelektro- nica behalen. (67) Brief van 29 augustus 1989 (dossier, blz. I-946). (68) Dossier, blz. 1614. 17. (69) Zie het schriftelijk antwoord van Bernard op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 25 (dossier, blz. F-23/116). (70) Dossier, blz. I-5134. (71) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 19 (dossier, blz. F-23/212). (72) Verslag van een vergadering van TU van 13 maart 1991 (dossier, blz. I-4952). (73) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 26 (dossier, blz. F-23/219). (74) Dossier, blz. I-5357. (75) Dossier, blz. I-5358. (76) Dossier, blz. I-5359. (77) Dossier, blz. I-5357-5360. (78) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 25 (dossier, blz. F-23/218). (79) Te weten: Alcoo BV, Bernard BV, Bolderheij BV, Brinkman & Ger- meraad BV, Conelgro BV, Cammaert BV, Van Egmond BV, Ehrbecker, Elauma BV, Eltema BV, Electro Metaal BV, Elgro BV, Den Hollander BV, Kasdorp, Oscar Keip BV, De Koning, Polimex, Rolff BV, Schiefelbusch, Schotman Elektro, Schuurman BV, Smelt BV, TU, Vibo, Waagmeester BV en Wolff (dossier, blz. I-287-289). (80) Zie bijlage 4 bij de brief van de raadsman van de FEG van 15 (46) Zie voetnoot 42, dossier, blz. F-27/265. maart 1996 (dossier, blz. 2626). (47) Dossier, blz. I-2647. (48) Dossier, blz. 1377, respectievelijk blz. 1412. (49) Dossier, blz. 2660. (50) Dossier, blz. I-5727. (51) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 23 (dossier, blz. F-23/216). (81) Zie de antwoorden van Kasdorp van 26 augustus 1991 (dossier blz. 504), Bernard van 27 augustus 1991 (dossier, blz. 511) en TU van 28 augustus 1991 (dossier, blz. 525) op het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 25 juli 1991. (82) Dossier, blz. 1614. 316. (83) Dossier, blz. I-1805. (84) Dossier, blz. I-229. L 39/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 (85) Zie bijlage 4 bij de brief van de raadsman van de FEG van 15 maart 1996 (dossier, blz. 2625). (86) Zie bijlage 5 bij de brief van de raadsman van de FEG van 15 maart 1996 (dossier, blz. 2628). (87) Zie bijvoorbeeld de verslagen van de FEG-NAVEG-vergaderingen van 28 februari 1989 (dossier, blz. 1379a), alsmede het verslag van 24 april 1989 (dossier, blz. I-2647) en dat van 28 april 1986 (dossier, blz. I-2660). (88) Zie de verslagen van TU-vergaderingen van 13 december 1989 (dossier, blz. I-4940) en 13 maart 1991 met betrekking tot ABB (dossier, blz. I-4952), alsmede het TU-verslag van 2 juli 1991 met betrekking tot Holec (dossier, blz. I-5134) en de brief van TU van 16 juli 1990 gericht aan Draka Polva (dossier, blz. I-5172). (89) Zie de brief van de FEG van 4 december 1991 aan Smoka (dos- sier, blz. I-2063). (90) Dossier, blz. 2668. (91) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 33 (dossier blz. F-22-224). (92) Zie het antwoord van de FEG van 15 maart 1996 op het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 16 februari 1996 (dossier, blz. 2487). (93) Dossier, blz. 2667. (94) Zie bijvoorbeeld het (cid:132)schandblaadje van Schotman(cid:148). Cegro (be- staande uit de FEG-leden Brinkman & Germeraad, Elgro, Keip, Rolff, Schiefelbusch en Wolff) wijst de FEG in een brief van 16 december 1991 op het schandblaadje en verzoekt de FEG de te benaderen (dossier, blz. betreffende groothandel hierover I-2038), hetgeen de FEG doet bij brief van 3 januari 1992 (dos- sier, blz. I-2037). Cegro informeert vervolgens bij brief van 3 februari 1992 naar de reactie die de FEG op haar brief aan Schot- man van 3 januari heeft gekregen (dossier , blz. I-2041). Daarbij gaat Cegro tevens in op de vraag van de FEG hoe de FEG op de (cid:132)stunt(cid:148)- en (cid:132)lok(cid:148)-prijzen zou moeten reageren. In dit verband merkt Cegro op: (cid:132)U zou graag willen weten wat concreet bespro- ken dient te worden in een bestuursvergadering. Als u daarbij denkt aan het bindend besluit wat jaren geleden is gemaakt ten aanzien van het verspreiden van (cid:132)schandblaadjes(cid:148) lijkt me het ant- woord eenvoudig : Het bespreken van maatregelen welke geno- men kunnen worden om het toch weer voorkomend uitgeven hiervan tegen te houden. Een (cid:132)opfrissertje(cid:148) lijkt hier op zijn plaats. (cid:148). Daaropvolgend zendt de FEG op 10 februari 1992 een herinneringsschrijven naar Schotman (dossier, blz. 2040). (95) Dossier, blz. I-800-808. (96) Dossier, blz. I-437. (97) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 33 (dossier, blz. F-23/226). (98) Dossier, blz. I-3304. (99) Dossier, blz. 563. De FEG bestrijdt evenwel dat de genoemde spelregels ooit tot stand zijn gekomen, zie het schriftelijk ant- woord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 35 (dossier, blz. F-22-226). (100) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 34 (dossier, blz. F-23-227). (101) Dossier, blz. I-1954. (102) Dossier, blz. I-5427. (103) Dossier, blz. 632. (104) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 34 (dossier, blz. F 23-227). (105) Zie de brieven van de FEG van 18 juni 1990 (dossier, blz. I-729), 12 december 1990 (dossier, blz. I-541) en 29 april 1994 (dossier, blz. I-1881). (106) Dossier, blz. I-2089. In een brief van 28 februari 1990 adviseert de FEG haar leden de door hen te berekenen nettoprijzen van plastic buis te wijzigen naar aanleiding van een door de leveran- ciers ge(cid:239)ntroduceerde prijsverlaging. Indien de FEG-leden netto- condities hebben afgegeven wordt hen geadviseerd deze met 3 % te verlagen (dossier, blz. I-2113). Na de verzending van het prijs- advies wordt vervolgens door de FEG gecontroleerd of dit ook wordt opgevolgd. In dit verband wordt verwezen naar het verslag van de op 22 maart 1990 gehouden regionale FEG-vergadering waar, naar aanleiding van het FEG-prijsadvies van 28 februari 1990, door de de voorzitter wordt gevraagd hoe het met de opvolging van het FEG-prijsadvies door de leden is gesteld. In de vergadering wordt vastgesteld dat de leden zich in de praktijk aan de geadviseerde brutoprijzen houden. De nettoprijsadviezen wor- den evenwel niet in alle gevallen nageleefd (dossier, blz. I-689). (107) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 29 (dossier, blz. F-23-222). (108) Zie de brieven van de FEG aan haar leden van 18 juni 1990 (dos- sier, blz. I-729), 12 december 1990 (dossier, blz. I-541) en 29 april 1994 (dossier, blz. I-1881). (109) Dossier, blz. I-1813. (110) Zie de brief van de raadsman van CEF van 20 juli 1993 (dossier, blz. 1712). (111) Zie de prijslijsten van TU, Bernard en Wolff van juli 1990 (dos- sier, blz. 881 en 1712). (112) Zie het verslag van de hoorzitting, blz. 153 (dossier, blz. F-29-432). (113) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 35 (dossier, blz. F-23-228). (114) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 31 (dossier, blz. F-23-224). (115) Zie voetnoot 114. (116) Dossier, blz. I-4897. (117) Zie het schriftelijk antwoord van de FEG op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 34 (dossier, blz. F-22(cid:150)225). (118) Zie de NAVEG-statuten zoals van kracht op 10 juli 1990 (dossier, blz. 28). (119) Arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen van 27 januari 1987 in zaak 45/85, Verband der Sachversicherer tegen Commissie, Jurisprudentie 1987, blz. 405, punten 29-33. (120) Vgl. het Eerste verslag over het mededingingsbeleid van de Com- missie, over 1971, blz. 38-39, paragraaf 19, het Derde verslag over het mededingingsbeleid van de Commissie, over 1973, blz. 50-51, paragraaf 53, Beschikking 72/390/EEG van de Commissie, Centrale verwarming (PB L 264 van 23. 11. 1972, blz. 22), Beschikking 78/59/EEG van de Commissie, Centraal Bureau voor de Rijwielhandel (PB L 20 van 25. 1. 1978, blz. 18), overweging 21, en Beschikking 82/123/EEG van de Commissie, VBBB/VBVB (PB L 54 van 25. 2. 1982, blz. 36), de overwegingen 39 tot met 40. (121) Zie overweging 62. (122) Zie overweging 26. (123) Zie het antwoord van de FEG van 13 augustus 1991 op verzoe- ken om inlichtingen van de Commissie van 27 juni en 25 juli 1991 (dossier, blz. 379). (124) Zie de winst- en verliesrekening van 1990/1991 en 1986/1987 van de FEG-leden Vilters en Slabbers (dossier, blz. 1003-1005). (125) Verslag van de FEG-bestuursvergadering van 29 juni 1993 (dos- sier, blz. I-1628). (126) Illustratief in dit verband is de discussie over het lidmaatschap van Van de Meerakker, die blijkbaar voldeed aan alle lidmaat- schapscriteria, maar niettemin als lid werd geweigerd. Zie de ver- slagen van de FEG-bestuursvergaderingen van 27 september 1994 en 15 november 1994 (dossier, blz. I-1412 en I-1405). 14. 2. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 39/27 (127) Zie bijvoorbeeld het verslag van de FEG-bestuursvergadering van 25 juni 1990, inzake FrigØ. Verhelderend zijn ook de notulen van de FEG-bestuursvergadering van 29 juni 1993 (dossier, blz. 1003-1005), volgens welke de voorzitter van de FEG op de vraag wat het probleem zou zijn geweest als iedereen was geaccepteerd die het lidmaatschap aanvroeg, antwoordt: (cid:132)dat dan een aantal leden zeer ontstemd zou zijn geweest(cid:148). (128) Zie overweging 4. (129) Zie overweging 8. (130) Zie overweging 80. (131) Zie overweging 76. (132) Zie overweging 62. (133) Vgl. het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeen- schappen van 11 juli 1989 in zaak 246/86, Belasco tegen Com- missie, Jurisprudentie 1989, blz. 2181, punt 15. (134) Zie het schriftelijk antwoord van TU op de mededeling van de punten van bezwaar, blz. 29 (dossier, blz. F-23/222). (135) Vgl. Beschikking 82/367/EEG van de Commissie, Hasselblad (PB L 161 van 12. 6. 1982, blz. 18), overwegingen 39, 65 en 66. (136) Vgl. het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeen- schappen van 16 december 1975 in de gevoegde zaken 40 tot 48, 50, 54 tot 56, 111, 113 en 114/73, Suiker Unie tegen Com- missie, , punten 172-174, en Beschikking 86/398/EEG van de Commissie, Polypropyleen (PB L 230 van 18. 8. 1986, blz. 1), overweging 87. Jurisprudentie 1975, blz. 1663, (137) Beschikking 86/398/EEG, ziet voetnoot 136, met name over- weging 90 van de beschikking. (138) Dossier, blz. I-4649. Zie voorts het artikel (cid:132)Internationalisering raakt vooral producent en grossier(cid:148) uit het tijdschrift (cid:132)Installatie Journaal(cid:148) van oktober 1994 waar gesteld wordt dat Nederlandse installateurs in de grensstreek hun goederen bij de Duitse groot- handel kopen wegens de lagere prijzen (dossier, blz. 4634). (139) Zie het verslag van de werkzaamheden van de FEG-productcom- missie (cid:132)Licht(cid:148) van 30 mei 1988 (dossier, blz. 2046). (140) Bijlage bij de brief van CEF aan de Commissie van 7 oktober 1995 (dossier, blz. 2173). (141) Zie bijvoorbeeld de arresten van het Hof van Justitie van de Euro- pese Gemeenschappen van 14 juli 1972 in zaak 48/69, ICI tegen Commissie, Jurisprudentie 1972, blz. 619, punten 115 en 116, van 30 januari 1985 in zaak 123/83, BNIC tegen Clair, Jurispru- dentie 1985, blz. 391, punt 29, van 3 juli 1985 in zaak 243/83, Binon tegen Agence et Messageries de la presse, Jurisprudentie 1985, blz. 2015, punt 44, , alsmede het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 22 oktober 1997 in de gevoegde zaken T-213/95 en T-18/96, SCK en FNK tegen Commissie, Jurispru- dentie 1997, blz. II-1739, punten 158-164. (142) Zie Eerste verslag over het mededingingsbeleid van de Commissie over 1971, blz. 39, paragraaf 20; Beschikking 78/59/EEG van de Commissie, Centraal Bureau voor de Rijwielhandel (PB L 20 van 25. 1. 1978, blz. 18), overweging 30. (143) Zie overweging 38. (144) Vgl. de arresten van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen van 1 februari 1978 in zaak 19/77, Miller tegen Commissie, Jurisprudentie 1978, blz. 131, punt 18, en van 8 februari 1990 in zaak C-279/87, Tipp-Ex tegen Commissie, Jurisprudentie 1990, blz. I-261, alsmede de arresten van het Gerecht van eerste aanleg van 12 januari 1993 in zaak T-29/92, SPO tegen Commissie, Jurisprudentie 1995, blz. II-289, blz. 402, punten 356, 357 en 358, en van 2 juli 1992 in zaak T-61/89, Jurisprudentie Dansk Pelsdyravlerforening 1992, blz. II-1931, blz. 1991-1992, punt 157. tegen Commissie, (145) Zie het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 22 oktober 1997 in de gevoegde zaken T-213/98 en T-18/96, SCK en FNK tegen Commissie, Jurisprudentie 1997, blz. II-1739, punt 56, als- mede het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen van 17 december 1998 in zaak C-185/95 P, Baustahlgewebe Jurisprudentie 1998, blz. I-8417. tegen Commissie, L 39/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 14. 2. 2000 De belangrijkste leveranciers voor de diverse (sub)productgroepen van elektrotechnisch installatiemateriaal op de groot- handelsmarkt zijn (1): BIJLAGE Draad en kabel DonnØ Draad (onder Draka Holding), Draka Kabel, CDC (Alcatel-groep), Etim (Alcatel-groep), NFK Kabel, Twentsche Kabelfabriek/Eldra (dochter) PVC-buis Dijka, Draka Polva en Wavin Installatiemateriaal: (cid:151) kabeldraagsystemen Van Geel Systems, Stago en Tehalit, Kempenland (dochter van Van Geel) (cid:151) kabelinstallatiemateriaal Geisel, Haf, Pflitsch en Wiska (cid:151) installatiedozen (cid:151) schakelmateriaal Attema en Haf Busch Jaeger, Gira, Jung, Niko en Peha Verdelingen (kasteninstallatie) Attema, Haf, Hager, Holec en Odink & Koenderink (O&K) Technisch materiaal: (cid:151) motorbeveiligingsschakelaars ABB, Kl(cid:246)ckner Moeller en TelemØcanique (cid:151) schakelautomaten ABB, Merlin Gerin en Vynckier (cid:151) PLC’s AEG/Modicon, Allen Bradey, Mitsubishi, Omron en Siemens (cid:151) industrieel stopcontactenmateriaal Balz en Mennekes (cid:151) magneetschakelmateriaal ABB, Kl(cid:246)ckner Moeller en TelemØcanique (cid:151) verdeelkasten kunststof Holec, O&K en Weber Licht: (cid:151) armaturen (cid:151) lichtbronnen Etap, Industria, Lumiance, Osram en Philips Osram, Philips, Pope en Sylvania (cid:151) noodverlichting Blessing, Famostar, Kagenaar en Van Lien. Overige: (cid:151) ventilators Itho (1) De gegevens zijn gebaseerd op het vertrouwelijke rapport (cid:132)Marktverkenning elektrotechnisch installatiemateriaal(cid:148) van 17 augustus 1994 van TU (dossier, blz. I-4655-4656) alsmede op antwoorden van diverse fabrikanten/toeleveranciers op verzoeken om inlichtin- gen van 15 oktober 1991 en 27 april 1993