title: Witboek betreffende de modernisering van de regels inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag - Corrigendum

eurovoc_concepts:
European Commission
European treaties
administrative check
competition law
competition policy

text: 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/1 I (Mededelingen) COMMISSIE WITBOEK BETREFFENDE DE MODERNISERING VAN DE REGELS INZAKE DE TOEPASSING VAN DE ARTIKELEN 85 EN 86 VAN HET EG-VERDRAG Programma van de Commissie nr. 99/027 (1999/C 132/01) (Voor de EER relevante tekst) INHOUD Bladzijde ANALYTISCHE SAMENVATTING. INLEIDING. HOOFDSTUK I — HISTORIEK. I. Invoering van een communautair stelsel voor de controle van mededingingsbeperkende afspraken. II. Ontwikkeling van de rol van de Commissie. 3 6 8 8 9 III. Reeds gerealiseerde aanpassingen en hun limieten. 10 A. Vermindering van het aantal individuele aanmeldingen. 10 B. Snellere behandeling van verzoeken om machtiging. 12 C. Aanmoediging van een gedecentraliseerde behandeling van klachten. 13 HOOFDSTUK II — EEN NOODZAKELIJKE HERZIENING. 14 I. Doelstellingen. 14 A. Zorg voor een doeltreffende controle. 14 1. Herorie¨ntering van de toepassing van artikel 85 door de Commissie. 14 2. Decentralisatie van de toepassing van de mededingingsregels. 15 B. Vereenvoudiging van de adinistratieve controle. 15 1. Geen behoefte aan een machtigingssysteem. 15 2. Verlichting van de verplichtingen voor de ondernemingen met voldoende garanties inzake rechtszekerheid. 16 II. Opties. 16 A. Verbetering van het machtigingssysteem. 17 1. Interpretatie van artikel 85. 17 2. Decentralisatie van de toepassing van artikel 85, lid 3. 17 C 132/2 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 3. Uitbreiding van het toepassingsgebied van artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17. 18 4. Vereenvouding van de procedures. 18 B. Overgang naar een systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”). 19 HOOFDSTUK III — MODERNISERING VAN DE MEDEDINGINGSREGELS. 20 I. Afschaffing van het systeem van aanmelding en machtiging. 20 II. Gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels. 22 A. Een nieuwe bevoegdheidsverdeling. 22 1. Bepaling van het mededingingsbeleid door de Commissie. 22 2. Versterking van de rol van de nationale autoriteiten bij de toepassing van de mede- dingingsregels. 23 3. Versterking van de rol van de nationale rechterlijke instanties bij de toepassing van de mededingingsregels. 24 B. Coherente en eenvormige toepassing van de mededingingsregels. 25 1. Gevaar voor conflicten en begingselen voor de oplossing ervan. 25 2. Mechanismen voor informatieuitwisseling en samenwerking. 25 III. Versterking van de controle achteraf (a posteriori). 26 A. Versterking van de onderzoeksmogelijkheden. 27 B. Groter belang van klachten in het nieuwe systeem. 28 C. Sancties. 29 IV. Overgang naar het systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”). 30 V. Sectorie¨le regels. 30 CONCLUSIE. 32 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/3 ANALYTISCHE SAMENVATTING 1. Op het gebied van het mededingingsrecht toepasbaar op ondernemingen bevat het EG-Verdrag algemene bepalingen inzake concurrentiebeperkende overeenkomsten en onder- ling afgestemde feitelijke gedragingen (artikel 85) alsook inzake misbruiken van machts- positie (artikel 86). Het Verdrag kent de Raad de bevoegdheid toe om alle maatregelen te treffen teneinde deze bepalingen ten uitvoer te leggen (artikel 87). 2. In 1962 stelde de Raad Verordening nr. 17, de eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86, vast. Het is deze verordening die het controlestelsel en de uitvoe- ringsprocedures invoerde, die de Commissie meer dan 35 jaar lang heeft toegepast zonder dat deze enige wijziging van betekenis hebben ondergaan. 3. Bij Verordening nr. 17 werd een stelsel ingevoerd dat gebaseerd is op de rechtstreekse toepasbaarheid van de verbodsregel van artikel 85, lid 1, en de voorafgaande aanmelding van overeenkomsten ter verkrijging van een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3. Ter- wijl zowel de Commissie, de nationale rechterlijke instanties en de nationale autoriteiten alle artikel 85, lid 1, kunnen toepassen, werd de bevoegdheid om op grond van artikel 85, lid 3, ontheffingen te verlenen uitsluitend aan de Commissie toegekend. Bij Verordening nr. 17 werd dus een gecentraliseerd machtigingssysteem ingevoerd voor alle overeenkom- sten waarvoor een ontheffing vereist is. 4. Dit gecentraliseerd machtigingssysteem was noodzakelijk en is zeer effectief gebleken voor het cree¨ren van een „mededingingscultuur” in Europa. We mogen niet vergeten dat in de beginjaren in grote delen van de Gemeenschap een mededingingsbeleid zo goed als onbe- staande was. In de tijd toen er nog onzekerheid omtrent de interpretatie van artikel 85, lid 3, bestond en het voornaamste doel van de Commissie de integratie van de nationale markten was, vormde de gecentraliseerde toepassing van de communautaire mededingings- regels door de Commissie het enige geschikte systeem. Het stelde de Commissie in staat ervoor te zorgen dat artikel 85 in de gehele Gemeenschap op eenvormige wijze werd toege- past, en de marktintegratie te bevorderen door de ondernemingen te beletten opnieuw de barrie`res op te werpen die de lidstaten zelf stapsgewijs hadden afgebroken. Zo kwam tevens een geheel van regels tot stand die nu door alle lidstaten en door het bedrijfsleven als fundamenteel voor de goede werking van de interne markt worden aanvaard. Hoe belangrijk het mededingingsbeleid vandaag is, blijkt uit het feit dat elke lidstaat thans over een nationale mededingingsautoriteit beschikt om zowel het nationale en (indien zij daartoe bevoegd is) het communautaire mededingingsrecht toe te passen. 5. Dit systeem, dat zo goed heeft gewerkt in het verleden, is echter niet langer geschikt voor de huidige Gemeenschap met zijn 15 lidstaten, elf talen en meer dan 350 miljoen inwoners. De redenen voor deze onaangepastheid zijn zowel te vinden in het systeem inge- steld door Verordening nr. 17 zelf als in externe factoren die verband houden met de ont- wikkeling van de Gemeenschap. 6. Wat de aan het stelsel van Verordening nr. 17 inherente redenen betreft, heeft het gecentraliseerd machtigingssysteem, gebaseerd op voorafgaande aanmelding en op het ont- heffingsmonopolie van de Commissie, ertoe geleid dat de ondernemingen grote aantallen overeenkomsten in Brussel aanmelden. Omdat de nationale mededingingsautoriteiten en nationale rechterlijke nationale instanties niet bevoegd zijn om artikel 85, lid 3, toe te pas- sen, hebben de ondernemingen dit gecentraliseerd machtigingssysteem niet alleen gebruikt om rechtszekerheid te verkrijgen, maar ook om acties voor de nationale rechterlijke instan- ties en mededingingsautoriteiten te dwarsbomen. Hierdoor werden de inspanningen om de decentrale toepassing van de communautaire mededingingsregels te bevorderen ondermijnd. Dit is niet bevorderlijk geweest voor een krachtdadige toepassing van het mededingings- recht, en het heeft de pogingen om tot een gedecentraliseerde toepassing van het Gemeen- schapsrecht te komen tegengewerkt. In een steeds verder ge(cid:239)ntegreerde Gemeenschap zijn dit gebrek aan slagkracht bij de rechtshandhaving en het onvermogen om e´e´n stel gemeen- schappelijke regels toe te passen schadelijk voor de belangen van de Europese industrie. C 132/4 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 7. De Gemeenschap is sinds 1962 enorm gee¨volueerd. De Gemeenschap van zes is nu een Unie van 15 lidstaten, die nog groter zal worden naarmate kandidaat-landen toetreden. De interne markt is — met al haar onvolkomenheden — een realiteit, en de Economische en Monetaire Unie is een feit. 8. De rol van de Commissie in deze nieuwe constellatie is veranderd. In het begin was haar activiteit vooral gericht op het vaststellen van regels voor overeenkomsten die een directe belemmering voor de beoogde marktintegratie vormden. Nu het recht en het beleid duidelijker zijn geworden, kan de verantwoordelijkheid voor de toepassing ervan evenwich- tiger verdeeld worden tussen de Commissie en de nationale rechterlijk instanties en admini- stratieve autoriteiten, die het voordeel hebben dat zij dichter bij de burgers en hun proble- men staan. De Commissie legt zich er nu meer en meer op toe een werkzame mededinging te waarborgen door grensoverschrijdende kartels op te sporen en daaraan een einde te maken, en door marktstructuren in stand te houden waarbinnen er ruimte voor mededin- ging is. Zij heeft ook de uitdagingen aangenomen van de concentratiecontrole, de liberalisa- tie van de tot nog toe gemonopoliseerde markten en de internationale samenwerking. 9. De Commissie is slechts tegen al deze ontwikkelingen opgewassen, indien zij haar aandacht op de belangrijkste zaken kan toespitsen en op die werkgebieden waar een optre- den van haar doeltreffender is dan een optreden van de nationale autoriteiten. Met dit doel heeft zij reeds meerdere maatregelen genomen, zoals de de minimis-bekendmaking voor overeenkomsten van geringe betekenis en de verschillende groepsvrijstellingsverordeningen. 10. Deze maatregelen zijn echter niet voldoende om de hierboven beschreven nieuwe uit- dagingen aan te kunnen. Een gecentraliseerd toepassingsssysteem, waarin een beschikking van de Commissie vereist is voor mededingingsbeperkende overeenkomsten die aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoen, is niet langer houdbaar. Het hanteren van een dergelijk machtigingssysteem in de Gemeenschap van vandaag en morgen zou enorme mid- delen vergen en met hoge kosten voor de ondernemingen gepaard gaan. Het is absoluut noodzakelijk het systeem aan te passen om de ondernemingen van nodeloze administratieve formaliteiten te bevrijden, de Commissie in staat te stellen actiever tegen erge inbreuken op de mededingingsregels op te treden, en de toepassingsactiviteiten op nationaal niveau te bevorderen. De Gemeenschap zoals wij ze nu kennen, heeft behoefte aan een doeltreffender en eenvoudiger controlestelsel. 11. In het Witboek bespreekt de Commissie verscheidene opties voor een hervorming. Zij stelt een systeem voor dat aan de vereisten van een strikte toepassing van het mededin- gingsrecht, een effectieve decentralisatie, een vereenvoudiging van de procedures en eenvor- migheid bij het toepassen van de regels en het beleid in de gehele Europese Unie voldoet. 12. De voorgestelde hervorming houdt in dat het aanmeldings- en ontheffingssysteem wordt afgeschaft en wordt vervangen door een verordening van de Raad waarin wordt bepaald dat de ontheffingsregel van artikel 85, lid 3, rechtstreeks toepasselijk is, zonder voorafgaande beschikking van de Commissie. Artikel 85 in zijn geheel zou door de Com- missie, de nationale mededingingsautoriteiten en de nationale rechterlijke instanties worden toegepast, zoals dit nu reeds het geval is voor artikel 85, lid 1, en artikel 86. 13. Deze hervorming zou de Commissie in staat stellen haar activiteit opnieuw toe te spitsen op de ergste inbreuken op het Gemeenschapsrecht in zaken die voor de Gemeen- schap van belang zijn. Ze zou het pad effenen voor de gedecentraliseerde toepassing van de communautaire mededingingsregels door de nationale administratieve autoriteiten en natio- nale rechterlijke instanties en zou de ondernemingen ontlasten van administratieve verplich- tingen en van overbodige kosten. Ze zou ook de toepassing van de communautaire mede- dingingsregels door de nationale autoriteiten stimuleren. 14. De Commissie zou in het nieuwe systeem een leidende rol blijven spelen in het uit- werken van het communautaire mededingingsbeleid. Zij zou verordeningen blijven vaststel- 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/5 len en mededelingen aannemen waarin de belangrijkste regels inzake de interpretatie van de artikelen 85 en 86 worden uiteengezet. De Commissie zou ook verbodsbeschikkingen en positieve beschikkingen blijven nemen, die als richtsnoer dienen voor de toepassing van deze bepalingen. Voorts ligt het in de bedoeling gemeenschappelijke productieondernemin- gen waarmee belangrijke investeringen gemoeid zijn, niet op te nemen in het nieuwe sys- teem maar deze onder toepassing van de procedureregels van de communautaire concentra- tieverordening te doen vallen. 15. In dit systeem waarin de Commissie, de nationale administratieve autoriteiten en de nationale rechterlijke instanties parallelle bevoegdheden bezitten, zou het noodzakelijk zijn bepaalde maatregelen in stand te houden die het de Commissie mogelijk maken een cohe- rente toepassing van de regels in de gehele Gemeenschap te garanderen. Met name wordt voorgesteld dat de Commissie de macht zou behouden om een zaak aan de bevoegdheid van de nationale mededingingsautoriteiten te onttrekken en ze zelf te behandelen, indien er gevaar bestaat voor uiteenlopende beleidslijnen. Ook zou voor de nationale rechterlijke instanties een duidelijke verplichting gelden om elk conflict met de beschikkingen van de Commissie te vermijden. Verdere maatregelen worden in het Witboek uiteengezet. 16. De Commissie verzoekt de lidstaten, de andere instellingen en belanghebbende par- tijen haar uiterlijk op 30 september 1999 hun opmerkingen te doen toekomen op het op de laatste bladzijde vermelde adres. C 132/6 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 INLEIDING 1. Op de Commissie rust sinds het prille begin van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (hierna EGKS) in 1952 de taak het communautaire mededingingsbeleid te bepalen. Europa zag er toen helemaal anders uit dan zoals wij het nu, aan de vooravond van de eeuwwende en van een nieuw millennium, kennen. Na de eerste ervaringen met de EGKS begon de Commissie werkelijk een mededingingsbeleid te voeren toen zij in 1962, in het kader van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, Ver- ordening nr. 17 aannam. De uitdaging was niet gering: voor een gebied zo groot als een continent, en zonder dat er in de meeste lidstaten van toen enig direct aanknopingspunt voorhanden was, moest er een volkomen nieuw beleid in het leven worden geroepen waar- mee twee doelstellingen moesten worden bereikt: de nationale markten moesten tot e´e´n economische ruimte samensmelten, en de mededinging moest de drijvende kracht van de economie worden. 2. Stukje bij beetje, met beschikkingen en mededelingen, en later met verordeningen, gaf de Commissie gestalte aan een mededingingsbeleid dat alle grote thema’s van het economi- sche leven bestreek. Het Hof van Justitie vervulde ten volle zijn rol: of het Hof nu een beschikking bekrachtigde of vernietigde, steeds leverde het zijn bijdrage tot een beter begrip van de mededingingsregels, die deel gingen uitmaken van het leven van de consumenten en de ondernemingen in de gemeenschappelijke markt in wording. 3. Het werk van die eerste jaren heeft rijkelijk vrucht gedragen: een sluitend beleid, een overvloedige jurisprudentie, duidelijke grondbeginselen, tot in bijzonderheden uitgewerkte regels. Of het nu gaat om de bestrijding van de meest schadelijke mededingingsbeperkende afspraken, om licenties voor de overdracht van technologie of om de distributie van goede- ren en diensten, op al die terreinen geeft het communautaire beleid antwoord op de proble- men van de moderne economie. In de loop der jaren is het communautaire instrumentarium aangegroeid met een stelsel van concentratiecontrole, een liberalisatiebeleid voor de gemo- nopoliseerde sectoren en een internationaal samenwerkingsbeleid, en zijn daarnaast talrijke gerichte initiatieven genomen als reactie op nieuwe economische uitdagingen. 4. In 1999 vindt dit beleid toepassing in een wereld die zeer sterk verschilt van de wereld die de auteurs van de oprichtingsverdragen kenden. Vijftien lidstaten, e´e´n munt, e´e´n grote markt, een wereldeconomie, uitbreiding tot de landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus, wie had dat in 1962 kunnen voorzien? Ook op het gebied van de mededinging hebben ingrijpende veranderingen plaatsgevonden. Het beleid van de Commissie bestrijkt het gehele gamma van economische activiteiten, terwijl het nationale mededingingsbeleid van elke lidstaat vervlochten is in een communautair stelsel. Dat dit stelsel nu aan moderni- sering toe is, doet niet af aan de waarde ervan: het communautaire mededingingsbeleid, uit het niets geschapen, heeft het mogelijk gemaakt de grondslagen van de eengemaakte markt te leggen en de Europese economie haar dynamisme te verlenen. Wat ons nu te doen staat, is het stelsel zodanig aan te passen dat we de uitdagingen van de komende jaren aankun- nen. 5. De eerste verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86, Verordening nr. 17 van de Raad, is meer dan 35 jaar oud. Ze was bedoeld voor een Gemeenschap met 170 miljoen inwoners en zes lidstaten, werkend in vier verschillende talen. Nu geldt ze, zonder ingrijpend te zijn gewijzigd, voor een Gemeenschap met 380 miljoen inwoners en 15 lidsta- ten, waarvan de markten reeds in zeer ruime mate ge(cid:239)ntegreerd zijn. Bovendien zijn we de laatste jaren getuige geweest van een versnelde internationalisering van de Europese eco- nomie en speelt het mededingingsbeleid nu meestal in een mondiale context. Er zijn al wel aanpassingen aan het bestaand wettelijk kader aangebracht, maar de grenzen daarvan lijken thans te zijn bereikt. Een herziening is des te noodzakelijker omdat in het komende decen- nium twee grote uitdagingen aan het mededingingsbeleid zullen worden gesteld: de Eco- 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/7 nomische en Monetaire Unie, en de uitbreiding van de Gemeenschap tot de landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus. 6. De Economische en Monetaire Unie zal onvermijdelijk belangrijke consequenties voor het mededingingsbeleid hebben. Eerst en vooral zal ze tot een intensievere economische integratie leiden en de effecten van de interne markt op lange termijn dieper doen doorwer- ken door de laatste economische barrie`res tussen de lidstaten te helpen wegwerken. Ze zal tevens de transactiekosten, die nu nog door wisselkosten worden verzwaard, en bijgevolg de kosten van de intracommunautaire handel in het algemeen doen dalen. Dit zal de onder- nemingen tot intensiever handelsverkeer aanzetten en zo de mededinging in de gehele Unie doen toenemen. Het bestaan van e´e´n munt zal ook de prijzen doorzichtiger maken, zodat nog bestaande prijsverschillen tussen de lidstaten aan het licht komen. Misschien zullen onder toenemende concurrentiedruk sommige marktdeelnemers, in plaats van moeite te doen om zich aan de gewijzigde omstandigheden aan te passen, zich laten verleiden tot pro- tectionistisch gedrag als compensatie voor hun gebrek aan concurrentiekracht in een nieuwe constellatie. Tenslotte kan het feit dat bepaalde lidstaten, althans tijdelijk, buiten de Mone- taire Unie blijven, ondernemingen ertoe aanzetten hun markten af te schermen. In het licht van de uitbreiding van de Gemeenschap is er tevens een versterking van 7. het mededingingsbeleid noodzakelijk om krachtdadiger te kunnen optreden tegen kartelvor- ming en misbruiken van machtspositie. Er zijn in de kandidaat-landen met name zeer veel ondernemingen die als erfgenaam van een staatsmonopolie een machtspositie bekleden, en die wel eens in de verleiding zouden kunnen komen daarvan misbruik te maken om hun gebrek aan concurrentiekracht te compenseren. Ook de traditie van de planeconomie bete- kent een potentieel gevaar, omdat dat systeem mededingingsbeperkende afspraken tussen „concurrenten” in de hand werkte. Bij elk voorstel tot wijziging van de procedureregels inzake mededinging moet er rekening mee worden gehouden dat de betrokken staten, waar- van de administratieve structuur nog zeer ver van concepten als vrije markt en onder- nemersvrijheid afstaat, die regels zullen moeten toepassen als deel van de communautaire wetgeving. Bovendien zal de uitbreiding automatisch het aantal gevallen van kartelvorming en misbruik van machtspositie die onder het Gemeenschapsrecht kunnen vallen, doen toe- nemen. In een Europa met meer dan 20 lidstaten kan het mededingingsbeleid zijn doeltref- fendheid slechts behouden, indien de regels inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 worden gemoderniseerd. 8. De mondialisering van de economie vormt een andere uitdaging voor de mededin- gingsautoriteiten. Hoewel deze evolutie in beginsel bevorderlijk voor de mededinging is, omdat ze tot de openstelling en integratie van markten op een ruimere schaal dan die van de Gemeenschap leidt, worden de mededingingsautoriteiten als gevolg ervan geconfronteerd met kartels of concurrentiebeperkende praktijken die erop gericht zijn kunstmatige barrie`- res op te werpen tussen de grote regio’s van de wereldmarkt die aldus ontstaat. Dit kan het geval zijn wanneer grote ondernemingen verticale afspraken maken om hun markt af te sluiten, wanneer zij markten onderling verdelen of bij het sluiten van contracten op wereld- schaal misbruik van hun machtspositie maken. Deze praktijken zijn over het algemeen com- plex, vergen veel onderzoek en samenwerking met andere mededingingsautoriteiten, en berokkenen, indien ze ongestraft blijven, de economie en de consumenten des te meer schade omdat ze op zeer ruime geografische schaal worden toegepast. 9. In deze nieuwe economische constellatie, zowel in de Gemeenschap als in de wereld, is het behoud van Verordening nr. 17 zoals deze in 1962 werd geconcipieerd, met haar sterk gecentraliseerd systeem van voorafgaande controle, niet langer verenigbaar met de doelstelling van een doeltreffend toezicht op de mededinging. Dit Witboek zet de over- wegingen van de Commissie hierover uiteen en heeft als doelstelling de reacties van alle belanghebbenden te bewerkstelligen, hetgeen noodzakelijk is voordat formeel een voorstel voor een nieuwe verordening aan de Raad kan worden voorgelegd. C 132/8 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 HOOFDSTUK I HISTORIEK I. Invoering van een communautair stelsel voor de controle van mededingingsbeperkende afspraken In het verslag-Spaak (1) was in het hoofdstuk 10. over het mededingingsbeleid de noodzaak beklem- toond om er in het Verdrag duidelijk voor te zorgen dat monopoliesituaties of -praktijken de verwezenlij- king van de fundamentele doelstellingen van de gemeenschappelijke markt (2) niet in de weg zouden staan. De auteurs van het verslag verstonden onder „monopolie” zowel het bezit van een machtspositie door een onderneming als het maken van concurrentie- beperkende afspraken. Deze benadering werd over- genomen in het Verdrag van Rome, waarin het onder- nemingen met een machtspositie wordt verboden daar- van misbruik te maken (artikel 86 van het EG-Ver- drag), en concurrentiebeperkende afspraken aan een algemeen verbod worden onderworpen en ab initio nietig worden verklaard (artikel 85 van het EG-Ver- drag). In artikel 85, leden 1 en 2, is aldus bepaald: „1. Onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt en verboden zijn alle overeenkomsten tussen onder- nemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen be(cid:239)nvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst […]. 2. De krachtens dit artikel verboden overeenkomsten of besluiten zijn van rechtswege nietig. ” 11. Terwijl de nationale delegaties te Messina alle voorstander waren van een op het verbodsbeginsel gebaseerd stelsel, met name omdat volgens hen de pre- ventieve werking van zo'n stelsel garanties bood voor de doeltreffendheid ervan, ondervonden degenen die over het Verdrag onderhandelden meer moeilijkheden toen zij moesten bepalen onder welke voorwaarden het verbod van artikel 85, lid 1, zou kunnen worden opgeheven. Er waren twee systemen denkbaar: een machtigingssysteem of een systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”). In een machtigings- (1) „Comite´ Gouvernemental” in het leven geroepen door de Conferentie van Messina, Rapport des chefs de de´le´gation aux Ministres des Affaires Etrange`res, 21. 4. 1956 (blz. 53-60). (2) Het rapport preciseerde dat de in het Verdrag ingeschre- ven principes moesten „permettre a` la Commission euro- pe´enne de prendre des re`glements ge´ne´raux d'exe´cution […] qui auront pour objet d’e´laborer des re`gles de´taille´es concernant la discrimination, d'organiser un contr(cid:244)le des ope´rations de concentration et de mettre en pratique une interdiction des ententes qui auraient pour effet une re´partition ou une exploitation des marche´s, une limita- tion de la production ou du progre`s technique”. (t. a. p. , blz. 56). systeem kan het wettelijk verbod slechts door een daartoe bevoegde openbare autoriteit worden opge- heven, bij wege van een rechtscheppende beschikking die het verbod opheft. De logica van het machtigings- systeem wil dat overeenkomsten nietig zijn zolang ze niet door de bevoegde autoriteit zijn goedgekeurd. In een systeem van een wettelijke uitzondering („excep- tion le´gale”) geldt het verbod van concurrentiebeper- kende overeenkomsten niet voor die overeenkomsten welke aan bepaalde in de wet vastgestelde voorwaar- den voldoen. Het geheel van die voorwaarden dient te worden ge(cid:239)nterpreteerd als een uitzondering op het verbodsbeginsel. Concurrentiebeperkende overeenkom- sten die aan de wettelijke voorwaarden voldoen, zijn dus geldig vanaf de sluiting ervan. 12. De tekst van artikel 85, lid 3, is het resultaat van een compromis tussen de delegaties die een sys- teem van een wettelijke uitzondering wensten, en die welke een systeem van voorafgaande machtiging ver- dedigden. Terwijl de voorstanders van een machti- gingssysteem de voorkeur gaven aan een redactie in de zin van „mededingingsbeperkende afspraken kunnen geldig worden verklaard”, werd uiteindelijk overeen- stemming bereikt over een negatieve formulering: „de bepalingen van lid 1 kunnen buiten toepassing worden in verklaard”. Met deze negatieve formulering is artikel 85, lid 3, aan de communautaire wetgever de vrijheid gelaten om tussen een machtigingssysteem en een systeem van een wettelijke uitzondering te kiezen. 13. De definitieve keuze van een stelsel voor de con- trole van mededingingsbeperkende afspraken is dus aan de communautaire wetgever overgelaten. Inder- daad, in artikel 87 is aan de Raad de taak opgedragen om, op voorstel van de Commissie en na raadpleging van het Europees Parlement, de toepassingsmodalitei- ten van artikel 85, lid 3, vast te stellen met inacht- neming van de noodzaak, enerzijds een doeltreffend toezicht te verzekeren, anderzijds de administratieve controle zoveel mogelijk te vereenvoudigen. De Raad kan deze controle zodanig organiseren dat een voor- afgaande machtinging vereist is, of beslissen dat artikel 85, lid 3, rechtstreeks toepasselijk is zonder dat voorafgaandelijk een administratief besluit dient te worden genomen. In artikel 87, lid 1, is bovendien aan de Raad 14. de bevoegdheid toegekend om alle verordeningen of richtlijnen, dienstig voor de toepassing van de begin- selen neergelegd in de artikelen 85 en 86, vast te stel- len. Te dien einde diende de Commissie op 28 oktober 1960 een voorstel voor een verordening (3) bij de Raad in. In de korte toelichting bij dat voorstel (3) Document IV/COM(60) 158 def. van 28. 10. 1960. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/9 werd uiteengezet welke de drie belangrijkste doelstel- lingen waren die bij de opstelling ervan primeerden: de controleautoriteiten betere middelen ter beschikking stellen om informatie te verkrijgen, ervoor zorgen dat artikel 85 in de zes lidstaten op voldoende homogene wijze werd toegepast, en de voorwaarden scheppen voor toereikende rechtszekerheid ten behoeve van de ondernemingen. Die drie doelstellingen waren in de situatie van de vroege jaren zestig niet gemakkelijk te bereiken. 15. In de eerste plaats was het geen gemakkelijke opgave ervoor te zorgen dat de — nationale en com- munautaire — mededingingsautoriteiten over de nodige informatie beschikten, in een tijd toen de dien- sten van de Commissie, en meer bepaald het met het mededingingsbeleid belaste directoraat-generaal, geen voldoende kennis van de markten en van de aard van de mededingingsbeperkende afspraken of andere con- currentiebeperkende praktijken bezaten. De slacht- offers van inbreuken op de mededingingsregels dachten er helemaal niet aan bij de Commissie een klacht in te dienen, en zij gingen zich slechts zeer geleidelijk op het Gemeenschapsrecht beroepen. Bovendien waren de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, voorzover zij al bestonden, nog jong en onervaren. Ook de natio- nale rechterlijke instanties kregen zeer weinig mededin- gingszaken te behandelen. aanmelding 16. Daarom werd, om ervoor te zorgen dat de Commissie de nodige informatie zou verkrijgen en om de ondernemingen voldoende rechtszekerheid te waar- borgen, bij Verordening nr. 17 een machtigingsmecha- nisme ingevoerd dat normaal vereist dat men zich voorafgaandelijk tot de Commissie wendt, door mid- del van een aanmelding van een mededingingsbeper- kende afspraak. De verordening stelt de voorafgaan- delijke van mededingingsbeperkende afspraken niet verplicht, maar bepaalt dat onder- nemingen die een beroep willen doen op artikel 85, lid 3, verplicht zijn hun mededingingsbeperkende afspra- ken bij de Commissie aan te melden (met uitzondering van de overeenkomsten die op grond van artikel 4, lid 2, van aanmelding ontheven zijn). De ontheffings- beschikkingen hebben een rechtscheppend karakter en kunnen terugwerkende kracht hebben tot de datum van de aanmelding, maar niet verder (artikel 6, lid 1 van Verordening nr. 17). 17. In de tweede plaats vereiste een coherente ont- wikkeling van de interpretatie van artikel 85, lid 3, aanvankelijk een zekere centralisatie van de controle. Dit werd bereikt door de Commissie de uitsluitende bevoegdheid toe te kennen om de bepalingen van arti- kel 85, lid 1, voor een mededingingsbeperkende afspraak buiten toepassing te verklaren (artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 17). Deze uitsluitende bevoegd- heid werd bovendien nog versterkt door het mecha- nisme dat een zaak automatisch aan de bevoegdheid van de nationale autoriteiten wordt onttrokken zodra een communautaire procedure wordt ingeleid (artikel 9, lid 3, van Verordening nr. 17). 18. In de derde plaats was de rechtszekerheid van de ondernemingen precair, omdat concurrentiebeper- kende afspraken ingevolge artikel 85, lid 2, van het Verdrag door absolute nietigheid werden getroffen en omdat artikel 85 zeer algemeen was geformuleerd en de draagwijdte van de bepaling nog niet door com- munautaire jurisprudentie, vrijstellingsverordeningen en de beschikkingspraktijk van de Commissie was ver- duidelijkt. Bovendien bood in die tijd de nationale wetgeving, die voorzover ze al bestond zeer heterogeen was, de ondernemingen of de rechterlijke instanties interpretatie van het nauwelijks houvast bij de Gemeenschapsrecht. noch Luxemburg beschikte over een mededingingswetge- ving, terwijl Belgie¨ en Nederland hadden gekozen voor een stelsel van misbruikcontrole (4), dat de bestraffing van onwettige overeenkomsten slechts toeliet vanaf de datum waarop de mededingingsautoriteit de inbreuk vaststelde. Alleen de Duitse en Franse wetgeving berustte, zoals het Gemeenschapsrecht, op een ver- bodsbeginsel, maar de Duitse wet had een machti- gingssysteem voor afspraken tussen concurrenten inge- voerd (GWB van 27 juli 1957), terwijl de Franse wet voorzag in een systeem van een wettelijke uitzondering (Franse ordonnantie nr. 45-1483 van 30 juni 1945). Inderdaad, noch Italie¨ II. Ontwikkeling van de rol van de Commissie 19. Sinds de jaren zestig is de rol van de Commissie veel belangrijker en het aantal zaken veel groter geworden door het gecombineerde effect van de marktintegratie, de toetreding van nieuwe lidstaten, de sluiting van samenwerkingsovereenkomsten met derde landen en tenslotte de mondialisering van de eco- nomie. 20. Het toepassingsgebied van het communautaire mededingingsrecht berust op het criterium van de ongunstige be(cid:239)nvloeding van de handel tussen lidsta- ten. De totstandbrenging van de interne markt en de geleidelijke integratie van de nationale markten hebben dus onvermijdelijk geleid tot een toename van het aan- tal zaken die onder het Gemeenschapsrecht vallen. In een ge(cid:239)ntegreerde markt kunnen immers zelfs afspra- ken tussen ondernemingen in e´e´n en dezelfde lidstaat een directe of indirecte, daadwerkelijke of potentie¨le invloed op de intracommunautaire handel hebben en bijgevolg onder toepassing van het Gemeenschapsrecht vallen. (4) Belgische wet van 20 mei 1960 tot bescherming tegen misbruik van economische machtspositie, en Nederlandse wet van 28 juni 1956. C 132/10 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 21. De opeenvolgende toetredingen van nieuwe lid- staten hebben automatisch effect gehad op de omvang van de bevoegdheid van de Commissie. De Gemeen- schap, opgericht in 1957 door zes lidstaten, telt er van- daag 15 en zal er weldra meer dan 20 tellen. Deze uit- breidingen hebben niet tot enige wijziging van beteke- nis van Verordening nr. 17 geleid. Bij de toetreding van Denemarken, Ierland en het Verenigd Konink- rijk (5) werd alleen een artikel 25 aan de verordening toegevoegd, dat bepaalde dat de datum van toetreding als datum van inwerkingtreding van de verordening gold en dat overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die als gevolg van de toetreding onder artikel 85 van het Verdrag vielen, binnen een termijn van zes maanden dienden te wor- den aangemeld. Bij de toetreding van Griekenland (6), en bij die van Spanje en Portugal (7) werd enkel bepaald dat de regels die bij de voorgaande toetredin- gen waren toegepast, op overeenkomstige wijze van toepassing waren. Dezelfde regels werden overgeno- men bij de toetreding van Oostenrijk, Zweden en Fin- land (8), behalve voor overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die op de datum van toetreding onder toepassing van artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Eco- nomische Ruimte (9) vielen. 22. Daarnaast hebben ook de overeenkomsten die met derde landen werden gesloten, zowel overeenkom- sten die aan een toetreding voorafgingen als gewone vrijhandelsakkoorden, tot een uitbreiding van de terri- toriale bevoegdheid van de Commissie op het gebied van de mededinging geleid. In de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte zijn regels opgenomen die naar het model van de artikelen 85 en 86 zijn opgesteld, en is de Commissie aange- wezen als de bevoegde autoriteit voor een groot gedeelte van de gevallen waarin de handel op het door de Overeenkomst bestreken grondgebied ongunstig wordt be(cid:239)nvloed. 23. De rol van de Commissie is dus sinds de jaren zestig aanzienlijk uitgebreid, zonder dat er iets is ver- anderd aan de wijze waarop zij optreedt. Procedure- regels die waren bedoeld voor een Gemeenschap met zes lidstaten, zijn nu, zonder dat ze enige wijziging van (5) Documenten betreffende de toetreding tot de Europese Gemeenschappen van het Koninkrijk Denemarken, Ier- land, het Koninkrijk Noorwegen en het Verenigd Konink- rijk van Groot-Brittannie¨ en Noord-Ierland, speciale edi- tie (PB L 73 van 27. 3. 1972, blz. 92). (6) Documenten betreffende de toetreding van de Helleense Republiek tot de Europese Gemeenschappen (PB L 291 van 19. 11. 1979, blz. 93). (7) Documenten betreffende de toetreding van het Koninkrijk Spanje en de Portugese Republiek tot de Europese Gemeenschappen (PB L 302 van 15. 11. 1985, blz. 165). (8) Documenten betreffende de toetreding van het Koninkrijk Noorwegen, de Republiek Oostenrijk, de Republiek Fin- land en het Koninkrijk Zweden tot de Europese Unie (PB C 241 van 29. 8. 1994, blz. 57). (PB L 1 van 3. 1. 1994, blz. 1). (9) betekenis hebben ondergaan, op 15 lidstaten van toe- passing. III. Reeds gerealiseerde aanpassingen en hun limieten 24. Het bij Verordening nr. 17 ingevoerde contro- lestelsel beantwoordde aan de drie belangrijkste doel- stellingen die de Commissie toen vooropgesteld had (verkrijging van informatie door de controleautoritei- ten, homogene toepassing van de mededingingsregels in de Gemeenschap en rechtszekerheid voor de onder- nemingen). Dankzij dit stelsel kon een samenhangend geheel van regels worden uitgewerkt en konden deze op eenvormige wijze in de Gemeenschap worden toe- gepast, hetgeen in grote mate heeft bijgedragen tot de totstandbrenging van de interne markt. Vandaag echter worden de beperkingen ervan duidelijk. Het systeem van voorafgaande controle dat inherent is aan de bij Verordening nr. 17 ingevoerde machtigingsregeling, leidde ertoe dat ondernemingen hun afspraken stelsel- matig bij de Commissie gingen aanmelden, zodat deze zeer vlug moest vaststellen dat het haar, met haar beperkte administratieve middelen, materieel onmoge- lijk was de duizenden zaken die bij haar aanhangig gemaak waren, met een formele beschikking af te han- delen. Volgens Verordening nr. 17 is immers voor het geven van een ontheffingsbeschikking niet alleen ver- eist dat passende onderzoeksmaatregelen worden geno- men, maar ook dat een bekendmaking wordt gepubli- ceerd — op het ogenblik in elf talen — in het Publica- tieblad van de Europese Gemeenschappen (artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17) zodat derden hun opmerkingen kunnen maken, dat het adviescomite´ over de ontwerpbeschikking wordt geraadpleegd, dat de Commissie de beschikking vaststelt en dat deze in de elf talen in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen wordt gepubliceerd. 25. Het stelsel van voorafgaande controle van Ver- ordening nr. 17, de beperktheid van de administratieve middelen en de ingewikkeldheid van de besluitvor- mingsprocedures leidden er tezamen toe dat de Com- missie reeds in 1967 voor een berg van 37 450 zaken stond, die zich sinds de inwerkingtreding van de ver- ordening vier jaar voordien hadden opgestapeld. Het bleek dus absoluut noodzakelijk bepaalde aanpassin- gen aan het van kracht zijnde controlestelsel aan te brengen om het aantal individuele aanmeldingen te beperken, de behandeling van de verzoeken tot machti- ging sneller te laten verlopen en in sommige gevallen de indieners van klachten ertoe aan te zetten zich tot de nationale rechterlijke instanties of nationale admini- stratieve autoriteiten te wenden. A. VERMINDERING VAN HET AANTAL INDIVIDUELE AANMELDINGEN 26. De Commissie heeft in de loop der jaren ver- schillende maatregelen genomen om het aantal aan- meldingen ter verkrijging van een negatieve verklaring of een vrijstelling te verminderen. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/11 bekendmaking inzake overeenkomsten 27. In haar eerste formele beschikking op grond van artikel 85 (10) introduceerde de Commissie het begrip „merkbare beperking van de mededinging”, waarmee zaken van minder belang buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, konden worden gebracht. Het Hof van Justitie bekrachtigde dit begrip in de zaak V(cid:246)lk/Vervaeke (11). Zich baserend op dit arrest, kwan- tificeerde de Commissie dit begrip, als richtsnoer, in haar van geringe betekenis van 1970 (12), waarvan de tweede paragraaf luidt als volgt: „Naar de mening van de Commissie vallen overeenkomsten die in geringe mate afbreuk doen aan de handel tussen lidsta- ten of aan de mededinging, niet onder het kartelverbod […]. Overeenkomsten zijn slechts verboden, indien zij een merkbare invloed hebben op de toestand op de markt […]”. Deze bekendmaking, die werd aangepast in 1977 (13), in 1986 (14) en in 1997 (15), heeft het mogelijk gemaakt het aantal aanmeldingen van afspra- ken die niet schadelijk voor de mededinging zijn, te verminderen. slechts Vanaf 1962 maakte de Commissie gebruik van 28. bekendmakingen om te verduidelijken onder welke voorwaarden bepaalde afspraken normaal geen beper- king van de mededinging tot doel of tot gevolg hebben en derhalve niet onder het verbod van artikel 85, lid 1, vallen. In 1962 werd een bekendmaking met betrek- king tot alleenverkoopovereenkomsten met handels- agenten en commissionairs (16) gepubliceerd, gevolgd in 1968 door een bekendmaking inzake overeenkom- sten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedra- gingen betreffende samenwerking tussen ondernemin- gen (17). In 1978 werd een bekendmaking aangenomen betreffende de beoordeling van toeleveringsovereen- komsten in het licht van artikel 85, lid 1 (18), en in 1993 een bekendmaking betreffende de beoordeling van gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een samenwerkingsverband op grond van artikel 85 (19). Deze bekendmakingen, die de onder- nemingen in staat moeten stellen, eventueel met de hulp van hun adviseurs, zelf te beoordelen of de mede- dingingsbeperkende afspraken waarbij zij betrokken zijn, met het Gemeenschapsrecht verenigbaar zijn, heb- ben tot een zekere vermindering van het aantal verzoe- ken om een negatieve verklaring op grond van artikel 2 van Verordening nr. 17 geleid. (10) Beschikking 64/344/EEG van van 1 juni 1964 met betrekking tot een overeenkomstig artikel 2 van Verordening nr. 17 ingediend verzoek tot afgifte van een negatieve verklaring (zaak Grosfillex-Fil- listorf) (PB 64 van 10. 6. 1964, blz. 1426/64). de Commissie (11) HvJEG, 9 juli 1969, zaak 5/69, F. V(cid:246)lk/Ets J. Vervaecke S. P. R. L. , Jurispr. 1969, blz. 295, rechtsoverweging 7. (12) PB C 64 van 2. 6. 1970, blz. 1. (13) Bekendmaking van de Commissie van 19 december 1977 (PB C 313 van 29. 12. 1977, blz. 3). (14) PB C 231 van 12. 9. 1986, blz. 2. (15) PB C 372 van 9. 12. 1997, blz. 13. (16) PB 139 van 24. 12. 1962, blz. 2921/62. (17) PB C 75 van 29. 7. 1968, blz. 3, gerectificeerd in PB C 84 van 28. 8. 1968, blz. 14. (18) PB C 1 van 3. 1. 1979, blz. 2. (19) PB C 43 van 16. 2. 1993, blz. 2. 29. Om het aantal individuele verzoeken om vrij- stelling te beperken, heeft de Commissie voorts, daar- toe gemachtigd door de Raad, een reeks groepsvrijstel- lingsverordeningen vastgesteld. Volgens artikel 85, lid 1, lid 3, kunnen de bepalingen van artikel 85, namelijk buiten toepassing worden verklaard voor groepen van overeenkomsten, besluiten van onder- nemersverenigingen of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. De „buitentoepassingverklaring” vloeit dan voort uit een verordening waarin is bepaald welke kenmerken de daarin bedoelde mededingingsbeper- kende afspraken moeten bezitten om zonder voor- afgaand onderzoek te kunnen worden geacht aan de voorwaarden van de afwijkingsbepaling van lid 3 te voldoen. Artikel 87 van het Verdrag bepaalt dat de Raad alle verordeningen of richtlijnen, dienstig voor de toepassing van de beginselen neergelegd in de arti- kelen 85 en 86, vaststelt. Op die grondslag heeft de Raad tot dusver drie machtigingsverordeningen vast- gesteld, met name Verordening nr. 19/65 (20), Verorde- ning (EEG) nr. 2821/71 (21) en Verordening (EEG) nr. 1534/91 (22), die de Commissie de bevoegdheid toeken- nen om het verbod van artikel 85, lid 1, voor bepaalde groepen van overeenkomsten buiten toepassing te ver- klaren. 30. Op heden zijn vijf groepsvrijstellingsverordenin- gen voor verticale overeenkomsten en overeenkomsten inzake technologieoverdracht van kracht, die vast- gesteld werden door de Commissie op basis van Ver- ordening nr. 19/65; — Verordening (EEG) nr. 1983/83 van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen alleenverkoopovereenkomsten (23); — Verordening (EEG) nr. 1984/83 van 22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen exclusieve-afnameovereenkomsten (24); — Verordening (EG) nr. 1475/95 van 28 juni 1995 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen afzet- en klantenserviceovereenomsten inzake motorvoertuigen (25); (20) PB 36 van 6. 3. 1965, blz. 533. (21) Verordening (EEG) nr. 2821/71 van de Raad (PB L 285 van 29. 12. 1971, blz. 46), gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 2743/72 (PB L 191 van 28. 12. 1972, blz. 144). (22) Verordening (EEG) nr. 1534/91 van de Raad (PB L 143 van 7. 6. 1991, blz. 1). (23) PB L 173 van 30. 6. 1983, blz. 1, gewijzigd bij Verorde- ning (EG) nr. 1582/97 van de Commissie (PB L 214 van 6. 8. 1997, blz. 27). (24) PB L 173 van 30. 6. 1983, blz. 5, gewijzigd bij Verorde- ning (EG) nr. 1582/97 van de Commissie (PB L 214 van 6. 8. 1997, blz. 27). (25) PB L 145 van 29. 6. 1995, blz. 25. C 132/12 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 — Verordening (EEG) nr. 4087/88 van 30 november 1988 inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen franchiseovereenkomsten (26); en B. SNELLERE BEHANDELING VAN VERZOEKEN OM MACHTIGING — Verordening (EG) nr. 240/96 van 31 januari 1996 inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, op groe- pen overeenkomsten betreffende technologieover- dracht (27). In het kader van de herziening van haar beleid inzake verticale afspraken heeft de Commissie bij de Raad een voorstel ingediend voor een verordening waarbij Verordening nr. 19/65 wordt gewijzigd teneinde aan de Commissie de noodzakelijke bevoegdheden toe te ken- nen om e´e´n groepsvrijstellingsverordening voor alle verticale overeenkomsten vast te stellen (28). 31. Op grond van de machtiging die de Raad haar bij Verordening (EEG) nr. 2821/71 heeft verleend, heeft de Commissie twee groepsvrijstellingsverordenin- gen voor bepaalde categoriee¨n van horizontale over- eenkomsten vastgesteld, namelijk: — Verordening (EEG) nr. 417/85 van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen specialisatieovereenkomsten (29); en — Verordening (EEG) van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op groepen onderzoek- en ontwik- kelingsovereenkomsten (30). 418/85 nr. 32. Bij Verordening (EEG) nr. 1534/91 tenslotte is aan de Commissie machtiging verleend om specifiek voor de verzekeringssector een groepsvrijstellingsver- ordening vast te stellen: Verordening (EEG) nr. 3932/92 van 21 december 1992 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, op bepaalde groepen van overeen- komsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de verzekeringssector (31). 33. Door deze groepsvrijstellingsverordeningen is het aantal individuele verzoeken tot ontheffing aan- zienlijk verminderd. (26) PB L 359 van 28. 12. 1988, blz. 46. (27) PB L 31 van 9. 2. 1996, blz. 2. (28) PB C 365 van 26. 11. 1998, blz. 27. (29) PB L 53 van 22. 2. 1985, blz. 1, gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2236/97 van de Commissie (PB L 306 van 11. 11. 1997, blz. 12). (30) PB L 53 van 22. 2. 1985, blz. 5, gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2236/97 van de Commissie (PB L 306 van 11. 11. 1997, blz. 12). (31) PB L 398 van 31. 12. 1992, blz. 7. 34. Zoals eerder opgemerkt, moet de Commissie voor het geven van een formele beschikking een omslachtige procedure volgen. Al zeer snel bleek dat dit moeilijk doenbaar was voor alle zaken die de Com- missie te behandelen kreeg. Om de verzoeken om machtiging sneller te kunnen afhandelen, zijn de dien- sten van de Commissie dan ook in de eerste helft van de jaren zeventig de methode gaan toepassen van het afsluiten van zaken met een administratieve brief. In een administratieve brief wordt aan de onderneming meegedeeld dat op grond van de gegevens waarover de Commissie beschikt, de aangemelde mededingingsrege- ling hetzij niet onder toepassing van artikel 85, lid 1, valt (brief van het type negatieve verklaring), hetzij aan de voorwaarden voor een ontheffing voldoet (brief van het type ontheffing). De administratieve brieven worden ondertekend door een directeur van het Direc- toraat-generaal Concurrentie. Door gebruik te maken van administratieve brieven verloopt de behandeling van de zaken aanzienlijk sneller, omdat in de regel de voorschriften inzake openbaarmaking voorzien in de artikelen 19 en 21 van Verordening nr. 17 niet behoe- ven te worden nageleefd, het adviescomite´ niet formeel behoeft te worden geraadpleegd, en omdat bovendien het vertaalwerk vermindert dat in die fasen van de procedure vereist is. Het gebruik van administratieve brieven heeft zich zeer snel uitgebreid en hun aantal bedraagt op het ogenblik 150 tot 200 per jaar. Van- daag de dag wordt bij meer dan 90 % van de aanmel- dingen de zaak op informele wijze afgesloten (met een administratieve brief of eigenlijke beslis- sing (32)). zonder een brief, administratieve 35. De methode van de administratieve brief is nut- tig gebleken en wordt over het algemeen goed aan- vaard, maar er kleven twee grote bezwaren aan. Ener- zijds voldoen administratieve brieven niet aan de ver- eisten van openbaarheid en doorzichtigheid die in beginsel moeten gelden voor administratieve besluiten. Het gebeurt inderdaad zelden dat, v(cid:243)(cid:243)r het verzenden van overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 een bekend- making in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen plaatsvindt om derden in de gelegen- heid te stellen hun opmerkingen te maken. Anderzijds heeft het Hof van Justitie in zijn arrest van 10 juli 1980 (33) verduidelijkt wat de juridische waarde van administratieve brieven is: het zijn geen beschik- kingen houdende een negatieve verklaring, noch beschikkingen tot toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag, en ze zijn niet bindend voor de nationale rechterlijke instanties waarvoor de onverenigbaarheid van de betrokken overeenkomsten met artikel 85 wordt ingeroepen. Ze vormen een feitelijk gegeven (32) Elk jaar wordt een groot aantal zaken zonder meer afge- sloten: het kan gaan om klachten of aanmeldingen die worden ingetrokken of die overbodig zijn geworden. (33) HvJEG, 10 juli 1980, zaak 99/79, SA Lanc(cid:244)me en Cosparfrance Nederland BV/Etos BV en Albert Heyn Supermarkt BV, Jurispr. 1980, blz. 2511. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/13 waarmee de nationale rechterlijke instanties en natio- nale administratieve autoriteiten over het algemeen rekening houden. C. AANMOEDIGING VAN EEN GEDECENTRALISEERDE BEHANDELING VAN KLACHTEN 36. De enige uitsluitende bevoegdheid die bij artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 17 aan de Com- missie is toegekend, is de bevoegdheid om de bepalin- gen van artikel 85, lid 1, overeenkomstig artikel 85, lid 3, buiten toepassing te verklaren. De nationale rechterlijke instanties en de bevoegde autoriteiten van de lidstaten kunnen artikel 85, lid 1, en artikel 86 van het Verdrag toepassen en in het bijzonder uitspraak doen over vorderingen en verzoeken die op het Gemeenschapsrecht zijn gebaseerd. De Commissie heeft herhaaldelijk verklaard dat zij graag zou zien dat het communautaire mededingingsrecht op ruimere toegepast, zowel door de schaal decentraal wordt administratieve autoriteiten als door de rechterlijke instanties. 37. Het Hof van Justitie verklaarde reeds in 1974 in de zaak BRT (34) dat de verboden van artikel 85, lid 1, en artikel 86 naar hun aard rechtstreekse gevolgen teweegbrengen in de rechtsbetrekkingen tussen particu- lieren en dat die artikelen derhalve rechten voor de justitiabelen doen ontstaan, die de nationale rechter dient te handhaven. In 1983, tien jaar voordat zij de bekendmaking betreffende samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties (35) zou aannemen, benadrukte de Commissie in haar Der- tiende Verslag over het mededingingsbeleid (36) hoe belangrijk het is zich tot de nationale rechter te kun- nen wenden om inbreuken op de communautaire mededingingsregels te doen vaststellen. In de meeste van haar latere verslagen betreurde de Commissie dat die praktijk zich maar traag ontwikkelde (37). In het arrest Delimitis (38) verklaarde het Hof van Justitie overigens dat de nationale rechter artikel 85, lid 1, rechtstreeks kan toepassen op grond van een negatieve prognose inzake de toepasselijkheid van artikel 85, lid 3, in het concrete geval. Voorts achtte het Hof de nationale rechter bevoegd om „overeenkomstig de bepalingen van zijn nationaal procesrecht […] voor- (34) HvJEG, 30 januari 1974, zaak 127/73, „BRT I”, Jurispr. 1974, blz. 51. (35) Bekendmaking betreffende samenwerking tussen de Com- missie en de nationale rechterlijke instanties voor de toe- passing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB C 39 van 13. 2. 1993, blz. 6). (36) Dertiende Verslag over het mededingingsbeleid, 1983, punt 217. lopige maatregelen te treffen” (39), nu op grond van een positieve prognose inzake de toepasselijkheid van artikel 85, lid 3. Tenslotte wees het Hof erop dat, om zoveel mogelijk te vermijden dat nationale rechters uit- spraken doen die met reeds door de Commissie gege- ven of nog door haar te geven beschikkingen tegen- strijdig zijn, die rechters met de Commissie contact kunnen opnemen om bij haar de inlichtingen in te winnen die zij nodig hebben en die de Commissie hun kan verschaffen. Naar aanleiding van dit arrest nam de Commissie in 1993 de reeds geciteerde bekendma- king betreffende samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties aan. In deze bekendmaking wordt het algemeen wettelijk kader toe- gelicht en wordt beschreven hoe in de praktijk de nationale rechterlijke instanties nauwer bij de toepas- sing van de artikelen 85 en 86 kunnen worden betrok- ken. Inzonderheid wordt uiteengezet onder welke voorwaarden de nationale rechter zich tot de Commis- sie kan wenden met een verzoek om inlichtingen van procedurele, juridische of feitelijke aard. In dezelfde geest wordt in de in 1997 gepubli- 38. ceerde mededeling betreffende de samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoritei- ten (40) geschetst hoe de zaken tussen de nationale autoriteiten en de Commissie kunnen worden verdeeld. Bij de ondernemingen wordt erop aangedrongen zich vaker tot de nationale mededingingsautoriteiten te wenden om artikel 85, lid 1, en artikel 86 te doen handhaven. Het belangrijkste doel van deze medede- ling is te bereiken dat klachten minder vaak bij de Commissie worden ingediend, wanneer de nationale autoriteiten in staat zijn ze op doeltreffende wijze te behandelen. Binnen het bestaand wettelijk kader hebben de 39. twee voornoemde mededelingen inzake decentralisatie vandaag hun grenzen. Slachtoffers van vermeende inbreuken op het Gemeenschapsrecht aarzelen nog steeds om zich als klager tot de nationale rechterlijke instanties of de nationale mededingingsautoriteiten te wenden. In een nationale procedure betrokken onder- nemingen kunnen nog altijd hun afspraak bij de Com- missie aanmelden om de behandeling van de zaak door de instantie waarbij ze aanhangig is, te dwars- bomen. Zoals eerder opgemerkt wordt immers, zodra de Commissie een procedure inleidt, de zaak daardoor automatisch aan de bevoegdheid van de nationale mededingingsautoriteit onttrokken (artikel 9, lid 3, van Verordening nr. 17), en kan de nationale rechter de behandeling van de zaak opschorten in afwachting van de beslissing van de Commissie. Zich bewust van dit probleem, heeft de Commissie in paragraaf 57 van de mededeling betreffende de samenwerking met de nationale mededingingsautoriteiten uitdrukkelijk het punt aan de orde gesteld van de indiening van aanmel- (37) Onder meer in het Vijftiende Verslag (1985, punt 38), het Zestiende Verslag (1986, punt 40), het Zeventiende Ver- slag (1987, punt 55) en het Eenentwintigste Verslag (1991, punt 69). (38) HvJEG, 28 februari 1991, zaak C-234/89, Stergios Deli- mitis/Henninger Br(cid:228)u AG, Jurispr. 1991, blz. I-935). (39) T. a. p. (voetnoot 38), rechtsoverweging 52. (40) Mededeling van de Commissie betreffende de samenwer- king tussen de Commissie en de mededingingsautoriteiten van de lidstaten bij de behandeling van onder de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag vallende zaken (PB C 313 van 15. 10. 1997, blz. 3). C 132/14 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 dingen met de bedoeling een nationale procedure op te schorten, en in dit verband verklaard dat zij goede gronden aanwezig acht om dergelijke aanmeldingen niet bij voorrang te behandelen. Toch moet worden vastgesteld dat, doordat de Commissie het monopolie op de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag heeft, de verschillende wijzen van samenwerking met de nationale autoriteiten tot nog toe niet het verhoopte succes hebben gekend. CONCLUSIE 40. De Commissie is er dus wel in geslaagd de stroom van aanmeldingen in te dijken, maar de prijs die zij daarvoor heeft moeten betalen is dat minder scherp wordt gelet op de ergste concurrentiebeperkin- gen, die doorgaans niet aangemeld worden. Naast deze vaststelling zijn er nog de moeilijkheden voor de Commissie om de bij haar aanhangig gemaakte zaken binnen redelijke termijnen af te handelen door middel van een formele beschikking, hetgeen nadelig is voor de rechtszekerheid van de ondernemingen. Uit hetgeen hierboven is gezegd, blijkt dat met de tot dusver geno- men maatregelen de bestaande mogelijkheden zijn uit- geput en dat de tijd nu rijp is voor een grondiger her- ziening. Een reden te meer daarvoor is dat, naarmate de integratie van de nationale markten voortschrijdt, concurrentiebeperkend gedrag steeds ernstiger gevol- gen heeft en de Commissie tegen de schadelijkste mededingingsbeperkende krachtdadiger moet optreden. In een uitgebreide Unie met meer dan 20 lidstaten zal een stelsel van voorafgaande controle, gecentraliseerd in Brussel, waarbij duizenden mededin- gingsbeperkende afspraken individueel moeten worden onderzocht, niet langer houdbaar zijn. Een dergelijk stelsel zou omslachtig, onwerkbaar en overdreven belastend voor de deelnemers aan het economische leven zijn. afspraken HOOFDSTUK II EEN NOODZAKELIJKE HERZIENING I. Doelstellingen A. ZORG VOOR EEN DOELTREFFENDE CONTROLE van controle 41. In artikel 87, lid 2, is onder a) bepaald dat de voorschriften inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 de nakoming van de in artikel 85, lid 1, en in artikel 86 bedoelde verbodsbepalingen moeten ver- zekeren door de instelling van geldboeten en dwang- sommen, en onder b) dat bij de vaststelling van het stelsel op mededingingsbeperkende afspraken de noodzaak, enerzijds een doeltreffend toe- zicht te verzekeren, anderzijds de administratieve con- trole zoveel mogelijk te vereenvoudigen, in acht moet worden genomen. Bijgevolg moet bij het maken van een keuze uit de verschillende opties voor een herzie- ning het streven naar evenwicht tussen de doeltreffend- heid van het beleid en een vereenvoudiging van de controle de leidraad zijn. 42. De Commissie is in dit verband van mening dat zij, om dit evenwicht te kunnen bereiken en haar opdracht als instelling te kunnen vervullen, over zoda- nige procedures moet beschikken dat zij, ten eerste, zich op de strijd tegen de ergste concurrentiebeperkin- gen kan toeleggen en, ten tweede, het tot een decentra- lisatie van de toepassing van de communautaire mede- dingingsregels kan laten komen zonder dat daardoor afbreuk wordt gedaan aan de samenhang van het mededingingsbeleid in de Gemeenschap. Tenslotte is de Commissie van mening dat het procedureel kader van dien aard moet zijn dat de administratieve ver- plichtingen voor de ondernemingen worden verlicht en hun terzelfder tijd voldoende rechtszekerheid wordt gewaarborgd. 1. Herorie¨ntering van de toepassing van artikel 85 door de Commissie 43. Toen het in 1961 over het voorstel van de Com- missie voor een verordening werd geraadpleegd (41), zag het Economisch en Sociaal Comite´ reeds in welke in dat voorstel uit- risico’s besloten lagen in het gewerkte systeem van verplichte aanmelding. Zo merkte het Comite´ in een advies van 28 maart 1961 op „dat deze aanmelding, al kan zij door sommigen als een middel worden beschouwd om een beter over- zicht te verkrijgen van de voor de mededinging schade- lijke kartels, in werkelijkheid het gevaar inhoudt, dat de Commissie van haar eigenlijke taak zou worden afgeleid door een overbelasting met administratieve taken, welke het haar onmogelijk zouden maken, de tussen ondernemingen gesloten overeenkomsten en het praktisch effect hiervan aan een ernstig en diepgaand onderzoek te onderwerpen” (42); 44. De vrees van het ESC werd bewaarheid. Wan- neer we de recente statistieken over de werkzaamhe- den van de Commissie bekijken, stellen we vast dat (41) Advies van 28 maart 1961 inzake de eerste verordening voor de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Ver- drag. (42) Cursivering toegevoegd door de auteur. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/15 het aantal aanmeldingen het zeer moeilijk maakt een actief antikartelbeleid te voeren. Zo maakten in de periode 1988-1998 de ambtshalve ingeleide procedu- res (43) slechts 13 % van de nieuw ingeschreven zaken uit, hetgeen erop wijst dat de Commissie door de mas- sale toevloed van aanmeldingen en klachten allengs in een positie is gedrongen waarin zij nog maar zelden zelf het initiatief neemt. De Commissie sluit trouwens gemiddeld nog slechts 6 % van alle zaken met een for- mele beschikking af. 45. De tijd lijkt te zijn aangebroken om de toepas- sing van artikel 85 door de Commissie op een nieuw spoor te zetten, zodat zij haar middelen kan gebruiken om de strijd aan te binden tegen kartels, meer in het bijzonder op sterk geconcentreerde markten en mark- ten waar de liberalisering aan de gang is. In plaats van gewoon de stroom van aanmeldingen te verwerken, zou de Commissie uit eigen beweging in actie moeten kunnen komen en ambtshalve een procedure inleiden telkens wanneer door een kartel of door misbruik van machtspositie de mededinging in erge mate wordt beperkt en de marktintegratie wordt bedreigd. 2. Decentralisatie van de toepassing van de mededin- gingsregels 46. In een uitgebreide Gemeenschap met meer dan 20 lidstaten zal de gecentraliseerde opsporing en bestraffing van inbreuken op de mededingingsregels steeds minder doeltreffend en verantwoord zijn. Het zal noodzakelijk zijn de toepassing van die regels in sterkere mate te decentraliseren, zowel naar de mede- dingingsautoriteiten van de lidstaten als naar de natio- nale rechterlijke instanties toe. De nationale mededin- gingsautoriteiten hebben inderdaad sterke troeven in handen om bepaalde zaken op doeltreffende wijze te behandelen: zij bezitten normaal een goede kennis van de plaatselijke markten en de marktdeelnemers in het eigen land, sommige beschikken over een infrastruc- tuur die het gehele nationale grondgebied bestrijkt en (43) Het betreft hier de procedures die de Commissie uitslui- tend op eigen initiatief inleidt met het oog op de opspo- ring en bestraffing van inbreuken. kunnen snel verificaties verrichten, en de meeste heb- ben het nodige personeel (44) en de nodige juridische middelen om op te treden tegen inbreuken waarvan het zwaartepunt op hun grondgebied ligt. Tenslotte staan zij dichter bij de klagers, die eerder geneigd zul- len zijn zich tot een nationale administratie te wenden dan tot de Commissie. Wanneer klagers zich tegelijk op het Gemeenschapsrecht en op het nationale recht beroepen, kunnen de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, net zoals de nationale rechterlijke instanties, de bepalingen van beide rechtsstelsels toepassen. De nationale rechterlijke instanties van hun kant zijn beter dan de Commissie in staat om aan bepaalde verzoeken van de eisers tegemoet te komen: zij kunnen dankzij kortgedingprocedures snel maatregelen nemen, en zij kunnen, in tegenstelling tot de Commissie, aan de slachtoffers van inbreuken schadevergoeding toeken- nen. 47. Door de procedureregels te moderniseren zou dus het obstakel dat nu nog een gedecentraliseerde toe- passing van het Gemeenschapsrecht in de weg staat, namelijk het feit dat vandaag uitsluitend de Commissie bevoegd is om artikel 85, lid 3, toe te passen, uit de weg moeten worden geruimd, zodat het Gemeen- schapsrecht kan worden toegepast door die instantie welke het best in staat is om dat op doeltreffende wijze te doen. Een dergelijke maatregel zou echter in geen geval afbreuk mogen doen aan de eenvormigheid van de interpretatie van het Gemeenschapsrecht, noch ertoe leiden dat verschillende nationale autoriteiten waarbij eenzelfde zaak aanhangig wordt gemaakt, tegenstrijdige beslissingen kunnen nemen. B. VEREENVOUDIGING VAN DE ADMINISTRATIEVE CONTROLE 1. Geen behoefte aan een machtigingssysteem 48. De goede werking van een verbodsstelsel voor mededingingsbeperkende afspraken vereist niet per se een machtigingssysteem. Er bestaan andere stelsels die net zoals het Gemeenschapsrecht op het beginsel berusten dat concurrentiebeperkende afspraken ver- boden zijn, en die geen systeem van aanmelding en machtiging kennen. Een verbodsstelsel veronderstelt inderdaad niet dat voor alle mededingingsbeperkende afspraken een vermoeden van onwettigheid geldt, maar slechts dat dit vermoeden geldt voor die afspra- van (44) Er waren in 1998 in alle lidstaten samen ongeveer 1 222 ambtenaren belast met het onderzoek van zaken op het concentraties, mededingingsbeperkende gebied afspraken en misbruik van machtspositie, tegenover 153 bij de Commissie. Deze cijfers zijn slechts approximatief en worden onder voorbehoud vermeld, omdat vergelijkingen tussen de lid- staten zeer moeilijk zijn. Gegevens ontleend aan de verslagen van het XVIIIe FIDE- congres, Stockholm, 3-6 juni 1998, Algemeen verslag van de heer J. Temple Lang over de nationale toepassing van het Europese mededingingsrecht, blz. 265 (voor gedetail- leerde gegevens per lidstaat, zie het verslag). C 132/16 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 ken welke de mededinging op merkbare wijze beper- ken en niet aan de voorwaarden voor een ontheffing voldoen. Het is dus niet noodzakelijk dat de onder- nemingen hun overeenkomsten door een administra- tieve autoriteit laten geldig verklaren. Het is voor de verbodsregel van artikel 85 stellig voldoende dat ach- teraf controle wordt uitgeoefend, met het doel alleen tegen die overeenkomsten op te treden welke met artikel 85 in zijn geheel in strijd zijn. Dit geldt temeer nu, na gedurende 35 jaar te zijn toegepast, die regel duidelijker en beter voorzienbaar voor de ondernemin- gen is geworden. Het is hoe dan ook niet denkbaar dat in een uitgebreide Europese Unie de ondernemin- gen aanmeldingen blijven verrichten en de Commissie duizenden overeenkomsten te onderzoeken krijgt. 49. Tenslotte is de huidige scheiding, bij de toepas- sing van artikel 85, tussen lid 1 en lid 3 artificieel en strijdig met het ondeelbare karakter van artikel 85, dat een economische analyse van alle gevolgen van een overeenkomst vereist (45). 2. Verlichting van de verplichtingen voor de onder- nemingen met voldoende garanties inzake rechts- zekerheid 50. In 1962 was het wellicht noodzakelijk er door middel van een aanmeldingssysteem voor te zorgen dat de Commissie voldoende informatie verkreeg, maar de situatie is intussen grondig veranderd en de verplich- tingen die de aanmelding met zich brengt, zijn vandaag niet meer in dezelfde mate verantwoord. Het juridisch klimaat is e´e´n van de elementen die bepalend zijn voor het concurrentievermogen van de ondernemingen, dat zoveel mogelijk moet worden bevorderd. Op het ogen- blik moeten de ondernemingen er bij het uitstippelen van hun industrie¨le en commercie¨le strategie rekening mee houden dat zij hun afspraken bij de Commissie moeten aanmelden om er zich van te verzekeren dat hun projecten niet met de mededingingsregels in strijd zijn. Deze aanmeldingsplicht veroorzaakt hoge kosten, vooral voor middelgrote ondernemingen. De moderni- sering van de mededingingsregels moet er dus onder meer op gericht zijn samenwerking tussen ondernemin- gen niet te belemmeren wanneer ze geen gevaar voor de mededinging betekent, dit door de ondernemingen te bevrijden van de verplichtingen waarmee het hui- dige aanmeldingssysteem gepaard gaat. 51. Anderzijds genieten de ondernemingen vandaag in bevredigende mate rechtszekerheid, dankzij het bestaan van een geheel van duidelijke regels, die over een tijdsspanne van meer dan 30 jaar verder uit- gewerkt en verhelderd zijn in de beschikkingspraktijk (45) HvJEG, 6 april 1962, zaak 13/61, Vennootschap onder firma Kledingverkoopbedrijf de Geus en Uitdenbogerd/ Robert Bosch GmbH e. a. , Jurispr. 1962, blz. 89; HvJEG, 14 december 1977, zaak 59/77, Ets. A. de Bloos BVBA/ Commanditaire vennootschap op aandelen „Bouyer”, Jurispr. 1977, blz. 2359. van de Commissie en de jurisprudentie van het Hof van Justitie en door een groot aantal teksten met alge- meen toepassingsbereik, welke ook hun vorm weze (groepsvrijstellingsverordeningen, mededelingen, richt- snoeren). Er moet, wanneer het tot een herziening komt, voor worden gezorgd dat ten behoeve van de ondernemingen een redelijke mate van rechtszekerheid behouden blijft. Dit onderstelt enerzijds dat de regels zo duidelijk mogelijk worden opgesteld, zodat de ondernemingen hun mededingingsbeperkende afspra- ken zelf kunnen beoordelen, en anderzijds dat met behulp van passende preventieve en correctieve mecha- nismen wordt gewaarborgd dat die regels door de ver- schillende bevoegde instanties (Commissie, nationale mededingingsautoriteiten en nationale rechterlijke instanties) op coherente wijze worden toegepast. II. Opties 52. Het is met deze vereisten — een doeltreffende controle en een vereenvoudiging van de administra- tieve controle — voor ogen dat de verschillende opties voor een herziening van het stelsel ter controle van mededingingsbeperkende afspraken moeten worden bezien. Bovendien moeten deze opties het mogelijk maken voor een coherente, eenvormige toepassing van de mededingingsregels te zorgen en ten behoeve van de ondernemingen een redelijke mate van rechtszekerheid te behouden. Binnen het kader van een verbodsstelsel voor 53. mededingingsbeperkende afspraken staat de wetgever voor een fundamentele keuze: invoering van een mach- tigingssysteem of van een systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”). Machtigingssyste- men berusten op het beginsel dat het door de wetgever uitgevaardigde verbod voor mededingingsbeperkende afspraken (in het Gemeenschapsrecht artikel 85, lid 1) slechts door een daartoe bevoegde openbare autoriteit kan worden opgeheven, bij wege van een rechtschep- pende goedkeuringsbeschikking. Wanneer het verbod van concurrentiebeperkende overeenkomsten met nie- tigheid is gesanctioneerd, wil de logica dat die over- eenkomsten nietig zijn zolang ze niet door de bevoegde autoriteit zijn goedgekeurd. In systemen van een wette- lijke uitzondering („exception le´gale”) daarentegen geldt het verbod van concurrentiebeperkende overeen- komsten niet voor die overeenkomsten welke aan bepaalde in de wet vastgestelde voorwaarden voldoen. Het geheel van die voorwaarden dient te worden ge(cid:239)n- terpreteerd als een uitzondering op het verbodsbegin- sel. 54. Hierboven is uiteengezet welke redenen in 1962 aan de invoering van een machtigingssysteem in het Gemeenschapsrecht ten grondslag lagen. Vandaag zijn de omstandigheden waaronder de Commissie optreedt zodanig veranderd dat de vraag rijst naar de noodzaak tot wijziging van het stelsel ter controle van mededin- gingsbeperkende afspraken. De laatste jaren zijn in de belanghebbende kringen diverse suggesties in dit ver- band gedaan: sommige blijven binnen het kader van een machtigingssysteem en zijn erop gericht de doel- 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/17 treffendheid en de snelheid van het systeem te vergro- ten, bij andere daarentegen wordt aan een grondiger herziening gedacht door de invoering van een systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”). A. VERBETERING VAN HET MACHTIGINGSSYSTEEM 55. De belangrijkste tekortkomingen van het hui- dige systeem zijn ten eerste dat de Commissie haar middelen niet kan gebruiken om de strijd aan te bin- den tegen de ergste concurrentiebeperkingen, ten tweede dat zij moeilijkheden ondervindt om de bij haar aanhangige zaken binnen een redelijke termijn af te handelen door middel van een formele beschikking die de ondernemingen voldoende rechtszekerheid biedt, en ten derde dat de decentrale toepassing van de communautaire mededingingsregels door de nationale rechterlijke instanties en de bevoegde autoriteiten van de lidstaten op hinderpalen stuit. Er zijn dan ook ver- schillende suggesties gedaan om de werking van het huidige systeem te verbeteren. 1. Interpretatie van artikel 85 56. Een optie die soms naar voren wordt gebracht, bestaat erin artikel 85 anders te interpreteren en de analyse van de negatieve en de positieve gevolgen van een mededingingsbeperkende afspraak te betrekken bij de toetsing aan lid 1 van artikel 85. De uitzondering van lid 3 zou in een dergelijk systeem nog uitsluitend toepassing vinden in gevallen waarin overwegingen in verband met de samenhang tussen het mededingings- beleid en het beleid van de Gemeenschap op andere gebieden zwaarder wegen dan de uitkomst van de ana- lyse uit het oogpunt van de mededinging. Dit zou in zekere zin neerkomen op een interpretatie waarbij ervan wordt uitgegaan dat in artikel 85, lid 1, een „rule of reason” besloten ligt (46). In een dergelijk sys- teem zouden de verplichtingen inzake aanmelding min- der zwaar voor de ondernemingen zijn, omdat zij hun overeenkomsten niet behoeven aan te melden om een negatieve verklaring te verkrijgen. 57. De Commissie heeft reeds een kleine stap in die richting gezet door in het geval van bepaalde mededin- gingsbeperkende afspraken bij de beoordeling op grond van artikel 85, lid 1, zowel de concurrentiebe- vorderende als de concurrentieverstorende aspecten in de overweging te betrekken. Het Hof van Justitie heeft dit aanvaard (47). De structuur van artikel 85 verzet (46) Dit betekent dat de op het gebied van het mededingings- recht bevoegde administratieve autoriteiten of rechterlijke instanties de concurrentiebevorderende en de concurren- tieverstorende aspecten van een mededingingsregeling afwegen, wanneer zij moeten beslissen of deze al dan niet verboden is. (47) Zie o. m. HvJEG, 8 juni 1982, zaak 258/78, L. C. Nunges- ser KG en Kurt Eisele/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1982, blz. 2015; en HvJEG, 28 januari 1986, zaak 161/84, Pronuptia de Paris GmbH/ Pronuptia de Paris Irmgard Schillgalis, Jurispr. 1986, blz. 353. zich er echter tegen dat op die weg wordt voortgegaan: door de analyse van zowel de concurrentiebevorde- rende als de concurrentieverstorende aspecten van mededingingsbeperkende afspraken op meer stelselma- tige wijze in het kader van de toetsing aan artikel 85, lid 1, te doen plaatsvinden, zou artikel 85, lid 3, vol- ledig worden uitgehold, hetgeen zou neerkomen op een wijziging die alleen door middel van een herzie- ning van het Verdrag kan worden verwezenlijkt. Het zou op zijn minst paradoxaal zijn artikel 85, lid 3, van zijn inhoud te beroven, terwijl deze bepaling in feite alle elementen van een „rule of reason” bevat. Boven- dien zou het riskant zijn de modernisering van de mededingingsregels te doen steunen op een evolutie van de beschikkingspraktijk van de Commissie, onder voorbehoud van bekrachtiging ervan door de rechter- lijke instanties van de Gemeenschap. In dat geval zou de modernisering afhangen van de zaken die aan de Commissie worden voorgelegd, en zou ze jarenlang kunnen duren. Bovendien zou er bij deze optie gevaar voor ontaarding van artikel 85, lid 3, bestaan: deze bepaling moet een juridisch kader bieden voor de eco- nomische beoordeling van mededingingsregelingen, en ze mag niet dienen om de mededingingsregels terzijde te schuiven op grond van politieke overwegingen. 2. Decentralisatie van de toepassing van artikel 85, lid 3 58. Een van de redenen waarom het moeilijk voor de Commissie is zich toe te leggen op zaken die werke- lijk van belang zijn voor de Gemeenschap, is dat zij het monopolie heeft op de toepassing van artikel 85, lid 3. Soms is dan ook gesuggereerd artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 17 op te heffen en de huidige bevoegdheidsverdeling zodanig te wijzigen dat de nationale mededingingsautoriteiten artikel 85 volledig kunnen toepassen en op grond daarvan rechtschep- pende ontheffingsbeschikkingen kunnen nemen. Er bestaan naar gelang van de criteria voor de bevoegd- heidsverdeling verschillende varianten van deze optie. van elke zaak 59. Bij een eerste variant zou de bevoegdheid tot toepassing van artikel 85, lid 3, gedeeld worden en de zaken tussen de Commissie en de nationale mededin- gingsautoriteiten verdeeld worden op grond van het zwaartepunt („Schwerpunkttheo- rie”) (48). Om dit zwaartepunt te bepalen, zou niet alleen rekening moeten worden gehouden met de gevolgen van de overeenkomst of de praktijk, maar ook met het vereiste van een doeltreffende bescher- ming van de mededinging. Bovendien zou een bepaald aantal zaken van communautair belang aan de Com- missie worden voorbehouden, zoals zaken waarin een nieuwe rechtsvraag aan de orde wordt gesteld of geval- len van toepassing van artikel 90 van het Verdrag. (48) Deze variant werd ontwikkeld in een werkdocument van het Bundeskartellamt: Arbeitsunterlage f(cid:252)r die Sitzung des Arbeitskreises Kartellrecht am 8. und 9. Oktober 1998: „Praxis und Perspektiven der dezentralen Anwen- dung des EG-Wettbewerbsrechts” (http://www. bundeskar- tellamt. de). C 132/18 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 60. Deze optie zorgt niet voor een vermindering van het totale aantal aanmeldingen, maar alleen voor een verdeling van de massa huidige en toekomstige zaken tussen de Commissie en de nationale mededingings- autoriteiten. Er wordt niet mee bereikt dat krachtdadi- ger wordt opgetreden tegen de ergste inbreuken op de mededingingsregels, die vrijwel nooit worden aange- meld. Het systeem zou ook niet erg efficie¨nt zijn omdat maar weinig aanmeldingen ervoor in aanmer- king komen om door de nationale mededingingsautori- teiten te worden behandeld. De beschikkingen van de nationale autoriteiten zijn immers uitsluitend op hun eigen grondgebied uitvoerbaar en bieden dus geen uit- komst in zaken waarbij meerdere landen betrokken zijn. 61. Bovendien lijkt het criterium dat wordt voor- gesteld om de zaken te verdelen, onvoldoende nauw- keurig voor een duidelijke verdeling van de aanmeldin- gen. Het concept van het zwaartepunt is wel geschikt voor een verdeling van de klachten tussen de mededin- gingsautoriteiten, maar nauwelijks bruikbaar voor een verdeling van de aanmeldingen. Bovendien zou een dergelijk systeem de toepassing van het Gemeenschaps- recht door de nationale rechterlijke instanties blijven belemmeren, omdat het blokkerend effect zou voort- duren dat optreedt bij elk systeem van machtiging door een administratieve autoriteit, of die nu nationaal of communautair is. 62. Bij de tweede variant wordt uitgegaan van een bevoegdheidsverdeling tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten op basis van omzetdrempels, naar het voorbeeld van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad (49). Beneden die drempels zouden de mededingingsautoriteiten hetzij hun nationaal recht, zoals in het geval van concentra- ties, hetzij het Gemeenschapsrecht kunnen toepassen. Immers, terwijl de drempels van Verordening (EEG) nr. 4064/89 tegelijk bepalend zijn voor het toepassings- gebied van het Gemeenschapsrecht en de uitsluitende bevoegdheid van de Commissie, zouden de drempels die voor de toepassing van artikel 85 zouden kunnen worden ingevoerd, alleen bepalend zijn voor de bevoegdheid, terwijl de ongunstige be(cid:239)nvloeding van de handel tussen lidstaten het criterium voor de toe- passing van het Gemeenschapsrecht zou blijven. In de hypothese dat de nationale autoriteiten hun intern recht zouden toepassen, zou het gevaar bestaan dat het tot „forum shopping” komt en dat het mededingings- beleid opnieuw een nationaal karakter krijgt (50). Dit zou schadelijk zijn voor de ondernemingen. In de hypothese dat de nationale autoriteiten het Gemeen- schapsrecht zouden toepassen en bevoegd zouden zijn om rechtscheppende ontheffingsbeschikkingen te (49) Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen (PB L 395 van 30. 12. 1989, blz. 1; gerectificeerd in PB L 257 van 21. 9. 1990, blz. 13), gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1310/97 van de Raad (PB L 180 van 9. 7. 1997, blz. 1). (50) Zie in dit verband het advies van het EP over het Zes- entwintigste Verslag over het mededingingsbeleid (1996). nemen, zou de coherente toepassing van het Gemeen- schapsrecht groot gevaar lopen, met name in het geval van een meervoudige aanmelding bij verschillende nationale autoriteiten. Deze optie impliceert dat alle nationale mededingingsautoriteiten aanmeldingssyste- men kennen, maar de invoering van dergelijke syste- men zou wel eens zeer moeilijk kunnen blijken te zijn voor de nieuwe lidstaten, die daartoe misschien niet over de nodige administratieve structuren beschikken om deze taak op zich te nemen. 3. Uitbreiding van het toepassingsgebied van artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17 63. Artikel 4, lid 2, van Verordening nr. 17 ontslaat een bepaald aantal overeenkomsten van de verplichte voorafgaandelijke aanmelding met het oog op onthef- fing. Artikel 6, lid 1, volgens hetwelk de datum met ingang waarvan een ontheffingsbeschikking in werking treedt niet vroeger kan zijn dan die van de aanmel- ding, is derhalve niet op deze overeenkomsten van toe- passing. Doel van deze bepaling is het aantal aanmel- dingen van overeenkomsten die voornamelijk in slechts e´e´n lidstaat effect sorteren, te verminderen. 64. Een optie zou erin kunnen bestaan de vrijstel- ling van de aanmeldingsplicht in artikel 4, lid 2, van de huidige Verordening nr. 17 verder uit te breiden. Een dergelijke wijziging zou in die zin voordelig voor de betrokken ondernemingen zijn dat de Commissie, zelfs in geval van laattijdige aanmelding, zou kunnen onderzoeken of de overeenkomsten aan de voorwaar- den van artikel 85, lid 3, voldoen en, zo ja, een onthef- fingsbeschikking zou kunnen geven die in werking treedt op de datum waarop de overeenkomst is geslo- ten. Door een dergelijke wijziging zou de ondernemin- gen dus meer rechtszekerheid worden geboden, omdat overeenkomsten die onder toepassing van artikel 85, lid 1, vallen en die niet zijn aangemeld, niet langer van rechtswege nietig zouden zijn, zoals nu het geval is. Een dergelijke wijziging zou overigens niet tot een ver- slapping van het toezicht door de Commissie leiden, omdat artikel 4, lid 2, haar niet belet overeenkomsten die onder toepassing van artikel 85, lid 1, vallen en die niet aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, vol- doen, te verbieden. 65. Deze optie is echter als remedie onvolmaakt, want het vrijstellingsmonopolie van de Commissie blijft intact, waardoor de decentralisatie wordt belem- merd en de Commissie onvoldoende ruimte krijgt om bij voorrang de ergste concurrentiebeperkingen aan te pakken. 4. Vereenvoudiging van de procedures 66. De moeilijkheden die de Commissie ondervindt om de bij haar aanhangig gemaakte zaken overeen- 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/19 komstig de bepalingen van Verordening nr. 17 met een formele beschikking af te handelen, vinden onder meer hun verklaring in de ingewikkeldheid van de bij deze verordening ingestelde procedures. Meer dan eens is voorgesteld deze procedures te vereenvoudigen, zowel met het oog op een snellere behandeling van de zaken door de Commissie als in het belang van de aan de ondernemingen verschuldigde rechtszekerheid. Zo werd onder meer gesuggereerd de in artikel 19, lid 3, bedoelde bekendmakingen en de beschikkingen zelf niet meer in alle officie¨le talen van de Gemeenschap te vertalen, of de raadpleging van het adviescomite´ te ver- eenvoudigen. Welke vereenvoudigingen ook worden voorgesteld en hoe ze ook dienen te worden beoor- deeld, ze zullen er niet voor zorgen dat minder zaken worden aangemeld en dus ook niet dat de Commissie zich kan concentreren op de ergste concurrentiebeper- kingen, waarbij juist slechts in uitzonderlijke gevallen een aanmelding plaatsvindt. Een dergelijke optie zou zelfs een averechts effect hebben in die zin dat alle aangemelde zaken met een beschikking zouden worden afgehandeld en de ondernemingen daardoor tot het verrichten van een aanmelding zouden worden aange- zet. 67. Een variant van deze optie bestaat in een ver- algemening van de verzet- of oppositieprocedure (ook „non-oppositieprocedure” genoemd) waarin sommige van de huidige groepsvrijstellingsverordeningen voor- zien (51) en die inhoudt dat overeenkomsten die con- currentiebeperkende bepalingen bevatten die door de verordening noch uitdrukkelijk vrijgesteld, noch uit- drukkelijk verboden zijn, bij de Commissie kunnen worden aangemeld. Indien de Commissie zich niet bin- nen een termijn van zes maanden daartegen verzet, geldt de overeenkomst als vrijgesteld. Sommigen stel- len voor dit systeem tot alle mededingingsbeperkende afspraken uit te breiden. 68. Deze optie heeft echter zeer negatieve effecten. Zoals reeds werd beklemtoond in het Groenboek betreffende verticale afspraken in het concurrentiebe- leid van de Europese Unie (52), zou de veralgemeende invoering van een dergelijke procedure zeer centralise- rend werken, omdat er een sterke prikkel voor de ondernemingen zou bestaan om hun mededingings- regelingen bij de Commissie aan te melden. Het zou dus niet tot een decentralisatie van de toepassing van de mededingingsregels komen. Bovendien beschikt de Commissie niet over de nodige middelen om een groot (51) Namelijk Verordening (EEG) nr. 4087/88 van de Com- missie van 30 november 1988 inzake de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen franchise- overeenkomsten (PB L 359 van 28. 12. 1988, blz. 46), Ver- ordening (EEG) nr. 417/85 van de Commissie van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen specialisatie- overeenkomsten (PB L 53 van 22. 2. 1985, blz. 1) en Ver- ordening (EEG) nr. 418/85 van de Commissie van 19 december 1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwik- kelingsovereenkomsten (PB L 53 van 22. 2. 1985, blz. 5). (52) Document COM(96) 721 def. van 22. 1. 1997. aantal zaken in het kader van non-oppositieprocedures te onderzoeken, en blijven de kosten van de aanmel- dingen voor de ondernemingen hoog. Deze optie kan bijgevolg nooit zorgen voor de noodzakelijke herorie¨n- tering van het optreden van de Commissie, waarbij de bestrijding van de ergste concurrentiebeperkingen op de eerste plaats moet komen. B. OVERGANG NAAR EEN SYSTEEM VAN EEN WETTELIJKE UITZONDERING („EXCEPTION LE´ GALE”) Er bestaat binnen het kader van het bij het Ver- 69. drag ingevoerde verbodsstelsel een andere optie voor een herziening, namelijk de instelling van een systeem van een wettelijke uitzondering („exception le´gale”), controle op mededingingsbeperkende waarbij de afspraken achteraf plaatsvindt. De overgang naar een dergelijk systeem kan gebeuren door een verordening van de Raad, gebaseerd op artikel 87 van het Verdrag, die zou bepalen dat elke administratieve autoriteit en elke rechterlijke instantie die de bepalingen van artikel 85, lid 1, van het Verdrag moet toepassen, terzelfder- tijd de bepalingen van artikel 85, lid 3, toepast. Hier- door zou artikel 85 een norm worden die een eenheid vormt, en die bestaat uit een regel waarin het verbod als beginsel wordt gesteld, en een uitzondering die tot doel heeft de strengheid van dat beginsel te milderen. Artikel 85 zou dus, in zijn geheel, een rechtstreeks toe- passelijke bepaling worden, waarop particulieren zich voor de rechter en voor elke daartoe bevoegde autori- teit kunnen beroepen. Deze interpretatie zou tot gevolg hebben dat mededingingsbeperkende afspraken die op grond van artikel 85, lid 1, verboden zijn maar die aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoen, wettig zijn vanaf het ogenblik waarop ze tot stand komen en zonder dat een voorafgaande beschikking vereist is. Concurrentiebeperkende afspraken zouden onwettig worden zodra ze niet meer aan de voorwaar- den van artikel 85, lid 3, voldoen. In een dergelijke nieuwe regelgeving zou aanmelding niet langer vereist zijn ter validering van overeenkomsten. Het toepas- singsregime van artikel 85 in zijn geheel zou dus iden- tiek worden aan dat van artikel 85, lid 1, en artikel 86. 70. De invoering van een dergelijk systeem in het Gemeenschapsrecht is vandaag mogelijk dankzij de evolutie van het communautaire mededingingsrecht sinds 1962. Het wetgevend kader inzake mededinging vormt nu een veel steviger geheel, en de aan de gang zijnde hervormingen op het gebied van de verticale afspraken en de horizontale samenwerkingsovereen- komsten zullen tot de verdere vereenvoudiging en ver- fijning ervan bijdragen. In 1960 bestond nog gewet- tigde twijfel omtrent de draagwijdte van de voorwaar- den voor een ontheffing op grond van artikel 85, maar de beschikkingspraktijk van de Commissie, de juris- prudentie van het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg en de diverse groepsvrijstellingsverorde- ningen en mededelingen van algemene aard hebben ervoor gezorgd dat de inhoud van deze voorwaarden nu veel duidelijker omschreven is. Bovendien hebben zowel de nationale administratieve autoriteiten en C 132/20 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 communautaire mededingingsrecht rechterlijke instanties als de ondernemingen en hun juridisch adviseurs geleidelijk een betere kennis van het verworven. Dankzij deze ontwikkelingen kunnen nu de hinderpa- len worden overwonnen die, ten tijde van de vaststel- ling van Verordening nr. 17, de invoering van een stel- sel van controle achteraf in de weg stonden en die in wezen hun oorsprong vonden in de onzekerheid omtrent de juiste draagwijdte van de voorwaarden voor een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3. in de die 71. De aan de gang zijnde hervormingen op het gebied van de verticale afspraken en de horizontale samenwerkingsovereenkomsten zullen ertoe bijdragen de regelgeving te vereenvoudigen en het toepassings- gebied van artikel 85, leden 1 en 3, verder te verduide- lijken. De vereenvoudiging bestaat hierin dat de Com- missie voornemens is een nieuw type van vrijstellings- verordening vast te stellen, waarbij er niet langer van zal worden uitgegaan dat de vrijstelling uitsluitend geldt voor bepaalde overeenkomsten en specifieke con- tractbepalingen verordening worden omschreven. Bij het nieuwe type van ontheffing zal voor alle overeenkomsten en alle contractbepalingen die tot een bepaalde categorie behoren, een algemene vrijstelling gelden, met als enig voorbehoud enerzijds een „zwarte lijst” van essentie¨le verboden concurren- tiebeperkingen („clauses noires”) en bepaalde toepas- singsvoorwaarden, en anderzijds een marktaandeelcri- terium dat het voordeel van de algemene vrijstelling begrenst. Door middel van deze ontheffingstechniek zal voor een veel bredere categorie van overeenkom- sten rechtszekerheid kunnen worden geboden en zal aan de ondernemingen opnieuw een grotere contract- vrijheid kunnen worden gegeven, met behoud van een doeltreffende bescherming van de mededinging tegen overeenkomsten tussen ondernemingen met aanzien- lijke marktmacht. De nieuwe generatie van verordenin- gen zal er aldus toe bijdragen de regels die op de meer- derheid van de ondernemingen van toepassing zijn, te vereenvoudigen. Er zullen ook mededelingen komen om de toepassingsvoorwaarden van artikel 85 op gevallen die niet onder de vrijstellingsverordeningen vallen, te verduidelijken. ervan effekten concurrentiebeperkende 72. In deze context zou de invoering van een sys- teem van een wettelijke uitzondering en controle ach- teraf het mededingingsbeleid kunnen wapenen tegen de uitdagingen van de komende decennia. In een der- gelijk systeem zou namelijk elke administratieve auto- riteit en elke rechterlijke instantie die met de nodige bevoegdheid is bekleed, een complete analyse kunnen verrichten van de mededingingsbeperkende afspraken die haar ter beoordeling wordt voorgelegd, door zowel de aan artikel 85, lid 1, en de eventuele economische voor- delen ervan aan artikel 85, lid 3, te toetsen. De invoe- ring van een systeem van een wettelijke uitzondering zou er dus toe leiden dat de Commissie de uitsluitende bevoegdheid om artikel 85, lid 3, toe te passen, die haar bij artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 17 is toe- gekend, verliest. Dit zou dus de decentralisatie van de toepassing van de mededingingsregels vergemakkelij- ken. Wanneer een systeem van een wettelijke uitzon- dering zou worden ingevoerd, zouden ook de bureau- cratische beslommeringen van de aanmelding voor de ondernemingen wegvallen, omdat overeenkomsten die aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoen, geen goedkeuring meer zouden behoeven om in rechte uitvoerbaar te zijn. De Commissie van haar kant zou, bevrijd van de zware last van de aanmeldingen, al haar aandacht kunnen richten op de bestrijding van de ergste inbreuken. 73. In een systeem van een wettelijke uitzondering zal artikel 85 op dezelfde wijze worden toegepast als artikel 86, dat de Commissie, de nationale administra- tieve autoriteiten en de rechterlijke instanties nu reeds naast elkaar en tegelijk toepassen. HOOFDSTUK III MODERNISERING VAN DE MEDEDINGINGSREGELS 74. Gelet op het bovenstaande, is de Commissie van mening dat de invoering van een systeem van een wet- telijke uitzondering de optie is waarmee de beoogde doelstellingen, te weten herorie¨ntering van het optre- den van de Commissie, decentralisatie van de toepas- sing van de mededinging en verlichting van de admini- stratieve verplichtingen voor de ondernemingen, het best kunnen worden bereikt. 75. De in dit Witboek voorgestelde hervorming, bestaande in de invoering van een systeem van een wettelijke uitzondering, rust op drie pijlers: afschaffing van het systeem van machtiging en aanmelding, gede- centraliseerde toepassing van de mededingingsregels en versterking van de controle achteraf (a posteriori). In samenhang hiermee zal bij de toepassing van artikel 85 naar economische benadering worden gestreefd. een strikt I. Afschaffing van het systeem van aanmelding en machtiging 76. Het bij Verordening nr. 17 ingevoerde aanmel- dingssysteem heeft het de Commissie mogelijk gemaakt een coherente beschikkingspraktijk te ontwik- kelen en voor een homogene toepassing van de regels in alle lidstaten van de Gemeenschap te zorgen. Het systeem vertoont echter een aantal tekortkomingen, die maken dat het nu aan herziening toe is. Dat de 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/21 ondernemingen verplicht zijn hun mededingingsbeper- kende afspraken bij de Commissie aan te melden om een beroep te kunnen doen op de bepalingen van artikel 85, lid 3, van het Verdrag, weegt zwaar op hun commercieel beleid en veroorzaakt hoge kosten. Het opstellen van de aanmeldingen en het verzamelen van de gegevens die er noodzakelijkerwijze moeten worden bijgevoegd, vergen veel werk van de ondernemingen en kosten hun veel geld, zowel wanneer zij zelf daar- voor zorgen als wanneer zij externe juridisch adviseurs daarmee belasten. In een systeem van een wettelijke uitzondering valt de aanmeldingsplicht voor de onder- nemingen weg en beschikken zij over een bijkomend verweermiddel voor de rechtbanken om in rechte de uitvoering van hun overeenkomsten te verkrijgen: zij kunnen namelijk aanvoeren dat toepassing moet wor- den gemaakt van artikel 85, lid 3. Tenslotte is het aanmeldingssysteem, hoe nuttig 77. het ook was zolang er onzekerheid bestond omtrent de toepassing van artikel 85 en meer bepaald van lid 3 van dit artikel, niet langer geschikt om de ergste inbreuken op de mededingingsregels op te sporen en aldus een doeltreffend toezicht te verzekeren in de zin van artikel 87 van het Verdrag. Dit blijkt uit het feit dat aanmeldingen uiterst zelden tot verbodsbeschikkin- gen leiden (53) en dat de Commissie slechts zeer uitzon- derlijk toepassing heeft gemaakt van artikel 15, lid 6, van Verordening nr. 17 om de immuniteit voor geld- boeten, waarvan aanmeldende ondernemingen genie- ten, op te heffen. In een stelsel van controle achteraf (a posteriori) moeten de ondernemingen zelf aan de hand van de geldende regelgeving en de jurisprudentie beoordelen of hun mededingingsbeperkende afspraken met het Gemeenschapsrecht verenigbaar zijn, waar- door hun eensdeels veel administratieve beslommerin- gen bespaard blijven maar hun anderdeels een zwaar- dere verantwoordelijkheid wordt opgelegd. 78. In dit nieuwe controlesysteem zal de rechts- zekerheid van de ondernemingen globaal gezien behouden blijven op een passend niveau en in som- mige opzichten zelfs versterkt worden. De onder- nemingen zullen immers, in plaats van af te hangen van een ontheffingsbeschikking van de Commissie, onmiddellijk uitvoering van hun contracten kunnen bekomen voor de nationale rechterlijke instanties, met inwerkingtreding op de datum van hun afsluiting, indien de voorwaarden van artikel 85, lid 3, vervuld zijn. Er bestaat geen enkel vermoeden van nietigheid van mededingingsbeperkende afspraken volgens artikel 85, lid 1: het verbod uitgedrukt door deze bepaling vindt alleen toepassing indien de voorwaarden van dit verbod vervuld zijn. Na 40 jaar van toepassing zijn deze voorwaarden in ruime mate gepreciseerd door de beschikkingspraktijk en de jurisprudentie en gekend door de ondernemingen. Anderzijds is de Commissie van plan vrijstellingsverordeningen met een veel rui- mere toepassingssfeer vast te stellen. Door marktaan- (53) Gedurende de meer dan 35 jaar dat Verordening nr. 17 is toegepast, zijn slechts 9 verbodsbeschikkingen gegeven die betrekking hadden op aangemelde overeenkomsten (zonder dat een klacht was ingediend). deeldrempels te gebruiken zal de Commissie het strakke keurslijf, waarin de huidige verordeningen gekneld zitten, kunnen wegnemen en de grote meerder- heid van de overeenkomsten bestrijken, en meer in het bijzonder de overeenkomsten afgesloten door kleine en middelgrote ondernemingen. De Commissie zal richt- snoeren en individuele beschikkingen aannemen ten- einde het toepassingsgebied van artikel 85, leden 1 en 3, buiten de vrijstellingsverordeningen te verduidelij- ken. Bij de behandeling van individuele gevallen zal de Commissie een meer economische benadering hand- haven bij de toepassing van artikel 85, lid 1, wat het toepassingsgebied van deze bepaling zal beperken tot ondernemingen met een zekere marktmacht. Daar- enboven zal de toepassing van het communautair Gemeenschapsrecht door de nationale rechterlijke instanties en mededingingsautoriteiten versterkt wor- den, wat de convergentie tussen nationaal en com- munautair mededingingsrecht zal versnellen en het de ondernemingen aldus zal vergemakkelijken bij de uit- stippeling van hun commercieel beleid. Tenslotte zullen er preventie- en correctiemechanismen bestaan om een coherente toepassing van het Gemeenschapsrecht door de nationale autoriteiten en rechterlijke instanties te verzekeren. 79. Het systeem van een wettelijke uitzondering zou van toepassing moeten zijn op alle mededingingsbeper- kende afspraken die op het ogenblik onder artikel 85 van het Verdrag vallen. Het lijkt echter wenselijk de oprichting van gemeenschappelijke productieonder- nemingen die geen „volwaardige” ondernemingen zijn, in de toekomst aan een systeem van voorafgaande machtiging te onderwerpen. De oprichting van derge- lijke ondernemingen gaat immers meestal gepaard met zeer grote investeringen en een verregaande functionele integratie, zodat ontbinding ervan door een mededin- gingsautoriteit een delicate aangelegenheid is. Bij deze categorie van activiteiten lijkt een systeem van ver- plichte voorafgaande aanmelding dan ook betere garanties te bieden voor een doeltreffende controle. 80. Om geen nodeloze verplichtingen aan de onder- nemingen op te leggen, zou de oprichting van een gemeenschappelijke productieonderneming slechts aan indien een voorafgaande controle onderworpen zijn, minimum aan activa in de gemeenschappelijke onder- neming wordt ingebracht en voorzover geen groeps- vrijstellingsverordening van toepassing is. 81. Het lijkt niet opportuun alleen voor deze cate- gorie van activiteiten een speciale procedure in het leven te roepen. Welnu, de procedures waarin Verorde- ning (EEG) nr. 4064/89 voorziet, zijn geschikt voor een snelle en doeltreffende voorafgaande controle. Het ligt dan ook in de bedoeling het toepassingsgebied van deze verordening uit te breiden tot „niet-volwaardige” gemeenschappelijke productieondernemingen, waarbij dan een dubbele toetsing zou plaatsvinden, i. e. zowel aan het criterium van de machtspositie (artikel 2, lid 3, van Verordening (EEG) nr. 4064/89) als aan artikel 85 van het Verdrag (artikel 2, lid 4, van Verordening (EEG) nr. 4064/89). C 132/22 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 II. Gedecentraliseerde toepassing van de mededin- gingsregels 82. Het stelsel van Verordening nr. 17 berust op een gecentraliseerde toepassing van artikel 85, lid 3: vol- gens artikel 9, lid 1, van deze verordening is uitslui- tend de Commissie bevoegd om voor een concurrentie- beperkende overeenkomst een ontheffing te verlenen. Door een systeem van een wettelijke uitzondering in te voeren kan deze bevoegdheidsverdeling zodanig wor- den gewijzigd dat ook de nationale mededingingsauto- riteiten en de nationale rechterlijke instanties de mede- dingingsbeperkende afspraken waarover zij zich dienen uit te spreken, aan artikel 85 in zijn geheel kunnen toetsen. A. EEN NIEUWE BEVOEGDHEIDSVERDELING 1. Bepaling van het mededingingsbeleid door de Commissie communautaire mededingingsrecht 83. Het is van wezenlijk belang te voorkomen dat de decentralisatie tot incoherentie bij de toepassing van het leidt. Daarom zal ook in de toekomst het mededingings- beleid op het niveau van de Gemeenschap worden vastgesteld, zowel door middel van regelgeving als door middel van individuele beschikkingen. De Com- missie heeft als instelling die ermee belast is over de Verdragen en over de belangen van de Gemeenschap te waken, dit onder het toezicht van het Hof van Justitie, een bijzondere rol te spelen bij de tenuitvoerlegging van het Gemeenschapsrecht en bij het waarborgen van een coherente toepassing van de mededingingsregels. 84. In een systeem van een wettelijke uitzondering is de regelgeving inderdaad van primordiaal belang. De toepassing van de regels moet voldoende voorzien- baar en coherent zijn om de marktdeelnemers in staat te stellen de wettigheid van hun mededingingsregelin- gen te beoordelen. De Commissie zal als enige bevoegd blijven om voorstellen voor regelgeving van welke aard ook (verordeningen, mededelingen, richtsnoeren, enz. ) uit te werken en voor te stellen, en zij zal niet nalaten van die bevoegdheid gebruik te maken om voor een coherente en eenvormige toepassing van de mededingingsregels te zorgen. 85. In die regelgeving nemen de groepsvrijstellings- verordeningen de eerste rang in. In het nieuwe systeem van een wettelijke uitzondering vereist de rechtszeker- heid van de ondernemingen, gezien het belang van de regelgeving, dat een vrijgestelde overeenkomst niet in strijd met het nationale recht kan worden gehouden. Daartoe zou gebruik moeten worden gemaakt van de mogelijkheid van artikel 87, lid 2, onder e), en zou bij verordening moeten worden bepaald dat de nationale wetgevingen overeenkomsten die op grond van een communautaire verordening zijn vrijgesteld, niet kun- nen verbieden, noch de gevolgen ervan kunnen wijzi- gen. Sommige lidstaten hebben dit beginsel trouwens reeds in hun wetgeving ingeschreven. Zo is in de Belgi- sche wet tot bescherming van de economische mede- dinging van 5 augustus 1991 bepaald dat, wanneer de Gemeenschap een ontheffing verleent, de Belgische autoriteiten niet meer tussenbeide kunnen komen, en dat aldus vrijgestelde mededingingsbeperkende afspra- ken niet dienen te worden aangemeld overeenkomstig het nationale recht. In de Deense wet zijn mededin- gingsbeperkende afspraken die onder toepassing van een communautaire vrijstellingsverordening vallen, van het kartelverbod uitgezonderd. In de Spaanse en de Britse wet zijn gelijkaardige bepalingen opgenomen. 86. De Commissie is ook voornemens meer medede- lingen en richtsnoeren op te stellen om haar beleid toe te lichten en de toepassing van de communautaire mededingingsregels door de nationale instanties in goede banen te leiden. Mededelingen en richtsnoeren zijn bijzonder goed geschikt voor de interpretatie van regels van economische aard, omdat aan de hand daar- van beter een aantal onderling samenhangende evalua- tiecriteria kunnen worden gehanteerd die voor de toet- sing aan de mededingingsregels van belang zijn. Ook al zijn de mededelingen en richtsnoeren niet verbin- dend voor de nationale instanties, het feit dat de Com- missie de daarin gevolgde benadering in individuele beschikkingen zal bevestigen, zal er waarde aan ver- lenen en ervoor zorgen dat ze tot een coherente toe- passing van het Gemeenschapsrecht bijdragen. In zoverre die beschikkingen door het Hof van Justitie worden bekrachtigd, gaan de mededelingen en richt- snoeren deel uitmaken van de oorspronkelijke regels die door de nationale instanties moeten worden toege- past. 87. Ook in een systeem van een wettelijke uitzon- dering zal het door de Commissie gevoerde mededin- gingsbeleid worden geconcretiseerd in individuele ver- bodsbeschikkingen, die een zeer grote precedentwaarde zullen bezitten. Omdat de Commissie zich vooral zal toeleggen op de strijd tegen de ergste concurrentiebe- perkingen, mag worden verwacht dat het aantal indivi- duele verbodsbeschikkingen aanzienlijk zal toenemen. 88. De Commissie zal weliswaar niet langer vrijstel- lingsbeschikkingen op grond van artikel 85, lid 3, kun- nen geven, zoals zij dat vandaag doet, maar het moet haar wel mogelijk worden gemaakt individuele beschikkingen te geven die geen verbodsbeschikkingen zijn. Wanneer naar aanleiding van een operatie nieuwe vragen rijzen, kan het immers nodig zijn dat de Com- missie ten behoeve van de marktdeelnemers de richting van haar beleid ten aanzien van bepaalde concurrentie- beperkingen aangeeft. Dergelijke positieve beschikkin- gen zullen er dus slechts in uitzonderlijke gevallen komen, indien het algemeen belang zulks vereist. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/23 89. In een systeem van een wettelijke uitzondering zal de Commissie zich er in haar positieve beschikkin- gen toe beperken vast te stellen dat een mededingings- regeling met artikel 85 in zijn geheel verenigbaar is, hetzij omdat ze niet onder toepassing van artikel 85, lid 1, valt, hetzij omdat ze aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoet. Die beschikkingen zullen van declaratoire aard zijn en dezelfde juridische waarde bezitten als de huidige beschikkingen houdende een negatieve verklaring. Commissie moet haar ontheffingsmonopolie opgeven; b) de nationale autoriteiten moeten het recht krijgen om het voordeel van een communautaire groepsvrij- stellingsverordening in te trekken; en c) de — hetzij nationale, hetzij communautaire — autoriteit waarbij een zaak aanhangig is gemaakt, moet de mogelijkheid krijgen om een dossier en alle vertrouwelijke informa- tie die voor het vervolgen van inbreuken op de com- munautaire mededingingsregels van nut kan zijn, aan een andere autoriteit over te dragen. 90. Voorts kan het gebeuren dat in de loop van een verbodsprocedure de ondernemingen voorstellen jegens de Commissie bepaalde verbintenissen aan te gaan om de tegen de mededingingsbeperkende afspraken inge- brachte bezwaren uit de weg te ruimen. Het is dan nuttig dat de Commissie daaraan bindende kracht kan verlenen, zodat enerzijds de Commissie de onder- nemingen ertoe kan dwingen ze na te komen, en anderzijds zowel de partijen als derden zich in voor- komend geval voor een nationale instantie daarop kunnen beroepen. Het ligt dan ook in de bedoeling in de toekomstige verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 een nieuw type van, aan de gewone voorschriften inzake openbaarmaking onder- worpen, individuele beschikking in het leven te roepen, waarbij de Commissie van de door de ondernemingen aangegane verbintenissen akte neemt en daaraan bin- dende kracht verleent. Met zo'n beschikking kan de ingeleide procedure worden afgesloten in de zekerheid dat aan de door de ondernemingen aangegane verbin- tenissen de hand zal kunnen worden gehouden. Als uitvloeisel van deze wijziging moet in de strafbepalin- gen van de verordening een bepaling worden opge- nomen op grond waarvan aan de ondernemingen geld- boeten en dwangsommen kunnen worden opgelegd, indien zij hun verbintenissen niet nakomen. 2. Versterking van de rol van de nationale autoritei- ten bij de toepassing van de mededingingsregels 91. Het optreden van de mededingingsautoriteiten van de lidstaten en van de Commissie is gegrond op overwegingen die verband houden met de economische openbare orde. Zij hebben niet tot taak geschillen te beslechten, zoals de nationale rechterlijke instanties, maar te zorgen voor de instandhouding van een regime van onvervalste mededinging. Tot nu toe berustte de samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten op criteria van pragmatische aard en is ze, doordat de Commissie het monopolie op de toepassing van artikel 85, lid 3, heeft, beperkt gebleven. Nu de communautaire mededingingsregels 35 jaar lang zijn toegepast, is de tijd aangebroken om de complementariteit van de nationale autoriteiten en de Commissie beter tot haar recht te laten komen en om de weg vrij te maken voor de toepassing van de mededingingsregels door een netwerk van autoriteiten die zich in een geest van nauwe samenwerking door gemeenschappelijke beginselen laten leiden. 93. In een systeem van een wettelijke uitzondering zullen de nationale autoriteiten zelf kunnen beoordelen of een overeenkomst al dan niet aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoet en zullen daarvoor niet langer op de Commissie aangewezen zijn. Zij zullen in gevallen waarin het Gemeenschapsrecht van toepassing is, naar aanleiding van een klacht of ambtshalve, het onderzoek kunnen verderzetten, zonder dat de onder- nemingen die bij de mededingingsbeperkende afspraak betrokken zijn hun kunnen tegenwerpen dat een aan- melding bij de Commissie heeft plaatsgevonden en bij deze in behandeling is. 94. Om de rol van de nationale autoriteiten aldus te versterken, zal Verordening nr. 17 zodanig moeten worden gewijzigd dat het ontheffingsmonopolie wordt opgeheven en dat op ondubbelzinnige wijze wordt bepaald dat elke autoriteit die zich heeft uit te spreken over een geval waarin artikel 85 van toepassing is, moet onderzoeken of aan de voorwaarden voor een ontheffing is voldaan. Opdat deze herziening daadwer- kelijk tot een verbetering van de gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels zou leiden, zul- len de zeven lidstaten die dit nog niet hebben gedaan, hun mededingingsautoriteiten de bevoegdheid moeten toekennen om het Gemeenschapsrecht toe te passen. 95. Wanneer de Commissie haar ontheffingsmono- polie opgeeft, moet daarmee logischerwijs gepaard gaan dat de nationale autoriteiten de mogelijkheid krijgen om de krachtens een groepsvrijstellingsverorde- ning geldende vrijstelling op hun nationale markt in te trekken, indien die markt of een deel daarvan een onderscheiden markt vormt. De mededingingsautori- teiten van de lidstaten zijn immers bijzonder goed geplaatst om te oordelen, op hun nationaal grond- gebied, of, in een bepaald geval voorzien in de groeps- vrijstellingsverordening, de overeenkomsten die onder de groepsvrijstelling vallen desniettemin niet aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoen en bij- gevolg niet voor de krachtens die verordening geldende groepsvrijstelling in aanmerking kunnen komen. De Commissie heeft in haar mededeling betreffende ver- aan die mogelijkheid ticale gedacht, en ze zou in het kader van de nieuwe verorde- ning inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 kunnen worden veralgemeend. afspraken (54) reeds 92. De optimale werking van een dergelijk netwerk onderstelt echter maatregelen van driee¨rlei aard: a) de (54) PB C 365 van 26. 11. 1998, blz. 3. C 132/24 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 96. Tenslotte kan het gebeuren dat een nationale mededingingsautoriteit op moeilijkheden stuit, wan- neer een bij haar ingediende klacht onderzoeksmaat- regelen in meerdere lidstaten vereist. Omgekeerd kan bij de Commissie een zaak aanhangig worden gemaakt waarvan de gevolgen zich hoofdzakelijk in e´e´n enkele lidstaat voordoen. In dergelijke gevallen zou de doel- treffendste aanpak zijn dat de autoriteit, bij wie de zaak aanhangig is, het dossier ter behandeling over- draagt aan de autoriteit die daartoe het best in staat is. Dit onderstelt dat de autoriteit waaraan het dossier wordt overgedragen, alle daarin opgenomen stukken direct als bewijsmiddel kan gebruiken. Op het ogen- blik staat artikel 20 van Verordening nr. 17 eraan in de weg dat de nationale autoriteiten door de Commis- sie verstrekte informatie als bewijsmiddel gebrui- ken (55). 97. De nieuwe verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag zou het dus mogelijk moeten maken dat de Commissie, wanneer zij vaststelt dat een zaak hoofdzakelijk in e´e´n lidstaat effect sorteert, het gehele dossier, met inbegrip van de vertrouwelijke informatie, overdraagt aan de bevoegde autoriteit van de lidstaat op wiens grondgebied de gevolgen van de gewraakte praktijk zich voordoen, zodat die autoriteit het onderzoek kan voortzetten en daarbij de overgedragen informatie direct als bewijs- middel kan gebruiken. Omgekeerd zou een nationale autoriteit, wanneer zij na onderzoek tot de conclusie komt dat een zaak een communautaire dimensie heeft en een optreden van de Commissie vereist, het dossier aan de Commissie moeten kunnen overdragen, zoals de Toezichthoudende Autoriteit van de Europese Vrij- handelsassociatie dit nu reeds kan doen (56). De enige beperking die moet worden gehandhaafd, is dat niet buiten de grenzen van het oorspronkelijke mandaat mag worden getreden: de informatie mag uitsluitend worden gebruikt voor het doel waarvoor ze is ver- zameld, en uitsluitend voor de toepassing van de artikelen 85 en 86 of in voorkomend geval van het nationale mededingingsrecht, onverschillig welke auto- riteit het onderzoek heeft gevoerd. 98. Als tegenhanger van deze uitbreiding ten aan- zien van het gebruik van informatie zou in de nieuwe verordening het beginsel moeten worden ingeschreven dat dezelfde feiten geen twee keer mogen worden bestraft, en dat geen verschillende maatregelen mogen worden genomen om de gerezen bezwaren uit de weg te ruimen, in de vorm van door de ondernemingen jegens een nationale autoriteit of jegens de Commissie aangegane verbintenissen. (55) HvJEG, 16 juli 1992, zaak C-67/91, Direcci(cid:243)n General de Defensa de la Competencia/Asociaci(cid:243)n Espan˜ ola de Banca Privada (AEB) e. a. , Jurispr. 1992, blz. I-4785, rechtsoverwegingen 37 e. v. (56) Protocol 23 betreffende de samenwerking tussen de toe- zichthoudende autoriteiten (artikel 58 van de Overeen- komst betreffende de Europese Economische Ruimte (PB L 1 van 3. 1. 1994, blz. 186)). 3. Versterking van de rol van de nationale rechter- lijke instanties bij de toepassing van de mededin- gingsregels 99. De nationale rechterlijke instanties staan dicht bij de Europese burger en zijn sinds het ontstaan van het Verdrag met de specifieke taak belast de subjec- tieve rechten te handhaven die voor alle justitiabelen direct uit het Gemeenschapsrecht voortvloeien (57). Het Hof van Justitie heeft erkend dat de nationale rechter- lijke instanties een onmisbare steunpilaar zijn voor een doeltreffende toepassing van het Gemeenschapsrecht, met inbegrip van het mededingingsrecht. Zij passen artikel 85 in drie soorten procedures toe: vorderingen op grond van contractuele aansprakelijkheid (geschil- len tussen de partijen), vorderingen op grond van niet- contractuele aansprakelijkheid (geschillen tussen een of meer partijen en een derde) en verzoeken om voor- lopige maatregelen. 100. Het in Verordening nr. 17 vervatte vrijstellings- monopolie heeft tot gevolg dat de nationale rechter- lijke instanties artikel 85, lid 3, niet op positieve wijze kunnen toepassen. Doordat de nationale rechterlijke instanties niet bevoegd zijn artikel 85, lid 3, toe te pas- sen, kunnen de in een rechtszaak betrokken onder- nemingen deze in de praktijk stilleggen door een aan- melding bij de Commissie te verrichten. Het is in belangrijke mate aan dit fenomeen toe te schrijven dat de communautaire mededingingsregels niet vaker door de nationale rechterlijke instanties worden toegepast. In een systeem van een wettelijke uitzondering zullen de ondernemingen zich in rechte rechtstreeks op artikel 85, lid 3, kunnen beroepen voor de rechtban- ken. Dit nieuw verweermiddel zal hen toelaten die concurrentiebeperkende overeenkomsten die aan de voorwaarden van artikel 85, lid 3, voldoen, zonder uitstel te kunnen uitvoeren, wat aldus hun rechtszeker- heid zal versterken. De klagers van hun kant, die slachtoffer van onrechtmatige mededingingsregelingen zijn, zullen sneller schadevergoeding kunnen verkrij- gen. Er zij in dit verband aan herinnerd dat, onder voorbehoud van de beschikbare rechtsmiddelen, de beslissingen van de nationale rechterlijke instanties kracht van gewijsde bezitten. Ze worden door de rech- terlijke instanties in alle lidstaten erkend op grond van de Verdragen van Brussel (58) en van Lugano (59) betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuit- voerlegging van beslissingen in burgerlijke en handels- zaken. (57) HvJEG, 5 februari 1963, zaak 26/62, Van Gend & Loos/ Nederlandse Administratie der belastingen, Jurispr. 1963, blz. 3. Zie eveneens het arrest in de zaak BRT/Sabam, reeds aangehaald in voetnoot 34. (58) Verdrag van Brussel betreffende de rechterlijke bevoegd- heid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burger- lijke en handelszaken (PB L 299 van 31. 12. 1972, blz. 32), laatstelijk gewijzigd bij het Toetredingsverdrag van 1997 (PB C 15 van 15. 1. 1997, blz. 1). (59) Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en han- delszaken, afgesloten te Lugano op 16 september 1988 (PB L 319 van 25. 11. 1988, p. 9). 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/25 B. COHERENTE EN EENVORMIGE TOEPASSING VAN DE MEDEDINGINGSREGELS 1. Gevaar voor conflicten en beginselen voor de oplossing ervan 101. De decentralisatie van de toepassing van de mededingingsregels en het opgeven van het machti- gingssysteem mogen geen obstakel vormen voor de instandhouding van homogene concurrentievoorwaar- den in de gehele Gemeenschap. Het beginsel van de voorrang van het Gemeenschapsrecht houdt in dat de toepassing van het nationale recht geen afbreuk mag doen aan een volledige en uniforme toepassing van het Gemeenschapsrecht, noch aan het feitelijk gezag van zijn uitvoeringshandelingen (60). Wanneer echter meer- dere instanties (de Commissie, de nationale autoritei- ten en de nationale rechterlijke instanties) het Gemeen- schapsrecht gaan toepassen, kunnen zich twee soorten conflicten voordoen: 1. 2. een nationale autoriteit of een nationale rechter- lijke instantie neemt (door een klacht te verwer- pen op grond dat de overeenkomst niet onder toe- passing van artikel 85, lid 1, valt of aan de voor- waarden van artikel 85, lid 3, voldoet, of door bij vonnis de uitvoering van een concurrentiebeper- kende overeenkomst te gelasten) een gunstig standpunt in ten aanzien van een mededingings- beperkende afspraak die de Commissie verbiedt; een nationale autoriteit verbiedt een overeenkomst of een nationale rechterlijke instantie geeft geen uitvoering aan een overeenkomst ten aanzien waarvan de Commissie een gunstig standpunt inneemt tegen de betrokken mededingingsbeperkende afspraak te verwerpen of door een positieve beschikking te geven). (door een klacht 102. Er zij eerst en vooral op gewezen dat, wat artikel 85, lid 1, en artikel 86 betreft, de parallelle toe- passing van de communautaire mededingingsregels reeds sinds 1962 een feit is en dat dit maar weinig pro- blemen heeft opgeleverd. De beginselen voor het oplossen van eventuele conflicten zijn de volgende: 1. het Hof van Justitie heeft in zijn arrest in de zaak Delimitis (61) verklaard dat, wanneer de Commis- sie een procedure heeft ingeleid en a fortiori wan- neer zij een beschikking heeft gegeven die defini- tief is geworden, de nationale rechter verplicht is tegenstrijdige beslissingen te vermijden door zo nodig de bij hem aanhangige procedure op te schorten om bij de Commissie inlichtingen in te winnen, of door op grond van artikel 177 van het Verdrag een verzoek om een prejudicie¨le beslissing bij het Hof in te dienen. Dit beginsel kan bij ana- logie op de nationale mededingingsautoriteiten worden toegepast, zij het dat deze niet over de mogelijkheid van een prejudicie¨le verwijzing naar het Hof in de zin van artikel 177 beschikken; (60) HvJEG, 13 februari 1969, zaak 14/68, Walt Wilhelm, Jurispr. 1969, blz. 1. (61) Reeds aangehaald in voetnoot 38. 2. wanneer een nationale autoriteit een positief besluit heeft genomen dat definitief is geworden, of wanneer een nationale rechterlijke instantie (bijvoorbeeld door de vordering af te wijzen op grond dat de mededingingsregeling aan de voor- waarden van artikel 85, lid 3, voldoet) een „posi- tief” vonnis heeft geveld dat definitief is gewor- den, kan de Commissie steeds tussenbeide komen en de overeenkomst verbieden, onder voorbehoud van het principe van het gezag van gewijsde (res judicata) van een rechterlijke eindbeslissing m. b. t. een geschil tussen de partijen; 3. wanneer een nationale autoriteit een besluit neemt of een nationale rechterlijke instantie een vonnis velt waarin een negatief standpunt ten aanzien van een mededingingsbeperkende afspraak wordt ingenomen, gaat de Commissie er normalerwijze van uit dat zij op geen andere wijze tussenbeide dient te komen dan eventueel voor het Hof van Justitie in het kader van een prejudicie¨le proce- dure ex artikel 177; 4. zolang een besluit van een nationale autoriteit of een vonnis van een nationale rechterlijke instantie niet definitief is geworden, kan de Commissie op elk moment een beschikking in tegengestelde zin geven. In dit geval rust de verplichting om confli- gerende beslissingen te vermijden op de instantie uitspraak doende in beroep. 103. De conflicten die zouden kunnen rijzen tussen de verschillende instanties die het communautaire mededingingsrecht toepassen, zouden aan de hand van deze beginselen moeten kunnen worden opgelost. Het is echter wenselijk specifieke mechanismen in het leven te roepen om dergelijke conflicten te vermijden. Het kan eveneens noodzakelijk blijken om het principe te versterken volgens hetwelk de toepassing van het nati- onaal of communautair mededingingsrecht door de nationale autoriteiten of nationale rechterlijke instan- ties coherent moet zijn met de toepassing van het com- munautair mededingingsrecht door de Commissie onder toezicht van het Hof van Justitie. 2. Mechanismen voor samenwerking informatieuitwisseling en Er bestaan in het Gemeenschapsrecht reeds 104. twee belangrijke instrumenten om ervoor te zorgen dat de regels op coherente wijze worden toegepast en dat de eenheid van het mededingingsbeleid bewaard blijft: de artikelen 169 en 177 van het Verdrag. Artikel 169 kent de Commissie de bevoegdheid toe om zich tot het Hof van Justitie te wenden wanneer de lidstaten inbreuk en artikel 177 legt de rechterlijke instanties die in laatste aanleg uitspraak doen, de verplichting op om, wanneer zij met een probleem van interpretatie van het Gemeenschapsrecht worden geconfronteerd, het Hof daarover een prejudicie¨le vraag te stellen. Deze twee procedures zijn ongetwijfeld doeltreffend, maar ze blij- het Gemeenschapsrecht maken, op C 132/26 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 ken soms nogal log te zijn wanneer het erop aankomt de samenhang van het mededingingsbeleid, waarvoor een dagelijkse samenwerking tussen de bevoegde auto- riteiten vereist is, te bewaren of te herstellen. Er moe- ten soepele en snel werkende mechanismen voor infor- matieuitwisseling en samenwerking tussen de mededin- gingsautoriteiten, de rechterlijke instanties en de Com- missie in het leven worden geroepen. de mededingingsautoriteiten betreft, 105. Wat wordt voorgesteld in de gewijzigde Verordening nr. 17 de verplichting op te nemen om de Commissie te infor- meren over de gevallen van toepassing van de artikelen 85 en 86 door de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, als tegenhanger van de verplichting die ingevolge artikel 10 van de huidige verordening voor de Commissie geldt (62). Deze informering zal moeten plaatsvinden zodra een procedure wordt inge- leid en voordat ze wordt afgesloten. De Commissie zal ook moeten worden ge(cid:239)nformeerd, wanneer een natio- nale autoriteit voornemens is de krachtens een groeps- vrijstellingsverordening geldende vrijstelling in te trek- ken. Dankzij deze informering en de contacten met de nationale autoriteiten die eruit kunnen voortvloeien, zou de samenhang van het mededingingsbeleid moeten kunnen worden gewaarborgd zonder dat gebruik behoeft te worden gemaakt van autoritaire mechanis- men voor het oplossen van conflicten bij de toepassing van het Gemeenschapsrecht. De Commissie zal even- wel de mogelijkheid behouden om een zaak aan de bevoegdheid van de nationale mededingingsautoritei- ten te onttrekken volgens een gelijkaardig mechanisme als dat van artikel 9, lid 3, van de huidige Verordening nr. 17. In het belang van de noodzakelijke coherentie tussen de procedures die op het Gemeenschapsrecht en die welke op het nationale recht zijn gebaseerd, zal aan de nationale autoriteiten ook de verplichting moe- ten worden opgelegd om de Commissie, uit eigen beweging of op verzoek van de Commissie, te informe- ren over de procedures die zij op grond van het natio- nale recht voeren en die invloed kunnen hebben op communautaire procedures. 106. Het ligt voor de hand dat, in het kader van de werking van het door de Commissie en de mededin- gingsautoriteiten van de lidstaten gevormde netwerk, het Adviescomite´ voor mededingingsregelingen en eco- nomische machtsposities een belangrijker rol zal gaan spelen. Het comite´ zal inderdaad een echt forum wor- den waar over de belangrijke zaken van gedachten wordt gewisseld, ongeacht door welke mededingings- autoriteit ze worden behandeld. Het comite´ zal verder op dezelfde wijze als nu over de voorstellen voor regel- geving en de ontwerpbeschikkingen van de Commissie worden geraadpleegd, maar er zou aan gedacht kun- nen worden de Commissie de mogelijkheid te geven, hetzij uit eigen beweging of op verzoek van een lid- zesde wijzigingswet (62) In Duitsland is in artikel 50, lid 3, van het Gesetz gegen Wettbewerbsbeschr(cid:228)nkungen (GWB), zoals gewijzigd bij op de 1 januari 1999), reeds bepaald dat de Commissie over de gevallen van toepassing van het Gemeenschapsrecht wordt ge(cid:239)nformeerd, zodat zij haar standpunt kan bepa- len. (in werking getreden staat, een geval van toepassing van het Gemeenschaps- recht door een nationale mededingingsautoriteit op de agenda van een van de vergaderingen van het comite´ te plaatsen om daarover advies uit te brengen. In het kader van de gevolgde strategie in de periode voor- afgaand aan toetreding, zal de Commissie bijzondere aandacht besteden aan de ontwikkeling van de mede- dinging in de kandidaat-lidstaten en zal zij een bijzon- dere bijstand verlenen aan hun mededingingsautoritei- ten. 107. Wat de nationale rechterlijke instanties betreft, moeten, enerzijds om te voorkomen dat de gedecentra- liseerde toepassing van de regels afbreuk doet aan de coherente interpretatie ervan, en anderzijds om de rechterlijke instanties bij de vervulling van hun taak te ondersteunen, mechanismen voor samenwerking tussen de Commissie en de rechterlijke instanties in het leven worden geroepen. Eerst en vooral is het van wezenlijk belang dat de Commissie wordt ge(cid:239)nformeerd over de procedures voor de rechterlijke instanties waarin de artikelen 85 en 86 van het Verdrag worden toegepast, zodat zij kan nagaan of er bij de interpretatie van de teksten moeilijkheden rijzen en of er geen lacunes zijn in het wetgevend kader. Het ligt dan ook in de bedoe- ling een dergelijke informeringsplicht voor de rechter in de verordening op te nemen. Overigens kent bij- voorbeeld het Duitse recht nu al een vergelijkbare ver- plichting (63). Voorts zou de Commissie, met de instemming van de rechter bij wie de zaak aanhangig is, moeten kunnen intervenie¨ren in de procedures waarvan zij dankzij de informering door de rechter- lijke instanties op de hoogte is. Met een dergelijke interventie als amicus curiae zou een nuttige bijdrage kunnen worden geleverd tot het behoud van de samen- hang bij de toepassing van de rechtsregels. Er zou dus een specifieke bepaling in die zin in de verordening zouden moeten worden bepaalde regels die nu in de eerder aangehaalde bekendmaking van de Commissie betreffende de samenwerking met de nationale rechterlijke instanties zijn opgenomen, in de gewijzigde Verordening nr. 17 kunnen worden ge(cid:239)ncorporeerd, met name wat betreft de mogelijkheid voor de rechterlijke instanties om zich in de loop van de procedure tot de Commissie te wen- den met een verzoek om inlichtingen van procedurele, juridische of economische aard. Overigens dient opge- merkt te worden dat er in sommige lidstaten samen- werkingsvormen bestaan tussen de rechterlijke instan- ties, bij wie een mededingingsvraagstuk aanhangig is gemaakt, en de mededingingsautoriteiten (cfr. bijvoor- beeld mogelijkheid tot interventie van het BKartA in Duitsland of „expertises” van de Conseil de la Concur- rence in Frankrijk). ingeschreven. Tenslotte III. Versterking van de controle achteraf (a posteriori) 108. De invoering van een systeem van een wette- lijke uitzondering moet noodzakelijkerwijze gepaard (63) Op grond van artikel 96 juncto artikel 90 GWB zijn de rechterlijke instanties verplicht het Bundeskartellamt te informeren over de procedures waarin toepassing wordt gemaakt van het Gemeenschapsrecht. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/27 gaan met een versterking van de controle achteraf (a posteriori) op de naleving van de mededingingsregels. In het kader van de voorgestelde hervorming zullen de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie moeten worden versterkt, zal het indienen van klachten moe- ten worden vergemakkelijkt en zal het sanctiestelsel moeten worden aangepast. tijdigheid voorgoed uit de weg worden geruimd. Een andere mogelijkheid zou zijn de nationale procedure- regels te harmoniseren en te vereenvoudigen, zodat snel en gelijktijdig rechterlijke beschikkingen kunnen worden verkregen in de lidstaten waar dit noodzake- lijk is. Deze tweede weg is veel delicater en in dat geval zou in een aantal lidstaten het gerechtelijk pro- cesrecht ingrijpend moeten worden gewijzigd. A. VERSTERKING VAN DE ONDERZOEKS- MOGELIJKHEDEN 109. Om doeltreffend te kunnen optreden tegen ver- borgen concurrentiebeperkingen, moet de Commissie niet alleen haar middelen kunnen gebruiken om klach- ten te onderzoeken en ambtshalve procedures in te lei- den, maar moet zij ook ruimere onderzoeksbevoegdhe- den krijgen. 110. Wanneer de Commissie nu verificaties wil ver- richten op grond van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17, moeten de nationale mededingingsautoriteiten, die haar bijstand verlenen, in de meeste lidstaten (64) de toelating van de rechter verkrijgen om tot de verifi- catie te kunnen overgaan wanneer de onderneming zich daartegen verzet (65). In zaken waarbij meerdere ondernemingen betrokken zijn, moeten doorgaans in een aantal lidstaten tegelijk verificaties worden verricht en moet de toelating daartoe dus worden gevraagd aan verschillende rechters, die slechts bevoegd zijn om de beschikking op haar echtheid te toetsen en om na te gaan of de verificatie niet willekeurig is of niet te ver gaat in verhouding tot het voorwerp van de verifica- tie (66). 111. Er zijn verschillende manieren denkbaar om voor een gelijktijdige en coherente uitvoering van de verificaties te zorgen en tevens de betrokken onder- nemingen een betere bescherming te waarborgen. Zo zou de judicie¨le controle kunnen worden gecentra- liseerd door deze aan een rechterlijke instantie van de Gemeenschap toe te vertrouwen. Deze oplossing ver- zekert de rechtsbescherming van de betrokken onder- nemingen, en zou bovendien het voordeel bieden dat de verificatieprocedures veel eenvoudiger worden en dat problemen van incoherentie en gebrek aan gelijk- (64) Belgie¨, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Luxemburg, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. (65) Dit vloeit voort uit de Hoechst-jurisprudentie (HvJEG, 21 september 1989, gevoegde zaken 46/87 en 227/88, Hoechst AG/Commissie van de Europese Gemeenschap- pen, Jurispr. 1989, blz. 2859), volgens welke het natio- nale recht bepaalt door middel van welke procedures de eerbiediging van de rechten van de ondernemingen moet worden gewaarborgd. (66) HvJEG, 21 september 1989, gevoegde zaken 46/87 en 227/88, Hoechst AG/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1989, blz. 2859, rechtsover- weging 35. 112. Soms werd betwist dat de gemachtigde amb- tenaren van de Commissie het recht hebben om tijdens een verificatie de vertegenwoordigers of medewerkers van de onderneming mondeling vragen te stellen die niet rechtstreeks verband houden met de documenten die zich in de lokalen van de onderneming bevinden, en het stelsel van administratieve sancties die van toe- passing zijn op het verstrekken van onjuiste informatie vertoont in dit opzicht een lacune. 113. Bijgevolg wordt overwogen artikel 14 van Ver- ordening nr. 17 te wijzigen en daarin uitdrukkelijk te bepalen dat de gemachtigde ambtenaren van de Com- missie bevoegd zijn om tijdens een verificatie de ver- tegenwoordigers en medewerkers van de onderneming mondeling alle vragen te stellen die gerechtvaardigd worden door het doel en verband houden met het voorwerp van de verificatie, en om een volledig en exact antwoord op die vragen te verlangen. Voorts zou kunnen worden bepaald dat de gemachtigde ambtena- ren bevoegd zijn om van de tijdens de verificatie gege- ven antwoorden proces-verbaal op te maken. De pro- cessen-verbaal zouden in het dossier worden opge- nomen en zouden tijdens het verdere verloop van de procedure kunnen worden gebruikt. Het logisch gevolg van een dergelijke nieuwe bepaling is dat de tijdens verificaties gegeven antwoorden komen te vallen onder het stelsel van sancties die van toepassing zijn op het verstrekken van onjuiste informatie. 114. Om de doeltreffendheid van de middelen, waarover zij beschikt voor het voeren van haar onder- zoek, te vergroten, zou de Commissie bovendien de bevoegdheid moeten krijgen om elke persoon die haar informatie kan verstrekken die nuttig is voor haar onderzoek, ten kantore van de Commissie op te roe- pen, zodat van zijn verklaringen proces-verbaal kan worden opgemaakt (67). Van die mogelijkheid zou gebruik kunnen worden gemaakt ten aanzien van de ondernemingen waartegen de procedure gericht is: het zou dan in zekere zin gaan om een aanvulling op artikel 14, waardoor het met name mogelijk wordt personen te ondervragen die tijdens een verificatie niet in de onderneming aanwezig waren. Er zou ook gebruik van kunnen worden gemaakt jegens klagers of derden. (67) De meeste nationale mededingingswetten kennen de auto- riteiten de bevoegdheid toe om personen die informatie kunnen verstrekken die nuttig kan zijn voor het onder- zoek, op te roepen. Dit is met name het geval in Belgie¨, Frankrijk en Duitsland. C 132/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 115. In een systeem van een wettelijke uitzondering zal de opsporing van inbreuken vooral een kwestie van marktbewaking zijn. Van het instrument van het alge- meen onderzoek van bedrijfstakken is sinds 1962 slechts zeer zelden gebruik gemaakt, maar het zal in de nieuwe context aan belang winnen. De bestaande regeling moet bijgevolg worden gehandhaafd. 116. De ervaring toont aan dat er in verband met de verzoeken om inlichtingen die de Commissie over- eenkomstig artikel 11 tot de ondernemingen richt, in de praktijk geen grote problemen rijzen. Het Hof van Justitie heeft herhaaldelijk bevestigd dat de onder- nemingen verplicht zijn te antwoorden, en het maakt in dit verband slechts een uitzondering voor vragen waarop het antwoord een directe zelfincriminatie zou inhouden (68). De sanctieprocedures voor het geval dat het antwoord onjuist of onvolledig is, zijn doeltref- fend. Het enige punt waarop in deze context moet worden ingegaan is artikel 11, lid 4, dat bepaalt dat tot het verstrekken van de gevraagde inlichtingen ver- plicht zijn: de eigenaren van een onderneming of dege- nen die hen vertegenwoordigen en, in het geval van rechtspersonen en van vennootschappen en verenigin- gen zonder rechtspersoonlijkheid, degenen die volgens de wet of de statuten belast zijn met de vertegenwoor- diging. Zoals ze nu geformuleerd is, staat deze bepa- ling niet toe dat naar behoren gemachtigde advocaten namens hun clie¨nten antwoorden, hoewel zeer vaak diezelfde advocaten met de materie¨le redactie van de antwoorden op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie belast zijn. Bijgevolg wordt overwogen artikel 11 zodanig te herformuleren dat naar behoren gemachtigde advocaten namens hun clie¨nten kunnen antwoorden, indien deze dit wensen. B. GROTER BELANG VAN KLACHTEN IN HET NIEUWE SYSTEEM 117. Bijna 30 % van de nieuwe zaken die bij de Commissie aanhangig worden gemaakt beginnen met een formele klacht, en in de meeste gevallen waarin de Commissie ambtshalve een procedure inleidt, gaat zij daartoe over nadat zij op informele wijze van bepaalde feiten op de hoogte is gebracht. De informatie die de Commissie aldus ontvangt, is zeer waardevol voor het opsporen van inbreuken op de mededingingsregels. Het moet bijgevolg voor elke natuurlijke persoon of rechtspersoon die kennis krijgt van een concurrentie- praktijk die op het eerste gezicht onder toepassing van artikel 85 of artikel 86 van het Verdrag kan vallen, en die van een rechtmatig belang doet blijken, mogelijk blijven om bij de Commissie klacht in te dienen. 118. Wanneer de Commissie haar activiteit op de strijd tegen de ergste concurrentiebeperkingen gaat toespitsen, zullen klachten nog belangrijker worden dan ze nu al zijn. Daarom moet in het nieuwe systeem het indienen van klachten worden vergemakkelijkt. Een reeks maatregelen zou ertoe kunnen bijdragen de slachtoffers van inbreuken ertoe aan te zetten zich tot de Commissie te wenden. Zo zou de Commissie een verklarende bekendmaking over klachten kunnen publiceren, er zouden termijnen voor de behandeling van klachten kunnen worden ingevoerd, de procedure voor de verwerping van klachten zou kunnen worden vereenvoudigd en er zouden bepalingen inzake voor- lopige maatregelen kunnen worden aangenomen. 119. De Commissie zou potentie¨le klagers beter moeten inlichten over de wijze waarop zij te werk gaat. In de jurisprudentie is aanvaard dat de Commis- sie met betrekking tot de bestrijding van inbreuken prioriteiten kan stellen op grond van het begrip „vol- doende communautair belang” (69). Het lijkt nu nood- zakelijk dit begrip in een bekendmaking te verduidelij- ken, zodat de klagers gemakkelijker kunnen uitmaken of zij zich het best tot een nationale dan wel tot een communautaire instantie wenden. Deze bekendmaking zou een leidraad voor de klagers kunnen zijn bij hun keuze tot welke instantie zich te richten. Aldus zal een onderneming, betrokken in een duidelijk contractueel geschil dat kan opgelost worden zonder bijzonder onderzoek, er belang bij hebben zich te richten tot een nationale rechter. Het slachtoffer van een geheime mededingingsbeperkende afspraak waarvan de bewij- zen verzameld kunnen worden in e´e´n enkele lidstaat, zal zich moeten richten tot de mededingingsautoriteit van die lidstaat. In die gevallen waarin onderzoeks- maatregelen in verschillende lidstaten zich opdringen, zullen de klagers zich natuurlijk tot de Commissie moeten wenden. In een dergelijke bekendmaking over klachten zou voorts duidelijk moeten worden uiteen- gezet wat de klagers van een optreden van de Commis- sie mogen verwachten, namelijk een bevel om de inbreuk te bee¨indigen, dat erga omnes geldt, maar zon- der toekenning van schadevergoeding. De bekendma- king zou tevens een hulp moeten zijn bij het opstellen van klachten, met name door aan te geven welke infor- matie de Commissie over het algemeen nodig heeft om een inbreuk te kunnen vaststellen. Tenslotte zou er in de bekendmaking op moeten worden gewezen dat de Commissie zich bij het opleggen van geldboeten streng opstelt jegens ondernemingen die zich schuldig hebben gemaakt aan vergeldingsmaatregelen tegen de klagers. 120. Op het ogenblik is de Commissie slechts ver- plicht de bij haar ingediende klachten binnen een rede- lijke termijn te behandelen. Het is voor de klagers die menen het slachtoffer van een inbreuk op de com- munautaire mededingingsregels te zijn, echter belang- (68) HvJEG, 18 oktober 1989, zaak 374/87, Orkem/Commis- sie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1989, blz. 3283. (69) GEA, 18 september 1992, zaak T-24/90, Automec/Com- missie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1992, blz. II-2223. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/29 rijk snel te weten of de Commissie naar aanleiding van hun klacht een onderzoek gaat instellen, d. w. z. of zij tot verificaties zal overgaan of verzoeken om inlichtin- gen tot de betrokkenen zal richten teneinde het bestaan van de gewraakte praktijken vast te stellen, dan wel of zij voornemens is de klacht te verwerpen op grond dat de klager geen rechtmatig belang kan doen gelden, dat de klacht ongegrond is of dat ze niet van communautair belang is. In dit laatste geval is het tot de uiterst belangrijk dat de klager zich snel bevoegde nationale mededingingsautoriteit of rechter- lijke instantie kan wenden, die gevolg zal kunnen geven aan zijn verzoek. Het ligt in de bedoeling te bepalen dat de Commissie verplicht zou zijn de klager binnen een termijn van vier maanden mee te delen welk gevolg zij voornemens is aan zijn klacht te geven. Indien de Commissie niet voornemens is naar aanlei- ding van de klacht een onderzoek in te stellen, zou zij de klager er bij een met redenen omklede brief van in kennis stellen dat de zaak wordt afgesloten. Tegen die brief zou bij het Gerecht van eerste aanleg beroep kun- nen worden ingesteld. Indien de Commissie onder- zoeksmaatregelen noodzakelijk acht, zou zij de klager daar eveneens binnen vier maanden van op de hoogte brengen, zonder dat dit in enigerlei zin bepalend is voor het verdere verloop van de procedure. Indien de Commissie na een grondiger onderzoek, dat binnen een redelijke termijn (70) dient te gebeuren, tot de con- clusie komt dat aan de klacht geen verder gevolg kan worden gegeven, zou zij de klager daar eveneens bij een met redenen omklede brief van in kennis stellen, en tegen deze brief zou eveneens beroep kunnen wor- den ingesteld bij het Gerecht van eerste aanleg. 121. De huidige procedure is omslachtig: de Com- missie moet de klager bij brief in kennis stellen van haar voorlopig standpunt (artikel 6 van Verordening (EG) nr. 2842/98 (71)), vervolgens doet de klager de Commissie zijn opmerkingen daarover toekomen en tenslotte geeft de Commissie een formele beschikking. Deze procedure is zeer log en slorpt een groot deel van de middelen van de Commissie op. Er zij in dit ver- band op gewezen dat de beschikkingen waarbij klach- ten werden verworpen, de laatste jaren meer dan de helft van alle formele beschikkingen van de Commissie uitmaakten. Wanneer een termijn van vier maanden wordt ingevoerd, moet dit dus gepaard gaan met een vereenvoudiging van de procedure voor het verwerpen van klachten en inzonderheid met een versoepeling van de regeling inzake hoor en wederhoor. (70) GEA, 22 oktober 1997, zaken T-213/95 en T-18/96, SCK en FNK/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1997, blz. II-1739 ; HvJEG, 17 december 1998, zaak C-185/95, Baustahlgewebe GmbH/Commissie van de Europese Gemeenschappen (nog niet gepubliceerd). (71) Verordening (EG) nr. 2842/98 van de Commissie van 22 december 1998 betreffende het horen van belanghebben- den en derden in bepaalde procedures op grond van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag (PB L 354 van 30. 12. 1998, blz. 18). 122. Het gebeurt zeer vaak dat de klagers hun klacht vergezeld doen gaan van een verzoek om voor- lopige maatregelen, opdat onverwijld een einde zou worden gemaakt aan de inbreuk waarvan zij menen het slachtoffer te zijn. Ofschoon Verordening nr. 17 haar niet uitdrukkelijk die bevoegdheid toekent, is in de jurisprudentie erkend dat de Commissie voorlopige maatregelen kan nemen nadat zij het bestaan van een inbreuk voorshands („prima facie”) heeft vastgesteld, voorzover het een dringend geval betreft en er gevaar bestaat voor ernstige en onherstelbare schade (72). Het lijkt thans noodzakelijk in Verordening nr. 17 niet alleen te bepalen onder welke voorwaarden voorlopige maatregelen kunnen worden genomen, maar ook vol- gens welke procedure dit moet geschieden en hoe lang de maatregelen van kracht kunnen zijn. De huidige praktijk is doeltreffend gebleken. C. SANCTIES Artikel 15, van geldboeten die uit hoofde 123. lid 2, van Verordening nr. 17 bepaalt dat de Commissie geldboeten kan opleggen van ten hoogste 10 % van de omzet in het voor- afgaande boekjaar van elk van de ondernemingen die aan een inbreuk op artikel 85, lid 1, of artikel 86 heb- ben deelgenomen. Het beleid van de Commissie inzake geldboeten werd gaandeweg verduidelijkt door haar beschikkingspraktijk, door de richtsnoeren voor de berekening van artikel 15, lid 2, van Verordening nr. 17, respectieve- lijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd (73), en tenslotte door de mededeling betref- fende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen (74). Het wordt niet overwogen dit maximumbedrag, dat pas- send is gebleken, te wijzigen. De invoering van een sys- teem van een wettelijke uitzondering impliceert echter wel dat de aan de aanmelding verbonden immuniteit voor geldboeten wordt opgeheven, aangezien de aan- melding zelf wegvalt. Dit versterkt het nuttig effect van het verbod en dus ook de preventieve werking van de verbodsregel. 124. De geldboeten die in de loop van de procedure kunnen worden opgelegd, dienen te worden aangepast. Op het ogenblik is in Verordening nr. 17 een geldboete van 100 tot 1 000 EUR gesteld op het feit dat een onderneming onjuiste informatie verstrekt of tijdens een verificatie geen volledige inzage verleent van de verlangde documenten. Deze bedragen zijn sinds 1962 (72) HvJEG, beschikking van 17 januari 1980, zaak 792/79R, Camera Care Ltd. /Commissie van de Europese Gemeen- schappen, Jurispr. 1980, blz. 119. (73) PB C 9 van 14. 1. 1998, blz. 3. (74) PB C 207 van 18. 7. 1996, blz. 4. C 132/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 nooit herzien en lijken thans te laag om werkelijk een ontradend effect te hebben. Hier zou het voorbeeld van de concentratieverordening (EEG) nr. 4064/89 (75) kunnen worden gevolgd, waarvan de overeenkomstige bepalingen voor dezelfde feiten in geldboeten van 1 000 tot 50 000 EUR voorzien. middel van een bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen van de inleiding van de procedure en met name van de toezending van de mededeling van punten van bezwaar op de hoogte worden gebracht. De vereniging zou dan zo nodig nadere informatie verstrekken aan de leden die daarom verzoeken. 125. Hetzelfde geldt voor de bedragen van de dwangsom die kan worden opgelegd aan een onder- neming die de bij beschikking verlangde informatie niet verstrekt of weigert zich aan een op grond van lid 3, gelaste verificatie te onderwerpen. artikel 14, Volgens de overeenkomstige bepalingen van de concen- tratieverordening kan de dwangsom in deze gevallen tot 25 000 EUR bedragen. Dit bedrag zou in de nieuwe verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 kunnen worden overgenomen. 126. De concentratieverordening (EEG) nr. 4064/89 voorziet in een tweede categorie van dwangsommen voor het geval dat ondernemingen een bij beschikking opgelegde verplichting niet nakomen (artikel 15, lid 2). Het maximumbedrag van deze dwangsommen is 100 000 EUR. Er bestaat een zekere overeenkomst tus- sen de verplichtingen die opgelegd kunnen worden aan de betrokken ondernemingen bij de goedkeuring van een concentratie en de aanvaarding van verbintenissen bij beschikking, waarvan de invoering wordt overwo- gen. Er zou dan ook naar het model van de concentra- tieverordening (EEG) nr. 4064/89 een tweede categorie van dwangsommen in het leven kunnen worden geroe- pen. 127. Wanneer aan verenigingen van ondernemingen geldboeten worden opgelegd, is de in aanmerking te nemen omzet die van de ondernemingen die lid van de vereniging zijn. Artikel 15 van Verordening nr. 17 voorziet echter niet in een solidaire aansprakelijkheid („in solidum”) van de leden van de vereniging, hetgeen een beletsel kan vormen voor de inning van de geld- boete (76). 128. Bijgevolg wordt overwogen in de nieuwe ver- ordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het verdrag te bepalen dat, wanneer een inbreuk aan een vereniging van ondernemingen kan worden toegerekend, de ondernemingen die op het tijdstip van de inbreuk lid van die vereniging waren, solidair aan- sprakelijk zijn voor de betaling van de geldboete. Ter bescherming van het recht op verweer van de leden van de vereniging zou in geval van een herziening in die zin ook moeten worden bepaald dat de leden door (75) Verordening (EEG) nr. 4064/89, reeds aangehaald. (76) Dit probleem was onder meer aan de orde in de gevoegde zaken T-213/95 en T-18/96, SCK en FNK/Commissie, Jurispr. 1997, blz. II-1739. IV. Overgang naar het systeem van een wettelijke uit- zondering („exception le´gale”) 129. Op de dag waarop de nieuwe verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag in werking treedt, zal een aantal aanmeldin- gen, ingediend door ondernemingen ter verkrijging van een ontheffing op grond van artikel 85, lid 3, bij de Commissie in behandeling zijn. In het nieuwe systeem echter zal artikel 85 in zijn geheel rechtstreeks toepas- selijk zijn: het zal dus niet langer van een beschikking van de Commissie afhangen of een mededingingsbeper- kende afspraak geldig is. Bijgevolg zullen alle aanmel- dingen die op dat ogenblik in behandeling zijn, verval- len. In de periode tussen de publicatie van dit Witboek en de inwerkingtreding van de nieuwe verordening zal de Commissie met betrekking tot het verlenen van ont- heffingen tegen hetzelfde tempo en op dezelfde wijze te werk blijven gaan als nu. V. Sectorie¨le regels van bepalingen bepaald. De 130. Wat de landbouwsector betreft, zijn volgens artikel 42 van het Verdrag de bepalingen van het hoofdstuk over regels betreffende de mededinging slechts in zoverre op de voortbrenging van en de han- del in landbouwproducten van toepassing, als door de de Raad wordt artikelen 85 tot en met 90 van het Verdrag zijn bij Ver- ordening nr. 26 van 4 april 1962 (77) van toepassing verklaard op de landbouwsector. Volgens artikel 1 van deze verordening gelden de genoemde artikelen van het Verdrag, evenals de voor hun toepassing uitgevaar- digde bepalingen, met inbegrip van Verordening nr. 17, voor de voortbrenging van en de handel in landbouw- producten. Uit de verwijzing in dit artikel 1 naar de bepalingen inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 volgt dat de in Verordening nr. 17 aangebrachte wijzigingen automatisch op de landbouwsector van toepassing zullen zijn. De specifieke uitzonderingen voorzien in artikel 2 van Verordening nr. 26 zullen onveranderd blijven en de Commissie zal de exclusieve bevoegdheid behouden om ze toe te passen. (77) PB 30 van 20. 4. 1962, blz. 993/62. 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/31 131. In de vervoersector zijn de toepasselijke mede- dingingsregels identiek met die welke in andere secto- ren gelden (78), en worden concurrentiebeperkingen en markten op identieke wijze gedefinieerd. Er bestaat dus geen enkele reden om de „vervoerverordenin- gen” (79) niet op dezelfde wijze te herzien als Verorde- ning nr. 17, en de voorgenomen herziening van Ver- ordening nr. 17 zou ook moeten gelden voor de ver- voerverordeningen. 132. De vervoerverordeningen (EEG) nr. 1017/68 (vervoer per spoor, over de weg en over de binnen- wateren), (EEG) nr. 4056/86 (zeevervoer) en (EEG) nr. 3975/87 (luchtvervoer) bevatten echter ook aanvul- lende bepalingen die niet in Verordening nr. 17 voor- komen. Het betreft enerzijds groepsvrijstellingen (80) en anderzijds bijzondere procedureregels (81). De belangrijkste verschillen qua procedure kunnen als volgt worden samengevat: 1. de Commissie kan een ontheffing verlenen zonder een aanmelding te hebben ontvangen (bijvoor- beeld naar aanleiding van een klacht of op eigen initiatief); 2. Verordening (EEG) nr. 1017/68 bevat een bepaling inzake crisiskartels; 3. 4. in de verordeningen betreffende het vervoer over land en het zeevervoer is geen bepaling inzake negatieve verklaringen opgenomen; elk van de vervoerverordeningen voorziet in een oppositieprocedure. Deze houdt in dat een samen- vatting van het verzoek om ontheffing in het (78) HvJEG, 4 april 1974, zaak 167/73, Commissie van de Jurispr. Europese Gemeenschappen/Franse Republiek, 1974, blz. 359, rechtsoverweging 32; HvJEG, 30 april 1986, gevoegde zaken 209 tot 213/84, Ministe`re public tegen Lucas Asjes e. a. , Jurispr. 1986, blz. 1425, rechts- overwegingen 42-45; HvJEG, 11 april 1989, zaak 66/86, Ahmed Saeed Flugreisen en Silver Line Reiseb(cid:252)ro GmbH/ Zentrale zur Bek(cid:228)mpfung unlauteren Wettbewerbs e. v. , Jurispr. 1989, blz. 803, rechtsoverwegingen 32 en 33. (79) Verordening (EEG) nr. 1017/68 van de Raad van 19 juli 1968 houdende de toepassing van mededingingsregels op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 175 van 23. 7. 1968, blz. 1); Ver- ordening (EEG) nr. 4056/86 van de Raad van 22 decem- ber 1986 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag op het zeevervoer (PB L 378 van 31. 12. 1986, blz. 4); Verordening (EEG) nr. 3975/87 van de Raad van 14 december 1987 tot vast- stelling van de wijze van toepassing van de mededingings- regels op ondernemingen in de sector luchtvervoer (PB L 374 van 31. 12. 1987, blz. 1). (80) Meer bepaald de artikelen 4, 6, 9 en 14 van Verordening (EEG) nr. 1017/68 en de artikelen 1, 3, 4, 5, 6 en 8 van Verordening (EEG) nr. 4056/86. (81) Meer bepaald de artikelen 17 en 18 van Verordening (EEG) nr. 1017/68 en artikel 9 van Verordening (EEG) nr. 4056/86. Publicatieblad wordt bekendgemaakt, waarbij der- den in de gelegenheid worden gesteld hun opmer- kingen bij de Commissie in te dienen; de aange- melde overeenkomst geldt als wettig vrijgesteld voor een bepaalde periode, indien de Commissie zich niet binnen 90 dagen na de bekendmaking daartegen verzet; 5. Verordening (EEG) nr. 3975/87 voorziet in een bijzondere regeling voor het nemen van voor- lopige maatregelen in bepaalde gevallen; dubbele (EEG) nr. 4056/86 (zeevervoer) 6. Verordening een rechtsgrondslag berust op — artikel 84, lid 2, en artikel 87 van het EG-Verdrag — en bevat een bijzondere bepaling inzake rechtsconflicten met derde landen. De rechtsgrondslag van Verordening nr. 1017/68 (spoor, weg, binnenwateren) wordt gevormd door de artikelen 75 en 87; 7. in Verordening (EEG) nr. 1017/68 is bepaald dat de Commissie niet eerder een beschikking kan geven dan 20 dagen na de vergadering van het adviescomite´, dit om de lidstaten in de gelegen- heid te stellen de Raad te verzoeken bijeen te komen teneinde te onderzoeken of in verband met de betrokken zaak beginselvraagstukken rijzen. In dit geval moet de Commissie in haar beschikking rekening houden met de beleidslijnen die in de Raad naar voren zijn gekomen; 8. op het gebied van het zeevervoer blijft de wilde vaart en op het gebied van het luchtvervoer blijft het internationale vervoer tussen de Gemeenschap en derde landen aan de overgangsregeling van artikel 89 onderworpen. 133. Het lijdt geen twijfel dat de procedurele ver- schillen tussen de vervoerverordeningen en Verorde- ning nr. 17 hun verklaring vinden in de politieke over- wegingen die ten tijde van de vaststelling van die ver- ordeningen op de voorgrond stonden. Verordening (EEG) nr. 1017/68 met name was de eerste verorde- ning over de toepassing van de mededingingsregels op het gebied van het vervoer, en ze werd vastgesteld voordat het Hof van Justitie uitdrukkelijk had ver- klaard dat de mededingingsregels op de vervoersector van toepassing waren. Sinds de vaststelling van de ver- schillende vervoerverordeningen is voortgang gemaakt met de liberalisatie van het luchtvervoer en het spoor- vervoer; het zeevervoer is reeds lang vrijgemaakt. De noodzaak om in het beleid met bepaalde bijzondere kenmerken van deze vormen van vervoer rekening te houden, is grotendeels weggevallen. 134. Wanneer de procedureregels van de gewijzigde Verordening nr. 17 op de vervoersector worden toege- past, zullen de eerste vijf hierboven aangestipte ver- C 132/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 12. 5. 1999 schillen vanzelf verdwijnen. Wat de overige verschillen betreft, worden de volgende maatregelen overwogen: de uitoefening van aan de Commissie verleende uitvoeringsbevoegdheden; 1. 2. op de dubbele rechtsgrondslag van Verordening (EEG) (EEG) nr. 4056/86 is nooit een beroep gedaan, zodat deze geen reden van bestaan meer heeft; en Verordening 1017/68 nr. van de mogelijkheid voor de Raad om na de ver- in individuele gadering van het adviescomite´ zaken tussenbeide te komen, is nooit gebruik gemaakt. Deze mogelijkheid zou dan ook moeten worden Besluit 87/373/EEG van de Raad van 13 juli 1987 tot vaststelling van de voorwaarden die gelden voor overeenkomstig opgeheven 3. in de verordening die in de plaats van Verordening nr. 17 komt, zou duidelijk moeten worden bepaald dat ze niet van toepassing is op de wilde vaart en op het internationale luchtvervoer tussen de Gemeenschap en derde landen. 135. De mededingingsbeperkende afspraken die op het ogenblik aan het stelsel van artikel 65 van het EGKS-Verdrag onderworpen zijn, zullen vanaf juli 2002, wanneer de geldigheidsduur van het EGKS-Ver- drag verstrijkt, eveneens binnen de werkingssfeer van de toekomstige verordening inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag vallen. CONCLUSIE 136. Het mededingingsbeleid speelt een hoofdrol in het streven naar de in de constitutieve teksten voor- opgestelde economische integratie, en het is zeker geen toeval dat de „regels betreffende de mededinging” wer- den opgenomen in het deel van het Verdrag dat de titel „Het beleid van de Gemeenschap” draagt. Uit het belang dat werd toegekend aan het afgeleide recht in verhouding tot de oprichtingsverdragen, blijkt duide- lijk dat de auteurs van het Verdrag zich ervan bewust waren dat de regels inzake de uitvoering van het mede- dingingsbeleid zouden dienen te worden aangepast aan de grote ontwikkelingen van het economische leven, de zakenwereld en de geografische dimensie van Europa. Nadat Verordening nr. 17 meer dan 35 jaar lang is toegepast, is een groot aantal bepalingen inzake de toepassing van de mededingingsregels vandaag klaarblijkelijk niet langer aangepast aan de objectieve evolutie van de zakenwereld, noch aan de vereisten van een uitgebreide Gemeenschap, waartoe nog andere landen zullen toetreden en waarvan de nationale mark- ten reeds verregaand ge(cid:239)ntegreerd zijn. 137. De overwegingen die in 1962 tot de invoering van een gecentraliseerd machtigingssysteem hebben geleid, leggen vandaag niet meer hetzelfde gewicht in de schaal: de communautaire en nationale mededin- gingsautoriteiten zijn nu vertrouwd met de toepassing van een mededingingsrecht dat door de beschikkings- praktijk van de Commissie, de jurisprudentie en de regelgeving is verfijnd en verduidelijkt. Ook de nade- rende voltooiing van de Economische en Monetaire Unie en de komende uitbreiding maken de herziening noodzakelijk van een stelsel dat voor een Gemeen- schap met zes lidstaten was geconcipieerd. Unie aan de vooravond van de eenentwintigste eeuw. Dit stelsel zou op drie pijlers rusten: afschaffing van het aanmeldings- en machtigingssysteem en vervanging ervan door een systeem van een wettelijke uitzon- dering („exception le´gale”), uitbreiding van de gede- centraliseerde toepassing van de mededingingsregels en versterking van de controle achteraf. De Commissie is ervan overtuigd dat slechts een grondige herziening van het huidige stelsel volgens de basisbeginselen van haar in het Witboek beschreven voorstel voor een doeltreffende handhaving van de mededingingsregels in de gehele Gemeenschap kan zorgen, waarbij tevens de administratieve beslommeringen voor de onder- nemingen tot een minimum worden beperkt en hun een voldoende mate van rechtszekerheid wordt gewaarborgd. 139. De verwezenlijking van deze herziening zal ingrijpende wijzigingen vereisen, niet alleen van Ver- ordening nr. 17 maar ook van de „vervoerverordenin- gen” en van de instrumenten ter uitvoering van deze verordeningen. Ze zal ook gepaard moeten gaan met een versterking van het wettelijk kader, wat voor ver- ticale afspraken, met de wijziging van de daarop toe- passelijke regels, reeds aan de gang is en voor horizon- tale samenwerkingsovereenkomsten wordt bestudeerd. 140. Dit Witboek moet het uitgangspunt vormen voor een brede discussie tussen de Commissie, de lid- staten en alle andere belanghebbenden. De Commissie zou graag opmerkingen ontvangen over alle aspecten van de in dit document voorgestelde herziening en de besproken opties. 138. In dit Witboek worden de overwegingen van de Commissie dienaangaande uiteengezet en wordt het stelsel beschreven dat zij het best geschikt acht voor de 141. Alle opmerkingen over dit Witboek moeten voor 30 september 1999 aan de Commissie worden toegezonden: 12. 5. 1999 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 132/33 — per post op het volgende adres: — per elektronische post: Directoraat-generaal Concurrentie Europese Commissie Witboek modernisering C 150 Wetstraat 200 B-1049 Brussel modernisation@dg4. cec. be. 142. Dit Witboek is ook in alle talen van de Gemeenschap beschikbaar op het World Wide Web op het volgende adres: http://europa. eu. int/comm/dg04/entente/other. htm #dgiv_pdf_wb_modernisation