title: 2000/276/EG: Beschikking van de Commissie van 22 september 1999 waarbij een concentratie met de gemeenschappelijke markt en de EER-Overeenkomst onverenigbaar wordt verklaard (Zaak nr. IV/M.1524 - Airtours/First Choice) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 3022) (Voor de EER relevante tekst) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

eurovoc_concepts:
United Kingdom
application of EU law
dominant position
economic concentration
merger control
travel agency

text: 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/1 II (Besluiten waarvan de publicatie niet voorwaarde is voor de toepassing) COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 22 september 1999 waarbij een concentratie met de gemeenschappelijke markt en de EER-Overeenkomst onverenigbaar wordt verklaard (Zaak nr. IV/M. 1524 (cid:151) Airtours/First Choice) (Kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 3022) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (2000/276/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Overwegende hetgeen volgt: Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeen- schap, Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economi- sche Ruimte, inzonderheid op artikel 57, lid 2, onder a), Gelet op Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97 (2), inzonderheid op artikel 8, lid 3, Gelet op de beschikking van de Commissie van 3 juni 1999 om de procedure in deze zaak in te leiden, Na de betrokken ondernemingen in de gelegenheid te hebben gesteld hun standpunt inzake de bezwaren van de Commissie kenbaar te maken, Gezien het advies van het AdviescomitØ voor concentraties (3), (1) PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1. Verordening gerectificeerd in PB L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13. (2) PB L 180 van 9. 7. 1997, blz. 1. (3) PB C 105 van 13. 4. 2000. Op 29 april 1999 werd bij de Commissie overeenkomstig arti- kel 4, van Verordening (EEG) nr. 4064/89, hierna (cid:132)de concen- tratieverordening(cid:148) genoemd, een voorgenomen concentratie aangemeld in het kader waarvan Airtours plc, hierna (cid:132)Airtours(cid:148) genoemd, door een openbaar overnamebod de volledige zeg- genschap zou krijgen over First Choice plc, hierna (cid:132)First Choice(cid:148) genoemd, in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening. Op 3 juni 1999 besliste de Commissie overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder c), van de concentratieverordening de procedure in te leiden. I. DE PARTIJEN EN DE OPERATIE (1) Airtours is een Britse onderneming die werkzaam is op het gebied van georganiseerde reizen, reisbureaus, char- termaatschappijen, hotels en cruiseschepen in 17 landen van Europa (onder meer in het Verenigd Koninkrijk en Ierland) en Noord-Amerika. First Choice is een Britse onderneming die werkzaam is op het gebied van georga- niseerde reizen, reisbureaus, chartermaatschappijen, de bemiddeling voor zitplaatsen en autoverhuur, hoofd- zakelijk in het Verenigd Koninkrijk en Ierland en met L 93/2 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 een aantal activiteiten in Canada. Airtours is voor- nemens door een openbaar overnamebod de zeggen- schap over First Choice te verwerven. II. DE CONCENTRATIE (2) Airtours is voornemens het volledige vermogen van First Choice te verwerven. Derhalve vormt de aangemelde transactie een concentratie in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van de concentratieverordening. III. COMMUNAUTAIRE DIMENSIE (3) De gezamenlijke wereldwijde omzet van de betrokken ondernemingen bedraagt meer dan 5 miljard EUR ([(cid:133)]* EUR voor Airtours en [(cid:133)]* EUR voor First Choice). Elk van de ondernemingen behaalt in de Gemeenschap een omzet van meer dan 250 miljoen EUR ([(cid:133)]* voor Air- tours en [(cid:133)]* EUR voor First Choice), en zij behalen niet meer dan tweederde van hun totale omzet binnen de Gemeenschap in eenzelfde lidstaat. De aangemelde transactie heeft derhalve een communautaire dimensie. IV. RELEVANTE MARKTEN A. Relevante productmarkten (4) De activiteiten van de partijen overlappen elkaar voor- namelijk op het gebied van de diensten betreffende vakantiereizen aan klanten in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Zij bieden pakketreizen en bepaalde andere vakantieproducten aan maar zijn beide ook verticaal ge(cid:239)ntegreerd in stroomopwaartse activiteiten (luchtvaart- maatschappijen) en stroomafwaartse activiteiten (reis- bureaus). In vroegere beschikkingen over zaken in deze sector (4) onderscheidde de Commissie een aantal ver- schillende productmarkten, die hier worden gebruikt als uitgangspunt voor de omschrijving van de relevante markten. Productie: de organisatie van reizen (5) Beide partijen zijn touroperators. Touroperators bieden voornamelijk (cid:132)pakketreizen(cid:148) aan, die de accommodatie en eventuele andere diensten naar een bepaalde (meestal buitenlandse) bestemming, en een heen- en terugreis (meetal per vliegtuig) omvatten. (6) De Commissie was in vroegere zaken (5), van oordeel dat de markt voor pakketreizen verschillend is van de markt voor de vakantiereizen waarbij de consument de verschillende elementen apart koopt. Volgens Air- tours (6) en anderen vervaagt het onderscheid tussen de beide productsoorten omdat de consumenten meer ver- trouwd raken met vakanties in het buitenland en dus meer bereid zijn hun eigen regelingen te treffen, alsook door de toetreding (ten gevolge van de liberalisering) van goedkope luchtvaartmaatschappijen tot de Europese individueel markt. Zij zijn derhalve van mening dat georganiseerde vakantiereizen concurrentiedruk uitoefe- nen op pakketreizen. De Commissie kan dit standpunt niet aanvaarden. (7) De totale prijs van een individueel georganiseerde vakan- tie kan een bovengrens vormen voor de prijs die voor een soortgelijke pakketreis kan worden aangerekend. Dit betekent echter niet dat de druk voldoende zal zijn om te verhinderen dat de prijzen voor pakketreizen boven de vrijemarktprijs zouden uitkomen. Zelfs indien de consumenten doorgaans zelf kunnen zorgen voor de onderdelen van een pakketreis zoals de accommodatie en de reis, blijven een aantal belangrijke verschillen bestaan. Het kan bijvoorbeeld moeilijk zijn voor de con- sumenten om een rechtstreekse vergelijking te maken tussen de prijs van een pakketreis en die van een reis waarvan de elementen afzonderlijk werden gekocht (bij- voorbeeld wat het vervoer van en naar de luchthavens betreft). Voorts zal er waarschijnlijk sprake zijn van bij- komende zoek- en transactiekosten (telefonische oproe- pen, faxen/brieven naar het hotel en de luchtvaartmaat- schappij, het huren van een wagen, transfers, enz. ) en risico’s (bijvoorbeeld het nemen van rechterlijke maat- regelen tegen een hoteleigenaar in het buitenland) bij het kopen van de afzonderlijke elementen, wat niet het geval is bij de aankoop van een pakketreis, die in ØØn keer gebeurt. De Commissie meent derhalve niet dat een relatief kleine prijsstijging van de pakketreizen er vol- doende consumenten toe zou aanzetten deze te vervan- individuele vakantiereizen om te kunnen gen door besluiten dat individuele vakantiereizen in deze zaak deel uitmaken van de relevante productmarkt (7). (8) Bepaalde pakketten (bijvoorbeeld busreizen) omvatten het vervoer over de weg. Andere pakketten vanuit het Verenigd Koninkrijk omvatten alleen de overtocht van het Kanaal (of via de tunnel) en logies, waarbij de klan- ten hun eigen auto gebruiken. Bijna 90 % van alle pak- ketreizen vanuit het Verenigd Koninkrijk gebeuren ech- ter per vliegtuig (8). Derhalve wordt geen onderscheid gemaakt tussen de productmarkten volgens de gebruikte transportmethode. (9) Airtours en First Choice zijn slechts minimaal aanwezig op de Britse markt van de binnenlandse vakanties. De Commissie is echter, evenals de Britse Monopolies and * Sommige gedeelten van deze tekst zijn bewerkt om ervoor te zor- gen dat geen vertrouwelijke informatie wordt prijsgegeven; deze gedeelten zijn door vierkante haakjes omsloten en zijn aangeduid met een asterisk. (4) Bijvoorbeeld de beschikking van de Commissie in zaak nr. IV/M. 1502 (cid:151) Kuoni/First Choice (PB C 139 van 19. 5. 1999, blz. 3), en de beschikking van de Commissie in zaak nr. IV/M. 1341 (cid:151) Westdeutsche Landesbank/Carlson/Thomas Cook (PB C 102 van 13. 4. 1999, blz 9). (5) De zaak Kuoni/First Choice, genoemd in voetnoot 4. (6) Antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar van de Commissie (MPB), punten 2. 20-2. 31. (7) De Britse Monopolies and Mergers Commission (MMC) nam in haar onderzoek van de sector (cid:132)Foreign Package Holidays(cid:148) om vergelijk- bare redenen hetzelfde standpunt in, Cmnd 3813, december 1997, blz. 12, punt 2. 21 (het verslag over 1997). (8) Aanmelding, blz. 19 en 23-25. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/3 Mergers Commission (MMC) in haar verslag over 1997 (9), van mening dat de prijzen van binnenlandse vakanties in het Verenigd Koninkrijk en Ierland geen druk uitoefenen op de prijzen van buitenlandse pakket- reizen, gezien de voorkeuren van de consumenten wat klimaat, cultuur, prijsniveau en andere factoren betreft. Derhalve worden binnenlandse vakanties niet be- schouwd als een deel van de relevante markt in het kader van deze zaak. (10) Binnen de markt van de buitenlandse pakketreizen per vliegtuig kan nog een verdergaand onderscheid worden gemaakt volgens het type vakantie, bijvoorbeeld strand- skivakanties, korte stadsreizen, of volgens vakanties, bestemming (per land of nog enger afgebakend). (11) Airtours meent dat er voldoende substitueerbaarheid bestaat tussen deze verschillende elementen, zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde, zodat het onnodig is de markt van de pakketreizen verder op te delen. Zij wijst er tevens op dat noch de Commissie, in vorige relevante zaken, noch de Britse MMC (in het verslag over 1997), dit tot nog toe nodig hebben gevonden (10). (12) Wegens de hieronder vermelde redenen wordt een enigszins engere benadering evenwel in de huidige zaak als gerechtvaardigd geacht, waarbij een onderscheid gemaakt wordt tussen de markten voor pakketreizen naar verre bestemmingen en naar bestemmingen dicht- bij. Deze laatste omvat dan vooral (cid:132)zon en zee(cid:148)-vakan- ties (11), die voornamelijk in de zomer, vooral in juli en augustus, worden genomen. (13) In de reissector wordt over het algemeen van verre bestemmingen gesproken wanneer de vluchtduur (vanuit het Verenigd Koninkrijk) aanzienlijk langer dan drie uur is (12). Derhalve vallen alle vakantiebestemmingen in Europa (vasteland en eilanden) en Noord-Afrika onder de categorie van de (cid:132)nabije bestemmingen(cid:148), in tegenstel- ling tot de bestemmingen in, bijvoorbeeld, het Cara(cid:239)- bisch gebied, Noord- en Zuid-Amerika of Zuidoost-Aziº, waarvoor de vluchtduur aanzienlijk langer is (meestal tweemaal zo lang of meer). (14) De partijen, en sommige van hun belangrijkste concur- renten-touroperators, zijn iets sterker aanwezig in de sector van de nabije dan van de verre bestemmingen. In deze laatste sector (zomer 1998), had Airtours een marktaandeel van 13,3 % en First Choice van 16,4 % (to- (9) Punt 2. 22. (10) Aanmelding, met name de punten 6. 52-6. 60. (11) Uit tabel 3. 3 in het verslag van de MMC over 1997 blijkt dat Spanje en Griekenland in 1996 samen goed waren voor 5,5 mil- joen aan pakketreizen vanuit het Verenigd Koninkrijk, op een totaal van 9,5 miljoen voor Europa (met inbegrip van Turkije) (cid:151) dat wil zeggen bijna 60 %, waarvan Spanje alleen 45 % uitmaakt. Dit aandeel is sindsdien waarschijnlijk gedaald, maar Spanje blijft de meest populaire bestemming voor pakketreizen. (12) Aanmelding, deel 6, en de daarin geciteerde bronnen: vluchten naar bestemmingen ten oosten van de Middellandse Zee of de Canarische Eilanden kunnen tot vier uur duren. taal 29,7 %); Thomson had 14,7 % en Thomas Cook 8,3 % (13). Deze aandelen zijn op zich geen aanwijzing van het ontstaan van een machtspositie in de sector van de langeafstandsreizen. Bovendien lijkt de sector van de verre bestemmingen meer gefragmenteerd te zijn dan die van de nabije bestemmingen, met een groot aantal kleinere, gespecialiseerde touroperators, en een aantal aanbieders (zoals Kuoni, BA Holidays, en Virgin) die deel uitmaken van grotere concerns. De pakketreizen naar verre bestemmingen maken evenwel slechts een relatief klein deel uit (ongeveer 15 (cid:224) 20 % volgens Airtours) (14) van de totale verkoop van pakketreizen in het Verenigd Koninkrijk. Een ruimere omschrijving van de product- markt, waarin zowel de pakketten naar verre als naar nabije bestemmingen zouden zijn begrepen, zou der- halve niet resulteren in grote verschillen in marktaan- delen en gecombineerde marktaandelen, hoewel Airtours suggereert dat dit een zeker effect zou kunnen hebben op de beoordeling van de marktmacht van de actuele en potentiºle concurrenten. (15) Volgens Airtours (15) convergeren de prijzen van de pak- ketten naar verre en nabije bestemmingen. Zo werd bij- voorbeeld een vakantie naar (cid:132)Disneyland(cid:148) in Florida tegen ongeveer dezelfde prijs verkocht als een equiva- lente reis naar (cid:132)Eurodisney(cid:148), wat betekent dat de prijzen voor de lange afstand daadwerkelijk druk uitoefenen op die voor de korte afstand. Volgens de Commissie zijn echter, zoals hieronder uitvoeriger wordt beschreven, de verschillen tussen de pakketten naar verre en naar nabije bestemmingen op een aantal belangrijke punten, uit mededingingsoogpunt, veel groter dan de overeenkom- sten; zij acht het derhalve passend deze met het oog op de beoordeling van de concentratie te scheiden. (16) De op de lange afstand en de korte afstand ingezette vliegtuigen zijn niet volledig onderling verwisselbaar. Een aantal kleinere vliegtuigtypes die momenteel vaak worden gebruikt (bijvoorbeeld B737-, A320-, MD80-serie) hebben niet voldoende autonomie om te worden ingezet op de verre bestemmingen. Ook zijn niet alle grotere vlieg- tuigen noodzakelijk geschikt voor deze reizen. Een aantal grote touroperators deelde de Commissie mee dat bepaalde, veel gebruikte grote vliegtuigen (bijvoorbeeld B757) min- der geschikt zijn voor langeafstandsvluchten, aangezien zij niet voldoende autonomie hebben voor bepaalde reizen (het maximale bereik is Verenigd Koninkrijk (cid:151) Noordoost- kust van de Verenigde Staten) en omdat door hun nauwe romp, met ØØn enkele middengang, de passagiersruimte te klein is om voldoende comfort te bieden voor langere vluchten. Bij vluchten naar verre bestemmingen is het aan- tal (cid:132)rotaties(cid:148) (elk bestaande uit een vlucht heen en een vlucht terug) dat een vliegtuig en zijn bemanning kan maken tussen de thuisbasis en de bestemming(en) in een bepaalde periode beperkt, en zijn belangrijke kosten zoals die voor de bemanning en de catering aanzienlijk hoger. Voor vele nabije bestemmingen zijn drie retourvluchten per dag mogelijk, tegen slechts ØØn retourvlucht voor verre (13) Aanmelding, tabel 6. 9, bron A C Nielsen. Cijfers voor de korte afstand zijn vermeld in tabel 1 van deze beschikking. (14) Aanmelding, punt 6. 64. (15) Aanmelding, punt 6. 58. L 93/4 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 bestemmingen, terwijl langeafstandsvliegtuigen over het algemeen minder dan het dubbele van de passagiers op een korte vlucht vervoeren (bijvoorbeeld de normale capaciteit van een chartervlucht met een A320 is ongeveer 200 passa- giers; voor een B767 of A330 is dit ongeveer 350 passa- giers (16)). Daardoor zijn een groter aantal vliegtuigen en/of grotere vliegtuigen nodig opdat een lange vlucht eco- nomisch rendabel zou zijn in vergelijking met een korte vlucht. (17) De exploitatiekosten per passagiersmijl zijn over het algemeen lager op grotere vliegtuigen dan op kleinere, vooral over lange afstanden. Het is echter niet altijd eco- nomisch rendabel om een groter vliegtuig te gebruiken voor een korte vlucht, zelfs indien de startbanen, lucht- haventerminals, enz. daarvoor geschikt zijn. Er moet voldoende vraag zijn om het vliegtuig gedurende het volledige seizoen te bezetten tot een rendabel niveau, dat normaal gesproken dicht bij de maximumcapaciteit ligt; de exploitatie van een vol vliegtuig kost weinig meer dan die van een halfleeg vliegtuig. Dat betekent dat de luchtvaartmaatschappijen de samenstelling van hun vloot moeten aan passen aan de verdeling van de passagiers tussen de grote types (voornamelijk lange afstand), en de kleine types (voornamelijk korte afstand). Airtours heeft momenteel bijvoorbeeld op een totaal van 37 vliegtuigen van alle types slechts vijf vliegtuigen (A330, B767) die volgens haar kunnen worden ingezet voor zowel langeafstands- als korteafstandsreizen (17). (18) Al deze factoren beperken de substitutiemogelijkheden voor luchtvaarmaatschappijen (en verticaal ge(cid:239)ntegreerde tussen lange en korte vluchten, wat touroperators) gevolgen heeft voor de prijzen. Bovendien is het over het algemeen zo, hoewel het mogelijk is vliegtuigen op korte termijn te huren, dat chartermaatschappijen (met inbegrip van die van de partijen) het grootste deel van lange termijn hun vliegtuigen bezitten of op relatief huren, teneinde de kosten te drukken, de kwaliteit op peil te houden en de continu(cid:239)teit van het aanbod te garanderen; volgens de informatie waarover de Commis- sie beschikt, is een huurperiode van vijf jaar gebruikelijk. Derhalve zou een luchtvaartmaatschappij nieuwe inves- teringen moeten doen (en heeft zij tijd nodig) om haar vloot opnieuw samen te stellen volgens de capaciteit die nodig is voor de lange afstand en de korte afstand. (19) Voor de touroperator en de uiteindelijke consument bestaan er bovendien nog andere belangrijke verschillen dan die welke hierboven werden genoemd. (20) Hoewel vakantiereizen naar verre bestemmingen niet langer meer worden gezien als een privilege van de rij- ken, hebben zij nog steeds, behoudens enkele uitzon- deringen zoals Florida, een meer (cid:132)exotische(cid:148) uitstraling dan de typische mediterrane vakantieoorden waarmee de klant relatief vertrouwd is, en zijn zij dus gericht op een verschillend soort consument (bijvoorbeeld vrijgezel- len of paren zonder kinderen). Tevens kunnen zij om andere redenen minder geschikt worden geacht. Vele (16) Bron: (cid:132)Hot!(cid:148) (cid:151) Airtours’ tijdschrift aan boord, winter 1998/1999. (17) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 22, buitenlandse pakketreizen worden in het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld gekocht in het zomerse hoogsei- zoen (ongeveer van midden juli tot eind augustus), zodat de reis samenvalt met de schoolvakanties (en in bepaalde gebieden met de sluiting van fabrieken); in deze periode zullen de weeromstandigheden voor een aantal typische verre bestemmingen (bijvoorbeeld Florida) ongunstig zijn (18). (21) Ook de aanzienlijk langere vluchtduur kan bepaalde consumenten ervan weerhouden te kiezen voor een pak- ketreis naar een verre bestemming, zelfs indien die in andere opzichten vergelijkbaar is met een typische kor- teafstandsreis (cid:151) bijvoorbeeld in termen van weer, plaats, prijs, visum, medische vereisten, enz. De meeste door de Britse consumenten gekochte pakketreizen heb- ben een maximale duur van twee weken, wat overeen- komt (in tegenstelling tot de algemene praktijk op het Europese vasteland) met de normale duur die de werk- gevers hun personeel voor de jaarlijkse vakantie toe- staan. Hoe langer men in het vliegtuig zit, hoe minder tijd op het strand kan worden doorgebracht, en in de praktijk kan er tussen de totale reisduur naar een verre of een nabije bestemming een verschil van een hele dag liggen. In het bijzonder voor reizen naar Noord- en Zuid-Amerika kan ook de (cid:132)jetlag(cid:148) de duur van de (cid:132)bruik- bare(cid:148) vakantietijd verminderen. (22) Deze en andere verschillen komen tot uiting in de door de consumenten betaalde prijzen. Uit door Airtours ver- strekte informatie (19) blijkt dat in de zomer van 1998 de gemiddelde catalogusprijs voor de verre bestemmin- gen ongeveer [(cid:133)]* GBP bedroeg, in vergelijking met [(cid:133)]* GBP voor de korteafstandsbestemmingen, of een verschil van meer dan [(cid:133)]*. Uit een vergelijking die een belangrijke touroperator voor de Commissie heeft gemaakt tussen vakantiereizen van ongeveer hetzelfde type (14 nachten, drie sterren, maaltijden niet inbegre- pen) in Florida en Spanje bleek dat de korteafstandsreis over het algemeen ongeveer de helft zo duur was als de langeafstandsreis. Vergelijkingen met Griekenland en de Canarische Eilanden lieten ongeveer dezelfde resultaten zien (logies inclusief maaltijden: een verschil van onge- veer 30 (cid:224) 40 %). Bovendien werd er geen stabiel verband gevonden tussen beide prijsgroepen in een bepaald tijd- vak, wat het geval zou zijn indien zij substitueerbaar zouden zijn. Tussen 1994 en 1995 bijvoorbeeld, stegen de prijzen voor Spanje met 9 % terwijl die voor Florida met 3 % daalden; tussen 1997 en 1998 gebeurde net het omgekeerde: de prijzen voor Florida stegen met 9 %, die voor Spanje daalden met 3 %. (23) De gemiddelde prijzen zijn niet noodzakelijk een weer- gave van de prijzen die zich aan de rand van de marge Indien de verschillen echter zo groot zijn bevinden. zoals in dit geval, is het onwaarschijnlijk dat er vol- doende daadwerkelijk vergelijkbare langeafstandsreizen (18) In de populaire reisgids (cid:132)Lonely Planet(cid:148) is bijvoorbeeld het vol- gende vermeld in verband met Orlando, Florida: (cid:132)juli en augustus zijn zeer heet en vochtig met maximumtemperaturen tot 90 (cid:176)F (33 (cid:176)C), 95 % luchtvochtigheid en frequente stortregens(cid:148). (19) Bijlage 1 (a) bij het antwoord van 29 juni 1999 op de vragen van punt 2. 43, onder iii). de Commissie. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/5 beschikbaar zouden zijn tegen vergelijkbare prijzen, om druk te kunnen uitoefenen op de prijzen voor de korte afstand (20). (24) De door de Commissie ontvangen informatie over de prijzen bevestigt de conclusie dat er slechts een beperkte convergentie bestaat tussen de prijzen van de lange- afstands- en die van de korteafstandsvakanties van een vergelijkbare soort. De prijzen van bepaalde vakantierei- zen naar een aantal verre bestemmingen komen, vooral jaar (bijvoorbeeld tijdens bepaalde perioden van het wanneer slecht weer wordt verwacht), overeen met of benaderen de prijzen van de dichtbijgelegen bestemmin- gen die zich aan de top van de prijs/kwaliteitsschaal logies van betere kwali- bevinden (zomerhoogseizoen, teit). Deze zeer beperkte overlapping zal echter niet vol- doende zijn om de prijzen op de gehele markt van de korte afstand in te perken, aangezien de betrokken lan- geafstandsreizen slechts door een zeer klein deel van de consumenten (cid:151) op basis van de prijs of wegens andere redenen (cid:151) als een daadwerkelijk substituut zullen wor- den beschouwd. (25) Zo bevond zich bijvoorbeeld geen van de door Airtours in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (21) geciteerde langeafstandsreizen, ter onder- steuning van haar standpunt over deze kwestie, in dezelfde prijsklasse als die welke zij eerder als typisch voor de korte afstand had aangehaald (ongeveer 485 GBP voor een week, juli/augustus 2000, drie sterren, half pension in Majorca (22)). De goedkoopste lange- afstandsreis in de tabel voor juli/augustus 1999 kost 849 GBP (Thailand (cid:151) waarvoor de vluchtduur 11 uur bedraagt en waar in die periode van het jaar, volgens de brochure van Airtours, ongeveer 23 cm regen per maand valt en de zon slechts vijf uur per dag schijnt), de goedkoopste reis in om het even welke periode van het jaar, kost 649 GBP (Mexico, januari 2000) (cid:151) dat wil zeggen dat het verschil met de prijs van een typische korteafstandsreis respectievelijk + 33 % bedraagt. in de zomer + 43 %, (26) Zo ook waren in de door Airtours geciteerde informatie over de langeafstandsreizen die door BA Holidays wer- den aangeboden (23), waaruit de substitueerbaarheid tus- sen de prijzen van de lange en die van de korte afstand (en derhalve het belang van BA als een concurrent) moest blijken, slechts bij ØØn van de acht aangehaalde vakantiereizen de maaltijden inbegrepen. Bij alle andere reizen was ofwel alleen logies inbegrepen, en derhalve waren zij niet rechtstreeks vergelijkbaar met een typi- (in vier sche korteafstandspakketreis, ofwel ging het gevallen) om een pakket (cid:132)Fly & Drive(cid:148), dat Airtours zelf niet als een pakketreis in de normale zin van het woord beschouwt (24). De (cid:132)vergelijkbare(cid:148) vakantiereis in kwestie (20) Dit was het standpunt van de verre bestemmingen gespecialiseerde touroperator Kuoni tijdens de hoorzitting. (21) Tabel 2. 6, blz. 21. (22) Bijlage 2 bij het antwoord van 29 juni 1999 op de vragen van de Commissie. (23) De door Airtours op de hoorzitting gepresenteerde poster van BA Holidays (cid:132)wereldwijde aanbiedingen(cid:148), waarop de in juli 1999 gel- dende prijzen voor reizen in september of oktober 1999 waren vermeld. (24) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 2, (27) omvatte zeven nachten in een viersterrenhotel, alles inbegrepen, in St. Lucia, en kostte 799 GBP per persoon. Een min of meer equivalent pakket in Tenerife (zeven nachten, Barcelo Hotel Santiago, vier sterren, alles inbe- grepen) kostte volgens de brochure van First Choice ongeveer 550 GBP tijdens de betrokken periode, of ongeveer 30 % minder. Ook zou geen van de pakketrei- zen in de betrokken periode geschikt zijn voor gezinnen met kinderen, aangezien de schoolvakanties in het Ver- enigd Koninkrijk uiterlijk de eerste week van september voorbij zijn. Er zij ook op gewezen dat de betrokken vakantiereizen van BA tegen deze prijzen werden aange- boden in de (cid:132)late(cid:148) periode (dat wil zeggen slechts ØØn of twee maanden voor het vertrek), waarvoor derhalve waarschijnlijk aangeboden ten opzichte van de catalogusprijs die als vergelijkingsbasis werd gebruikt; een (cid:132)late(cid:148) reservering voor een korte- afstandsreis zou echter ook aanleiding geven tot een korting, waardoor het prijsverschil nog zou stijgen. een korting werd In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie heeft Airtours een aantal enquŒtegegevens over de klanten verstrekt ter ondersteu- ning van haar standpunt (25). Daaruit bleek dat een aan- zienlijk aandeel (36 %) van de ondervraagde klanten die in de loop van de voorbije vijf jaar een pakketreis naar een dichtbijgelegen bestemming had gekocht, er ook een naar een verre bestemming had gekocht; een gelijk- aardig percentage had dit overwogen of zou dit in over- weging nemen. Hieruit kan echter niet worden gecon- cludeerd (cid:151) zoals Airtours probeert te doen (cid:151) dat de betrokken pakketreizen daadwerkelijk substitueerbaar zijn. Periodieke wijzigingen in de persoonlijke omstan- digheden (zoals bijvoorbeeld de uitzonderlijke winsten van vele Britse houders van een spaarrekening bij een bouwkas de voorbije jaren ten gevolge van de (cid:132)demutua- lisatie(cid:148) en/of overname van hun maatschappij) kunnen de consumenten in bepaalde jaren in staat stellen een duurdere (of bijkomende vakantie te nemen, maar dit zal hun gedrag op andere momenten niet be(cid:239)nvloeden. De enquŒtegegevens bevatten geen aanwijzing van de mate waarin deze factor relevant was voor de onder- vraagde klanten, noch werden de prijzen vergeleken die voor de twee soorten vakantiereizen werden betaalt. (28) Om al deze redenen is de Commissie derhalve van menig dat de relevante productmarkt voor de georgani- seerde reizen die is van de buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen. Distributie: het aanbieden van reisbureaudiensten (29) Beide partijen zijn werkzaam in de sector van de reis- bureaus in het Verenigd Koninkrijk (er is geen overlap- ping in Ierland). Reisbureaus zijn kleinhandelaren die verschillende diensten verstrekken aan consumenten en zakenreizigers, zoals vluchten (charters of lijnvluchten), reservering van hotels en ander logies, autoverhuur, vreemde deviezen, reisverzekering en andere daarmee verband houdende diensten. Zij werken voornamelijk via winkels of kantoren, hoewel sommigen ook de ver- punt 1. 8. (25) Zie tabellen 2. 4 en 2. 5, en punt 2. 37-2. 39. L 93/6 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 koop over de telefoon aanbieden, welke buiten de nor- male kantooruren beschikbaar is. Reisagenten ontvangen meestal een provisie van de aanbieder van de betrokken dienst, waarvan zij de agent zijn; zij worden voor de dienst niet rechtstreeks door de klant vergoed. In het geval van pakketreizen ontvangt de agent van de tour- operator een provisie over de prijs van het verkochte pakket. Alle reisbureaus in het Verenigd Koninkrijk en Ierland bieden naast hun eigen producten en diensten, ook producten van verschillende andere touroperators en leveranciers aan, en alle belangrijke touroperators hebben minstens een aantal eigen reisbureaus. koopsysteem, maar het is onwaarschijnlijk dat zij op korte termijn een aanzienlijke invloed zal uitoefenen. Het merendeel van de pakketreizen (81 % volgens de aanmelding) wordt nog steeds door reisbureaus ver- kocht, waarvan de meeste (62 % volgens de aanmelding) via de persoonlijke verkoop in de winkels, hoewel het aandeel van deze laatste is gedaald, en het aandeel van de rechtstreekse verkoop door de touroperators sinds 1993 constant is gebleven (28). Uit deze elementen kan worden opgemaakt dat de rechtstreekse verkoop aan de consument (dus niet langs een agentschap om) voor de touroperators veeleer, een aanvulling vormt op de ver- koop via het agentschap dan een substituut ervoor (29). (30) De belangrijkste touroperators (met inbegrip van de par- tijen), alsook een aantal kleine touroperators, houden zich tevens bezig met de directe verkoop (cid:151) via winkels, callcenters of postorderverkoop. In tegenstelling tot de dienstverlening van de traditionele reisbureaus, kunnen de consumenten in het geval van de directe verkoop het aanbod van de verschillende aanbieders niet vergelij- ken (26). Dit onderscheid lijkt echter slechts van beperkt belang te zijn, ten minste wat de pakketreizen betreft. Alle ge(cid:239)ntegreerde touroperators/reisbureaus gaan in belangrijke mate over tot een (cid:132)gerichte verkoop(cid:148), waar- bij hun agentschappen bij de verkoop van reizen aan klanten de voorkeur geven aan de producten van de (cid:132)huis(cid:148)-touroperator (27). (31) Reisbureaus en touroperators maken ook gebruik van het Internet en de teletekst om reclame te maken voor prijzen van vakantiereizen. De eigenlijke reservering en verkoop worden echter bijna altijd langs de traditionele weg uitgevoerd (cid:151) via een reisagent (via persoonlijk contact, telefoon of post) of rechtstreeks met de tour- operator (winkel, callcenter of postorderverkoop). Tele- tekst is slechts een systeem voor de weergave en kan niet worden gebruikt voor de verkoop. De elektronische handel (cid:151) dat wil zeggen de daadwerkelijke aankoop via het Internet (cid:151) wordt door vele agentschappen en tour- operators beschouwd als een mogelijke alternatieve dis- tributiemethode voor de toekomst, waardoor meer onaf- hankelijke distributeuren tot de markt zouden kunnen toetreden (cid:151) hoewel de gevestigde agentschappen en touroperators zonder twijfel ook hun eigen elektro- nische handelsactiviteiten zullen ontwikkelen. Momen- teel zijn deze activiteiten echter slechts weinig ontwik- keld in het Verenigd Koninkrijk, zelfs voor producten met een geringe waarde zoals boeken, en dit geldt dus zeker voor belangrijke aankopen zoals pakketreizen. De consumenten vinden het riskant, en er zal waarschijnlijk enige tijd verstrijken alvorens zij hun houding zullen veranderen. Thans is het gebruik ervan in de reissector tot de verkoop van vliegbiljetten grotendeels beperkt alleen. De digitale tv, die op het punt staat in het Ver- enigd Koninkrijk op de markt te worden gebracht, zou in de toekomst kunnen worden ontwikkeld als een ver- (26) In het in voetnoot 7 genoemde rapport van de MMC over 1997 worden bij de beoordeling van de mededinging tussen reisbureaus de directe verkoop en de verkoop via de telefoon uitgesloten van de marktomschrijving (punten 2. 24 en 4. 29). (32) De relevante productmarkt is die voor de reisbureau- diensten, aangezien de agentschappen van de partijen de klassieke reeks producten en diensten aanbieden, hoewel zij ook een belangrijke rol spelen bij de distributie van de producten van de partijen. Volgens de thans beschik- bare informatie zal de fusie echter niet leiden tot het ontstaan of de versterking van een machtspositie op het gebied van de reisbureaudiensten als geheel, onafhanke- lijk van het feit of de rechtstreekse verkoop van pakket- reizen door touroperators en/of de verkoop op afstand (dat wil zeggen per telefoon, enz. ) door agenten al dan niet zijn inbegrepen. In termen van verkooppunten is het gecombineerde aandeel van de partijen op de markt van de reisbureaudiensten klein (ongeveer 15 %) (30). (33) De invloed van de fusie op de verticale integratie van de bedrijfstak, dat wil zeggen het feit dat touroperators reis- bureaus bezitten en hun pakketreizen via deze bureaus verkopen, wordt hieronder onderzocht (in het onderdeel over verticale integratie). Het aanbieden van zitplaatscapaciteit (34) Beide partijen exploiteren hun eigen chartermaatschap- pijen: Airtours heeft Airtours International, en First Choice heeft Air 2000. Zij worden voornamelijk gebruikt voor hun eigen pakketreizen, hoewel bepaalde plaatsen ook aan derden kunnen worden doorverkocht (andere touroperators en makelaars). Beide partijen kopen ook een aantal plaatsen bij andere luchtvaart- maatschappijen, zowel op charters als op lijnvluchten, voornamelijk, maar niet uitsluitend, om deze te integre- ren in hun eigen pakketten of in die van anderen. (28) Cijfers voor het jaar 1998, bron: British National Travel Survey (BNTS), geciteerd in punt 6. 149 van de aanmelding. (29) In dit verband moet er eveneens op worden gewezen dat, hoewel een aantal kleine touroperators op gespecialiseerde nichemarkten in grote mate gebruik kunnen maken van de directe verkoop, de touroperators die de typische vakantiereizen voor de massa in concurrentie met de grote ge(cid:239)ntegreerde touroperators aanbieden, meer afhankelijk zijn van de distributie via de reisbureaus. (27) Zoals bijvoorbeeld in het verslag van de MMC over 1997 werd (30) Raming van de Commissie op basis van de aanmelding (CO-for- beschreven, punten 2. 69-2. 83. mulier) en het verslag van de MMC over 1997. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/7 (35) De maatschappijen staan voornamelijk ten dienste van in de populaire sectoren van de touroperators, vooral markt van de buitenlandse vakantiereizen; zij verkopen het grote merendeel van de zitplaatsen (31) aan de tour- operators die in het Verenigd Koninkrijk en Ierland pak- ketreizen verkopen. Chartervluchten onderscheiden zich op een aantal punten van lijnvluchten. Chartermaat- schappijen vliegen (over het algemeen non-stop) tussen het land van herkomst en de luchthavens die het dichtst tegen de belangrijkste vakantiebestemmingen zijn gele- gen. De keuze van de routes en die periodiciteit van de vluchten is afhankelijk van de vraag van touroperators; chartermaatschappijen zullen hun vluchtplannen wijzi- gen afhankelijk van de schommeling van de vraag naar buitenlandse pakketreizen voor bepaalde bestemmingen. Chartermaatschappijen gaan er normaal vanuit dat een touroperator een partij zitplaatsen voor minstens ØØn vakantieseizoen koopt. (36) De marktaandelen van de partijen, en die van hun belangrijkste concurrenten, op de markt van de trans- portdiensten aan touroperators ten behoeve van pakket- reizen zijn ongeveer gelijk, ongeacht of lijnvluchten daar al dan niet zijn inbegrepen (32). Lijnvluchten maken een (12 %) van alle vluchten die relatief klein deel uit gebruikt worden voor pakketreizen in het Verenigd Koninkrijk (33). In principe zouden touroperators char- tervluchten kunnen vervangen door lijnvluchten. Vol- gens de Commissie is het echter onwaarschijnlijk dat de prijzen van lijnvluchten over het algemeen die van char- tervluchten zullen inperken, en derhalve kan er niet van worden uitgegaan dat lijnvluchten deel uitmaken van dezelfde productmarkt als chartervluchten in deze zaak. Zoals hieronder wordt uiteengezet, blijkt uit de informa- tie die de Commissie van luchtvaartmaatschappijen en touroperators heeft ontvangen dat lijnvluchten geen levensvatbaar substituut vormen voor chartervluchten op de markt van de pakketreizen naar de meeste vakan- tiebestemmingen, vooral die over de korte afstand. (37) Lijnvaartmaatschappijen exploiteren een netwerk van routes dat vooral hoofdsteden en andere belangrijke ste- den met elkaar verbindt; derhalve bieden zij niet nood- zakelijk directe vluchten aan naar de vakantiegebieden waar de typische (korteafstands)bestemmingen van de touroperator zijn gelegen. Touroperators gebruiken zel- den of nooit indirecte vluchten, omdat zij menen dat deze oncomfortabel zijn voor de klanten, en omdat deze vluchten langer duren en meer kosten dan directe vluch- ten. Soms kopen touroperators partijen zitplaatsen op lijnvluchten naar vakantiebestemmingen. De Commissie is echter van mening, en dit wordt duidelijk bevestigd door de opmerkingen van derden, dat de lijnvluchten wegens verscheidene redenen slechts voor een klein deel van de chartervluchten een geschikt substituut kunnen vormen. Volgens de informatie die een kleine tourope- rator de Commissie in de loop van het onderzoek heeft meegedeeld, zijn de zitplaatsen op lijnvluchten immers in de regel 25 (cid:224) 30 % duurder dan dezelfde plaatsen op chartervluchten. Derhalve is het onwaarschijnlijk dat zij over het algemeen druk zullen uitoefenen op de prijzen voor chartervluchten. (31) Bijna 90 % volgens de enquŒtegegevens die de partijen in tabel 6. 17 van de aanmelding hebben weergegeven. (32) Aanmelding, tabellen 6. 17 en 6. 19. (33) 1998, bron: BNTS, zie tabel 6. 17 van de aanmelding. (38) In de regel staan de stoelen op lijnvliegtuigen verder uit elkaar dan die op chartervliegtuigen, waardoor de capaci- teit kleiner is en de relatieve kosten en prijzen hoger zijn. Terwijl bijvoorbeeld de normale ruimte tussen de stoelen in de (cid:132)economy-class(cid:148) op een British Airways-vlucht 31 inch bedraagt, kan dit bij Airtours slechts 28 inch zijn. Dit verschil en andere veranderingen in de manier waarop de passagiersruimte werd ingericht, stelt de char- termaatschappij in staat meer passagiers te vervoeren (34). Het aanbod van zitplaatsen op lijnvluchten naar Euro- pese bestemmingen is, zoals Airtours aanvoert, ongetwij- feld de laatste jaren gestegen, onder meer door de toetre- ding tot de markt of de uitbreiding van goedkope lucht- vaartmaatschappijen in Europa ten gevolge van de libera- lisering. In de sector van de korteafstandspakketreizen in het Verenigd Koninkrijk zijn dit vooral Easyjet, Ryanair en de dochteronderneming van British Airways, Go. De invloed van deze maatschappijen op de substitueerbaar- heid van chartervluchten mag evenwel niet worden over- dreven. Het aantal bestemmingen en routes van deze luchtvaartmaatschappijen is momenteel zeer beperkt. Volgens de door Airtours verstrekte informatie (35) bie- den deze maatschappijen bijvoorbeeld geen vluchten aan naar bestemmingen in Griekenland, Turkije, Noord- Afrika of de Canarische Eilanden. Ryanair vliegt niet naar Spanje of Portugal. De vluchten van Easyjet naar de populaire Spaanse bestemmingen Barcelona en Malaga vertrekken van de relatief onpopulaire regionale lucht- haven van Liverpool; de vluchten van Go naar Spanje en Portugal vertrekken alle van Londen Stansted in plaats van het meer populaire Gatwick, dat sterk overbelast is. Een andere kleine lijnvaartmaatschappij (cid:151) Debonair, gebaseerd te Luton (cid:151) wordt in het antwoord van Air- tours op de mededeling van punten van bezwaar (36) beschreven als een nuttige capaciteitsreserve, vooral in het weekend, wanneer slechts weinig tickets voor Busi- ness Class worden verkocht. Volgens de bovenvermelde informatie is Alicante echter de enige bestemming van Debonair voor een typische korteafstandspakketreis. (39) In vele gevallen zijn op lijnvluchten eenvoudigweg geen plaatsen, dan wel niet voldoende plaatsen op geschikte tijden en tegen gunstige prijzen beschikbaar, zelfs wan- neer er directe lijnvluchten zijn naar de betrokken bestemming (37). Lijnvaartmaatschappijen kunnen tour- operators vaak geen volledig vliegtuig of meer dan een klein deel van de beschikbare zitplaatsen aanbieden tij- dens de week en/of voor een volledig seizoen (38). Hun (34) Bron: Persbericht dat Airtours bij haar antwoord van 29 juni 1999 op het verzoek om inlichtingen van de Commissie heeft gevoegd. (35) Door Airtours op de hoorzitting gepresenteerde transparanten en documentatie over goedkope vliegtuigmaatschappijen (cid:132)Low-cost airlines (cid:151) who flies where(cid:148) (blz. 18). (36) Brief van de makelaars in zitplaatsen Hunt & Palmer aan Airtours, bijlage 5 bij het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, en geciteerd in punt 3. 48 van het antwoord. (37) Volgens een belangrijke touroperator zal in het grote merendeel van de gevallen de enige directe vlucht naar een (cid:132)zonnige bestem- ming(cid:148), vooral vanuit regionale luchthavens, een chartervlucht zijn, of voor de meer populaire bestemmingen, een vlucht van een (cid:132)va- kantie(cid:148)-luchtvaartmaatschappij zoals het recent door British Air- ways opgerichte (cid:132)Go(cid:148). (38) British Airways biedt in het weekend vanuit Britse regionale vlieg- havens een aantal chartervluchten aan, waarbij gebruikgemaakt wordt van vliegtuigen die op dat moment niet nodig zijn voor lijn- vluchten. Het gaat echter slechts om een kleinschalige activiteit, en British Airways heeft aangegeven dat zij niet voornemens is deze aanzienlijk uit te breiden. L 93/8 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 dienstregeling maakt het over het algemeen ook niet mogelijk voldoende rotaties per dag uit te voeren om de exploitatiekosten (en derhalve de aan de touroperators aangerekende kosten) te verminderen tot die van een typische chartervlucht. De touroperators moeten hun capaciteit vroegtijdig en in grote hoeveelheden kopen om de kosten te minimaliseren en de klanten, die meestal ruim vooraf reserveren, een betrouwbaar aan- bod te doen. De dienstregeling van lijnvluchten (en de voor de exploitatie ervan benodigde vliegtuigen en ligt echter (cid:151) per definitie (cid:151) voor andere middelen) relatief lange perioden vast, om de traditionele klanten van deze vluchten, vooral die met volledig flexibele tic- kets, op relatief korte termijn een zitplaats te kunnen aanbieden. Indien dit wegens de uitbreiding van de char- teractiviteiten niet meer mogelijk zou zijn, zou dit hun mogelijkheden om een netwerk te exploiteren inperken, hoewel dit hun belangrijkste opdracht is, die het groot- ste deel van hun inkomsten genereert. (40) Derhalve zullen lijnvaartmaatschappijen, hoewel zij een bron zijn van geringe capaciteit voor touroperators, waarschijnlijk niet meer dan een klein gedeelte van het charteraanbod vervangen. De prijzen van chartervluch- ten zullen daardoor derhalve niet fundamenteel worden be(cid:239)nvloed (39). Uit deze elementen kan worden afgeleid dat een groot deel van de voor pakketreizen ingezette lijnvluchten veeleer een aanvulling vormen op de char- tervluchten dan dat zij werkelijk een substituut ervoor zijn. Deze conclusie wordt bovendien bevestigd door het feit dat vele touroperators alleen lijnvluchten aanbieden (cid:151) als zij dat al doen (cid:151) als een optie die bijkomende kosten meebrengt (met uitzondering van bepaalde lange- afstands- of kwalitatief hoogstaande producten). (41) De belangrijkste touroperators op de Britse reismarkt zijn verticaal ge(cid:239)ntegreerde ondernemingen, die elk hun eigen chartermaatschappij bezitten. Volgens de geves- tigde praktijk van de Commissie in deze zaken, worden leveringen aan zichzelf niet beschouwd als een deel van de relevante markt. De markt omvat derhalve alleen de verkoop aan (en door) derden. (42) Voor de toepassing van de huidige beschikking is de relevante productmarkt wat de diensten van vliegtuig- maatschappijen betreft, de markt voor de verkoop aan touroperators van zitplaatscapaciteit op chartervluchten naar nabije bestemmingen. B. Relevante geografische markten (43) In vroegere beschikkingen heeft de Commissie vast- gesteld dat de markten in Europa voor buitenlandse pak- ketreizen nog steeds grotendeels een nationaal karakter hebben (40). Touroperators, zelfs die welke in verschil- lende landen vakantiereizen verkopen, organiseren en verkopen hun pakketten over het algemeen op nationale basis (cid:151) dat wil zeggen, voor de Gemeenschap, met het vertrek uit elke lidstaat afzonderlijk, en de verkoop aan de inwoners van die lidstaat. Ook reisbureaus verkopen op nationale basis. De chartermaatschappijdiensten kun- nen eveneens als nationaal worden beschouwd, aange- zien de plaats van vertrek en aankomst van de vlucht het land van herkomst is, waar ook de vergunning werd toegekend, en de vraag naar deze diensten vooral afkomstig is van klanten die in het land van herkomst wonen. (44) Daarenboven is er een aantal praktische hindernissen die het voor een klant moeilijk kunnen maken om een pak- ketreis bij een buitenlandse touroperator of reisbureau te boeken. De benodigde informatie en de bronnen (bij- voorbeeld brochures of reserveringsfaciliteiten voor de buitenlandse touroperators, verkooppunten voor de reis- bureaus) zullen niet beschikbaar zijn ter plaatse, en taal- kundige verschillen kunnen leiden tot communicatiepro- blemen. Bovendien gelden voor het vakantiecontract in de regel de rechtsvoorschriften van het land waar de buitenlandse touroperator of het reisbureau zijn geves- tigd, wat het voor de reiziger moeilijker maakt om scha- deloosstelling te verkrijgen in het geval van een klacht. Het feit dat de reizigers hun eigen regelingen moeten treffen om zich naar de plaats van het vertrek te bege- ven in het land waar de buitenlandse touroperator of het reisbureau zijn gevestigd, vormt een bijkomende bron van ongemak. (45) Volgens de Commissie, en dit werd over het algemeen niet tegengesproken door derden, is een verdere onder- verdeling, met name per luchthaven van vertrek of per regio, in deze zaak niet aangewezen. De touroperators verkopen hun producten op nationale basis, zonder dat daarbij een groot verschil wordt gemaakt, op het gebied van de prijs of anderzijds tussen de regio’s. Dit geldt vanzelfsprekend ook voor de reisbureaus. De consumen- ten geven er natuurlijk de voorkeur aan te vertrekken van een luchthaven die vanuit hun woonplaats relatief gemakkelijk te bereiken is, hoewel velen van hen, vooral zij die in het zuidoosten van Engeland of de Midlands wonen, binnen enkele uren over de weg ten minste ØØn alternatieve luchthaven kunnen bereiken. Deze factoren worden over het algemeen weerspiegeld in de prijzen van de pakketreizen, hoewel deze prijzen ook be(cid:239)nvloed worden door het verschil in behandelingskosten tussen luchthavens. Wegens de landingsrechten en daarmee verband houdende factoren zijn de prijzen voor het ver- trek vanuit een aantal kleinere regionale luchthavens vaak hoger dan die vanuit de belangrijkste (cid:132)vakan- tie(cid:148)-luchthavens (Londen Gatwick en Manchester). Het daarvoor aangerekende supplement (of de aangeboden korting) is evenwel meestal relatief klein in vergelijking (39) Uit de door Airtours tijdens de hoorzitting verstrekte informatie over relatieve prijzen (tekst van professor Neven, blz. 10 en tabel 5) ter ondersteuning van haar standpunt dat de prijzen voor bepaalde lijnvluchten en chartervluchten vergelijkbaar zijn, blijkt eveneens dat in elk van de vijf onderzochte gevallen, de betrokken touroperator een supplement aanrekende (of werd aangerekend) voor de lijnvlucht. (40) Bijvoorbeeld de beschikkingen van de Commissie in de volgende zaken: Havas Voyages/American Express (IV/M. 564), PB C 117 van 12. 5. 1995, blz. 8, Thomas Cook Group/LTU/West LB (IV/M. 229), PB C 199 van 6. 8. 1992, West LB/Thomas Cook (IV/M. 350), PB C 216 van 11. 8. 1993, Wagons-Lits/Carlson (IV/M. 867), PB C 202 van 2. 7. 1997, blz. 4, Westdeutsche Landesbank/Carlson/Thomas Cook (IV/M. 1341), aangehaald in voetnoot 4. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/9 tot de totale kosten van de vakantie, vooral indien reke- ning wordt gehouden met de bijkomende kosten voor de reis over de weg naar een verder gelegen (cid:132)goedko- pere(cid:148) luchthaven. Deze relatieve eenvormigheid van prij- zen en kosten wijst erop dat er in voldoende mate over- lapping bestaat tussen de mogelijke regionale en lokale markten om deze in het kader van de huidige zaak te beschouwen als ØØn enkele, nationale markt van de zijde van de vraag ((cid:132)op basis van een subsitutieketen(cid:148)). (46) Wat de aanbodzijde betreft, kunnen touroperators en luchtvaartmaatschappijen over het algemeen gemakkelijk vliegtuigen en vluchten verzetten van de ene luchthaven naar de andere (met als speciale uitzondering Gatwick, waar de geringe beschikbaarheid van slots als beperking geldt). (47) Op grond van deze factoren lijkt een verdere opdeling van de geografische markten binnen het Verenigd Koninkrijk niet nodig voor de beoordeling van deze zaak. Wat Noord-Ierland betreft, lijken de kosten en de andere relevante factoren voor het uitvoeren en organi- seren van vluchten en het verkrijgen en aanbieden van logies voor de klanten uit Noord-Ierland niet wezenlijk te verschillen van het overige deel van het Verenigd Koninkrijk. De verkoopprijzen en andere productken- merken lijken over het algemeen geen grote verschillen te vertonen in de beide gebieden, behalve dat een groter aanbod van bestemmingen en andere mogelijkheden beschikbaar zijn vanuit de rest van het Verenigd Konink- rijk. Het relatief kleine aantal pakketreizigers (ongeveer 40 000 of 14 % van het totaal voor Noord-Ierland, vol- gens een belangrijke touroperator) die andere lucht- havens in het Verenigd Koninkrijk kiezen als vertrek- punt, lijken dit te doen wegens de grotere keuze van bestemmingen aldaar (of wegens andere redenen, bij- voorbeeld om de pakketreis te combineren met een bezoek aan vrienden of familie elders in het Verenigd Koninkrijk) veeleer dan wegens de prijs. In het verslag van de MMC over 1997 werd noch bij de analyse, noch bij de resultaten een onderscheid gemaakt tussen Noord- Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk. (48) Om deze redenen acht de Commissie het niet nodig een afzonderlijke geografische markt voor Noord-Ierland te omschrijven in deze zaak. (49) De Ierse markt is zoveel kleiner dan de Britse markt (minder dan 5 % in volume) dat het feit of deze al dan niet tot de geografische markt wordt gerekend, de con- clusies betreffende het Verenigd Koninkrijk niet be(cid:239)n- vloed. Zoals evenwel reeds werd vermeld, wordt de markt van de touroperators grotendeels als een nationale markt beschouwd, onder andere wegens de moeilijkhe- den om grensoverschrijdende aankopen te doen, en de verschillende munteenheden. Bovendien zijn er een aan- tal andere verschillen tussen Ierland en het Verenigd Koninkrijk op gebieden zoals de structuur en de ontwik- keling van de bedrijfstak. In dat geval moet Ierland dus als een afzonderlijke markt ten opzichte van de Britse markt worden beschouwd. (50) Derhalve zijn voor deze zaak de betrokken geografische markten, voor elk van de relevante productmarkten, res- pectievelijk het Verenigd Koninkrijk en Ierland. V. BEOORDELING VAN DE MEDEDINGING A. Inleiding: collectieve machtspositie (51) Op basis van de hiernavolgende analyse van de mede- dinging is de Commissie van oordeel dat de aangemelde concentratie op de Britse markt voor pakketreizen naar nabije bestemmingen zal leiden tot de totstandkoming van een collectieve machtspositie van Airtours/First Choice en de twee andere leidende touroperators (cid:151) Thomson Travel Group plc ((cid:132)Thomson(cid:148)) en The Thomas Cook Group Limited ((cid:132)Thomas Cook(cid:148)). In Ierland zal de concentratie volgens de beoordeling van de Commissie op geen van de betrokken markten tot een, eenzijdige of collectieve, machtspositie leiden. zou kunnen (52) Airtours heeft tijdens de hoorzitting aangevoerd dat een worden collectieve machtspositie beschouwd als een kartel, zonder dat er sprake is van een expliciete kartelovereenkomst, kartelbijeenkomsten, enzovoorts. Airtours verklaarde vervolgens dat een der- gelijk (cid:132)stilzwijgend(cid:148) kartel op de Britse markt voor pak- ketreizen naar nabije bestemmingen onhoudbaar zou zijn omdat er geen mechanisme van vergeldingsmaat- regelen bestaat dat de deelnemers aan het stilzwijgende kartel ervan zou weerhouden (cid:132)vals te spelen(cid:148) (zie over- weging 55). (53) Zoals de Commissie in voorgaande zaken heeft ver- klaard, en zoals meest recentelijk bevestigd is door het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeen- schappen in de zaak betreffende een concentratie Gen- cor/Lonrho (41), is actief overleg van enigerlei aard geen absolute voorwaarde voor het bestaan van een collec- tieve machtspositie. Het volstaat dat de aanpassing aan de marktvoorwaarden leidt tot een beperking van de mededinging op de markt. Zoals de Commissie heeft gesteld in haar beschikking in de Gencor/Lonrho-zaak (overweging 140), kan een collectieve machtspositie (cid:132)(cid:133) zich voordoen wanneer, louter doordat de leden van een oligopolie zich aan de marktvoorwaarden aanpas- sen, concurrentiebeperkende parallelle gedragingen ont- staan waarbij het oligopolie beheersend wordt. Er zou bijgevolg geen actief overleg nodig zijn om de leden van een oligopolie in staat te stellen een machtspositie te verwerven en in merkelijke mate onafhankelijk te han- delen van hun overblijvende concurrenten, hun klanten en, uiteindelijk, de consumenten. (cid:148) (54) Voorts is het (cid:151) in tegenstelling tot het klaarblijkelijke standpunt van Airtours (42) (cid:151) voor het bestaan van een (41) Beschikking 97/26/EG van de Commissie, zaak nr. IV/M. 619 (cid:151) Gencor/Lonrho, PB L 11 van 14. 1. 1997, blz. 30; arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 25 maart 1999 in zaak T-102/96 (Gencor/Commissie), nog niet gepubliceerd. (42) Bijvoorbeeld zoals in punt 5. 2, eerste streepje, van hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie: (cid:132)the allegedly collectively dominant firms must be able to reach tacit agreement to raise prices(cid:148) ((cid:132)de ondernemingen met een ver- meende gezamenlijke machtspositie moeten in staat zijn stilzwij- gend overeenstemming te bereiken over prijsverhogingen(cid:148)). L 93/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 oligopolide machtspositie geen noodzakelijke voor- waarde dat de desbetreffende ondernemingen zich altijd gedragen alsof er tussen hen ØØn of meer expliciete over- eenkomsten bestaan (bijvoorbeeld ter vaststelling van prijzen of capaciteit of de onderlinge verdeling van de markt). Het volstaat dat de concentratie er voor de ondernemingen in de oligopolide marktsituatie toe leidt dat het voor hen rationeel is zich, door aanpassing aan de marktvoorwaarden, (cid:151) afzonderlijk (cid:151) zodanig te gedragen dat de mededinging tussen hen op significante wijze wordt beperkt en ten gevolge waarvan zij, in een aanmerkelijke mate, onafhankelijk handelen van concur- renten, klanten en consumenten. het seizoen en de verkoop van de capaciteit gedurende het verkoopseizoen. Het beperken van de totale capaci- teit voorafgaand aan het seizoen sluit bepaalde concur- rerende acties gedurende het verkoopseizoen niet uit, zoals bijvoorbeeld verschillende typen voordeelaanbie- dingen. Door de totale capaciteit die op de markt wordt te beperken, wordt echter verzekerd dat de gebracht markt krap blijft. Indien de capaciteit wordt beperkt, zullen de prijzen en de winsten hoger uitvallen dan anders het geval zou zijn, ongeacht welke concurrentie er gedurende het verkoopseizoen nog plaatsvindt. De Commissie is tot de algemene conclusie gekomen dat de fusie zou leiden tot een marktstructuur die de drie reste- rende grote touroperators ertoe zou aanzetten de capaci- teit aldus te beperken. (55) In haar mededeling van punten van bezwaar noemde de Commissie (43) enkele kenmerken van de marktstructuur en -werking die konden leiden tot een beperking van de concurrentie, in het bijzonder een collectieve machts- positie. Airtours is van mening dat van geen van deze kenmerken daadwerkelijk sprake is en dat het voorts onmogelijk zou zijn dat de belangrijkste leveranciers (cid:132)vergeldingsmaatregelen(cid:148) zouden nemen ingeval ØØn van hen zou proberen marktaandeel van de anderen te ver- werven door de capaciteit te vergroten en lagere prijzen aan te bieden. De Commissie heeft echter niet gesugge- reerd, noch is zij van mening, dat alle kenmerken aan- wezig moeten zijn en/of moeten worden verergerd door de concentratie wil er in een gegeven zaak sprake zijn van een collectieve machtspositie. Evenmin is zij van mening dat een strikt mechanisme van vergeldingsmaat- regelen, zoals bedoeld door Airtours in zijn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar (44), een een collectieve noodzakelijke machtspositie in deze zaak; waar, zoals in onderhavig geval, sprake is van belangrijke impulsen om de mede- dinging te beperken, is dwang niet nodig. Hoe het ook zij, zoals hierna uiteengezet, de Commissie is het er niet mee eens dat er in deze markt geen mogelijkheden voor vergeldingsmaatregelen zijn. Integendeel, hiertoe bestaan aanzienlijke mogelijkheden, die de stimulansen voor mededingingsbeperkende parallele gedragingen alleen nog maar verder zullen versterken. voorwaarde voor is (56) In deze specifieke zaak is de Commissie tot de conclusie gekomen dat het wegens de hoge mate van concentratie van de marktstructuur, de toename van de toch al grote doorzichtigheid die dit teweegbrengt en de verzwakte positie van de kleinere touroperators en van potentiºle marktdeelnemers om te concurreren, voor de drie groot- ste resterende marktdeelnemers die na de concentratie zouden overblijven, rationeel zou zijn om hun onder- linge concurrentie te beperken, in het bijzonder door de totale capaciteit te beperken. Dit betekent niet dat de Commissie van oordeel is dat er na de concentratie geen sprake meer zou zijn van concurrentie op de markt. Zelfs in gevallen van een machtspositie van ØØn onder- neming of van vergaande kartelvorming wordt de con- currentie zelden volledig uitgeschakeld. In het onder- havige geval wordt, zoals hierna besproken, de capaciteit in principe bepaald voorafgaand aan het verkoopsei- zoen. Derhalve moet een onderscheid worden gemaakt tussen de vaststelling van de capaciteit voorafgaand aan B. Het Verenigd Koninkrijk Georganiseerde reizen (buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen) Inleiding (57) Volgens de Commissie, en op basis van de door Airtours en anderen verstrekte informatie, vertoont de relevante productmarkt een aantal kenmerken waardoor de con- currentievoorwaarden verschillen van andere markten. Dit zijn, met name, de mate en de aard van de verticale integratie van de voornaamste aanbieders, de omvang- rijke commerciºle en andere banden tussen hen en de beperkte mogelijkheden waarover leveranciers beschikken om het aanbod op korte termijn aan te pas- sen aan fluctuaties van de vraag. de (58) De Commissie is van oordeel dat de concentratie niet zou leiden tot de vorming of de versterking van een machtspositie van ØØn onderneming. De operatie zou daarentegen wel leiden tot een collectieve machtspositie op het gebied van buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen (45). Werking van de markt Algemeen (59) Pakketreizen werden ten dele ontworpen als een manier om hoge verkoopvolumes te verwezenlijken en de kos- ten per eenheid te verminderen door de touroperator in staat te stellen de verschillende componenten (de vlucht, de catering, de accomodatie, enzovoorts) in het groot in te kopen en de besparingen gedeeltelijk door te bereke- nen aan de consumenten. Ramingen van de marges op georganiseerde reizen variºren, maar derden hebben betrekkelijk lage cijfers (cid:151) in de orde van grootte van (43) Zie overweging 70 e. v. (44) Bijvoorbeeld punt 5. 2, derde streepje. (45) (cid:132)Collectieve machtspositie(cid:148) en (cid:132)oligopolide machtspositie(cid:148) worden in deze beschikking als synoniemen gebruikt. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/11 7 % (of 30 GBP op een gangbare prijs voor een vakantie van 400 GBP) (cid:151) verstrekt voor de afgelopen jaren. Ver- meld zij echter dat verticaal ge(cid:239)ntegreerde touroperators daarenboven normaal gesproken ook inkomsten ontvan- gen uit hun activiteiten met betrekking tot luchtreizen en reisagentschappen en dat de marges op deze aspecten (met name de luchtreizen) hoger kunnen zijn, zodat de brutomarges van de totale exploitatie van de ge(cid:239)nte- greerde maatschappijen hoger kunnen uitkomen dan die op hun activiteiten met betrekking tot de organisatie van reizen. seizoen worden vastgelegd. Daarna kunnen nog enkele aanpassingen worden doorgevoerd. Binnen twaalf maan- den voorafgaand aan de vertrekdatum, als het reser- veringsseizoen is geopend (dat wil zeggen vanaf onge- veer de zomer 1999 voor vertrek in de zomer van 2000) is er echter nog nauwelijks ruimte voor aanpas- singen wegens het gebrek aan flexibiliteit van tal van overeenkomsten met leveranciers en de problemen in verband met het wijzigen van data, vluchten, hotels, enzovoorts, van klanten die reeds geboekt hebben. (60) Touroperators moeten hoge benuttingsgraden van de capaciteit bereiken (aan de Commissie zijn cijfers in de orde van grootte van 95 % of meer in termen van ver- kochte vakanties gemeld) om winstgevend te kunnen blijven bij het aanbieden van korteafstandsreizen. Het op elkaar afstemmen van de capaciteit en de vraag is derhalve doorslaggevend voor de winstgevendheid, zeker omdat de levensduur van pakketreizen beperkt is; een gegeven pakket verliest alle waarde tenzij het wordt ver- kocht voorafgaand aan de datum van vertrek. (61) Markten voor goederen met een beperkte levensduur vereisen een grote flexibiliteit van de productie- en dis- tributiesystemen opdat het aanbod en de vraag nauw op elkaar kunnen worden afgestemd en het verloren gaan van producten zoveel mogelijk wordt beperkt. Het is voor leveranciers van pakketreizen echter juist uiterst moeilijk om de capaciteit en de vraag met elkaar in overeenstemming te brengen. Zij moeten nagenoeg het geheel van wat zij denken te (cid:132)produceren(cid:148) (dat wil zeg- gen de benodigde vluchten, de accommodatie, enzo- voorts) vastleggen voordat het product wordt (cid:132)gecon- sumeerd(cid:148) (dat wil zeggen wanneer de consument ver- trekt naar zijn vakantiebestemming of, op zijn vroegst, wanneer de consument het grootste gedeelte van de prijs voldoet, meestal circa acht weken voor vertrek). Volgens de informatie van de Commissie is het gangbaar dat hiertussen een periode van een jaar ligt (46). (62) Volgens Airtours werd met de gedetailleerde planning van het zomerseizoen 2000 (dat wil zeggen vertrek vanaf mei 2000) begonnen [(cid:133)]*. Volgens Airtours kan tot [(cid:133)]* een capaciteitsvergroting van maximaal 10 % worden overwogen voor het daaropvolgende zomersei- zoen. Na [(cid:133)]* zijn nog slechts kleine wijzigingen moge- lijk (47). (63) Informatie van de grote touroperators bevestigt dat het gebruikelijk is dat de capaciteitsplanning van de tour- operators, alsmede de bijbehorende contracten met hotelhouders en luchtvaartmaatschappijen, 12 tot 18 maanden voorafgaand aan het desbetreffende vakantie- (46) Zie aanmelding, punt 6. 23. (47) (cid:132)Competition in the UK foreign package holiday market: An eco- nomic analysis(cid:148), studie van professor Neven, uitgevoerd in opdracht van Airtours en gepresenteerd tijdens de hoorzitting, blz. 3, laatste paragraaf. (64) Alleen door lang van tevoren overeenkomsten te sluiten voor hun verwachte behoeften, waardoor leveranciers van tevoren kunnen plannen, kunnen touroperators vol- doende lage prijzen bedingen om een toereikend volume van winstgevende verkopen te realiseren. Touroperators moeten daartoe vroegtijdige reserveringen aanmoedigen. Dit is gunstig voor hun cashflow: consumenten betalen bij de reservering een aanzienlijk voorschot (100 GBP per persoon, ongeveer 25 % van de gangbare prijs voor een korteafstandsvakantie), de rest moet ongeveer twee maanden voor vertrek worden voldaan (en is niet terug- betaalbaar, ofschoon touroperators en reisagenten tegen een meerprijs een verzekering kunnen aanbieden), uit- gezonderd vanzelfsprekend (cid:132)late(cid:148) reserveringen. Tevens wordt hierdoor het risico op onverkochte vakantierei- zen, en daarmee de noodzaak later prijskortingen aan te bieden, gereduceerd. Het is tijdens het seizoen gemakke- lijker om de capaciteit uit te breiden dan in te krimpen, ofschoon in sommige gevallen, bijvoorbeeld wanneer een bepaalde bestemming bijzonder in trek blijkt, alle accommodatie (en/of vluchten naar het desbetreffende tenminste voor de vliegveld) al gereserveerd zal zijn, piekperiode. Het is over het algemeen voor tourope- rators moeilijk van hun contracten terug te komen, met name die voor luchtvervoer, zonder dat hen dat op aan- zienlijke boetes komt te staan. De touroperator draagt derhalve nagenoeg het gehele risico voor alle vastgelegde capaciteit die onverkocht blijft. (65) Gezien de beperkte mogelijkheden om het aanbod op de korte termijn in te krimpen (dat wil zeggen zodra de reisgidsen zijn verschenen en het verkoopseizoen is begonnen) kunnen touroperators het evenwicht nage- noeg uitsluitend herstellen via het prijsmechanisme, met andere woorden, door prijskortingen aan te bieden zodra blijkt dat de verkopen van hun vakantiereizen waarschijnlijk zullen achterblijven bij hun vastleggingen, en in welke mate. De vaste kosten van het aanbieden van georganiseerde vakantiereizen (hoofdzakelijk de kos- ten voor de vlucht en het merendeel van de accom- modatie- en cateringkosten) vormen een groot aandeel van de totale kosten, zodat zonodig relatief hoge prijs- kortingen kunnen worden toegepast om onverkochte reizen af te zetten. Klaarblijkelijk worden prijskortingen tot 25 % van de oorspronkelijk in de reisgids vermelde prijzen aangeboden op bepaalde verkopen, ofschoon van consumenten in dergelijke gevallen vaak gevraagd wordt de hotelkeuze van de touroperator te accepteren, of zelfs de keuze van de bestemming, afhan- kelijk van de beschikbaarheid. Het aanbieden van prijs- kortingen in het (cid:132)late(cid:148) verkoopseizoen is derhalve een verschijnsel dat vergelijkbaar is met de (cid:132)uitverkoop aan het einde van het seizoen(cid:148) in andere detailhandelsecto- (cid:132)late(cid:148) L 93/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 ren (bijvoorbeeld kleding). Het effect van de prijskortin- gen op (cid:132)late(cid:148) reserveringen in een normaal seizoen moet echter gezien worden in de context van de omzet van de touroperator in het seizoen; deze wordt effectief slechts met ongeveer 5 % verminderd (25 % van onge- veer 25 % van de verkochte vakantiereizen). Ook worden prijskortingen (of vergelijkbare prikkels zoals (cid:132)kinderen gratis(cid:148) of (cid:132)gratis verzekering(cid:148)) geboden voor vroegtijdige reserveringen, maar deze zijn van minder belang zowel in termen van het bedrag van de prijsvermindering (5 (cid:224) 10 % lijkt gangbaar) en het effect ervan op de kosten en de omzet. Volgens een grote touroperator wordt drie- kwart van alle pakketreizen over het algemeen verkocht tegen of nagenoeg tegen de in de reisgids vermelde prijs. (66) De fundamentele rigiditeit van de markt heeft belang- rijke gevolgen voor de concurrentie. De aanbieders zijn hierdoor sterk afhankelijk van elkaar vanuit zowel strate- gisch oogpunt als vanuit het oogpunt van de korte ter- mijn. In het bijzonder zorgt elke beslissing van een tour- operator om te trachten zijn marktaandeel te vergroten door middel van een capaciteitsuitbreiding (dat wil zeg- gen door meer vakantiereizen te koop aan te bieden), tot een prijsdaling tenzij de concurrenten hun aandeel evenredig verminderen door een capaciteitsinkrimping. Verticale integratie (67) In geheel Europa, en in het Verenigd Koninkrijk in het bijzonder, is sprake van een toenemende verticale inte- gratie van touroperators, zowel hoger in de bedrijfs- kolom met de exploitatie van luchtvervoerdiensten (chartermaatschappijen) als lager in de bedrijfskolom met distributie aan de consument (reisagentschappen). Tot op heden treedt weinig integratie op met betrekking tot het aanbod van accommodatie en het is onwaar- schijnlijk dat dit in de nabije toekomst zal veranderen, mogelijk omdat dit, in tegenstelling tot de twee andere aspecten, grote investeringen in een aantal andere lan- den zou vergen, hetgeen gepaard zou gaan met grotere risico’s zonder duidelijke voordelen in termen van kos- tenbesparingen. (68) Een touroperator die beschikt over een aanzienlijke eigen chartercapaciteit ontleent daaraan een aantal con- feit dat dit een currentievoordelen, afgezien van het andere bron van inkomsten vormt en controle geeft over een belangrijke kostencomponent. Het gevaar dat onvoldoende capaciteit kan worden aangekocht, wordt verminderd. Een ge(cid:239)ntegreerde touroperator kan zijn eigen luchtvaartcapaciteit voorts gebruiken om voorrang te geven aan zijn eigen vakantiereizen met betrekking tot de belangrijkste verkoopvoorwaarden zoals gunstige vertrektijden (die nauw samenhangen met de (cid:132)slots(cid:148) waarover beschikken). luchtvaartmaatschappijen Momenteel varieert de mate waarin sprake is van ver- de ticale integratie van de grote touroperators in de exploi- tatie van luchtvervoer, evenals de mate waarin zij ook optreden als leveranciers van zitplaatscapaciteit aan der- den. Zo hebben Thomson en Airtours grote luchtvaart- maatschappijen en zijn zij relatief zelfvoorzienend: zij aan derden en verkopen minder zitplaatscapaciteit nemen minder zitplaatscapaciteit van andere luchtvaart- maatschappijen af. (69) First Choice bezit een van de grootste chartermaatschap- pijen en verkoopt momenteel circa 30 % van zijn zit- plaatscapaciteit aan andere touroperators, hetgeen een veel groter aandeel (en een groter absoluut aantal) is dan bij Airtours, Thomson of Thomas Cook het geval is. First Choice betrekt ongeveer 25 % van zijn plaatscapaci- teit bij andere luchtvaartmaatschappijen (ofschoon het aandeel van de capaciteit op korteafstandsvluchten waar- schijnlijk kleiner is). Belangrijk is dat First Choice ook de voornaamste leverancier is van zitplaatscapaciteit op chartervluchten aan onafhankelijke touroperators (cid:151) de op twee na grootste in 1998 na Monarch en de groep Caledonian/Flying Colours. In dit verband zij tevens ver- meld dat sinds de overname van laatstgenoemde door Thomas Cook enige rationalisatie lijkt plaats te vinden, hetgeen gevolgen heeft voor de verkoop van zitplaats- capaciteit aan derden. Volgens de informatie van de Commissie wordt verwacht dat de verkopen aan derden door Thomas Cook voor de zomer van 2000 met meer dan de helft zullen dalen, in termen van aantallen, in vergelijking met 1998, hetgeen negatieve gevolgen zal hebben voor de beschikbaarheid van zitplaatscapaciteit voor niet-ge(cid:239)ntegreerde touropeators. (70) De beschikking over een omvangrijk, op de eigen pro- ducten toegespitst distributiekanaal, zoals een keten van reisagenten, levert lager in de bedrijfskolom vergelijkbare voordelen op. De meeste pakketreizen worden verkocht via de reisagentschappen of de grote groepen. Ofschoon de ge(cid:239)ntegreerde bedrijven alle elkaars vakantiereizen in hun agentschappen aanbieden, bevoorrechten alle hun eigen producten door middel van verscheidene gerichte verkoopmethoden (48). Dit stelt hen in staat hun eigen producten aan te prijzen en een efficiºnter (cid:132)voorraadver- loop(cid:148) te bewerkstelligen, zonder al te veel prijskortingen, dan indien zij voor de distributie uitsluitend afhankelijk zouden zijn van derden (die waarschijnlijk de vakantie- reizen zouden bevoorrechten waarvoor zij de meeste commissie ontvangen). De discriminatie ten voordele van de eigen producten wordt, zoals de MMC stelt in haar conclusies (49), vergemakkelijkt door een gebrek aan doorzichtigheid met betrekking tot de eigendoms- verhoudingen (cid:151) de consumenten zijn relatief onwetend over welke luchtvaartmaatschappijen, vakantiemerken en reisagentschappen onder dezelfde eigenaar vallen (cid:151) en andere kenmerken van het distributiesysteem. First (48) Volgens de definitie van de MMC in het verslag over 1997 omvat die uiteenlopende specifieke praktijken, zoals het alleen aanbieden van een product van de concurrent aan de consument indien een vergelijkbaar (cid:132)eigen(cid:148) product niet voorhanden is (cid:151) zie punten 1. 9, 7. 59. (49) Verslag over 1997, punten 2. 84-2. 97. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/13 Choice is onlangs begonnen met het opzetten van een eigen distributieketen omdat het gebrek daaraan als een toenemende handicap werd ervaren. De effecten van de concentratie voor de concurrentie bij de distributie van pakketreizen worden hierna nader onderzocht. Tabel 1 Marktaandelen (in % van het volume) voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen vanuit het Verenigd Koninkrijk, zomer 1998 (52) (71) Er bestaat voorts een aantal commerciºle banden tussen de ge(cid:239)ntegreerde ondernemingen, ten dele ten gevolge van hun verticale integratie. De banden lager in de bedrijfskolom (cid:151) door middel van het gebruik van elkaars ketens van reisagentschappen (cid:151) werden reeds genoemd; deze zijn van belang, want ge(cid:239)ntegreerde tour- operators zetten over het algemeen een groot aandeel (ofschoon als regel niet het merendeel) van hun vakan- tiereizen af via reisagentschappen van derden (50). In de (cid:132)late(cid:148) periode is het bijvoorbeeld belangrijk om over een zo breed mogelijke distributie te kunnen beschikken om zo veel mogelijk van de onverkochte voorraad af te zet- ten. Hoger in de bedrijfskolom delen zij de zitplaats- capaciteit op chartervluchten tot op zekere hoogte met elkaar, zowel door middel van directe onderlinge aan- kopen als door middel van afspraken over onderlinge ruil en consolidatie met het oog op een zo efficiºnt mogelijke benutting van hun respectieve vloten. Touroperator Aandeel (in %) Gecombineerd Airtours First Choice Thomson Thomas Cook Cosmos/Avro Manos Kosmar Andere Totaal Bron: AC Nielsen. 19,4 15,0 34,4 30,7 20,4 2,9 1,7 1,7 8,2 100 Marktstructuur Aandelen en uitbreidingen (72) In de aanmelding (CO-formulier) verstrekte Airtours ver- scheidene ramingen van marktaandelen, gebaseerd op verschillende bronnen. De enige waarin een onderscheid werd gemaakt tussen de markt voor korte- en lange- afstandsreizen was die van het bureau voor marktonder- zoek AC Nielsen, hierna weergegeven en overgenomen uit tabel 6. 8 in de aanmelding. Airtours acht deze gege- vens niet betrouwbaar omdat zij alleen gebaseerd zijn op de gegevens van de reisagentschappen en daarom een (cid:132)verdraaid(cid:148) beeld kunnen opleveren. De beoordeling van de marktaandelen van de Commissie zelf, op basis van verschillende bronnen (51), bevestigt echter in alge- mene zin het resultaat, te weten een marktaandeel van 32 % voor de partijen (Airtours 21 %, First Choice 11 %), 27 % voor Thomson en 20 % voor Thomas Cook. (50) De cijfers betreffende de partijen worden vermeld onder punt 6. 158 van de aanmelding. (51) Gebaseerd op de aantallen effectief vervoerde passagiers van de belangrijkste maatschappijen en op de cijfers omtrent de totale markt van BNTS welke overeenkomen met die van de Civil Avia- tion Authority (CAA). (73) Zoals blijkt uit tabel 1 zal de concentratie het aantal grote, ge(cid:239)ntegreerde aanbieders terugbrengen van vier naar drie. Het verdwijnen van First Choice als een onaf- hankelijke concurrent wordt als bijzonder betekenisvol beschouwd, want (zoals een andere grote touroperator opmerkt) het is de laatste overblijvende (cid:132)middelgrote(cid:148) marktdeelnemer. De kloof tussen de grote en de kleine (cid:132)marginale(cid:148) spelers op de markt zal hierdoor derhalve sterk toenemen. Deze polarisatie van de eveneens markt tussen grote ge(cid:239)ntegreerde ondernemingen en kleine niet-ge(cid:239)ntegreerde ondernemingen wordt alom beschouwd als de huidige tendens in deze bedrijfstak. Airtours heeft immers verklaard dat er twee manieren zijn om in deze bedrijfstak actief te zijn, namelijk (cid:132)klein blijven en de productcomponenten inkopen of grote volumes produceren en verticaal (in de woorden van professor Neven tijdens de hoorzitting). Het gevolg van deze tendens is een marginalisering van de kleinere aanbieders als concurrentiefactor op de markt. Verscheidene derden hebben de Commissie laten weten dat het thans al onwaarschijnlijk is dat de kleinere aanbieders effectief kunnen concurreren met de grotere spelers op de markt, en dat de concentratie, om de hierna beschreven redenen, hun concurrentiepositie nog verder zou verzwakken. integreren(cid:148) (74) De fusie van de touroperators zou ook gevolgen hebben voor de verbonden sectoren van de levering van zit- plaatscapaciteit op chartervluchten en de distributie van pakketreizen, waarop hieronder nader wordt ingegaan. (52) Aandelen in Nielsens categorie (cid:132)korte afstand strand(cid:148). L 93/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 De kleinere aanbieders (75) Zoals blijkt uit tabel 1 en uit de voorgaande hoofdstuk- ken, kenmerkt de relevante productmarkt zich door een structuur die, zonder de fusie, bestaat uit vier grote tour- operators (de twee partijen bij de fusie plus Thomson en Thomas Cook) die elk verticaal ge(cid:239)ntegreerd zijn, zowel hoger in de bedrijfskolom met de exploitatie van chartervluchten als lager in de bedrijfskolom met reis- agentschappen en die tezamen de overgrote meerderheid van de verkopen vertegenwoordigen, en een grote ver- scheidenheid aan kleine, overwegend niet-ge(cid:239)ntegreerde touroperators en agenten. De sector chartermaatschap- pijen is sterker geconcentreerd dan de twee sectoren lager in de bedrijfskolom en is in sterke mate zelfvoor- zienend: slechts ØØn grote chartermaatschappij verkoopt het merendeel van haar capaciteit aan derde partijen: Monarch (dat banden heeft met touroperator Cosmos). (76) Ten dele als gevolg van het proces van consolidatie en concentratie in de bedrijfstak door middel van fusies en overnames, bijzonder omvangrijk sinds de afronding van het verslag van de MMC over 1997, bestaat er een grote kloof tussen de vier grote touroperators en de rest. Drie ondernemingen (Cosmos, Manos en Kosmar) heb- ben tezamen 6 % in handen. Daarna heeft geen van de (waarvan er in de categorie (cid:132)overige(cid:148) touroperators enkele honderden zijn (53) een marktaandeel van meer dan 1 %. Daarbij komt dat de meerderheid van laatst- genoemde bedrijfjes niche-spelers blijken te zijn die gespecialiseerd zijn in specifieke marktsegmenten, bij- voorbeeld wintersportvakanties, zeilvakanties, villaver- huur, korte reizen, groepsreizen, enzovoorts. In het ant- woord op de mededeling van punten van bezwaar voert Airtours aan dat het (cid:132)onjuist zou zijn te concluderen dat ((cid:132)de onafhankelijken(cid:148)) zich beperken tot niche- activitei- ten(cid:148) (54). De Commissie heeft niet beweerd dat de groep van onafhankelijke ondernemingen uitsluitend bestaat uit niche-spelers. Het is daarentegen duidelijk uit de ledenlijst van, bijvoorbeeld, de Association of Indepen- dent Touroperators (AITO) dat een aanzienlijk aantal van de onafhankelijke ondernemingen uitsluitend actief zijn op niche-basis. (77) De Commissie is voorts de, over het algemeen door der- den onderschreven, mening toegedaan dat de mogelijk- heid van de kleine aanbieders om daadwerkelijk concur- rentiedruk uit te oefenen op de vier grote touroperators, volledig beperkt wordt door hun kleine afzonderlijke grootte en hun gebrek aan verticale integratie. (78) De kleine omvang van deze ondernemingen betekent, onder andere, dat zij niet kunnen beschikken over de schaalvoordelen die de grote maatschappijen wel kun- nen realiseren. In tegenstelling tot de belangrijkste tour- operators kunnen zij bijvoorbeeld geen volledige bezet- ting van een vlucht aanbieden aan een chartermaat- schappij (behalve misschien voor enkele dagen tijdens het hoogseizoen). Dit verhoogt het risico dat de lucht- vaartmaatschappij de vlucht niet met een optimale bezetting kan uitvoeren, waardoor deze geneigd zal zijn kleine reisorganisaties hogere prijzen per zitplaats in rekening te brengen dan aan grote touroperators om zich in te dekken tegen het grotere risico. Luchtvaart- maatschappijen kunnen de passagiers van verschillende touroperators samenbrengen op ØØn enkele vlucht, hetzij zelf, hetzij indirect door een beroep te doen op een daarin gespecialiseerd bemiddelaar (55), maar dit is van- zelfsprekend moeilijker (en dus duurder) naarmate de maatschappij of de bemiddelaar meer van dergelijke groepen moet trachten onder te brengen. (79) De recente ontwikkelingen hebben het aanbod van char- tercapaciteit waaruit de kleinere touroperators kunnen kiezen, sterk gereduceerd, en daarmee de mogelijkheid om in de onderhandelingen prijzen en voorwaarden te bedingen die vergelijkbaar zijn met die voor grotere touroperators. De laatste jaren daalt het aantal charter- maatschappijen. Volgens de informatie van de Commis- sie vindt er naar aanleiding van de overname van Cale- donian Airways en Flying Colours door de Thomas Cook-groep een verdere rationalisatie plaats, welke leidt tot een vermindering van de capaciteit (en in het bijzon- der de kwaliteit ervan) die de onafhankelijke tourope- rators kunnen afnemen van een luchtvaartmaatschappij die van oudsher een belangrijke leverancier is. Kleine touroperators hebben opgemerkt dat zij nu reeds moei- lijkheden ondervinden bij het verkrijgen van zitplaats- capaciteit op de gewenste tijden (met name in de week- ends) en vanaf de belangrijkste luchthavens voor vakan- tievluchten (Gatwick en Manchester). Touroperators (en luchtvaartmaatschappijen) hebben opgemerkt dat zij ver- trekmogelijkheden van deze beide luchthavens moeten kunnen aanbieden om de belangrijkste consumentencen- tra te bereiken en aldus een geloofwaardig (cid:132)nationaal(cid:148) aanbod te bieden; indien dit niet mogelijk is, zijn hun vooruitzichten om hun activiteiten uit te breiden tot meer dan die van een kleinschalige speler op de markt beperkt. Andere, regionale luchthavens worden door vele consumenten beschouwd als (cid:132)tweede-keus(cid:148) en de vluchten vanaf deze luchthavens zijn in sommige geval- len duurder ten gevolge van landingsrechten en derge- lijke. Het is de bedoeling in Manchester volgend jaar een nieuwe startbaan te openen. Gatwick kampt daarentegen naar verluidt met verstopping en deze situatie zal waar- schijnlijk nog enkele jaren duren. (80) Het lijkt erop dat de grote touroperators reeds over een sterke positie op de markt beschikken met betrekking tot de verkoop van zitplaatscapaciteit aan onafhankelijke touroperators. Zo heeft een touroperator opgemerkt dat Monarch (cid:151) de enige leverancier van de onafhankelijke sector van betekenis die na de fusie nog zou overblijven (cid:151) er ook nu al te voorzien in de toe neigt eerst behoefte van de grote touroperators (die meer dan de helft van zijn verkopen aan derden afnemen) alvorens (53) Het MMC-verslag (punt 3. 20) geeft voor 1997 een totaal van circa 1 000, ofschoon er sindsdien waarschijnlijk een daling is opgetre- den. (54) Zie blz. 33, punt 3. 27. (55) Bemiddelaars voor zitplaatscapaciteit helpen bij het op elkaar afstemmen van vraag en aanbod door de overblijvende capaciteit die luchtvaartmaatschappijen niet zelf benutten, te verkopen aan touroperators. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/15 het aanbod aan onafhankelijke bedrijven te overwegen en geweigerd heeft met deze touroperator zelfs maar besprekingen te voeren over het programma van het komende jaar totdat de grote touroperators de door hen benodigde capaciteit hadden meegedeeld. voornaamste touroperators effectief de controle hebben over de voornaamste (cid:132)toegangsdeur(cid:148) naar de distributie van pakketreizen aan de consument en dat het voor de hand ligt dat zij hierdoor hun eigen producten kunnen bevoordelen ten opzichte van die van een nieuwe con- current in alle gevallen waarin dit voor hen rationeel is. (81) Met betrekking tot de distributie ondervinden de kleine onafhankelijke touroperators vergelijkbare beperkingen bij hun pogingen om effectief te concurreren met de grote touroperators. Aangezien de meeste pakketreizen niet rechtstreeks maar via reisagentschappen worden verkocht, moeten kleine touroperators toegang hebben tot reisagentschappen om hun producten af te zetten. De meeste agentschappen, en alle grote ketens die natio- naal vertegenwoordigd zijn, vallen echter onder de zeg- genschap van de vier grote ge(cid:239)ntegreerde tourope- rators (56). Zo bezitten Airtours en First Choice samen meer dan 1 000 van de circa 7 000 reisbureaus in het Verenigd Koninkrijk (circa 14 %) en beschikken de andere twee grote touroperators over vergelijkbare uit- gebreide netwerken. Hoewel bijna 40 % van de pakket- reizen wordt verkocht via kleinere, niet-ge(cid:239)ntegreerde reisagentschappen, gaat het in het merendeel van deze gevallen om kleine, plaatselijke agentschappen met op zijn best enkele vestigingen. Derhalve is het voor tour- operators van essentieel belang om op nationaal niveau toegang tot de distributie te hebben via de agentschap- pen van hun grootste concurrenten indien zij hun marktaandeel wensen te vergroten. De sterke positie van de grote touroperators in de distributie stelt hen echter ook in staat de kleine touroperators op tal van manieren te discrimineren. Het stelt hen met name in staat om van kleine touroperators een veel hogere commissie te eisen (cid:151) een praktijk waarvan het bestaan werd beschre- ven door de MMC in het verslag over 1997 (57) en waar- van uit onderzoek van de Commissie is gebleken dat deze wordt voortgezet en zelfs wordt uitgebreid. Ook stelt dit hen in staat hun eigen producten te bevoordelen (via gerichte verkoop). (82) Een aantal kleine touroperators heeft de Commissie ken- baar gemaakt bezorgd te zijn dat deze regelingen hen in een nog nadeligere positie brengt ten opzichte van hun concurrenten. Zij zijn afhankelijk van hun voornaamste concurrenten voor toegang tot de distributie en kunnen derhalve discriminatie ondervinden met betrekking tot commissietarieven, de uitstalling van hun reisgidsen in (een marketingaspect van essentieel de belang) en voordeelacties, nog afgezien van de nadelige gevolgen van de (cid:132)gerichte verkoop(cid:148) en het gebrek aan doorzichtigheid met betrekking tot eigendom. Enkele van deze aspecten (bijvoorbeeld verschillende commis- sietarieven) kunnen gerelateerd zijn aan de kosten, namelijk doordat de verkoopkosten lager kunnen zijn voor grotere volumes. Het staat echter buiten kijf dat de reisbureaus (56) Co-op Travel, met een marktaandeel van 9 % in de distributie, is niet ge(cid:239)ntegreerd, maar is minder belangrijk in het zuiden van Engeland dan in de rest van het Verenigd Koninkrijk. (57) Punt 2. 164. De MMC was, onder de omstandigheden van destijds, echter niet van mening dat deze praktijk in strijd was met het openbaar belang. (83) In het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Airtours aangevoerd dat kleine tourope- rators geen kostennadeel hebben ten opzichte van de grote ge(cid:239)ntegreerde touroperators. Met name zouden zij zitplaatscapaciteit kunnen betrekken tegen concurre- rende prijzen en accommodatie tegen dezelfde prijzen als de grote ge(cid:239)ntegreerde bedrijven. Uit het onderzoek is echter gebleken dat de grote aanbieders accommoda- tie goedkoper inkopen dan de kleinere touroperators. [(cid:133)]* (58). Voorts hebben de ge(cid:239)ntegreerde touroperators over het algemeen toegang tot goedkopere zitplaatscapa- citeit dan de niet-ge(cid:239)ntegreerde touroperators die deze op de markt moeten betrekken, hetzij bij de lijnvaart- maatschappijen, hetzij, hetgeen vaak voorkomt, in de vorm van een gedeelte van de capaciteit van een vlieg- tuig in plaats van een volledige bezetting te kunnen aan- bieden. De ge(cid:239)ntegreerde touroperators hebben daardoor een kostenvoordeel ten opzichte van de kleine onafhan- kelijke aanbieders. Belangrijker nog is dat de onafhanke- lijke touroperators steeds grotere moeilijkheden onder- vinden bij het verkrijgen van de gewenste chartercapaci- teit voor hun doeleinden ten gevolge van de toegeno- men verticale integratie. De kleine onafhankelijke aan- bieders worden derhalve beperkt bij het uitbreiden van het aantal vakantiereizen dat zij kunnen aanbieden (59). (84) De (cid:132)marginalisatie(cid:148) van de kleine onafhankelijke tour- operators is reeds in aanzienlijke mate een feit. De vier grote ge(cid:239)ntegreerde aanbieders verkopen tezamen reeds meer dan 90 % van alle pakketreizen naar het Spaanse vasteland, de Balearen, de Canarische Eilanden en Tunesiº, en 80 % of meer van alle andere zomervakan- ties naar nabije bestemmingen uitgezonderd Madeira en Turkije (77 % elk), Griekenland (69 %) en Frankrijk (33 %) (60). Volgens gegevens van de bedrijfstak (BNTS) is Spanje veruit de populairste vakantiebestemming in het Verenigd Koninkrijk en vertegenwoordigt het 27 % van alle vakanties (alle typen, dichtbij en ver weg gelegen bestemmingen) in 1998. De meeste van deze vakantie- reizen waren pakketreizen (meer dan 80 % in het geval van de Balearen). Volgens Airtours geven de onafhanke- lijke touroperators (cid:132)blijk van grote veerkracht(cid:133): hun (58) [(cid:133)]*. (59) Op bladzijde 32 van hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar citeren de partijen Libra Holidays als een voorbeeld van een onafhankelijke touroperator die zijn capaciteit heeft uit- gebreid. De Commissie merkt op dat Libra Holidays een gespeciali- seerde touroperator is. Ook merkt zij op dat Libra Holidays ondanks de uitgebreide capaciteit een zeer kleine touroperator blijft. Belangrijker is nog dat de Commissie te dien aanzien niet heeft gesteld dat in de toekomst geen nieuwe kleine touroperators zouden ontstaan. Zij heeft slechts geconstateerd dat de groep van onafhankelijke touroperators in steeds grotere mate gemarginali- seerd is en zal worden. (60) Bron: Nielsen via Airtours. L 93/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 afzet blijft goed voor circa 7 miljoen pax (61) per jaar(cid:133)(cid:148). De Commissie merkt op dat dit cijfer ook de vakantie- reizen naar verre bestemmingen omvat. Tevens zij ver- meld dat dit cijfer constant is in absolute termen, dat wil zeggen dat de onafhankelijke touroperators niet zijn meegegroeid met de markt. Als de cijfers van Airtours dan ook iets aantonen, dan is het wel de marginalisatie van de onafhankelijke aanbieders als groep (62). (85) Airtours heeft Cosmos en Virgin Sun genoemd als waar- schijnlijk toekomstige concurrenten van belang. Cosmos is verticaal ge(cid:239)ntegreerd met de laatst overblijvende onaf- hankelijke chartermaatschappij van betekenis, Monarch. Virgin Sun is het vakantiebedrijf voor pakketreizen naar nabije bestemmingen van Virgin. Volgens Airtours heb- ben beide bedrijven de ambitie om hun activiteiten uit te breiden. De Commissie is echter van oordeel dat geen van deze bedrijven in de afzienbare toekomst een gevaar voor de grote touroperators kan vormen. Cosmos/Mo- narch is, zoals hiervoor reeds beschreven, sterk afhanke- lijk van de grote tegenspelers voor de aankoop van zit- plaatscapaciteit. Bovendien is Cosmos niet verticaal ge(cid:239)n- tegreerd in de reisagentschappen. De activiteiten van Virgin Sun zijn momenteel zeer beperkt in omvang. Vir- gin Sun is evenmin verticaal ge(cid:239)ntegreerd in de reis- agentschappen. Tot slot ondervindt het grote problemen bij het vinden van accommodatie in de belangrijkste nabije bestemmingen. Conclusie (86) De Commissie is van oordeel dat het algehele effect van deze factoren is dat de kleine aanbieders op de markt voor georganiseerde reizen, zelfs zonder de aangemelde fusie, niet daadwerkelijk kunnen concurreren met de vier grote touroperators. Derhalve wordt de marktwer- king daadwerkelijk bepaald door de concurrentie tussen de vier grote ge(cid:239)ntegreerde aanbieders. Dit zou nog ster- ker het geval zijn indien de voorgestelde fusie doorgang zou vinden. Aard van de markt (oligopolide machtspositie) (87) Zoals hierna wordt beschreven, zal na de fusie een aan- tal kenmerken die een oligopolide machtspositie op de markt bevorderen, aanwezig zijn en blijven bestaan op de markt voor georganiseerde vakantiereizen (63), zoals producthomogeniteit, lage groei van de vraag, lage prijs- gevoeligheid van de vraag, vergelijkbare kostenstructu- ren van de voornaamste aanbieders, grote marktdoor- zichtigheid, omvangrijke commerciºle banden tussen de voornaamste aanbieders, belangrijke belemmeringen voor betreding van de markt en beperkte macht van de kopers (consumenten). De Commissie is van oordeel dat de fusie om de hierna besproken redenen zou leiden tot (61) Pakketreizen. (62) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 31-32. (63) De desbetreffende kenmerken zijn hoofdzakelijk die welke ook voorkwamen in eerdere beschikkingen van de Commissie in con- centratiezaken waarbij een oligopolie ((cid:132)collectieve machtspositie(cid:148)) in het geding was, zie Gencor/Lonrho, geciteerd in voetnoot 41, en Beschikking 1999/152/EG in zaak nr. IV/M. 1016, Price Water- house/Coopers & Lybrand, PB L 50 van 26. 2. 1999, blz. 27. een versterking van al deze kenmerken uitgezonderd de eerste twee, en zou bijdragen tot het creºren van een situatie van een collectieve machtspositie van de drie grote verticaal ge(cid:239)ntegreerde marktdeelnemers die na de fusie zouden overblijven. Producthomogentiteit (88) Ofschoon er variaties bestaan tussen verschillende pak- ketreizen (naar nabije bestemmingen), zijn zij fundamen- teel vergelijkbaar. Alle omvatten het gezamenlijk aanbod in een (cid:132)pakket(cid:148) van de twee hoofdelementen (de reis en de accommodatie) en alle worden in het groot inge- kocht, dat wil zeggen dat er tot op zekere hoogte sprake is van standaardisatie, teneinde schaalvoordelen te rea- liseren opdat zij kunnen worden aangeboden tegen een lagere prijs dan de equivalente (cid:132)individuele(cid:148) reis (dat wil zeggen waarbij elke component afzonderlijk wordt gere- geld en geboekt). Dit standpunt werd eveneens uiteen- gezet door Airtours in de aanmelding, die in het bijzon- der verklaarde dat (cid:132)de meest verkochte vakantiereizen naar populaire bestemmingen betrekkelijk homogene producten zijn(cid:148) (64). De homogene aard van pakketrei- zen naar nabije bestemmingen wordt bevestigd door marktonderzoek waaruit blijkt dat circa 85 % van de consumenten zich bij de vakantiekeuze hoofdzakelijk laat leiden door de prijs, terwijl merkentrouw van wei- nig belang is (65). Dit standpunt werd vervolgens beves- tigd door de concurrenten. (89) In het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar voerde Airtours aan dat buitenlandse pakketrei- zen gedifferentieerd zijn naargelang de kwaliteit van de accommodatie, de vakantieperiode en de luchthaven van vertrek, het land en de plaats van bestemming, het type klant en de faciliteiten van alle onderdelen van het pak- ket. Volgens Airtours wordt dit bewezen door de uiteen- lopende prijzen die worden aangeboden. Voorts voerde Airtours aan dat de markt voortdurend ingrijpende ver- anderingen ondergaat, dat wil zeggen dat er sprake is van een tendens om meer dan eens per jaar kortere vakanties te nemen. De voornaamste door Airtours genoemde recente tendensen hebben echter betrekking op pakketreizen naar verre bestemmingen, welke geen deel uitmaken van de relevante productmarkt (66). (90) De Commissie heeft niet gesteld dat er geen verschillen zijn tussen de verschillende pakketreizen of dat deze altijd tegen dezelfde prijs worden verkocht. Natuurlijk is bijvoorbeeld een vijfsterrenhotel niet hetzelfde als een en onder normale omstandigheden driesterrenhotel duurder. Ondanks dergelijke verschillen tussen de ver- schillende categorieºn buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen is echter tevens duidelijk dat deze vakantiereizen thans in het Verenigd Koninkrijk in hoge mate een gestandaardiseerd massaproduct vormen. Dit wordt met name aangetoond door het feit dat de over- grote meerderheid van korteafstandsvakanties in de mid- delste categorie (cid:132)drie sterren zonder maaltijden(cid:148) vallen. Voorts zij opgemerkt dat er sprake is van weinig diffe- (64) Aanmelding, blz. 30, punt 6. 40. (65) Aanmelding, blz. 30, punten 6. 40 en 6. 41. (66) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, punten 2. 10-2. 19. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/17 rentiatie met betrekking tot de component van de lucht- reis, dat wil zeggen dat de passagiers met hetzelfde toe- stel worden vervoerd, ongeacht of zij in een vijf- of een driesterrenhotel verblijven. De zitplaats in het vliegtuig is een essentiºle component bij de besluitvorming omtrent de hoeveelheid capaciteit die op de markt wordt gebracht. Voor het doel van onderhavige zaak is echter de vraag van belang of de verschillen tussen de verschillende categorieºn buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen dusdanig zijn dat oligopolide dominantie door Thomson, Airtours/First Choice en Thomas Cook na de fusie wordt voorkomen. Volgens Airtours zou dit het geval zijn omdat de aard van het product het onmogelijk maakt om stilzwijgend onder- linge overeenstemming te bereiken over de prijzen en omdat er hoe dan ook talrijke mogelijkheden zouden zijn om zich niet te houden aan de stilzwijgend over- eengekomen prijzen (67). In tegenstelling tot de ziens- wijze van Airtours is de Commissie echter tot de conclu- sie gekomen dat de productverschillen niet zullen ver- hinderen dat in deze zaak een collectieve machtspositie ontstaat ten gevolge van de wijze waarop de markt functioneert (68). (91) Zoals hiervoor uiteengezet, wordt de capaciteit in prin- cipe twaalf (cid:224) 18 maanden voorafgaand aan het seizoen vastgelegd. De touroperators optimaliseren hun winst door de inkomstenstroom op deze van tevoren bepaalde capaciteit te maximaliseren. Deze taak wordt vanzelf- sprekend vergemakkelijkt indien de capaciteit door alle touroperators krap wordt gehouden. Bij dergelijke omstandigheden is het voor de oligopolide marktdeel- nemers dan ook niet noodzakelijk tot een onderlinge is overeenstemming over de prijzen te komen. Dit tevens bevestigd door de economische deskundigen van Airtours die aanwezig waren op de hoorzitting, waar werd verklaard dat het onwaarschijnlijk is dat er voor- deel kan worden behaald door te concurreren met de prijzen, omdat de betrokken bedrijven niet in staat zou- den zijn de consumenten die worden aangetrokken door de lagere prijzen, onder te brengen. Derhalve zouden de touroperators hun marktaandeel gedurende het seizoen niet kunnen wijzigen. In deze bedrijfstak bestaat der- te halve geen noodzaak om de prijzen onderling af stemmen. De cruciale vraag is hoeveel capaciteit er op de markt wordt gebracht. In dit verband zijn de verschil- len tussen de verschillende categorieºn van pakketreizen naar nabije bestemmingen irrelevant. De enige bestaande noodzaak is de mogelijkheid om toe te zien op het totale niveau van de capaciteit (het aantal vakantierei- zen) dat wordt aangeboden door de afzonderlijke ge(cid:239)nte- greerde touroperators. Lage groei van de vraag (92) Vakanties in het buitenland zijn een (cid:132)discretionair(cid:148) onderdeel van de consumentenbestedingen en dit ver- groot de veranderlijkheid van de vraag op de korte ter- mijn. Uit een recent onderzoek dat werd uitgevoerd voor een grote touroperator en dat werd genoemd in antwoord op de verzoeken om informatie van de Com- missie, kwam een zekere onvoorspelbare veranderlijk- heid van jaar tot jaar naar voren. Tevens bleek daaruit dat het totale jaarlijkse groeipercentage (3 (cid:224) 4 % voor het voorbije decennium) betrekkelijk laag was. Het aan- tal vakantiereizen in het buitenland (69) dat wordt gemaakt door inwoners van het Verenigd Koninkrijk daalde met circa 3 miljoen (ruim 10 %) tussen 1995 en 1996, en er traden (kleinere) dalingen op in zowel 1990 en 1991 (cid:151) ongetwijfeld hoofdzakelijk onder invloed van de algemene economische situatie. De groei van de vraag zal, volgens verscheidene ramingen van de bedrijfstak, de komende twee jaar naar verwachting nagenoeg nihil zijn, maar zich daarna enigszins herstel- len. (93) Airtours heeft in het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar verklaard dat (cid:132)de markt voor over- zeese vakanties van alle typen een dynamische groei blijft vertonen(cid:148) (70). De Commissie erkent dat de markt voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmin- gen waarschijnlijk zal blijven groeien. Ook is mogelijk dat de markt wat sneller zal groeien dan de algemene toename van het BBP onder invloed van toegenomen vrije tijd en algemene welvaart. Op grond van haar onderzoek in deze taak is de Commissie echter tot de slotsom gekomen dat de algemene toename van de vraag op de markt voor pakketreizen naar nabije bestemmingen net als in de jaren negentig gematigd zal blijven. In dit verband zij ook verwezen naar de opmer- king van de partijen dat (cid:132)de enorme groei van overzeese vakanties in de jaren zeventig en tachtig oorspronkelijk werd veroorzaakt door de toegenomen beschikbaarheid van buitenlandse pakketreizen (in plaats van individuele reizen) naar aanleiding van de afschaffing van de wette- lijk vastgestelde prijzen en volumes voor buitenlandse pakketreizen zoals die voorheen door de regering van het Verenigd Koninkrijk werden opgelegd. (cid:148) (71). Conclu- derend stelt de Commissie dat het onwaarschijnlijk is dat de marktgroei binnen afzienbare tijd een impuls zal geven aan de concurrentie. Bovendien kampen kleine touroperators, om de hiervoor besproken redenen, met ten opzichte van de ge(cid:239)nte- een concurrentienadeel greerde touroperators. Elke marktgroei zal derhalve waarschijnlijk worden benut door de ge(cid:239)ntegreerde tour- operators, zoals de afgelopen jaren ook het geval is geweest volgens de cijfers van Airtours. (94) Airtours heeft in het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar en in de presentatie tijdens de hoorzitting aangevoerd dat de veranderlijkheid van de vraag de markt minder overzichtelijk maakt. Hierdoor is het moeilijker te achterhalen of concurrenten vals spelen en, derhalve, om stilzwijgend tot onderlinge overeen- stemming te komen. De voornaamste redenen voor deze veranderlijkheid zijn volgens Airtours de aan het BBP gerelateerde veranderlijkheid, exogene schokken, ver- anderende voorkeuren binnen de markt van buiten- landse pakketreizen en veranderende kosten (effect van (67) Presentatie van Professor Neven en Alan Overd, Lexecon tijdens de hoorzitting. (68) Dit is niet onverenigbaar met verklaringen in het jaarlijkse verslag over het mededingingsbeleid (zie bijvoorbeeld het verslag over 1996). Zie ook Beschikking 92/553/EEG in zaak nr. IV/M. 190 (cid:151) NestlØ/Perrier, PB L 356 van 5. 12. 1992, blz. 1. (69) MMC-verslag over 1997, tabel 3. 1. Dezelfde tabel toont dat het aandeel hiervan dat pakketreizen betrof de afgelopen jaren relatief stabiel is gebleven op ongeveer 55 %. (70) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 7, punt 2. 5. (71) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, blz. 7, punt 2. 6. L 93/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 goedkope luchtvaartmaatschappijen). De Commissie is van mening dat veranderende voorkeuren noch het effect van goedkope luchtvaartmaatschappijen samen- hangen met de veranderlijkheid van de vraag op korte termijn. Deze aspecten komen echter elders in de beschikking aan de orde (72). te (95) De Commissie is van oordeel dat de conjunctuur (aan BBP gerelateerde voornaaamste veranderlijkheid) reden is voor de veranderlijkheid op de korte termijn van seizoen tot seizoen. Alle grote touroperators hebben de Commissie immers meegedeeld dat de ontwikkeling van de voornaamste macro-economische variabelen zoals de BBP-groei, de wisselkoers en het consumenten- vertrouwen bij het voorspellen van de vraag voor een gegeven seizoen tot de belangrijkste parameters worden gerekend. De Commissie acht het echter ongeloofwaar- dig dat de veranderlijkheid onder invloed van conjunc- tuurfluctuaties de mogelijkheden voor een oligopolide machtspositie vermindert. In het bijzonder zij eraan her- innerd dat alle touroperators geconfronteerd worden met dezelfde conjunctuurschommelingen en bij hun voorspellingen rekening moeten houden met de macro- economische situatie. Daarom is het waarschijnlijk dat alle touroperators tot hetzelfde oordeel over de markt- ontwikkeling zullen komen. Dit zou nog sterker het geval zijn indien de fusie doorgang zou vinden (zie het onderdeel over de gevolgen van de concentratie, over- wegingen 139-158). (96) Met betrekking tot het effect van exogene schokken erkent de Commissie dat dergelijke schokken normaal gesproken niet kunnen worden voorzien en derhalve de planning van touroperators kunnen verstoren. Voorbeel- den zijn de aanvallen op toeristen in Egypte of Turkije. Het is echter onredelijk om te stellen dat dergelijke exo- gene schokken de mogelijkheden voor een collectieve machtspositie op de markt voor pakketreizen naar nabije buitenlandse bestemmingen verminderen. Exo- gene schokken kunnen zich op alle markten voor- doen (73). Het zijn uitzonderingen op de marktontwikke- ling die, beschouwd op de lange termijn, de mogelijkhe- den voor de totstandkoming van een oligopolide machtspositie niet zullen verminderen (74). (72) Veranderende voorkeuren worden besproken in het onderdeel over (cid:132)producthomogeniteit(cid:148), overweging 88 e. v. , en het effect van goed- kope luchtvaartmaatschappijen in het onderdeel over het (cid:132)aanbod van zitplaatscapaciteit op chartervluchten(cid:148), overweging 34 e. v. (73) Exogene schokken zouden zich kunnen voordoen in de platina- markt (de Gencor/Lonrho-zaak aangehaald in voetnoot 41), bij- voorbeeld ten gevolge van stakingen, of in de markt voor gebot- teld water, bijvoorbeeld ten gevolge van de vervuiling van het water (NestlØ/Perrier, zie voetnoot 68). Met betrekking tot geen van deze markten werd echter aangenomen dat exogene schokken de mogelijkheden voor een oligopolide machtspositie op de markt zouden verminderen. (74) Indien exogene schokken een normaal kenmerk van de markt zou- den worden, dan zouden zij naar verwachting worden behandeld als endogene variabelen bij het voorspellen van de vraag, dat wil zeggen dat zij uitdrukkelijk in aanmerking zouden worden geno- men. Dit zou de verstorende invloed van schokken voor de capaci- teitsplanning reduceren. Bovendien hangen dergelijke gebeurtenis- sen samen met bepaalde landen en bestemmingen en zijn deze niet noodzakelijkerwijs van invloed op de totale vraag en het totale aanbod aangezien vakantieaanbieders andere bestemmingen zullen kiezen, de luchtvaartcapaciteit anders zullen verdelen en aanvullende accommodatie zullen zoeken in andere bestemmin- gen. (97) Concluderend is de Commissie niet van mening dat de veranderlijkheid van de vraag de totstandkoming van een oligopolide machtspositie zal verhinderen. De ver- anderlijkheid van de vraag zal de mogelijkheden voor een dergelijke dominantie daarentegen vergroten. De reden hiervoor is dat de veranderlijkheid van de vraag in combinatie met het feit dat het gemakkelijker is de capa- citeit te vergroten dan in te krimpen, betekent dat het voor de grote touroperators rationeel is om zich behou- dend op te stellen (een afwachtende houding aan te nemen) ten aanzien van beslissingen omtrent de capaci- teit. De veranderlijkheid van de vraag maakt het met name rationeel om de geplande capaciteit te beperken en later capaciteit toe te voegen indien de vraag bijzon- der groot blijkt. Aldus dekken de aanbieders zich in tegen neerwaartse veranderlijkheid van de vraag. Lage prijselasticiteit schatting (98) Het was niet mogelijk gegevens te verkrijgen op basis waarvan een rechtstreekse kon worden gemaakt van de elasticiteit van de prijzen op de Britse markt voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen. Zoals gesteld in het hoofdstuk over de definitie van de productmarkt is de merkentrouw klein en zijn consumenten gevoelig voor relatief kleine prijs- verschillen voor vergelijkbare vakantiereizen (voorzover zij deze kunnen achterhalen). Dit toont aan dat de prijs een belangrijke parameter is bij beslissingen in deze markt. Het is echter ook duidelijk dat vakantiereizigers niettemin bereid zijn een enigszins hogere prijs voor hun vakantie te betalen indien er een algemene prijsstij- ging optreedt. Uit een studie van de bank WestLB Pan- mure (eigenaar van Thomas Cook) is gebleken dat tour- operators in de jaren na 1995 hun capaciteit verminder- den en daardoor hun winsten vergrootten, hetgeen ook bevestigt dat het collectief uitoefenen van marktmacht de prijzen en winsten kan verhogen. Het is het even- wicht tussen de vraag en het aanbod dat de winst- gevendheid op de markt bepaalt, niet het niveau van de verkopen op zichzelf. Ten gevolge van de belemmerin- gen voor groei waarmee de kleine onafhankelijke tour- operators worden geconfronteerd, betekent dit in het bijzonder dat de ge(cid:239)ntegreerde touroperators in staat zijn middels parallelle gedragingen het algemene prijsniveau op te drijven. Dit werd eveneens bevestigd door de eco- nomische deskundigen van Airtours, die tijdens de hoor- zitting hebben verklaard van oordeel te zijn dat de oli- gopolide ondernemingen de prijzen zouden kunnen ver- hogen indien zij hun marktmacht collectief zouden uit- oefenen. In dit verband zij tevens vermeld dat een stij- ging van de gemiddelde prijs van pakketreizen naar nabije bestemmingen geen stijging van de catalogusprij- zen hoeft te impliceren. Een dergelijke prijsstijging kan op andere manieren tot stand komen. Louter door de markt te verkrappen zou bijvoorbeeld het aantal met een prijskorting verkochte vakantiereizen in de late peri- ode van het seizoen worden verminderd, hetgeen een hogere gemiddelde prijs ten gevolg zou hebben. Vergelijkbare kostenstructuren (99) De exploitatie van georganiseerde vakantiereizen en chartervluchten biedt over het algemeen veel mogelijk- heden voor het realiseren van schaalvoordelen. Het rela- tieve belang van schaalvoordelen neemt echter af boven 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/19 een bepaald niveau. Met name met betrekking tot de exploitatie van chartervluchten heeft professor Neven, de economische deskundige van Airtours, in zijn bij- drage geschat dat de schaalvoordelen met betrekking tot vlootomvang niet langer toenemen bij een omvang van 15 tot 20 toestellen. Volgens professor Neven is dit een relatief kleine vlootomvang. Dit kan ook worden ver- geleken met de grote Amerikaanse luchtvaartmaatschap- pijen of de grote Europese nationale luchtvaartmaat- schappijen. Met betrekking tot de onderhavige markt moet echter in gedachten worden gehouden dat een vloot van 15 tot 20 toestellen als zeer aanzienlijk moet worden beschouwd. Volgens hun jaarverslagen beschikte Airtours in 1998 over een totale vloot van 36 toestellen, Thomson over 41 toestellen en First Choice over 25 toe- stellen. Dit is bevestigd door Airtours. Volgens Airtours zijn (cid:132)de schaalvoordelen van de aankoop van zitplaats- capaciteit in vliegtuigen of accommodatie in vakantie- bestemmingen relatief beperkt zodra een touroperator gevestigd is en een zekere minimumomvang heeft bereikt(cid:148). Boven dat niveau zijn de kosten voor het lucht- vervoer meer gerelateerd aan (cid:132)factoren in verband met de bezetting(cid:148) en het aantal retourvluchten dat per dag kan worden uitgevoerd (drie wordt als optimaal beschouwd voor nabije bestemmingen) (cid:151) met andere woorden de benuttingsgraad van de capaciteit van het toestel en niet de omvang in absolute zin (cid:151) terwijl de directe kosten voor georganiseerde reizen worden bepaald door de efficiºntie van de distributie en de mar- die, keting wederom, schaalvoordelen noodzakelijkerwijs mogelijk maken boven een bepaalde totale omvang van de activiteiten. (bijvoorbeeld niet reclame/promotiekosten) (100) De vier grote ge(cid:239)ntegreerde aanbieders zijn elk vol- doende groot om deze minimumomvang te hebben bereikt. De vier ge(cid:239)ntegreerde touroperators hebben in principe de schaalvoordelen die kunnen worden behaald op het gebied van georganiseerde reizen en charter- vluchten reeds bereikt. Zij vliegen naar dezelfde bestem- mingen, gebruiken in hoge mate dezelfde hotels en moeten dezelfde benuttingsgraad halen (meer dan 95 %). (101) De Commissie is dan ook tot de slotsom gekomen dat de vier grote ge(cid:239)ntegreerde touroperators in essentie dezelfde kostenstructuren hebben. Doorzichtigheid, onderlinge afhankelijkheid en commerciºle banden (102) Met betrekking tot de doorzichtigheid moet worden onderscheiden tussen de periode waarin de planning wordt opgesteld en het verkoopseizoen, wanneer de reisgidsen zijn verschenen. In beide periodes is echter voor elk van de vier ge(cid:239)ntegreerde touroperators sprake van grote doorzichtigheid van de markt. (103) In de periode waarin de planning wordt opgesteld, wor- den de wezenlijke beslissingen omtrent de capaciteit voor het komende seizoen genomen. In werkelijkheid zijn de capaciteitsbeslissingen van de vier grote ge(cid:239)nte- greerde touroperators voor elk van de aanbieders door- zichtig, om de volgende redenen. (104) Geen van de grote touroperators komt van het ene op het andere seizoen met een geheel nieuw programma. In plaats daarvan is planning van een toekomstig sei- zoen gebaseerd op de verkopen van het voorbije sei- zoen, waarop een verhoging of een verlaging wordt toe- gepast afhankelijk van een voorspelling van de vraag op de markt voor het komende seizoen. De veranderingen ten opzichte van het voorgaande seizoen zijn derhalve marginaal en de programma’s van touroperators vormen een op bepaalde punten gewijzigde versie van het voor- gaande programma. Louter op grond van ervaring zijn touroperators derhalve al voordat zij hun seizoen plan- nen, in grote mate op de hoogte van het aanbod van de andere vier ge(cid:239)ntegreerde aanbieders voor het nieuwe seizoen. (105) Voorts zal elk van de vier grote ge(cid:239)ntegreerde tourope- rators tot op zekere hoogte kennis kunnen nemen van de veranderingen die de andere ge(cid:239)ntegreerde tourope- rators plannen. Dit komt doordat de grote touroperators in de planningsperiode contacten hebben met hotels over hun beddenvoorraad en besprekingen voeren over de vereiste zitplaatscapaciteit en de beschikbaarheid daarvan met het oog op het van elkaar betrekken of aan elkaar afzetten van zitplaatscapaciteit of het ruilen van zitplaatscapaciteit en slots. Voorts kunnen de vier ge(cid:239)nte- greerde touroperators als beursgenoteerde bedrijven geen geheim maken van eventuele grote capaciteitsuit- breidingen, bijvoorbeeld door middel van de aankoop of is de langetermijnleasing van nieuwe vliegtuigen. Dit zelfs onmogelijk voor niet-beursgenoteerde bedrijven, want vliegtuigen moeten ruim voor de indienstneming worden aangekocht. Voorts verschijnen in de luchtvaart- pers regelmatig beschrijvingen van de vlootsamenstelling en verwachte veranderingen voor alle luchtvaartmaat- schappijen in de wereld. Gelet op de hoge mate van zelfvoorzienendheid op het gebied van zitplaatscapaciteit die voor een ge(cid:239)ntegreerde touroperator als optimaal wordt beschouwd, zou een verhoudingsgewijs kleine verandering van het aantal vervoerde passagiers boven- dien een veel grotere invloed hebben op de behoefte van de touroperator aan zitplaatscapaciteit die hij afneemt van derden op de markt. Om al deze redenen zou elk van de vier ge(cid:239)ntegreerde touroperators ervan op de hoogte zijn indien, bijvoorbeeld, ØØn van de andere ge(cid:239)ntegreerde aanbieders een toename van het aantal vervoerde passagiers zou plannen en aldus van het aantal vakantiereizen dat hij kan aanbieden. Elk van de vier ge(cid:239)ntegreerde touroperators heeft derhalve zicht op het totale aantal vakanties dat de anderen aanbieden. (106) Tijdens het verkoopseizoen is de belangrijkste com- merciºle taak van de touroperators het maximaliseren van de inkomsten uit de vastgelegde capaciteit, dat wil zeggen deze capaciteit tegen een zo hoog mogelijke prijs te verkopen. Voor dit doel heeft elk van de grote tour- operators (cid:132)opbrengstbeheersystemen(cid:148) opgezet. Deze sys- temen zijn ontworpen om de opbrengsten te optimalise- ren (winstmarge) op verschillende verkoopniveaus gedu- rende de verschillende verkoopperiodes (en in het bij- zonder de (cid:132)late(cid:148) periode). Een belangrijk gegeven voor deze systemen is de actuele informatie over de prijzen en de beschikbaarheid van concurrerende producten van de andere grote aanbieders. Volgens de informatie die de Commissie bij haar onderzoek heeft ontvangen, worden deze factoren nauwlettend gevolgd, soms op dagelijkse basis, zodat de prijzen zonodig kunnen worden gewij- zigd. De middelen die hiervoor worden vrijgemaakt zijn aanzienlijk (ØØn aanbieder verklaarde hiervoor 50 werk- nemers en een jaarlijks budget in de orde van grootte van 2 miljoen GBP uit te trekken) (cid:151) hetgeen aangeeft hoeveel belang eraan wordt gehecht. In haar onderzoek stelde de Commissie vast dat ØØn verticaal ge(cid:239)ntegreerde L 93/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 touroperator, als onderdeel van zijn capaciteitsplanning- en marketingproces, stelselmatig in zijn eigen geautoma- tiseerde marktanalysesysteem de informatie invoert over de vertrektijden, prijzen, bestemmingen enzovoorts die worden aangeboden door zijn concurrenten (afkomstig uit reisgidsen en dergelijke). Deze aanbieder kan vervol- gens zodra de reisgidsen verschijnen zeer nauwkeurig achterhalen wat de vluchtplannen van deze concurren- ten zijn alsmede de hoeveelheid vakantiereizen die deze verwacht te verkopen, hetgeen kan worden afgeleid uit factoren zoals het aantal vluchten naar de verschillende bestemmingen en de gebruikte vliegtuigen en hotels. (107) Zodra de reisgidsen zijn verschenen is er sprake van nagenoeg volledige doorzichtigheid van de prijzen. In het bijzonder gebruiken de meeste reisagentschappen, en alle grote agenten, (cid:132)Viewdata(cid:148) (cid:151) een geautomati- seerd boekingssysteem dat onvertraagd de beschikbaar- heid en de prijzen toont die worden aangeboden door de deelnemende touroperators (wederom nemen alle grote touroperators en enkele kleine onafhankelijke aan- bieders hieraan deel). Een belangrijk gevolg vanuit het oogpunt van de concurrentie is, dat de ge(cid:239)ntegreerde touroperators nagenoeg onmiddellijk kunnen nagaan of hun eigen prijzen voor een vergelijkbaar product ver- schillen van die van de concurrenten. Dit betekent dat zij hun prijzen hieraan snel kunnen aanpassen of anderszins vaststellen ten opzichte van die van de con- currenten, indien zij dit noodzakelijk achten, om hun eigen verkopen te be(cid:239)nvloeden. Niet alle prijskortingen zijn te zien in Viewdata; zo worden bijvoorbeeld enkele voordeelacties, met name in het begin van het verkoop- seizoen, gevoerd door reisagentschappen, met name die welke zijn ge(cid:239)ntegreerd met touroperators. Deze worden hetzij gezamenlijk door de agent en de touroperator gefinancierd, hetzij gefinancierd door elk van hen afzon- derlijk (ofschoon in het geval van agenten de commissie van de touroperator kan worden verhoogd om de kos- ten voor dergelijke acties te compenseren) en worden niet vrijgegeven op het computerscherm. Gezien de rela- tief geconcentreerde aard van de bedrijfstak, alsmede de noodzaak voor agentschappen om reclame te maken voor de vakantiereizen die zij aanbieden, is het voor de grote touroperators niet moeilijk om daarvoor goede informatie te verkrijgen. (108) In het antwoord op de mededeling van punten van bezwaar en tijdens de hoorzitting heeft Airtours ver- klaard dat (cid:132)de heterogeniteit van het productaanbod betekent dat het niet mogelijk is de prijs en het aanbod in detail te volgen(cid:148) (75). Voorts merkt Airtours op dat (cid:132)er ruimte is voor geheime prijskortingen. In werkelijkheid kan niet (cid:132)in onderling overleg(cid:148) tot een bedrag worden gekomen voor elk van de geboden prijzen, maar kan een onderneming die haar marktaandeel wenst te ver- groten dit doen in de wetenschap dat de andere onder- nemingen niet zullen kunnen nagaan of de overeen- komst wel of niet wordt nagekomen. (cid:148) (76). De Commis- sie erkent dat elk van de grote ge(cid:239)ntegreerde tourope- rators bijna duizenden verschillende prijzen heeft wegens de enorme omvang van hun vakantiepro- gramma’s. Echter, de Commissie heeft niet gesteld en is het niet eens met Airtours dat het voor het bestaan van een collectieve machtspositie noodzakelijk is dat de des- betreffende ondernemingen al deze verschillende prijzen stilzwijgend onderling afstemmen. Gedurende het ver- koopseizoen zijn er weinig stimulansen voor welke ge(cid:239)n- tegreerde touroperator dan ook om de prijzen te ver- lagen teneinde marktaandeel te verwerven, dat bepaald wordt door de hoeveelheid aangeboden capaciteit. Der- halve hoeft er geen sprake te zijn van de stilzwijgende onderlinge overeenstemming van duizenden prijzen. Dit standpunt werd dan ook bevestigd door de economische deskundigen van Airtours: (cid:132)het prijsstellingsgedrag van de ondernemingen nadat de capaciteit is vastgesteld is niet rechtstreeks relevant voor collectieve dominantie, dat wil zeggen de collectieve uitoefening van markt- macht. (cid:148) (77). (109) Derhalve is de Commissie niet van oordeel dat een hoge mate van prijsdoorzichtigheid in deze zaak noodzakelijk is voor de totstandkoming van een collectieve machts- positie. Zij heeft daarentegen vastgesteld dat een derge- lijke doorzichtigheid bestaat, in ieder geval in zodanige mate dat onvertraagd informatie over prijzen en beschikbaarheid toegankelijk is voor concurrenten. De Commissie stelt dat dit belangrijke informatie kan zijn voor ondernemingen bij het gebruik van hun (cid:132)op- brengstbeheer(cid:148)-systemen teneinde ervoor te zorgen dat hun programma’s zoals gepland worden verkocht. In het bijzonder stelt dit de grote touroperators in staat hun risico’s te verminderen, aangezien zij exact kunnen nagaan welke kleine kortingen nodig zijn om de gewenste verkoopniveaus van hun vakantievoorraad te verzekeren, rekening houdend met de prijzen van hun concurrenten. (110) De concurrentie wordt ook beperkt doordat grote aan- bieders kunnen beschikken over exacte, actuele en nauwkeurige ramingen van hun marktaandelen en die van hun voornaamste concurrenten. Zij worden hierbij geholpen door hun verticale integratie en hun onder- linge commerciºle banden. Volgens de informatie van de Commissie kunnen zij op wekelijkse basis beschikken over gedetailleerde vergelijkende cijfers omtrent de ver- kopen en de marktaandelen op het niveau van de tour- operators. Daaraan zijn ook de verkopen van elk van de grote groepen van reisagentschappen af te lezen, zodat elke touroperator bijvoorbeeld weet hoeveel van zijn vakantiereizen (en die van de voornaamste concurren- ten) werden verkocht via elke keten (zijn keten en die van concurrenten) en welk aandeel dit uitmaakt van de totale verkopen (zijn eigen verkopen en die van de con- currenten) voor de desbetreffende week. De cijfers wor- den tevens uitgedrukt in termen van een vergelijking met dezelfde periode van het voorgaande jaar. (111) De effecten van deze zeer hoge mate van doorzichtig- heid voor de concurrentie in deze sector zijn, aldus de Commissie, hoofdzakelijk de volgende. (112) Zoals hiervoor beschreven betekent het rigide karakter van de markt dat kortetermijnacties van leveranciers er hoofdzakelijk op zijn gericht de aangeboden vakanties tegen de hoogst mogelijke prijzen te verkopen door zo lang mogelijk vast te houden aan de prijs van de reisgids en prijskortingen te beperken, vooral in de (cid:132)late(cid:148) peri- ode. Prijsaanpassingen en andere voordeelacties zijn (75) Antwoord, blz. 67, punt 5. 52. (76) Antwoord, blz. 69, punt 5. 53. (77) Bijdrage van professor Neven, blz. 4, derde regel, aangehaald in voetnoot 47. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/21 erop gericht het niveau van de verkopen gedurende het verkoopseizoen op peil te houden teneinde de voorraad van vakantiereizen te verkopen voordat de vertrekdatum aanbreekt. Prijsaanpassingen hangen derhalve af van de mate waarin de verkopen van de touroperators op elk gegeven moment (cid:132)op koers(cid:148) liggen en niet van de door concurrenten geboden prijzen als zodanig. Het gevolg hiervan is dat indien het aanbod op de markt te groot is, alle aanbieders gedwongen worden tot prijskortingen, aangezien het altijd de voorkeur verdient te verkopen tegen ten minste een prijs die de variabele kosten plus een gedeelte van de vaste kosten dekt. (113) Na de fusie zal de hoge mate van doorzichtigheid, met name gezien de rigiditeit met betrekking tot de capaci- teit en derhalve de, eerder beschreven, risico’s dat vakan- tiereizen onverkocht blijven, het nog waarschijnlijker maken dat de grote aanbieders het aanbod op de markt krap zullen houden en aldus meer onbevredigde vraag laten bestaan dan waarschijnlijk zou zijn in een minder doorzichtig systeem (waarin er een groter (cid:151) tijdelijk (cid:151) aanbodoverschot zou optreden, waardoor prijsverlagin- gen noodzakelijk worden om de producten af te zetten) om hen in staat te stellen de gemiddelde prijzen op te drijven tot boven het concurrerende niveau. Het feit dat het, relatief gezien, gemakkelijker is om de capaciteit later in het seizoen neerwaarts in plaats van opwaarts bij te stellen, vormt een verdere stimulans om bij de capaciteitsplanning behoudend te werk te gaan (zie de overwegingen 134 en 135). Belemmeringen voor betreding van de markt (114) Airtours heeft gesuggereerd dat de belemmeringen voor betreding van de markt voor het aanbieden van georga- niseerde reizen, chartervluchten en reisagentschappen verwaarloosbaar zijn, daarbij onder meer verwijzend naar het ontbreken van wettelijke beperkingen en het komen en gaan van bedrijven op het gebied van de georganiseerde reizen en reisagentschappen (78). In een dergelijke situatie zou, zelfs bij een oligopolide markt- structuur, een collectieve machtspositie op de lange ter- mijn niet houdbaar zijn. Het MMC-verslag over 1997 onderschrijft weliswaar in brede zin de zienswijze van Airtours, maar merkt ook op dat er sprake is van enkele belemmeringen voor groei boven een relatief kleine omvang (79), ofschoon dit, in het licht van de omstandig- heden van destijds, geen reden was om op basis hiervan tot een tegenovergestelde conclusie te komen. (115) Sinds de voltooiing van het MMC-verslag over 1997 heeft zich een aanzienlijke consolidatie voorgedaan in deze bedrijfstak (ten dele, klaarblijkelijk, naar aanleiding van wat sommigen hebben beschreven als het (cid:132)groene licht(cid:148) dat door dit verslag wordt gegeven voor verdere (78) Aanmelding, punten 6. 49-6. 51, 6. 137-6. 139 en 6. 166. (79) Punten 4. 39, 4. 53-4. 55. fusies en verticale integratie). In deze meer geconcen- treerde markt (80) zullen alle belemmeringen voor betre- ding ervan grotere effecten hebben, die volgens de Com- missie alleen nog maar in ernst zullen toenemen indien de aangemelde operatie doorgang zou vinden. Om de dreiging van de totstandkoming van een machtspositie weg te nemen, moet betreding van de markt meer dan alleen maar mogelijk zijn. Het moet ook, onder andere, duurzaam zijn, hetgeen in markten zoals de onder- havige, waar schaalgrootte een belangrijke factor is, moet betekenen dat een nieuwe marktpartij voldoende omvang moet hebben of deze snel moet kunnen berei- ken om daadwerkelijk te concurreren met de dominante aanbieders. De Commissie is van mening dat dit in onderhavig geval onwaarschijnlijk is. (116) Volgens de antwoorden op verzoeken om informatie van de Commissie is de belangrijkste horde die moet worden genomen om de markt voor georganiseerde vakantiereizen te betreden, het verkrijgen van toegang, tegen redelijke voorwaarden, tot zitplaatscapaciteit in de vliegtuigen en tot de distributie via reisagentschappen. Zoals uiteengezet in het onderdeel (cid:132)verticale integratie(cid:148), overwegingen 67-71, krijgen de belangrijkste tourope- rators steeds meer controle over zowel de sector reis- agentschappen als de sector chartermaatschappijen, en de fusie zou dit proces aanzienlijk versnellen. Het besef dat verticale integratie van essentieel belang is om op de lange termijn te overleven, was bijvoorbeeld voor First Choice de reden voor haar uitbreiding en integratie in de exploitatie op het gebied van reisagentschappen en luchtreizen. (117) Voor een kleine touroperator is het onwaarschijnlijk dat het haalbaar is om in eenzelfde mate tot een dergelijke integratie in de exploitatie van luchtreizen te komen: zij genereren onvoldoende vakantiereizen om het in eigen- dom hebben (cid:151) of leasen (cid:151) van een vloot van toestel- len van verschillende grootte te rechtvaardigen. Volgens ØØn grote ge(cid:239)ntegreerde touroperator is 80 % van de totale kosten van de exploitatie van luchtreizen gerela- teerd aan de schaalgrootte. Daarbij komt nog dat de grote marktpartijen, doordat zij via hun eigen lucht- vaartmaatschappijen een voorraad van slots van goede kwaliteit op Gatwick hebben, over een voordeel beschik- ken dat voor kleine, niet-ge(cid:239)ntegreerde concurrenten onbereikbaar is. (118) Het voorgaande betekent dat het, ofschoon enkele char- termaatschappijen hun capaciteit na de fusie wellicht zullen uitbreiden, ter vervanging van de door Airtours gerationaliseerde capaciteit, onwaarschijnlijk is dat de (80) Een vergelijking van de cijfers voor alle vier touroperators in tabel 4. 2 van het MMC-verslag over 1997 en de vergelijkbare cijfers in tabel 6. 4 van de aanmelding suggereert dat het aandeel van de vier grootste touroperators is toegenomen van circa 54 % tot ruim 60 % in de twee jaren van 1996 tot 1998. Aangezien de meeste betrokken overnames plaatsvonden in de sector van de nabije bestemmingen, zal de toename van de concentratie daarin waar- schijnlijk nog sterker geweest zijn. L 93/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 resterende maatschappijen voldoende capaciteit van goede kwaliteit zullen kunnen aanbieden aan de onaf- hankelijke touroperators om hen in staat te stellen effec- tief te concurreren met de grote ge(cid:239)ntegreerde leveran- ciers. (119) Met betrekking tot de distributie hebben verscheidene kleine touroperators opmerkingen kenbaar gemaakt over de verhoging van de commissies (nu tot wel het dubbele van de tarieven van enkele jaren geleden) die zij moeten betalen om hun vakantiereizen in de grote ketens te laten verkopen, in het bijzonder Lunn Poly (de reisagent- schaptak van Thomson en de huidige marktleider). Dit lijkt het gevolg te zijn van het toegenomen aandeel van de distributie (en de reisorganisatie) die thans onder de controle van de grote touroperators valt, en niet van een stijging van de kosten voor het verkopen van de des- betreffende zijn gedaald als resultaat van de toegenomen efficiºntie door de grotere netwerken). vakantiereizen (die mogelijk zelfs (120) Een voormalige onafhankelijke touroperator (die zijn bedrijf heeft verkocht aan ØØn der partijen) heeft de Commissie meegedeeld dat het hem onmogelijk was gebleken zijn marktaandeel te vergroten boven circa 5 % zonder te integreren in de distributie, en bij voorkeur ook in de luchtvaartmaatschappijen. Bij een dergelijk marktaandeel begon een onafhankelijke touroperator de omvang te bereiken waarbij de kosten dusdanig zouden zijn dat hij een aanzienlijk marktaandeel van de grote aanbieders had kunnen verwerven in plaats van een niche-speler te blijven. Derhalve, zo luidde de suggestie, zouden zij het de moeite waard vinden om hogere com- missies en dergelijke te verlangen voor de distributie van de vakantiereizen van de nieuwe marktpartij (en op het niveau van de luchtvaartmaatschappij, te weigeren zit- plaatscapaciteit te leveren of dit alleen tegen ongunstige voorwaarden te doen) om te voorkomen dat deze verder zou groeien. Te zijner tijd zou het voor ØØn van hen de moeite waard worden om het desbetreffende bedrijf over te nemen en aldus zowel de dreiging weg te nemen als het eigen aandeel te vergroten (cid:151) hetgeen geschiedde. (121) Airtours heeft aangevoerd dat de goedkope luchtvaart- maatschappijen zoals Ryanair en Go, de British Airways- dochter, nu steeds meer goedkope alternatieven bieden voor populaire vakantiebestemmingen. De Commissie is van oordeel dat het effect van deze luchtvaartmaatschap- pijen op de markt van het Verenigd Koninkrijk voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen beperkt is (zie ook hoofdstuk IV. A. , Relevante product- markten, overweging 4 e. v. ). (123) Airtours heeft aangevoerd dat de MMC nog maar twee jaar geleden concludeerde dat er geen sprake was van een belemmering van betekenis voor betreding van de markt voor georganiseerde vakantiereizen (81), en dat (cid:132)de concurrentievoorwaarden zich niet materieel gewijzigd hebben sinds de korte periode die is verstreken na de afronding van het onderzoek(cid:148) (82). Zoals moge blijken uit de voorgaande bespreking zijn de belemmeringen voor betreding van de desbetreffende markt grotendeels het gevolg van de verticale integratie van de grote tour- operators, die er in het bijzonder toe heeft geleid dat het voor de onafhankelijke touroperators steeds moeilijker wordt om geschikte luchtvaartcapaciteit en distributie- mogelijkheden te verkrijgen. Het is echter niet juist dat de MMC tot een andere conclusie is gekomen dan de Commissie. In het bijzonder stelde de MMC dat verticale integratie schadelijk kan zijn voor de concurrentie, maar concludeerde (cid:132)bij de huidige niveaus (1997) van concen- tratie op de markt voor touroperators en reisagenten, tot de slotsom te zijn gekomen dat de concurrentiebe- perkende effecten ten gevolge van verticale integratie klein zijn. (cid:148) (Verslag over 1997, blz. 4, punt 1. 10). De Commissie is van oordeel dat de concurrentievoorwaar- den op deze markt sinds 1997 sterk gewijzigd zijn, met name ten gevolge van de toegenomen concentratie en verticale integratie. Macht van de afnemers (124) Afzonderlijke consumenten hebben geen macht. Op sommige retailmarkten wordt dit gecompenseerd door het bestaan van grote, onafhankelijke retailbedrijven. Dergelijke bedrijven bestaan echter niet in de sector pak- ketreizen in het Verenigd Koninkrijk (83), en de meeste vakantiereizen worden verkocht door ØØn van de grote touroperators (of de kleinere waarmee zij steeds nau- were banden hebben via franchising of andere regelin- gen, zoals de banden van Airtours met de Advantage- groep van kleine agenten), die alle gerichte verkooptech- nieken toepassen om hun eigen producten te bevoor- delen (84). Het vermogen van de consument om tegen- wicht te bieden aan concurrentiebeperkende kenmerken aan de aanbodzijde wordt verder beperkt door andere tekortkomingen van de markt, zoals onvoldoende infor- matie aan consumenten omtrent de onderlinge banden tussen agentschappen, touroperators en luchtvaartmaat- schappijen, de beperkte mogelijkheden om concurre- rende producten met elkaar te vergelijken aan de hand van de beperkte informatie die wordt verstrekt in de reisgidsen van de touroperators en het feit dat vakantie- reizen (cid:132)van tevoren(cid:148), (cid:132)ongezien(cid:148) worden gekocht (in tegenstelling tot het gemak waarmee directe prijs- en productvergelijkingen kunnen worden gemaakt bij pro- ducten zoals auto’s, meubilair en elektrische artikelen. (122) Gelet op al deze factoren is de Commissie van mening dat de belemmeringen voor betreding van de markt en voor uitbreiding van activiteiten op de relevante mark- ten reeds zeer aanzienlijk zijn, en nog zullen worden vergroot als gevolg van de aangemelde operatie. Met name is de Commissie van oordeel dat de belemmerin- gen dermate hoog zullen zijn dat alle realistische moge- lijkheden voor marktbetreding, of uitbreiding door de onafhankelijke touroperators, waardoor de marktmacht van de drie grote aanbieders die na de fusie overblijven nog zou kunnen worden beperkt, worden uitgeschakeld. (81) Aanmelding, blz. 32, punt 6. 49. (82) Antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, hoofdstuk (cid:132)Overview(cid:148), punt 3. (83) De grootste onafhankelijke reisagent is Co-op Travel met een aan- deel van 9 %. (84) In theorie zouden consumenten de effecten van de (cid:132)gerichte ver- koop(cid:148) ten dele teniet kunnen doen door te vergelijken tussen agentschappen en andere verkooppunten. Dit blijkt slechts in beperkte mate te gebeuren. In het MMC-verslag over 1997 (punt 5. 118) werd geconstateerd dat slechts ongeveer de helft van de consumenten die een pakketreis kopen meer dan ØØn reisagent heeft bezocht alvorens te beslissen. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/23 (125) In zijn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Airtours ingevoerd dat consumenten wel macht hebben doordat zij vragen om een verscheiden- heid aan uiteenlopende vakantie al naar gelang hun levensstijl en inkomen, en door het feit dat afzonderlijke consumenten de producten van verschillende aanbieders met elkaar vergelijken. Daardoor is het voor aanbieders niet mogelijk stilzwijgend tot onderlinge overeenstem- ming te komen over prijzen en aangeboden producten. Ten eerste zij opgemerkt dat de overgrote meerderheid van de vakanties naar nabije bestemmingen die worden aangeboden door de ge(cid:239)ntegreerde touroperators tot dezelfde middelcategorie behoren (zie het onderdeel over (cid:132)producthomogeniteit(cid:148), overweging 88 e. v. ). Ten tweede, met betrekking tot het effect van het met elkaar vergelijken van de verschillende aangeboden producten door consumenten, is de Commissie tot de conclusie gekomen (zie overweging 97 e. v. ) dat een beperking van het aanbod zou leiden tot een krappere markt en hogere prijzen. Het vergelijken van de verschillende aangeboden producten door consumenten zal hierin geen verande- ring brengen, en in dit opzicht heeft de consument geen macht om druk uit te oefenen op de aanbieders, hetgeen in de onderhavige zaak het dominante effect teniet zou kunnen doen (85). (126) In een bijdrage van de UK Consumer’s Association die de Commissie ontving en waarin bezwaar wordt gemaakt tegen de fusie, worden tal van deze bezwaren genoemd, en wordt gesteld dat de mededinging ten gevolge van de fusie zal worden beperkt. Conclusie (127) Op grond van het voorgaande vertoont de markt voor georganiseerde vakantiereizen volgens de Commissie reeds een aantal kenmerken die de totstandkoming van een collectieve machtspositie van de voornaamste tour- operators na de fusie mogelijk maken. De marktkenmer- ken zijn in het bijzonder zodanig dat alleen de vier ge(cid:239)n- tegreerde marktdeelnemers in wezen in een positie zijn om capaciteit toe te voegen op de markt. Zij hebben echter alle reden om behoedzaam te zijn met capaci- teitsuitbreidingen wegens de wijze waarop de markt functioneert. In het bijzonder betekenen de aard van het product, de gematigde groei van de markt en het niveau van doorzichtigheid, dat capaciteitsuitbreidingen uiterst riskant zijn vanwege het inherente gevaar dat door over- tollig aanbod een neerwaartse druk op de prijzen ont- staat. Derhalve is de Commissie van mening dat er nu reeds sprake is van de uitoefening van marktmacht door de ge(cid:239)ntegreerde touroperators. Concurrentie in het verleden (128) De afgelopen jaren waren de belangrijkste ontwikkelin- gen met betrekking tot de structuur van de markt voor (85) Op een krappe markt zou een touroperator een verzoek om een lagere prijs eenvoudigweg weigeren, omdat de touroperator zou weten dat hij de vakantie hoe dan ook wel kan verkopen. georganiseerde vakantiereizen in het Verenigd Konink- rijk horizontale concentratie en verticale integratie. De bestaande vier verticaal ge(cid:239)ntegreerde touroperators zijn gegroeid door overnames, niet door uitbreiding van hun activiteiten. Uit een grafiek betreffende de ontwikkeling van marktaandelen uitgezonderd overnames die Airtours aan de Commissie heeft verstrekt, blijkt dat de markt- aandelen van de vier thans verticaal ge(cid:239)ntegreerde tour- operators de afgelopen vijf jaar relatief stabiel zijn geble- ven (86). De versnelling van het tempo waarin deze marktconsolidatie plaatsvindt, zelfs sinds de verschijning van het MMC-verslag over 1997, is opvallend. (129) Thomson gaf de aanzet tot de huidige bedrijfstak van buitenlandse pakketreizen in het Verenigd Koninkrijk in de jaren zestig, en was destijds de enige touroperator met een eigen luchtvaartmaatschappij. Thomson inte- greerde lager in de bedrijfskolom in de retaildistributie met de overname van Lunn Poly in het begin van de jaren zeventig. Totdat Thomson in april 1998 naar de Britse beurs werd gebracht, maakte het bedrijf deel uit van een Canadese groep (de Thomson Corporation) en ondervond het bij zijn concurrentiegedragingen geen beperkingen wegens eisen van aandeelhouders met betrekking tot beursgenoteerde bedrijven in deze sector. Gedurende talloze jaren was Thomson de enige verticaal ge(cid:239)ntegreerde touroperator in het Verenigd Koninkrijk en breidde, volgens het MMC-verslag over 1997, zijn in de periode tussen eigen activiteiten enigszins uit medio jaren tachtig en medio jaren negentig. Sindsdien is haar marktaandeel enigszins afgebrokkeld. (130) Airtours werd aan het einde van de jaren tachtig als touroperator naar de Britse beurs gebracht. In 1990 richtte Airtours zijn luchtvaartmaatschappij op. Tussen 1992 en 1996 besteedde het bedrijf meer dan 200 mil- joen GBP aan overnames, waaronder het grote reisagent- schap Pickfords in 1992. Het bedrijf volgt een strategie van verticale integratie en groei door middel van overna- mes. (131) Thomas Cook was oorspronkelijk een retailorganisatie die reizen verkocht met een sterke nadruk op de financiºle dienstverlening in verband met reizen (bij- voorbeeld travellers’ cheques). Volgens het MMC-verslag over 1997 begon Thomas Cook wegens de druk in de financiºledienstensector een strategie van diversificatie te volgen als touroperator, waartoe in 1996 Sunworld werd overgenomen (inclusief een eigen chartermaat- schappij), in 1998 Flying Colours (een touroperator met een eigen luchtvaartmaatschappij) werd verworven en aan het begin van dit jaar en joint venture werd opge- richt met Carlson, hetgeen aanvullende capaciteit ople- verde op het gebied van georganiseerde vakantiereizen, met name reisagentschappen en chartermaatschappijen (86) Tijdens de hoorzitting voerde de economische deskundige van de partijen, Lexecon, aan dat de marktaandelen aan snelle veranderin- gen onderhevig zijn, ten bewijze waarvan de grafiek van de aan- melding, blz. 34, punt 6. 51, werd getoond tijdens de hoorzitting. Vermeld zij dat deze grafiek ook overnames omvat. Indien de overnames buiten beschouwing worden gelaten, is er weinig bewe- ging in de marktaandelen. Derhalve is niet bewezen dat de onder- liggende marktaandelen aan snelle veranderingen onderhevig zijn. Integendeel, zij zijn relatief stabiel. L 93/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 (Caledonian). Thomas Cook heeft duidelijk gemaakt dat langer zijn voornaamste zorg is, maar omvang niet winstgevendheid. (132) First Choice (voorheen Owners Abroad) is een beurs- genoteerde onderneming die begon als touroperator en in 1986 haar eigen luchtvaartmaatschappij Air 2000 verwierf. In 1993 verdedigde het bedrijf zich met succes tegen een vijandig overnamebod van Airtours. In 1998 begon First Choice een beleid van integratie in de retail- distributie te volgen (meer dan 200 (cid:132)shop equivalents(cid:148) volgens het jaarverslag van 1998) om zich te bescher- men tegen de gerichte verkooppraktijken van de andere verticaal ge(cid:239)ntegreerde touroperators en als oplossing voor het kostennadeel van de verschuldigde commissies, alsmede om onvertraagd feedback te krijgen over de markttendensen voor de exploitatie van een geautomati- seerd opbrengstbeheersysteem (zie het onderdeel (cid:132)door- zichtigheid, onderlinge afhankelijkheid en commerciºle banden(cid:148), overweging 101 e. v. ). Dit beleid wordt nog altijd voortgezet en First Choice heeft verklaard ernaar te streven aan het einde van 1999 een netwerk van 600 (cid:132)shop equivalents(cid:148) te hebben. (133) Deze korte beschrijving van het verleden en de recente strategieºn van de vier ge(cid:239)ntegreerde touroperators geven aan hoe horizontale en verticale integratie de structuur van deze bedrijfstak in het Verenigd Konink- rijk sinds het begin van het decennium hebben gewij- zigd. Deze consolidatie heeft geleid tot de hiervoor beschreven marktaandelenstructuur, terwijl Thomson in 1992 (volgens het MMC-verslag over 1997) met gemak marktleider was in het Verenigd Koninkrijk voor buiten- landse pakketreizen met een aandeel van 24 % van de markt, voor Airtours met 11%, First Choice met 6 % en Thomas Cook met 4 %. (134) De versnelling van dit proces van marktconsolidatie sinds de verschijning van het MMC-verslag over 1997 (december 1997), dat in de praktijk werd gezien als (cid:132)het groene licht(cid:148) voor verticale integratie, is opvallend, zeker wat Thomas Cook (Flying Colours, Carlson) en First Choice betreft, en wordt ook ge(cid:239)llustreerd door het aan- tal middelgrote touroperators dat is overgenomen door de vier grote spelers. Sinds het einde van 1997 heeft Airtours in het Verenigd Koninkrijk vier bedrijven over- genomen (drie touroperators en ØØn reisagent met meer dan 100 vestigingen) en First Choice acht, waaronder twee touroperators, waarvan ØØn (Unijet) met zijn eigen in totaal luchtvaartmaatschappij, en waarvan de rest ruim 200 vestigingen van reisagentschappen omvat; Thomas Cook heeft, naast Caledonian Airlines, de lucht- vaartmaatschappij/touroperator Flying Colours over- genomen (die in 1997 een marktaandeel van 3 % had op het gebied van georganiseerde vakantiereizen) alsmede Carlson/Inspirations (marktaandelen van 1-3 % in geor- ganiseerde vakantiereizen en circa 5 % in de verkopen van reisagentschappen). Thomson heeft zeven tourope- rators en ØØn reisagentschap gekocht. (135) In het zomerseizoen van 1995 vond een episode plaats die illustratief is voor de gevolgen van een aanbodover- schot op de markt. Gedurende de planningsperiode van 1994 leken de indicatoren voor de sector voor 1995 een goed zomerseizoen te voorspellen nadat de vraag gedurende twee jaar een toename te zien had gegeven, en de touroperators verhoogden de capaciteit in afwach- ting van een verdere toename van de algemene vraag. De voorspelde toename werd niet bewaarheid, en alle touroperators bleven met onverkochte capaciteit zitten, volgens ØØn raming wel 15 %, die tegen grote prijskor- tingen van de hand moest worden gedaan. De CAA meldde dat de 30 grootste touroperators in het Verenigd Koninkrijk een gecombineerd verlies v(cid:243)(cid:243)r belastingen van 10 miljoen GBP leden. First Choice, zojuist over- gestapt op deze nieuwe naam in plaats van Owners Abroad en daardoor bijzonder optimistisch, meldde veel lagere winsten (1,3 miljoen GBP in 1995 ten opzichte van 16,3 miljoen GBP in 1994) als gevolg van de bij- zonder hoge kosten van de verkoop van onverkochte voorraad, en ging in oktober 1995 over tot wat in de bedrijfstak en de financiºle sector werd beschouwd als een reddingsoperatie. (136) De grote touroperators gaan voorzichtig te werk bij de capaciteitsplanning, waarbij zij in het bijzonder rekening houden met de ramingen van de plannen van de andere grote touroperators. EØn grote aanbieder heeft de Com- missie meegedeeld dat hij (cid:132)met opzet geen expansiestra- tegie volgt ((cid:133)). Aldus volgt hij de lijn van [grote aanbie- der A]* en [grote aanbieder B]* met betrekking tot capa- citeit in de wetenschap dat het beperken van de capaci- teit leidt tot betere marges en winsten(cid:148). Deze benadering wordt ook ge(cid:239)llustreerd door de volgende citaten uit de verklaringen van de voorzitters/presidenten-directeur in de jaarverslagen over 1998 of andere bronnen van de grote ge(cid:239)ntegreerde in het Verenigd touroperators Koninkrijk: Airtours: (cid:132)We blijven de overtuiging toegedaan dat de sleutel tot winstgevendheid in de bedrijfstak georganiseerde vakan- tiereizen het op elkaar afstemmen van vraag en aanbod op de markt is. Het is met dit in gedachten dat we zul- len voortgaan met het volgen van elkaars markten waarop wij actief zijn en waar nodig het dienovereen- komstig aanpassen van onze capaciteit(cid:148) (Jaarverslag 1998). First Choice: (cid:132)Net als alle andere grote touroperators, is First Choice bij de planning van het zomerseizoen 1999 behoed- zaam te werk gegaan en is de aangeboden capaciteit ten opzichte van de zomer van 1998 verminderd. (cid:148) (Jaarver- slag 1998). Thomson: (cid:132)Voor de zomer van 1999 hebben we, net als andere grote touroperators, het capaciteitsniveau voor de markt in het Verenigd Koninkrijk ingekrompen tot onder het equivalente niveau van 1998 met het oog op de ver- wachte verslechtering van de marktsituatie. (cid:148) (Jaarverslag 1998). 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/25 Thomas Cook (Sunworld): (cid:132)Sunworld heeft geen plannen om de capaciteit voor de zomer van 1999 in enige mate van betekenis uit te brei- den (cid:133) het was tijd voor consolidatie. (cid:148) (Travel Weekly van 24 juni 1998). Cook pas sinds kort) in meer of mindere mate hebben voltooid. De voorgestelde fusie zou First Choice op dit kritieke tijdstip als een onafhankelijke concurrent elimi- neren, waardoor alleen drie verticaal ge(cid:239)ntegreerde marktpartijen overblijven, met de hieronder beschreven gevolgen. (137) Dergelijke verklaringen in jaarverslagen lijken recht- streeks gericht te zijn tot de aandeelhouders om hen ervan te verzekeren dat de (cid:132)gebeurtenissen van 1995(cid:148) zich niet zullen herhalen. De aandeelhouders lijken (cid:132)te waken(cid:148) voor enige expansiestrategie. Toen het bod van Airtours op First Choice in april van dit jaar bekend werd, leidde een aankondiging van Thomson dat het zijn marktaandeel zou verdedigen nog diezelfde dag tot een daling van de prijs van het aandeel Thomson met 9 % wegens (cid:132)de angst dat het bedrijf een prijzenoorlog zou ontketenen(cid:148) (87), en was het management van Thomson verplicht grote inspanningen te doen om de institutionele beleggers ervan te overtuigen dat de aan- kondiging verkeerd was ge(cid:239)nterpreteerd en dat het geenszins voornemens was meer capaciteit op de markt te brengen, maar alleen capaciteit die zou overblijven na de fusie van Airtours/First Choice zou absorberen. In dit verband zij ook vermeld dat Airtours, First Choice en Thomson alle beursgenoteerde bedrijven zijn (88), en dat volgens informatie van Airtours ongeveer 30 tot 40 % van de aandelen van zowel Airtours, First Choice als Thomson in handen zijn van dezelfde groep institutio- nele beleggers. Er is dus sprake van een grote overlap- ping tussen de institutionele beleggers in Airtours, First Choice en Thomson. Gelet op de hiervoor beschreven gebeurtenissen acht de Commissie het waarschijnlijk dat de aandelenmarkt, en in het bijzonder deze institutionele beleggers, een remmende invloed zullen hebben op de groeiambities van enig management voorzover deze ambities zullen leiden tot capaciteitsuitbreidingen, waar- door de prijzen, de winstgevendheid en de aandelenprij- zen onder druk kunnen komen te staan. Institutionele beleggers in deze sector lijken te erkennen dat pogingen van ØØn van de grote touroperators om te groeien door hun capaciteit uit te breiden en omzet van hun concur- renten over te nemen, zullen resulteren in lagere win- sten voor alle grote touroperators, en zij hebben hier geen belang bij. (138) Concluderend is bewezen dat er thans reeds sprake is van een tendens naar een collectieve machtspositie op de markt (in het bijzonder met betrekking tot de vast- stelling van de capaciteit). In het bijzonder First Choice heeft zich sinds 1995 sterk hersteld, maar heeft zijn retailontwikkelingsstrategie nog niet voltooid. Zonder de fusie zal First Choice zeer waarschijnlijk snel uitgroeien tot een krachtigere, volledig ge(cid:239)ntegreerde concurrent naast de bestaande drie, die hun strategie van verticale integratie reeds (ofschoon in het geval van Thomas Effect van de fusie Toegenomen concentratie (139) Na de fusie zou het gecombineerde marktaandeel van de drie grootste touroperators volgens de berekening van de Commissie 83 % bedragen (85 % volgens Nielsen) in vergelijking met ongeveer 70 % (beide bronnen) daar- voor. Dit is een grote toename van het niveau van con- in het bijzonder aangezien de op drie na centratie, grootste touroperator na de fusie (Cosmos) een aandeel van veel minder dan 5 % heeft, terwijl First Choice, dat thans de vierde positie inneemt, veel groter is dan Cos- mos. Voorts zal de Herfindahl-Hirschman-index (HHI), op behoudende basis op 1 700 geraamd voor de fusie, als gevolg van de operatie met 450 punten stijgen tot meer dan 2 150. Ook gemeten aan de HHI zal de fusie derhalve leiden tot een sterke vergroting van de concen- tratie en tot een zeer hoog concentratieniveau (89). Teloorgang van First Choice als leverancier/distributeur voor de kleine onafhankelijke touroperators (140) De integratie van de luchtvaartmaatschappij van First Choice, Air 2000, in die van Airtours en de daarmee gepaard gaande vermindering van haar aanwezigheid op de markt voor derden zou betekenen dat Monarch effec- tief overblijft als de enige (cid:132)onafhankelijke(cid:148) leverancier van betekenis van vliegtuigcapaciteit (het eraan gelieerde Cosmos heeft slechts een klein aandeel op het gebied van georganiseerde vakantiereizen). Bovendien zal een aanzienlijk deel van de (cid:132)vrije(cid:148)capaciteit (dat wil zeggen de circa 70 % die niet benodigd is binnen de groep) van Monarch volgens de informatie van de Commissie wor- den verkocht aan Thomas Cook, Thomson, Airtours en First Choice. Deze vier vertegenwoordigen tezamen circa 80 % van de afzet aan derden van Monarch. Volgens enkele derden ondervinden kleine touroperators ook nu al problemen bij het verwerven van voldoende zitplaats- capaciteit op de routes die zij op aantrekkelijke tijden nodig hebben, omdat de luchtvaartmaatschappijen voor- rang geven aan hun grote afnemers (inclusief hun eigen touroperators). (87) Wall Street Journal Europe van 23 april 1999. (88) Thomas Cook valt onder de gezamenlijke zeggenschap van West- deutsche Landesbank en Preussag. (89) De berekening is gebaseerd op de marktaandelen van de Commis- sie en niet op de gegevens van AC Nielsen. L 93/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 (die het (141) First Choice is momenteel bezig met het ontwikkelen van zijn activiteiten op het gebied van reisagentschap- pen. De voorgestelde fusie betekent dat de 200 (cid:224) 300 vestigingen van First Choice in grootte beschouwt als 600 shop equivalents) worden toegevoegd aan de 700 van Airtours. Zonder de fusie zou First Choice een aanvullende mogelijke bron van distributie voor de onafhankelijke touroperators zijn. Na de fusie zou deze bron van huidige en potentiºle concurrentie echter teloorgaan en zouden de onafhankelijke tourope- rators nog afhankelijker worden van de resterende drie grote spelers voor hun distributie. Derhalve kan worden verwacht dat, bij overigens gelijkblijvende omstandighe- den, de fusie een verdere impuls zal geven aan de ten- dens naar hogere commissies voor kleine touroperators (zie overweging 118 e. v. ). Bovendien zou hierdoor het vooruitzicht op de totstandkoming van een andere aan- zienlijke keten van agentschappen verdwijnen (cid:151) First Choice lijkt de enige aanbieder waarvan dit op redelijk korte termijn verwacht kan worden, aangezien het beschikt over de combinatie van de benodigde financiºle middelen en de voordelen van integratie in georgani- seerde vakantiereizen, en de redenen heeft om dit te doen (90). Derhalve zou de verdwijning van First Choice een ver- dere marginalisatie betekenen van de kleine onafhanke- lijke en niet-ge(cid:239)ntegreerde touroperators. Toename van de doorzichtigheid en de wederzijdse afhankelijkheid (142) Momenteel is er reeds sprake van een zekere mate van wederzijdse afhankelijkheid tussen de touroperators op de markt. Deze afhankelijkheid is het gevolg van het effect op de marktomstandigheden van het totale capaci- teitsniveau dat voor een gegeven seizoen op de markt wordt gebracht. Hierdoor zijn sterke economische ban- den ontstaan tussen de grote spelers. (143) Door de voorgestelde operatie zouden deze economi- sche banden alleen nog maar sterker worden, waardoor de wederzijdse afhankelijkheid van de grote tourope- rators zou toenemen. De fusie reduceert het aantal con- currerende betrekkingen die mogelijk zijn tussen de grote touroperators tot de helft (cid:151) van zes tot drie. Hoe meer van dergelijke betrekkingen mogelijk zijn, hoe gro- ter de concurrentie op de markt naar alle waarschijnlijk- heid zal zijn, en vice versa. Met name zou het aantal (90) De totstandbrenging van omvangrijke onafhankelijke activiteiten op retailniveau door een nieuwe marktdeelnemer (of grote uit- breiding door de bestaande onafhankelijke agenten) wordt gedu- rende een relatief lange periode als onwaarschijnlijk beschouwd. Geschikte winkelruimte is niet goedkoop en beperkingen in ver- band met ruimtelijke ordening en andere beperkingen kunnen van invloed zijn op hun ontwikkeling. Internet en digitale verkoop- methodes via televisie hebben ongetwijfeld een groot potentieel, maar dit lijkt eerder iets dat op de lange termijn tot stand zal komen: ØØn grote touroperator heeft gesuggereerd dat het vijf (cid:224) tien jaar zal duren om met deze nieuwe technologieºn een retail- bedrijf van betekenis op de bouwen. Zie de onderdelen over de kleine onafhankelijke touroperators, overweging 75 e. v. , en de belemmeringen voor betreding van de markt, overweging 113 e. v. bilaterale betrekkingen waarbij ØØn van de grote tour- operators geen partij zou zijn, dalen van drie (voor Air- tours First Choice-Thomson, First Choice-Thomas Cook en Thomson-Thomas Cook) tot slechts ØØn (voor Air- tours die tussen Thomson en Thomas Cook). Aldus leidt de fusie tot een sterke toename van de onderlinge afhan- kelijkheid van de oligopolide marktdeelnemers. Dit bete- kent een verdere impuls tot capaciteitsbeperking omdat het voor de drie oligopolide marktdeelnemers veel dui- delijker zal zijn dat het concurreren om marktaandeel alleen maar kan leiden tot lagere winsten voor elk van hen. Indien ØØn van hen uit de pas gaat lopen en zou trachten te voldoen aan onbevredigde vraag door capaci- teit toe te voegen, zou van de anderen verwacht worden dat zij hetzelfde doen, waardoor overaanbod zou ont- staan. De winsten van elk van hen zouden dalen terwijl de strategie van de touroperator die het initiatief heeft genomen, geen vruchten zou afwerpen. In dit opzicht zou de terugkeer naar een concurrerende markt als afschrikwekkend middel dienen om de drie oligopolide marktdeelnemers ervan te weerhouden te concurreren om marktaandeel. Dat de markt aldus reageert is duide- lijk gebleken in 1995 en de wijze waarop de capaciteits- beslissingen werden genomen in de jaren erna (zie de overwegingen 134, 135 e. v. ). De verdere marginalisatie van de kleine onafhankelijke ondernemingen zoals in de overwegingen 75-85 e. v. beschreven, versterkt de waar- schijnlijkheid van deze gang van zaken. (144) Voorts leidt de reductie van de concurrerende en samen- werkingsbetrekkingen van zes tot drie ook tot een gro- tere doorzichtigheid van de markt. Hierdoor zou het voor ØØn van de grote aanbieders veel gemakkelijker worden om enige poging tot marktverstoring op te mer- ken, bijvoorbeeld door te concurreren om marktaandeel. De toegenomen doorzichtigheid vergroot aldus het risico dat concurrerend gedrag zou leiden tot overaan- bod, wat zoals in overweging 142 is beschreven, zou leiden tot lagere winsten en derhalve contraproductief zou zijn. (145) Deze analyse werd bevestigd in interne documenten van een leidende touroperator, die in zijn antwoord aan de Commissie suggereerde dat indien de fusie doorgang vindt, er een (cid:132)window(cid:148) zal zijn van circa twee jaar gedu- rende welke periode deze en een andere recente fusie worden verteerd en gedurende welke het mogelijk zou zijn om marktaandeel over te nemen van zijn belangrijk- ste concurrenten zonder de totale capaciteit te verhogen, hetgeen (volgens hem) zal leiden tot een prijsoorlog. (Alom luidt de overtuiging in de bedrijfstak dat alle fusies leiden tot tijdelijke verliezen van marktaandeel van de betrokkenen ten gevolge van het verlies van sommige klanten en leveranciers door overlapping van hun programma’s. ) Daarna, aldus deze touroperator, ontstaat op de markt een stabiele situatie en zullen de resterende grote touroperators niet langer in staat zijn marktaandeel van elkaar te verwerven zonder zich bloot te stellen aan de grotere risico’s die samenhangen met de vergroting van de totale capaciteit op de markt. (146) Met betrekking tot de gevolgen van de fusie voor de concurrentie tussen de oligopolisten moet voorts wor- den opgemerkt dat de fusie naar verwachting slechts een 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/27 totale synergie van minder dan 1 % van de totale kosten van de gecombineerde entiteit zal opleveren. Deze kos- tenbesparingen hebben bovendien voornamelijk betrek- king op overhead- en andere vaste kosten. De fusie zou daarom geen wezenlijke verandering teweegbrengen in de totale kostenstructuur van Airtours/First Choice. De veranderingen in de kostenstructuur zullen daarom de prikkel tot concurreren niet groter maken. (147) Derhalve is de Commissie tot de conclusie gekomen dat de marktstructuur die zou ontstaan naar aanleiding van de fusie, de oligopolide ondernemingen ertoe zou aan- zetten en het voor hen rationeel zou maken om het aan- bod te beperken. Zoals hieronder uiteengezet, leidt de toename van de doorzichtigheid ook tot de toename van de mogelijkheden om vergeldingsmaatregelen te nemen, en de toegenomen onderlinge afhankelijkheid maakt vergeldingsmaatregelen waarschijnlijker. Indien bijvoorbeeld ØØn van de oligopolide marktdeelnemers besluit te gaan concurreren om marktaandeel, zou zij effectief slechts twee ondernemingen op het oog heb- ben, terwijl in de situatie v(cid:243)(cid:243)r de fusie het effect van concurrerende gedragingen minder duidelijk zou zijn en de antwoorden erop minder doelgericht. Zoals hieronder is de Commissie van oordeel dat de toe- uiteengezet, genomen mogelijkheid voor effectieve en snelle vergel- dingsmaatregelen de waarschijnlijkheid dat de operatie leidt tot een collectieve machtspositie, alleen nog maar vergroot. Argumenten van Airtours: geen ruimte voor stilzwijgende co(cid:246)rdinatie (148) Airtours heeft in zijn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar en tijdens de hoorzitting aange- voerd dat een collectieve machtspositie neerkomt op stil- zwijgende onderlinge afstemming en dat (cid:132)stilzwijgende onderlinge afstemming tussen grote ge(cid:239)ntegreerde onder- nemingen niet erg haalbaar lijkt(cid:148) (91). Volgens partijen moet aan vier voorwaarden worden voldaan wil stilzwij- gende onderlinge afstemming haalbaar zijn: (cid:132)(cid:151) wanneer er weinig te winnen valt met afwijkende gedragingen en veel te verliezen door vergeldings- maatregelen, d. w. z. wanneer er een klein aantal effectieve concurrenten is; (cid:151) wanneer overeenstemming tussen hen gemakkelijk kan worden bereikt en afwijkend gedrag kan worden ontdekt, d. w. z. wanneer de vraag voorspelbaar is en de producten homogeen; (cid:151) wanneer onmiddellijk effectieve vergeldingsmaat- regelen kunnen worden genomen; (cid:151) wanneer vergeldingsmaatregelen niet te kostbaar zijn(cid:148) (92). (149) Airtours maakt in zijn argumenten een onderscheid tus- sen vergeldingsmaatregelen tijdens het seizoen en tussen (91) Afbeeldingen van de presentatie van Lexecon en professor Neven, document van professor Neven, zie voetnoot 47. (92) Afbeeldingen van de presentatie van Lexecon en professor Neven. de seizoenen in. Met betrekking tot vergeldingsmaat- regelen tijdens het seizoen stelt Airtours dat, aangezien de capaciteit gedurende het seizoen slechts marginaal kan worden vergroot, bedrijven niet onmiddellijk kun- nen terugslaan door grote capaciteitsuitbreidingen. Een andere mogelijkheid is in beginsel agressieve prijscon- currentie, maar het is onwaarschijnlijk dat dit vruchten zal afwerpen omdat de ondernemingen die de maatrege- len nemen de extra klanten die hierdoor worden aange- trokken, niet zullen kunnen onderbrengen. Vergeldings- maatregelen later in het seizoen zouden in principe kun- nen worden genomen door middel van een grote capaci- teitsvergroting voor het komende seizoen. Het is echter onwaarschijnlijk dat dit effect zal sorteren, omdat dit leidt tot lagere kosten wegens prijskortingen en omdat het verband tussen de afwijkende gedragingen (van de stilzwijgende afspraak) en de vergelding onduidelijk zul- len zijn (93). Om al deze redenen is stilzwijgende onder- linge overeenstemming (en derhalve een collectieve machtspositie van de grote ge(cid:239)ntegreerde touroperators) onwaarschijnlijk. (150) Zoals uiteengezet in de inleiding acht de Commissie het niet noodzakelijk om aan te tonen dat de marktdeel- nemers zich als resultaat van de voorgenomen fusie zou- den gedragen alsof er een kartel was, met een stilzwij- gende in plaats van een expliciete kartelovereenkomst (zie hoofdstuk A. Inleiding: Collectieve machtspositie, overwegingen 51-56). In het bijzonder is het niet nood- zakelijk om aan te tonen dat er een stringent vergel- dingsmechanisme is (94). Van belang voor een collectieve machtspositie in de onderhavige zaak is, of de mate van onderlinge afhankelijkheid tussen de oligopolide onder- nemingen van dien aard is dat het voor hen rationeel is om het aanbod te beperken en aldus de concurrentie te beperken op een zodanige wijze dat er een collectieve machtspositie tot stand komt. Om bovenstaande reden is de Commissie tot de conclusie gekomen dat dit bij de onderhavige fusie het geval is. (151) In dit geval lijkt het op basis van de argumenten van Airtours omtrent het vergeldingsmechanisme overduide- lijk dat er aanzienlijke mogelijkheden zijn voor vergel- dingsmaatregelen indien ØØn van de ge(cid:239)ntegreerde marktdeelnemers zou concurreren om marktaandeel door nieuwe capaciteit toe te voegen. In dit opzicht zij met name opgemerkt dat het financiºle effect van over- aanbod op de markt dusdanig zou zijn dat louter van de dreiging van de terugkeer naar een dergelijke marktwer- king voldoende afschrikwekkende werking zou uitgaan om elk van de oligopolide marktdeelnemers ervan te weerhouden een dergelijke strategie te voeren. De gebeurtenissen van 1995 zijn illustratief voor de moge- lijke gevolgen van een capaciteitsoorlog. (152) Daarbij komt nog dat het onderscheid dat door Airtours wordt gemaakt tussen vergeldingsmaatregelen tijdens het (93) Airtours heeft ook aangevoerd dat de kleine onafhankelijke tour- operators effectieve concurrenten zijn die de grote ge(cid:239)ntegreerde touroperators beperken. Om de eerder besproken redenen is de Commissie van mening dat de kleine aanbieders geen beperkingen opleveren voor hun grote tegenspelers. (94) In de Gencor/Lonrho-zaak, aangehaald in voetnoot 41, heeft de Commissie niet gesteld dat een specifiek vergeldingsmechanisme noodzakelijk was en het Gerecht van eerste aanleg heeft dit aspect op generlei wijze beklemtoond. L 93/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 seizoen en tijdens periodes tussen de seizoenen in wer- kelijkheid niet duidelijk is. De commerciºle banden tus- sen de ge(cid:239)ntegreerde touroperators maken vergeldings- methodes zoals verwijdering uit de schappen van pro- ducten of gerichte verkoop ten nadele van een specifieke concurrent mogelijk, die deze laatste ertoe zou dwingen een groter aandeel van zijn vakantiereizen tegen ver- laagde prijzen te verkopen. Voorts bestaan er wel ver- scheidene mogelijkheden voor het uitbreiden van de capaciteit tot februari van het desbetreffende seizoen. Airtours verklaart in zijn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar dat de capaciteit met tot 10 % kan worden uitgebreid. Hoewel dit niets afdoet aan de algemene conclusie dat de capaciteit voorafgaand aan het verkoopseizoen wordt vastgesteld, wordt opgemerkt dat deze mogelijkheid tot capaciteitsaanpassingen enige ruimte laat om deze aanpassingen als vergeldingsmaat- regel te gebruiken tijdens een seizoen (95). Tot slot kan tussen de seizoenen capaciteit worden toegevoegd. Het verband tussen de vergeldingsmaatregel en de afwij- kende gedraging hoeft vanzelfsprekend niet onduidelijk te zijn, omdat de vergeldingsmaatregel eenvoudigweg bekend kan worden gemaakt aan de concurrent door te melden dat het gaat om een antwoord op een specifieke actie. (153) Concluderend komt de Commissie tot de slotsom dat, zelfs op grond van de argumenten van Airtours zelf, er aanzienlijke mogelijkheden voor vergeldingsmaatregelen bestaan, zowel in de loop van het seizoen als tussen de seizoenen in. Dit versterkt alleen nog maar het argu- ment dat de voorgestelde fusie zou leiden tot de vor- ming van een oligopolide machtspositie. Belangrijker nog is dat, zoals hiervoor besproken, de onderlinge afhankelijkheid tussen de oligopolide martkdeelnemers het voor hen rationeel zou maken om het aanbod te beperken. (154) Argumenten van partijen: de Eckbo-Stillman-test In zijn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar legde Airtours een empirische analyse over, de zogenaamde Eckbo-Stillman-test. Deze test bestaat in het analyseren van de reactie van de aandelenkoersen op belangrijke nieuwe ontwikkelingen. Indien een fusie bij- voorbeeld volgens de aandelenmarkt leidt tot een grotere efficiºntie van de fuserende bedrijven, zou kunnen wor- den verwacht dat de aandelenkoersen van concurrenten zouden dalen in reactie op de aankondiging van de fusie, omdat de fusie een efficiºntere concurrent zou opleveren. Indien daarentegen de fusie zou leiden tot een collectieve machtspositie, zou kunnen worden ver- wacht dat de aandelenkoersen van alle ondernemingen zouden stijgen in reactie op de fusie. (95) Tijdens de hoorzitting hebben partijen aangevoerd dat in eerdere kartelzaken zoals in de Cementzaak (zie Beschikking 94/815/EG in de zaken IV/33. 126 en 33. 322 (cid:151) PB L 343 van 30. 12. 1994, blz. 1), de aanbieders grote overcapaciteit hadden gehouden en optraden tegen valsspelen door een overschot van wel 40 % op de markt te brengen. Volgens partijen is er geen bewijs waaruit blijkt dat dit op de onderhavige markt het geval zou zijn. De Commissie acht een vergelijking met dit type kartelzaak onjuist. Hoe dan ook zij vermeld dat het overstromen van de markt met een overschot van 40 % niet noodzakelijk is voor een effectieve afstraffing op de markt voor pakketreizen naar nabije bestemmingen in het Ver- enigd Koninkrijk. (155) De economische deskundige van partijen, Airtours, heeft een dergelijke analyse uitgevoerd aan de hand van de ontwikkeling van de aandelenkoersen van Thomson. Hieruit bleek dat de koers van het aandeel Thomson sterk daalde toen het bod van Airtours op First Choice bekend werd gemaakt. Geconcludeerd werd dat dit aan- toont dat de aandelenmarkt het bod van Airtours als gunstig voor de concurrentie beschouwde; indien de markt van oordeel was geweest dat de fusie de concur- rentie zou beperken, zou de bekendmaking van het bod hebben geleid tot een stijging van de koersen van het aandeel Thomson. (156) Het analyseren van de aandelenkoersen kan in bepaalde omstandigheden waardevolle informatie opleveren over de effecten van fusies op de concurrentie. Ontwikkelin- gen van aandelenkoersen vormen echter hoe dan ook slechts een indirect bewijs, aangezien de gegevens niet rechtstreeks samenhangen met de desbetreffende markt. Voorts moge duidelijk zijn dat gegevens over aandelen- koersen vaak (cid:132)vertroebeld(cid:148) worden door tal van andere gebeurtenissen, al dan niet volledig onafhankelijk van de desbetreffende markt. Dit effect zal naar verwachting groter zijn gedurende een periode waarin het gonst van geruchten over op handen zijnde fusies. (157) De Commissie heeft niettemin de methodologie, de gegevens en de getrokken conclusies van de studie zorg- vuldig overwogen. Afgezien van methodologische pro- blemen verklaart de studie niet alle belangrijke bewegin- gen in de aandelenkoersen van Airtours, First Choice en Thomson. Dit betekent dat niet kan worden uitgesloten dat er andere plausibele verklaringen zijn voor de bewe- gingen van de aandelenkoersen dan die welke in de stu- die naar voren worden gebracht. Met name het feit dat Thomson ten tijde van de bekendmaking van het bod van Airtours onmiddellijk agressieve plannen voor capa- citeitsuitbreidingen aankondigde, werd beschouwd als een factor met een uiterst negatief effect op de aandelen- koersen van Thomson (en van Airtours), omdat de benuttingsgraad van de capaciteit de spil van de winst- gevendheid vormt in de sector buitenlandse pakketrei- zen. Lexecon besteedde in zijn studie weinig aandacht aan de specifieke reactie van Thomson. Dit was echter onomstotelijk de voornaamste gebeurtenis die de aan- delenkoers van Thomson be(cid:239)nvloedde (zie ook het onderdeel (cid:132)concurrentie in het verleden(cid:148), overweging 127 e. v. ). Derhalve is de Commissie tot de slotsom gekomen dat uit de analyse van de koersbewegingen van het aandeel Thomson geen geldige conclusies kun- nen worden getrokken, behalve de bevestiging dat de totale capaciteit die op de markt wordt gebracht de sleu- tel tot winstgevendheid is in deze bedrijfstak. Conclusies (158) Om het geheel van voornoemde redenen is de Commis- sie van mening dat genoemde analyse van de kenmerken en de structuur van de markt voor en na de fusie aan- toont dat de aangemelde operatie de waarschijnlijkheid van daadwerkelijke mededinging tussen de grote tour- operators vermindert, en dat de kleine onafhankelijke touroperators en nieuwe marktpartijen onvoldoende 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/29 macht zouden hebben om het concurrentie-evenwicht te In tegendeel, binnen de verder geconcen- herstellen. treerde marktstructuur die na de fusie zou ontstaan, zouden de stimulansen voor alle grote aanbieders om dergelijke concurrentie te vermijden, zijn toegenomen. Dit zou leiden tot hogere prijzen en hogere winsten. De operatie zou, met andere woorden, leiden tot een duur- zame collectieve machtspositie op de Britse markt voor georganiseerde vakantiereizen van Airtours/First Choice, Thomson en Thomas Cook. Verkoop van zitplaatscapaciteit aan touroperators voor korteafstandsvakanties (159) De marktstructuur op dit niveau zal eveneens verande- ren na de fusie. Tabel 2 Marktaandelen voor de verkoop van zitplaatscapaciteit op chartervluchten aan derden (zomer 1998) Luchtvaartmaatschappij (verbonden touroperator) Volume (pax (cid:215) 1 000) (%) Airtours International (Airtours) Air 2000 (First Choice) Gecombineerd Monarch (Cosmos) Caledonian/Flying Colours/ Peach (Thomas Cook) Andere (onafhankelijk) Britannia (Thomson) [(cid:133)] * [(cid:133)] * [(cid:133)] * [(cid:133)] * [(cid:133)] * [(cid:133)] * [(cid:133)] * [1-10] * [10-20] * [20-30] * [30-40] * [20-30] * [10-20] * [1-10] * Totaal [3 000-4 000] 100 Bron: Schatting van Airtours, tabel 6. 21 in de aanmelding. Specifieke cijfers voor korteafstandsreizen zijn niet voorhanden, maar deze vormen de overgrote meerderheid van de activiteiten van Airtours en zijn voornaamste concurrenten. (160) De Commissie is echter, op basis van de gedurende haar onderzoek vergaarde informatie, van oordeel dat het marktaandeel van First Choice in deze cijfers enigszins wordt onderschat en daardoor ook het effect van de fusie op dit gebied. (161) Ofschoon de overname van de luchtvaartmaatschappij van First Choice (Air 2000) op zichzelf niet leidt tot een machtspositie op dit niveau, heeft dit niettemin grote (cid:132)verticale(cid:148) effecten doordat de positie van Airtours op het gebied van georganiseerde vakantiereizen er aanzien- lijk door wordt versterkt. (162) Verscheidene derden, met name kleine touroperators, hebben de Commissie meegedeeld bezorgd te zijn over het feit dat Airtours de gecombineerde luchtvaartactivi- teiten zal rationaliseren teneinde deze op een zodanige wijze aan te passen aan de vereisten van de gefuseerde entiteit dat de verkopen aan derden sterk zouden wor- den gereduceerd. Airtours heeft officieel geen plannen van die strekking aangekondigd. Desondanks [(cid:133)]* (96). (163) Het is van belang te vermelden dat de cijfers in tabel 2 alle (cid:132)verkopen aan derden(cid:148) omvatten, dat wil zeggen de verkopen aan, en tussen, de grote touroperators, evenals de onafhankelijke niet-ge(cid:239)ntegreerde touroperators. Het is moeilijk de aandelen van deze verkopen te ramen, maar het lijkt erop dat Monarch en First Choice momenteel voorzien in een groot gedeelte van de vraag van onafhankelijke touroperators. (164) Zoals hierboven en in eerdere afdelingen van deze beschikking beschreven, zou een belangrijk effect van de voorgestelde fusie, volgens de Commissie, zijn een ver- dere marginalisatie van de kleine onafhankelijke tour- operators, waardoor zij in feite gedwongen zouden wor- den zich in hoofdzaak bezig te houden met beperkte reizen naar minder populaire bestemmingen en ge- specialiseerde vakantiereizen in plaats van de (cid:132)main- stream(cid:148)-producten die het grootste gedeelte van de markt uitmaken (zie het onderdeel over de kleinere aanbieders, overwegingen 75-85). Distributie (165) Airtours heeft ramingen verstrekt van de marktaandelen in de verkopen van reisagentschappen van reizen inclu- sief vlucht. Tabel 3 Aandelen in verkopen van reizen inclusief vlucht door reisagenten (1998) Agentschap (groep) Going Places (Airtours) Travel Choice (First Choice) Aandeel (%) [10-20] * [1-10] * Gecombineerd [10-20] * Thomas Cook (incl. Worldchoice-Carlson) Lunn Poly (Thomson) Co-op Travel Andere [10-20] * [10-20] * [1-10] * [30-40] * Bron: Airtours/BNTS, tabel 6. 23 van de aanmelding. (96) Aanmelding, punt 6. 128. L 93/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 (166) Op deze basis zouden de drie grote marktdeelnemers die overblijven na de fusie samen ongeveer [50-60 %]* van alle verkopen van pakketreizen door reisagenten in handen hebben en de daaropvolgende grootste reisagent (Co-op) een marktaandeel van ongeveer de helft van dat van de kleinste ge(cid:239)ntegreerde aanbieder. Airtours is van mening dat aan dit cijfer geen betekenis kan worden gehecht, ten dele omdat het geen rekening houdt met de [10-20 %]* pakketreizen die worden verkocht langs andere wegen, met name telefonisch, en dit het aandeel van de grotere touroperators zou verminderen. De Com- missie beschouwt deze cijfers echter als in brede zin relevant als een indicator van de marktmacht op het gebied van de distributie van pakketreizen aan de con- sument, aangezien de meeste telefonische verkopen plaatsvinden via de (cid:132)call centers(cid:148) van de grote tourope- rators. Bovendien zou een belangrijk effect van de fusie zijn dat First Choice verdwijnt als een potentiºle concur- rent in de distributie. (167) De toevoeging van de activiteiten op het gebied van georganiseerde vakantiereizen van First Choice aan die van Airtours op het gebied van reisagentschappen zal de efficiºntie van de distributie vergroten doordat de omvang van de eigen activiteiten op het gebied van georganiseerde reizen zal worden vergroot. Zoals hier- voor besproken, betekent het ook dat First Choice ver- dwijnt als zowel huidige als (belangrijker, gezien zijn snelle groei) potentiºle concurrent in de distributie. Samenvatting (168) First Choice is de laatst overgebleven (cid:132)middelgrote(cid:148) spe- ler op de markt voor georganiseerde reizen en de enige die over het potentieel beschikt om snel te groeien tot de omvang van de drie grootste aanbieders. First Choice is momenteel niet alleen een belangrijke concurrent op het gebied van georganiseerde reizen, maar ook reeds verticaal ge(cid:239)ntegreerd in de luchtvaart, en zou binnen- kort (zonder de fusie) een belangrijke factor worden in de sector van de reisagentschappen, waar het leidende posities van Airtours, Thomas Cook en Thomson zou kunnen bedreigen. Samengevat zou de fusie leiden tot de verdwijning van First Choice als een concurrent op alle drie niveaus van de aanbodzijde. Om de onder- staande redenen wordt ervan uitgegaan dat hiervan negatieve effecten uitgaan op de mededinging die ver- dergaan dan wat normaal kan worden verwacht bij een vergelijkbare stijging van het marktaandeel in andere zaken. (169) Ten eerste zou er ten gevolge van de fusie op de markt sprake zijn van een nog grotere concentratie. Samen zouden de drie oligopolide marktdeelnemers ongeveer 80 % van de markt in handen hebben. De rest van de markt is versnipperd en een groot deel van de kleine touroperators zijn nichespelers die zich niet bezighou- den met de voornaamste massaproducten van de grote touroperators. (170) Ten tweede zou de fusie de onderlinge afhankelijkheid van de marktdeelnemers en de doorzichtigheid van de markt voor pakketreizen vergroten doordat het aantal belangrijke spelers zou afnemen van vier tot drie. Daar- door wordt het aantal mogelijke concurrerende betrek- kingen gereduceerd van zes tot drie, en het aantal van dergelijke betrekkingen waarbij een grote aanbieder niet betrokken zou zijn, van drie tot ØØn. Dit is op zichzelf niet doorslaggevend voor de totstandkoming van een collectieve machtspositie. De markt in het Verenigd Koninkrijk voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen onderscheidt zich echter door het feit dat de capaciteitsbeslissingen voor elk seizoen van de grote touroperators cruciaal zijn voor de marktresultaten. Dit leidt tot onderlinge afhankelijkheid en, derhalve, sterke economische banden tussen de grote touroperators. Momenteel is reeds sprake van een zekere mate van wederzijdse afhankelijkheid tussen de grote tourope- rators. De operatie zal deze afhankelijkheid verder ver- groten. Hierdoor zullen de stimulansen om de capaciteit te beperken, worden vergroot. Indien ØØn van de grote touroperators uit de pas zou gaan lopen, zou het risico bestaan dat de andere hetzelfde doen, hetgeen ernstige financiºle consequenties zou hebben indien hierdoor een overaanbod ontstaat, zoals aangetoond door de gebeur- tenissen van 1995. Derhalve zullen de gevaren van een terugkeer naar een overaanbod de oligopolide markt- deelnemers ervan weerhouden om te concurreren om marktaandeel. In dit opzicht wordt de totstandkoming van een collectieve machtspositie verder versterkt door de mogelijkheden waarover de oligopolide marktdeel- nemers beschikken om vergeldingsmaatregelen te nemen tegen concurrerende acties, bijvoorbeeld door middel van hun uitgebreide onderlinge commerciºle banden. (171) Ten derde zou de fusie het vermogen van kleine onaf- hankelijke touroperators om te concurreren met hun grote tegenspelers, verder verzwakken. Airtours zou niet alleen een nog groter aandeel verwerven in de markt voor georganiseerde reizen, First Choice zou ook ver- loren gaan als leverancier van zitplaatscapaciteit op chartervluchten en als een potentieel distributiekanaal voor de kleine onafhankelijke touroperators en voor nieuwe marktdeelnemers. De kleine onafhankelijke bedrijven zouden derhalve tengevolge van de fusie ver- der worden gemarginaliseerd. (172) De Commissie is derhalve tot de conclusie gekomen dat de aangemelde operatie zou leiden tot de totstandko- ming van een machtspositie op de Britse markt voor buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen. C. Ierland (173) De Commissie is tot de conclusie gekomen, na Airtours te hebben gehoord, dat de operatie niet zou leiden tot de totstandkoming of versterking van een machtspositie van ØØn onderneming of een collectieve machtspositie op ØØn van de relevante markten in Ierland. 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/31 Georganiseerde reizen (buitenlandse pakketreizen naar nabije bestemmingen) Verkoop van zitplaatscapaciteit aan touroperators voor korteafstandsvakanties (174) Volgens de ramingen van Airtours (objectieve gegevens op dezelfde basis als voor het Verenigd Koninkrijk lijken niet te bestaan) zou de fusie ertoe leiden dat het huidige marktaandeel van First Choice van circa 30 % met circa 7 % zou worden uitgebreid. Het Budget-bedrijf van Thomson vertegenwoordigt circa 40 %. Thomas Cook heeft circa 7 %. Slechts ØØn andere touroperator (de onafhankelijke Michael Stein, 4 %) heeft een marktaan- deel van betekenis. (175) De uitbreiding van het marktaandeel is significant en zal daadwerkelijk tot een duopolie leiden. De Ierse markt is derhalve sterker geconcentreerd dan die in het Verenigd Koninkrijk. In tegenstelling tot laatstgenoemde markt zal de operatie daarentegen niet leiden tot de totstandko- ming van een machtspositie van ØØn onderneming of een collectieve machtspositie op de Ierse markt voor georganiseerde reizen. (176) Bij deze conclusie heeft de Commissie ermee rekening gehouden dat de Ierse markt in tal van belangrijke opzichten verschilt van die in het Verenigd Koninkrijk. In het bijzonder is de Ierse markt momenteel relatief onderontwikkeld (slechts 700 000 buitenlandse pakket- reizen in 1998). De markt groeit snel, volgens Airtours met 20 % in 1997 en met 14 % in 1998, en de nabije toekomst biedt perspectieven voor een aanzienlijke groei. Deze dynamische groei zal een grotere stimulans vormen voor marktbetreding en concurrentie tussen de bestaande marktdeelnemers. (177) De belemmeringen voor het betreden van de markt en voor groei zijn op de Ierse markt laag. De Commissie heeft met name geconstateerd dat de verticale integratie relatief beperkt is, hetgeen betekent dat het voor nieuwe marktdeelnemers gemakkelijker is om toegang te verkrij- gen tot distributiekanalen en zitplaatscapaciteit op vluchten met de gewenste kwaliteit en aantrekkelijkheid om effectief te concurreren. Een typisch kenmerk van de Ierse markt in dit opzicht is, dat Aer Lingus tijdens het weekeinde op grote schaal capaciteit voor chartervluch- ten beschikbaar stelt op vliegtuigen die gedurende de week worden gebruikt voor lijnvluchten, en het aanbod lijkt in de nabije toekomst geen beperkingen te zullen ondervinden. De voorgestelde fusie zou daardoor op de Ierse markt niet hetzelfde negatieve effect voor de kleine onafhankelijk aanbieders of nieuwkomers op de markt hebben als in het Verenigd Koninkrijk. (178) Tot slot betekent de geringere mate van verticale inte- gratie in Ierland dat er geen sprake is van de uitgebreide commerciºle banden die zo kenmerkend zijn voor de markt in het Verenigd Koninkrijk. (179) De touroperators zijn in Ierland veel minder verticaal ge(cid:239)ntegreerd in het luchtvervoer dan in het Verenigd Koninkrijk. De voornaamste chartermaatschappijen op dit moment zijn Britannia en Air 2000 (First Choice) en hun aandelen komen ruwweg overeen met hun aandelen in de organisatie van reizen, maar zijn in absolute getal- len kleiner. Touroperators maken veel meer gebruik van chartervluchten van andere luchtvaartmaatschappijen dan de maatschappijen die eigendom zijn van de grote touroperators. Een belangrijke bron is met name de nationale luchtvaartmaatschappij Aer Lingus, die in de weekends over aanzienlijke reservecapaciteit beschikt en deze verkoopt aan touroperators die pakketreizen ver- kopen. Er is hoe dan ook slechts sprake van een beperkte overlapping, aangezien de aanwezigheid van Airtours in Ierland beperkt is. Derhalve zal de fusie naar verwachting niet leiden tot de totstandkoming of de ver- sterking van een machtspositie op het gebied van de exploitatie van luchtvervoer in Ierland. Distributie (cid:151) Verkoop via reisagentschappen (180) Zoals hiervoor reeds is gesteld is er geen sprake van overlapping op dit niveau in Ierland en is het aandeel van First Choice in deze markt relatief klein (ver onder 10 % in aantallen agentschappen, echter groter, wellicht het dubbele, in termen van verkopen). Derhalve is er geen sprake van de totstandkoming of de versterking van een machtspositie op dit niveau. VI. DOOR AIRTOURS AANGEBODEN VERBINTENISSEN Het verbintenissenpakket (181) Airtours heeft een verbintenissenpakket voorgelegd om te beletten dat een collectieve machtspositie tot stand zou worden gebracht in het Verenigd Koninkrijk. Het pakket omvat de volgende verbintenissen: (cid:151) Airtours verbindt zich ertoe touroperatoractiviteiten af te stoten die aan de onderstaande cumulatieve voorwaarden voldoen: i) de activiteiten zijn van een dusdanige omvang dat deze, opgeteld bij het aantal pakketreizen naar nabije bestemmingen die (eventu- eel) reeds worden aangeboden door de verwerver, tot gevolg hebben dat de verwerver minstens [(cid:133)]* pakketreizen naar nabije bestemmingen vanuit het Verenigd Koninkrijk te koop zal aanbieden in het ii) de touroperator- touroperatingjaar 1999-2000; touroperatorbedrijf activiteiten moeten het omvatten [(cid:133)]*, en iii) Airtours zal (op verzoek) een [(cid:133)]* distributieregeling ter beschikking van de koper stellen via [(cid:133)]* verkooppunten, overeenkom- stig welke Airtours hiervoor tegen redelijke commis- sievoorwaarden een gegarandeerd minimumpercen- tage schapruimte zal inruimen om de ontwikkeling van de activiteiten van de koper te ondersteunen. [(cid:133)]* L 93/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 13. 4. 2000 (cid:151) Tenzij de koper reeds een eigen chartermaatschappij exploiteert, verbindt Airtours zich ertoe om lucht- vaartactiviteiten af te stoten die minstens het vol- gende omvatten: [(cid:133)]* vliegtuigen, het certificaat van First Choice als luchtvaartmaatschappij, het merk Air 2000, een hoofdkantoor voor de exploitatie en voortzetting van de luchtvaartactiviteiten, en bruik- bare slots om een doelmatig luchtvaartprogramma uit te kunnen voeren voor pakketreizen naar nabije bestemmingen. (cid:151) Airtours verbindt zich ertoe [(cid:133)]* af te stoten in de staat waarin deze zich bevindt op de datum waarop het nieuwe bod van Airtours op First Choice op alle punten onvoorwaardelijk wordt. (cid:151) Airtours verbindt zich ertoe om in elk van de drie vakantiejaren 1999/2000, 2000/2001 en 2001/ 2002 op vliegtuigen van Airtours International of Air 2000 een aantal stoelen voor retourvluchten ten behoeve van pakketreizen naar nabije bestemmingen beschikbaar te maken dat overeenstemt met het aan- tal aan onafhankelijke touroperators verkochte stoe- len in het vakantiejaar 1998/1999. Deze verbintenis geldt tot de (eventuele) verkoop van de luchtvaart- maatschappij. (cid:151) Airtours verbindt zich ertoe onderhandelingen aan te knopen over [(cid:133)]*. (182) Het pakket heeft een drievoudig doel. In de eerste plaats moet het opnieuw een (cid:132)vierde grote speler(cid:148) op de tour- operatormarkt creºren. Volgens Airtours zal er een vierde speler met een marktaandeel van 5-7 % ontstaan door voldoende touroperatoractiviteiten te verkopen om dat doel te bereiken, rekening houdend met het markt- aandeel van de koper. De toegang tot stoelen zou wor- den verzekerd via de afstoting van de luchtvaartmaat- schappij. De toegang tot de distributie zou worden ver- zekerd via een overeenkomst die schapruimte garandeert in [(cid:133)]* retailverkooppunten voor [(cid:133)]* jaar en de [(cid:133)]*. (183) In de tweede plaats streeft Airtours ernaar de problemen van de kleine marktspelers te verhelpen door stoelcapa- citeit te garanderen voor [(cid:133)]* jaar (indien er geen lucht- vaartmaatschappij wordt verkocht) en de distributiemo- gelijkheden voor de kleine marktpartijen te verbeteren. (184) In de derde plaats streeft de onderneming ernaar de bezwaren op de Ierse markt weg te nemen. Beoordeling (185) De Commissie heeft geen verdere opmerkingen over de gevolgen op de Ierse markt, aangezien zij van mening is dat het onwaarschijnlijk is dat de operatie tot de tot- standbrenging of versterking van een machtspositie op die markt zal leiden. (186) De Commissie heeft belanghebbende derden geraad- is tot de conclusie pleegd over de verbintenissen. Zij gekomen dat het voorgestelde pakket niet volstaat om te beletten dat er een collectieve machtspositie zal ontstaan op de touroperatormarkt in het Verenigd Koninkrijk. (187) Wat de kleine onafhankelijke touroperators betreft, is de verbintenis erop gericht de beschikbaarheid van stoelen te garanderen door de verkoop van [(cid:133)]* en door de toezegging om stoelen te blijven leveren aan de onaf- hankelijke touroperators. De verbintenis is tevens gericht op het veiligstellen van de distributie [(cid:133)]*. Het is even- wel onwaarschijnlijk dat de verbintenis volstaat om dit doel te bereiken. De overeenkomst om stoelen te blijven leveren aan onafhankelijke touroperators voor een peri- ode van [(cid:133)]* jaar tegen gangbare marktvoorwaarden is in de tijd beperkt. De naleving ervan kan moeilijk wor- den gecontroleerd of afgedwongen. Bovendien zal [(cid:133)]* de kleine onafhankelijke touroperators niet beschermen tegen gerichte verkoopmethoden in grote reiswinkel- ketens. In elk geval blijkt uit de beoordeling van het effect van de voorgenomen concentratie voor de mede- dinging dat de Commissie de gevolgen voor de kleine spelers van secundair belang acht voor de mededinging op de markt. (188) Het belangrijkste gevolg van de concentratie is de uit- schakeling van First Choice als de op drie na grootste verticaal ge(cid:239)ntegreerde aanbieder. In de verbintenis wordt ernaar gestreefd dit te ondervangen door opnieuw een (cid:132)vierde grote speler(cid:148) in de sector te creºren die een marktaandeel van ongeveer 5 % zou hebben. (189) Airtours heeft voorgesteld om een touroperatorbedrijf [(cid:133)]* en een luchtvaartbedrijf [(cid:133)]* af te stoten. Dit nieuwe bedrijf zou echter minder dan eenvierde van de omvang van de kleinste van de grote verticaal ge(cid:239)nte- greerde aanbieders hebben. Het bedrijf zou voorts ern- stige hinder ondervinden van het feit dat er geen ver- ticale integratie met reisagentschappen is. De distributie- overeenkomst die door Airtours wordt aangeboden vol- staat niet om het gebrek aan verticale integratie te com- penseren. Met name verstrekt zij geen bescherming tegen gerichte verkoop [(cid:133)]*. Bovendien kan de naleving van de overeenkomst moeilijk worden gecontroleerd en afgedwongen. Voorts is de Commissie tot de bevinding gekomen dat het onwaarschijnlijk is dat een dergelijk bedrijf voldoende kritische massa zou hebben om een luchtvaartmaatschappij te exploiteren. Volgens de eco- nomische deskundige van Airtours zijn er 15 tot 20 vliegtuigen nodig om de schaalvoordelen van een lucht- te kunnen benutten. Uit vaartmaatschappij maximaal eerdere ervaring in de sector (zie de beoordeling van de gevolgen voor de mededinging, overweging 138 e. v. ) blijkt tevens dat een marktaandeel van 5 % niet volstaat om een verticaal ge(cid:239)ntegreerd touroperatorbedrijf op levensvatbare wijze te exploiteren. Eerdere operators van die omvang zijn gefuseerd of overgenomen om vol- doende kritische massa te halen. Ten slotte zijn de pre- cieze gevolgen voor de markt onduidelijk, aangezien Airtours niet heeft aangegeven welke touroperatormer- ken zullen worden verkocht. Om deze redenen is het 13. 4. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 93/33 onwaarschijnlijk dat een dergelijk nieuw bedrijf zich zou kunnen ontwikkelen tot een (cid:132)vierde grote speler(cid:148) op de touroperatormarkt in het Verenigd Koninkrijk. noodzakelijk geweest zijn, en bovendien zouden over- eenkomstig artikel 19, lid 3, van de concentratieverorde- ning de standpunten van belanghebbende derden moe- ten worden ingewonnen. (190) [(cid:133)]* (191) [(cid:133) (97)]* (192) Ten slotte zullen de voorgestelde verbintenissen niet ver- hinderen dat er een collectieve machtspositie zal ont- staan. In dit opzicht is de Commissie van mening dat de gevolgen voor de kleine spelers van secundair belang zijn, aangezien de concurrentie tussen de grote ge(cid:239)nte- greerde operatoren doorslaggevend is voor de verhou- dingen op de markt. De verbintenissen volstaan evenwel niet om opnieuw een (cid:132)vierde grote marktpartij(cid:148) tot stand te brengen die de grote ge(cid:239)ntegreerde aanbieders op zodanige wijze concurrentie kan aandoen, dat deze partij uit mededingingsoogpunt kan worden beschouwd als de plaatsvervanger van First Choice. Naar het voor- komt zou de door Airtours voorgestelde (cid:132)vierde grote speler(cid:148) daarentegen ernstig benadeeld zijn in de concur- rentie met de drie grote aanbieders. De voorgestelde ver- bintenissen beletten derhalve niet dat er een collectieve machtspositie zal ontstaan. (193) In artikel 18, In een zeer laat stadium van de procedure (15 septem- ber 1999) stelde Airtours nieuwe en substantieel gewij- zigde verbintenissen voor. lid 2, van Verordening (EG) nr. 447/98 van de Commissie van 1 maart 1998 betreffende de aanmeldingen, de termij- nen en het horen van betrokkenen en derden overeen- komstig Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad betreffende de controle op concentraties van onder- nemingen (98) is bepaald dat verbintenissen die door de ondernemingen overeenkomstig artikel 8, lid 2, van de concentratieverordening aan de Commissie worden voorgesteld met het doel een beschikking op grond van dat artikel te verkrijgen, binnen drie maanden na de dag waarop de procedure is ingeleid, bij de Commissie moe- ten worden ingediend. De Commissie kan in uitzonder- lijke gevallen deze termijn verlengen. Airtours heeft evenwel geen redenen voor het bestaan van dergelijke uitzonderlijke omstandigheden aangereikt. De Commis- sie is van mening dat het nieuwe voorstel niets bevat dat Airtours niet had kunnen opnemen in de verbinte- nissen die binnen de termijn van drie maanden werden voorgelegd. Bovendien zou het voor de Commissie onmogelijk zijn geweest het nieuwe voorstel daadwerke- lijk te beoordelen in de korte tijd die haar restte v(cid:243)(cid:243)r het verstrijken van de termijn van artikel 10, lid 3, van de concentratieverordening. Bijkomend onderzoek zou VII. CONCLUSIE (194) Op basis van de voorgaande analyse komt de Commissie tot de conclusie dat de voorgestelde operatie zal leiden tot een machtspositie op de markt in het Verenigd Koninkrijk voor buitenlandse reizen naar nabije bestem- mingen, waardoor de mededinging op de gemeenschap- pelijke markt op significante wijze zou worden belem- merd in de zin van artikel 2, lid 3, van de concentratie- verordening, HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Artikel 1 De concentratie waarbij Airtours plc over de onderneming First Choice plc de volledige zeggenschap verkrijgt in de zin van artikel 3, lid 1, onder b), van Verordening (EEG) nr. 4064/89, wordt met de gemeenschappelijke markt en de EER-Overeen- komst onverenigbaar verklaard. Artikel 2 Deze beschikking is gericht tot: Airtours plc Parkway One Parkway Business Centre 300 Princess Road Manchester M14 7QU Verenigd Koninkrijk. Gedaan te Brussel, 22 september 1999. Voor de Commissie Mario MONTI Lid van de Commissie (97) [(cid:133)]* (98) PB L 61 van 2. 3. 1998, blz. 1