title: 2000/12/EG: Beschikking van de Commissie van 20 juli 1999 inzake een procedure op grond van artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst (Zaak IV/36.888 - WK Voetbal 1998) (kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 2295) (Voor de EER relevante tekst) (Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek)

eurovoc_concepts:
exclusive distribution agreement
professional sport
restriction on competition
sale
sporting event
sports body

formats: html pdf print

text: 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/55 COMMISSIE BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 20 juli 1999 inzake een procedure op grond van artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-over- eenkomst (Zaak IV/36. 888 — WK Voetbal 1998) (kennisgeving geschied onder nummer C(1999) 2295) (Slechts de tekst in de Franse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (2000/12/EG) DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, Gelet op Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag (1), laatstelĳk gewĳzigd bĳ Verordening (EG) nr. 1216/1999 (2), inzonderheid op artikel 15, lid 2, Gezien het besluit van de Commissie van 25 augustus 1998 om in deze zaak een procedure in te leiden, Na de betrokken onderneming overeenkomstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 en Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeen- komstig artikel 19, lid 1, van Verordening nr. 17 van de Raad (3), in de gelegenheid te hebben gesteld haar standpunt kenbaar te maken terzake van de punten van bezwaar welke de Commissie in aanmerking heeft genomen. Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities, Overwegende hetgeen volgt: I. DE FEITEN A. VOORWERP VAN DE BESCHIKKING (1) (2) Deze beschikking betreft de wĳze van verkoop aan het grote publiek van de toegangsbewĳzen voor de eindronde van het wereldkampioenschap voetbal 1998 (WK) door het officieel aangewezen plaatselĳke organisatiecomité (het CFO) in 1996 en 1997. B. HET CFO Het Franse Comité voor de organisatie van het Wereldkampioenschap Voetbal 1998 (Comité français d'organisation de la Coupe du monde de football 1998) (CFO), werd op 10 november 1992 door de Fédération Française de Football (FFF) met de goedkeuring van de Fédération Internationale de Football Association (FIFA) opgericht als een vereniging zonder winstoogmerk. Het CFO werd belast met de uitvoering van alle activiteiten inzake de technische en logistieke organisatie van het WK voetbal 1998 in Frankrĳk, waarbĳ alle door de FIFA vastgestelde operationele voorwaarden moesten worden nageleefd. (1) PB 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62. (2) PB L 148 van 15. 6. 1999, blz. 5. (3) PB 127 van 20. 8. 1963, blz. 2268/63. L 5/56 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 (3) (4) (5) (6) (7) (8) C. HET TORNOOI 32 voetbalploegen uit landen over de gehele wereld namen deel aan de eindronde van het WK 1998. Het tornooi vond plaats na voorafgaande kwalificatiewedstrĳden in 1997 waaraan 172 representa- tieve ploegen deelnamen. Brazilië, als winnaar van het vorige tornooi in 1994, en Frankrĳk, als gastland, waren vrĳgesteld van de verplichting zich te kwalificeren en namen dus niet aan de kwalificatiewedstrĳden deel. Voor de eerste ronde van het tornooi, die op 10 juni 1998 begon, werden de ploegen verdeeld in acht groepen van elk vier ploegen. De samenstelling van deze groepen werd bepaald door een loting, die op 4 december 1997 plaatsvond. Iedere ploeg speelde in totaal drie wedstrĳden tegen de andere ploegen van dezelfde groep. De ploegen die eerste of tweede werden in elk van de acht groepen van de eerste ronde, kwalifi- ceerden zich voor de tweede ronde. Aan de tweede ronde namen derhalve 16 ploegen deel; dit was de achtste finale. Deze werd gevolgd door vier wedstrĳden van de kwartfinale, twee wedstrĳden van de halve finale, een wedstrĳd van de kleine finale en, op 12 juli 1998, de finale van het WK. De wedstrĳden van de WK-eindronde vonden plaats in tien stadions die alle in Frankrĳk waren gelegen. De ploegen speelden hun wedstrĳden uit de eerste ronde telkens in een verschillend stadion. Dit zorgde er volgens het CFO voor dat elk stadion ten minste twee ploegen zou ontvangen die in de eerste ronde als eerste van hun groep zouden eindigen. Wat de tweede ronde betreft, zou in elk van de tien stadions minstens een wedstrĳd van de achtste finale of een wedstrĳd van de kwartfinale plaatsvinden. D. REGELINGEN INZAKE DE TOEGANGSBEWĲZEN De FIFA, die houdster is van alle rechten in verband met WK-tornooien, stelt regels op inzake de algemene organisatie van zowel de voor- als de eindronden. Voor de organisatie van het WK voetbal 1998 bepaalde de FIFA dat het CFO verantwoordelĳk was voor alle kwesties inzake de prĳs, de distributie en de verkoop van toegangsbewĳzen voor wedstrĳden uit de eindronde (4), waarbĳ echter de algemene regelingen door de FIFA dienden te worden goedgekeurd (5). E. DISTRIBUTIE VAN DE TOEGANGSBEWĲZEN — ALGEMEEN Het CFO heeft in totaal ongeveer 2 666 500 toegangsbewĳzen ter beschikking gesteld voor recht- streekse distributie of distributie via officieel aangewezen verkooppunten. De toegangsbewĳzen werden als volgt verdeeld: — 28,12 %: door het CFO aan het grote publiek verkocht; — 23,33 %: door de nationale voetbalbonden aan het grote publiek verkocht; — 6,58 %: door officiële touroperators aan het grote publiek in de gehele wereld verkocht; — 13,48 %: door het CFO aan leden van de „Famille du Football Français” beschikbaar gesteld (6); — 13,15 %: door het CFO aan sponsororganisaties beschikbaar gesteld; — 7,51 %: door het CFO als prestigekaarten en ontvangstfaciliteiten, voornamelĳk voor bedrĳven, beschikbaar gesteld; — 4,07 %: door het CFO voor diverse doeleinden beschikbaar gesteld (7); — 2,86 %: door het CFO aan openbare lichamen beschikbaar gesteld; — 0,70 %: aan gehandicapten beschikbaar gesteld; — 0,20 %: niet verkocht. (9) De inkomsten uit de verkoop van toegangsbewĳzen bedroeg 60 % van de totale inkomsten van het CFO. F. VERKOOP VAN TOEGANGSBEWĲZEN AAN HET GROTE PUBLIEK (10) In totaal werden 1 547 300 toegangsbewĳzen voor alle wedstrĳden uit de eindronde ter beschikking gesteld voor de verkoop aan het grote publiek, wat 58,03 % van alle gedistribueerde toegangsbe- wĳzen is. Dit percentage komt overeen met de verkoop van toegangsbewĳzen door het CFO (28,12 %), door de nationale voetbalbonden die lid zĳn van de FIFA (23,33 %), en door de officieel aangewezen touroperators overal ter wereld (6,58 %), met inbegrip van touroperators die hun toegangsbewĳzen in Europa verkopen. (4) Zie artikel 34 van de FIFA-voorschriften „Coupe du Monde de la FIFA” van 31 mei 1995. (5) Deze goedkeuring betrof echter niet de regelingen die het voorwerp van deze beschikking zĳn. (6) Bestaande uit voetballicentiehouders en clubleden in Frankrĳk. (7) Bĳvoorbeeld programma's voor de jeugd. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/57 (11) De toegangsbewĳzen werden afzonderlĳk aan het grote publiek verkocht of in de vorm van een pakket van vĳf of zes afzonderlĳke toegangsbewĳzen dat „Pass France 98” werd genoemd. Deze beschikking betreft alleen de regelingen in verband met de door het CFO in 1996 en 1997 verkochte Pass France 98-pakketten en individuele toegangsbewĳzen voor wedstrĳden uit de WK-eindronde. Specificatie van de verkoop (12) De gespecificeerde verkoop van toegangsbewĳzen aan het grote publiek, die zowel vóór als na de loting van 4 december 1997 plaatsvond, kan als volgt worden samengevat: Tabel 1 Verkoop van WK-toegangsbewĳzen aan het grote publiek Aantal % (1) Verkoop door het CFO vóór 4. 12. 1997 aan verbruikers met een adres in Frankrĳk: — Pass France 98 — Individuele toegangsbewĳzen 393 200 (2) 181 000 14,75 % 6,79 % Verkoop door het CFO na 4. 12. 1997 aan verbruikers met een adres in de EER: — Individuele toegangsbewĳzen 175 500 6,58 % Verkoop door nationale voetbalbonden na 4. 12. 1997 (3): — Individuele toegangsbewĳzen 622 150 23,33 % Verkoop door officiële touroperators na 4. 12. 1997 (3): — Individuele toegangsbewĳzen 175 450 6,58 % Totaal 1 547 300 58,03 % (1) Percentage van het totale aantal toegangsbewĳzen die werden gedistribueerd/verkocht voor alle wedstrĳden uit de eindronde. (2) Totaal aantal individuele toegangsbewĳzen die werden verkocht via Pass France 98. (3) Verkoop op wereldschaal. T¶dschema van de verkoop (13) De specifieke data en de fasen van de verkoop van toegangsbewĳzen aan het grote publiek door elk van de officiële distributiekanalen zĳn hieronder weergegeven: 27 november 1996-27 mei 1997: 393 200 toegangsbewĳzen werden door het CFO rechtstreeks verkocht, in de vorm van een Pass France 98, aan het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon opgeven. Alle Pass France 98-pakketten waren op 27 mei 1997 verkocht. 18 september-18 oktober 1997: Het grote publiek met een adres in Frankrĳk kon bĳ het CFO een aanvraag indienen voor 181 000 individuele toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en de halve finales, de kleine finale en de finale. Vanaf 4 december 1997 (dag van de loting die de samenstelling van de groepen bepaalde): Na de groepsloting heeft de FIFA de individuele toegangsbewĳzen voor de wedstrĳden uit de eindronde onder de nationale voetbalbonden verdeeld. Kort daarna begonnen de nationale voetbalbonden met de verkoop van toegangsbewĳzen voor de eerste ronde aan het grote publiek. Het merendeel van de toegangsbewĳzen voor de tweede ronde werd in de loop van het tornooi verkocht, toen bekend was welke ploegen aan deze ronde zouden deelnemen. In totaal werden 622 150 toegangsbewĳzen voor alle wedstrĳden uit de eindronde in verschillende hoeveelheden toegewezen aan de nationale voetbal- bonden in de gehele wereld. L 5/58 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 Vanaf 15 december 1997: De individuele toegangsbe- wĳzen voor wedstrĳden uit de eindronde werden toege- wezen aan de officiële touroperators die gerechtigd waren kaarten te verkopen binnen de UEFA-zone (8) (hierna de „Europese touroperators” genoemd) (9). Van alle toegangsbewĳzen die werden toegewezen aan de officiële touroperators in de gehele wereld, heeft het CFO aanvankelĳk ongeveer 79 150 aan de Europese touroperators kaarten ter beschikking gesteld. Het CFO heeft de Europese later nog meer toegangsbewĳzen beschikbaar gesteld, nadat een aantal toegangsbewĳzen niet was verkocht door de nationale voetbalbonden. Het totale aantal toegangsbewĳzen voor de Europese touroperators werd hierdoor met ongeveer 25 % verhoogd. touroperators Vanaf 22 april 1998: Het CFO heeft 175 500 individuele toegangsbewĳzen verkocht voor de eerste ronde en de achtste finale rechtstreeks aan het grote publiek dat een adres in de EER kon opgeven. „Blinde verkoop” van toegangsbew¶zen aan het grote publiek (voor wedstr¶den waarvan de naam van de deelnemende ploegen niet bekend is) (14) Vóór de loting van 4 december 1997 was de samenstel- ling van de acht groepen uit de eerste ronde niet bekend en wist men niet welke ploegen aan de specifieke wedstrĳden van de eerste ronde zouden deelnemen. Derhalve wist men voor elk van deze wedstrĳden alleen waar en wanneer hĳ zou worden gespeeld. Voor alle wedstrĳden vanaf de tweede ronde werden de namen van de deelnemende ploegen slechts bekend nadat de betrokken wedstrĳden van de onmiddellĳk daaraan voorafgaande ronde waren beëindigd. (15) Met uitzondering van de openingswedstrĳd, waaraan Brazilië als winnaar van de vorige WK-finale in 1994 zeker zou deelnemen, hebben de verbruikers die vóór de loting van 4 december 1997 toegangsbewĳzen hadden gekocht voor de eerste ronde, deze kaarten „blind” gekocht — d. w. z. dat op het tĳdstip van de aankoop niet bekend was welke ploegen aan de wedstrĳden zouden deelnemen. (16) Verbruikers die toegangsbewĳzen voor de wedstrĳden van de tweede ronde hadden gekocht voordat de betrokken wedstrĳden van de onmiddellĳk daaraan voorafgaande ronde waren beëindigd, hebben dit ook blind gedaan. Gevolgen van de groepsloting van 4 december 1997 (17) De groepsloting van 4 december 1997, waarop de namen van de alle wedstrĳden van de eerste ronde algemeen bekend werden, had in bepaalde Europese landen een grote invloed op de interesse voor het tornooi en, meer in het deelnemende ploegen voor (8) De UEFA (l'Union des associations européennes de football) organi- seert verschillende voetbalcompetities in Europa. De leden bestaan (onder andere) uit alle nationale voetbalbonden van de EER. (9) Uitsluitend met betrekking tot wedstrĳden waaraan minstens één representatieve ploeg uit de UEFA-zone deelnam. bĳzonder, op de vraag naar toegangsbewĳzen voor bepaalde wedstrĳden. Voor deze wedstrĳden waren de door FIFA aan bepaalde nationale voetbalploegen toege- wezen quota ontoereikend. G. RECHTSTREEKSE VERKOOP DOOR HET CFO AAN HET GROTE PUBLIEK Verkoop van pass France 98 (18) Het Pass France 98-pakket omvatte vĳf of zes afzonder- lĳke toegangsbewĳzen. Naast toegang tot de wedstrĳden in drie van de tien WK-stadions, bood een Pass France 98 de houder ervan toegang tot alle wedstrĳden uit de eerste ronde die in een bepaald stadion werden gespeeld en tot een wedstrĳd uit de achtste finale in dat stadion (10). De wedstrĳden van de eerste ronde en de achtste finale vonden plaats in een periode van 13 tot 20 dagen, afhankelĳk van het stadion. (19) De Pass France 98 werd door het CFO uitsluitend op de markt gebracht en verkocht aan het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon opgeven. Deze verkoop vond lang vóór de loting van 4 december 1997 plaats, toen nog niet bekend was welke ploegen aan de wedstrĳden van de eerste ronde zouden deelnemen. Het CFO meende dat de verkoop van de Pass France 98 vóór de loting noodzakelĳk was, om er zoveel mogelĳk voor te zorgen dat alle wedstrĳden uit de eerste ronde en de achtste finale gespeeld werden voor een voldoende groot publiek, onafhankelĳk van de identiteit van de deelne- mende ploegen, en om het CFO de nodige financiële middelen te geven in de aanloopfase van het tornooi. (20) Het CFO heeft tussen 27 november 1996 en 27 mei 1997 via Pass France 98 aan het grote publiek in totaal 393 200 „blinde” toegangsbewĳzen verkocht, wat onge- veer 15 % van het totale aantal beschikbare kaarten voor wedstrĳden uit de finale en 6 % van de totale inkomsten van het CFO uit de verkoop van toegangsbewĳzen uitmaakt. Hoewel de cĳfers van stadion tot stadion verschillen, werd tussen 71 % en 99 % van alle door het CFO verkochte Pass France 98-pakketten gekocht door het grote publiek dat in het departement waarin het stadion was gelegen of in de aangrenzende departe- menten woonde. Verkoop van individuele toegangsbew¶zen (21) De individuele toegangsbewĳzen werden door het CFO in twee verschillende tranches aan het grote publiek verkocht: (10) Een Pass France 98 voor wedstrĳden in het stadion van Saint-Denis gaf geen recht op het bĳwonen van de openingswedstrĳd. Een Pass France 98 voor wedstrĳden in de stadions van Lyon en Nantes gaven slechts toegang tot alle wedstrĳden uit de eerste ronde voor- zover geen wedstrĳd uit de achtste finale in deze stadions werd gespeeld. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/59 Eerste tranche (18 september tot 18 oktober 1997) (22) In de eerste tranche nodigde het CFO het grote publiek met een adres in Frankrĳk uit een aanvraag in te dienen voor ongeveer 181 000 toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en de halve finales, de kleine finale en de finale. (23) De aanvragen voor deze toegangsbewĳzen dienden tussen 18 september 1997 en 18 oktober 1997 bĳ het CFO te worden ingediend. Omdat ongeveer 1,043 miljoen aanvragen werden ingediend, werd op 19 december 1997 bĳ loting bepaald welke aanvragers een toegangsbewĳs zouden ontvangen. De verkoop van indi- viduele toegangsbewĳzen in 1997 maakte ongeveer 7 % uit van het totale aantal beschikbare kaarten voor de wedstrĳden uit de eindronde, alsook van de totale inkomsten van het CFO uit de kaartverkoop. Tweede tranche (vanaf 22 april 1998) (24) In de tweede tranche, die op 22 april 1998 aanving, verkocht het CFO ongeveer 175 500 individuele toegangsbewĳzen aan het grote publiek met een adres in de EER. Die toegangsbewĳzen hadden betrekking op alle wedstrĳden uit de eerste ronde en de achtste finale (behalve de openingswedstrĳd). Op het tĳdstip van de verkoop waren de namen van de deelnemende ploegen van alle wedstrĳden uit de eerste ronde bekend, terwĳl de ploegen die aan de onderscheiden wedstrĳden van de achtste finale zouden deelnemen, konden worden vast- gesteld aan de hand van een lĳst van maximaal acht ploegen welke aan de eerste ronde hadden deelgenomen. (25) Om veiligheidsredenen kon hoogstens ongeveer 10 % van de door het CFO in deze tweede tranche verkochte toegangsbewĳzen aan de supporters van de deelnemende ploegen worden toegewezen, gezien het beperkte aantal plaatsen dat op dat moment nog beschikbaar was voor de verkoop aan het niet-neutrale publiek. Alle overblĳ- vende toegangsbewĳzen werden uitsluitend verkocht aan zogenoemde neutrale toeschouwers (zie overweging 57), aan wie plaatsen konden worden toegewezen die speci- fiek voor dit publiek waren voorbehouden. (26) Ongeveer 45 % van de beschikbare toegangsbewĳzen in deze tweede schĳf werden gekocht door het grote publiek uit de EER met een adres buiten Frankrĳk, terwĳl ongeveer 38 % van alle verkochte kaarten werden gekocht door verbruikers uit landen waarvan de ploeg zich voor de eindronde had gekwalificeerd (11). H. VERKOOP VAN TOEGANGSBEWĲZEN AAN HET GROTE PUBLIEK LANGS ANDERE DISTRIBUTIEKANALEN (EURO- PESE TOUROPERATORS EN NATIONALE VOETBAL- BONDEN) (11) Zoals het CFO heeft verklaard in zĳn brief van 4 juni 1998 (bĳlage formele verzoek van de Commissie om in antwoord op het 3), inlichtingen van 15 mei 1998. (27) De Europese touroperators en de nationale voetbal- bonden hebben alle toegangsbewĳzen die hun door het CFO waren toegewezen op individuele basis verkocht, na de loting van 4 december 1997, toen bekend was welke ploegen aan elk van de wedstrĳden van de eerste ronde zouden deelnemen. Geen enkele van deze distributieka- nalen heeft derhalve een Pass France 98 aan het grote publiek verkocht. Verkoop van individuele toegangsbew¶zen aan het grote publiek door de Europese touroperators Selectie van de touroperators (28) Na een aantal vergaderingen met de Commissie in maart 1997 heeft het CFO op 11 juni 1997 zĳn voorgenomen systeem aangemeld voor de selectie van de touroperators die toegangsbewĳzen voor wedstrĳden uit de eindronde in de UEFA-zone (waarvan onder andere alle landen van de EER deel uitmaken) zouden mogen verkopen. Wegens het spoedeisend karakter van de aanmelding, en na een beoordeling van de specifieke voorstellen van het CFO door de Commissie, werden deze regelingen op 30 juni 1997 bĳ administratieve brief goedgekeurd. (29) Hoewel de regelingen inzake de verkoop van toegangs- bewĳzen voor wedstrĳden uit de eindronde in de aanmelding in algemene termen waren beschreven, heeft het CFO de Commissie op geen enkel moment van zĳn voornemen in kennis gesteld de regelingen waarop de onderhavige beschikking betrekking heeft, uit te voeren. (30) Op 24 november 1997 heeft het CFO door middel van een persbericht aangekondigd dat 17 touroperators waren aangewezen voor de wereldwĳde verkoop van toegangsbewĳzen, waarvan vĳf het exclusieve recht voor de verkoop binnen de UEFA-zone kregen. Verkoop door het CFO aan de Europese touropera- tors (31) De Europese touroperators hebben het maximale aantal toegangsbewĳzen, welke het CFO hun oorspronkelĳk had toegewezen, besteld, dat wil zeggen in totaal onge- veer 79 150 kaarten. Later heeft het CFO de Europese touroperators bĳkomende toegangsbewĳzen ter beschik- king gesteld, waardoor het oorspronkelĳke aantal met ongeveer 25 % werd verhoogd. Bestellingen van Pass France 98 pakketten (32) Als van alle distributeur toegangsbewĳzen voor wedstrĳden uit de eindronde heeft het CFO de Europese touroperators de mogelĳkheid gegeven 100 Pass France 98-pakketten te kopen voor wedstrĳden in elk van de tien WK-stadions. Voor alle stadions tezamen betekende dit dat elke Europese touroperator maximaal ongeveer 5 500 individuele toegangsbewĳzen kon krĳgen. Het stond de touroperators vrĳ te kiezen of zĳ de Pass France 98-pakketten vóór dan wel na de loting voor de groepen van 4 december 1997 wilden bestellen. L 5/60 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 (33) Op het moment dat de Europese touroperators werden geselecteerd, en geruime tĳd nadat het CFO de verkoop van Pass France 98 had afgesloten, hadden de touropera- tors het CFO reeds ervan in kennis gebracht dat zĳ het maximale aantal toegangsbewĳzen dat beschikbaar zou zĳn via Pass France 98 na de loting van 4 december 1997 overeenkwam met omstreeks 27 500 toegangsbewĳzen in totaal. Derhalve werden al deze toegangsbewĳzen, niettegenstaande de Europese touroperators de kaarten voor de wedstrĳden uit de eerste ronde vóór de loting hadden kunnen aanvragen en verkopen, aan het grote publiek aange- boden toen de namen van de deelnemende ploegen uit de eerste ronde bekend waren. bestellen, wat zouden (34) Het stond de Europese touroperators vrĳ de toegangsbe- wĳzen die deel van een Pass France 98-pakket te uitmaakten, verkopen. Zĳ kozen er in dit geval voor alle toegangsbe- wĳzen die hun via Pass France 98 waren toegewezen, afzonderlĳk te verkopen. afzonderlĳk, op individuele basis, Bestellingen van individuele toegangsbewĳzen (35) Naast de bestelling van de Pass France 98-pakketten, bood het CFO de Europese touroperators de mogelĳk- heid afzonderlĳke toegangsbewĳzen voor wedstrĳden uit de eerste en de tweede ronde te kopen. Bĳgevolg bestelde elk van de vĳf Europese touroperators het maxi- male aantal afzonderlĳke toegangsbewĳzen dat het CFO oorspronkelĳk voor de eerste en de tweede ronde ter beschikking had gesteld. Zo hebben alle Europese tour- operators tezamen voor de wedstrĳden uit de eerste en de tweede ronde respectievelĳk in totaal 33 950 en 17 700 afzonderlĳke toegangsbewĳzen besteld. Verkoop door de Europese touroperators (36) Het merendeel van de door de Europese touroperators aan het grote publiek verkochte toegangsbewĳzen voor de eerste en de tweede ronde werden als onderdeel van een pakket op de markt gebracht, bestaande uit het toegangsbewĳs zelf en andere dienstverlening, waar- onder de toegang tot ontvangstfaciliteiten en, voor bepaalde wedstrĳden, het logies en de reis. De prĳzen omvatten derhalve zowel de prĳs van het toegangsbewĳs als die van de bĳkomende dienstverlening, waardoor de verbruikers die toegangsbewĳzen van de Europese tour- operators wilden kopen, aanzienlĳk meer moesten betalen. De Europese touroperators hebben de beslissing om de verkoop van toegangsbewĳzen aan andere dien- sten te koppelen, onafhankelĳk en zonder tussenkomst van het CFO genomen. Verkoop van individuele toegangsbew¶zen aan het grote publiek door de nationale voetbalbonden (37) De door de nationale voetbalbonden aan het grote publiek verkochte individuele toegangsbewĳzen werden volledig naar goeddunken van de FIFA onder deze bonden verdeeld. De FIFA reserveerde voor zichzelf tot 20 % van alle beschikbare toegangsbewĳzen (ontvangst- faciliteiten en prestigekaarten uitgezonderd) om deze vervolgens onder voetbalbonden te de nationale verdelen. Hiertoe stelde het CFO ongeveer 25,2 % van de toegangsbewĳzen aan de FIFA ter beschikking (in totaal ongeveer 622 150 toegangsbewĳzen). (38) De overgrote meerderheid van de door de FIFA aan de nationale voetbalbonden toegewezen kaarten werd aan het grote publiek verkocht toen de namen van de deel- nemende ploegen bekend waren. (39) Van de 622 150 aan de FIFA toegewezen kaarten werden die voor de wedstrĳden van de eerste ronde na de loting van 4 december 1997 onder de nationale voetbalbonden uit de gehele wereld verdeeld. Terzelf- dertĳd heeft de FIFA een klein deel van de aan haar toegewezen kaarten voor wedstrĳden uit de tweede ronde onder de nationale voetbalbonden verdeeld. Zĳ heeft de grote meerderheid van de toegangsbewĳzen voor de tweede ronde evenwel pas na beëindiging van de eerste ronde op 26 juni 1998 onder de nationale voetbalbonden verdeeld, toen de namen van de ploegen voor elk van de wedstrĳden uit de tweede ronde bekend waren. (40) De nationale voetbalbonden hebben dus alle toegangsbe- wĳzen voor wedstrĳden uit de eerste ronde na de groepsloting verkocht, toen de namen van de aan deze wedstrĳden deelnemende ploegen bekend waren. Zo ook konden de nationale voetbalbonden die een aanzienlĳk aantal toegangsbewĳzen hadden ontvangen voor de wedstrĳden van de tweede ronde (12), het merendeel van deze kaarten pas aan het grote publiek verkopen toen de namen van de deelnemende ploegen bekend waren. (41) Tabel 2 geeft onder meer een beeld van het aantal toegangsbewĳzen voor alle wedstrĳden uit de eerste en de tweede ronde dat de FIFA aan de nationale voetbal- bonden binnen de Europese Economische Ruimte vóór het begin van de eindronde op 10 juni bĳ benadering heeft toegewezen. De cĳfers inzake de wedstrĳden van de tweede ronde stellen het maximale aantal kaarten voor, dat de bonden het grote publiek „blind” hadden kunnen verkopen (13). Ter illustratie bevat de tabel tevens details over de door de FIFA aan de Franse, de Engelse, de Italiaanse en de Schotse voetbalbond toegewezen kaarten: (12) Alleen de bonden waarvan de ploegen zich voor de tweede ronde hadden gekwalificeerd, ontvingen een aanzienlĳk aantal toegangsbe- wĳzen. Deze kaarten konden slechts worden toegewezen nadat de namen van de aan de tweede ronde deelnemende ploegen bekend waren. (13) Hierin zĳn de door de FIFA toegewezen toegangsbewĳzen na de afsluiting van de eerste ronde op 26 juni 1998 niet begrepen. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/61 Tabel 2 Door de FIFA vóór de eindronde aan de nationale voetbalbonden van de EER toegewezen kaarten EER-landen Frankrijk Engeland Italië Schotland Openingswedstrijd 6 152 5 35 21 5 423 (1) Eerste ronde (uitgezonderd openings- wedstrijd) 153 983 13 355 16 840 14 113 5 926 Achtste finale Kwartfinale — Finale 5 000 5 966 0 70 320 340 510 790 5 64 Totaal toegewezen 169 927 13 430 17 535 14 320 11 388 (1) Aangezien Schotland in de openingswedstrijd tegen Brazilië speelde, werd de Schotse voetbalbond een aanzienlijk groter aantal toegangsbewijzen dan de andere bonden toegekend. I. VOORWAARDEN MET BETREKKING TOT DE DOOR HET GROTE PUBLIEK RECHTSTREEKS BĲ HET CFO GEKOCHTE TOEGANGSBEWĲZEN bewĳzen in 1996 en 1997 maakten ongeveer 8 % van de totale omzet van het CFO uit. Verkoop door het CFO in 1996 en 1997 Verkoop door het CFO in 1998 (42) Het CFO heeft in 1996 en 1997, vóór de groepsloting, 574 200 toegangsbewĳzen rechtstreeks aan het grote publiek verkocht, meer bepaald Pass France 98 (393 200) en individuele toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en halve finales, de kleine finale en de finale (181 000). Het CFO heeft al deze toegangsbewĳzen, met uitzondering van die voor de openingswedstrĳd, blind verkocht. (43) Het grote publiek kon deze toegangsbewĳzen kopen op voorwaarde dat zĳ een postadres in Frankrĳk opgaven waar de kaarten konden worden afgeleverd. (44) Het CFO heeft de Commissie in januari 1998 meege- deeld (14) dat het grote publiek niet behoefde te bewĳzen de Franse nationaliteit te bezitten of een ingezetene van Frankrĳk te zĳn om de rechtstreeks door het CFO verkochte en dat de toegangsbewĳzen te kopen, genoemde voorwaarde was opgelegd om de veilige afle- vering van de toegangsbewĳzen te vergemakkelĳken. In juni 1998 (15) voegde het CFO daaraan toe dat deze verplichting tevens was opgelegd om ervoor te zorgen dat de toegangsbewĳzen alleen aan zogenoemde neutrale toeschouwers zouden worden verkocht. Dit gebeurde op grond van de beslissing van het CFO om het grote publiek dat een adres in Frankrĳk opgaf, als neutraal te beschouwen (16). (45) Het CFO heeft geen commercieel voordeel geput uit de verplichting voor de leden van het grote publiek die in 1996 en 1997 toegangsbewĳzen wilden kopen, een adres in Frankrĳk op te geven. De inkomsten uit de verkoop van de Pass France 98 en individuele toegangs- (14) Zie antwoord van het CFO van 27 januari 1998 op het verzoek van de Commissie om inlichtingen van 15 januari 1998. (15) Zie het antwoord van het CFO van 4 juni 1998 op het verzoek van de Commissie om inlichtingen van 15 mei 1998. (16) Zie blz. 3, punt b), in de brief van het CFO aan de Commissie van 11 juni 1998. (46) Het CFO was oorspronkelĳk voornemens de verkoop van de individuele toegangsbewĳzen vanaf 22 april 1998 te laten gebeuren onder dezelfde voorwaarden als hierboven werd beschreven. Na het optreden van de Commissie besliste het CFO echter 175 500 toegangsbe- wĳzen aan het grote publiek te verkopen op voorwaarde dat de kopers een adres in de EER konden opgeven (17). J. VOORWAARDEN INZAKE DE DOOR DE NATIONALE VOETBALBONDEN EN TOUROPERATORS AAN HET GROTE PUBLIEK VERKOCHTE TOEGANGSBEWĲZEN Nationale voetbalbonden (47) Hoewel de FIFA toegangsbewĳzen aan de nationale voet- balbonden had toegewezen, heeft het CFO deze bonden voorwaarden opgelegd inzake de wederverkoop van deze kaarten („Conditions Générales de Vente”). Zo eiste het CFO onder meer dat de toegangsbewĳzen door alle leden van het grote publiek konden worden gekocht, waarbĳ veiligheidsoverwegingen als enige mogelĳke beperking konden worden ingeroepen. Het CFO heeft echter niet geprobeerd invloed uit te oefenen op de door de nationale voetbalbonden genomen commerciële beslissingen betreffende de manier waarop deze toegangsbewĳzen zouden worden verkocht. (48) Bĳ weten van het CFO heeft alleen de Engelse Voetbal- bond de verkoop aan het grote publiek beperkt, door de toegangsbewĳzen alleen aan te bieden aan leden van supportersclubs, om te verhinderen dat zĳ door voetbal- hooligans zouden worden gekocht. (17) Zie de brief van de Commissie van 20 februari 1998 waarin zĳ het CFO verzocht een einde te maken aan wat zĳ als een misbruik in de zin van artikel 82 van het EG-Verdrag beschouwde. L 5/62 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 Touroperators (52) (49) Wat de verkoop van toegangsbewĳzen door de Europese touroperators betreft, heeft het CFO, op verzoek van de Commissie na de aanmelding door het CFO in juni 1997 (18), regelingen vastgesteld waardoor elke tourope- rator de toegangsbewĳzen in de gehele Europese Econo- mische Ruimte kon verkopen. Bovendien gaf het CFO de Europese touroperators de vrĳe keuze over de manier waarop de kaarten zouden worden verkocht en heeft het niet geprobeerd hun commerciële beslissingen te beïn- vloeden. Bĳ weten van de Commissie heeft geen enkele Europese touroperator de verkoop aan het grote publiek beperkt, op territoriale basis of anderszins. K. RESERVERING VAN DE DOOR HET CFO AAN HET GROTE PUBLIEK VERKOCHTE TOEGANGSBEWĲZEN IN 1996 EN 1997 (50) Steeds op voorwaarde dat de koper een postadres in Frankrĳk kon opgeven, kon het grote publiek in 1996 en 1997 de Pass France 98 en individuele toegangsbe- wĳzen als volgt rechtstreeks bĳ het CFO kopen: a) Schriftelĳke reservering (Pass France 98 en individuele toegangsbewĳzen): Pass France 98 en individuele toegangsbewĳzen konden schriftelĳk bĳ het CFO worden gereserveerd. Voor de door het CFO via de loting van 19 december 1997 verkochte individuele toegangsbewĳzen diende een speciaal aanvraagfor- mulier te worden teruggezonden, dat kon worden verkregen bĳ de filialen van Crédit Agricole in Frank- rĳk; b) Reservering via Minitel (alleen Pass France 98): Pass France 98 kon worden gereserveerd via het elektroni- sche Minitel-systeem, dat in Frankrĳk overal beschik- baar is. Het niet in Frankrĳk wonende grote publiek kon slechts van deze reserveringsmethode gebruik- maken door zich via het Internet te abonneren op de Minitel-dienst, van 350 FRF; bĳkomende kosten tegen c) Telefonische reservering (alleen Pass France 98): Pass France 98 kon telefonisch worden gereserveerd. Het voor dit doel opgegeven telefoonnummer was niet voor het grote publiek buiten Europees Frankrĳk toegankelĳk; d) Reservering bĳ de filialen van Crédit Agricole (alleen Pass France 98): Pass France 98 kon worden gereserveerd via de Minitel-diensten, die in 2 500 filialen van Crédit Agricole in Frankrĳk ter beschikking waren gesteld. L. DE DOOR HET CFO AAN HET GROTE PUBLIEK OP INTERNET VERSTREKTE INLICHTINGEN (51) Op 6 mei 1997 heeft het CFO een website op Internet geopend om het grote publiek in Frankrĳk en daarbuiten inlichtingen en advies te verstrekken, onder meer over de manier waarop toegangsbewĳzen konden worden verkregen. (18) Zie overweging 28. In de inlichtingen ten behoeve van de niet in Frankrĳk wonende verbruikers was uitdrukkelĳk vermeld dat het CFO geen toegangsbewĳzen aan het niet-Franse publiek zou verkopen (19). Personen die toegangsbewĳzen voor de wedstrĳden uit de eindronde wilden kopen kregen het advies contact op te nemen met een officiële tourope- rator of met hun respectieve nationale voetbal- bonden (20). Op 6 mei 1997, toen de website werd geopend, had het CFO het overgrote deel van de Passen France 98 reeds verkocht aan het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon opgeven (21). M. VEILIGHEID De Europese Overeenkomst inzake gewelddadigheden gepleegd door en wangedrag van toeschouwers rond sportevenementen en in het b¶zonder rond voetbalwed- str¶den (1985) (53) De organisatie van het WK brengt veiligheidsproblemen rekening moet worden zich mee waarmee met gehouden. (54) In dit verband probeerde het CFO een veiligheidsbeleid te voeren waarmee de beginselen van de Europese Over- eenkomst inzake gewelddadigheden gepleegd door en wangedrag van toeschouwers rond sportevenementen en in het bĳzonder rond voetbalwedstrĳden (1985), hierna „overeenkomst van 1985” genoemd, in de praktĳk zouden worden gebracht. Volgens de overeenkomst van 1985 moeten maatregelen worden genomen om geweld en wangedrag bĳ sportevenementen te voorkomen of te controleren. Deze maatregelen omvatten het op doeltref- fende wĳze scheiden van rivaliserende groepen suppor- ters en, om deze scheiding te verzekeren, een strikte controle op de verkoop van toegangskaarten (22). In de overeenkomst van 1985 zĳn echter geen specifieke maatregelen voorgeschreven om deze scheiding en controle uit te voeren. (55) Het CFO nam eveneens kennis van de in 1996 door de Permanente Commissie van de overeenkomst van 1985 vastgestelde richtsnoeren die specifiek betrekking hadden op de controle op de kaartverkoop bĳ risicowedstrĳden. In deze richtsnoeren wordt nogmaals gewezen op het belang van een strikte controle op de kaartverkoop om ervoor te zorgen dat de rivaliserende supportergroepen bĳ voetbalwedstrĳden van elkaar worden gescheiden (23). (19) Zie het Internet-document 1998 (http://www. france98. com/english/tickets/faq. html), vraag 10. Deze regelingen werden bevestigd in verscheidene persberichten van het CFO volgens welke dat de verkoop in 1996 en 1997 specifiek was gericht op het grote publiek dat in Frankrĳk woont. augustus van 13 (20) Zie het Internet-document van 31 augustus 1998 (http://www. france98. com/english/tickets/out_france. html). (21) Op 1 april 1997 waren alle Pass France 98-pakketten voor wedstrĳden die plaatsvonden in acht van de tien WK-stadions reeds verkocht. Slechts een klein aantal pakketten Pass France 98-cate- gorie 1 was nog te koop voor wedstrĳden in de stadions van Montpellier en Saint-Etienne. Op 27 mei 1997 waren al deze over- blĳvende toegangsbewĳzen eveneens verkocht. (22) Zie artikel 3, lid 4, onder b) en c), van de overeenkomst van 1985. (23) „Recommendations relatives à des lignes directrices pour le contrôle de la vente des billets lors de rencontres à haut risque (adopté à la 5ième réunion du Comité permanent de la Convention européenne sur la violence et les débordements de spectateurs lors de manifes- tations sportives et notamment de matches de football 1985)” — Groupe de travail ad-hoc sur les problèmes pratiques (Straatsburg, 14 november 1996). 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/63 Veiligheidsoverwegingen in verband met kopers van blinde toegangsbew¶zen (56) Het CFO heeft de Commissie in kennis gesteld van het standpunt van deskundigen volgens hetwelk de blinde Pass France 98 en de blinde toegangsbewĳzen over het algemeen worden gekocht door vreedzame toeschou- wers die geen specifiek veiligheidsrisico vormen. Het CFO meent daarentegen dat de verkoop van toegangsbe- wĳzen voor wedstrĳden waarvan de deelnemende ploegen bekend zĳn, een aanzienlĳk groter veiligheidsrisico vormen (24). supporters aantrekt die (57) Scheiding van supporters door het CFO door middel van de kaartverkoop Rekening houdend met de bepalingen van de overeen- komst van 1985, heeft het CFO geprobeerd regelingen ten uitvoer te leggen om de supporters van de aan een bepaalde wedstrĳd deelnemende ploegen, in ieder stadion aan tegenovergestelde uiteinden te plaatsen. De plaatsen in deze zones werden door het CFO als „lage- risico”-plaatsen bestempeld. Zo hadden alle toegangsbe- wĳzen die waren toegekend aan de nationale voetbal- bonden waarvan de ploegen deelnamen aan het tornooi en die voor de wederverkoop aan het grote publiek waren bestemd, betrekking op lagerisicoplaatsen. De algemene regel was dat plaatsen die niet in de lagerisico- zones waren gelegen, voorbehouden werden voor zoge- noemde neutrale toeschouwers, die werden geacht geen van de aan een bepaalde wedstrĳd deelnemende ploegen te steunen. Om veiligheidsreden en overeenkomstig de vroegere door tornooiorganisatoren vastgestelde rege- lingen, beschouwde het CFO de leden van het grote publiek van het gastland (in dit geval Frankrĳk) als neutrale toeschouwers met het oog op de toekenning van plaatsen voor alle wedstrĳden uit de eindronde. Verkoop door het CFO in 1996 en 1997 (58) Wat de blinde verkoop door het CFO van de Pass France 98 en de individuele toegangsbewĳzen aan het grote publiek in 1996 en 1997 betreft, beschouwde het CFO alle verbruikers die een adres in Frankrĳk konden opgeven als neutrale toeschouwers (25). Verkoop door het CFO in 1998 (59) Met betrekking tot de individuele toegangsbewĳzen voor de wedstrĳden uit de eerste ronde (toen de deelnemende ploegen dus bekend waren) die na 22 april 1998 aan het grote publiek werden verkocht, onderscheidde het CFO tussen de aanvragers met een adres in één van de twee landen waarvan de representatieve ploeg deelnam aan de wedstrĳd waarvoor het toegangsbewĳs werd gevraagd, en die met een adres in een ander land van de EER. De personen uit de eerste categorie werden geacht supporter te zĳn van één van beide deelnemende ploegen en (24) Zie de brief van het CFO van 4 juni 1998 (punt 24), in antwoord op het formele verzoek van de Commissie om inlichtingen van 15 mei 1998. (25) Zie de brief van het CFO aan de Commissie van 11 juni 1998 (blz. 3, onder b)). kregen dus plaatsen die specifiek voorbehouden waren voor die supportersgroepen. De personen uit de laatste categorie werden als neutrale toeschouwers beschouwd en kregen derhalve de specifiek aan dit publiek voorbe- houden plaatsen. Verkoop door de Europese touroperators en de nationale voetbalbonden (60) Wat de verkoop van toegangsbewĳzen door de Europese touroperators betreft, verzocht het CFO ieder van hen om inlichtingen over de nationaliteit van de klanten aan wie de toegangsbewĳzen waren verkocht, alsmede over de ploeg die zĳ steunden. Wat de door de nationale voetbalbonden betreft, verzocht het CFO elke bond gegevens te verzamelen over de identiteit van iedere koper, met inbegrip van zĳn naam, adres, en de gesteunde ploeg. toegangsbewĳzen verkochte Andere veiligheidsmaatregelen (61) Naast de bovenvermelde regelingen nam het CFO andere maatregelen om, in de mate van het mogelĳke, de daadwerkelĳke veiligheid tĳdens voetbalwedstrĳden te garanderen. Ongeveer 35 500 toegangsbewĳzen werden opzettelĳk niet verkocht om, waar nodig, te zorgen voor een strikte scheiding van de supporters van de deelne- mende ploegen. Het CFO heeft eveneens maatregelen genomen om de verkoop van toegangsbewĳzen op de zwarte markt en de namaak van toegangsbewĳzen te voorkomen. N. ARGUMENTEN VAN HET CFO IN VERBAND MET DE FEITEN (62) Tĳdens de hoorzitting voerde het CFO aan, dat van het totale aantal aan het grote publiek verkochte toegangs- bewĳzen, 359 500 kaarten specifiek aan leden van de Famille du Football Français (via Pass France 98) en 18 550 toegangsbewĳzen aan gehandicapte toeschou- wers waren verkocht. (63) De Commissie aanvaardt dit argument niet. De indivi- duele verbruikers van de gehele Europese Economische Ruimte dienden specifieke voorwaarden te vervullen om in aanmerking te komen als leden van deze groepen, die verschillend waren van de voorwaarden die werden opgelegd aan de verbruikers aan wie deze beschikking is gericht. Derhalve kan niet ervan worden uitgegaan dat de Passen France 98, die specifiek voor de verkoop aan leden van de Famille du Football Français was voorbe- houden, en de voor de gehandicapte toeschouwers bestemde individuele toegangsbewĳzen deel uitmaken van de voor het grote publiek beschikbare toegangsbe- wĳzen. De Commissie merkt op dat het CFO bĳ vroe- gere contacten met de Commissie zelf steeds heeft onderscheiden tussen de verkoop van toegangsbewĳzen aan het grote publiek en die aan de Famille du Football Français en de gehandicapte toeschouwers. L 5/64 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 (64) (65) II. JURIDISCHE BEOORDELING A. HET BEPAALDE VAN ARTIKEL 82 VAN HET EG-VERDRAG EN ARTIKEL 54 VAN DE EER-OVEREENKOMST In artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst is het volgende bepaald: Onverenig- baar met de gemeenschappelĳke markt en verboden, voorzover de handel tussen lidstaten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed, is het, dat één of meer onderne- mingen misbruik maken van een machtspositie op de gemeenschappelĳke markt of op een wezenlĳk deel daarvan. Een dergelĳk misbruik kan met name bestaan in het rechtstreeks of zĳdelings opleggen van onbillĳke contractuele voorwaarden of het beperken van de afzet ten nadele van de verbruikers. B. DE ONDERNEMING Een subject dat ongeacht zĳn rechtsvorm werkzaam- heden van economische aard verricht is een onderne- ming in de zin van artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst. Onder werkzaam- heden van economische aard worden werkzaamheden verstaan welke al dan niet met winstoogmerk worden verricht en waaraan een handelsaspect is verbonden. Aangezien de onderneming verantwoordelĳk was voor de distributie van meer dan 2,6 miljoen wedstrĳdkaartjes waarvan ongeveer 1,55 miljoen aan het grote publiek werden verkocht, verrichtte het CFO werkzaamheden van economische aard zodat het kan worden aange- merkt als een onderneming in de zin van artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst. C. DE RELEVANTE PRODUCTMARKTEN (66) De relevante productmarkt kan worden vastgesteld door na te gaan in hoeverre de eventuele concurrenten van een onderneming, in staat zĳn druk uit te oefenen op de onderneming en haar te beletten om onafhankelĳk van enige concurrentiedruk op te treden. Bĳ de vaststelling van de reikwĳdte van de relevante productmarkt en de mate waarin ondernemingen in staat zĳn op die markt onafhankelĳk op te treden, moet onder meer rekening worden gehouden met de wĳze waarop de verbruikers op prĳswĳzigingen van het betrokken product of de betrokken dienst zullen reageren. In die context wordt een relevante productmarkt gewoonlĳk beperkt tot één product of één dienst indien een kleine maar significante prĳsverhoging van dat product of die dienst (bĳvoor- beeld 10 %) niet leidt tot een meetbare wĳziging van de consumentenvraag ten gunste van substituutproducten of -diensten. a) (67) Met betrekking tot de toegangsbewĳzen die het CFO in 1996 en 1997 heeft verkocht, moet derhalve worden onderzocht of substituutproducten er passende bestonden voor de verkoop van WK-toegangsbewĳzen aan het grote publiek, b) er passende substituutpro- ducten bestonden voor de in 1996 en 1997 door het CFO aan het grote publiek verkochte blinde Pass France 98-pakketten, en of c) er passende substituutproducten bestonden voor de in 1997 door het CFO aan het grote publiek verkochte blinde afzonderlĳke toegangsbewĳzen. Substituutproducten voor toegangsbew¶zen voor de WK-wedstr¶den (68) De WK-eindronde is van dusdanige aard dat een verho- ging van de prĳs van de toegangsbewĳzen met minstens 10 % niet zou hebben geleid tot een aanmerkelĳke verschuiving van de vraag van het grote publiek naar andere concurrerende producten. Dit is voornamelĳk een gevolg van: a) De populariteit van de voetbalsport in geheel Europa en boven andere sporten Hoewel het grote publiek een sterke regionale belang- stelling voor andere sporten aan de dag legt, is er alleen voor de voetbalsport een brede, aanhoudende en loyale belangstelling op Europees en wereldniveau. Bovendien verschillen sporten onderling en heeft het publiek dat belangstelling heeft voor een bepaalde sport, niet noodzakelĳkerwĳs belangstelling voor andere sporten. Het publiek dat WK-wedstrĳden wenste bĳ te wonen heeft derhalve waarschĳnlĳk nooit overwogen andere internationale sportmanifes- taties bĳ te wonen als een passend vervangproduct, ongeacht of de prĳs aan de WK-toegangsbewĳzen met (minstens) 10 % werd verhoogd. b) Het belang van de WK-eindronde boven alle andere voetbaltornooien In vele, zo niet in alle Europese landen, wordt op nationaal en internationaal niveau voetbal gespeeld. Nationaal voetballen plaatselĳke ploegen gewoonlĳk van jaar tot jaar wekelĳks tegen elkaar. Internationaal nemen de beste spelers van elk gekwalificeerd land deel aan de Europese voetbalkampioenschappen, waarvan de eindronde om de vier jaar plaatsvindt. Terwĳl de nationale en de Europese tornooien vaak druk worden bĳgewoond, biedt alleen de WK-eind- ronde het grote publiek de kans de beste spelers en de beste ploegen ter wereld te bekĳken en te beoor- delen tĳdens één tornooi. c) Het tĳdstip van de WK-eindronde vergeleken met dat van andere voetbalcompetities in Europa Hoewel de toegangsbewĳzen voor wedstrĳden van het Europees voetbalkampioenschap voor het grote publiek een identiek product zĳn als de toegangsbe- wĳzen voor de WK-wedstrĳden, kan het bĳwonen van wedstrĳden van het ene tornooi niet worden een substituutproduct voor het beschouwd als bĳwonen van wedstrĳden van het andere aangezien de tornooien met een tussenperiode van twee jaar plaatsvinden. d) De vraag naar toegangsbewĳzen voor WK- wedstrĳden in verhouding tot het beschikbare aanbod Hoewel de vraag naar toegangsbewĳzen het aanbod aanzienlĳk overschreed, zouden de consumenten hun gedrag waarschĳnlĳk niet wĳzigen ingevolge een kleine maar significante prĳsstĳging. Aangezien door het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon verstrekken, ongeveer 1,043 miljoen aanvragen werden ingediend voor de 181 000 individuele toegangsbewĳzen die in 1997 door het CFO werden aangeboden, kan worden aangenomen dat de vraag in het algemeen geen gevolgen zou ondervinden van een prĳsverhoging met minstens 10 %. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/65 Substituutproducten voor de in 1996 en 1997 door het CFO aan het grote publiek verkochte Pass France 98 (69) De Pass France 98 die in 1996 en 1997 door het CFO werd verkocht, had betrekking op wedstrĳden waarbĳ de identiteit van de deelnemende ploegen nog onbekend was. De vraag naar de Pass France 98 was derhalve beperkt tot toeschouwers die geen belangstelling hadden voor (een) bepaalde ploegen) maar niettemin een aantal WK-wedstrĳden die in een bepaald stadion plaats- vonden, wensten bĳ te wonen. De verkoop van die toegangsbewĳzen verschilde verkoop van toegangsbewĳzen door de nationale voetbalbonden en Europese touroperators die individuele toegangsbewĳzen verkochten na de groepsloting toen de belangstelling voor toegangsbewĳzen voor wedstrĳden van de eindronde aanzienlĳk was toege- nomen. vraag naar van de en de (70) Gezien het beperkte aantal toegangsbewĳzen dat later door de onderscheiden voetbalbonden op individuele basis beschikbaar is gesteld, is het onwaarschĳnlĳk dat het grote publiek dat blinde Pass France 98-toegangsbe- wĳzen wenste aan te schaffen, de door die bonden verkochte toegangsbewĳzen beschouwde als vervang- producten van de in 1996 en 1997 rechtstreeks door het CFO verkochte Pass France 98-toegangsbewĳzen. (71) Vergelĳkbare overwegingen gelden voor de verkoop door Europese touroperators. Indien de Europese tour- operators alle of een deel van het beperkte aantal aan hen toegewezen toegangsbewĳzen als Pass France 98 hadden verkocht, is het bovendien waarschĳnlĳk dat zĳ de meeste, zo niet alle toegangsbewĳzen samen met andere diensten zouden hebben verkocht, waardoor de prĳs van een Pass France 98 aanzienlĳk hoger zou zĳn geweest. Derhalve zou het grote publiek, bĳ de verkoop van de Pass France 98 door het CFO in 1996 en 1997, het onzekere vooruitzicht van toekomstige verkopen door Europese touroperators niet in overweging hebben genomen als een substituutproduct voor de eerder door het CFO verkochte toegangsbewĳzen (26). fase van de eindronde doorgingen, ontvingen een aanzienlĳk aantal bĳkomende toegangsbewĳzen die grotendeels werden verkocht aan het grote publiek dat de deelnemende ploegen wenste te steunen. In het licht van dit beperkte aanbod is het onwaarschĳnlĳk dat verbruikers die in 1997 toegangsbewĳzen voor die wedstrĳden wensten te kopen, de nationale voetbal- bonden als een bruikbare alternatieve aanbieder voor het CFO beschouwden. (73) aantal eindronde, toegangsbewĳzen waarover Soortgelĳke overwegingen gelden eveneens met betrek- king tot de door de Europese touroperators verkochte gezien het toegangsbewĳzen voor de beperkte zĳ beschikten. Bovendien verkochten de Europese tourope- rators de meeste, zoniet alle toegangsbewĳzen samen met andere diensten waardoor de prĳs ervan aanzienlĳk werd verhoogd. Het grote publiek heeft op het tĳdstip waarop het CFO in 1997 181 000 toegangsbewĳzen voor de eindronde verkocht, de mogelĳkheid om later bĳ Europese touroperators toegangsbewĳzen te kopen niet als een alternatief voor de eerder door het CFO verkochte toegangsbewĳzen beschouwd (27). Conclusie over de relevante productmarkten (74) Op grond van de bovenstaande analyse zĳn de relevante productmarkten voor de doelstellingen van deze beschikking: a) de markt van de 393 200 blinde Passen France 98 die in 1996 en 1997 door het CFO aan het grote publiek zĳn verkocht, en b) de markt van de 181 000 blinde afzonderlĳke toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en halve finales, de kleine finale en de finale die in 1997 door het CFO aan het grote publiek zĳn verkocht. Substituutproducten voor de in 1997 door het CFO aan het grote publiek verkochte blinde afzonderl¶ke toegangsbew¶zen De argumenten van het CFO met betrekking tot de relevante productmarkten (72) Met betrekking tot de 181 000 afzonderlĳke toegangs- bewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwartfinales en de halve finales, de kleine finale en de finale die het CFO in 1997 aan het grote publiek heeft verkocht, werd slechts een zeer beperkt aantal toegangsbewĳzen voor die belangrĳke wedstrĳden voor alle nationale voetbal- bonden beschikbaar gesteld. Alleen die voetbalbonden waarvan de ploegen van de ene fase naar de volgende (26) Hoewel geen verklaring is gegeven, kwam het CFO in zĳn aanmel- ding bĳ de Commissie van 11 juni tot een soortgelĳke conclusie in verband met de ticketverkoop door Europese touroperators: „[Les tour-opérateurs] forment un marché spécifique. Le marché peut donc, selon le CFO, être defini comme le marché de la vente de billets pour la Coupe du Monde 1998 par les professionnels du tourisme” (De touroperators vormen een specifieke markt. De markt kan volgens CFO derhalve worden omschreven als de markt van de verkoop van toegangsbewĳzen voor het WK 1998 door beroepsmensen uit de toerismesector (hoofdstuk 6. 1 )). (75) Het CFO is van mening, dat de relevante product- markten met betrekking tot de verkoop van toegangsbe- wĳzen aan het grote publiek voor de eindronde van het wereldkampioenschap 1998 de onderstaande markten omvat: a) de verkoop van de Pass France 98; en b) de verkoop van afzonderlĳke toegangsbewĳzen door het CFO, de nationale voetbalbonden en de touroperators met betrekking tot alle wedstrĳden van de eindronde, ongeacht of zĳ blind dan wel op het tĳdstip waarop de identiteit van de deelnemende ploegen bekend was, zĳn verkocht. Deze definitie verschilt van de conclusie van de Commissie, voorzover niet wordt onderscheiden tussen de verkoop van afzonderlĳke toegangsbewĳzen door het CFO in 1997 en de verkoop door elk der drie officiële distributiekanalen in 1998. (27) Zie tevens voetnoot 26. L 5/66 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 (76) Met betrekking tot de relevante markten waarnaar in deze beschikking wordt verwezen, wordt uitdrukkelĳk erkend dat de kenmerken van de Pass France 98 verschillen van die van de afzonderlĳke toegangsbe- wĳzen. Het argument van het CFO dat de blinde verkoop van afzonderlĳke toegangsbewĳzen door het CFO in 1997 substitueerbaar is met de verkoop door het CFO en anderen op een later tĳdstip, wordt evenwel niet aanvaard. De bepaling van de relevante productmarkten is erop gericht de daadwerkelĳke concurrenten van een onderneming te identificeren die druk op het gedrag van die onderneming kunnen uitoefenen of haar kunnen beletten zich onafhankelĳk van enige daadwerkelĳke concurrentiedruk te gedragen. Een onderzoek van de omstandigheden waarin in 1997 door het CFO afzon- derlĳke toegangsbewĳzen voor de eindrondewedstrĳden werden verkocht, bevestigt dat het CFO op dat tĳdstip kon handelen in een omgeving waarin een dergelĳke concurrentiedruk niet bestond. Voor toegangsbewĳzen voor de prestigieuze wedstrĳden overtrof het aantal aanvragen van verbruikers die een adres in Frankrĳk konden verstrekken, bĳna zes keer het aanbod hoewel de identiteit van de deelnemende ploegen op het moment van de verkoop nog onbekend was (28). In het licht van dit hoge vraagniveau en van het feit dat de verbruikers in 1997 de nationale voetbalbonden en de Europese touroperators waarschĳnlĳk niet als een realis- tisch alternatief aanbod beschouwden, kon het CFO met betrekking op de verkoop van dergelĳke toegangsbe- wĳzen duidelĳk als een feitelĳke monopolist optreden die niet door concurrentiedruk van andere onderne- mingen wordt gehinderd. D. DE RELEVANTE GEOGRAFISCHE MARKT (77) In het licht van de algemene vraag naar toegangsbe- wĳzen in de gehele EER (29) omvat de geografische markt van de Pass France 98-pakketten en de afzonderlĳke toegangsbewĳzen die in 1996 en 1997 door het CFO aan het grote publiek zĳn verkocht, minstens alle landen van de EER. Ongeacht de grote vraag naar die toegangs- bewĳzen werd de verkoop aan het grote publiek door de voorwaarden van het CFO kunstmatig beperkt tot personen die in Frankrĳk verblĳven of een adres in Frankrĳk konden verstrekken. De argumenten van het CFO met betrekking tot de verkoop van de Pass France 98 (78) In zĳn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie en tĳdens de mondelinge hoorzitting betoogde het CFO dat het vereiste om een postadres in Frankrĳk te verstrekken in verband met de in 1996 en 1997 verkochte Pass France 98 geen gevolgen had voor verbruikers buiten Frankrĳk en dat de geografische markt derhalve niet verder reikte dan Frankrĳk. Volgens het CFO wensten alleen personen die tegenover (28) De blinde verkoop van dergelĳke toegangsbewĳzen kan worden voor gesteld wedstrĳden uit de eerste ronde die in een pakket werden aange- boden als Pass France 98 om de deelname voor supporters te maximaliseren. toegangsbewĳzen verkoop van de (29) Hetgeen is gebleken uit het aantal door het CFO aan de EER- landen verkochte tickets op 22 april 1998 toen 45 % van de tickets werden verkocht aan verbruikers buiten Frankrĳk. dicht bĳ de WK-stadions woonden een Pass France 98 aan te schaffen, aangezien de identiteit van de deelne- mende ploegen aan de wedstrĳden waartoe de toegangs- bewĳzen toegang verleenden, onbekend was, en een dergelĳk product beperkingen aan de koper ervan oplegde (meer bepaald de noodzaak gedurende lange tĳd logies te hebben bĳ het stadion of de mogelĳkheid van de verblĳfplaats naar het stadion en terug te reizen om alle wedstrĳden te kunnen bĳwonen). (79) Ter ondersteuning van dit argument wees het CFO de Commissie op het feit dat tussen 71 % en 91 % van de voorhanden zĳnde Passen France 98 werd gekocht door personen die woonachtig waren in het departement waarin een gaststadion was gevestigd of in de aangren- zende departementen. Voorts wees het CFO de Commissie op het besluit van de Europese touroperators om geen Pass France 98-pakketten aan te bieden aan het grote publiek alsook op de besluiten van de nationale voetbalbonden, de verkoop van toegangsbewĳzen niet te bundelen in met de Pass France 98 vergelĳkbare producten, teneinde te bewĳzen dat er buiten Frankrĳk geen vraag naar Pass France 98 was en dat de geografi- sche markt derhalve beperkt was tot personen die in de nabĳheid van de WK-stadions in Frankrĳk woonden. (80) De Commissie wĳst deze argumenten af. Wat de verkoop van de Pass France 98 betreft, kan niet worden uitgesloten dat een aanzienlĳk aantal verbruikers buiten Frankrĳk dergelĳke toegangsbewĳzen had willen kopen, gezien de belangstelling voor de eindronde in geheel Europa. Dit standpunt wordt gedeeltelĳk ondersteund een onderzoek van de koopgewoonten van door verbruikers buiten Frankrĳk met betrekking tot de afzonderlĳke toegangsbewĳzen voor de eerste ronde en de achtste finales welke het CFO vanaf 22 april 1998 heeft verkocht. Uit het onderzoek blĳkt dat de verbrui- kers buiten Frankrĳk niet uitsluitend belangstelling hadden voor wedstrĳden waaraan hun nationale ploeg deelnam (30). (81) Aangenomen mag worden dat indien verbruikers buiten Frankrĳk de kans hadden gekregen bĳ het CFO een Pass France 98 te kopen, een aanzienlĳk deel van het publiek ervoor zou hebben gekozen de noodzakelĳke heen- en terugreizen te maken om alle wedstrĳden te kunnen bĳwonen waartoe de Pass France 98 toegang verleende. Hoewel dit wegens de nabĳheid van de Belgische grens inzonderheid geldt voor de wedstrĳden in Lens, mag worden aangenomen dat verbruikers uit andere landen eveneens ertoe bereid zouden zĳn geweest naar andere plaatsen te reizen, gezien het gemak waarmee die plaatsen kunnen worden bereikt (stadions in Bordeaux en Toulouse zĳn bĳvoorbeeld gemakkelĳk te bereiken voor verbruikers uit Spanje terwĳl het stadion van Mar- seille bereikbaar is voor verbruikers uit Italië). (30) Zie de overwegingen 25 en 26 — hoewel ongeveer 38 % van de door het CFO na 22 april 1998 verkochte individuele toegangsbe- wĳzen werden gekocht door het grote publiek dat een adres buiten in landen waarvan de ploegen zich voor de Frankrĳk maar eindronde hadden gekwalificeerd, opgaf, kon slechts 10 % van de na die datum verkochte toegangsbewĳzen worden aangeschaft door supporters van deelnemende ploegen. Derhalve was een aanzienlĳk deel van het grote publiek buiten Frankrĳk erin geïnteresseerd wedstrĳden bĳ te wonen waaraan hun nationale ploeg niet deelnam. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/67 (82) Bovendien en ongeacht de statistische gegevens waarnaar het CFO verwĳst, kon niettemin worden voorzien dat een aanzienlĳk aantal verbruikers buiten Frankrĳk voor de duur van de eerste ronde en (indien nodig) voor de achtste finales wellicht een verblĳf in of bĳ de stad waar het gaststadion was gevestigd, had willen boeken, waardoor een gegarandeerde opkomst bĳ een aantal WK-wedstrĳden zou worden gecombineerd met een verlengd verblĳf in plaatsen die bekend zĳn als een populaire bestemming voor buitenlandse bezoekers. (83) Het besluit van de Europese touroperators de hun in de vorm van de Pass France 98 toegewezen toegangsbewĳzen afzonderlĳk te verkopen kan niet worden uitgelegd in die zin dat er buiten Frankrĳk onvoldoende vraag naar het Pass-France 98-product is geweest. Een dergelĳke praktĳk waarbĳ afzonderlĳke toegangsbewĳzen samen met andere diensten werden verkocht, was waar- schĳnlĳk ingegeven door de wens de inkomsten te maximaliseren, hetgeen niet zou worden bereikt door de verkoop van Pass France 98-pakketten. Wat de verkoop door de nationale voetbalbonden betreft, acht de Commissie het niet relevant dat zĳ er niet in slaagden producten van het type Pass France 98 te verkopen, gezien de aard van de hun toegewezen toegangsbewĳzen (31) en het ontbreken van enige economische stimulans om aldus te handelen. (84) In 1996 en 1997 verkocht alleen het CFO blind Pass France 98-pakketten en afzonderlĳke toegangs- bewĳzen aan het grote publiek. Daar het CFO de mogelĳkheid had om onafhankelĳk en derhalve vrĳ van concurrentiedruk op te treden, nam het een machtspositie op de relevante markten in. E. MACHTSPOSITIE De verantwoordel¶kheid van het CFO als dominante onderneming op de relevante markten (85) Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen rust op een onderneming met een machtspositie een bĳzondere verantwoordelĳk- heid om niet door haar gedrag inbreuk te maken op een daadwerkelĳke en onvervalste mededinging op de gemeenschappelĳke markt. De werkingssfeer van de bĳzondere verantwoordelĳkheid moet worden beoordeeld met inachtneming van de specifieke omstandigheden van de zaak waarin een verflauwde mededingingssituatie tot uiting komt (32). (86) De werkingssfeer van de verantwoordelĳkheid van de partĳen moet derhalve worden onderzocht in relatie tot de dominantiegraad die zĳ uitoefenden en tot de specifieke kenmerken van de markt waarop zĳ invloed op de mededingingssituatie kunnen uitoefenen. (87) Wanneer inzonderheid rekening wordt gehouden met de aanzienlĳke verschillen tussen de vraag naar en het aanbod van Pass France 98-pakketten en afzonderlĳke toegangsbewĳzen welke het CFO in 1996 en 1997 aan het grote publiek heeft verkocht, was het CFO als feitelĳk monopolist onmiskenbaar ertoe verplicht ervoor te zorgen dat de toegangsbewĳzen voor de eindrondewed- strĳden welke in 1996 en 1997 werden verkocht, onder niet-discriminerende voorwaarden voor het grote publiek in de gehele EER beschikbaar werden gesteld, ongeacht of de vraag van verbruikers buiten Frankrĳk naar bepaalde toegangsbewĳzen misschien relatief klein was in vergelĳking tot de vraag van het grote publiek in Frankrĳk. Hoewel uitzonderingen op dit algemene beginsel van toepassing kunnen zĳn, moeten zĳ afzonderlĳk op hun verdiensten en in het licht van een objectieve beoordeling van hetgeen minimaal noodzakelĳk is om de beoogde doelstellingen te bereiken, worden beoordeeld. F. MISBRUIK (88) In het licht van a) de voorwaarden welke van toepassing waren bĳ de door het CFO in 1996 en 1997 georganiseerde verkoop van blinde toegangsbewĳzen, b) de verkoopinformatie die door het CFO op zĳn officiële WK-website beschikbaar was gesteld en waarvan mag worden aangenomen dat het grote publiek buiten Frankrĳk erop heeft vertrouwd en c) de beperkte middelen welke ter beschikking van het grote publiek buiten Frankrĳk zĳn gesteld om toegangsbewĳzen te boeken, heeft het CFO misbruik gemaakt van zĳn machtspositie op de relevante markten, omdat zĳn gedrag tot gevolg heeft gehad dat aan personen die buiten Frankrĳk woonachtig waren onbillĳke contractuele voorwaarden werden opgelegd, waardoor de markt ten nadele van die verbruikers werd beperkt. (31) Er kon hoogstens een zeer klein aantal toegangsbewĳzen worden gebundeld in een product van het type Pass France 98. (32) Zie het arrest van het Gerecht van 6 oktober 1994 in zaak T-83/91, Tetra Pak II, Jurispr. 1994, blz. II-755, r. o. 114 Jurispr. 1983, blz. 483 de en 115. Het Hof had voordien in zĳn arrest van 2 maart 1983 in zaak 7/82, GVL, draagwĳdte van de bĳzondere verantwoordelĳkheid van een monopoliehouder met betrekking tot discriminerend gedrag op grond van nationaliteit of woonplaats vastgesteld. Het Hof had met name het volgende overwogen: „Een dergelĳke weigering van een onderneming die een feitelĳk monopolie bezit, om haar diensten ter beschikking te stellen van al diegenen die daar wellicht op zĳn aangewezen, doch niet behoren tot een bepaalde, door de onderne- ming naar nationaliteit of woonplaats omschreven groep, moet worden aangemerkt als misbruik van een machtspo- sitie in de zin van artikel 86, eerste alinea, EEG-Verdrag. ” (r. o. 56). L 5/68 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 Het vereiste een postadres in Frankr¶k op te geven (89) Het stond het grote publiek buiten Frankrĳk vrĳ rechtstreeks bĳ het CFO toegangsbewĳzen te kopen op voorwaarde dat een postadres in Frankrĳk werd opgegeven waar de toegangsbewĳzen konden worden geleverd (33). (90) In de periode waarin het CFO Pass France 98 en afzonderlĳke toegangsbewĳzen verkocht, had het grote publiek in Frankrĳk weinig moeilĳkheden om een adres op te geven waar de tickets konden worden geleverd. Het grootste deel van het grote publiek buiten Frankrĳk kon in 1996 en 1997 slechts door middel van totaal willekeurige, onpraktische en buitengewone regelingen (34) recht- streeks bĳ het CFO toegangsbewĳzen kopen (35). Terwĳl kan worden betwĳfeld of het grote publiek buiten Frankrĳk ooit op passende wĳze ervan op de hoogte werd gebracht dat toegangsbewĳzen rechtstreeeks bĳ het CFO konden worden aangeschaft, was het vereiste om een postadres in Frankrĳk te verschaffen specifiek gericht op een discriminatie van het grote publiek buiten Frankrĳk, omdat Franse ingezetenen in een aanzienlĳk betere positie verkeerden om aan die vereiste te voldoen. (91) Deze discriminatie hield feitelĳk in, dat het CFO onbillĳke contractuele voorwaarden aan het grote publiek buiten Frankrĳk oplegde, waardoor de afzet met betrekking tot de verkoop van 393 200 toegangsbewĳzen welke het CFO in de vorm van een Pass France 98 verkocht, en 181 000 toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en halve finales, de kleine finale en de finale ten nadele van die verbruikers werd beperkt, hetgeen in strĳd is met artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst. De door het CFO verstrekte verkoopinlichttingen (92) Vanaf 6 mei 1997 verstrekte het CFO op zĳn officiële WK-website inlichtingen over de wĳze waarop het grote publiek in en buiten Frankrĳk toegangsbewĳzen voor de eindronde kon verkrĳgen. Het grote publiek buiten Frankrĳk werd aangeraden toegangsbewĳzen te kopen bĳ erkende touroperators of de nationale voetbalbonden. Het werd niet erop geattendeerd dat toegangsbewĳzen rechtstreeks bĳ het CFO konden worden betrokken. Bovendien werd bekendgemaakt dat het CFO geen toegangs- bewĳzen rechtstreeks aan het publiek buiten Frankrĳk zou verkopen en dat een niet-Franse onder- daan die Frankrĳk bezocht en toegangsbewĳzen voor de eindrondewedstrĳden wenste te kopen, contact met een nationale voetbalbond of een touroperator zou moeten opnemen. (93) Dergelĳke inlichtingen waren erop gericht de vraag naar de door het CFO in 1997 blind verkochte afzonderlĳke toegangsbewĳzen uitsluitend te beperken tot Franse onderdanen of tot het grote publiek dat in Frankrĳk verblĳft. Omgekeerd moesten die inlichtingen het niet-Franse publiek of althans diegenen die niet in Frankrĳk verbleven, ervan afschrikken te trachten rechtstreeks bĳ het CFO individuele toegangsbewĳzen te kopen. Aldus werd de afzet voor de verkoop 181 000 toegangsbewĳzen voor de openingswedstrĳd, de kwart- en halve finales, de kleine finale en de finale door het CFO strikt beperkt ten nadele van het buiten Frankrĳk wonende grote publiek, hetgeen strĳdig is met artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst. De mogel¶kheden rechtstreeks b¶ het CFO toegangsbew¶zen te reserveren (94) Verbruikers buiten Frankrĳk konden alleen schriftelĳk voor het grote publiek bestemde toegangsbe- wĳzen bĳ het CFO reserveren, hoewel voor verbruikers in Frankrĳk daartoe andere middelen beschikbaar waren. Er kon alleen in Frankrĳk telefonisch worden geboekt, terwĳl bespreken via Minitel (een informatiesysteem dat wordt gebruikt door en specifiek ontworpen is voor inwoners van Frankrĳk) voor niet in Frankrĳk verblĳvende personen slechts beschikbaar was via een koppeling met Internet en tegen een bĳkomende kostprĳs van 350 FRF. Evenzo konden alleen in Frankrĳk toegangsbewĳzen bĳ filialen van Crédit Agricole worden besteld. (95) Gezien het beperkte aanbod mocht een zeer hoge vraag naar Pass France 98 worden verwacht, zodat het voor het grote publiek van wezenlĳk belang was snel toegangsbewĳzen te reserveren. Derhalve werden verbruikers die alleen schriftelĳk toegangsbewĳzen konden reserveren, benadeeld ten opzichte van verbruikers die op een snellere manier konden reserveren. (96) Het grote publiek werd verzocht tussen 18 september en 18 oktober 1997 aanvragen in te dienen voor de afzonderlĳke toegangsbewĳzen die in 1997 rechtstreeks door het CFO werden verkocht. Hoewel die toegangsbewĳzen niet werden toegewezen aan de eerste aanvragers, werd het grote publiek dat in Frankrĳk verbleef bevoordeeld ten opzichte van personen die elders in de EER verbleven omdat de aanvraagformulieren alleen bĳ in Frankrĳk gevestigde filialen van het Crédit Agricole beschikbaar waren. (33) Antwoord op het formele verzoek om inlichtingen van de Commissie van 15 januari 1998. (34) In de voorbeelden wordt gewag gemaakt van poste restante of ambassadediensten. (35) Gezien de klemtoon die het CFO in zĳn verkoopinformatie legde op het vereiste dat de gegadigden in Frankrĳk moesten verblĳven en de aankondiging aan het grote publiek dat het niet zou antwoorden op verzoeken van het niet-Franse publiek valt te betwĳfelen of het CFO zou hebben toegestaan dat personen van buiten Frankrĳk in de praktĳk van die alternatieven gebruik zouden maken. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/69 (97) Bĳgevolg werd het niet in Frankrĳk wonende publiek gediscrimineerd door de wĳze waarop de Pass France 98-pakketten en de afzonderlĳke toegangsbewĳzen in 1996 en 1997 rechtstreeks bĳ het CFO konden worden gekocht. De argumenten van het CFO met betrekking tot het misbruik (98) Het CFO betoogde in zĳn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie dat het, op grond van de vroegere praktĳk van de Commissie en de rechtspraak van het Hof van Justitie, geen misbruik van een machtspositie kon hebben gemaakt, omdat niet is voldaan aan bepaalde voorwaarden welke voor de toepassing van artikel 82 van het EG-Verdrag (36) noodzakelĳk zĳn: Gedragingen die de concurrentiestructuur beïnvloeden (99) Het CFO betoogde dat het met artikel 82 strĳdige gedrag de mededingingsstructuur op een bepaalde markt ten nadele van de concurrenten van de onderneming met een machtspositie moet beïn- vloeden, omdat de bepaling niet erop is gericht de belangen van de consument rechtstreeks te beschermen (37). Om die reden betwist het CFO dat zĳn gedrag binnen de werkingssfeer van artikel 82 zou vallen, aangezien het vereiste om een adres in Frankrĳk te verstrekken voor de verkoop van toegangsbewĳzen in 1996 en 1997 geen invloed op de mededingingsstructuur op de relevante markten heeft uitgeoefend. (100) De Commissie wĳst een dergelĳke interpretatie van artikel 82 af. Hoewel de toepassing van artikel 82 vaak een beoordeling van de gevolgen van het gedrag van een onderneming voor de mededingings- structuur op een bepaalde markt vergt, kan niet worden uitgesloten dat het artikel wordt toegepast wanneer er van dergelĳke gevolgen geen sprake is. De belangen van de verbruikers worden immers door artikel 82 beschermd, doordat deze bescherming erin bestaat dat gedragingen van onderne- mingen met een machtspositie die in de weg staan aan een vrĳe, ongestoorde mededinging of die de consumenten rechtstreeks schaden, zĳn verboden. Zoals door het Hof van Justitie uitdrukkelĳk is erkend (38), kan artikel 82 in voorkomend geval correct worden toegepast in situaties waarin het gedrag van een onderneming met een machtspositie de belangen van de verbruikers rechtstreeks schaadt, zonder dat er sprake is van enig gevolg voor mededingingsstructuur. Commercieel voordeel (101) Het CFO heeft betoogd dat een onderneming slechts misbruik van haar machtspositie maakt indien zĳ gebruikmaakt van de kansen die haar machtspositie haar biedt, om economische voordelen te halen die zĳ niet zou hebben behaald indien er voldoende normale en daadwerkelĳke mededinging was geweest. Het CFO heeft geen financieel voordeel noch een concurrentievoordeel gehaald uit het vereiste dat de verbruikers voor de verkoop van toegangsbewĳzen in 1996 en 1997 een adres in Frankrĳk moesten verstrekken en bĳgevolg heeft zĳn optreden geen economisch voordeel teweegge- bracht. (102) De Commissie wĳst dit argument af. Hoewel op grond van bewĳzen dat een onderneming met een machtspositie door haar optreden zichzelf een financieel of concurrentievoordeel heeft bezorgd, zou kunnen worden geconcludeerd dat misbruik van een machtspositie is gemaakt, zĳn deze bewĳzen niet essentieel voor het trekken van een dergelĳke conclusie (39). In onderhavige zaak had het gedrag van het CFO tot gevolg dat personen zonder verblĳfplaats in Frankrĳk werden gediscrimineerd, hetgeen onrechtstreeks neerkomt op een discriminatie van die verbruikers op grond van hun nationaliteit, hetgeen strĳdig is met de fundamentele beginselen van het Gemeenschapsrecht. Een dergelĳk gedrag kan in deze zaak niet worden geacht buiten de werkingssfeer van artikel 82 te vallen op grond van het feit dat het CFO als onderneming met een machtspositie geen commercieel of ander voordeel uit haar optreden heeft gehaald. (36) Alle opmerkingen van het CFO dienaangaande gelden ook voor de toepassing van artikel 54 van de EER-overeen- komst. (37) In dit verband betoogde het CFO dat de toepassing van artikel 82 moet worden gelezen in het licht van artikel 3, onder g), van het EG-Verdrag waarin is bepaald dat de mededinging binnen de interne markt niet mag worden vervalst. (38) Volgens het arrest van het Hof van Justitie van 21 februari 1973 in zaak 6/72, Continental Can, Jurispr. 1973, blz. 215, r. o. 26, doelt artikel 82 „niet slechts [. ] op handelwĳzen die de verbruikers rechtstreeks kunnen benadelen, maar eveneens op die welke hen benadelen door in te grĳpen in een structuur van daadwerkelĳke mededinging. ”. (39) In gevallen van buitensporige prĳzen dient bĳvoorbeeld te worden onderzocht in welke mate een onderneming met een machtspositie prĳzen heeft aangerekend welke gelet op de economische waarde van het product of de dienst buitensporig waren. Derhalve moet in het algemeen worden vastgesteld in welke mate de onderneming in staat was een commercieel voordeel te behalen dat zĳ in normale marktomstandigheden niet had kunnen behalen, voordat conclusies inzake een buitensporige prĳsstelling kunnen worden getrokken. L 5/70 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 Beperking van de afzet (103) Om onderstaande redenen betwist het CFO het standpunt van de Commissie dat het misbruik van zĳn machtspositie heeft gemaakt in de zin van artikel 82, onder b), omdat het de afzet van de Pass France 98 en van de afzonderlĳke toegangsbewĳzen ten nadele van de verbruikers buiten Frankrĳk heeft beperkt: a) Indien de Europese touroperators hadden besloten Pass France 98-pakketten te verkopen, zoals door het CFO was voorzien, zou een dusdanige beperking van de markt niet hebben plaatsge- vonden omdat verbruikers buiten Frankrĳk in staat zouden zĳn geweest een Pass France 98 aan te schaffen zonder dat zĳ daartoe een adres in Frankrĳk behoefden op te geven. Wat de verkoop van afzonderlĳke toegangsbewĳzen betreft, beperkte het gedrag van het CFO de markt niet, daar deze toegangsbewĳzen op verschillende tĳdstippen langs elk van de drie grote distributiekanalen aan het grote publiek werden aangeboden in de gehele EER; b) Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie (40) maakt een onderneming slechts misbruik van haar machtspositie door een beperking van de afzet in de zin van artikel 82, onder b), wanneer zĳ door het gebrek aan concurrentiedruk nalaat haar prestaties te verbeteren hetgeen zĳ had moeten doen in andere omstandigheden. Daar het aantal toegangsbewĳzen noodzakelĳkerwĳs beperkt was en de verkoopregelingen van het CFO geen gevolgen hadden voor de kwaliteit van het product, betoogt het CFO dat het bestaan van concurrentiedruk op de markt niet zou hebben geleid tot een verbetering van de prestaties van het CFO, en dat zĳn gedrag derhalve niet kan worden aangemerkt als een misbruik in de zin van artikel 82, onder b). (104) De Commissie wĳst deze argumenten van de hand. Als onderneming met een machtspositie op de relevante productmarkten was het CFO ertoe verplicht de kaartenverkoop niet op kunstmatige wĳze te beperken ongeacht of andere marktdeelnemers dergelĳke toegangbewĳzen verkochten of konden verkopen. Wat de argumenten van het CFO inzake de reikwĳdte van de toepassing van artikel 82, onder b), betreft, kan niet worden ontkend dat het vereiste om een adres in Frankrĳk te verstrekken tot gevolg had dat de geografische markt voor de verkoop van toegangsbewĳzen door het CFO in 1996 en 1997 ten nadele van verbruikers buiten Frankrĳk werd beperkt. De tenuitvoerlegging van die regelingen behelst een misbruik van de machtspositie van het CFO in de zin van de specifieke bewoordingen van artikel 82, onder b); deze conclusie is geenszins in tegenspraak met de recht- spraak van het Hof van Justitie waarnaar het CFO heeft verwezen (41). Derhalve is het argument van het CFO dat het in een concurrentiële omgeving niet beter had kunnen presteren, irrelevant. G. VEILIGHEID (105) Het is van wezenlĳk belang dat de veiligheid bĳ voetbalwedstrĳden wordt verzekerd. In bepaalde omstandigheden kan dit rechtvaardigen dat tornooiorganisatoren bĳzondere regelingen treffen voor de verkoop van toegangsbewĳzen. Teneinde vast te stellen of, en, in voorkomend geval, in welke mate veiligheidsoverwegingen verkoopregelingen kunnen rechtvaardigen die anders in strĳd met het Gemeenschapsrecht zouden worden geacht, moet elke regeling op haar eigen waarde worden beoordeeld in het licht van een objectieve evaluatie van hetgeen noodzakelĳk is om redelĳke veiligheidsdoelstellingen te verwezenlĳken. De veiligheid b¶ voetbalwedstr¶den (106) Het CFO was er voornamelĳk voor bezorgd in overeenstemming met de bepalingen van de overeenkomst van 1985 ervoor te zorgen dat rivaliserende supportergroepen van deelnemende ploegen in de WK-stadions van elkaar gescheiden zouden blĳven. (107) Het CFO streefde een dergelĳke scheiding na door aan de nationale voetbalbonden waarvan de ploegen aan een bepaalde wedstrĳd deelnamen, toegangsbewĳzen toe te kennen die betrekking hadden op plaatsen aan de tegengestelde uiteinden van het stadion. Voor rivaliserende supporters- groepen voorbehouden toegangsbewĳzen werden door het CFO niet blind verkocht, maar beschik- baar gesteld toen bekend werd welke ploegen zouden deelnemen. (108) De toegangsbewĳzen die CFO in 1996 en 1997 blind heeft verkocht, hadden betrekking op plaatsen die waren voorbehouden aan neutrale toeschouwers. Het CFO verkocht dergelĳke toegangsbewĳzen uitsluitend aan het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon verstrekken. Dergelĳke personen werden met betrekking tot alle wedstrĳden als neutraal beschouwd. Het CFO heeft de Commissie echter eerder het standpunt van deskundigen meegedeeld, volgens wie verbruikers die blind (40) Door het CFO aangehaalde arresten: het arrest Höfner, zaak C-41/90, Jurispr. 1991, blz. I-1979 en het arrest Merci, zaak C-179/90, Jurispr. 1991, blz. I-5889. (41) Zie voetnoot 40. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/71 in het algemeen, vreedzame toeschouwers zĳn die geen specifiek toegangsbewĳzen aanschaffen, veiligheidsrisico met zich meebrengen. Een dergelĳke analyse lĳkt redelĳk, aangezien verbruikers die dergelĳke toegangsbewĳzen aanschaffen dit uiteraard doen, omdat zĳ een voetbalwedstrĳd wensen bĳ te wonen ongeacht de deelnemende ploegen. Derhalve zĳn zĳ niet door steun voor een bepaalde ploeg gedreven. (109) Daaruit volgt dat een verbruiker die ongeacht zĳn nationaliteit blind toegangsbewĳzen aanschaft, uit veiligheidsoogpunt in beginsel niet als een supporter van een bepaalde ploeg dient te worden beschouwd. Dientengevolge behoeven dergelĳke verbruikers in beginsel niet aan regelingen te worden onderworpen die betrekking hebben op het scheiden van rivaliserende supportersgroepen zoals bedoeld in de overeenkomst van 1985. De verplichting een postadres in Frankrĳk te verstrekken, welke was opgelegd aan verbruikers die in 1996 en 1997 bĳ het CFO blind toegangsbe- wĳzen wensten te kopen, was derhalve buitensporig en droeg geenszins bĳ tot de handhaving of verbetering van de veiligheid bĳ voetbalwedstrĳden. De argumenten van het CFO met betrekking tot de veiligheid (110) In zĳn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar van de Commissie en tĳdens de mondelinge hoorzitting trachtte het CFO zĳn discriminerende verkoopregelingen op grond van veiligheidsoverwegingen te rechtvaardigen. Volgens het CFO zouden de supporters van de deelne- mende ploegen waarschĳnlĳk een plaats gekregen hebben in die delen van het stadion welke waren voorbehouden aan neutrale toeschouwers ingeval het CFO in 1996 en 1997 in de gehele EER toegangsbewĳzen aan het grote publiek had verkocht. Het CFO is van mening dat het met het oog op de kaartenverkoop in 1996 en 1997 niet in staat was alle toeschouwers in de gehele EER als neutrale toeschouwers te behandelen zonder terzelfdertĳd de bepalingen van de overeenkomst van 1985 waarin een daadwerkelĳke scheiding van rivaliserende supportersgroepen van deelnemende ploegen wordt geëist, te overtreden. (111) Het CFO betoogde tevens dat a) het niet mogelĳk was in 1996 en 1997 blinde toegangsbewĳzen te verkopen en de houders van een toegangsbewĳs pas een plaats toe te wĳzen wanneer de identiteit van de deelnemende ploegen bekend werd, en b) er geen vergelĳking kan worden gemaakt tussen de verkoop van toegangsbewĳzen in 1996 en 1997 door het CFO aan het grote publiek dat een adres in Frankrĳk kon verstrekken en de verkoop door het CFO in 1998 aan het grote publiek dat een adres in de EER kon verstrekken, omdat de verkoop in 1998 na de loting gebeurde, toen bekend was welke ploegen aan de wedstrĳden van de eerste ronde zouden deelnemen. (112) Het argument van het CFO dat het niet het volledige grote publiek in de Europese Economische Ruimte in 1996 en 1997 als neutrale toeschouwers kon behandelen, moet worden afgewezen. In de overeenkomst van 1985 wordt specifiek de noodzaak genoemd een doeltreffende scheiding tussen rivaliserende supportersgroepen te verwezenlĳken door (onder meer) een strikt toezicht op de verkoop van toegangsbewĳzen. Het CFO achtte het in 1996 en 1997 noodzakelĳk het grote publiek dat niet in staat was een adres in Frankrĳk te verstrekken, met het oog op de verkoop van toegangsbewĳzen als potentiële rivaliserende supporters te beschouwen. Een dergelĳk beleid was buitensporig, omdat geen rekening werd gehouden met de algemene vreedzame instelling van verbruikers die toegangsbewĳzen aanschaffen op een tĳdstip waarop de identiteit van de deelne- mende ploegen niet bekend is. Zoals het CFO zelf eerder heeft bevestigd (42), brengen verbruikers die blind toegangsbewĳzen aanschaffen geen specifiek veiligheidsrisico met zich mee. Het CFO beging een vergissing door het grote publiek dat geen adres in Frankrĳk kon verstrekken maar in 1996 en 1997 toegangsbewĳzen wenste aan te schaffen, uit veiligheidsoogpunt als potentiële rivaliserende supporters te beschouwen. (113) Zelfs indien verbruikers die blind toegangsbewĳzen aanschaffen, als een specifiek veiligheidsrisico zouden kunnen worden beschouwd (hetgeen door de Commissie niet wordt aanvaard), is het hoogst onwaarschĳnlĳk dat iemand die blind een toegangsbewĳs heeft aangeschaft (dat hem toegang geeft tot dat deel van het stadion dat specifiek is voorbehouden voor het neutrale publiek) en die bĳ toeval een wedstrĳd zou bĳwonen waaraan zĳn nationale ploeg deelneemt, een plaats naast of in de nabĳheid van supporters van de tegenstander zou hebben aangezien deze supporters minstens even toevallig blind toegangsbewĳzen zouden moeten hebben gekocht voor een wedstrĳd waaraan hun nationale ploeg deelneemt, waarbĳ hun toegangsbewĳs betrekking heeft op een plaats in dat deel van het stadion dat aan het neutrale publiek is voorbehouden. Het gevaar dat het CFO de voorwaarden van de overeenkomst van 1985 zou overtreden door in 1996 en 1997 niet-discriminerende verkoopregelingen toe te passen, was statistisch onbeduidend. (42) Zie de brief van het CFO van 4 juni 1998 (punt 24), in antwoord op een formeel verzoek om inlichtingen van de Commissie van 15 mei 1998. L 5/72 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 (114) Op grond van het bovenstaande zĳn de door het CFO aangevoerde onmogelĳkheid de houders van een blind toegangsbewĳs een plaats toe te kennen nadat de identiteit van deelnemende ploegen bekend was geworden, alsook zĳn standpunt dat de verkoopregelingen van 1998 niet met de eerdere regelingen kunnen worden vergeleken, voor de doelstellingen van deze beschikking irrelevant (zie overweging 111). H. WEZENLIJK DEEL VAN DE GEMEENSCHAPPELIJKE MARKT (115) Omdat het CFO een machtspositie op de relevante markt innam en het de voorwaarden waaronder de verbruikers in 1996 en 1997, in de gehele EER de Pass France 98 en de afzonderlĳke toegangsbe- wĳzen konden aanschaffen, heeft vastgesteld, nam het CFO minstens in de gehele EER en dientenge- volge op een wezenlĳk deel van de gemeenschappelĳke markt een machtspositie in. I. GEVOLGEN VOOR DE HANDEL TUSSEN LIDSTATEN (116) Wat de kaartenverkoop op de relevante productmarkt betreft, heeft het CFO het grote publiek verkoopvoorwaarden opgelegd die inhielden dat de overgrote meerderheid van de verbruikers buiten Frankrĳk toegang tot die markten werd geweigerd. Bĳgevolg had het vereiste om een adres in Frankrĳk te verstrekken met betrekking tot de verkoop van de Pass France 98 en de afzonderlĳke toegangsbewĳzen in 1996 en 1997 een aanmerkelĳke ongunstige invloed op de handel tussen lidstaten. De argumenten van het CFO betreffende de gevolgen voor de handel (117) De argumenten van het CFO betreffende de gevolgen van zĳn gedrag voor de handel tussen lidstaten zĳn in de overwegingen 78-83 behandeld. J. DE AANMELDING VAN 11 JUNI 1997 (118) In zĳn antwoord op de mededeling van punten van bezwaar betoogde het CFO dat de algemene regelingen inzake de distributie van toegangsbewĳzen op het tĳdstip van de aanmelding in juni 1997 ten behoeve van de Commissie waren toegelicht en dat bezwaren daarover op dat tĳdstip hadden moeten worden gemaakt. Voorts betoogt het CFO dat het mocht aannemen dat zĳn algemene verkoopregelingen in overeenstemming waren met het Gemeenschapsrecht omdat de Commissie bezwaren heeft gemaakt. Derhalve is het CFO van mening, dat het besluit van de Commissie de procedure tegen het CFO in te leiden indruist tegen het beginsel van het gewettigd vertrouwen zoals dit door het Hof van Justitie is omschreven. (119) De Commissie kan de beweringen van het CFO dienaangaande niet aanvaarden. Hoewel zĳ aanvaardt dat het CFO in de aanmelding heeft uiteengezet op welke wĳze het de toegangsbewĳzen langs de officiële distributiekanalen zou verkopen, is de Commissie destĳds niet gewezen op het vereiste dat de verbruikers voor de verkoop door het CFO in 1996 en 1997 een postadres in Frankrĳk moesten verstrekken (43). Het CFO heeft de Commissie formeel erop gewezen dat de Pass France 98 voor iedereen beschikbaar zou zĳn hoewel deze voornamelĳk bestemd was voor verkoop aan voetbalsup- porters en het plaatselĳke en streekpubliek (44). (120) Bovendien kan een onderneming die specifieke regelingen aanmeldt, in beginsel later niet aanvoeren dat zĳ erop mocht vertrouwen dat de overeenkomsten of regelingen welke geen deel uitmaakten van tĳdstip van de aanmelding wellicht aan de Commissie zĳn de aanmelding, maar die op het medegedeeld, in overeenstemming met de mededingingsregels van het EG-Verdrag waren. Aangezien de aanmelding van het CFO uitsluitend betrekking had op regelingen inzake het voorgestelde systeem voor de selectie van de touroperators die toegangsbewĳzen voor WK-wedstrĳden in Europa zouden mogen verkopen, was de Commissie er wettelĳk toe verplicht alleen die regelingen te onderzoeken en kan haar derhalve op een later tĳdstip niet worden verweten dat zĳ heeft besloten de procedure in te leiden ten aanzien van andere regelingen waarover zĳ niet formeel was verzocht zich uit te spreken. K. GELDBOETEN (121) Overeenkomstig artikel 15 van Verordening nr. 17 kan de Commissie wanneer een onderneming opzettelĳk of uit onachtzaamheid inbreuk maakt op artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst, bĳ beschikking aan deze onderneming een geldboete opleggen van tenminste 1 000 EUR en ten hoogste 1 miljoen EUR of tot een bedrag van ten hoogste 10 % van de omzet is dan 1 van de onderneming in het voorafgaande boekjaar miljoen EUR. indien bedoeld bedrag hoger (43) Voorts moet worden opgemerkt dat het CFO op het tĳdstip van de aanmelding reeds alle Passen France 98 aan het grote publiek had verkocht in omstandigheden die een misbruik van machtspositie inhielden. (44) Zie hoofdstuk 4, punt 1 (tweede punt) van de aanmelding van het CFO van 11 juni 1997. 8. 1. 2000 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen L 5/73 (122) Het in deze beschikking bedoelde misbruik had tot gevolg dat de verbruikers die een adres in Frankrĳk konden verstrekken werden bevoordeeld hetgeen zĳdelings een discriminatie op grond van nationaliteit inhoudt, omdat het CFO de verkoop van toegangsbewĳzen kunstmatig en nadrukkelĳk heeft beperkt tot de ingezetenen van één lidstaat. Een dergelĳk gedrag behelst een inbreuk op de fundamentele beginselen van het Gemeenschapsrecht. (123) De Commissie stelt vast, dat de verkoopregelingen welke het CFO toepaste, vergelĳkbaar waren met de regelingen in eerdere WK-eindronden en dat de vraagstukken in verband met de toepassing van de communautaire mededingingsregels dermate specifiek zĳn, dat niet zonder meer conclusies uit eerdere beschikkingen van de Commissie of de rechtspraak van het Hof van Justitie mogen worden getrokken. Om die reden concludeert de Commissie dat het CFO zich destĳds niet ervan bewust was dat zĳn verkoopregelingen in 1996 en 1997 een inbreuk op het Gemeenschapsrecht behelsden. (124) Voorts erkent de Commissie dat het CFO door formele en informele contacten met de Commissie en de Franse mededingingsautoriteiten, positieve maatregelen heeft getroffen om, voorzover het CFO dit noodzakelĳk achtte, ervoor te zorgen dat de regelingen inzake de verkoop van toegangsbewĳzen voor het Wereldkampioenschap Voetbal 1998 met het Gemeenschapsrecht en het nationale recht strookten. De Commissie wĳst er tevens op dat het CFO, op haar verzoek, zĳn verkoopregelingen heeft gewĳzigd teneinde verbruikers in de gehele EER de mogelĳkheid te bieden in 1998 175 500 individuele toegangsbewĳzen rechtstreeks bĳ het CFO te betrekken. (125) Ieder misbruik van een machtspositie moet normaal worden bestraft met een geldboete waarvan het bedrag varieert naar gelang van de ernst en de duur van de inbreuk. In het licht van de bovenstaande argumenten acht de Commissie het evenwel passend het CFO slechts een symbolische geldboete van 1 000 EUR op te leggen. Dit is echter niet de gedragslĳn die de Commissie in alle toekomstige soortgelĳke zaken zal volgen, HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN: Artikel 1 Het Franse Comité voor de organisatie van het Wereldkampioenschap Voetbal 1998 (Comité français d'organisation de la Coupe du Monde 1998), hierna „CFO” genoemd, heeft inbreuk gepleegd op artikel 82 van het EG-Verdrag en artikel 54 van de EER-overeenkomst, door in 1996 en 1997 discriminerende regelingen toe te passen bĳ de verkoop van toegangsbewĳzen voor de wedstrĳden van de WK-eindronde aan het grote publiek. Deze regelingen omvatten het opleggen van onbillĳke contractuele voorwaarden aan de verbruikers buiten Frankrĳk waardoor de afzet met betrekking tot de verkoop van 393 200 toegangsbe- wĳzen in de vorm van een Pass France 98 en 181 000 afzonderlijke voor de openingswedstrĳd, de kwart- en halve finales, de kleine finale en de finale ten nadele van deze verbruikers werd beperkt. Het CFO wordt voor de in artikel 1 genoemde inbreuk een geldboete van 1 000 EUR opgelegd. Artikel 2 De geldboete dient binnen drie maanden vanaf de datum van kennisgeving van deze beschikking in euro te worden betaald op de onderstaande rekening: Artikel 3 Rekeningnr. 310-0933000-43 Europese Commissie Bank Brussel-Lambert Europees Agentschap Schumanplein 5 B-1040 Brussel Na drie maanden is automatisch rente verschuldigd tegen de rentevoet die de Europese Centrale Bank gebruikt bĳ haar transacties in euro op de eerste werkdag van de maand waarin deze beschikking wordt gegeven, vermeerderd met 3,5 %. L 5/74 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 1. 2000 Deze beschikking is gericht tot: Artikel 4 Het Comité français d'organisation de la Coupe du monde de football 1998 (het CFO) 23-25, rue de Berri F-75008 Paris Deze beschikking vormt een executoriale titel overeenkomstig artikel 256 van het EG-Verdrag. Gedaan te Brussel, 20 juli 1999. Voor de Commissie Karel VAN MIERT Lid van de Commissie