title: Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement - Een strategie van de Europese Gemeenschap voor ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS- landen

eurovoc_concepts:
ACP countries
EDF
development aid
foreign investment
private sector

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 20. 11. 1998 COM( 1998) 667 def. MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT Een strategie van de Europese Gemeenschap voor ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen 1. 2. 3. 4. 5. 6. Inhoud INLEIDING: OOGMERK EN TIMING VAN DIT STUK 3 DE UITDAGING EN DE RESPONS VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP 6 TOT DUSVERRE. 6 2. 1 De EU-bijdrage 8 2. 2 Behoefte aan een gerichte strategie DE BEDRIJFSOMGEVING IN DE ACS-LANDEN 3. 1 De uitkomsten van onderzoek en evaluaties 3. 2 De openbare institutionele omgeving 3. 3 Organisaties van de vertegenwoordiging van de particuliere sector 3. 4 3. 5 Productiefactoren: kapitaal, arbeidskrachten en kennis Economische hervormingen DE STRATEGIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP: PRIORITEITEN EN UITVOERINGSMODALITEITEN 4. 1 4. 2 Hoofdelementen van een geïntegreerde strategie Basisbeginselen en -doelstellingen UITVOERINGSSTRATEGIE IN NATIONAAL EN REGIONAAL VERBAND: COMPLEMENTARITEIT EN COÖRDINATIE 5. 1 Voor elk land een op diagnose gebaseerde strategie 5. 2 5. 3 5. 4 5. 5 Prioriteiten voor landen Prioriteitsacties Efficiëntie, doelmatigheid en duurzaamheid Coördinatie en overleg UITVOERING: INSTRUMENTEN EN INSTELLINGEN 6. 1 De Commissie 6. 2 6. 3 Europese Investeringsbank Centrum voor de ontwikkeling van industrie/bedrijfsleven 9 9 9 10 10 11 11 11 13 15 15 17 18 20 21 22 23 25 26 26 7. CONCLUSIE Bijlagen EEN STRATEGIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP VOOR ONTWIKKELING VAN DE PARTICULIERE SECTOR IN DE ACS-LANDEN 1. INLEIDING: OOGMERK EN TIMING VAN DIT STUK De Europese Gemeenschap beschouwt de particuliere sector als een vooraanstaande acteur in de ontwikkeling en dus als een belangrijke partner in haar ontwikkelingssamenwerking. Dit stuk zoekt naar de beste manier om het partnerschap met de particuliere sector op te bouwen. Het beveelt aan de diverse elementen van de huidige EG-steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector, die thans uiteenlopende redeneringen volgen, te bundelen in één conceptueel kader waarbinnen prioriteiten zullen worden gesteld. Het stuk biedt een samenhangend kader voor de besteding van de verhoogde middelen die in het 8s,e EOF - op de nationale en regionale indicatieve programma's en via EIB-leningen - en in de volgende EU- ACS-samenwerkingsovereenkomst voor de ontwikkeling van de particuliere sector zullen worden uitgetrokken. De voorgestelde strategie beoogt een krachtige bijdrage te leveren aan uitschakeling van de armoede en de voorspoedige integratie van de ACS-landen in een wereldeconomie waar de globalisering in hoog tempo vordert. De sleutelelementen van de strategie zijn: a) samenwerking met AC S-regeringen om de omgeving voor investeringen en particuliere activiteiten op grote of kleine schaal te verbeteren, b) samenwerking met de organisaties van de particuliere sector om deze beter in staat te stellen hun leden van dienst te zijn en een dialoog met de regering op gang te brengen, c) acties om de productiviteit en het internationale concurrentievermogen van de particuliere sector te verbreden en verhogen via de verstrekking van financiële, technische en professionele bijstand, d) additionele stromen van particulier kapitaal voor bedrijven op gang brengen en e) de particuliere sector in de EU inzetten als één van de actoren in de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS. De Commissie zal niet rechtstreeks steun verlenen aan ACS-bedrijven, maar hun wel de helpende hand bieden via gekwalificeerde, bekwame dienstverleners. Dit stuk is de uitkomst van een periode van intensieve interne discussie binnen de Commissie', en van overleg met deskundigen van de lidstaten en van de particuliere sector. Tevens weerspiegelt het de reacties - van overheidsinstanties en niet-gouvernementele organisaties, uit de lidstaten en uit de ACS-landen - op het Groenboek2 over de betrekkingen EU-ACS, blijkens welke deze groot belang hechten aan steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector in de samenwerking die de Vierde Lomé-Overeenkomst zal vervangen. In Het proces begon met de bespreking van het ontwerp-strategiedocument "Een kader voor de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen" (maart 1996) door deskundigen uit de lidstaten. In sub-Sahara Afrika zijn workshops over de ontwikkeling van de particuliere sector gehouden met de plaatselijke regeringen, plaatselijke bemiddelingsorganisaties en donors. Tevens heeft men met het personeel van de Wereldbank van gedachten gewisseld over de ontwikkeling van de particuliere sector in het kader van een ruimer programma van hechtere samenwerking tussen de Commissie en de Bank. "Groenboek over de betrekkingen tussen de Europese Unie en de ACS-Staten bij het aanbreken van de 2Pte eeuw - Uitdagingen en keuzen voor een nieuw partnerschap", Europese Commissie, 1997. het stuk wordt nader ingegaan op de voorstellen van de Commissie voor de toekomstige samenwerking met de ACS-landen3 en de voorstellen in het onderhandelingsmandaat dat de lidstaten aan de Commissie hebben gegeven betreffende de regelingen die op de Vierde Lomé-Overeenkomst zullen volgen. Het sluit aan bij de aanbevelingen van de leden van het OESO-Comité voor Ontwikkelingshulp4 over de rol van ontwikkelingshulp in de stimulering van de particuliere sector, en sluit dus aan bij de zienswijze van het merendeel van de lidstaten. economische integratie7, technologische Het stuk vult andere verklaringen betreffende het samenwerkingsbeleid van de Europese Gemeenschap aan, met name de mededelingen over menselijke en sociale ontwikkeling5, democratie, de rechtsstaat, eerbiediging van de mensenrechten en behoorlijk bestuur6, ontwikkeling8, en regionale ontwikkelingslanden9, wetenschappelijke microkrediet10, toerisme11 en infrastructuur. Besproken worden acties ter ondersteuning van particuliere ondernemingen, financiële en niet financiële diensten voor het bedrijfsleven en hervormingen in het beleid en de institutionele omgeving voor het bedrijfsleven. De baten voor de particuliere sector van steun op de gebieden scholing van arbeidskrachten en ontwikkeling van infrastructuur komen echter niet ter sprake, want die vormen het onderwerp van andere mededelingen. informatiemaatschappij samenwerking met en "Richtsnoeren voor onderhandelingen over nieuwe samenwerkingsovereenkomsten met de Afrikaanse, Caribische en Stille-Zuidzee-landen, Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement COM(97)537,29 oktober 1997. Zie: "DAC-richtsnoeren voor ontwikkelingssamenwerking ter ondersteuning van de particuliere sector", in Steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector, OESO-DAC, 1995. Menselijke en sociale ontwikkeling en EU-ontwikkelingssamenwerking, SEC(96)1827, oktober 1996, in het bijzonder hoofdstuk C. Democratisering, rechtsstaat, eerbiediging van de mensenrechten en goed beheer van de openbare zaken: de inzet van het partnerschap tussen de Europese Unie en de ACS, COM( 1998) 146, maart 1998. Steun van de Europese Gemeenschap voor de pogingen tot regionale economische integratie in de ontwikkelingslanden. COM(95)219,1995. Informatiemaatschappij en ontwikkeling, COM(97)351 def, juli 1997. Wetenschappelijk en technologisch onderzoek - een strategisch element in de ontwikkeling - samenwerking van de Europese Unie met de ontwikkelingslanden. COM(97)174,25 april 1997. Microkrediet en armoedebestrijding. ontwerp-mededeling. Toerisme en ontwikkeling. ontwerp-mededeling. Samenvatting van de conclusies en voorstellen Huidige situatie - hoofdstuk 2 • De Europese Gemeenschap bevordert de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen ten einde hun armoede te verminderen en hun concurrentiepositie en deelneming in de wereldeconomie te verbeteren. In de Gemeenschapssteun voor de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen is behoefte aan een duidelijkere strategie en meer coherentie. Bedrijfsklimaat in de ACS-landen - hoofdstuk 3 • In veel ACS-landen wordt de ontwikkeling van de particuliere sector afgeremd door gebrek aan vertrouwen bij de zakenwereld in verband met tekortkomingen in het overheidsbeleid, de overheidsinstellingen en de openbare infrastructuur, en door zwakten in de organisaties van de particuliere sector, in de financiële en niet financiële diensten voor het bedrijfsleven en in de beheercapaciteit van de ondernemers. Strategie - hoofdstuk 4 De Commissie zal : • In haar samenwerking met de ACS-landen de tendens versterken om meer middelen aan de ontwikkeling van de particuliere sector te besteden en een geïntegreerde aanpak te bezigen. • De zwaartepunten in het beleid zullen zijn steun voor: hervormingen van de tweede generatie, dialoog tussen de particuliere sector en de ACS-regeringen, verbetering van de financiële en niet-fmanciële dienstverlening aan het bedrijfsleven, het mobiliseren van meer particulier kapitaal en microbedrij ven, en de ontwikkeling van samenwerking tussen het bedrijfsleven van de EU en de ACS. Uitvoering - hoofdstuk S De Commissie zal : • Verzekeren dat haar actie gebaseerd is op een oordeelkundige analyse van de problemen die de particuliere sector in zijn ontwikkeling belemmeren. • Strategiestukken opstellen voor de actie van de Gemeenschapsinstellingen, op basis van een diagnose, met deelneming van de particuliere sector en in overleg met de partner-regeringen. • Bijzondere aandacht schenken aan de behoeften van de ACS-landen die vastbesloten zijn hun bedrijfsomgeving te verbeteren, maar die nog niet het vertrouwen van de investeerders genieten. • Bij het opstellen van regionale en landenstrategieën in het bijzonder nagaan of het opportuun is de volgende zaken daarin op te nemen: steun voor KMO's, verlaging van transactie-, vervoer- en communicatiekosten voor bedrijven op nationaal en regionaal niveau, privatisering, bescherming van investeringen, handelsinfrastructuur en vergemakkelijking van het handelsverkeer. • Verzekeren dat de door de Gemeenschap gesteunde maatregelen werkzaam, efficiënt en duurzaam zijn, met duidelijke "afloop"regelingen voor subsidies op dienstverlening. • Zorgen voor nauw overleg en coördinatie met de lidstaten, andere vooraanstaande donors en de Europese particuliere sector. • Helpen om de particuliere sector in de EU te mobiliseren Instrumenten en rol van de instellingen hoofdstuk 6 • De Commissie zal verantwoordelijk zijn voor de beleidscoördinatie en de steun voor hervormingen, particulier-openbaar overleg, capaciteitsopbouw bij organisaties van de particuliere sector, ontwikkeling van ondersteunende diensten voor het bedrijfsleven en bescherming van investeringen. De steun voor ontwikkeling van het MKB zal zij delen met de EIB en het CIO. Zij zal de oprichting overwegen van a) een snel toegankelijke faciliteit voor hulp aan Europese bedrijven die van plan zijn te investeren en b) een bureau voor investeringengaranties. • De EIB zal investeringen in levensvatbare ondernemingen ondersteunen met leningen, aandelenkapitaal en garanties, en deze instrumenten gebruiken om meer particuliere investeringen in het bedrijfsleven los te krijgen. In het tijdperk na Lomé zal zij te dien einde een rekenplichtige, roulerende investeringsfaciliteit beheren. • Het CIO zal doorgaan met zijn technische bijstand aan bedrijven, maar die zal niet langer beperkt blijven tot industrieën. Het zal de Commissie helpen bij het versterken van de capaciteit van technische dienstverleningsfirma's in afzonderlijke landen. 2. DE UITDAGING, EN DE RESPONS VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP TOT DUSVERRE De particuliere sector is de locomotief van economische groei en de bron van het gros van de werkgelegenheid in verreweg de meeste ontwikkelingslanden. Onder "particuliere sector" wordt hier verstaan de sfeer van economische bedrijvigheid waar fysiek en financieel kapitaal hoofdzakelijk in particulier bezit is, en waar de bedrijfsbeslissingen op particulier initiatief worden genomen in het kader van markten waar in de regel concurrentie heerst12. De sector omvat grote delen van de informele sector, waarin vaak wel 80% van de bevolking werkt. De particuliere sector draagt 65 à 75% bij tot het BBP. Evenwel, de structuur en de vitaliteit van de particuliere sector verschillen enorm van land tot land. De uitdaging voor beleidsmakers en voor de donorgemeenschap is te begrijpen welke factoren in de particuliere sector bijdragen tot duurzame hoge groei die via werkgelegenheid en zelfstandige werkzaamheid, aan grote groepen ten goede komt, en dan de voorwaarden daartoe te scheppen13. Deze uitdaging is het grootst in de landen waar de levensstandaard op een laag peil blijft stagneren. 2. 1 De EU-bijdrage De EU is verreweg de grootste buitenlandse investeerder in de ACS-landen - in het bijzonder in sub-Sahara Afrika. Daarom komt de EU een bijzondere rol toe om de ACS-landen - op verscheidene manieren - te helpen de vicieuze cirkel van lage investeringen en lage productiviteitsgroei, onvermogen om zich aan te passen en te innoveren, dus van marginalisering, te doorbreken, zodat zij ten volle kunnen profiteren van de kansen in een globaliserende wereld. Voor de Commissie en de lidstaten, samen met bedrijven en andere organen en instellingen van de particuliere sector in de Unie, is het een uitdaging om hun ACS-partners te helpen hun handicaps te overwinnen en de economische diversificatie en marktgerichte instelling te bereiken die nodig zijn om een volwaardige plaats in de wereldeconomie te veroveren. In de loop van de negentiger jaren is er schot gekomen in de particuliere investeringen uit de EU in de ACS-landen (een stijging van circa 1 miljard dollar in 1990 tot bijna 3 miljard dollar in 1996), waarbij het accent lag op rechtstreekse investeringen in oliewinning, mijnbouw en toerisme. De helft van de 15 kapitaalmarkt "Afrika'Mnvesteringen, die aandelenkapitaal van de mondiale kapitaalmarkten naar de prille aandelenmarkten van sub-Sahara Afrika kanaliseren, worden gepromoot door financiële instellingen van de EU. Nochtans zijn er maar weinig rechtstreekse EU-investeringen in de exportgerichte landbouw met hoge toegevoegde waarde (b. v. tuinbouw, bloemkwekerij) die in sommige Afrikaanse landen is opgebloeid. industrieën of zelfs in exportgerichte Tijdens Lomé IV was de samenwerking van de Europese Gemeenschap voor de ontwikkeling van de particuliere sector gericht op drie doelstellingen: i) het scheppen van werkgelegenheid via steun voor kleine en middelgrote ondernemingen, ii) armoedeverlichting in de informele 12 13 In aangepaste vorm overgenomen uit "Steun voor ontwikkeling van de particuliere sector", OESO- Reeks Ontwikkelingsrichtsnoeren, 1995. Bijlage 1 vermeldt enkele basisgegevens over de positie van de ACS-landen in de wereldeconomie in de afgelopen jaren. sector via steun voor microbedrij ven en iii) groei van de export via handelsbevordering. De steun werd verleend op drie niveaus: a. Op bedrijfsniveau. De meeste steun was van dit soort. De programma's voorzien in (kleine en financiering, garantieregelingen en middelgrote) ondernemingen, en er is een toenemend aantal steunprogramma's voor microbedrij ven. De bijstand wordt via allerlei kanalen verstrekt: technische steun voor afzonderlijke De Commissie steunt kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) en microbedrijven via de nationale indicatieve programma's (NIP's). De regionale indicatieve programma's ondersteunen op de particuliere sector en handelsontwikkeling gerichte maatregelen en institutionele hervormingen op regionaal vlak, organen van de particuliere sector met een regionale uitstraling. Bevordering van in samenwerking met het CIO. investeringen geschied ook via industrieforums14, De EIB combineert zijn eigen middelen met risicodragend kapitaal en EOF- rentesubsidies voor meer grootschalige investeringen en steun aan KMO's. De bank financiert grote infrastructuur- en industrieprojecten en steunt het MKB via zijn "globale leningen". Het CIO, een gezamenlijke organisatie van de EU en de ACS, werkt aan technologieoverdracht en marktonderzoek en -ontwikkeling, en verleent adviezen over de financiële en juridische opzet en uitvoering van projecten van ACS-ondernemers, zowel op verzoek van zijn cliënten als op eigen initiatief. Tevens vergemakkelijkt totstandkoming van partnerschappen tussen EU- en ACS-bedrijven. Thans is het Centrum begonnen met het ondersteunen van capaciteitsopbouw bij plaatselijke professionele en technische adviesbureaus voor ACS-ondernemers. en bevordert het de tussenschakels en Op "midden"-niveau. De Commissie verstrekt wat steun voor capaciteitsopbouw bij b. financiële technische en professionele dienstverleners alsmede trainingsorganen, en voor representatieve organisaties en verenigingen in de particuliere sector. De EIB investeert in sommige van de instellingen voor ontwikkelingsfinanciering en bedrijfskapitaal die zijn globale leningen beheren. Ook de nationale en regionale15 programma's van de Commissie omvatten steun voor instanties die voorlichting geven over de exportmarkt, bijvoorbeeld over technische regels, normen en milieuvoorschriften, en die technologie overdragen om daaraan te kunnen voldoen. Ook de Stabex- en Sysmin- faciliteiten zijn beschikbaar voor het versterken van sectoren die exportverliezen hebben geleden. !4 De industrieforums, meestal op regionale basis georganiseerd, hebben ondernemers uit de EU en de ACS, hoofdzakelijk in de sectoren mijnbouw, bouwmaterialen en agro-industrie, met elkaar in contact gebracht. De Overeenkomst van Lomé in afzonderlijke middelen voor (artikel 138) voorziet handelsontwikkeling, die door de Commissie los van de nationale indicatieve programma's worden beheerd. Institutioneel en beleidskader. De Commissie verstrekt structurele c. aanpassingssteun16 om verbeteringen in de beleids-, regelings- en institutionele omgeving voor het bedrijfsleven tot stand te brengen, inclusief i) macro-economische stabilisering, ii) structuurhervormingen die bijdragen aan de liberalisering van prijzen, handel, investeringen en rentetarieven en aan herstructurering van de overheidssector, iii) maatregelen ter vergemakkelijking van de handel om de export te verhogen en iv) initiatieven voor regionale samenwerking en integratie, met het oog op coördinatie van de juridische regelkaders voor het bedrijfsleven, bescherming van investeringen en vergemakkelijking van intra-regionale handel, doorvoer en betalingen. De lidstaten verstrekken steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector in allerlei vaak vernieuwende vormen, voor het merendeel gericht op capaciteitsopbouw en de financiering van bedrijfsuitbreiding, vakscholing en handelsontwikkeling17. Zij concentreren hun concessionele steun op kleine en middelgrote ondernemingen, en in stijgende mate op tevens maatschappijen voor microbedrij ven, maar verscheidene onder hen steunen ontwikkelingsfinanciering die ook in meer grootschalige operaties en in financiële instellingen investeren. 2. 2 Behoefte aan een gerichte strategie Een groot aantal NIP's en RIP's die voor het 8ste EOF met de ACS-landen zijn overeengekomen zijn gericht op versterking van de rol van de particuliere sector in de ontwikkeling18. Bovendien stellen zowel de Commissie als de ACS-landen voor de steun voor de particuliere sector een nog prominentere plaats te geven in de samenwerking bij het aanbreken van de 21s,e eeuw19. De in het vorige deel genoemde facetten van de huidige Gemeenschapssteun voor de ontwikkeling van de particuliere sector vullen elkaar aan. De Commissie heeft verklaard dat zij deze in een coherent beleid wil bundelen. Evenwel, in de praktijk zijn de diverse elementen nog niet voldoende scherp ingesteld op de specifieke problemen van afzonderlijke 16 17 De Overeenkomst van Lomé (artikel 243) voorziet in structurele aanpassingssteun als aanvulling op de nationale indicatieve programma's. De programma's van de lidstaten zijn samengevat in "Ontwikkeling van de particuliere sector - een gids voor donorsteun", OESO - DAC, 1995. Voor het Achtste EOF hebben zeven landen de particuliere sector en handel aangewezen als "concentratiesectoren" voor de EG-steun in hun NIP's, en negen andere hebben de particuliere sector, handel en toerisme voorgesteld als "niet-concentratiesectoren". Handelsontwikkeling alleen is een zwaartepunt voor 13 landen, en voor 7 andere landen is het een activiteit, maar geen zwaartepunt. Bovendien bevatten de programma's van 18 andere landen sectorale acties met onderdelen voor ontwikkeling van de particuliere sector. Alle zes regionale indicatieve programma's (voor West-, Oost- , Centraal- en Zuidelijk Afrika, de Indische Oceaan, het Caribische gebied en de Stille Zuidzee) bevatten projecten voor bevordering van handel, investeringen, toerisme of financiële diensten die aan de particuliere sector ten goede zullen komen. De voorstellen van de Commissie zijn vervat in Mededeling COM(97)537 (zie voetnoot 3), en die van de ACS-landen in de Verklaring van Libreville, die op 7 november 1997 door de ACS-staatshoofden is aangenomen. partnerlanden. Thans is de tijd rijp om de strategie te verduidelijken en in te gaan op de praktische implicaties van een consequente, geïntegreerde en doeltreffende benadering van de ontwikkeling van de particuliere sector. 3. DE BEDRIJFSOMGEVING IN DE ACS-LANDEN 3. 1 De uitkomsten van onderzoek en evaluaties De toekomstige steun voor de particuliere sector moet rekening houden met de bevindingen van onderzoeks- en evaluatiestudies, waarin is nagegaan welke factoren het groeitempo van de economie en de particuliere sector in verschillende landen bepalen en welke elementen bijdragen aan het succes van steun. Er is geen universeel geldige formule die borg staat voor succes bij het bevorderen van investeringen en groei in de particuliere sector. Sommige van de belangrijkste factoren terzake zijn beschreven in bijlage 2. Het zijn onder meer factoren die bijdragen aan : de totstandkoming van een gunstige, vertrouwen wekkende bedrijfsomgeving met overzichtelijke, stabiele en voorspelbare wetten en regelingen en behoorlijke juridische bescherming. In dit verband is het van belang dat er accurate, up-to-date informatie beschikbaar is over de toestand van bedrijven in zowel de formele als informele sector van de economie, een beleidskader dat concurrentie en economische efficiency stimuleert en waarin de markten doeltreffend kunnen functioneren, betere beschikbaarheid van productiefactoren - kapitaal, arbeidskrachten, vaardigheden, knowhow - voor de particuliere sector, openbare diensten van behoorlijke kwaliteit. investeringskansen, bijvoorbeeld Deze voorwaarden zijn niet altijd vereist, en ook niet altijd voldoende, voor een snelle economische groei onder aanvoering van de particuliere sector. Landen met zeer veelbelovende rijke natuurlijke hulpbronnen, zullen investeerders aantrekken, zelfs wanneer de beleidsvormen en instellingen verre van ideaal zijn. Arme landen met een kleine binnenlandse markt, weinig exploiteerbare hulpbronnen en een ongeschoold arbeidsleger zal het moeilijk vallen investeringen te stimuleren, zelfs met degelijke beleidsvormen en instellingen. Maar toch maakt de ontwikkeling van de particuliere sector veel meer kans indien de bedrijfsomgeving bekend staat als fair en de investeerder goedgezind. 3. 2 De openbare institutionele omgeving Veel ACS-landen kwamen in de jaren tachtig tevoorschijn uit een bijna twintig jaar lange periode waarin hun beleid t. a. v. de particuliere sector werd bepaald door achterdocht, zodat particulieren óf in hun keuze werden beperkt óf geheel van zelfstandige bedrijvigheid moesten afzien. Sindsdien hebben deze landen hervormingen ondernomen om dit beleid recht te zetten, maar deze hervormingen werden soms aarzelend en onder moeilijke omstandigheden uitgevoerd, met het gevolg dat hun geloofwaardigheid en duurzaamheid in twijfel werd getrokken. Er blijft dus nog meer te doen om weer een stimulerende omgeving voor de particuliere sector en een gunstig investeringsklimaat tot stand te brengen. Ook al kan de diagnose voor het ene land heel anders uitvallen dan voor het andere, vaak zijn moeilijke beleidsbeslissingen vereist ten einde goed bestuur en institutionele wijzigingen te bevorderen. Landenstudies doen goed uitkomen dat bij ondernemers het idee van risico's en extra onkosten samenhangt met: a. b. c. vrees voor politieke en economische onstabiliteit, een onzeker juridisch kader, waardoor het moeilijk is de naleving van contractuele verplichtingen af te dwingen, bestuurlijke praktijken en regelingen die als willekeurig en ondoorzichtig worden gezien. Er zijn tekortkomingen in de juridische systemen, de juridische en boekhoudkundige beroepen, het straf-, eigendoms- en vennootschapsrecht, de financiële sector en het toezicht daarop, de belastingstelsels en de administratie daarvan, de bestuurlijke voorschriften en het gedrag van de overheidsambtenaren, van wie particuliere bedrijven soms tegenwerking ondervinden. te raadplegen over beleidswijzigingen. De regeringen zijn nog niet gewoon om de particuliere sector in vertrouwen te nemen en vooraf Ofschoon vele ACS-landen met privatiseringsprogramma's zijn begonnen, hebben zij vaak nog geen behoorlijke beleidsinstrumenten ingevoerd om concurrentie te bevorderen, de consument te beschermen, privémonopolies aan banden te leggen en de particuliere sector in te schakelen voor de verlening van openbare diensten. 3. 3 Organisaties voor de vertegenwoordiging van de particuliere sector De formele particuliere sector begint zich te organiseren, via kamers van koophandel, bedrijfsverenigingen en regionale netwerken, en kan daardoor deze zijn behoeften en belangen beter naar voren brengen, een dialoog met de regering aanknopen en beginnen het tekort aan kennis, vaardigheden en knowhow aan te pakken door de scholing en informatie die de organisaties hun leden bieden. Vaak is er echter nog veel meer nodig om bedrijven internationaal concurrerend te maken. Ook de informele sector heeft veel traditionele netwerken en organisaties voor onderlinge financiële en technische steun, die vaak zijn opgericht om bij tegenspoed te kunnen overleven. 3. 4 Productiefactoren: kapitaal, arbeidskrachten en kennis knowhow, De particuliere sector wordt in zijn ontwikkeling gehinderd door het lage peil van binnenlandse besparingen in veel ACS-landen, de geringe capaciteit van de binnenlandse fmancieringsinstellingen en kapitaalmarkten, het betrekkelijk lage onderwijs- en scholingspeil van de arbeidskrachten, en de geringe capaciteit van veel plaatselijke ondernemers qua technische en van markten , en managers vaardigheden. De productiviteit van de schaarse middelen aan kapitaal vaardigheden en kennis wordt vaak verzwakt door het ontbreken van aanvullende factoren en de ondoelmatige werking van de factormarkten. De laatste jaren zijn in veel ACS-landen particuliere deskundigen in professionele, beheerkundige en technische dienstverlening verschenen - gespecialiseerde consulenten, accountants, advocaten en leveranciers van marktinformatie. Bovendien zijn particuliere firma's begonnen met gespecialiseerde commerciële financiële, kennis 10 financieringsdiensten zoals faciliteiten voor leasing, bedrijfskapitaal en verzekering, alsook werkkapitaal en leningen op termijn. Deze diensten zijn echter nog dun gezaaid en weinig toegankelijk. 3. 5 Economische hervormingen In de afgelopen jaren zijn er grote vorderingen gemaakt met het aanpakken van deze problemen, vaak in het kader van ruimere programma's voor structurele aanpassing. In totaal 24 ACS-landen in sub-Sahara Afrika hebben gebruik gemaakt van het versterkte structurele aanpassingsprogramma van het IMF, en ook de voornaamste ACS-economieën in de Caribische regio hebben zich verbonden tot het voeren van een structureel aanpassingsbeleid. Dit beleid bestond onder meer uit het aangaan van verbintenissen met betrekking tot macro- economische stabilisering en gezonde overheidsfinanciën, liberalisering van de buitenlandse handel en de binnenlandse markten voor goederen, diensten, kapitaal en arbeidskrachten en vaak ook privatisering van overheidsbedrijven. landen zijn daaraan hervormingen gekoppeld in de financiële sector, die beogen meer spaargelden vrij te maken, de werking van de financiële bemiddelaars en het toezicht daarop te verbeteren, de financiële dienstverlening te diversifiëren en te verruimen en de betalingssystemen betrouwbaarder te maken. In sommige Er is heel wat vooruitgang geboekt met de liberalisering van markten, het verwijderen van obstakels voor particuliere investeerders en de aanpassing van de belastingsystemen om investeringen beter te stimuleren. De vorderingen waren echter trager toen het ging om uitvoering van institutionele wijzigingen die het particuliere bedrijfsleven ten goede komen. De privatisering is vooral in sub-Sahara Afrika langzaam begonnen, maar thans komt er schot in. De hervormingen in de juridische en regelsystemen, bestuurlijke praktijken en rechtsbedeling, en het opbouwen van capaciteit bij de overheid om toezicht te houden op markten en particuliere firma's in te schakelen bij openbare voorzieningen, zijn minder snel gevorderd. Dergelijke zogeheten "hervormingen van de tweede generatie" zijn per definitie moeilijk op te zetten en vragen veel tijd voor de uitvoering, want er komt veel "capaciteitsopbouw" bij te pas. 4. DE STRATEGIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP: PRIORITEITEN EN UITVOERINGSMODALITEITEN 4. 1 Basisbeginselen en -doelstellingen Sinds de eerste Lomé-0vereenkomst, waarin bijstand aan kleine en middelgrote ondernemingen werd aangewezen als een oogmerk in de industriële ontwikkeling van de ACS-landen, is steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector en de handel een steeds belangrijker bestanddeel geworden van de samenwerking met deze landen. In Lomé IV ligt de nadruk minder op geïntegreerde plattelandsontwikkeling en zijn talrijke programma's opgezet voor bijstand aan arme plattelandsbewoners en steun aan kleine en microbedrij ven in de steden via de verlening van krediet en technische en afzetdiensten. Een groot aantal nationale en regionale programma's van het achtste EOF omvatten één of andere vorm van rechtstreekse of indirecte steun aan de particuliere sector20. Zie voetnoot 15. 11 De Gemeenschap zal zich bij haar steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector laten leiden door de in artikel 130 u van het Verdrag van Maastricht vermelde doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking, namelijk armoedeverlichting, duurzame economische en sociale ontwikkeling en integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie. Het expliciete uitgangspunt is dat: a) de ACS-landen overwegend markteconomieën zullen zijn en b) hun ontwikkelingsvooruitzichten ervan afhangen dat zij ten volle gebruik maken van kansen voor exportgroei, binnenlandse investeringen en beter concurrerende bedrijven, onder meer door hun capaciteit te innoveren en kennis en know-how op te doen. De strategie berust ook op de overtuiging dat duurzame ontwikkeling van de particuliere sector wordt vergemakkelijkt door en tegelijk bijdraagt aan versterking van de democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten (inclusief eigendomsrechten), zoals erkend in de universele verklaring van de rechten van de mens, de Afrikaanse, Amerikaanse en Europese Conventies over mensenrechten, en artikel 5 van de Lomé-Overeenkomst. De voorgestelde strategie beoogt de ACS-landen in staat te stellen internationaal te concurreren, en tegelijk te vorderen in de richting van uitroeiing van de armoede21 via groei met een brede grondslag en het scheppen van werkgelegenheid. Zij zal de rol van vrouwen op de arbeidsmarkt vergroten en vrouwelijke ondernemers steunen. Zij zal bijdragen aan verlichting van de armoede door meer kansen te scheppen voor werk in loondienst en zelfstandige activiteiten in het kader van maatregelen voor arme bevolkingsgroepen om hun vaardigheden te verhogen en ze in het sociale en economische leven op te nemen. Via haar samenwerking met de ACS-landen zal de Gemeenschap deze beleidsvormen aanmoedigen en de weg banen voor groeipatronen die bijdragen aan een ruime inkomstenverdeling via loonarbeid en rendabele zelfstandige bedrijvigheid voor arme mensen op het platteland en in de steden, zowel vrouwen als mannen. Tevens zal zij er bij haar ACS-partners op aandringen te verzekeren dat de werkplekken qua arbeidsomstandigheden aan minimale eisen voldoen, in het bijzonder voor wat betreft de gezondheid en veiligheid van de werknemers. en de overheid Een ander belangrijk beginsel van de EG-benadering van de ontwikkeling van de particuliere sector is dat de actie gebaseerd zal zijn op een juist inzicht in de complementaire functies van de markt in op concurrentie gebaseerde markteconomieën. Overheidsinterventie is alleen gewettigd wanneer de markten falen, of zonder behoorlijk toezicht zouden falen, of wanneer ze nog niet bestaan. De overheid mag nooit de plaats innemen van goed functionerende markten, of duurzame, op de markt gebaseerde activiteiten ontmoedigen met ondoordachte subsidies. Zij moet een aanvullende rol spelen door de voorwaarden te scheppen waarin de markten overzichtelijk, concurrerend en efficiënt kunnen functioneren en waar concurrerende, goed presterende particuliere producenten wel bij varen. Tenslotte zou de Gemeenschap in haar benadering van de ontwikkeling van de particuliere sector de nadruk moeten leggen op de steun die de particuliere sector van de EU aan haar in de ACS-landen kan bieden, onder meer via overeenkomsten voor collega's licenties voor producten of bedrij fssamenwerking (investeringen, partnerschappen, In haar Mededeling over richtsnoeren voor de onderhandelingen over de EU-ACS- samenwerkingsovereenkomsten na Lomé (COM(97)537) herhaalt de Commissie dat het streven een eind te maken aan de armoede centraal moet staan in de toekomstige EG-samenwerking met de ACS- landen. 12 technologie, enz. ). Dergelijke bijstand kan, vooral indien zij technologische vernieuwing brengt, de ACS-bedrijven helpen om hun ontwerp- en productiemethoden op een internationaal concurrerend peil te brengen en op de behoeften van de Europese en wereldmarkten af te stemmen. Het belang van bedrijfssamenwerking met een sterk technologische inslag is des te groter in de informatiemaatschappij, waar informatie- en communicatietechnologieën een grote rol spelen in beheer en organisatie van bedrijven en in de productiemethoden. De ACS-landen zullen zich aan deze ontwikkelingen moeten aanpassen, willen zij erin slagen in de globale economie te integreren. 4. 2 Hoofdelementen van een geïntegreerde strategie Sinds de inwerkingtreding van de Vierde Overeenkomst van Lomé heeft het beleid van de Europese Gemeenschap voor de particuliere sector zich ontwikkeld in de richting van de in dit stuk geschetste strategie. De periode van het 8ste EOF vormt de overgang naar een nieuwe benadering waarin de aandacht allereerst specifiek uitgaat naar het verbeteren van de omgeving voor het bedrijfsleven. Naast bijstand aan bedrijven, richt de Gemeenschap haar steun thans allereerst op kwesties van bestuur, tekortkomingen in de bedrijfsomgeving met betrekking tot de wetgeving en de financiële sector, alsook de zwakke capaciteit in de particuliere sector, naast het verstrekken van verantwoorde financiële en technische steun (in de regel via tussenschakels) voor bedrijven. De Commissie stelt nu voor in de aanloopperiode deze tendensen te versterken om een zo groot mogelijk effect te behalen qua duurzame groei van de particuliere sector, toenemend concurrentievermogen, nieuwe werkgelegenheid en armoedeverlichting. Op deze manier zal zij doelmatige steun verlenen aan landen waar de ondernemers beducht zijn voor niet-commerciële risico's en wantrouwend staan tegenover de bedoelingen van de overheid, en waar rechtstreekse steun aan het bedrijfsleven weinig oplevert. De voorgestelde geïntegreerde aanpak bestaat hoofdzakelijk uit de volgende elementen: a. b. Steun aan regeringen voor het uitstippelen en uitvoeren van hervormingen van de "tweede generatie" die de niet-commerciële kosten en risico's voor het bedrijfsleven reduceren. Deze zou onder meer kunnen bestaan uit technische bijstand voor het uitwerken en voortzetten van privatiseringsmaatregelen, voor hervormingen in de belastingadministratie, het vennootschaps-, hypotheek- en handelsrecht, de procedures voor het afgeven van vergunningen, voor toezicht op de markten, concurrentiebeleid en consumentenbescherming, voor privatisering en overheidscontracten, voor de administratie van het burger- en strafrecht, en voor de bestrijding van fraude en corruptie. Tevens zou steun kunnen worden verstrekt voor de vaststelling en invoering van een passend regelkader in domeinen die als essentieel worden beschouwd voor de toekomstige concurrentiepositie van de particuliere sector in de ACS, bijvoorbeeld telecommunicaties. Steun voor dialoog tussen de particuliere sector en de regering, waarin vertegenwoordigers van de voornaamste segmenten van de particuliere sector openhartig informatie en ideeën uitwisselen met vertegenwoordigers van de overheid en de gelegenheid krijgen om voorstellen te doen voor beleidswijzigingen en institutionele hervormingen. Een dergelijke dialoog kan een belangrijke rol spelen om bij de particuliere sector het vertrouwen in de bedoelingen van de overheid te versterken, beleidsvormen en hervormingsprioriteiten uit te stippelen en te bevorderen 13 dat het plaatselijke bedrijfsleven zich de hervormingen eigen maakt. Wil de dialoog tussen de overheid en het bedrijfsleven echt zijn doel bereiken, dan moeten de vertegenwoordigers van de particuliere sector toegang krijgen tot goede informatie en raad, bijvoorbeeld actuele, betrouwbare economische statistieken en goede enquêteresultaten over de situatie en verwachtingen van bedrijven, en professionele bijstand om hun argumenten meer steekhoudend en overtuigend te maken. Verbetering van de kwaliteit en beschikbaarheid van financiële diensten voor het particuliere bedrijfsleven en voor spaarders in de ACS-landen. De oogmerken van dergelijke steun zouden niet alleen moeten zijn financiering te verstrekken voor specifieke projecten, en giften voor het opzetten van speciale kredietprogramma's, maar ook om bij te dragen aan duurzame versterking van de plaatselijke financieringssectoren. Daarom zouden de maatregelen, naast leningen en participaties in afzonderlijke projecten en "globale leningen" die worden doorgeleend aan plaatselijke financieringsinstellingen, ook kunnen bestaan uit bijdragen voor de bevordering van financiële en kapitaalmarktdiensten, inschrijving op plaatselijke obligaties en aandelen en garanties voor binnen- en buitenlandse leningen en plaatselijke financiering. innoverende plaatselijke Capaciteit opbouwen bij plaatselijke dienstverleners op professioneel, technisch, commercieel en beheergebied en bedrijven aanmoedigen om van deze diensten gebruik te maken. De Gemeenschap zal doorgaan met haar bijstand aan firma's, in het bijzonder via het CIO, voor de keuze, beoordeling, voorbereiding en uitvoering van hun projecten en voor het oplossen van de verwerkings- en afzetproblemen waarmee zij te maken krijgen. Tevens zou zij particuliere, marktgerichte plaatselijke dienstverleningsbedrij ven actief moeten ondersteunen om deze voor plaatselijke bedrijven beter toegankelijk te maken. Via het CIO of via speciale ad hoc- programma's zal de Commissie steun blijven verlenen voor initiatieven die bijdragen aan de ontwikkeling en overdracht van technologie en know-how en de beste methoden op alle gebieden van bedrijfsbeheer. Waar dat mogelijk en wenselijk is zal de Commissie samenwerking (met betrekking tot beleidskwesties, capaciteitsopbouw, enz. ) tussen Europese en ACS-landen bevorderen bij activiteiten in verband met wetenschap, technologie en innovering, zoals zij niet lang geleden in haar strategiedocument heeft voorgesteld22. Particuliere binnen- en buitenlandse spaargelden in het particuliere bedrijfsleven plaatselijke in de ACS-landen pompen. financieringsinstellingen en -diensten ondersteunen die binnenlandse besparingen bijeenbrengen en deze inzetten voor het financieren van investeringen, b) buitenlandse investeringen medefinancieren en trachten via garanties en andere regelingen voor het delen en beperken van de risico's rechtstreekse investeringen en participaties in aandelenkapitaal aan te moedigen, c) de ACS-landen helpen om zich als gastland voor De Gemeenschap zal a) Wetenschappelijk de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie met de ontwikkelingslanden. COM(97)174, 25 april 1997. technologisch strategisch onderzoek element een en in - 14 c. d. e. f. 22 investeringen aan te prijzen en d) de dialoog met de Europese particuliere sector versterken en de voorlichting over door de EG gesteunde initiatieven verbeteren. g. Microbedrijven en producenten in de informele sector helpen via steun aan instellingen voor microkrediet en de verstrekking van andere dan financiële diensten die op de behoeften van arme mensen en in het bijzonder arme vrouwen zijn afgestemd23. h. De Europese particuliere sector aanmoedigen zijn collega's in de ACS-landen specifieke bijstand in het kader van partnerschappen voor bedrijfssamenwerking in het wederzijds belang. te verstrekken Om een geïntegreerde aanpak in de praktijk te brengen moet de Gemeenschap het volgende bedenken: a. Welke soorten maatregelen zij moet overwegen, mede rekening houdend met het op toegevoegde waarde ruimte voor de en subsidiariteitsbeginsel Gemeenschapsniveau, en b. Hoe men op basis van de omstandigheden in elk land en elke regio de mix van mogelijke maatregelen moet bepalen om coherente en doeltreffende programma's te verkrijgen. Deze kwesties worden behandeld in hoofdstuk 5 en 6. 5. UITVOERINGSSTRATEGIE COMPLEMENTARITEIT EN COÖRDINATIE IN NATIONAAL EN REGIONAAL VERBAND: 5. 1 Voor elk land een op diagnose gebaseerde strategie Een voorafgaande voorwaarde voor de toepassing van de geïntegreerde aanpak is dat men meer weet en begrijpt van de huidige tekortkomingen en de redenen waarom het bedrijfsleven niet genoeg vertrouwen heeft. De Commissie stelt daarom voor om, in nauw overleg met de lidstaten, meer middelen te besteden aan een diagnose van de omgeving waarin de particuliere sector in de ACSStaten werkt, qua beleid, instellingen, voorschriften, bestuurlijke, financiële en juridische aspecten en rechtshandhaving, teneinde de prioriteiten voor hervorming aan te wijzen. Dit zou aanleiding kunnen geven tot het uitwerken van gemeenschappelijke instrumenten op het niveau van de Europese Gemeenschap24. Hierbij zal men kunnen steunen op werk dat reeds door de Commissie en andere donors en door consulenten en onderzoekers is verricht. 23 Zie 1) ontwerp-mededeling 1998 over microkrediet en armoedeverlichting, 2) Microkrediet: methodologische richtsnoeren 1998 en 3) het opnemen van genderaspecten in microkrediet in de ACS- landen 1998. Deze documenten tonen aan, op basis van een evaluatie van EG-kredietprogramma's en gegevens in de desbetreffende literatuur, dat steun aan microkredietinstellingen een werkzame en duurzame manier is om de armen, en speciaal arme vrouwen, te bereiken. Zoals sommige deelnemers aan de bijeenkomst van deskundigen van de lidstaten op 27 februari 1998 hebben voorgesteld. 15 Zoals in hoofdstuk 4 is uiteengezet bestaat een strategie ter ondersteuning van de particuliere sector uit vele elementen, en het zou voor de Gemeenschap administratief te ingewikkeld zijn om deze allemaal tegelijk in één land toe te passen. In de praktijk moet daarom de tenuitvoerlegging van de strategie in nationaal of regionaal verband etappegewijs geschieden, en wel als volgt : a. b. c. samen met de regering, de particuliere sector uit de ACS en Europa en andere betrokken donors zal een diagnose worden gemaakt van de voornaamste zwakke punten en tekortkomingen en het verband daartussen, en van de meest urgente problemen25 die moeten worden aangepakt; dit moet worden aangevuld met een inschatting van het huidige en voor de toekomst verwachte effect van de diverse acties die de donors zouden kunnen ontplooien; aan de hand van de diagnose moet tussen de donors, de regering en de voornaamste belanghebbenden in de particuliere sector overeenstemming worden bereikt over de hoofdlijnen van een nationale of regionale strategie en over de acties die prioriteit moeten krijgen; vervolgens zal de Gemeenschap haar eigen acties uitkiezen en voorbereiden op basis van deze strategie, van haar fundamentele oogmerken en doelstellingen (artikel 130 u van het VEU) en van de in het vorige hoofdstuk vermelde beginselen van donorsteun. Deze beleidsvormen en acties voor landen en regio's, en de opvattingen waarop zij berusten, zullen worden vastgelegd in strategiedocumenten inzake steun aan de particuliere sector - tenminste voor de daarvoor aangewezen concentratielanden en -regio's. Deze documenten zullen worden gebruikt als onderdelen van ruimere strategieën voor landen of regio's, zullen in nauwe samenwerking met de EIB en het CIO worden opgesteld en ook als kader voor de eigen acties van deze instellingen dienen. Het overleg en de coördinatie tussen de Commissie, de EIB en het CIO, voorgeschreven in artikel 89, lid 3 van de herziene Overeenkomst van Lomé IV, moet formeler, intensiever en doelmatiger worden. Juist vanwege de diversiteit van de particuliere sector is een grote verscheidenheid aan donoracties onvermijdelijk en ook wenselijk. De Gemeenschapssteun zal doorgaans bestaan uit een mix van maatregelen die a) bijdragen aan hervorming of versterking van het overheidsbeleid en de overheidsinstellingen, b) dialoog tussen de organisaties van de particuliere sector en de overheidsinstanties bevorderen en c) via intermediaire dienstverleners steun aan bedrijven verstrekken. Willen deze maatregelen slagen en duurzaam zijn, dan moet de algemene strategische samenhang bij de planning in het oog worden gehouden. Welke vormen de steun en samenwerking aannemen zal afhangen van de diagnoseresultaten en de interactie en coördinatie met Gemeenschapsinstellingen, de lidstaten, andere donors en de particuliere sector in elk van de betrokken landen en regio's. 5. 2 Prioriteiten voor landen Met inbegrip van problemen in het handelsbeleid en de handelsbevordering. De Commissie stelt voor dat de Gemeenschapssteun voor de particuliere sector in de ACS- landen selectief wordt in zijn oogmerken - zowel tussen landen als binnen een land -waarbij echter altijd elk geval afzonderlijk moet worden bekeken. In landen die zich inspannen om het beleid in te voeren en de voorwaarden te scheppen die voor de ontwikkeling van het bedrijfsleven vereist zijn, maar die nog steeds niet het vertrouwen van de investeerders genieten, of die in hun beleid en instellingen nog tekortkomingen vertonen die kunnen worden verholpen, is er vermoedelijk veel te zeggen voor multidimensionele steun op macro, meso- en bedrijfsniveau. In landen die behoorlijke binnenlandse financieringssystemen en een voor buitenlandse investeerders aantrekkelijke bedrijfsomgeving hebben26 en internationaal als kredietwaardig worden beschouwd, zal de steun waarschijnlijk gericht worden op het mobiliseren van meer particuliere spaargelden voor investeringen en de bevordering van partnerschappen tussen particuliere EU- en ACS-firma's (bedrijfssamenwerking). Dit zal de concurrentiepositie van de ACS-firma's ten goede komen, omdat hun organisatie, beheer, productieprocessen, productenassortiment, alsook hun afzet- en distributiebeleid, verrijkt worden met nieuwe elementen en technologie. In landen waar de omgeving ongunstig is voor de particuliere sector en waar er geen ambitie is om deze te verbeteren zal de Gemeenschapsactie vermoedelijk maar beperkt zijn. Wat men in deze landen het best kan doen is waarschijnlijk voorbereidingen treffen voor toekomstige beleidshervormingen en steun verlenen in sectoren die het minst onder de ongunstige beleidsomgeving te lijden hebben, zoals microbedrij ven. Microkredietoperaties, bijvoorbeeld via intermediaire instellingen die daarin gespecialiseerd zijn, kunnen met donorsteun een tijdlang functioneren als enclaves in de bredere economie. Op den duur zullen de micro-ondernemers echter te maken krijgen met lage economische groei op de afzetmarkten voor hun producten en de microkredietoperaties zullen zelf ook hindernissen ondervinden van de onopgeloste structurele problemen in de formele financieringssector. Bij haar steun voor microbedrij ven zal de Gemeenschap daarom altijd blijven aandringen op de totstandkoming van een bevorderlijke omgeving, in het bijzonder voor wat betreft rentetarieven, belastingheffing en de juridische status van instellingen voor microkrediet. Terecht maakt men zich bezorgd dat bij selectie op grond van de te verwachten doelmatigheid van de steun de minst ontwikkelde landen (MOL) zullen worden uitgesloten van enige vorm van bijstand voor de ontwikkeling van hun particuliere sector. De vrees dat de MOL voor altijd gemarginaliseerd zullen blijven in een globaliserende wereldeconomie is niet gegrond. Er zijn enkele minstontwikkelde ACS-landen die erin geslaagd zijn op basis van particuliere bedrijven groei te bereiken. Dit neemt niet weg dat een aantal MOL bij de start behept zijn met handicaps qua locatie en menselijke en natuurlijke hulpbronnen, zodat ze voor investeerders niet aantrekkelijk zijn. Deze landen moeten zich meer dan andere inspannen om Dit hoeft niet uit te sluiten dat enige steun kan worden verstrekt voor de bevordering van investeringen in landen waar het bedrijfsklimaat aantrekkelijk is, maar bij de buitenlandse investeerders slecht bekend. 17 een voor bedrijven gunstige omgeving te scheppen. Indien zij vastbesloten zijn dat te doen, dan verdienen zij bij hun pogingen alle steun van de EG. 5. 3 Prioriteitsacties Bij het uitstippelen Gemeenschapssamenwerking bijzondere aandacht besteden aan de behoefte aan en de mogelijkheden voor bijstand in de volgende prioriteitssectoren en werkgebieden: landen of strategieën regio's voor van zal de a. b. c. 27 Plaatselijke middelgrote, kleine en microbedrijven moeten centraal blijven in de activiteiten van de EG, de EIB en het CIO en in de gedecentraliseerde Het huidige accent op armoedebestrijding via samenwerkingsprogramma's. ontwikkeling van de particuliere sector moet gehandhaafd en versterkt worden. Dit impliceert overleg met de partnerlanden over de betreffende beleidsvormen en bestuurlijke praktijken, alsook gerichte programma's voor rechtstreekse steun. Initiatieven voor financiële en technische dienstverlening aan arme en zeer arme doelgroepen moeten zo worden opgezet dat zij later zichzelf kunnen bedruipen. Bij programma's moet een optimaal effect worden nagestreefd door gebruik te maken van levensvatbare, betrouwbare en toegewijde intermediaire instellingen. op om handel, regelingen grensoverschrijdende De dialoog over de verbetering van de omgeving voor het bedrijfsleven op regionaal en sub-regionaal niveau moet voortgezet en versterkt worden, met de transito verkeer, nadruk dienstverlening, betalingen en kapitaalbewegingen op overtuigende en duurzame wijze te vergemakkelijken en bestuurlijke praktijken die hinderlijk zijn voor het bedrijfsleven af te schaffen. Voor het slagen van deze initiatieven is het van belang dat de particuliere sector steun krijgt om zich daarvoor in te zetten. De Gemeenschap verstrekt reeds technische en financiële bijstand voor regionale samenwerkings- en integratie-initiatieven die met deelneming van de particuliere sector zijn gepland27. Tevens steunt zij capaciteitsopbouw bij organisaties met een regionale basis die de belangen van de particuliere sector behartigen. Men moet uitzien naar meer gelegenheden voor dit soort steun, met name in het kader van de economische samenwerkingsovereenkomsten nieuwe stijl die de Commissie als onderdeel van de toekomstige EU-ACS-betrekkingen voorstelt28 Het reduceren van de uitzonderlijk hoge vervoer- en communicatiekosten en uitgaven in verband met bestuurlijke voorschriften, die het de particuliere sector in Afrika moeilijk maken en investeerders ontmoedigen (en corruptie en winstbejag via onproductieve activiteiten stimuleren) moet een zwaartepunt zijn bij de steun voor hervormingen van de "tweede generatie". In verband hiermee zal men waarschijnlijk Goede voorbeelden hiervan zijn het Cross-Border Initiative in Oost-Afrika en de Indische Oceaan waarin de deelnemende landen zich verbinden om handel, betalingen en transitoverkeer te vergemakkelijken door maatregelen die samen met vertegenwoordigers van de particuliere sector zijn vastgesteld, en de UEMOA-initiatieven in West-Afrika om het handels- en vennootschapsrecht, de bepalingen voor de bescherming van investeringen en de maatregelen voor het bevorderen van investeringen te harmoniseren. Zie de voorstellen in COM(97)537, hoofdstuk 5. 18 trachten de ethiek en discipline in de overheidssector te verbeteren en uitzien naar opties voor privatisering of gedeeltelijke privatisering van infrastructurele diensten die door hun onefficiënte werking de particuliere sector in zijn activiteit belemmeren. Voor wat betreft de ontwikkeling van specifieke sectoren, zoals de particuliere vervoerindustrie, zal de Gemeenschap de toepassing van internationale normen, bijvoorbeeld bepaalde conventies van de Verenigde Naties, ondersteunen, niet alleen ten aanzien van het technologische maar ook het menselijke aspect, ni. de arbeidsomstandigheden. In laatstgenoemd opzicht zal in het bijzonder gelet worden op de naleving van de door de ILO uitgewerkte kern-arbeidsnormen. Privatisering van productiebedrijven van de overheid en uitbesteding van bepaalde openbare diensten, wanneer dit kan leiden tot veel grotere efficiëntie en betere kwaliteit en toegankelijkheid van die openbare diensten. Steun voor capaciteitsopbouw is op zijn plaats in landen die naar modernisering streven en de functies van de overheid willen herdefiniëren door het bezit of beheer van bepaalde openbare diensten aan particuliere ondernemers over te dragen zonder het ontstaan van particuliere monopolies in de hand te werken of, indien monopolievorming niet kan worden vermeden, deze doeltreffend aan banden te leggen. 29 Gemeenschappelijke normen voor de bescherming van investeringen. De EG moet trachten haar ACS-partners te overreden tot het aannemen, invoeren en toepassen van internationaal erkende normen. Dit zou ook in regionaal of sub-regionaal verband kunnen geschieden30 in het kader van een sterker regionaal accent op economische samenwerking. De bescherming van investeerders tegen discriminerende of willekeurige behandeling is belangrijk om weer vertrouwen te kweken, in het bijzonder bij buitenlandse investeerders, die zeker moeten zijn dat hun eigendoms- en intellectuele eigendomsrechten zullen worden gerespecteerd, en vrij om hun bedrijven te ontwikkelen volgens de eisen van de markt. d. e. f. Ontwikkeling van de handels- en dienstensector. Artikel 138 van de Lomé- Overeenkomst IV bis voorziet in middelen voor handelsontwikkeling in alle ACS- 20 indien een zou kunnen worden vergemakkelijkt door particuliere Een voorbeeld is het potentieel dat de telecommunicatiesector biedt. Ontwikkeling van een netwerkinfrastructuur investeringen technologische modernisering. Ook de verbetering van de beheercapaciteit zou kunnen worden vergemakkelijkt internationaal erkend bedrijf een strategische partner van het "dienstdoende" nationale bedrijf zal worden. De baten van een dergelijke ontwikkeling strekken veel verder dan de sector zelf : betaalbare en efficiënte communicaties werken rechtstreeks door in de en de economie als geheel. Bovendien zijn concurrentiepositie van het bedrijfsleven informatieinfrastructuren de sleutel tot de informatiemaatschappij, waarmee de ACS-landen toegang kunnen krijgen tot de voornaamste mondiale handelsstromen in goederen en diensten. Het is het opmerken waard dat verscheidene landen zijn begonnen met de privatisering van hun telecommunicatiesector, maar er is nog veel inspanning nodig voor het opzetten van passende regelkaders, in het bijzonder inzake regionale harmonisering, ontwikkeling van een concurrerende omgeving en op den duur de deelneming van de ACS-landen aan de multi-laterale overeenkomst (WTO) over basis-telecommunicatiediensten in deze domeinen. Zoals voorgesteld in COM(97)536, hoofdstuk 5. 19 landen31, naast de middelen van de nationale indicatieve programma's. Dankzij deze gelden konden bedrijven marktkennis en afzetvaardigheden opdoen, hun producten promoten en technische partners en klanten vinden. De nieuwe aanpak van de Gemeenschap legt meer de nadruk op institutionele hervorming, vergemakkelijking van handel, kwaliteitsgarantie, verbetering van de handelsinfrastructuur en bijstand aan bedrijven en handelsorganisaties32. Firma's die technische bijstand willen krijgen voor de planning en uitvoering van exportontwikkelingsstrategieën zullen moeten bijdragen in de kosten. Ook de vergemakkelijking van handel en handelssamenwerking tussen staten in regionaal verband zal bijzondere aandacht krijgen om hechtere regionale integratie te bevorderen. g. Voortdurende aanmoediging voor het opzetten van partnerschappen tussen EU- en ACS-bedrijven of andere actoren van de particuliere sector (industriebonden, kamers van koophandel, technologische centra). Dergelijke partnerschappen kunnen een belangrijk instrument worden om de ACS-bedrijven meer concurrerend te maken, want zij stellen deze in de gelegenheid nieuwe elementen en technologie in hun beheer, organisatie en productiemethoden op te nemen en hun personeel met deze elementen vertrouwd te maken, en vergemakkelijken daarmee de integratie van deze landen in de globale economie. Specifiek met betrekking tot samenwerking tussen bedrijven zou deze actie gericht kunnen worden op allerlei soorten partnerschap, bijvoorbeeld joint ventures, licentie- of onderaannemingscontracten, enz. 5. 4 Efficiëntie, doelmatigheid en duurzaamheid De Gemeenschap zal erop toezien dat de steun voor de particuliere sector de toets van doelmatigheid, efficiëntie en duurzaamheid kan doorstaan. De maatregelen moeten welbepaalde oogmerken hebben, die te bereiken zijn met voelbaar en voldoende effect. De resultaten moeten normaal gesproken duurzaam zijn (bij bedrijfssteun) en elders toepasbaar, en tegen zo laag mogelijke kosten verkregen zijn in vergelijking met mogelijke alternatieven. Met andere woorden er moet altijd gezocht worden naar oplossingen die de steun van maximaal effect verzekeren in verhouding tot het bedrag dat ervoor is uitgegeven. Bij het toepassen van deze criteria op haar steun voor het bedrijfsleven zal de Gemeenschap: a. 31 32 Normaliter fungeren als "grossier" in diensten voor de particuliere sector, en de "kleinhandel" overlaten aan plaatselijke intermediaire organen die het land beter kennen en die goedkoper werken dan de Commissie, of aan particuliere EU-firma's. De criteria van efficiëntie en doelmatigheid vereisen dat deze tussenschakels pas worden gekozen na een zorgvuldig onderzoek van hun beleid, personeel, vaardigheden, technische deskundigheid, motivatie en financiële positie, en dat eventuele subsidies voor de particuliere sector allereerst gebruikt worden voor het versterken van de capaciteit van deze plaatselijke dienstverleners. 70 miljoen ecu tijdens het 7de en 85 miljoen ecu tijdens het 88te EOF, naast NIP- en RIP-kredieten voor handelsontwikkelingsmaatregelen. Zie "Handelsontwikkelingsstrategie voor de ACS-landen - Naar een betere concurrentiepositie". Europese Commissie, DG VIII, juni 1997. 20 b. Alleen bedrijvigheid ondersteunen die op middellange of lange termijn zonder subsidie kan worden voortgezet. Vroeger of later zou van het bedrijfsleven moeten worden verwacht dat het opkomt voor de volle kosten van het krediet of andere diensten waarvan het gebruik maakt. Financiële instellingen en andere geregelde dienstverleners moeten hun kosten volledig aan hun cliënten in rekening brengen. Indien door de Gemeenschap gefinancierde subsidies nodig zijn, moeten deze gericht worden op maatregelen voor herstructurering van investeringen, maar zij mogen nooit besparingen en verbeteringen in de efficiency overbodig maken, of de opkomst van markten voor dienstverlening aan het bedrijfsleven vervalsen, ondermijnen of beletten. Voor elke subsidie, of deze nu wordt verstrekt in de vorm van lage rentetarieven, kapitaalinjecties of technische bijstand, moeten er degelijk gefundeerde en uitdrukkelijke argumenten zijn waaruit blijkt dat de markt heeft gefaald. Rentetarieven moeten de marktkosten van de fondsen, de administratiekosten en de verliezen op leningen dekken. Subsidies moeten allereerst gericht worden op het opbouwen van capaciteit. Het kostendekkingsprincipe dient algemeen (zij het behoedzaam) te worden technische toegepast bij standsprogramma' s33. in steunprogramma's voor het bedrijfsleven, inclusief c. Erop toezien dat elke steunmaatregel voor een bedrijf of een financieringssector gepaard gaat met een "uitgangsstrategie". Er moet een tijdsgrens zijn waarna steun niet langer noodzakelijk wordt geacht omdat de gesteunde onderneming verondersteld wordt financiële levensvatbaarheid te hebben bereikt en voortaan zonder subsidie te kunnen groeien. Het beginsel dat door de Gemeenschap gesteunde acties moeten voldoen aan een efficiëntiecriterium versterkt het belang van steun voor institutionele hervorming en capaciteitsopbouw in zowel de particuliere als de openbare sector en op alle overheidsniveaus die met de particuliere sector te maken hebben. Betrekkelijk weinig kostbare maatregelen voor institutionele hervorming en capaciteitsopbouw kunnen vele bedrijven ten goede komen omdat zij de onzekerheid, vertragingen en kosten bij transacties verminderen. 5. 5 Coördinatie en overleg De Commissie zal het overleg en de coördinatie betreffende steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector met a) de lidstaten, b) andere donors en c) de Europese particuliere sector versterken. Binnen de EU vindt reeds beleidscoördinatie tussen de Commissie en de lidstaten plaats in het hoofdkantoor, en wel betreffende steun aan het MKB en microkrediet. De lidstaten bespreken en bekrachtigen strategieën voor afzonderlijke landen en voor regionale samenwerking, waarvan een groeiend aantal gericht is op versterking van de particuliere sector en diens rol. De EC onderneemt tegenwoordig gezamenlijk met de Wereldbank en het UNDP acties voor de ontwikkeling van de particuliere sector. Zij heeft haar goedkeuring gehecht aan het 33 Wanneer de verleners van technische bijstand niet uit de ACS-landen zelf komen zullen de kosten in de regel slechts voor een deel in rekening worden gebracht (zoals bij de CIO-regelingen voor gedeelde kosten), want buitenlandse consulenten zijn duurder dan professionele en technische adviesbureaus uit de ACS-landen zelf, waarop de ACS-bedrijven steeds meer aangewezen zullen zijn. 21 raamwerk voor technische bijstand op handelsgebied dat in oktober 1997 tijdens de vergadering op hoog niveau over de minstontwikkelde is aangenomen. Beleidscoördinatie over steun aan microbedrij ven vindt ook plaats onder auspiciën van de Wereldbank in de adviesgroep over hulp aan de armsten (CGAP), en er zijn actieve, minder formele donornetwerken over kwesties in verband met kleine en microbedrij ven. De EIB onderhoudt nauw contact met andere Europese instellingen voor ontwikkelingsfinanciering (de EOFI-organisaties), waarvan sommige bij de EIB geld lenen. Ook het CIO werkt mee aan het vooronderzoek en de uitvoering van door de EOFI gefinancierde investeringen. Dankzij dit alles heerst er vrij veel overeenstemming over de methodologische benaderingen die de voorkeur verdienen. landen De Commissie zal trachten deze coördinatie uit te breiden tot diagnosestudies en het uitwerken van overeen te komen strategieën en tijdschema's. De Wereldbank, het UNDP, de WTO en de Commissie hebben in sommige landen inschattingen gemaakt op het gebied van de particuliere sector en handelsontwikkeling, die het uitgangspunt zouden kunnen vormen voor gecoördineerde strategieën in deze landen. Sommige van deze studies zijn echter niet langer up-to-date, en niet over alle ACS-landen is een studie gemaakt. Wanneer de huidige richtsnoeren onvoldoende zijn zou de Commissie het voortouw kunnen nemen voor het bijwerken van de diagnosestudies en bij het overleg met plaatselijke belanghebbenden uit overheids- en bedrijfskringen over de prioriteiten voor donoractie. In de toekomst zal de Gemeenschap ook nauwer overleg plegen met organen die de Europese particuliere sector en die van de ACS vertegenwoordigen en waarvan sommige in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de beleidsformulering tijdens het debat over het Groenboek. Dit overleg zal zich ondermeer richten op verbetering van de omgeving voor het bedrijfsleven, de dialoog van de particuliere sector met de AC S-regeringen, hervormingsprioriteiten, steun van de Gemeenschap en het Europese bedrijfsleven voor capaciteitsopbouw bij de particuliere sector van de ACS-landen, naleving van sociale en milieunormen en bevordering van investeringen en partnerschappen tussen EU- en ACS-bedrijven. Er zullen forums worden opgezet voor geregelde uitwisseling van informatie over voorgenomen investeringen, samenwerkingsinitiatieven en ontwikkelingen in het beleid. 6. UITVOERING: INSTRUMENTEN EN INSTELLINGEN De instrumenten voor de tenuitvoerlegging van de strategie zullen van financiële en technische aard zijn. Financiële bijstand in de vorm van subsidies kan doeltreffend zijn om de acceptatie van beleids- en bestuurhervormingen te bevorderen, om de dialoog tussen plaatselijke belanghebbenden te ondersteunen en om bij te dragen aan de vestiging van intermediaire dienstverleners. Financiering zal ook nodig zijn als investeringskapitaal voor bedrijven en voor instellingen van de kapitaalmarkt. Er zal behoefte zijn aan technische samenwerking voor korte adviesmissies en als langdurige steun voor capaciteitsopbouw. De mensen ter plaatse moeten daarbij altijd in de gelegenheid worden gesteld zich de aangeleerde vaardigheden geheel eigen te maken. Evenals tot dusverre zullen de voornaamste instellingen waarvan de EG-samenwerking zich bedient om de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen te ondersteunen zijn: 22 - de Commissie, als beleidscoördinator en beheerder van de nationale en regionale indicatieve programma's en andere fondsen34 - deEIB - het CIO. Dit zal in grote lijnen zo blijven, ook na de door de Commissie voorgestelde vereenvoudiging van de instrumenten, die de Unie in het onderhandelingsmandaat voor de toekomstige EU- ACS-betrekkingen heeft opgenomen. De ontwikkeling van microbedrij ven zou voortaan ook binnen dit kader moeten vallen, ofschoon deze onder de huidige regelingen ook met niet- programmeerbare kredieten gesteund kan worden. Zie Lomé IV bis, artikel 138 en bijlage XX (ontwikkeling van handel en diensten). 23 6. 1 De Commissie De hoofdtaak van de Commissie zal zijn de Gemeenschapsstrategie te coördineren, en wel met betrekking tot knelpunten in bepaalde landen, de taakverdeling tussen de verschillende Gemeenschapsinstellingen, dialoog met en tussen belanghebbenden uit de partnerlanden en bij de donororganisaties, en te verzekeren dat onderling samenhangende, uitvoerbare en werkzame initiatieven voldoende gecoördineerd worden en elkaar ondersteunenn. Tevens zal de Commissie doorgaan met haar steun voor capaciteitsopbouw en hervormingen, het micro- en kleinbedrijf en de bevordering van investeringen» a. b. c. d. Strategie. De Commissie zal, in hechte samenwerking met de andere betrokken Gemeenschapsinstellingen, de lidstaten en andere vooraanstaande donors, systematisch besprekingen voeren met de regeringen, regionale instellingen en het bedrijfsleven in de partnerlanden, alsook met vooraanstaande figuren in de Europese particuliere sector, voor het uitstippelen van strategieën voor landen en regio's. Hervormingen. De Commissie zal verantwoordelijk zijn voor technische en financiële bijstand aan partnerlanden voor de uitvoering van hervormingen van de "tweede generatie" en voor het ondersteunen van dialoog tussen regeringen en representatieve organen van de particuliere sector over economisch beleid en institutionele en bestuurlijke hervormingen. Tevens zal zij ontmoetingen en partnerschappen tussen EU- en ACS-ondernemers35 bevorderen, alsmede verbeteringen in onderdelen van de plaatselijke en regionale bedrijfsomgeving - zoals belastingheffing, regelgeving, transitoverkeer, vergemakkelijking van handel en betalingen, bescherming van investeringen en intellectuele eigendom, technologie overdracht, scholing, innovering. Capaciteitsopbouw. De Commissie zal verantwoordelijk zijn voor steun aan particuliere en overheidsorganisaties voor het opbouwen van capaciteit, en voor programma's om de plaatselijke dienstverleningsfirma's te versterken - ook die welke aan handelsontwikkeling werken - en om bedrijven aan te moedigen van hun diensten gebruik te maken. Kleine en micro-ondernemingen. De Commissie zal doorgaan met het financieren van krediet- en technische bijstandsprogramma's voor kleine en micro-ondernemingen die buiten de globale EIB-leningen vallen. Dit zijn onder meer programma's voor het leningnemers, of voor leningen aan de uiteindelijke verstrekken van kleine intermediaire instellingen die naar verwachting nog enige tijd op subsidies aangewezen zullen zijn. Tevens zal de Commissie samenwerking betreffende wetenschap, technologie en tussen particuliere ondernemers, onderzoeks- en onderwijscentra uit de ACS en Europa vergemakkelijken, en wel via speciale innovering Dit zou de vorm kunnen aannemen van de EU-ACS-ondernemingsdialoog, naar het model van soortgelijke bijeenkomsten tussen particuliere en openbare ondernemers uit Europa en andere ontwikkelingsgebieden (bijvoorbeeld in Latijns-Amerika, Zuid- en Zuidoost-Azië, het Middellandse- Zeegebied, enz. ) 24 initiatieven of reeds bestaande regelingen van het 4e en 5e Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling. Bevordering van investeringen. De Commissie zal haar actie voor het bevorderen van investeringen versterken door het organiseren van regionale industriebeurzen en andere steun voor bedrijfscontacten, zodat deze duurzaam bijdragen aan meer vertrouwen en een concrete aanzet geven tot particuliere investeringen in binnen- en buitenland bij potentiële investeerders. Meer deelneming van de particuliere sector van de EU, Voor de Commissie is een vooraanstaande rol weggelegd om de particuliere sector in de EU te activeren voor het opzetten van samenwerkingsverbanden tussen bedrijven in het wederzijds belang, als sleutelfactor voor de modernisering van ACS-bedrijven om beter te kunnen concurreren. Andere transversale programma's. De Commissie zal bijkomende programma's opzetten voor bedrijfssteun (en handel en diensten), die toegankelijk zullen zijn voor bedrijven in alle ACS-landen. e. f. g. Tevens stelt de Commissie voor twee nieuwe faciliteiten voor het aanmoedigen van rechtstreekse investeringen uit Europa in de ACS-landen in overweging te nemen. a. b. Om de bestaande, hoofdzakelijk op ACS-firma's gerichte programma's aan te vullen, zal de Commissie streven naar het opzetten van een snel toegankelijke faciliteit voor Europese firma's die investeringen in ACS-landen overwegen, waaruit deze steun kunnen krijgen voor de-kosten van uitvoerbaarheidsstudies. De Commissie gaat nu de zwaartepunten en modaliteiten van de toekomstige faciliteit bestuderen, steunend op ervaringen met soortgelijke programma's en instrumenten die de Commissie in andere ontwikkelings- en overgangseconomieën hanteert. De Commissie zal, in coördinatie met de lidstaten, onderzoeken hoeveel toegevoegde waarde men kan verwachten van een Europees investeringsgarantiebureau, dat Europese investeringen (met name van het MKB) in ACS-landen moet stimuleren door middel van een verzekering tegen politieke risico's (b. v, onteigening). 6. 2 Europese Investeringsbank De EIB is zijn financieringen sterker gaan richten op de particuliere sector, het scheppen van werkgelegenheid en de versterking van de capaciteiten van financiële instellingen - wat geheel klopt met de voorgestelde strategie. Volgens het tweede financiële protocol van Lomé IV (artikel 284, lid 2) moet minstens 50% van het risicodragend kapitaal naar de particuliere sector gaan - een percentage dat misschien wel zal worden voorbijgestreefd» De EIB wil niet langer doorgaan met rentesubsidies voor eindleningnemers, maar investeert in plaatselijke financiële tussenschakels, inclusief bedrijfskapitaal en leasingfirma's. Sinds 1990 is 65% van het risicodragend kapitaal en bijna 60% van de totale middelen voor de particuliere sector verstrekt in de vorm van "globale leningen". Deze leningen worden beheerd door plaatselijke financieringsinstellingen, die gekozen zijn om hun betrouwbaarheid en die werken voor plaatselijke kleine en middelgrote ondernemingen. 25 De Commissie stelt voor de EIB een grotere rol te geven en meer systematisch in te schakelen bij de bepaling van de EU-strategie, want de Bank kan bijdragen aan meer inzicht in de bedrijfsomgeving en de problemen van de financiële sector in ACS-landen en aan de keuze van de juiste prioriteiten en actiemethoden. Dit betekent dat de EIB actiever betrokken zal zijn bij de ontwikkeling van financieringsinstrumenten en van de capaciteit en het bereik van financieringsinstellingen, en dat de bank zal bijdragen aan de analyse en de ontwikkeling van beleid in de financiële sector. De faciliteit, die beschikbaar zal zijn voor In het kader van de volgende Overeenkomst zal de EIB worden verzocht het beheer van een roulerende financieringsfaciliteit voor investeringen36 op zich te nemen, die zij zal financieren met nieuwe bijdragen uit de EOF-middelen en inkomsten en aflossingen uit haar intermediaire investeringsportefeuille. financieringsinsteliingen uit de EU en de ACS, zal zeer voorzichtig worden beheerd volgens richtsnoeren inzake prioriteiten voor landen en sectoren, gebruik van bemiddelende instanties en financieringsiiistrumenten en verwacht rendement van investeringen die met de Commissie en de lidstaten moeten worden overeengekomen. Op die manier zal de EIB het stimulerende effect van zijn aanwezigheid op andere particuliere investeerders, uit binnen- en buitenland, eigenaars en aandeelhouders, versterken. Van de Bank wordt verwacht dat zij zich ook over plaatselijke KMO's ontfermt, privatisering ondersteunt door tijdelijk aandelen te verwerven en de inzet van binnenlandse besparingen via de kapitaalmarkten en financiële bemiddeling stimuleert. 6. 3 Centrum voor de ontwikkeling van industrie/bedrijfsleven37 De rol van het CIO was tot nu toe ondernemingen in ACS-landen te assisteren bij het plannen en uitvoeren van nieuwe projecten en de uitbreiding van bestaande activiteiten, en bij het aanpakken van technische en afzetproblemen. Ongeveer twee derde van zijn clientèle bestaat uit plaatselijke firma's. Het CIO zou ook in staat moeten worden gesteld zijn huidige werkterrein uit te breiden tot met industrie samenhangende diensten, gezien diensten in moderne economieën een steeds grotere rol spelen en het traditionele onderscheid tussen be- en verwerkende industrie en de dienstensector aan het vervagen is. Daarom zou het in de toekomst de naam moeten krijgen van "Centrum voor de ontwikkeling van het bedrijfsleven". In hoeverre het zijn activiteiten kan diversifiëren zal afhangen van de middelen waarover het beschikt en van de bestedingsprioriteiten die het in zijn bedrijfsplannen zal ontvouwen. Niet lang geleden is het CIO begonnen met steun voor capaciteitsopbouw, bijvoorbeeld projecten om de diensten van plaatselijke consulenten te versterken en plaatselijke ondernemers die bedrijven willen opzetten of uitbreiden te stimuleren daarvan gebruik te maken. Hiermee slaat men een andere richting in dan de tot dusverre gebruikelijke Zoals voorgesteld in COM(97)536, hoofdstuk 6 en in het mandaat voor de onderhandelingen over een partnerschapsovereerikomst voor ontwikkeling met de ACS-landen (juni 1998), hoofdstuk 4. In Lomé IV vormen de activiteiten van het Centrum voor Industriële Ontwikkeling het hoofdbestanddeel van het regionale indicatieve programma voor alle ACS voor wat steun voor de particuliere sector betreft. 26 verstrekking van technische bijstand aan afzonderlijke firma's. Men zal voortgaan op deze weg, maar voorlopig is er nog veel vraag naar diensten ten behoeve van afzonderlijke firma's. Tevens zal het CIO, in coördinatie met de Europese Commissie, zijn steentje moeten bijdragen aan het mobiliseren van de particuliere sector in de EU. Ter bevordering van strategieën voor afzonderlijke landen stelt de Commissie voor het Centrum steeds meer te laten fungeren als adviseur en medewerker van de Commissie bij de keuze van firma's in de ACS-landen die de plaatselijke particuliere sector technische, beheerkundige en commerciële diensten en assistentie bij de voorbereiding van projecten kunnen verlenen en bij het opzetten van programma's om de capaciteiten van deze dienstverleners te versterken. Het sterke punt van het Centrum ligt in zijn vertrouwdheid met de particuliere sector in de ACS-landen, de organisaties ter ondersteuning daarvan en met de huidige lacunes in de dienstverlening aan bedrijven. Tevens verkeert het in een goede positie voor het opbouwen van capaciteit ter plaatse om de firma's aldaar voor te lichten over de kwaliteit en normen waaraan producten voor exportmarkten moeten voldoen. Bovendien zou het CIO zijn rol als bron van informatie voor particuliere Europese ondernemingen en organisaties over bedrijfskansen en -omstandigheden in de ACS-landen kunnen uitbouwen. 7. CONCLUSIE Dit stuk pleit voor een omvattende aanpak bij de planning van de EG-steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector in de ACS-landen, een aanpak die gemakkelijk in de nationale en regionale samenwerkingsprogramma's kan worden opgenomen. Een omvattende aanpak is nodig omdat de redenen voor de teleurstellende resultaten in veel van deze landen veelvuldig zijn en niet voor eenvoudige oplossingen vatbaar zijn. Deze aanpak is ook nodig omdat, zoals steeds duidelijker blijkt, dat institutionele en beleidsfactoren vaak de doorslag geven voor succes of mislukking. Ook legt het stuk de nadruk op de verscheidenheid aan bruikbare benaderingen en instrumenten die binnen een coherent beleidskader kunnen worden ingezet. Wel zijn er uiteraard enkele voorschriften van ruime, zo niet universele geldigheid - zoals politieke en rnacro-economische stabiliteit, een geest van partnerschap, overleg, voorspelbaarheid en duidelijkheid in de betrekkingen tussen de regering en de particuliere sector, en het streven om de product- en factormarkten meer efficiënt te maken. Er is echter geen "pasklaar" model voor Gemeenschapssteun aan de particuliere sector in de ACS-landen. De concrete werkelijkheid is te complex en de mogelijke prioriteiten voor actie veel te talrijk. De Gemeenschap is niet bij machte alle problemen in alle landen tegelijk aan te pakken. Bij de uitvoering van het steunbeleid voor ontwikkeling van de particuliere sector moet men dan ook selectief te werk gaan, waarbij de selectie moet berusten op behoefte, inzet en prestaties. De uitvoering moet ook stevig geworteld zijn in gezamenlijke diagnose en overleg met de voornaamste belanghebbenden - bij de overheid, de particuliere sector en de burgersamenleving. Deze beginselen en strategie gelden niet alleen voor programma's die specifiek op de particuliere sector zijn gericht. Ze gelden ook voor alle door het EOF gefinancierde acties waarbij de particuliere sector betrokken is of zou kunnen worden ingeschakeld - onder meer 27 landbouw, openbaar vervoer, onderhoud van. snel wegen, nutsbedrijven en zelfs hulpdiensten in gezondheidszorg en onderwijs. Op deze gebieden zal de Commissie altijd de vraag stellen of er een werkbaar, op de particuliere sector berustend alternatief is voor uitvoering door de overheidssector, en of dit alternatief efficiënt en duurzaam kan zijn. Zij zal ook bekijken hoe samenwerking tussen particuliere EU- en ACS-firma's uitkomst zou kunnen bieden. Bij alle steun voor overheidsmaatregelen op deze gebieden zal men op het volgende letten: concurrentie mag niet worden ontmoedigd, er mogen geen belemmeringen ontstaan die de toegang tot de markt versperren en rechtmatige particuliere bedrijvigheid mag niet van zijn plaats worden verdrongen. Tenslotte zal het in de meeste gevallen absoluut noodzakelijk zijn de coördinatie voort te zetten tussen de donors - tussen de EG en haar lidstaten en in ruimer verband - over het algemene beleid en over beleidsprioriteiten en taken in afzonderlijke landen. Nergens zal het zoveel op consequent beleid en coherente donoractie aankomen als bij het hachelijke en langdurige proces van hervormingen van de "tweede generatie" in bestuur, rechtshandhaving en overheidsadministratie. Vanwege haar langdurige partnerschapsrelatie met de ACS-landen bevindt de EG zich in een goede positie om de leiding te nemen bij de coördinatie van deze inspanningen. 28 BIJLAGEN 29 Bijlage 1 ONTWIKKELING VAN DE PARTICULIERE SECTOR IN DE ACS EN ANDERE ONTWIKKELINGSLANDEN Deze bijlage bevat enige basisgegevens over de positie en de relatieve prestaties van de ACS- landen binnen de wereldeconomie, als achtergrondinformatie bij de beleidsvoorstellen in deze mededeling. Deze gegevens laten zien wat voor problemen de ACS-landen moeten overwinnen nu zij streven naar meer integratie in de wereldeconomie via handels- en kapitaalstromen, en hoe belangrijk het daarom is een omgeving te scheppen, waarin een concurrende particuliere sector kan opkomen en gedijen. De wereldhandel is tijdens de twee afgelopen decennia met ruim 4% per jaar gegroeid (ruim tweemaal zo snel als het mondiale BBP), naarmate de markten langzamerhand zijn opengesteld voor import. De internationale stromen van particuliere investeringen zijn tijdens de laatste tien jaar enorm toegenomen en kwamen voor een groot deel in ontwikkelingslanden terecht. De internationale investeringen in opkomende en ontwikkelingslanden zijn gestegen van 42 miljard dollar in 1990 tot 256 miljard dollar in 199738. De ontwikkelingslanden ontvingen 30% van het internationale beleggingskapitaal in 1996, vergeleken met slechts 2% in 1990, en hun aandeel in de rechtstreekse internationale investeringen steeg van 15% in 1990 tot 40% in 1996, dat is van 25 miljard dollar tot 110 miljard dollar39. Op enkele opmerkelijke uitzonderingen na zijn de ACS-landen er niet in geslaagd ten volle te profiteren van de kansen die door de groeiende handels- en kapitaalstromen zijn ontstaan. Hun aandeel in de internationale investeringen in ontwikkelingslanden is gedaald, en is nu sterk geconcentreerd in landen met veel bodemschatten en dus investeringskansen in de mij nbouwindustrie. In 1997 ging er nog geen 6 miljard rechtstreekse investeringen en aandelenkapitaal naar ACS- landen, waarvan 5,1 miljard naar sub-Sahara Afrika (slechts 2,5 miljard dollar indien men Zuid-Afrika niet meetelt). Sub-Sahara Afrika is goed voor circa 90% van het BBP en de exporten van de ACS-landen. De meeste buitenlandse investeringen (rechtstreeks en participaties) in sub-Sahara Afrika gingen naar de sector olie- en delfstofwinning, in de jaren 90 voornamelijk naar Nigeria, Angola en Ghana. Ondanks de geringe omvang van de buitenlandse investeringen komen deze als percentage van het BBP ongeveer overeen met de stromen naar andere ontwikkelingsregio's : in 1996 bereikten de buitenlandse investeringen in sub-Sahara Afrika ongeveer 3,8% van het BBP, tegenover 4,7% voor Latijns-Amerika en het Caribische gebied40. "Global Development Finance 1998", Wereldbank, Overzicht. "Global Development Finance 1997", Wereldbank, deel 1, Overzicht en hoofdstuk 3. Ibidem 30 Figuur 1 laat zien dat het aandeel van sub-Sahara Afrika in de al of niet rechtstreekse buitenlandse investeringen in ontwikkelingslanden tussen 1970 en 1997 scherp is gedaald. In deze cijfers is Zuid-Afrika niet meegerekend. Fig. 1 AANDEEL VAN SSA IN HET NETTO NIET-GEWAARBORGDE PRIVE-LENEN AAN ONTWIKKELINGSLANDEN De meeste ACS-landen waren niet bij machte om de middelen in kapitaal, vaardigheden, kennis en ondernemerschap, of de productiviteitswinst op te brengen die voor snelle economische expansie zijn vereist. Hun binnenlandse besparingen staan meestal op een laag peil. Hun inheemse ondernemingen zijn voornamelijk gezins- of microbedrijven in de informele sector, waar de productiviteit, de prijzen van artikelen en de inkomsten laag zijn. Ook de weinige bedrijven in de formele sector bereiken zeiden een dusdanige omvang dat zij zomaar de middelen kunnen opbrengen die nodig zijn om te innoveren en de concurrentie op de wereldmarkten duurzaam het hoofd te bieden. Kennis over buitenlandse markten, technologieën en bedrijfsbeheer wordt niet ruim verspreid. De arbeidskrachten zijn betrekkelijk slecht opgeleid en ongeschoold, en de infrastructuur is zwak. ïn vergelijking met de snel groeiende landen zijn hun economieën onelastisch gebleven, zodat zij niet op wijzigingen in de marktvraag kunen reageren. De ACS-landen zijn nog steeds hoofdzakelijk van grondstoffen afhankelijk. Na de daling van de grondstofïènprijzen in de jaren 80 zijn zij zwaar getroffen door de verslechtering van de ruilvoet en de slinkende internationale investeringen in grondstoffenproductie. In sommige landen viel dit samen met een schuldencrisis en slecht economisch beheer, en maakte alles nog erger. Deze combinatie van overwegend lage binnenlandse besparingen, wiens investeringen die bovendien in de mijnbouwsector geconcentreerd waren, de kleinschalige en informele stijl van de inheemse ondernemingen - in een omgeving waar meestal economische crisis en onzekerheid heerst - verklaart de in vergelijking teleurstellende exportresultaten van de ACS- landen. Figuur 2 laat zien hoe het aandeel van sub-Sahara Afrika ontwikkelingslanden is geslonken van - de nog behoorlijke - 14% in Î970 tot 7% in 1997. in de export van alle Fig. 2 Fie. 2 AANDEEL VAN SSA IN DE EXPORT VAN ONTWIKKELINGSLANDEN 0,16 0,14 0,12 0J 0,08 0,06 0,04 0. 02 0 n -- 'S&^:. ù^^£L/l^. ~i. ijL^ÂXJ^j^rfEvlai. r,Ju. u~. 1970 1990 1997 De crises van de SOtiger jaren overtuigden de ACS-regeringen dat het nodig was maatregelen te nemen voor economische stabilisering en structuurhervormingen. De verdienste van deze maatregelen was dat zij de grondslagen van de markteconomie versterkten in landen waar voordien verregaande overheidscontrole heerste. Maar bij de investeerders was het vertrouwen ondermijnd, en is het nog steeds niet echt hersteld, behalve in een handjevol landen met een degelijke beleidsomgeving en/of veel natuurlijke hulpbronnen. In sommige landen werden de investeerders nog verder afgeschrikt door de hoge buitenlandse schuld en de insolvabele positie van grote delen van de banksector. Toch zien de ACS-regeringen in dat particuliere investeringen in hun groei een dynamische rol kunnen spelen en verwelkomen zij die met open armen - zowel binnen- als buitenlandse investeringen. Sommige landen hebben centra en andere structuren voor het bevorderen van investeringen opgezet. Zij hebben hun goedkeuringsprocedures vereenvoudigd en bespoedigd en vopf ipvesteerders belastingvoordelen ingevoerd. '3>2. FACTOREN DIE BEVORDERLIJK ZIJN VOOR DE ONTWIKKELING VAN DE PARTICULIERE Bijlage 2 11. GUNSTIGE BEDRIJFSOMGEVING SECTOR 11. 1 Een geloofwaardig beleid en maatregelen die vertrouwen wekken Een institutionele en beleidsomgeving die de investeerders vertrouwen inboezemt, geschraagd door sterke politieke inzet en politieke, sociale en macro-economische stabiliteit, vlotte beschikbaarheid van deviezen voor lopende transacties, een duidelijk en voorspelbaar raamwerk van vennootschaps-, contract-, concurrentie- en eigendomsrecht, overzichtelijke en eerlijke regels en belastingsystemen die onkreukbaar worden toegepast, en rechtvaardige, doeltreffende wetshandhaving en regeling van geschillen. Macro-economische stabiliteit. De kansen dat ondernemingen in de formele sector goed gedijen en naar uitbreiding streven, en dat daarvoor kapitaal beschikbaar is bij de banken en op de kapitaalmarkten, zijn het best wanneer het economisch beleid stabiel en voorspelbaar is. Het vertrouwen bij het bedrijfsleven neemt toe wanneer de inflatie laag en overzichtelijk, de begrotingstekorten onder controle, de wisselkoersen stabiel, de valuta converteerbaar en de reële rentetarieven laag zijn. Dit betekent dat er een beleid moet zijn voor fiscale en monetaire stabilisering, en dat de regering zo min mogelijk haar toevlucht moet nemen tot leningen op de binnenlandse kapitaalmarkten voor het financieren van begrotingstekorten. Regeringen die uit eigen beweging dergelijke beleidsvormen invoeren, zodat men ziet dat zij ze tot de hunne hebben gemaakt, genieten bij de investeerders het meeste vertrouwen. Economische openheid. Open en concurrentiegericht beleid met betrekking tot handel en investeringen, dat wil en technologieoverdracht, bescherming van de rechten van investeerders en intellectuele eigendom- en patenthouders, geleidelijke liberalisering van de handel in goederen en diensten en verwijdering van exportbelemmeringen in het handelsbeleid. stimuleren van binnenlandse investeringen zeggen: Voor de ontwikkeling van een doeltreffende, concurrerende particuliere sector is een ondersteunend handeïsbeleidskader vereist. De ervaring wijst uit hoe belangrijk het is de protectieregeling te vereenvoudigen en af te bouwen en kwantitatieve beperkingen op te heffen, zodat de exporthandicaps in de tari evenregelingen worden uitgeschakeld41. Dit moet worden aangevuld met maatregelen om de handel te vergemakkelijken en de douane- en transitokosten te verlagen, en om producten van gegarandeerde kwaliteit te verkrijgen door de producenten via voorlichting en certificatie vertrouwd te maken met de normen die op de markten, met name de exportmarkten, vereist zijn. Administratieve traagheid en corruptie, die de kosten en wisselvalligheden van binnenlands vervoer en uitklaring in de havens onnodig verzwaren, moeten uit de wereld worden geholpen. Volgens de gangbare opvattingen werken handelsregelingen belemmerend op de export indien importartikelen die nodig zijn voor de productie van exportgoederen of -diensten onderhevig zijn aan belastingen of kwantitatieve beperkingen. 33 Bescherming van investeringen en eigendomsrechten. Investeerders, en in het bijzonder buitenlandse investeerders, moeten er zeker van kunnen zijn dat zij onder de wet een eerlijke behandeling zullen krijgen en verschoond zullen blijven van willekeurig en discriminerend overheidsoptreden dat hun bedrijfskansen zou ondermijnen. Een degelijk, overzichtelijk wetskader is een krachtig instrument voor het bevorderen van binnenlandse en plaatselijke investeringen. Aangemoedigd door de Lomé-Overeenkomst42 hebben veel ACS-landen met EG-lidstaten akkoorden voor de bescherming en bevordering van investeringen gesloten waarin het beginsel van non-discriminatie wordt gehuldigd, en die bedoeld zijn om investeerders ervan te overtuigen dat zij op een voorspelbare en veilige bedrijfsomgeving kunnen rekenen. Deze bilaterale overeenkomsten zijn er echter niet geheel in geslaagd de twijfels van de investeerders weg te nemen. Daarom heeft de EG getracht haar ACS-partners ervan te doordringen dat het in hun voordeel is internationaal erkende normen voor de bescherming van investeringen, met een onafhankelijke instantie voor het beslechten van geschillen, in te voeren en toe te passen43. De EU was één van de voornaamste actoren in de OESO-onderhandelingen over een multilateraal akkoord inzake investeringen, en ondersteunt het lopende WTO-initiatief om te onderzoeken of het mogelijk is een norm op te zetten die over de hele wereld kan worden toegepast44. Wanneer betrouwbare, formele of informele kaders voor rechtshandhaving ontbreken worden er maar zeer weinig zaken gedaan. In de ACS-landen bestaan meestal wel wetskaders, met wetten over arbeids- en milieunormen, maar soms zijn deze achterhaald, en vaak heeft men voor de dagelijkse zakenpraktijk niets aan deze wetten omdat de politie en de rechters ze niet toepassen of niet kunnen doen toepassen. Omdat de wet niet wordt gehandhaafd en fraude de dagelijkse realiteit vormt, falen de markten en worden transacties of in het geheel niet, of tegen onzinnig hoge kosten gesloten. 11. 2 Goed bestuur in een kader van openbaar-particulier partnerschap Een geregelde dialoog tussen regeringen en de particuliere sector (op alle niveaus) - en de deelneming van die sector in de beleidsformulering - is één van de beste manieren om een betrouwbare inschatting te maken van de voornaamste zwakten en tekortkomingen van de omgeving voor het particuliere bedrijfsleven en van de allerdringendste behoeften en hervormingen. Externe donororganisaties en deskundigen zijn zelden in staat om alle, soms ongrijpbare factoren te onderkennen die het vertrouwen van investeerders ondermijnen en de uitbreiding van bedrijven belemmeren. Incompetente en slecht werkende overheidsdiensten zijn een belangrijke factor in het lage peil van particuliere investeringen, zoals is gebleken uit enquêtes over meningen en ervaringen van ondernemers. Deze zouden wensen dat regelingen en voorschriften niet al te omslachtig en geldverslindend zijn en dat voor de afgifte van o verheidsvergunningen transparante, Artikel 261 van de herziene Overeenkomst Lomé IV. In 1992 zijn daartoe strekkende voorstellen aan de ACS-regeringen voorgelegd. "Een egaal terrein voor rechtstreekse investeringen overal ter wereld", COM(95)42/2 van februari 1995, als voorbereiding voor de beleidskoers van de EU op de WTO-ministerbijeenkomst te Singapore in december 1996. 34 duidelijke en vaste regels geiden, waartegen men in beroep kan gaan. De overheid moet openstaan voor communicatie, overleg en discussie met vertegenwoordigers van de particuliere sector. Zij moet fair zijn en de wei eerbiedigen in haar omgang met burgers en ondernemers, rnet name kleine ondernemers - zonder een spoor van politieke partijdigheid, vriendjespolitiek of corruptie. Een coherente strategie voor het bevorderen van de particuliere sector vereist een duidelijke visie op de rol van de staat. Op politiek vlak zou de staat een kader moeten bieden voor democratie, goed bestuur, handhaving van de mensenrechten en de wet, een kader dat vertrouwen wekt in de instellingen van de staat en de sociale stabiliteit in stand houdt. Bij het voeren van haar economische beleid moet de overheid zich als regel niet a priori beschouwen als een producent van goederen en diensten. Behalve het verzekeren van macro-economische en financiële stabiliteit zijn haar voornaamste economische taken: i) erop toezien dat markten die de goederen en diensten waaraan behoefte is kunnen leveren ontstaan en zo goed mogelijk functioneren, ii) tekortkomingen van de markten corrigeren en iii) een sociaal beleid voeren dat kwetsbare groepen beschermt en de mensen meer kansen biedt om door de ontwikkeling van hun potentieel in de markteconomie te slagen. 11. 3 Ondersteuning en supervisie van markten Markten voor goederen, diensten, arbeid en kapitaal moeten in de mate van het mogelijke concurrerend, open en geïntegreerd zijn, met prijzen waarin schaarste en opportuniteitskosten zijn doorberekend en met vrije toegang voor nieuwe bedrijven. Supervisie, reguleren en vergemakkelijken betekent onder meer de toepassing van wetten voor transparante en eerlijke transacties, bevordering van concurrentie en bescherming van producenten en consumenten tegen fraude en misbruik van marktoverwicht. Producenten, consumenten en financiële bemiddelaars moeten tegen fraude worden beschermd. Efficiënte markten kunnen alleen werken binnen een toepasselijk en duidelijk juridisch kader waarin het mogelijk is de naleving van contracten af te dwingen en waarin de rechtspraak, toegankelijk is en doeltreffend wordt beheerd. in veel gevallen is er bij de regering en andere toezichtorganen te weinig capaciteit om zich op eerlijke, efficiënte en belangeloze wijze van deze taken te kwijten. Dit betekent dat een strategie van steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector tevens een aanzienlijk element van steun voor hervormingen in de overheidspolitiek en -praktijk moet bevatten. Het monopolie van overheidsbedrijven is vaak een hindernis voor economische efficiëntie en heeft: een ontmoedigend effect op het particuliere bedrijfsleven. Wanneer de overheid bereid is zijn bedrijven aan concurrentie bloot te stellen en te privatiseren ziet de particuliere sector dit als een zeer bemoedigend teken. Geprivatiseerde ondernemingen bieden soms aantrekkelijke kansen aan binnen- en buitenlandse investeerders. Overheidscontracten op alle regeringsniveaus moeten doorzichtig en concurrerend zijn en deskundig worden beheerd. Vertraging en besluiteloosheid leiden tot onkosten voor de inschrijvers, dus minder deelneming en hogere kosten voor de overheidsdiensten. 35 11. 4 Tekortkomingen van de markten corrigeren De overheid mag alleen in de werking van markten tussenbeide komen (mits zij dat op doeltreffende en verantwoordelijke wijze kan doen) indien deze markten tekortschieten45 en wel door bijvoorbeeld ordehandhaving en voorlichting, instandhouding van de integriteit van het financieringssysteem, coördinatie tussen particuliere firma's die met grootschalige projecten bezig zijn (zodat hun risico's en onzekerheden gereduceerd worden) en dienstverlening, of het sluiten van dienstverleningscontracten met de particuliere sector, op de gebieden onderwijs, volksgezondheid en openbare veiligheid, basisgezondheidszorg en openbare infrastructuur. Bijzondere nadruk verdient de rol die de staat moet spelen om iedereen toegang tot basisonderwijs te verzekeren en daarmee de positie en de kansen van vrouwen te verbeteren. De staat moet een actieve rol spelen in de bescherming van het milieu en de handhaving van fundamentele arbeidsnormen op gebieden als kinderarbeid en gezondheid en veiligheid op de werkplek. Milieubederf is een klassiek geval van het tekortschieten van de markt, dat vraagt om overheidsinterventie om aanvaardbare normen vast te stellen en stimulansen en voorschriften in te voeren om daaraan te kunnen voldoen. 12 ZORGEN VOOR DE BESCHIKBAARHEID VAN PRODUCTIEFACTOREN EN INFRASTRUCTUURDIENSTEN 12. 1 Ontwikkeling van het menselijk potentieel en bescherming van kwetsbare mensen De kwaliteit van het arbeidsleger - opleiding, vaardigheden, aanpassingsvermogen en leergierigheid - is van essentieel belang om de particuliere sector te stimuleren, werkzoekenden klaar te stomen voor de arbeidsmarkt en te verzekeren dat de investeringen resulteren in hogere inkomens en minder armoede. Om talrijke redenen en ook vanwege de kosten is er niet veel kans dat afzonderlijke werknemers of werkgevers al het onderwijs en alle scholing waarbij zij baat zouden kunnen hebben, ontvangen of verstrekken. Evenmin kan men van afzonderlijke personen verwachten dat zij de maatregelen nemen die nodig zijn voor de gezondheid van de gemeenschap en van de arbeidskrachten. Daarom is het de taak van regeringen om deze voorzieningen, zonder welke het bedrijfsleven niet voorspoedig kan gedijen, te regelen. Voorts is het vanuit een oogpunt van sociale rechtvaardigheid en stabiliteit nodig dat de samenleving doeltreffend in actie komt om kwetsbare groepen te beschermen, zowel slachtoffers van natuurrampen ais slachtoffers van economische verandering en aanpassing. Dat wil zeggen gevallen waarin de vrije markt niet zorgt voor maximale inkomsten of voor het welzijn van de consument, omdat markten onvoldoende stimulansen bieden voor de productie van "openbare" goederen (zoals openbare informatie en rechts- en ordehandhaving) of vanwege externe factoren die positief (bijvoorbeeld in onderwijs en scholing) of negatief (bijvoorbeeld milieuaspecten) kunnen zijn en, met betrekking tot de krediet- en verzekeringsmarkten: gebrekkige (asymmetrische) informatie, afkeer van risico, moreel gevaar en ongelukkige keuze. 36 12. 2 Binnenlandse besparingen: aanmoediging en bemiddeling Het gaat de particuliere sector vooral goed wanneer de binnenlandse besparingen hoog zijn en doelmatig worden ingezet voor het financieren van bedrij fsexpansie. De neiging tot sparen is ten dele cultureel bepaald, maar er zijn beleidsvormen die hogere besparingen kunnen aanmoedigen. Bij macro-economische stabiliteit en begrotingsdiscipline gaat het aandeel van binnenlandse besparingen dat bij financiële instellingen wordt ondergebracht omhoog, en gaat een kleiner deel van deze besparingen naar de regering en de overheidssector. Zo komen er via de financiële sector meer spaargelden beschikbaar voor de activiteit van de particuliere sector. Sparen wordt ook aangemoedigd indien men erop kan vertrouwen dat bezit en kapitaal niet blootstaan aan het risico van willekeurige onteigening of waardevermindering door inflatie. Financieel sparen wordt gestimuleerd door vertrouwen in de degelijkheid van banken en andere spaarinstellingen en indien men van zijn financiële activa een redelijk rendement kan verwachten. Zorgvuldige regulering en voortdurende supervisie van financiële instellingen en de kapitaalmarkt zijn nodig om roekeloze leningen en andere destabiliserende handelingen, die in opkomende en ontwikkelingseconomieën maar al te vaak voorkomen, te vermijden. Voor het bedrijfsleven is het niet genoeg dat de financiële sector gezond is, maar moet deze bovendien concurrerend zijn en een keur van nuttige financiële producten en diensten aanbieden. Dat zijn niet alleen gewone commerciële en ontwikkelingsleningen, maar ook de financiering van lease- en bedrijfskapitaal, inschrijving op aandelen, makelaardij en verzekeringen, en betrouwbare en redelijk geprijsde systemen voor het verrichten van binnen- en buitenlandse betalingen. 12. 3 Economische infrastructuur Het bedrijfsleven heeft behoefte aan materiële infrastructuren, zoals wegen, spoorwegen, telecommunicatie, elektriciteits- en watervoorziening, die doelmatig en betrouwbaar werken. Wanneer de infrastructuur te wensen overlaat stijgen de productiekosten en weten de bedrijven niet waar ze aan toe zijn. Dit is fnuikend voor het concurrentievermogen en ontmoedigt potentiële investeerders. De structuren en installaties moeten dus zo worden aangelegd dat ze aan de effectieve vraag voldoen en door behoorlijk onderhoud en bediening in goede staat worden gehouden. De kosten van werking, onderhoud en capaciteitsverhoging om aan de stijgende vraag te voldoen moeten worden doorberekend in de tarieven, en de afnemers moeten verplicht worden hun rekeningen prompt te betalen. Waar mogelijk moet er concurrentie bestaan tussen de dienstverleningsbedrijven, als een stimulans om efficiënt te werken en de klanten goed te bedienen. Dit alles blijkt een moeilijke opgave te zijn voor sommige ACS-landen, waar het concurrentievermogen ernstig ondermijnd is door een gebrekkige infrastructuur. De liberalisering van de infrastructuurmarkten en de inbreng van de particuliere sector qua kapitaal en bedrijfskunde wettigen echter de hoop dat de dienstverlening in de toekomst beter zal worden. 37 ISSN 0254-1513 COM(98) 667 def. DOCUMENTEN 11 01 Catalogusnummer : CB-C0-98-671-NL-C Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg 28