title: Toelichtend verslag over het verdrag, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken (Door de Raad op 28 mei 1998 goedgekeurde tekst) opgesteld door Prof. Dr. Alegría Borrás Hoogleraar internationaal privaatrecht aan de Universiteit van Barcelona

text: 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/27 TOELICHTEND VERSLAG over het verdrag, opgesteld op grond van artikel K. 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken (Door de Raad op 28 mei 1998 goedgekeurde tekst) opgesteld door Prof. Dr. ALEGRÍA BORRÁS Hoogleraar internationaal privaatrecht aan de Universiteit van Barcelona (98/C 221/04) INHOUD I. VOORGESCHIEDENIS VAN DE OVEREENKOMST. II. ALGEMENE PRESENTATIE VAN HET VERDRAG. III. ANALYSE VAN DE BEPALINGEN. A. Toepassingsgebied (artikel 1). B. Rechterlijke bevoegdheid: algemene bepalingen (artikelen 2 tot en met 8). C. Toetsing van de bevoegdheid en de ontvankelijkheid (artikelen 9 en 10). D. Aanhangigheid en onderling afhankelijke vorderingen (artikel 11). E. Voorlopige en bewarende maatregelen (artikel 12). F. Erkenning en tenuitvoerlegging: omschrijving van het begrip „beslissing” (artikel 13). G. Erkenning van een beslissing (artikelen 14 tot en met 19). H. Tenuitvoerlegging (artikelen 20 tot en met 32). I. Gemeenschappelijke bepalingen: documenten (artikelen 33 tot en met 36). J. Overgangsbepalingen (artikel 37). K. Algemene bepalingen (artikelen 38 tot en met 44). L. Hof van Justitie (artikel 45). M. Slotbepalingen (artikelen 46 tot en met 50). Bladzijde 28 32 35 35 36 45 45 47 48 49 54 57 58 59 63 63 C 221/28 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 I. VOORGESCHIEDENIS VAN DE OVEREENKOMST 1. De Europese integratie was in den beginne voornamelijk een economische integratie en derhalve was de regelgeving vooral op dit type van integratie afgestemd. Deze situatie is de afgelopen tijd echter grondig veranderd en vandaag de dag is de integratie niet alleen economisch gericht, maar beïnvloedt zij in toenemende en steeds verdergaande mate het leven van de Europese burger. Deze Europese burger kan maar moeilijk begrijpen dat hij problemen tegenkomt op het gebied van het familierecht, terwijl er zoveel vooruitgang is geboekt op vermogensrechtelijk gebied. Derhalve moet de problematiek van het familie- recht gelieerd aan het verschijnsel van de Europese integratie onder de loep worden genomen. We hoeven alleen maar de vraagstukken te bekijken die in het Europees Parlement aan de orde zijn gesteld, niet alleen in verband met de ontbinding van het huwelijk, maar ook op meer familierechtelijk gebied (huwelijksgoederenstelsel, afstam- ming, ontvoering van minderjarigen, adoptie enz. ). Dit verdrag is een eerste, positieve en beslissende stap op deze nieuwe weg, die de voorbode kan zijn van andere teksten op familierechtelijk en erfrechtelijk gebied. 2. Dit verdrag is mogelijk geworden omdat het Verdrag van Maastricht nieuwe wegen heeft geopend voor justitiële samenwerking in burgerlijke zaken, op basis van artikel K. 3 (zie punt 11). Voordien bood namelijk alleen artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap een beperkte mogelijkheid. In dit artikel spraken de lidstaten met elkaar af om, voorzover nodig, met elkaar in onderhandeling te treden ter verzekering, voor hun onderdanen, van de vereenvoudiging van de formaliteiten waaraan de wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen en scheidsrech- terlijke uitspraken onderworpen zijn. In een nota die de Commissie op 22 oktober 1959 aan de lidstaten stuurde om hen uit te nodigen hierover met elkaar in onderhandeling te treden, stond het volgende: „Een werkelijke interne markt tussen de zes lidstaten zal pas zijn verwezenlijkt wanneer een voldoende rechtsbescherming gewaarborgd is. Er zou gevaar bestaan voor het optreden van storingen en moeilijkheden in het economische leven van de Gemeenschap, indien vorderingen, voortvloeiende uit de menigvuldige rechtsbetrekkin- gen welke op de gemeenschappelijke markt over de nationale grenzen heen zullen ontstaan, niet zouden kunnen worden vastgesteld en geëffectueerd desnoods met behulp van de rechter. Daar de rechterlijke bevoegdheid in civiele zaken en handelsza- ken bij de lidstaten berust en de werking van een gerechtelijke uitspraak steeds tot een bepaald staatsgebied beperkt blijft, is de voornaamste voorwaarde voor de rechtsbe- scherming en daarmede voor de rechtszekerheid op de gemeenschappelijke markt, dat de erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen tussen de lidstaten op bevredigende wijze is geregeld. ”. Op basis van artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap zijn, rechtstreeks dan wel onrechtstreeks, verscheidene verdragen gesloten. Het belangrijkste op justitieel gebied is het Verdrag van Brussel van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken en de daaropvolgende wijzigingen, die een gevolg waren van de uitbreidingen van de Gemeenschap („Brussel I”). Een aantal zaken valt buiten het toepassingsgebied van dat verdrag (artikel 1, tweede alinea). Tot deze uitsluiting werd besloten om redenen van zeer uiteenlopende aard en aan een aantal van deze uitgesloten zaken is in andere verdragen reeds aandacht besteed. Een voorbeeld hiervan is het Verdrag betreffende insolventieprocedures dat op 23 november 1995 te Brussel is gesloten. Bovendien heeft de ervaring met de toepassing van het Verdrag van Brussel in de afgelopen 30 jaar ertoe geleid dat begonnen werd met de herziening van dat verdrag, samen met het Verdrag van Lugano van 16 september 1988 (het zogenaamde Nevenver- drag). Aangezien er alleen voorlopige studies beschikbaar zijn en de ad-hoc-groep voor de redactie van de nieuwe tekst slechts tweemaal is bijeengekomen, kon een en ander niet in aanmerking genomen worden bij de redactie van het onderhavige verdrag. Het blijft dus mogelijk dat dit verdrag alsnog wordt aangepast aan het herziene Verdrag van Brussel. Gezien de veranderde situatie is het normaal dat de lidstaten hebben getracht tegemoet te komen aan de nieuwe behoeften van de Europese burgers, en het onderhavige verdrag is 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/29 daarvan een voorbeeld. De wens om het Verdrag van Brussel van 1968 uit te breiden tot familierechtelijke zaken is van recentere datum en berust op twee overwegingen. 3. In de eerste plaats moet worden herinnerd aan de redenen waarom het familierecht buiten de toepassing van het Verdrag van Brussel van 1968 was gebleven. In het Jenard-rapport (de toelichting op de originele versie van het verdrag in kwestie) wordt de uitsluiting van zaken betreffende de staat van natuurlijke personen als volgt beredeneerd: „Welke bevoegdheidsregels ook gekozen zouden zijn — zulks in de veronderstelling dat het comité tot eenmaking van deze regels op dit terrein had kunnen geraken — de wettelijke stelsels waarop moet worden gelet, en met name de collisieregels, vertoon- den een dergelijke verscheidenheid, dat het moeilijk was om, in het stadium van de exequaturprocedure, van de controle op deze regels af te zien. Dit zou betekenen dat de aard van het verdrag werd gewijzigd en een groot deel van zijn gedurfd karakter eraan zou worden ontnomen. Zou bovendien, zo het comité ertoe zou zijn overgegaan aan de exequaturrechter ook de controlebevoegdheid, zelfs op niet-vermogensrechtelijk terrein, te ontnemen, deze rechter niet verleid worden het begrip openbare orde te misbruiken om aan de buitenlandse beslissing die hem zou worden voorgelegd, haar kracht te ontnemen? Van twee kwaden hebben de leden van het comité het minste gekozen en daarbij de eenheid van het ontwerp en zijn gedurfd karakter behouden, onder beperking evenwel van het toepassingsgebied. Op het gebied van de staat en de bevoegdheid is de echtscheiding ongetwijfeld het belangrijkste vraagstuk, dat een zeer ingewikkeld karakter vertoont wegens het sterk uiteenlopen van de verschillende wetgevingen. ”. Het verdrag van 1968 is dus het „algemene verdrag” op het gebied van erkenning en tenuitvoerlegging, volgens het bepaalde in artikel 220 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, dat burgerlijke of handelszaken niet per se uitsloot en dus de staat en de bevoegdheid had kunnen omvatten: de complexiteit van de materie en het feit dat deze niet van directe invloed was op de economische integratie hebben geleid tot de uitsluiting ervan. 4. In de tweede plaats is in het familierecht het belangrijkste thema de echtscheiding, dat wil zeggen het soort van huwelijkszaken dat in het onderhavige verdrag ter sprake komt. Er dient op gewezen te worden dat in het Jenard-rapport wordt gesproken van het „sterk uiteenlopen” van de wetgevingen, terwijl er destijds slechts zes lidstaten waren, en dus kan worden gesteld dat vijftien wetgevingen veel sterker uiteenlopen. Daaruit volgt dat de problemen waarvoor de groep zich gesteld zag, veel groter waren. Het gaat hierbij om niet geringe verschillen, die soms grondwettelijke implicaties hebben. In andere gevallen hebben de problemen betrekking op het al dan niet bekend zijn met de diverse instituten waarover het verdrag handelt (zo zijn bijvoorbeeld scheiding van tafel en bed en nietigverklaring in het interne materiële recht van Zweden en Finland onbekende begrippen). Tot slot zijn er zelfs tussen de lidstaten waar al deze rechtsbegrippen naast elkaar bestaan, grote juridische verschillen (gronden, eis van voorafgaande scheiding van tafel en bed enz. ). Derhalve kunnen noch de tijd die nodig was om tot een verdrag te komen, noch de compromissen die soms moesten worden gesloten, verbazing wekken. De uitsluiting van deze materie in het verdrag van 1968 en de opstelling van het onderhavige verdrag geven het verschil aan tussen familierechtelijke en erfrechtelijke geschillen. De Europese integra- tie is in de 30 jaar sinds de opstelling van het Verdrag van Brussel van 1968 aanzienlijk gevorderd. De verwezenlijking van het vrije verkeer van personen en het steeds frequenter aanknopen van familiebanden tussen onderdanen of bewoners van verschillende landen, vereisten een juridisch antwoord, dat wordt geboden door het onderhavige verdrag, waarin rekening wordt gehouden met de verschillende aspecten. 5. Er is uitvoerig gediscussieerd over de behoefte aan een verdrag betreffende de bevoegdheid en erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken. Sommige C 221/30 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 lidstaten, die partij zijn bij het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1 juni 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, bleken tevreden over de praktische resultaten ervan. Andere lidstaten, die geen partij zijn bij genoemd verdrag, waren echter niet bereid dat wel te worden. Drie belangrijke argumenten leidden tot het inzicht dat een nieuw Europees verdrag wenselijk is: a) men wenst uniforme regels voor de bevoegdheid in huwelijkszaken in te voeren; b) de lidstaten van de Europese Unie moeten zorgen voor moderne regels inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in verband met nietigheid, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, en daartoe de procesvoering harmoniseren; c) om te voorkomen dat in verschillende lidstaten parallelle procedures over huwelijkszaken worden gevoerd, moeten regels over de aanhan- gigheid worden vastgesteld, wat een belangrijke innovatie is die op zich al een rechtvaar- diging vormt voor het verdrag; aldus wordt voorkomen dat naast elkaar tegenstrijdige beslissingen bestaan. De Raad besloot dan ook onderhandelingen over een verdrag te openen. Er zij bovendien op gewezen dat artikel 18 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1970 de lidstaten toestaat verdragen over dit onderwerp te sluiten. 6. Het oorspronkelijke doel van het verdrag was de materiële uitbreiding van het Verdrag van Brussel van 1968 tot huwelijkszaken. Daarom komt dit uitgangspunt van Brussel II voor in de tekst ervan en wordt het letterlijk genoemd in de preambule. Er kon niet worden voorbijgegaan aan een zo belangrijk antecedent dat duidelijk succes heeft opgeleverd en dat bovendien wordt gesteund door een uitgebreide jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, aan de hand waarvan ook de meest omstreden aspecten van het verdrag kunnen worden beoordeeld, in het gedeelte dat van toepassing is op deze tekst. Maar de thematische verschillen tussen beide verdragen hebben geleid tot aanzienlijke discrepanties op bepaalde punten (bijvoorbeeld het niet- bestaan van een algemeen forum of het ontbreken van hiërarchisch opgebouwde bevoegd- heidscriteria), terwijl elders de regels nauwer bij elkaar aansluiten (bijvoorbeeld aanhan- gigheid of automatische erkenning). Het resultaat is dus een verdrag dat verschillend is, maar dezelfde doelstellingen nastreeft, te weten eenmaking van de regels voor de internationale rechterlijke bevoegdheid en vergemakkelijking van de internationale erken- ning en de tenuitvoerlegging van beslissingen. Tenzij anders vermeld, wordt ervan uitgegaan dat identieke termen in Brussel I en Brussel II dezelfde betekenis hebben en dat daarbij dus rekening moet worden gehouden met de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Opgemerkt dient te worden dat inzake de bepalingen die ongewijzigd uit Brussel I zijn overgenomen, weinig kon worden toegevoegd aan de toelichting bij dat verdrag en de erop volgende wijzigingen. Toch is er de voorkeur aan gegeven in dit verslag de nodige passages uit die toelichting weer te geven, zodat de rechtsbeoefenaars ze gemakkelijk kunnen raadplegen en niet gedwongen worden daarnaast nog andere teksten te gebrui- ken. 7. Begin jaren negentig is in de context van de Europese politieke samenwerking nagedacht over de vraag of het mogelijk zou zijn op Europees niveau een verdrag op te stellen op het gebied van de ontbinding of versoepeling van de huwelijksband. Op basis van een vragenlijst die het Britse voorzitterschap in 1992 had opgesteld en de synthese die het Deense voorzitterschap in de eerste helft van 1993 had gemaakt, begonnen de lidstaten aan een eerste uitwisseling van standpunten over een dergelijke mogelijkheid. Onder het Belgische voorzitterschap, in de tweede helft van 1993, nog voordat het Verdrag betreffende de Europese Unie in werking was getreden, werd professor Marc Fallon in zijn hoedanigheid van secretaris van de Europese Groep internationaal privaatrecht uitgenodigd de vergadering van de groep bij te wonen; hij gaf een toelichting over het zogeheten „Heidelberg-ontwerp”, dat door de Europese Groep was opgesteld en was vernoemd naar de stad waar het ontwerp op 2 oktober 1993 was goedgekeurd. Deze groep van specialisten, met als enige doelstelling het doen van voorstellen op het raakvlak van het communautair recht en het internationaal privaatrecht, keurde een voorstel goed voor een verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/31 beslissingen in familierechtelijke en erfrechtelijke zaken, dat een veel ruimer toepassingsge- bied had dan het onderhavige verdrag. De noodzaak om tot resultaten te komen en de voortgang van de uitgevoerde studies noopten tot een exactere thematische afbakening bij de werkzaamheden binnen de Europese Unie. 8. Tijdens de zitting van 10 en 11 december 1993 sprak de Europese Raad van Brussel de mening uit dat de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht nieuwe perspectieven bood voor de Europese burger, wat volgens de Raad aanvullend werk over bepaalde aspecten van het gezinsleven van de burger noodzakelijk maakte. Met dit perspectief verzocht de Raad beraadslagingen te beginnen over de mogelijkheid om het toepassings- gebied van het Verdrag van Brussel van 1968 uit te breiden tot familierechtelijke aangelegenheden. In de eerste helft van 1994 stuurde het Griekse voorzitterschap een vragenlijst naar de lidstaten, teneinde de grote lijnen van het verdrag te bepalen. De ontvangen antwoorden werden verwerkt tot een samenvatting, op basis waarvan de Europese Raad in juni 1994 de opdracht gaf de besprekingen voor de voorbereiding van een ontwerpverdrag te beginnen. In de tweede helft van 1994 kwam het Duitse voorzitterschap met een ontwerpverdrag dat uitsluitend betrekking had op echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk. In diezelfde periode verzochten de Spaanse en de Franse delegatie om ook het gezag over de kinderen op te nemen in het toepassingsgebied van het verdrag. 9. In de voorgeschiedenis van het verdrag mogen de contacten met de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht niet onvermeld blijven. Terwijl namelijk in de Europese Unie het verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerleg- ging van beslissingen in huwelijkszaken werd voorbereid, hield de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht zich bezig met de herziening van het verdrag van 5 oktober 1961 betreffende de bevoegdheid der autoriteiten en de toepasselijke wet inzake de bescherming van minderjarigen. Dit feit dient te worden vermeld in verband met de mogelijke opneming in het nieuwe verdrag van ’s-Gravenhage van een bepaling betref- fende de bevoegdheid van de autoriteiten van het land van echtscheiding inzake het nemen van beschermende maatregelen voor de kinderen, hoewel de uiteenlopende werkwijzen ertoe nopen verschillende procedures te volgen. Zo kan de Europese Unie wel de status van waarnemer bij de Haagse Conferentie hebben (en in die hoedanigheid hebben vertegenwoordigers van de Commissie en het secretariaat van de Raad deelgeno- men aan de besprekingen in Den Haag), maar is volgens het Gemeenschaps- en het Unieverdrag het omgekeerde niet mogelijk. Daarom hebben de Trojka, het secretariaat van de Raad en de Commissie sinds het Franse voorzitterschap in de eerste helft van 1995, in de marge van de officiële vergaderingen informeel vergaderd met het permanent bureau van de Haagse Conferentie voor internationaal privaatrecht, om het verband tussen de teksten die aan beide zijden werden voorbereid te bespreken. De aanvankelijke problemen met de verhouding tussen de twee in voorbereiding zijnde verdragen werden opgelost en het resultaat is te zien in het onderhavige verdrag dat thans tussen de lidstaten van de Europese Unie is afgesloten en in het Verdrag van ’s- Gravenhage van 19 oktober 1996 inzake de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen, dat nog niet van kracht is. De Raad van Ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken besloot op 25 september 1995 dat de regeling inzake het gezag over kinderen moet worden opgenomen in huwelijkszaken „in de vorm van aanvullende maatregelen bij het Verdrag van ’s-Gravenhage”. Daarom heeft de groep vanaf de sluiting van het Verdrag van ’s-Gravenhage rekening gehouden met de bepalingen ervan en in het bijzonder met de bepalingen die rechtstreeks van invloed zijn op het nu gepresenteerde verdrag, namelijk artikel 10 over de bevoegdheid van de rechter terzake van nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding of scheiding van tafel en bed, tot het nemen van maatregelen ter bescherming van de kinderen, en artikel 52 over de relatie van het Verdrag van ’s-Gravenhage tot andere verdragen en in het bijzonder over de mogelijkheid dat een of meer verdragsluitende staten overeenkomsten kunnen sluiten die ten aanzien van kinderen C 221/32 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 met gewone verblijfplaats in een van de staten die partij zijn bij dergelijke overeenkom- sten, bepalingen bevatten over bij het Verdrag van ’s-Gravenhage geregelde onderwer- pen. 10. De Groep Uitbreiding van het Verdrag van Brussel was belast met de voorbereiding van de tekst van het verdrag en heeft sinds 1993 zonder onderbreking regelmatig vergaderd. De onderhandelingen waren tijdrovend en op sommige punten bijzonder moeilijk. Tijdens de Raad van december 1997, onder Luxemburgs voorzitterschap, is op basis van de door het voorzitterschap voorgestelde definitieve compromisoplossing het definitief politiek akkoord over een aantal bepalingen bereikt. Dit is in grote lijnen de moeizame, maar vruchtbare wordingsgeschiedenis van het verdrag dat thans wordt gepresenteerd. II. ALGEMENE PRESENTATIE VAN HET VERDRAG 11. Het eerste punt dat aandacht verdient is de rechtsgrondslag van de tekst. Bij de sluiting van het Verdrag van Brussel van 1968 was artikel 220 van het Gemeenschapsverdrag de enige beschikbare rechtsgrondslag. Thans beschikken wij over een andere mogelijke rechtsgrondslag, namelijk de nieuwe, door het Verdrag van Maastricht geïntroduceerde bepaling: artikel K. 3 in samenhang met artikel K. 1. In artikel K. 1 wordt als een van de aangelegenheden van „gemeenschappelijk belang” met het oog op de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie „justitiële samenwerking in burgerlijke zaken” genoemd (punt 6). Deze samenwerking draagt ongetwijfeld bij tot de verwezenlijking van een van de doelstellingen van de Unie, namelijk de „ontwikkeling van een nauwe samenwerking op het gebied van justitie” (artikel B). Aangezien het gaat om een specifieke, voor de doelstelling van het verdrag geschikte weg, vormt de samenwerking ongetwijfeld een belangrijke verwezenlijking uit hoofde van de bepalingen betreffende justitiële samenwerking in burgerlijke zaken tussen de lidstaten van de Europese Unie. Daarom is als rechtsgrondslag artikel K. 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie gekozen, hoewel theoretisch ook artikel 220 in aanmerking had kunnen komen. Ten slotte heeft de rechtsgrondslag wel het redactiewerk beïnvloed, maar zal hij voor de rechtsbeoefenaars en de burger geen consequenties hebben bij de toepassing van het verdrag. Overeenkomstig de bepalingen van titel VI is de Commissie volledig betrokken geweest bij de werkzaamheden van de groep en zij heeft in die zin positief deelgenomen aan de redactie. Na afloop van de werkzaamheden van de groep is de tekst van het ontwerpver- drag door het voorzitterschap overeenkomstig artikel K. 6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie ter bestudering voorgelegd aan het Europees Parlement. Het Europees Parlement bracht in de plenaire vergadering van 30 april 1998 advies uit. In de loop van mei 1998 werden de standpunten van het Europees Parlement in de bevoegde instanties van de Raad besproken. Op 28 mei 1998 heeft de Raad het verdrag goedgekeurd en op diezelfde dag is het door de vertegenwoordigers van alle lidstaten ondertekend. 12. De wensen en de gedachte die bij de voorbereiding van het verdrag een rol hebben gespeeld blijken uit de preambule waarin vier aspecten worden benadrukt: 1. Het streven naar moderne en geharmoniseerde regels inzake rechterlijke bevoegdheid voor nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, en naar een snelle en automatische erkenning van de beslissingen die terzake in de lidstaten worden gegeven. 2. Het belang om te beschikken over bevoegdheidsregels in huwelijkszaken en ten aanzien van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen in dergelijke procedures, zodat beslissingen snel en automatisch worden erkend en met een eenvoudige procedure ten uitvoer worden gelegd. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/33 3. De aandacht voor de beginselen die ten grondslag liggen aan het Verdrag van Brussel van 1968. Het gaat immers om een verdrag dat gemoduleerd wordt door het Verdrag van Brussel, waar het echter van afwijkt omdat het een ander gebied bestrijkt. 4. De mogelijkheid om het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen bevoegd- heid te verlenen voor de uitlegging van de bepalingen van het verdrag. 13. Twee belangrijke kenmerken van het verdrag dienen te worden belicht: A. Het verdrag is een zogeheten „dubbelverdrag”, omdat het regels inzake rechtstreekse bevoegdheid en normen voor de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen bevat. Het volgt het model van het Verdrag van Brussel, dat toentertijd in dit opzicht revolutionair was, maar bevat substantiële wijzigingen. Zo bevat het verdrag regels voor de internationale rechterlijke bevoegdheid die door de oorspron- kelijke rechter dienen te worden nageleefd en die deze rechter ertoe brengen zich onbevoegd te verklaren wanneer hij zich niet bevoegd acht volgens de regels van het verdrag. Dit geeft de burger rechtszekerheid en schept een sfeer van wederzijds vertrouwen waarmee vervolgens een systeem van automatische erkenning en een zeer vereenvoudigd systeem van tenuitvoerlegging kunnen worden ingesteld. B. Wanneer het verdrag middels de afzonderlijke daartoe geëigende grondwettelijke procedures in de lidstaten zal zijn aangenomen en in werking zal zijn getreden, moet het ambtshalve worden toegepast. Dit houdt dus in dat in de lidstaten alle regels moeten worden toegepast en vanaf de inwerkingtreding alle andere, interne of verdragsbepalingen worden vervangen, en dat uitsluitend de uit het verdrag zelf en de constitutionele rechtsorde voortvloeiende beperkingen gelden. Het gaat dus om een mechanisme dat steunt op en deel uitmaakt van het interne recht van iedere lidstaat. Derhalve wordt in gevallen waarin het verdrag niet voorziet het nationale recht toegepast. 14. Het verdrag is verdeeld in zeven titels, die respectievelijk gewijd zijn aan: Titel I: Toepassingsgebied Titel II: Rechterlijke bevoegdheid Titel III: Erkenning en tenuitvoerlegging Titel IV: Overgangsbepalingen Titel V: Algemene bepalingen Titel VI: Hof van Justitie Titel VII: Slotbepalingen. Het is duidelijk dat de titels II en III (rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoer- legging) de rode draad vormen van het verdrag waarop derhalve een groot gedeelte van de besprekingen betrekking heeft gehad. Bovendien weerspiegelt zich in de bespreking van deze onderwerpen in grote mate het gehele debat over het toepassingsgebied (titel I). 15. Titel I van het verdrag (toepassingsgebied) bestaat uit één artikel waarover een langdurige discussie is gevoerd, die alleen kon worden beëindigd met een politiek akkoord waarin het inhoudelijk toepassingsgebied van het verdrag werd vastgesteld, met inbegrip van de geschillen betreffende de nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed, evenals vraagstukken betreffende de uitoefening van de ouderlijke verant- woordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen van de echtgenoten op het moment van de procedure. C 221/34 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 16. Titel II bevat de regels voor de rechtstreekse internationale bevoegdheid, d. w. z. de regels die door de oorspronkelijke rechter moeten worden nageleefd voorafgaand aan de beslissing in een huwelijkszaak. Deze bepalingen hebben echter geen invloed op de verdeling van de territoriale bevoegdheid binnen de staat. Het feit dat er regels bestaan voor de rechtstreekse bevoegdheid in huwelijkszaken, vormt zonder twijfel de belangrijk- ste vernieuwing in dit verdrag. De verdragen die deze vraagstukken bestrijken blijven gewoonlijk beperkt tot de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen en bevatten derhalve uitsluitend regels inzake indirecte bevoegdheid, d. w. z. dat de rechter van de aangezochte staat de bevoegdheid van de oorspronkelijke rechter aan een onderzoek onderwerpt. Deze titel bevat vier afdelingen: a) afdeling 1 bevat de bepalingen betreffende de bevoegdheidsregels, d. w. z. de bevoegd- heidsregels in strikte zin (artikelen 2 tot en met 8). De spil van dit gedeelte is artikel 2, waarin de regels ten aanzien van huwelijkszaken worden vastgesteld, in samenhang met artikel 3 betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid, aangevuld door arti- kel 4, dat een speciale regeling bevat in samenhang met het Verdrag van ’s- Gravenhage van 1980. Nadat de tegeneisen (artikel 5) en de omzetting van de scheiding van tafel en bed in echtscheiding (artikel 6) ter sprake zijn gekomen, wordt in artikel 7 het uitsluitend karakter van de bevoegdheden van de voorgaande artikelen besproken en komen in artikel 8 de zogeheten „residuele bevoegdheden” aan bod, een bepaling die parallel loopt aan artikel 4 van het Verdrag van Brussel van 1968; b) in afdeling 2 (artikelen 9 en 10) komen vraagstukken aan de orde betreffende de toetsing van de bevoegdheid aan de criteria van het verdrag en betreffende de vaststelling dat de verweerder in de gelegenheid is gesteld zich te verdedigen; c) afdeling 3 (artikel 11) betreft de aanhangigheid en de onderling afhankelijke vorderin- gen; d) afdeling 4 (artikel 12) handelt over de voorlopige en bewarende maatregelen. 17. Titel III is een logisch vervolg op titel II en behandelt de erkenning en tenuitvoerlegging. Hoewel deze titel op het eerste gezicht geen problemen leek te zullen opleveren omdat de onderwerpen uit de voorgaande artikelen waren opgelost, was dat in werkelijkheid niet het geval. De discussies gingen hoofdzakelijk over de gevolgen van de automatische erkenning voor de burgerlijke stand en over de redenen voor het weigeren van erkenning en tenuitvoerlegging. Ook moest voor ogen worden gehouden dat de erkenning alleen het slaken van de huwelijksband betreft en andere aspecten onverlet laat (zie de punten 22 en 64). Het probleem betreft ook de noodzaak van tenuitvoerlegging, een vraagstuk dat ook wordt opgelost in samenhang met het toepassingsgebied. De tenuitvoerleggingsprocedure wordt net zo geregeld als in het Verdrag van Brussel. 18. Titel IV bevat de overgangsbepalingen, terwijl titel V de algemene bepalingen bevat, titel VI de uitlegging door het Hof van Justitie en titel VII de slotbepalingen. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/35 III. ANALYSE VAN DE BEPALINGEN TITEL I A. Toepassingsgebied Artikel 1 Toepassingsgebied 19. Dit is het essentiële onderdeel en de eigenlijke ratio van het verdrag en de werking ervan, dat immers (zie punt 12) regels inzake de bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken bevat. De vaststelling van het toepassingsgebied omvat verscheidene vraagstukken die zowel betrekking hebben op het soort van rechtsvordering als op de bestreken gebieden. 20. Wat betreft het soort van rechtsvorderingen komen in lid 1 „burgerlijke vorderingen” ter sprake waar- bij alle andere soorten procedures worden uitgeslo- ten, aangezien dit de gebruikelijke vorderingen zijn met betrekking tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk. De vermelding van het woord „burgerlijk” is bedoeld om duidelijk de doelstelling van het ver- drag af te bakenen. Deze vermelding moet namelijk niet uitsluitend worden gezien in verband met de gerechtelijke procedures waarop lid 2 van hetzelfde artikel betrekking heeft, maar is bedoeld om proce- dures van louter godsdienstige aard uit te sluiten. Hieruit volgt: A. Naast civiele gerechtelijke procedures bestrijkt het verdrag ook buitengerechtelijke procedures die in bepaalde lidstaten voor huwelijkszaken worden erkend. Het gaat hier dus om admini- stratieve procedures die in een lidstaat officieel zijn erkend. In Denemarken bijvoorbeeld is er naast de gerechtelijke procedure de administra- tieve procedure voor het Statsamt (plaatselijke afdeling van de centrale overheid) of voor Københavns Overpraesidium (het Statsamt voor Kopenhagen): het kan alleen worden geadieerd in echtscheidingszaken, wanneer de echtgenoten het eens zijn over de echtscheiding en de daarmee verwante kwesties (gezag, ali- mentatie enz. ). De beslissingen van het Stats- amt en van Københavns Overpraesidium kun- nen worden aangevochten bij het Ministerie van Justitie (directoraat burgerlijk recht), waar- van de uitspraken dan weer langs de gewone rechterlijke weg kunnen worden bestreden. In dezelfde sfeer heeft Finland in 1983 een rege- ling ingevoerd waarbij in de loop van de gerechtelijke procedure een overeenkomst in- zake gezag, verblijf en omgang kan worden gesloten, die moet worden goedgekeurd door het plaatselijke bureau voor sociale zaken (8. 4. 1983/361, artikelen 7, 8, 10, 11 en 12). Daarom staat in de tekst, in navolging van artikel 1 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1970 inzake de erkenning van echtschei- dingen en scheidingen van tafel en bed, dat onder „rechter” de al dan niet rechterlijke instanties worden verstaan die in huwelijksza- ken optreden. B. Buiten het toepassingsgebied van het verdrag vallen procedures met religieuze inslag, waar- van het belang kan toenemen als gevolg van de immigratie (waarbij bijvoorbeeld moet worden gedacht aan islamitische of hindoe-echtparen). Artikel 42 bepaalt dat de overeenkomsten tus- sen bepaalde lidstaten en de Heilige Stoel onverlet worden gelaten (zie punt 120 over artikel 42). 21. In de zaken die onder het verdrag vallen moet weer een onderscheid worden gemaakt tussen vraagstuk- ken die uitsluitend op het huwelijk betrekking hebben en vraagstukken met betrekking tot de ouderlijke verantwoordelijkheid. 22. Het verdrag blijft beperkt tot rechtsvorderingen die daadwerkelijk te maken hebben met de huwelijks- band, d. w. z. de nietigverklaring van het huwelijk, echtscheiding en scheiding van tafel en bed. De erkenning van beslissingen houdende echtscheiding of nietigverklaring geldt dus alleen bij het slaken van de huwelijksband. Het verdrag bestrijkt geen vraagstukken zoals schuld van de echtgenoten, huwelijksgoederenrecht, alimentatieplicht of andere accessoire maatregelen (recht op een naam enz. ), hoewel zij ogenschijnlijk verband houden met het voorgaande. Alimentatie staat naast andere interna- tionale instrumenten, rechterlijke bevoegdheid, er- kenning en tenuitvoerlegging van beslissingen, in het Verdrag van Brussel van 1968, dat een speci- fiek voorschrift bevat inzake bevoegdheid (arti- kel 5, lid 2) en bovendien is er het Verdrag van Rome van 6 november 1990 betreffende de vereen- voudiging van de procedures voor het verhaal van vorderingen inzake onderhoudsverplichtingen, dat nog niet in werking getreden is. Voor overige vraagstukken blijven de interne of internationale, C 221/36 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 tussen de staten in kwestie geldende voorschriften van toepassing. 23. Het meest complexe onderwerp is de ouderlijke verantwoordelijkheid, omdat in sommige staten de nationale wetgeving als eis stelt dat de beslissing in een huwelijkszaak ook de vraagstukken omvat betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid, ter- wijl in andere staten vraagstukken betreffende het huwelijk en vraagstukken betreffende de bescher- ming van de kinderen langs volstrekt verschillende wegen worden afgehandeld, d. w. z. de beslissing over het huwelijk handelt niet per se ook over de ouderlijke verantwoordelijkheid, die zelfs onder de bevoegdheid van een andere instantie kan vallen. Daarom moesten op dit gebied problemen van allerlei aard worden besproken en was het een moeilijke opgave alle staten te laten instemmen met de tekst in lid 1, onder b), waaruit naar voren komt dat dit vraagstuk is opgenomen in dit verdrag en niet in een afzonderlijke tekst, zoals aanvanke- lijk door een delegatie was voorgesteld. Het betreft echter alleen aspecten van de ouderlijke verant- woordelijkheid die verband houden met een lopende echtelijke procedure (zie artikel 3, lid 3). 24. Het eerste probleem dat moest worden opgelost, was dus de opneming van het punt van de ouder- lijke verantwoordelijkheid. Behalve uit het net genoemde verschil tussen rechtsstelsels, komen de problemen ook voort uit het feit dat binnen de Haagse Conferentie werd gewerkt aan het Verdrag van 1996 inzake de bescherming van kinderen. Het resultaat hiervan is te zien in de inhoud van artikel 3. Het begrip „ouderlijke verantwoordelijk- heid” levert problemen op omdat het een begrip is dat nader moet worden omschreven in het recht van de lidstaten waarin over de ouderlijke verant- woordelijkheid wordt beslist. Voor wat alimentatie betreft, wordt verwezen naar punt 22. De term „ouderlijke verantwoordelijkheid” is in een aantal landen soms moeilijk te vertalen, maar staat niette- min in diverse verdragen, met name het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996, hetgeen aan het begrip een zekere eenmakende virtualiteit geeft. 25. Het tweede probleem bestond erin vast te stellen op welke kinderen de bepaling slaat. Men was het erover eens dat de bepaling zowel betrekking heeft op de natuurlijke kinderen van het echtpaar als de door beide echtgenoten geadopteerde kinderen. Verscheidene staten opperden echter de mogelijk- heid om de bepaling niet alleen te laten slaan op de ouderlijke verantwoordelijkheid ten aanzien van gemeenschappelijke kinderen maar ook op de ouderlijke verantwoordelijkheid over de zogeheten „kinderen van het gezin”. Zodoende zouden bij- voorbeeld de kinderen die een van de echtgenoten in eerdere verbintenissen heeft gehad, onder de bepaling vallen. Deze figuur is bekend in het Engelse, het Schotse en het Nederlandse recht. Uiteindelijk heeft de mening geprevaleerd dat de bepaling beperkt moet blijven tot de gemeenschap- pelijke kinderen, omdat het hier gaat om rechtsvor- deringen inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid die plaatsvinden in nauwe samenhang met de vor- dering tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring. Bovendien zou een andere oplossing de fundamentale rechten van de vader of de moeder die in een andere lidstaat woont, kun- nen aantasten. Het resultaat van deze bepaling staat in artikel 3, lid 3, waarin staat op welk moment de rechterlijke instanties van de staat waar over de huwelijksband wordt beslist, niet langer kunnen beslissen over de ouderlijke verantwoorde- lijkheid. Dat de werkingssfeer van het verdrag met betrek- king tot de ouderlijke verantwoordelijkheid beperkt wordt tot beslissingen inzake de „gemeenschappe- lijke kinderen”, betekent echter niet dat de lidsta- ten later niet kunnen besluiten de bevoegdheidscri- teria van artikel 3 toe te passen op de „kinderen van het gezin”, die buiten de bovengenoemde cate- gorie vallen. In afwachting daarvan echter laat het verdrag de bevoegdheidscriteria ten aanzien van deze kinderen onverlet en worden in dit opzicht de bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen dus door het interne recht gere- geld. 26. Tot slot is het in het licht van andere internationale teksten en in het bijzonder van het Verdrag van de Verenigde Naties van 1989 inzake de rechten van het kind duidelijk dat voor ieder kind afzonderlijk een afweging moet worden gemaakt. Met andere woorden, hoewel het vraagstuk in algemene bewoordingen binnen het toepassingsgebied van het verdrag valt, moet voor de oplossing ervan voor ieder kind afzonderlijk worden voldaan aan de voorwaarden in artikel 3. TITEL II B. Rechterlijke bevoegdheid A f d e l i n g 1 Algemene bepalingen Artikel 2 Echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring van het huwelijk 27. De gekozen bevoegde instanties beantwoorden aan objectieve behoeften, sluiten aan bij de belangen 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/37 van de partijen, staan voor flexibele regelgeving die is aangepast aan de mobiliteit van de personen, en trachten, tot slot, de personen te begunstigen zon- der dat er rechtszekerheid verloren gaat. Het is derhalve niet verwonderlijk dat, als gevolg van deze behoeften, dit artikel tezamen met artikel 3 een groot deel van de langdurige discussie die heeft geleid tot de aanvaarding van deze tekst, in beslag heeft genomen. De aangenomen oplossing is het resultaat van een moeizaam evenwicht tussen een aantal van de aangenomen bevoegdheidscriteria. Er moeten criteria worden opgesteld voor de bevoegd- heid in huwelijkszaken, zonder dat men in de situatie geraakt waarin de geldigheid van een huwelijk in het kader van een vordering tot nietig- verklaring moet worden onderzocht wanneer een van de echtgenoten of zelfs beide echtgenoten zijn overleden, omdat een dergelijke situatie buiten het toepassingsgebied van het verdrag valt. Meestal betreft het prejudiciële vragen in verband met erfopvolging. Dit wordt geregeld door de desbetref- fende internationale instrumenten, zoals het Ver- drag van ’s-Gravenhage van 1 juni 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, of het interne recht van de staat, indien dat mogelijk is. 28. Anders dan in het Verdrag van Brussel van 1968, waarin de algemene regel van artikel 2 en de bijzondere bevoegdheden in artikel 5 gezamenlijk worden toegepast, was men van mening dat in dit geval, gezien het speciale karakter van de behan- delde materie, er geen behoefte was aan een bepa- ling zoals artikel 2 van het Verdrag van Brussel, waarin een algemene instantie wordt aangewezen, en dat er ook geen rangorde in de aangenomen criteria moest worden aangebracht. Het is logisch dat er geen algemene instantie wordt genoemd en dat er een lijst van instanties wordt gegeven omdat, uitgerekend ten gevolge van een echtelijke crisis, de situatie gewoonlijk plotseling verandert. Dit heeft ertoe geleid dat de aangenomen criteria objectief, gelijkwaardig en exclusief zijn, in de zin die hierna wordt toegelicht. Artikel 2 bevat uitsluitend objectieve criteria die met behulp van artikel 9 kunnen worden getoetst. Als een echtgenoot de vordering instelt in een lidstaat waarvan de rechtbanken niet overeenkom- stig artikel 2 bevoegd zijn, kan de bevoegdheid van deze rechtbanken derhalve niet worden gebaseerd op het feit dat de andere echtgenoot verschijnt om op de vordering te reageren, maar de rechter zal daarentegen beoordelen of hij al dan niet bevoegd is en zo niet, dan zal hij de zaak niet verder behandelen. Zie over de wilsfactor punt 31 met betrekking tot lid 1, onder a). Daarom worden de criteria van artikel 2 allemaal als gelijkwaardig gepresenteerd, zonder dat de ver- melding in punt a) of in punt b) een hiërarchisch verband impliceert. Punt a) stoelt voor de vaststel- ling van de internationale rechterlijke bevoegdheid namelijk op de gewone verblijfplaats, anders dan het Verdrag van Brussel van 1968, dat stoelt op de woonplaats. In punt b) worden, gezien de speci- fieke kenmerken van sommige interne rechtsordes, als bevoegdheidscriteria gebruikt de nationaliteit of de woonplaats, in de betekenis die deze term heeft in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. In het Verdrag van Brussel van 1968 moet overeenkom- stig de interne wet van de forumstaat worden bepaald waar een partij haar woonplaats heeft (artikel 52). In dit geval is overwogen of er een soortgelijke bepaling moest worden opgenomen over de gewone verblijfplaats; zie hierover punt 31. 29. De in dit artikel genoemde criteria zijn de enige die hier kunnen worden gebruikt, en derhalve kunnen zij „exclusief” worden genoemd (zie hierover het commentaar bij artikel 7). Dit begrip kan evenwel niet op dezelfde manier worden opgevat als in het Verdrag van Brussel, waar op bepaalde in arti- kel 16 genoemde gebieden alleen de rechtbanken van een bepaalde lidstaat bevoegd zijn, waarbij de andere criteria ondergeschikt blijven. Hier moet het begrip „exclusief” zodanig worden opgevat dat alleen de genoemde criteria kunnen worden gebruikt en dat zij gelijkwaardig zijn en er geen onderlinge rangorde bestaat. Dit houdt dus in dat het een volledige en gesloten lijst is. Derhalve hoeft hier geen regel te worden opgenomen zoals in artikel 28, lid 1, van het Verdrag van Brussel van 1968. 30. De criteria waarmee de bevoegdheid wordt vastge- steld van de rechtbanken van een staat voor het geven van beslissingen in huwelijkszaken die bin- nen het toepassingsgebied van het verdrag vallen, worden in twee groepen verdeeld, die onder punt a) en punt b) worden genoemd. Lid 2 van dit artikel is van toepassing op punt b) van lid 1 en ook op het laatste streepje van punt a) (zie voor de gevolgen van de verklaring artikel 7 en artikel 8, lid 2). Bij deze criteria wordt ervan uitgegaan dat er een daadwerkelijke band bestaat tussen de persoon in kwestie en een lidstaat. Het besluit tot opneming van bepaalde criteria berust op het bestaan ervan in de verschillende interne rechtsstelsels en de aan- vaarding ervan door de anderen of op de poging om punten van overeenstemming te vinden die algemeen acceptabel zijn. C 221/38 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 31. Van de criteria in punt a) is de vaststelling van de internationale rechterlijke bevoegdheid op basis van de gewone verblijfplaats van de echtgenoten op het moment dat de vordering wordt ingesteld (eer- ste streepje) een in alle lidstaten in ruime mate geaccepteerd criterium, waarmee ongetwijfeld de overgrote meerderheid van de gevallen zal worden opgelost. Het criterium van de „gewone verblijf- plaats van de verweerder” in het derde streepje levert evenmin problemen op aangezien het het algemene bevoegdheidscriterium is, gebaseerd op het principe actor sequitur. Er was eveneens een brede consensus voor het criterium dat is aangeno- men in geval van een gemeenschappelijke vorde- ring, genoemd in het vierde streepje, omdat de vordering voor de autoriteiten van de gewone ver- blijfplaats van één van beide echtgenoten kan wor- den ingesteld; hier dient te worden benadrukt dat, eveneens in tegenstelling tot het Verdrag van Brus- sel van 1968, de wil van de echtgenoten een bescheiden rol speelt en alleen hier in deze beperkte vorm naar voren komt: dat is logisch, omdat de bepaling betrekking heeft op geschillen in huwe- lijkszaken. 32. De aanvaarding van de andere criteria in punt a) heeft grotere problemen opgeleverd. In principe kon namelijk niets de bevoegdheid van de rechter- lijke instanties van de staat van de laatste gewone verblijfplaats van de echtgenoten in de weg staan, wanneer één van beide daar nog verblijft (tweede streepje). Een aantal staten zag problemen wanneer deze situatie wordt gekoppeld aan de situatie waarin zich de andere echtgenoot bevindt die van- wege de echtelijke crisis vaak teruggaat naar het land waar hij of zij vóór het huwelijk woonde of waarvan hij of zij de nationaliteit bezat en voor wie de beperkingen gelden van het vijfde en zesde streepje, bepalingen die zonder twijfel gevolgen zullen hebben voor de aanhangigheid (zie arti- kel 11). In deze twee bepalingen wordt namelijk bij wijze van uitzondering het forum actoris toegestaan, op basis van de gewone woonplaats, maar aangevuld met andere elementen. Zo wordt in het vijfde streepje de bevoegdheid erkend van de rechterlijke instanties van de lidstaat waar de eiser zijn gewone verblijfplaats heeft indien hij minstens een jaar in deze lidstaat heeft verbleven. Een aantal staten vond de aldus geformuleerde eis niet voldoende en, gezien de frequentie waarmee de nieuwe verblijf- plaats van de echtgenoot gevestigd wordt in de staat van de nationaliteit of de woonplaats, in de betekenis die de term in het Verenigd Koninkrijk en Ierland heeft, werd in het zesde streepje de mogelijkheid opgenomen dat de rechterlijke instan- ties van de gewone verblijfplaats van de eiser in de huwelijkszaak bevoegd zijn indien dit verblijf ten minste zes maanden onmiddellijk voorafgaand aan de eis heeft geduurd, op voorwaarde dat deze staat bovendien ofwel de staat van de nationaliteit is of van de woonplaats, in de zin die het woord in het Verenigd Koninkrijk en Ierland heeft. De invoering van deze laatste bepaling is het resultaat van het in december 1997 aangenomen politiek compromis dat een reactie was op de formele mededeling van een aantal staten dat erkenning van deze instantie een onmisbaar en hoogst belangrijk instrument was in het kader van een alomvattende compromisop- lossing. in genoemde In deze oplossing wordt rekening gehouden met de situatie van de echtgenoot die terugkeert naar zijn land, zonder dat dit tot gevolg heeft dat er een criterium wordt ingesteld dat uitsluitend gefun- deerd is op het forum van de eiser: enerzijds toont het feit van de nationaliteit of de „woonplaats” het bestaan van een eerste band met genoemde lidstaat aan; anderzijds moet de eiser, wil hij zijn vordering kunnen instellen, zijn gewone verblijfplaats hebben lidstaat gedurende een gevestigd periode van zes maanden, onmiddellijk vooraf- gaande aan de instelling van de vordering. Deze laatste eis leidde tot een afzonderlijke discussie over de vaststelling van de gewone verblijfplaats, reke- ning houdend met de situatie van de echtgenoot die ten gevolge van de echtelijke crisis terugkeert naar zijn of haar land van herkomst. De rechter moet bepalen of er een verband bestaat. Er is weliswaar gesproken over de mogelijkheid om een voorschrift op te nemen waarin de gewone verblijfplaats omschreven is zoals in artikel 52 van het Verdrag van Brussel van 1968 inzake de vaststelling van de woonplaats, maar uiteindelijk is besloten geen afzonderlijke bepaling op te nemen. Niettemin is in het bijzonder rekening gehouden met de definitie die het Hof van Justitie bij diverse gelegenheden heeft gegeven, weliswaar niet in verband met het Verdrag van Brussel van 1968, en die als volgt luidt: „de plaats waar de betrokkene het perma- nente centrum van zijn belangen heeft gevestigd met de bedoeling daaraan een vast karakter te verlenen, waarbij voor de vaststelling van de gewone verblijfplaats rekening moet worden gehouden met de feitelijke omstandigheden die voor dat begrip bepalend zijn”. Aldus zijn de voorstellen verworpen als zou het voldoende zijn dat de eiser in totaal ten minste gedurende een jaar, gespreid over de vijf jaren onmiddellijk vooraf- gaand aan de vordering, zijn gewone verblijfplaats in het betreffende land had gehad, ook al zou daarnaast de nationaliteit of de „woonplaats” als voorwaarde gelden. Overigens moet het wederzijds vertrouwen dat ten grondslag ligt aan de opstelling van dit verdrag, evenals aan het Verdrag van Brussel van 1968, de bestaande terughoudendheid ten aanzien van de mogelijkheid dat de gerechtelijke instanties van de andere lidstaten bevoegd zijn, wegnemen. 33. Eveneens gelijkwaardig aan de voorgaande criteria maar voor de overzichtelijkheid opgenomen in een apart punt (lid 1, onder b)), wordt de mogelijkheid 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/39 genoemd dat het huwelijksprobleem wordt voorge- legd aan de rechterlijke instanties van de lidstaat van de gemeenschappelijke nationaliteit van de echtgenoten of van de echtelijke, op duurzame wijze gevestigde woonplaats. Deze bepaling ver- dient speciale aandacht en een afzonderlijk com- mentaar. vermeld, met de betekenis die het woord heeft in het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Daarom staat het begrip woonplaats in de meeste versies tussen aanhalingstekens om de bijzondere betekenis aan te geven. Het is derhalve absoluut uitgesloten dit begrip gelijk te stellen aan de gewone verblijfplaats waarvan sprake in lid 1. Ten eerste moeten de echtgenoten wel degelijk dezelfde nationaliteit of woonplaats hebben. Een aantal staten wilde de mogelijkheid opnemen dat slechts een van beide echtgenoten aan de voor- waarde zou voldoen. Deze mogelijkheid is verwor- pen omdat er dan sprake zou zijn van een zuiver forum actoris, veelal zonder een daadwerkelijke band met de staat in kwestie en derhalve strijdig met de geest van het verdrag. Het feit dat de mogelijkheid wordt geboden dat de instanties van de lidstaat van de nationaliteit of de woonplaats van beide echtgenoten bevoegd zijn, houdt niet in dat de rechterlijke instanties in alle gevallen kunnen nagaan of aan een van beide criteria is voldaan. De bedoeling is dat de staten, met inachtneming van hun interne stelsel, het ene of het andere criterium hanteren. Zoals de gemeen- schappelijke nationaliteit voor bijvoorbeeld Spanje aanvaardbaar kan zijn, kan de „domicile” dat zijn voor het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Dat is ook precies de reden waarom in lid 2 van dit artikel wordt gesteld dat de lidstaten, op het moment dat zij zich aan het verdrag binden, in een verklaring moeten aangeven of zij het criterium van de nationaliteit of het criterium van de „domicile”, als bedoeld in lid 1, onder b), zullen toepassen. Het verdrag zegt niets over de gevolgen van dub- bele nationaliteit; op dit punt zal elke rechter het interne recht toepassen, binnen het kader van de algemene communautaire regelgeving. In een uitvoerig stuk heeft de delegatie van het Verenigd Koninkrijk, uitsluitend ten behoeve van de toepassing van het verdrag, een nadere toelich- ting gegeven over het begrip „domicile”, zonder dat zij de pretentie had een volledige uiteenzetting van het begrip te geven. „Domicile” is ten eerste een aanknopingsfactor tussen een persoon en het land waar hij, permanent of voor onbepaalde tijd, zijn huis heeft. Het wordt gebruikt om het rechts- stelsel van dat land op die persoon te kunnen toepassen in velerlei opzichten, vooral in belang- rijke zaken die invloed hebben op de betrekkingen tussen de familieleden en het familiebezit. In het Verenigd Koninkrijk strekken de wettelijke bepalin- gen ertoe dat iedere persoon te allen tijde een woonplaats heeft en niet meer dan één. Daarom zijn er naast de regels voor het bepalen van de woonplaats van de kinderen (woonplaats van oor- sprong) („domicile of origin”), ook regels voor het vaststellen van de woonplaats van de volwassenen, zowel wat betreft het verkrijgen van een nieuwe woonplaats (gekozen woonplaats) („domicile of choice”), als wat betreft de terugkeer naar de woonplaats van oorsprong („herleving” van de woonplaats van oorsprong) („revival of the domi- cile of origin”). Hetzelfde geldt voor het lerse recht. Artikel 3 Ouderlijke verantwoordelijkheid 34. De problemen die voortvloeien uit het feit dat er verschillende taalversies van het verdrag zijn, vra- gen om nadere toelichting van het begrip „woon- plaats”, dat in deze tekst en alleen in verband met Brussel II wordt gebruikt. Dat is de bedoeling van artikel 2, lid 3. De problemen en oplossingen die bestaan ten aanzien van het Verdrag van Brussel van 1968 zijn al onder de aandacht gebracht en zijn bekend. In dit geval konden deze criteria niet worden gehandhaafd omdat het verdrag betrekking heeft op huwelijkszaken en omdat de nationaliteit er ook in moest worden opgenomen als criterium voor de vaststelling van de internationale rechter- lijke bevoegdheid. Maar terwijl de nationaliteit een criterium is dat qua betekenis geen grote proble- men oplevert, is de situatie veel ingewikkelder wat betreft de woonplaats die in deze tekst wordt 35. Volgens artikel 1 is het verdrag van toepassing op rechtsvorderingen betreffende de ouderlijke verant- woordelijkheid (over het gebruik van deze term, zie de toelichting bij artikel 1), die samenhangen met rechtsvorderingen tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk; artikel 3 bepaalt wanneer en onder welke voor- waarden de instanties van de staat waar overeen- komstig artikel 2 kennis wordt genomen van huwe- lijkszaken, bevoegd zijn terzake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor de gemeenschappelijke kinderen. Artikel 3 is drieledig: in de eerste twee leden wordt de bevoegdheid vastgesteld van de rechterlijke instanties van de lidstaat waar geschil- len over de huwelijksband moeten worden aange- bracht, ook indien de kinderen niet in die staat verblijven. In lid 3 wordt de temporele werking van die bevoegdheid vastgesteld. C 221/40 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 36. Structuur en inhoud van die bepaling zijn de vrucht van moeizame onderhandelingen, zowel binnen de Gemeenschap als naar buiten, meer bepaald in verband met het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996. Doordat de toepassing van Brussel II echter beperkt is tot kinderen met gewone verblijfplaats in een lidstaat, sluiten beide verdragen gemakkelijker bij elkaar aan. Toen de lidstaten eenmaal overeengekomen waren de ouderlijke verantwoordelijkheid onder het ver- drag te brengen, rees er immers een bevoegdheids- probleem, weliswaar niet ten aanzien van kinderen met gewone verblijfplaats in de staat waarvan de rechterlijke instanties bevoegd zijn terzake van de huwelijksband, maar wel ten aanzien van kinderen die gewoonlijk in een andere lidstaat verblijven. De zaak wordt echter nog gecompliceerd doordat het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 luidens artikel 52, lid 2, de mogelijkheid onverlet laat dat een of meer verdragsluitende staten overeenkom- sten sluiten over bij dat verdrag geregelde onder- werpen, voorzover die overeenkomsten beperkt blijven tot kinderen met gewone verblijfplaats in een van de overeenkomstsluitende staten. Hieruit volgt dus dat, wanneer beide verdragen van kracht zullen zijn, Brussel II voorrang krijgt ten aanzien van kinderen met verblijfplaats in een lidstaat die partij is bij Brussel II, terwijl het Verdrag van ’s-Gravenhage van toepassing is op de overige gevallen. 37. Artikel 3, lid 1, levert dan ook geen problemen op, voorzover het voorziet in internationale bevoegd- heid terzake van de ouderlijke verantwoordelijk- heid voor de gemeenschappelijke kinderen van de echtgenoten met gewone verblijfplaats in de lidstaat waar ook kennis genomen wordt van de vordering over de huwelijksband. Voor alle duidelijkheid, dit betekent geenszins dat in die lidstaat dezelfde instanties bevoegd zijn terzake van de huwelijks- band en de ouderlijke verantwoordelijkheid: lid 1 behelst alleen dat de instanties van eenzelfde lid- staat kennis nemen van beide geschillen. In som- mige lidstaten gaat het immers om een en dezelfde instantie, en in andere om verschillende instanties. Voor de toepassing van het verdrag is alleen van belang dat het om instanties van dezelfde lidstaat gaat; voor het overige gelden de interne bevoegd- heidscriteria. 38. Lid 2 bepaalt onder welke voorwaarden de instan- ties van de lidstaat waar de echtscheiding behan- deld moet worden, zich ook moeten uitspreken over de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind dat in een andere lidstaat verblijft. Die voor- waarden zijn cumulatief: ten minste een van de echtgenoten moet de ouderlijke verantwoordelijk- heid dragen en de bevoegdheid van de instanties moet door de echtgenoten aanvaard zijn en door het hogere belang van het kind gerechtvaardigd worden. Deze bepaling is ontleend aan artikel 10, lid 1, van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996, zodat er geen tegenspraak kan ontstaan tussen artikel 3, lid 2, van Brussel II en de des- betreffende bepalingen van het Verdrag van ’s-Gravenhage. Artikel 10, lid 1, van laatstgenoemd verdrag bepaalt immers exact hetzelfde, met dit verschil dat volgens laatstgenoemde bepaling een van de ouders op het tijdstip van de rechtsingang zijn gewone verblijfplaats in de staat van de proce- dure moet hebben en een van hen de ouderlijke verantwoordelijkheid voor het kind moet dragen. Het verschil heeft te maken met het onderwerp van de respectieve verdragen: het Verdrag van ’s-Gravenhage heeft betrekking op de bescherming van kinderen, terwijl Brussel II handelt over huwe- lijkszaken, waarin volgens artikel 2 de relatie van de ouders tot het grondgebied van een lidstaat als een aanknopingsfactor geldt. Artikel 3, lid 2, voor- ziet alleen maar in een bijzonder geval, waarin de criteria uit het Verdrag van ’s-Gravenhage de beste oplossing bieden. 39. Brussel II heeft het forum van de echtscheiding als bevoegdheidscriterium ten aanzien van de bescher- ming van de gemeenschappelijke kinderen niet in de tijd willen doortrekken, zodat lid 3 drie gevallen bepaalt waarin de bevoegdheidsregels van de leden 1 en 2 niet langer van toepassing zijn. Hier wordt artikel 10, lid 2, van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 gevolgd, om te vermijden dat beide teksten met elkaar in tegenspraak komen. a) Punt a) betreft het voornaamste geval, namelijk dat de beslissing over de huwelijksband defini- tief is geworden, dus dat er geen gewone rechts- middelen meer tegen openstaan. Onverminderd het bepaalde in punt b), zijn de leden 1 en 2 dan niet meer van toepassing en wordt de ouderlijke verantwoordelijkheid geregeld vol- gens het nationale recht of de desbetreffende internationale overeenkomsten. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/41 b) Aan dit klassieke geval voegt punt b), onver- minderd de residuele regel onder c), de omstan- digheid toe dat er op het onder a) bedoelde tijdstip nog een geding over de ouderlijke ver- antwoordelijkheid aanhangig is; in dat geval blijft de rechter bevoegd totdat een beslissing over die verantwoordelijkheid definitief is; kort- om, de bevoegdheid terzake van de ouderlijke verantwoordelijkheid kan worden uitgeoefend ook als de beslissing over een vordering tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed, of nietigverklaring van het huwelijk definitief is. Deze bepaling was noodzakelijk; men kan zich namelijk voorstellen dat, in geval van behande- ling door verschillende rechterlijke instanties van eenzelfde land, of zelfs door dezelfde instanties de beslissing over de huwelijksband al definitief is, terwijl de procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid nog loopt. De desbetreffende bevoegdheid geldt dus totdat beide beslissingen gevallen zijn. Uiteraard moet een eenmaal begonnen procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid worden voort- gezet tot en met de definitieve uitspraak. Het feit dat de procedure over het huwelijk is afgesloten, mag de ouders noch het kind de mogelijkheid ontnemen de procedure over de ouderlijke verantwoordelijkheid te voltooien in de lidstaat waar zij werd ingesteld. Hoewel het niet uitdrukkelijk wordt gezegd, betekent dit dat er wel geen sprake is van bestendiging van rechtsmacht (perpetuatio jurisdictionis), maar dat een procedure over ouderlijke verantwoor- delijkheid toch niet kan worden afgebroken als zij ontstaan is in samenhang met een echtelijk geschil. c) Punt c) betreft de resterende mogelijkheid dat de procedure om een andere reden wordt beëin- digd (bijvoorbeeld intrekking van het echtschei- dingsverzoek of overlijden van een der echtge- noten). Artikel 4 Internationale ontvoering van kinderen 40. Een van de problemen, misschien wel het voor- naamste, in verband met de bescherming van de gemeenschappelijke kinderen in echtelijke crisissi- tuaties, is dat het kind door een van de ouders naar het buitenland kan worden ontvoerd, met alle gevolgen van dien voor zijn zekerheid en bescher- ming. Aan de oplossing van die problemen is in belangrijke mate bijgedragen door het Verdrag van ’s-Gravenhage van 25 oktober 1980 betreffende de burgerrechtelijke aspecten van internationale ont- voering van kinderen. Niettemin kunnen verdragen inzake de bescherming van kinderen, zoals het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 of Brussel II, waarin plaats is ingeruimd voor de bescherming van de gemeenschappelijke kinderen in zulke situa- ties, de terugkeer van de minderjarige belemmeren, als er geen adequate maatregelen worden getroffen. In dit licht moet artikel 4 worden gezien. 41. Artikel 4 behelst een bijzondere bevoegdheidsrege- ling ten aanzien van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980 en verschilt in dit opzicht van artikel 39, waarin de verhouding tot bepaalde multilaterale verdragen wordt geregeld. Artikel 39 bepaalt dat, in de betrekkingen tussen de lidstaten die partij zijn bij zo’n verdrag, Brussel II voorrang heeft; volgens artikel 4 daarentegen wordt de bevoegdheid ex artikel 3 uitgeoefend overeenkomstig het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980, meer bepaald de artikelen 3 en 16. Aldus wordt het criterium van de gewone verblijfplaats gehandhaafd, ook wanneer de feitelijke gewone verblijfplaats als gevolg van ongeoorloofde overbrenging of vasthouding is gewijzigd. De vermelding van beide artikelen is om diverse redenen belangrijk. Ten eerste beschouwt artikel 3 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980 het overbrengen of niet doen terugkeren van een kind als ongeoorloofd wanneer: „a) dit geschiedt in strijd met een gezagsrecht, dat is toegekend aan een persoon, een instelling of enig ander lichaam, alleen of gezamenlijk, ingevolge het recht van de staat waarin het kind onmiddellijk voor zijn overbrenging of vasthouding zijn gewone verblijfplaats had, en b) dit recht alleen of gezamenlijk daadwerke- lijk werd uitgeoefend op het tijdstip van het overbrengen of het niet doen terugke- ren, dan wel zou zijn uitgeoefend, indien een zodanige gebeurtenis niet had plaatsge- vonden. Het onder a) bedoelde gezagsrecht kan in het bijzonder voortvloeien uit een toekenning van rechtswege, een rechterlijke of administratieve beslissing of een overeenkomst die geldig is ingevolge het recht van die staat. ”. Ten tweede bepaalt artikel 16 van het Verdrag van ’s-Gravenhage welke gevolgen de ongeoorloofde C 221/42 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 overbrenging of vasthouding in dezen heeft; dat artikel luidt als volgt: „Nadat de rechterlijke of administratieve autori- teiten van de verdragsluitende staat waarin het kind ongeoorloofd is overgebracht of waar het ongeoorloofd wordt vastgehouden in de zin van artikel 3, in kennis zijn gesteld van deze over- brenging of dit vasthouden, kunnen zij zich niet eerder over het gezagsrecht ten gronde uitspre- ken, dan nadat is vastgesteld dat het kind niet dient terug te keren ingevolge dit verdrag, of dan nadat een redelijke termijn is verstreken en daarin geen verzoek is ingediend om dit verdrag toe te passen. ”. Dit betekent dat, hoewel de gewone verblijfplaats gewijzigd is en men dus zou kunnen veronderstel- len dat de criteria van Brussel II moeten worden toegepast, artikel 16 van het Verdrag van ’s-Gravenhage voorrang heeft en belet dat de ouderlijke verantwoordelijkheid gewijzigd wordt voordat een beslissing over de terugkeer gevallen is. Er is verondersteld dat de lidstaten partij zijn bij het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980. Het zou dus wenselijk zijn dat nieuwe lidstaten die in de toekomst tot Brussel II toetreden, in voorkomend geval ook tot het Verdrag van ’s-Gravenhage toe- treden. bepaalde gevallen is dat zelfs een noodzakelijke stap, waarbij dan normaal gezien een wachttijd in acht moet worden genomen. Andere rechtsstelsels kennen die tussenstap echter niet. De bevoegde werkgroep heeft deze bepaling opge- steld na te hebben onderzocht of er meer gevallen denkbaar waren van vorderingen die ertoe strekken een beslissing over het huwelijk aan te vullen of bij te stellen. Zij kwam tot de slotsom dat alleen de omzetting van scheiding van tafel en bed in echt- scheiding onder artikel 6 diende te vallen. Volgens artikel 6 kan de echtscheiding dan worden verkregen hetzij voor de rechterlijke instanties van de staat waar dat overeenkomstig artikel 2 moet gebeuren, hetzij voor de instanties van de lidstaat waar de scheiding van tafel en bed is uitgesproken, met dien verstande dat de mogelijkheid tot omzet- ting zelf niet door het verdrag, maar door het interne materiële recht van de betreffende lidstaat bepaald wordt. Artikel 7 Artikel 5 Tegeneisen Uitsluitend karakter van de bevoegdheden van de artikelen 2 tot en met 6 42. Dit is de traditionele regel inzake tegeneisen: de rechter bij wie het bodemgeschil aanhangig is, is ook bevoegd om kennis te nemen van tegeneisen. Gezien het beperkte toepassingsgebied van het ver- drag en het feit dat de daarin behandelde materies vaak met andere samenhangen, was het nodig te bepalen dat de tegeneis het bodemgeschil volgt, telkens als beide onder het verdrag vallen. Deze bepaling mag niet worden verward met artikel 11 (zie de toelichting inzake aanhangigheid), ook al zal de feitelijke toepassing van beide artikelen vaak tot identieke resultaten leiden. Artikel 6 44. De voornaamste kenmerken van de bevoegdheids- regeling in Brussel II werden al vermeld in verband met artikel 2 (punt 29): de criteria zijn opgesomd in de artikelen 2 tot en met 6, zijn niet cumulatief en staan op gelijke voet. Artikel 7 geeft echter aan dat alle criteria in de voorgaande artikelen die de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van een lidstaat bepalen, een exclusief en uitsluitend karak- ter hebben. Er zij op gewezen dat dit exclusieve karakter betrekking heeft op huwelijkszaken en op de daarmee samenhangende ouderlijke verantwoor- delijkheid en niet op de bevoegdheidsregels terzake van de bescherming van minderjarigen los van de huwelijksprocedure. Het uitsluitende karakter geldt onverminderd artikel 8, lid 1, en artikel 38, lid 2. Omzetting van de scheiding van tafel en bed in echtscheiding 43. In sommige rechtsstelsels gaat aan de echtscheiding vaak een scheiding van tafel en bed vooraf. In 45. Op basis van de aanknopingspunten in artikel 2, namelijk de gewone verblijfplaats van een echtge- noot in de bedoelde gevallen, de nationaliteit of de „woonplaats” (zie de in artikel 2, lid 2, bedoelde 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/43 verklaring, waarnaar verwezen wordt in punt 33), kan een vordering slechts overeenkomstig de arti- kelen 2 tot en met 5 worden ingesteld. Hiermee zijn de bevoegdheden afgebakend en resten er alleen nog de residuele bevoegdheden van artikel 8. Indien bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk het woonplaatscriterium en Spanje het nationaliteitscri- terium hanteert, valt een echtgenoot met de Britse nationaliteit, woonplaats in Spanje en gewone ver- blijfplaats in Brazilië niet onder artikel 7, maar kan tegen hem een rechtsvordering overeenkomstig arti- kel 8 worden ingesteld. Artikel 8 Residuele bevoegdheden 46. De hier bedoelde bevoegdheden stemmen overeen met de zogenaamde exorbitante bevoegdheden in de artikelen 3 en 4 van Brussel I, maar er zijn enkele verschillen. Wegens de kenmerken van de bevoegdheden in de voorgaande artikelen was een bepaling als artikel 3 van Brussel I overbodig. 47. Nadat in artikel 7 het exclusieve karakter van de bevoegdheden van de artikelen 2 tot en met 6 is vastgesteld, bepaalt artikel 8 zelf in welke gevallen de bevoegdheid door de nationale wetgeving wordt beheerst. In sommige lidstaten zou de bevoegdheid, in het geval dat een van de echtgenoten in een niet-lidstaat verblijft, en geen van de criteria van het verdrag van toepassing is, door het recht van die lidstaat bepaald moeten worden. Met het oog daarop is gekozen voor een geïntegreerde regeling, waarbij de eiser die onderdaan is van een lidstaat en zijn gewone verblijfplaats in een andere lidstaat heeft, zich evenals de onderdanen van deze lidstaat op de daar geldende bevoegdheidsregels kan beroe- pen. Daartoe is wel vereist dat de verweerder zijn gewone verblijfplaats noch zijn „woonplaats” in een lidstaat heeft, en ook niet de nationaliteit van een lidstaat heeft, naar gelang van het criterium dat van toepassing is volgens de in artikel 2, lid 2, bedoelde verklaring (zie hierboven). Gezien hun aard en hun plaats ten opzichte van de eigenlijke bevoegdheidsregels van het Verdrag, wor- den deze bevoegdheden „residueel” genoemd. Deze term kreeg de voorkeur boven de benaming „extra- communautaire geschillen”. Anders dan in artikel 3 van Brussel I worden die bevoegdheden niet opge- somd, omdat de functie van artikel 8 te vergelijken is met die van artikel 4 van Brussel I. Het nationale recht van sommige lidstaten, zoals Nederland, kent geen bevoegdheden die in het licht van artikel 2 als „residueel” bestempeld kunnen worden. Elders is dat wel het geval. Hier volgen enkele voorbeelden: In Duitsland gelden als residueel de bevoegdheden van artikel 606a, leden 1, 3 en 4, van de „Zivilpro- zessordnung”, houdende dat de Duitse rechtbanken internationaal bevoegd zijn wanneer i) een echtge- noot de Duitse nationaliteit heeft of die nationali- teit op het tijdstip van de huwelijkssluiting had; ii) een statenloze echtgenoot zijn gewone verblijf- plaats in Duitsland heeft, of iii) een echtgenoot zijn gewone verblijfplaats in Duitsland heeft, tenzij de ten aanzien van hem gegeven beslissing in geen enkele lidstaat waarvan een van de echtgenoten onderdaan is, erkend zou kunnen worden. In Finland nemen de rechtbanken volgens artikel 8 van „Laki eräistä kansainvälisluontoisista perheoi- keudellisista suhteista Lag angående vissa famil- jerättsliga förhållanden av internationell natur”, zoals gewijzigd in 1987, ook kennis van huwelijks- zaken waarbij geen van de echtgenoten zijn gewone verblijfplaats in Finland heeft, indien de rechtban- ken van de staat van de gewone verblijfplaats van elk van beide echtgenoten niet bevoegd zijn of indien het onoverkomelijke moeilijkheden zou opleveren de rechtbanken van de staat van de gewone verblijfplaats te adiëren, en het voorts, gezien de omstandigheden, wenselijk is dat de rechtbank zich bevoegd verklaart (forum conve- niens). Voor Spanje moet alleen melding gemaakt worden van een regel uit artikel 22, lid 3, van de „Ley Orgánica del Poder Judicial” van 1 juli 1985, namelijk dat de vordering in Spanje kan worden ingesteld indien de eiser onderdaan is van Spanje en er zijn woonplaats heeft, zonder dat aan een van de voorwaarden van artikel 2, lid 1, van Brussel II is voldaan; voorts is er de in artikel 22, lid 2, bedoelde uitdrukkelijke of stilzwijgende aanvaar- ding. De overige aanknopingspunten uit het Spaanse internationaal privaatrecht in huwelijksza- ken staan ook in Brussel II: beide echtgenoten hebben op het tijdstip van rechtsingang hun C 221/44 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 gewone verblijfplaats in Spanje, of beide echtgeno- ten hebben, ongeacht hun verblijfplaats, de Spaanse nationaliteit; wel is vereist dat zij een gemeenschap- pelijk verzoek indienen of dat een van de echtgeno- ten een verzoek indient met instemming van de andere. Courts” in Schotland, maar indien voor een recht- bank buiten het Verenigd Koninkrijk een parallelle procedure wordt gevoerd, hebben de rechtbanken van het Verenigd Koninkrijk een ruime beoorde- lingsmarge om zich onbevoegd te verklaren, mits de procedure buiten het Verenigd Koninkrijk wordt voortgezet voor een rechtscollege dat volgens het interne recht bevoegd is. Voor Frankrijk moet hier artikel 14 van de „Code civil” worden vermeld, waarvolgens de Franse rechter bevoegd is wanneer de eiser de Franse nationaliteit heeft. In Ierland is de Ierse rechter bevoegd terzake van nietigverklaring (artikel 39 van de „Family Law Act” van 1995), echtscheiding (artikel 39 van de „Family Law (Divorce) Act” van 1996) en schei- ding van tafel en bed (artikel 31 van de „Judicial Separation and Family Law Reform Act” van 1989) wanneer een van de echtgenoten ten tijde van de rechtsingang zijn woonplaats in de zin van artikel 2, lid 3, in Ierland heeft. In Italië zijn residuele bevoegdheden neergelegd in de artikelen 3, 4, 32 en 37 van wet nr. 218 van 31 mei 1995 tot hervorming van het internationaal privaatrecht. Voor het Verenigd Koninkrijk moet een onder- scheid gemaakt worden tussen vorderingen tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietig- verklaring en de daarmee verbonden beslissingen over de toewijzing van de kinderen. In het eerste geval is er sprake van residuele bevoegdheid als een van beide partijen op het tijdstip van rechtsingang zijn „woonplaats” in het Verenigd Koninkrijk heeft of daar gedurende het jaar voorafgaand aan die datum zijn gewone verblijfplaats gehad heeft. In Schotland zijn de „Sheriff Courts” bevoegd indien een van de partijen aldaar zijn verblijfplaats gehad heeft gedurende de 40 dagen die aan de datum van rechtsingang voorafgaan, of gedurende een periode van ten minste 40 dagen die ten vroegste 40 dagen voor de datum van rechtsingang is verstreken en hij op die datum geen bekende verblijfplaats in Schot- land heeft. Voor beslissingen over de ouderlijke verantwoordelijkheid in verband met echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietigverklaring, zijn de rechterlijke instanties van het Verenigd Konink- rijk bevoegd, waaronder begrepen de „Sheriff In Zweden is de rechterlijke bevoegdheid inzake echtscheiding geregeld in de „lag om vissa interna- tionella rättsförhållanden rörande äktenskap och förmynderskap” van 1904, zoals gewijzigd in 1973. Wat artikel 8 van Brussel II betreft, zijn de Zweedse rechtbanken bevoegd in echtscheidingsza- ken als beide echtgenoten Zweedse onderdanen zijn, als de eiser een Zweed is die zijn gewone verblijfplaats in Zweden heeft of die verblijfplaats op enig tijdstip sinds de leeftijd van achttien jaar in Zweden gehad heeft, of als, in andere gevallen, de regering toestaat dat de zaak in Zweden behandeld wordt. De regering kan die toestemming alleen verlenen als een van de echtgenoten de Zweedse nationaliteit heeft of als de eiser de zaak niet kan brengen voor de gerechten van de staat waarvan hij onderdaan is. 48. Lid 1 markeert de grens tussen de exclusieve bevoegdheidsregels van het verdrag, namelijk de artikelen 2 tot en met 6, en het terrein waarop de interne bevoegdheidsregels vallen; tevens wordt aldus de geografische werkingssfeer van het verdrag afgebakend. De voorwaarden van lid 2 moeten als volgt worden begrepen: a) de eiser moet onderdaan zijn van een lidstaat, met gewone verblijfplaats in een andere lid- staat. Voor de toepassing van lid 1 worden de onderdanen van de lidstaten aldus op gelijke voet gesteld; b) voor de verweerder gelden de volgende voor- waarden: hij heeft zijn gewone verblijfplaats buiten de lidstaten en heeft niet de nationaliteit van of zijn „domicile” (in de zin van de in artikel 2, lid 2, bedoelde verklaring) in een lidstaat. Aan beide voorwaarden moet zijn vol- daan, zo niet wordt artikel 2 toegepast. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/45 A f d e l i n g 2 C. Toetsing van de bevoegdheid en de ontvankelijkheid Artikel 9 Toetsing van de bevoegdheid 49. De regel dat de rechter in de lidstaat van herkomst ambtshalve zijn bevoegdheid toetst, is zeer belang- rijk. De interne rechtsorde van de lidstaten blijkt immers bijzonder gevoelig op het punt van huwe- lijkszaken, meer zelfs dan ten aanzien van de vermogensrechtelijke aangelegenheden die onder Brussel I vallen. Gezien de grote verschillen tussen het materiële recht van de lidstaten en de onderlinge werking van de conflictenregels, kan men zich voorstellen dat een van de echtgenoten gebruik maakt van de mogelijkheid om een van de bevoegdheidscriteria uit artikel 2 te kiezen en zijn vordering in te stellen bij de rechtbanken van een lidstaat waar, dank zij het aldaar geldende collisierecht, de verwijzingsre- gels worden toegepast die het beste zijn belangen dienen. Daarom is bepaald dat de rechter in het bodemgeschil zijn bevoegdheid moet toetsen; deze verplichting geldt niet wanneer de zaak in de bewuste lidstaat bij incidentele vordering is opge- worpen. Zie in dit verband ook de toelichting bij artikel 46, over het specifieke probleem van de erkenning van buitenlandse beslissingen in Ierland. 51. Deze bepaling vindt haar oorsprong in artikel 20 van Brussel I en, in samenhang daarmee, de bepa- lingen van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1965 inzake betekening en kennisgeving in het buitenland. Zij houdt in dat de rechter die een van de verwijzingsregels van Brussel II toepast, de ont- vankelijkheid nagaat in het geval dat de verweerder niet verschijnt. De formulering is eenvoudiger dan in andere verdragen, maar bevat niettemin de essentiële voorwaarden: a) het betreft een verplichting voor de rechter, en niet zonder meer een bevoegdheid; b) de rechter onderzoekt zelf niet alleen of de verweerder de stukken ontvangen heeft „zo tijdig als met het oog op zijn verdediging nodig was”, maar ook of „daartoe al het nodige is gedaan”. Vanaf de inwerkingtreding van het Verdrag van 26 mei 1997 inzake de betekening en de kennisge- ving in de lidstaten van de Europese Unie van gerechtelijke en buitengerechtelijke stukken in bur- gerlijke en handelszaken, zal artikel 19 daarvan in de plaats treden van het bepaalde in artikel 10, lid 1, van Brussel II. Aangezien het Verdrag van 1997 eerder in werking zou kunnen treden, zal het Verdrag van ’s-Gravenhage geleidelijk vervangen worden door het Verdrag van de Europese Unie en dus zal Brussel II niet in zijn geheel in werking treden. Aangezien de artikelen 15 en 16 van het Verdrag van 1997 overeenstemmen met het bepaalde in het Verdrag van ’s-Gravenhage, zullen er geen belangrijke wijzigingen plaatsvinden. Artikel 10 D. Aanhangigheid en onderling afhankelijke vorderingen A f d e l i n g 3 Toetsing van de ontvankelijkheid 50. Deze regel is bedoeld om het recht van verweer te beschermen. Niet alleen de bevoegdheid moet wor- den getoetst (artikel 9), maar ook de ontvankelijk- heid, wat betekent dat de uitspraak moet worden aangehouden totdat vaststaat dat de verweerder in de gelegenheid is gesteld het stuk dat het geding inleidt zo tijdig als met het oog op zijn verdediging nodig was, te ontvangen, of dat daartoe al het nodige is gedaan. Er moet zoveel mogelijk worden vermeden dat de beslissing van de rechter niet erkend wordt, en dus moet hij zich ervan kunnen vergewissen dat zijn internationale bevoegdheid gegrond is. Artikel 11 Aanhangigheid en onderling afhankelijke vorderingen 52. Deze bepaling is ontleend aan artikel 21 van Brus- sel I en houdt verband met artikel 13 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 voor wat de bescherming van kinderen betreft. Het is een van de bepalingen waarover tot op het laatste moment werd gediscussieerd, en wel om twee redenen. C 221/46 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 Ten eerste blijkt uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie inzake artikel 21 van Brussel I welke problemen die bepaling in haar huidige versie doet rijzen en hoe moeilijk de bevoegdheden in de frequente gevallen van samenhang af te bakenen zijn. Niet toevallig is dit een van de artikelen die bij de in januari 1998 aangevatte herziening van het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano bijzondere aandacht zullen krijgen, ook al is er alleen nog maar sprake van voorlopige studies, zonder gevolgen voor de bestaande tekst. Voorts komen de verschillen tussen de nationale rechtsstelsels hier sterk tot uiting. Zo moest reke- ning worden gehouden met de situatie in lidstaten zoals Zweden en Finland, waar buiten het geval van overlijden echtscheiding de enige wettelijke vorm van huwelijksontbinding is, en het interne recht scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk niet kent, ook al stemmen som- mige echtscheidingsgronden overeen met de gron- den voor nietigverklaring in andere rechtsstelsels. De onderlinge verschillen tussen de lidstaten zijn ook van invloed op de aanhangigheid. In sommige lidstaten (zoals Frankrijk, Spanje, Italië en Portu- gal) is dit begrip nauwer omschreven en wordt vereist dat onderwerp, oorzaak en partijen identiek zijn, terwijl elders een ruimere definitie gehanteerd wordt, waarbij alleen het onderwerp en de partijen identiek moeten zijn. Het begrip aanhangigheid is bedacht om te vermij- den dat over eenzelfde zaak parallelle vorderingen lopen en dus onverenigbare beslissingen worden gegeven; er moest een regel worden gevonden die, uitgaande van het antecedentiebeginsel, een oplos- sing kon bieden voor het familierecht, dat verschilt van het vermogensrecht. Met de klassieke aanhan- gigheid kwam men niet tot een sluitende oplossing en dus moest naar een nieuwe formule worden gezocht. Na langdurige besprekingen kwam het Luxemburgse voorzitterschap met een tekst die uiteindelijk de goedkeuring van de lidstaten weg- droeg. 53. Lid 1 behelst het traditionele antecedentiebeginsel, dat geldt voor alle in het Verdrag bedoelde geschil- len met dezelfde oorzaak, hetzelfde onderwerp en dezelfde partijen. Om negatieve bevoegdheidscon- flicten te vermijden, is bepaald dat de rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht, zijn uitspraak ambtshalve aanhoudt totdat de bevoegdheid van de rechter bij wie de zaak het eerst is aangebracht, vaststaat. 54. Lid 2 is een nieuwe regel, die specifiek verband houdt met de verschillen tussen de nationale rechts- stelsels uit het oogpunt van de mogelijkheid tot scheiding van tafel en bed, echtscheiding en nietig- verklaring van het huwelijk. Het heeft betrekking op de zogenaamde „onderling afhankelijke vorde- ringen” en op hetgeen aangeduid zou kunnen wor- den als „oneigenlijke aanhangigheid”. De compromisoplossing van het Luxemburgse voorzitterschap moet meer bepaald in samenhang met lid 3 bekeken worden, omdat het aantal toe- passingen van lid 1 relatief beperkt zou kunnen zijn. Het Luxemburgse voorstel kreeg de voorkeur, omdat het tegelijk maximale rechtszekerheid biedt en de problemen omzeilt ten aanzien van staten die geen scheiding van tafel en bed of nietigverklaring kennen. Anderen hadden de voorkeur gegeven aan een soepelere regeling, zoals die welke Brussel I met betrekking tot samenhang bevat. Op het eerste gezicht zou lid 2 als overcompleet beschouwd kunnen worden, omdat voor vorderin- gen die niet hetzelfde onderwerp betreffen, dezelfde regeling geldt als in lid 1. Lid 1 heeft echter ook betrekking op de ouderlijke verantwoordelijkheid, terwijl men lid 2 opzettelijk beperkt heeft tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed en nietig- verklaring van het huwelijk: alleen in die gevallen is bij ontstentenis van eenzelfde onderwerp de aan- hangigheidsregel van toepassing. 55. Lid 3 bepaalt wat de gevolgen zijn als de rechter bij wie de zaak het eerst is aangebracht, zich bevoegd verklaart. Als algemene regel verklaart de rechter bij wie de zaak het laatst is aangebracht, zich onbevoegd. Hierop volgt de bijzondere regel, dat de eiser zich dan kan wenden tot de rechter die zich bevoegd verklaard heeft omdat de vordering al eerder bij hem was aangebracht. De woorden „in dat geval” in de aanhef van lid 3 betekenen dus dat alleen indien de laatst geadieerde rechter zich onbe- voegd verklaart, de eiser zijn vordering kan instel- len bij de rechter die zich bevoegd verklaard heeft omdat de zaak al eerder bij hem aanhangig gemaakt was. Lid 3 is een onderdeel van het 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/47 politiek compromis van december 1997 en de werkgroep heeft het dus alleen maar in de gewenste vorm gegoten. Sommige leden van de groep bleken echter geen vrede te hebben met de ruime toepas- sing van lid 3 en vonden dat de mogelijkheid die aan de eiser in de laatst aangebrachte zaak geboden wordt, beperkt moet blijven tot de in lid 2 bedoelde gevallen. In ieder geval is er een verschil tussen lid 3 en het bepaalde in artikel 5 (tegenvorderingen). Artikel 5 behelst immers een bevoegdheidsregel, terwijl arti- kel 11 handelt over de toepassing van de bevoegd- heidsregels in geval van onderling afhankelijke vor- deringen. Alleen al de werking van beide regels is verschillend, aangezien in sommige gevallen geen tegeneis kan worden ingesteld (bijvoorbeeld, omdat de gelegenheid zich daartoe niet meer voordoet), terwijl artikel 11, lid 3, steeds kan worden toege- past. 56. De opneming van de bepaling over onderling afhankelijke vorderingen had tot gevolg dat een artikel over samenhang werd geschrapt, omdat er binnen het bestek van het verdrag geen gevallen blijken te bestaan die buiten de toepassing van artikel 11 vallen. 57. Volgens artikel 11 moet de tweede rechter altijd wijken voor de eerste, ook als diens nationale recht geen scheiding van tafel en bed of nietigverklaring kent. Als er bijvoorbeeld een vordering tot echt- scheiding in Zweden en een vordering tot nietigver- klaring in Oostenrijk is ingesteld, moet de Oosten- rijkse rechter zich onbevoegd verklaren, hoewel het Zweedse recht geen bepalingen over de nietigver- klaring van het huwelijk bevat. Maar zodra de beslissing houdende echtscheiding in Zweden defi- nitief is, kan de belanghebbende zich tot een Oos- tenrijkse rechter wenden om ervoor te zorgen dat de echtscheiding, waarvan de gevolgen in het Oos- tenrijkse recht overeenstemmen met die van nietig- verklaring, ex tunc en niet, zoals een echtscheiding, ex nunc geldt, overwegende trouwens dat de erken- ning in het kader van Brussel II alleen betrekking heeft op wijzigingen in de burgerlijke staat (zie punt 64). Dit beginsel zou ook in het omgekeerde geval van toepassing zijn. Het verdrag belet dus niet dat een Oostenrijkse beslissing houdende nie- tigverklaring van het huwelijk in Zweden de gevol- gen heeft die aan een echtscheidingsbeslissing ver- bonden zijn. Deze problemen zouden zich echter niet voordoen met betrekking tot de scheiding van tafel en bed, een weliswaar in Zweden evenmin bekende rechtsfiguur, maar een waarvan de gevol- gen minder ver strekken dan die van een echtschei- ding, welke gevolgen dus prevaleren. A f d e l i n g 4 E. Voorlopige en bewarende maatregelen Artikel 12 58. De bepaling over voorlopige en bewarende maatre- gelen valt niet onder de bevoegdheidsregels van het verdrag betreffende de procedures waarop het van toepassing is en geldt alleen voor dringende geval- len. De bepaling is ontleend aan artikel 24 van Brussel I, zij het dat zij verder reikt dan dit artikel. Weliswaar doet artikel 24 problemen rijzen — die momenteel besproken worden bij de herziening van Brussel I en het Verdrag van Lugano — maar toch zijn bij deze gelegenheid geen aanpassingen of voorgestelde correcties aangebracht. Zoals elders valt ook hier nog te bekijken hoe en in welke vorm eventuele verbeteringen uit de overeenkomstige bepaling van het Verdrag van Brussel I zullen kunnen worden overgenomen. 59. Hoewel de voorlopige en bewarende maatregelen worden getroffen in verband met de in het verdrag bedoelde geschillen en alleen in spoedeisende geval- len, hebben zij zowel op personen als op goederen betrekking, en dus op aangelegenheden die buiten het verdrag vallen wanneer het gaat om rechtsvor- deringen die door het interne recht zijn geregeld. Er zijn echter aanzienlijke verschillen met Brussel I, want de in artikel 24 daarvan bedoelde maatrege- len a) blijven beperkt tot aangelegenheden die bin- nen de werkingssfeer van het verdrag vallen, en b) hebben integendeel extraterritoriale werking. De maatregelen zijn zeer verscheiden en kunnen zowel betrekking hebben op de personen als op de goede- ren die zich in de betrokken lidstaat bevinden, wat in huwelijkszaken ten zeerste noodzakelijk is. In het verdrag wordt niet gezegd om welke soort maatregelen het gaat, noch in welk verband zij moeten staan met de vordering betreffende het huwelijk. Zij kunnen dus ook betrekking hebben op aangelegenheden die buiten het verdrag vallen. C 221/48 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 In afwijking van het eerste deel van het verdrag, is hier het nationale recht van toepassing. De bedoelde maatregelen kunnen zelfs worden getrof- fen als rechterlijke instanties van een andere lid- staat bevoegd zijn om van het bodemgeschil kennis te nemen. Zij zullen echter niet langer van toepas- sing mogen zijn wanneer de bevoegde rechterlijke instantie overeenkomstig de bevoegdheidsregels van het verdrag een beslissing gegeven heeft, die con- form het verdrag erkend (of ten uitvoer gelegd) is. Andere maatregelen betreffende kwesties die buiten het verdrag vallen, blijven van toepassing totdat de nodige beslissingen zijn gevallen in het rechtscollege dat bevoegd is, bijvoorbeeld voor het huwelijksgoe- derenrecht. Artikel 12 bepaalt alleen de territoriale werking, die beperkt is tot de staat waar de maatregelen worden genomen. TITEL III F. Erkenning en tenuitvoerlegging Artikel 13 Omschrijving van het begrip „beslissing” 60. Dit artikel is gedeeltelijk overgenomen uit arti- kel 25 van Brussel I en bepaalt wat in verband met de erkenning en tenuitvoerlegging onder „beslis- sing” moet worden verstaan. Lid 1 geeft een alge- mene definitie en lid 2 voegt hieraan toe dat de bepalingen van titel III ook van toepassing zijn op de beslissing over de gerechtskosten en het bedrag ervan. In dit artikel worden onder beslissingen verstaan de uitspraken van de in artikel 2, lid 2, bedoelde rechters en rechterlijke instanties (zie punt 20, onder A). In sommige talen wordt een en dezelfde term gebruikt voor de beslissing uit de staat van her- komst en de beslissing over het exequatur. In andere talen worden verschillende termen ge- bruikt. Aangezien het zaak was een verdrag op te stellen waarbij de erkenning en tenuitvoerlegging werden vergemakkelijkt van beslissingen houdende toewij- zing van zulke vorderingen, en aangezien er inzake echtscheiding en scheiding van tafel en bed grote verschillen tussen de lidstaten bestaan, werd over- eengekomen dat met „beslissing” alleen positieve uitspraken worden bedoeld, dus uitspraken die hebben geleid tot echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk. Met betrekking tot beslissingen over de ouderlijke ver- antwoordelijkheid die onder het verdrag vallen en waarvoor de bevoegdheidsregels van artikel 3 gel- den, zijn er positieve uitspraken die negatieve gevolgen kunnen hebben voor de ouderlijke verant- woordelijkheid van een andere persoon dan degene in wiens voordeel is beslist. Dergelijke uitspraken vallen uiteraard onder het verdrag. Er moet hier in het bijzonder gewezen worden op echtscheidingen die door Nederlandse en Belgische rechtbanken worden uitgesproken; volgens het Nederlandse recht heeft een beslissing houdende echtscheiding pas rechtsgevolgen als ze geregis- treerd is. Als het verzoek daartoe niet binnen zes maanden na de datum van uitspraak is gedaan, verliest deze haar kracht van gewijsde. Naar Bel- gisch recht (artikelen 1275, 1303, 1309 en 1310 van het Gerechtelijk Wetboek) moet het beschik- kende gedeelte van de uitspraak, binnen een maand na kennisgeving aan de ambtenaar van de burger- lijke stand, overgeschreven worden in het register van de burgerlijke stand; deze verplichting geldt niet voor de beslissingen tot nietigverklaring van het huwelijk. Alleen kunnen niet overgeschreven beslissingen niet aan derden worden tegengewor- pen. De invulling van het begrip „maatregelen betref- fende de ouderlijke verantwoordelijkheid” wordt aan het nationale recht overgelaten (zie de toelich- ting bij artikel 1). Wat de gerechtskosten betreft, moet in verband met artikel 38, lid 1, rekening worden gehouden met het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1954 betreffende de burgerlijke rechtsvordering en met het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980 inzake de toegang tot de rechter in internationale gevallen. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/49 61. Lid 3 heeft een specifiek doel. In Brussel I volgt op de titel inzake erkenning en tenuitvoerlegging een titel inzake authentieke akten en gerechtelijke schikkingen, waarvan de erkenning of tenuitvoer- legging alleen om redenen van openbare orde kan worden geweigerd. Aanvankelijk was overwogen de bewuste bepalingen hier over te nemen of anders niets te bepalen. Uit een vergelijkende studie van de nationale rechtsstelsels bleek echter dat, hoewel zich in bepaalde lidstaten geen situaties voordoen waarin een dergelijke regel nodig is, zulks in andere lidstaten wel het geval is, bijvoorbeeld in Schot- land, of in Finland met betrekking tot overeenkom- sten betreffende het gezag die door de bevoegde administratieve instantie worden bekrachtigd. Na bestudering van de diverse mogelijkheden werd geconcludeerd dat er geen reden was om het Ver- drag van Brussel te volgen en werd de voorkeur gegeven aan een lid 3, waarin „authentieke akten, verleden en uitvoerbaar in een lidstaat, en gerechte- lijke schikkingen die in de loop van een geding tot stand zijn gekomen en die uitvoerbaar zijn in de lidstaat van herkomst” worden gelijkgesteld met de in lid 1 bedoelde beslissingen. In het Verenigd Koninkrijk kunnen authentieke akten bijvoorbeeld alleen volgens het Schotse recht worden opgesteld, maar zijn zij dan wel uitvoer- baar in de andere rechtsgebieden. Het moet gaan om akten die door de overheid uitvoerbaar zijn verklaard en die kunnen worden ingeschreven in de zogenaamde „Books of Council and Session” en „Books of the Sheriff Court”, de openbare registers van de Schotse „Higher Courts”. Door de inschrij- ving krijgt het stuk dezelfde rechtskracht als een rechterlijke beslissing. In de praktijk van het Schotse familierecht kunnen dergelijke akten betrekking hebben op alle aspecten van de wijze waarop de uit de echt gescheidenen hun zaken regelen. Het gaat bijvoorbeeld om kwesties die niet onder Brussel II vallen, zoals het huwelijksvermo- gensrecht, maar ook regelingen betreffende de kin- deren die niet onder de ouderlijke verantwoorde- lijkheid vallen. Men wil aldus een onderscheid maken met de overeenkomsten tussen niet gehuwde ouders betreffende de ouderlijke verantwoordelijk- heid over hun kinderen, zoals vastgelegd in arti- kel 4 van de Schotse „Children Act” van 1995. Hoewel de exceptie van openbare orde in de prak- tijk kan volstaan als grond om het exequatur voor gerechtelijke schikkingen over de burgerlijke staat te weigeren als men dat nodig acht, leek het niet raadzaam een bepaling als artikel 50 van Brussel I op te nemen in Brussel II, dat immers over familie- recht handelt en dus ook in andere gronden voor niet-erkenning voorziet (bijvoorbeeld artikel 15, lid 2, onder b)); de niet-erkenning van gerechtelijke schikkingen moet dus samen met de niet-erkenning van rechterlijke beslissingen worden behandeld. A f d e l i n g 1 G. Erkenning Artikel 14 Erkenning van een beslissing 62. Voor dit artikel is uitgegaan van artikel 26 van Brussel I. Gezien de werkingssfeer van Brussel II, is er echter een fundamenteel verschil inzake de gevolgen van de erkenning. Er was namelijk over- eenstemming over het bepaalde in lid 1 dat de in een lidstaat gegeven beslissingen in de andere lid- staten zonder vorm van proces erkend worden, maar niet over de gevolgen daarvan en meer bepaald niet over de in dezen zeer belangrijke vraag welke gevolgen de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand heeft. 63. Na langdurige besprekingen kon een akkoord wor- den bereikt over lid 2, in die zin dat voor de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand van een lidstaat geen bijzondere procedure vereist is en het volstaat dat in een andere lidstaat terzake een definitieve beslissing gegeven is. Het gaat dus niet om een rechterlijke erkenning, maar om een soort wederzijdse erkenning van registers. Bij de redactie van deze bepaling werd rekening gehouden met artikel 8 van het Verdrag van 8 sep- tember 1967 inzake de erkenning van beslissingen betreffende de huwelijksband, dat in de Internatio- nale Commissie voor de Burgerlijke Stand werd opgesteld. Aangezien het een vaak voorkomende procedure betreft, is dit een belangrijke verandering die door de Europese burger zeer zal worden gewaardeerd; dat de akten van de burgerlijke stand zonder verdere plichtplegingen zullen kunnen wor- den aangepast, betekent een besparing van tijd en C 221/50 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 geld en een grote stap vooruit ten opzichte van Brussel I. Het weze echter duidelijk dat het om een definitieve beslissing moet gaan, waartegen dus in de staat van herkomst geen gewone rechtsmiddelen meer openstaan; ook dit is een verschil ten opzichte van Brussel I (zie artikel 33, lid 3, met betrekking tot het over te leggen document). 64. Zoals in verband met artikel 1 over het toepas- singsgebied van het verdrag werd opgemerkt, geldt de hier bedoelde erkenning niet de schuld van de echtgenoten, het huwelijksgoederenrecht, de ali- mentatie of andere implicaties van de beslissing, van financiële of andere aard. De erkenning betreft dus alleen de ontbinding van het huwelijk of de scheiding van tafel en bed (zie punt 22). Voor wat de voorlopige maatregelen betreft, zie punt 59 over artikel 12. 65. Naar het voorbeeld van Brussel I bepaalt lid 3 dat de buitenlandse beslissing al dan niet wordt erkend overeenkomstig de procedure die voor de tenuit- voerlegging is vastgesteld. Het begrip „belangheb- bende” die kan verzoeken dat een beslissing al dan niet wordt erkend, moet worden uitgelegd in ruime zin en overeenkomstig het nationale recht van de staat waar over de erkenning wordt beslist, en dus kan daarmee ook het openbaar ministerie of een soortgelijke instantie worden bedoeld. 66. De regel over de erkenning op incidentele vordering komt in enigszins gewijzigde vorm uit artikel 26 van Brussel I. Eenvoudigheidshalve is bepaald dat de rechter in het bodemgeschil bij tussenvonnis ook uitspraak kan doen over de erkenning. Artikel 15 Weigeringsgronden 67. Naar analogie van artikel 27 van Brussel I worden hier de weigeringsgronden met betrekking tot er- kenning of tenuitvoerlegging opgesomd. Gezien het onderwerp van Brussel II moest ook rekening wor- den gehouden met de weigeringsgronden in arti- kel 23 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996, om de onderlinge concordantie van beide verdragen bij de toepassing ervan te vergemakkelij- ken. Tegenover een aantal lidstaten, die vonden dat de weigeringsgronden facultatief moesten zijn, opteerde de meerderheid voor een dwingende bepa- ling, zoals artikel 27 van Brussel I. Deze afwijzings- gronden moeten samen met de beperkingen van artikel 16 en de verwijzing in artikel 43 worden gelezen. 68. De tweeledige structuur van dit artikel zou enige verbazing kunnen wekken. Immers, lid 1 bepaalt op welke gronden de erkenning geweigerd wordt van beslissingen terzake van echtscheiding, schei- ding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, en lid 2 behelst de weigeringsgronden ten aanzien van beslissingen betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid die zijn gegeven naar aanlei- ding van een rechtsvordering betreffende het huwe- lijk. De reden voor deze tweeledigheid is dat beide soorten beslissingen weliswaar nauw samenhangen met de vordering over het huwelijk, maar in ver- band met de interne bevoegdheidsregeling van de staat van herkomst door verschillende rechterlijke instanties gegeven kunnen zijn. Een andere reden is dat de vordering betreffende het huwelijk en die betreffende de ouderlijke verantwoordelijkheid naar onderwerp zozeer verschillen dat de erkenning niet in beide gevallen op dezelfde gronden gewei- gerd kan worden. Daarom leek het raadzaam de twee soorten weigeringsgronden elk in een afzon- derlijk lid onder te brengen. 69. Met betrekking tot de erkenning van beslissingen terzake van echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, is de eerste weigeringsgrond zoals gebruikelijk de kenne- lijke strijdigheid met de openbare orde van de aangezochte lidstaat; hoewel de overeenkomstige bepaling, namelijk artikel 27, lid 1, van Brussel I, in de praktijk weinig belang bleek te hebben, willen de lidstaten niet afzien van deze weigeringsgrond. Niettemin is men in vermogensrechtelijke geschillen minder gevoelig voor de basisbeginselen die een beroep op de openbare orde rechtvaardigen dan in familierechtelijke zaken. Bovendien moet hier reke- ning worden gehouden met het bepaalde in arti- kel 18 van Brussel II dat in geen geval wordt overgegaan tot een onderzoek van de juistheid van de beslissing, met het bepaalde in artikel 17 dat de erkenning van een buitenlandse beslissing niet geweigerd kan worden omdat de echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring naar 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/51 het recht van de aangezochte lidstaat niet op dezelfde gronden gegeven had kunnen zijn, en ten slotte met het bepaalde in artikel 16, lid 3, dat de bevoegdheidsregels niet aan de openbare orde wor- den getoetst. bijvoorbeeld doordat hij een nieuw huwelijk heeft gesloten. Het gaat hier echter om een voor de lidstaten zeer gevoelige materie, wat te maken heeft met de grote verschillen tussen de nationale rechtsregelingen inzake echtscheiding. Lidstaten met een meer libe- rale regeling vrezen namelijk dat hun beslissingen niet erkend zullen worden door de lidstaten waar strengere bepalingen gelden. Om beide groepen voldoende garanties te bieden, is een regeling opge- zet waarbij enerzijds de erkenning wegens kenne- lijke strijdigheid met de openbare orde van de aangezochte staat kan worden geweigerd (arti- kel 15, lid 1, onder a)), maar anderzijds de erken- ning niet geweigerd kan worden om reden dat de aangezochte staat geen echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk op dezelfde gronden toestaat (artikel 17, zie de desbe- treffende toelichting). De rechter die uitspraak doet over de erkenning moet de in de lidstaat van herkomst gegeven beslissing toetsen aan de in de voorgaande alinea vermelde bepalingen. Deze oplossing is ingegeven door de regeling in het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1970 inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed, waarbij sommige lidstaten partij zijn. In verband hiermee verwijzen wij ook naar de verklaring die Ierland heeft afgelegd (zie artikel 46, lid 2) in verband waarmee ook rekening moet worden gehouden met het bepaalde in artikel 9 over de toetsing van de eigen bevoegdheid door de oorspronkelijke rechter. 71. Over de onverenigbaarheid van de erkenning met andere beslissingen handelen twee verschillende bepalingen, namelijk de punten c) en d) van lid 1. Anders dan in artikel 27, lid 5, van Brussel I, is hier geen eenheid van onderwerp en oorzaak ver- eist. Punt c) betreft de onverenigbaarheid met een tus- sen dezelfde partijen in de aangezochte lidstaat gegeven beslissing, ongeacht of deze beslissing van vroegere of latere datum is dan de in de staat van herkomst gegeven beslissing. Er doet zich een bij- zonder probleem voor wanneer respectievelijk een echtscheiding en een scheiding van tafel en bed zijn uitgesproken. Dit kan als volgt geïllustreerd wor- den. In staat A wordt een scheiding van tafel en bed en in staat B vervolgens een echtscheiding uitgesproken. De erkenning van de tweede beslis- sing kan in staat A niet geweigerd worden wegens onverenigbaarheid met de eerdere uitspraak in staat A, omdat de scheiding van tafel en bed beschouwd kan worden als een stap naar de echt- scheiding en er dus geen conflict is met een later gegeven beslissing tot echtscheiding. Daarentegen zou erkenning van de in staat A uitgesproken scheiding van tafel en bed, in staat B, waar de echtscheiding uitgesproken is, geweigerd moeten worden omdat de scheiding van tafel en bed ver- vangen is door een echtscheiding in staat B. Deze interpretatie biedt het voordeel dat de echtelijke situatie in de vijftien lidstaten op dezelfde voet wordt behandeld. Zo niet dan zouden de betrokke- nen in veertien staten als uit de echt gescheiden en in staat A slechts als van tafel en bed gescheiden kunnen worden beschouwd. 70. De in lid 1, onder b), vermelde weigeringsgrond heeft bij de toepassing van Brussel I (artikel 27, lid 2) het grootste aantal gevallen van niet-erken- ning en daarom ook het grootste aantal problemen en procedures bij het Hof van Justitie over weige- ringsgronden opgeleverd. Het betreft hier de niet- erkenning van beslissingen die bij verstek zijn gege- ven doordat de kennisgeving niet regelmatig en zo tijdig als met het oog op de verdediging nodig was heeft plaatsgevonden. De bepaling uit Brussel I is hier aangevuld met een nadere beperking. Er moet namelijk worden overgegaan tot erkenning — uit- eindelijk de normale consequentie van een behoor- lijke werking van het verdrag — wanneer de ver- weerder ondubbelzinnig met de beslissing instemt, Punt d) betreft de onverenigbaarheid met een beslissing die tussen dezelfde partijen is gegeven — ongeacht of dat al dan niet in een lidstaat is gebeurd — en die aan twee voorwaarden voldoet: a) die beslissing is van vroegere datum; b) zij vol- doet aan de voorwaarden voor erkenning in de aangezochte lidstaat. Hier kan het volgende voor- beeld worden aangehaald. In niet-lidstaat E wordt een scheiding van tafel en bed uitgesproken, die voldoet aan de voorwaarden voor erkenning in lidstaat B. Vervolgens wordt in lidstaat C tussen de betrokkenen een echtscheiding uitgesproken, waar- van de erkenning wordt aangevraagd in lidstaat B. De in lidstaat C uitgesproken echtscheiding is niet onverenigbaar met de eerdere scheiding van tafel en C 221/52 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 bed in niet-lidstaat E, en wordt dan ook in lid- staat B erkend. In het omgekeerde geval, namelijk een echtscheiding in niet-lidstaat E gevolgd door een scheiding van tafel en bed in lidstaat C, wordt de erkenning van de in lidstaat C gegeven beslissing in lidstaat B geweigerd als onverenigbaar met een in de niet-lidstaat E uitgesproken echtscheiding die voldoet aan de voorwaarden voor erkenning in lidstaat B. 72. Lid 2 vermeldt de weigeringsgronden met betrek- king tot beslissingen over de ouderlijke verant- woordelijkheid; het gaat om beslissingen in de ruime zin, dus niet alleen beslissingen van rechter- lijke instanties, maar ook van andere instanties, mits zij samenhangen met de echtscheiding. Naast de algemene verantwoording van de tweeledige opsomming van de weigeringsgronden, passen hier enkele specifieke opmerkingen. 73. Ook lid 2 bevat een bepaling over de openbare orde (punt a)), die integraal overeenstemt met artikel 23, lid 2, onder d), van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996, en behelst dat kennelijke strijdigheid met de openbare orde als weigerings- grond niet volstaat, maar dat daarbij gelet moet worden op het hogere belang van het kind. Ten aanzien van de weigeringsgrond in punt c), namelijk verstek, moeten dezelfde opmerkingen worden gemaakt als bij lid 1, punt b). Eveneens naar analogie van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 (artikel 23, lid 2, onder b) en c)) vermelden de punten b) en d) als weigerings- gronden dat het kind, dan wel iemand die beweert dat de beslissing in de weg staat aan de uitoefening van zijn ouderlijke verantwoordelijkheid, niet de gelegenheid heeft gekregen te worden gehoord. Het kind moet worden gehoord volgens de toepasselijke regels van de betrokken lidstaat, met inbegrip van de bepalingen van het Verdrag van de Verenigde Naties van 20 november 1989 inzake de rechten van het kind, meer bepaald artikel 12, dat als volgt luidt: „1. De staten die partij zijn, verzekeren het kind dat in staat is zijn of haar eigen mening te vormen, het recht die mening vrijelijk te uiten in alle aangelegenheden die het kind betreffen, waarbij aan de mening van het kind passend belang wordt gehecht in overeenstemming met zijn of haar leeftijd en rijpheid. 2. Hiertoe wordt het kind met name in de gelegenheid gesteld te worden gehoord in iedere gerechtelijke en bestuurlijke procedure die het kind betreft, hetzij rechtstreeks, hetzij door tus- senkomst van een vertegenwoordiger of een daarvoor geschikte instelling, op een wijze die verenigbaar is met de procedureregels van het nationale recht. ”. Volgens de punten e) en f) ten slotte wordt de beslissing niet erkend indien zij onverenigbaar is met een andere beslissing, waarbij een onderscheid wordt gemaakt naargelang de beslissing is gegeven in de aangezochte lidstaat, dan wel in een andere lidstaat of in de niet-lidstaat van de gewone ver- blijfplaats van het kind. Aangezien het hier alleen beslissingen over de ouderlijke verantwoordelijk- heid betreft, moet het in beide gevallen gaan om onverenigbaarheid met een latere beslissing, aange- zien met vroegere beslissingen al rekening moet zijn gehouden in de beslissing in verband met de echt- scheiding. De bedoeling is te vermijden dat bijvoor- beeld een in een andere lidstaat gegeven beslissing terzake van echtscheiding en gezag in tegenspraak komt met een uitspraak van de bevoegde rechter houdende ontkenning van het ouderschap. In dit verband zij ook gewezen op de toelichting bij artikel 3, lid 3 (temporele begrenzing van de bevoegdheid van de rechter in huwelijkszaken ter- zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid). Artikel 16 Niet-erkenning en feitelijke overwegingen 74. Aansluitend op artikel 15 bepaalt lid 1 dat een beslissing niet wordt erkend in het geval van arti- kel 43 (zie de desbetreffende toelichting, punt 125), dat analoog is aan artikel 59 van Brussel I. Arti- kel 43 laat een lidstaat de mogelijkheid een in een andere lidstaat gegeven beslissing niet te erkennen, indien deze beslissing niet gegrond kon worden op één van de bevoegdheidsregels van de artikelen 2 tot en met 7, maar alleen op het nationale recht overeenkomstig artikel 8. Daartoe moet echter tus- 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/53 sen de betrokken lidstaat en een derde staat een verdrag over de erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen van kracht zijn. Artikel 16, lid 1, vormt dus een uitzondering op de erkenning van beslissingen die in een lidstaat gegeven zijn uit hoofde van de in artikel 8 bedoelde residuele bevoegdheden. 75. Het voorgaande betekent dat de aangezochte lid- staat de bevoegdheid moet toetsen op grond waar- van de beslissing in de lidstaat van herkomst gege- ven is. Hierbij is hij echter aan beperkingen gebon- den. Ten eerste moet hij zich overeenkomstig lid 2 houden aan de feitelijke overwegingen op grond waarvan de rechter van de lidstaat van herkomst zich bevoegd verklaard heeft, en ten tweede mag hij conform lid 3, de bevoegdheid van deze rechter niet toetsen, noch in verband met de bevoegdheids- regels van de artikelen 2 tot en met 8 de openbare orde laten gelden. Artikel 17 Verschillen in de toepasselijke wet 76. Dit artikel hangt samen met artikel 15, lid 1, punt a) (zie de desbetreffende toelichting, punt 69). Sommige lidstaten met een soepelere echtschei- dingswetgeving vreesden namelijk dat beslissingen van hun rechterlijke instanties in andere lidstaten niet erkend zouden worden, omdat zij berusten op gronden die het nationale recht van de lidstaat van erkenning niet kent. De bepaling vormt dus een rem op de onbeperkte werking van de openbare orde. Er is bijvoorbeeld het geval van scheiding van tafel en bed als grond voor echtscheiding: indien in de staat van herkomst de echtscheiding na een scheiding van twee jaar kan worden toegestaan, zou de erkenning in de aangezochte staat, waar vijf jaar scheiding vereist is, ten onrechte op grond van de openbare orde worden verworpen. De moeilijkheden die bij de redactie in de werk- groep optraden, resulteerden in een tekst waarin alleen melding gemaakt wordt van het „recht” van de aangezochte staat, met weglating van de bepa- ling „interne”: hiermee wilde men zowel het interne materiële recht als het internationaal pri- vaatrecht onder de bepaling brengen. In het kort gezegd, materieelrechtelijke verschillen tussen de lidstaten mogen er niet toe leiden dat de erkenning een dode letter blijft en het verdrag uiteindelijk zijn doel voorbijschiet. Artikel 18 Geen onderzoek van de juistheid 77. Dit is de klassieke regel dat bij de erkenning of tenuitvoerlegging niet wordt overgegaan tot een onderzoek van de juistheid van de beslissing. Deze bepaling is identiek aan artikel 29 van Brussel I en aan het bepaalde in andere verdragen over erken- ning. Een bepaling van deze strekking is in zulke verdragen noodzakelijk, wil men de essentie van de exequaturprocedure, waarin de rechter van de aan- gezochte staat niet terugkomt van de in de staat van herkomst gegeven beslissing, niet ontkrachten. 78. Bepaalde delegaties stonden ietwat terughoudend tegenover deze bepaling, die volgens hen zou kun- nen betekenen dat de getroffen maatregelen betref- fende de ouderlijke verantwoordelijkheid onveran- derlijk vastliggen. Het doel van de bepaling is echter dat de maatregelen niet herzien kunnen worden tijdens de exequaturprocedure, maar zij betekent geenszins dat die maatregelen voorgoed vastliggen. De basisregel is immers dat de in de staat van herkomst gegeven beslissing in de aange- zochte staat niet meer kan worden herzien, wat een logisch uitvloeisel is van het wederzijdse karakter van een verdrag. Zoals echter steeds het geval is in situaties met een tijdelijk karakter, kunnen gewij- zigde omstandigheden ertoe leiden dat de maatrege- len moeten worden herzien. Zo blijkt uit artikel 27 van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 dui- delijk dat het verbod op toetsing van gronden geen beletsel vormt voor een eventuele herziening van de getroffen beschermingsmaatregelen. Ook het onder- havige artikel 17 moet in die zin worden uitgelegd dat de bevoegde rechter een nieuwe beslissing over de ouderlijke verantwoordelijkheid kan geven wan- neer de omstandigheden zich hebben gewijzigd. Artikel 19 Aanhouding van de uitspraak 79. Deze bepaling moet samen worden gelezen met die bepalingen (met name artikel 14, lid 2), waarin staat dat voor de automatische erkenning en meer bepaald de bijwerking van de akten van de burger- lijke stand geen bijzondere procedure vereist is, indien tegen de in de lidstaat van herkomst gegeven beslissing volgens het recht van die lidstaat geen beroep meer openstaat. C 221/54 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 In dat geval kan de aangezochte rechter zijn uit- spraak aanhouden, indien in de staat van herkomst tegen de beslissing een gewoon rechtsmiddel is aangewend. Voor wat betreft aanhouding van de uitspraak in geval van tenuitvoerlegging, zie arti- kel 27 (met de toelichting, punt 94). Voorts wordt met betrekking tot beslissingen uit Ierland of het Verenigd Koninkrijk gewezen op de specifieke kenmerken van het daar geldende recht. A f d e l i n g 2 H. Tenuitvoerlegging Artikel 20 Uitvoerbare beslissingen 80. In deze bepaling wordt vastgelegd dat het exequa- tur nodig is om de beslissing die in een lidstaat gegeven is, in een andere lidstaat ten uitvoer te kunnen leggen. Het gaat er derhalve alleen om dat, op verzoek van een belanghebbende partij, de rech- ters waarnaar in de volgende artikelen wordt ver- wezen, een besluit nemen over de mogelijkheid van tenuitvoerlegging in de aangezochte lidstaat, die uitsluitend kan worden geweigerd om de redenen die zijn genoemd in artikel 15 (gronden voor niet-erkenning) en artikel 16 (zie artikel 23, lid 2, en de toelichting, punt 89). Terwijl voor huwelijks- zaken erkenning voldoende is, rekening houdend met het beperkte toepassingsgebied van het verdrag en het feit dat erkenning wijziging van de akten van de burgerlijke stand omvat, is, in verband met de uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijk- heid over een gemeenschappelijk kind, regeling van de tenuitvoerlegging noodzakelijk. In de context van het verzoek zijn „belangheb- bende partijen” niet alleen de echtgenoten of de kinderen, maar dient hiertoe ook het openbaar gezag (openbaar ministerie of soortgelijke instantie) te worden gerekend in de lidstaten waar deze mogelijkheid bestaat. 81. Met deze bepaling wordt er uitsluitend naar gestreefd om de tenuitvoerlegging van een beslis- sing over de ouderlijke verantwoordelijkheid die in een lidstaat gegeven is, in een andere lidstaat uit- voerbaar te maken, aangezien de procedure voor de tenuitvoerlegging stricto sensu door het nationale recht van iedere lidstaat wordt geregeld. Op deze wijze worden, wanneer eenmaal het exequatur in een lidstaat verkregen is, de concrete tenuitvoerleg- gingsmaatregelen geregeld door het nationale recht van de betreffende lidstaat. Met de daaropvolgende bepalingen wordt beoogd, een voor alle lidstaten gemeenschappelijke proce- dure voor de verkrijging van het exequatur vast te stellen, en aldus de regels daaromtrent in de natio- nale rechtsstelsels of in andere verdragen te vervan- gen. Lid 2 bevat een bepaling waarin rekening wordt gehouden met de bijzondere situatie van het Ver- enigd Koninkrijk. Artikel 21 Relatief bevoegde rechterlijke instantie 82. De regel is gebaseerd op artikel 32 van Brussel I, maar is hier verdeeld in drie leden. In het eerste wordt de soort van instantie met internationale bevoegdheid voor de tenuitvoerlegging geregeld en de twee volgende hebben betrekking op de relatief bevoegde rechter binnen een bepaalde lidstaat. Het betreft bepalingen die zowel toepasselijk zijn op de erkenning, via artikel 14, lid 3, als op de tenuit- voerlegging. Hiermee wordt getracht het leven van de Europese burger te vergemakkelijken, aangezien deze zo vanaf het begin weet tot welke rechter hij zich moet wenden. 83. In lid 1 worden de instanties opgesomd die interna- tionaal gezien voor de tenuitvoerlegging bevoegd zijn. Hierbij wordt hetzelfde schema gevolgd als in artikel 32, lid 1, van Brussel I. 84. Bij de bepaling van de relatief bevoegde rechter binnen één bepaalde lidstaat verschilt de oplossing van die welke in Brussel I werd gekozen. De reden hiervoor is dat, aangezien dit zowel voor de beslis- singen in huwelijkszaken als voor die betreffende het gezag gevolgen heeft, er grote verschillen tussen de ingenomen standpunten bestonden, omdat vol- gens sommigen de regel moest verdwijnen en deze kwestie aan de nationale rechtsstelsels van de lid- staten moest worden overgelaten, terwijl voor anderen deze regel onontbeerlijk was, hoewel de inhoud ervan bespreekbaar was. In de uiteindelijk gekozen oplossing wordt een onderscheid gemaakt tussen twee verschillende gevallen, naargelang het een verzoek tot tenuitvoer- legging of erkenning betreft. Aldus worden de in het Verdrag van Brussel geschapen mogelijkheden uitgebreid. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/55 Op deze wijze wordt in de eerste plaats de alge- mene regel vastgelegd, dat wil zeggen die welke op het verzoek tot exequatur betrekking heeft. Lid 2, onder a), bepaalt dat de relatief bevoegde rechter die is van de gewone verblijfplaats van degene tegen wie de tenuitvoerlegging wordt gevraagd of van de gewone verblijfplaats van het betreffende kind. Desalniettemin werd opgemerkt dat zich gevallen kunnen voordoen waarin noch de gewone verblijfplaats van de persoon tegen wie de tenuit- voerlegging gevraagd wordt noch die van het kind gelegen zijn in de lidstaat waar de tenuitvoerlegging wordt verzocht. Voor die gevallen bepaalt punt b) dat het verzoek moet worden ingediend bij de rechter van de plaats van tenuitvoerlegging. Daarentegen wordt in lid 3 voor het tweede geval, dat wil zeggen die van handelingen die erop gericht zijn om de erkenning of niet-erkenning van de in een andere lidstaat gegeven beslissing te verkrijgen, de kwestie overgelaten aan het nationale rechtsstel- sel van de lidstaat waarin hierom wordt verzocht. Artikel 22 88. Tenuitvoerleggingsprocedure 85. In dit artikel en in de daaropvolgende worden diverse aspecten geregeld van de vraagstukken met betrekking tot de te volgen procedure in verband met de tenuitvoerlegging van beslissingen. Evenals in het Verdrag van Brussel van 1968 is gekozen voor een communautaire regeling op basis van een procedure op verzoek van één van de partijen, dat wil zeggen dezelfde snelle en eenvoudige procedure wordt in alle lidstaten toegepast, hetgeen onmis- kenbaar een voordeel betekent. Onnodig te vermel- den dat de procedure hetzelfde schema volgt als Brussel I, en dat uitsluitend wijzigingen zijn aange- bracht die noodzakelijk zijn vanwege de verschil- lende materie waarop het ene en het andere ver- drag betrekking hebben. Vandaar dat de opmerkin- gen over veel van deze bepalingen, op de genoemde uitzonderingen na, verwijzen naar de verslagen over de uiteenlopende versies van het Verdrag van Brussel van 1968 en, met name, naar het verslag- Jenard, zoals ook in het begin is opgemerkt. Deze bepaling betreft de handelwijze van de ver- zoeker. In de eerste plaats wordt bepaald dat de vereisten waaraan het verzoek moet voldoen, wor- den vastgesteld door het recht van de aangezochte lidstaat (lid 1). Dit houdt in dat verwezen moet worden naar de nationale wetgevingen wat betreft de vermeldingen die het verzoek moet bevatten, het aantal exemplaren dat aan de rechter dient te worden overgelegd, de instantie waarbij het ver- zoek moet worden ingediend, eventueel de taal waarin het moet zijn gesteld en ook wat betreft de vraag of de tussenkomst van een advocaat of een ander vertegenwoordiger of gemachtigde noodzake- lijk is. 86. Tevens wordt bepaald (lid 2) dat een woonplaats moet worden gekozen of een procesgemachtigde moet worden aangewezen binnen het rechtsgebied van een rechter die van het verzoek kennis neemt. Deze bepaling is van belang, zowel in verband met de kennisgeving aan de verzoeker van de beslissing (artikel 24), als in verband met het verzet tegen de beslissing houdende verlof tot tenuitvoerlegging, dat op tegenspraak wordt gebracht (artikel 26). 87. Tot slot wordt in lid 3 de eis van bijvoeging van de in de artikelen 33 en 34 genoemde documenten gesteld. Zie artikel 35 (en de toelichting in punt 107) voor de gevolgen van het niet-overleggen van documenten. Artikel 23 Beslissing van de rechterlijke instantie In lid 1 wordt het eenzijdige karakter vastgelegd van de exequaturprocedure, op verzoek van een der partijen, zonder mogelijkheid voor degene tegen wie de tenuitvoerlegging gevraagd wordt om te worden gehoord, zelfs in uitzonderlijke gevallen, aangezien daardoor de unilaterale procedure syste- matisch in een contradictoire zaak zou worden omgevormd. De rechten van de verweerder worden geëerbiedigd, aangezien de persoon tegen wie het exequatur is gericht de mogelijkheid heeft om ver- zet te doen tegen de beslissing houdende verlof tot tenuitvoerlegging. De rechter moet alleen beslissen over de tenuitvoer- legging, zonder dat het mogelijk is om op dat moment de gezagsmaatregelen te herzien, bijvoor- beeld op basis van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996: de bepaling van artikel 39 belet dit. De rechter moet zijn beslissing „onverwijld” geven. Men heeft het niet nodig geacht hiervoor een termijn te bepalen aangezien, afgezien van het feit dat deze termijn in de rechtspraak niet gebruikelijk is, er geen sanctie staat op niet-naleving. Aangezien de algemene regel de verlening van exequatur is, uitgaande van het wederzijds vertrouwen dat geba- seerd is op de idee dat alle rechters in de Gemeen- schap het verdrag correct toepassen, wordt in dit geval, evenals in het Verdrag van Brussel van 1968, het eenzijdige en snelle karakter van de procedure gehandhaafd, aangezien er voor de gevallen waarin zich problemen voordoen de in de verdere artikelen van het verdrag voorziene rechtsmiddelen bestaan. 89. Deze eerste bepaling impliceert dat het verzoek slechts om een van de in de artikelen 15 en 16 (lid 2) genoemde redenen kan worden afgewezen en dat onderzoek van de juistheid van de beslissing verboden is (lid 3). C 221/56 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 Artikel 24 Mededeling van de beslissing 90. Bepaald wordt dat de mededeling aan de verzoeker wordt gedaan overeenkomstig de wetgeving van de aangezochte lidstaat. Uit deze bepaling blijkt het belang van de keuze van de woonplaats of van de aanwijzing van de procesgemachtigde (zie arti- kel 22). Zij heeft ook gevolgen voor de aanwen- ding van de rechtsmiddelen waarop de volgende artikelen betrekking hebben. Artikel 25 Verzet 91. Evenals in het Verdrag van Brussel wordt in dit artikel de mogelijkheid geschapen van verzet van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging wordt gevraagd, tegen de beslissing houdende verlof daar- toe, terwijl in de artikelen 28 en 29 het stelsel van rechtsmiddelen wordt vastgelegd voor de gevallen waarin het verlof niet is verleend. Aangezien de normale werking van het verdrag tot de verlening van exequatur leidt, is het logisch dat de termijn om verzet te doen kort is, namelijk slechts een maand (lid 1). Indien de partij tegen wie de tenuitvoerlegging gericht is in een andere lid- staat verblijft dan die waar de beslissing houdende verlof tot tenuitvoerlegging is gegeven, is de termijn twee maanden vanaf de betekening aan de partij in persoon of aan haar verblijfplaats. Deze termijn mag niet worden verlengd op grond van de afstand. Artikel 26 Bevoegdheid terzake van verzet en hogere voorziening 92. In lid 1 worden de rechtbanken genoemd waarbij verzet kan worden gedaan tegen de beslissing hou- dende verlof tot tenuitvoerlegging. In dit geval wordt de procedure op tegenspraak gebracht, in tegenstelling tot het oorspronkelijk verzoek en de oorspronkelijke beslissing, die een eenzijdig karak- ter hebben. In verband hiermee dient te worden benadrukt dat de enige eis die het verdrag stelt, is dat de procedure in geval van verzet op tegen- spraak wordt gebracht, in tegenstelling tot de eerste beslissing, die eenzijdig wordt gegeven. Hierop dient met name te worden gelet vanwege de lin- guïstische verschillen, die in geen geval ertoe mogen leiden dat de term „contradictoir” wordt gelijkge- steld met de term „contentieus”. In enkele lidstaten draagt deze procedure immers naast een contradic- toir een contentieus karakter, terwijl dit in andere niet het geval is. Hoewel de bij het verzet gevolgde procedure altijd contradictoir moet zijn, is de bepa- ling of deze al dan niet contentieus is, derhalve van het nationale rechtsstelsel afhankelijk, zoals de pro- cesvoering bepaald wordt door het recht van het forum (lex fori regit processum). 93. Tegen de op het verzet gegeven beslissing is geen andere voorziening mogelijk, behalve het cassatie- beroep of de andere hoogste rechtsmiddelen in lidstaten die niet over de mogelijkheid van cassatie beschikken. Deze beperking van de rechtsmiddelen heeft ten doel onnodige beroepsprocedures te ver- mijden die vertragingsmanoeuvres zonder redelijke grond zouden kunnen vormen. Kortom, het gaat om bescherming van de doelstelling van het ver- drag, namelijk bevordering van het vrije verkeer van beslissingen. In dit verband vonden enkele delegaties zelfs dat het in lid 2 genoemde rechts- middel kan worden geschrapt. Het werd evenwel passender geacht het systeem van het Verdrag van Brussel te handhaven, aangezien het bovendien onwaarschijnlijk is dat van dit middel in de sfeer van het familierecht buitensporig vaak gebruik wordt gemaakt. Artikel 27 Aanhouding van de uitspraak 94. In sommige gevallen is het mogelijk dat in de lidstaat van herkomst een beslissing uitvoerbaar is, ondanks het feit dat er verzet is gedaan of dat de termijn daartoe nog niet is verstreken. In deze omstandigheden is het wenselijk een complicatie van de situatie die door het verlof tot tenuitvoerleg- ging van de beslissing zou ontstaan, te vermijden. Vandaar dat in deze bepaling de mogelijkheid, maar niet de verplichting, wordt geschapen dat de rechter die over het verzet oordeelt, zijn uitspraak aanhoudt, indien over het gewone rechtsmiddel in het land van herkomst geen beslissing is gegeven of indien de termijn daarvoor nog niet verstreken is. Deze aanhouding kan alleen worden verleend op verzoek van de partij die verzet heeft gedaan. Zie artikel 19 (toelichting in punt 79) voor de aanhouding van de uitspraak inzake de erkenning. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/57 95. Lid 2 heeft betrekking op de bijzondere situatie van Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Artikel 28 Bevoegdheid terzake van beroep tegen een afwijzende beslissing 96. Parallel aan het doen van verzet voor de gevallen waarin verlof tot tenuitvoerlegging is verleend, beschikt de verzoeker over een mogelijkheid van beroep wanneer de tenuitvoerlegging is afgewezen. Tevens worden in lid 1 de bevoegde autoriteiten opgesomd waarbij dit beroep kan worden inge- steld. In tegenstelling tot het eerste geval wordt evenwel hiervoor geen termijn genoemd. Evenals in het Verdrag van Brussel van 1968 is de reden hiervoor dat de verzoeker, indien het verzoek wordt afgewezen, daartegen beroep kan instellen wanneer hij dit wenselijk acht en hij bijvoorbeeld daarvoor de relevante documentatie moet verzame- len. Eens te meer ligt de reden voor het verschil in de te volgen procedure in het doel van het verdrag: de gebruikelijke consequentie is dat de beslissing ten uitvoer wordt gelegd en bijgevolg moeten facili- teiten worden geschapen opdat, nadat de eerste beslissing snel en via een eenzijdige procedure is gegeven, dat doel kan worden bereikt. 97. Het contradictoire karakter van de procedure en de bescherming van de rechten van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging zou zijn gevraagd, leiden ertoe dat in lid 2 wordt bepaald dat hij in kennis moet worden gesteld van het beroep en dat in geval van verstek de bepalingen worden toegepast van arti- kel 10 (toetsing van de ontvankelijkheid), zowel wanneer deze persoon in een lidstaat verblijft als wanneer dit niet het geval is. Artikel 29 Bevoegdheid van hogere voorziening tegen een in beroep gegeven beslissing 98. Evenals in artikel 26, lid 2 (toelichting in punt 93), kunnen tegen de beslissing waarbij over het beroep uitspraak wordt gedaan uitsluitend de genoemde beperkte rechtsmiddelen worden aangewend. Artikel 30 Gedeeltelijke tenuitvoerlegging 99. Evenals artikel 42 van het Verdrag van Brussel van 1968 heeft dit artikel betrekking op twee verschil- lende kwesties. Lid 1 betreft het geval waarin de beslissing meerdere punten betreft en de tenuitvoer- legging niet voor alle punten kan worden toege- staan. In dat geval staat de rechter de tenuitvoer- legging toe voor een of meer punten. De tweede hypothese in lid 2 heeft betrekking op de mogelijk- heid dat de verzoeker slechts de gedeeltelijke tenuit- voerlegging van een beslissing vraagt. Artikel 31 Rechtsbijstand 100. In navolging van andere verdragen op het gebied van tenuitvoerlegging wordt bepaald dat indien de verzoeker in de staat van herkomst op enigerlei wijze in aanmerking is gekomen voor kosteloze rechtshulp of rechtsbijstand, hij hiervoor ook in aanmerking komt in de lidstaat waarin hij de tenuitvoerlegging verzoekt, in de meest gunstige of ruime vorm die de aangezochte lidstaat kent. Artikel 32 Zekerheid of depot 101. Ten aanzien van de partij die in een lidstaat de erkenning of tenuitvoerlegging vraagt van een in een andere lidstaat gegeven beslissing, wordt in dit artikel het aloude beginsel opgenomen van vrijstel- ling van iedere vorm van zekerheid of depot (cautio judicatum solvi). A f d e l i n g 3 I. Gemeenschappelijke bepalingen Artikel 33 Documenten 102. Hier is het noodzakelijk een onderscheid te maken tussen de verschillende leden en daarbinnen tussen de verschillende aspecten waarnaar verwezen wordt. 103. Allereerst worden in lid 1 de documenten genoemd die in ieder geval moeten worden overgelegd, zowel om de erkenning van een beslissing aan te vechten als om de tenuitvoerlegging ervan te vragen. Alle tenuitvoerleggingsverdragen hebben als gemeen- schappelijke eis een voor eensluidend gewaarmerkt afschrift van de beslissing, waarbij de authenticiteit wordt bepaald volgens de regel locus regit actum, dat wil zeggen de wet van de plaats waar de beslissing is gegeven. Eventueel moet een document worden overgelegd waaruit blijkt dat de verzoeker in de lidstaat van herkomst kosteloze rechtsbijstand genoot. C 221/58 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 104. Aangezien lid 2 betrekking heeft op de documenten die moeten worden overgelegd indien het een beslissing bij verstek betreft, is het logisch dat deze eis beperkt blijft tot de gevallen waarin erkenning of tenuitvoerlegging wordt gevraagd, aangezien het in geval van niet-erkenning juist normaal is dat die documenten niet voorhanden zijn; het gaat immers om een beslissing bij verstek. Degene die de erken- ning of tenuitvoerlegging vraagt, moet dus op de voorgeschreven wijze bewijzen dat het stuk dat het geding inleidt of een gelijkwaardig stuk is betekend ofwel, in geval van een beslissing inzake echtschei- ding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring van het huwelijk, een document overleggen waaruit ondubbelzinnig blijkt dat de verweerder de inhoud van die beslissing heeft aanvaard (toelichting bij artikel 15 over de weigeringsgronden). Lid 2, onder b), is zodanig geformuleerd dat dit overeenstemt met de formulering van artikel 15, lid 1, onder b), en lid 2, onder c). 105. Tot slot wordt in lid 3 het document genoemd dat naast de in de leden 1 en 2 vermelde bescheiden moet worden overgelegd om de akte van de burger- lijke stand aan te passen. Rekening houdend met het feit dat de burgerlijke stand akte opmaakt van de gegevens die hij bevat, wordt verlangd dat voor de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand een document wordt overgelegd waaruit blijkt dat naar het recht van de lidstaat van her- komst geen beroep meer mogelijk is. Artikel 34 Andere documenten 106. Naast de op grond van artikel 33 verlangde docu- menten moet de partij die de tenuitvoerlegging vraagt, bewijzen dat de beslissing naar het recht van de lidstaat van herkomst uitvoerbaar is en betekend is. Artikel 35 Ontbrekende documenten 107. In de geest van het verdrag en met het oog op het daarin gestelde doel worden faciliteiten voor het overleggen van de vereiste documenten mogelijk gemaakt; er kan een termijn worden gesteld, gelijk- waardige documenten kunnen worden aanvaard en er kan vrijstelling worden verleend indien de recht- bank van oordeel is dat de situatie duidelijk genoeg is (bijvoorbeeld in geval van vernietiging van documenten). Deze mogelijkheid bestaat evenwel alleen voor wat betreft de in artikel 33, lid 1, onder b), en lid 2, verlangde documenten en niet voor lid 3 betreffende de aanpassing van de akten van de burgerlijke stand. Een expeditie van de beslissing is dus altijd vereist. Deze bepaling moet in verband worden gebracht met de regel in artikel 22 betreffende de gevolgen van het feit dat het verzoek tot exequatur niet vergezeld gaat van de in de vorige artikelen ver- langde documenten. Deze kwestie, waarover uit- voerig werd gedebatteerd tijdens de bespreking van Brussel I, leidde tot de conclusie dat indien, ondanks de mechanismen die zijn voorzien om de documentatie te vervolledigen, de overgelegde documenten onvoldoende zijn en de rechter de gewenste informatie niet kan verkrijgen, hij het verzoek niet-ontvankelijk kan verklaren. 108. Conform de met het verdrag beoogde vereenvoudi- ging wordt een vertaling alleen overgelegd indien de bevoegde autoriteiten dat verlangen. De verta- ling kan bovendien worden gewaarmerkt door een persoon die daartoe lidstaten gemachtigd is, niet noodzakelijkerwijs in die van herkomst of in de aangezochte lidstaat. in een van de Artikel 36 Legalisatie of soortgelijke formaliteit 109. Het niet verplicht stellen van legalisatie of een soortgelijke formaliteit heeft betrekking op de documenten genoemd in de artikelen 33 en 34 en in artikel 35, lid 2, alsook in voorkomend geval op de procesvolmacht voor de vertegenwoordiging in de procedure tot verkrijging van de tenuitvoerleg- ging (zie ook artikel 22, lid 2). Ook op dit punt wordt Brussel I gevolgd. TITEL IV J. Overgangsbepalingen Artikel 37 110. Deze bepaling correspondeert met artikel 54 van het Verdrag van Brussel van 1968. Algemene regel is dat het verdrag uitsluitend van toepassing is op rechtsvorderingen ingesteld, authentieke akten ver- leden en gerechtelijke schikkingen in de loop van een geding tot stand gekomen na de inwerkingtre- 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/59 ding van dit verdrag in de lidstaat van herkomst en, indien de erkenning of tenuitvoerlegging van een beslissing wordt gevraagd, na de inwerkingtre- ding in de aangezochte lidstaat. Bijgevolg is het niet van toepassing indien de rechtsvordering is gesteld en de beslissing is gegeven vóór de inwerkingtre- ding van het verdrag (verband met artikel 47, leden 3 en 4, en met artikel 48, lid 4). 111. Het is evenwel mogelijk dat een beslissing uit hoofde van het gunstige systeem in dit verdrag ten uitvoer wordt gelegd ook indien de rechtsvordering na de inwerkingtreding ervan is ingesteld, mits aan enkele voorwaarden wordt voldaan: a) dat het ver- drag in de betrekkingen tussen de lidstaat van herkomst en de aangezochte lidstaat in werking is getreden, en b) dat de door de rechter in de lidstaat van herkomst toegepaste bevoegdheidsregels over- eenkomen met de regels van titel II of van een verdrag dat tussen de beide lidstaten van kracht was toen de vordering werd ingesteld. De vermel- ding dat de toegepaste bevoegdheidsregels „over- eenkomen met de regels van titel II” betekent dat in dit geval de rechter van de aangezochte lidstaat de bevoegdheid van de rechter in de lidstaat van herkomst moet toetsen, aangezien deze bevoegd- heid op grond van dit verdrag niet op verzoek van de verweerder kon worden getoetst in de lidstaat van herkomst (zie wat dit betreft artikel 9; ook in verband met artikel 40, lid 2). TITEL V K. Algemene bepalingen Artikel 38 Verhouding tot andere verdragen 112. Lid 1 van dit artikel bevat de algemene regel dat dit verdrag tussen de lidstaten de bestaande bilate- rale of multilaterale verdragen tussen de lidstaten vervangt. In tegenstelling tot het Verdrag van Brus- sel van 1968 (artikel 55) is er hier voor gekozen geen opsomming van de betreffende bestaande ver- dragen te geven. De reden hiervoor is dat dit verdrag voor de onderwerpen waarop het betrek- king heeft (artikel 1) voorrang heeft boven andere verdragen. Niettemin is er sprake van een bijzon- dere situatie wat betreft bepaalde multilaterale ver- dragen waarnaar in artikel 39 wordt verwezen (zie de opmerkingen bij dat artikel). De bilaterale of multilaterale verdragen worden uitsluitend toege- past in de in artikel 40 genoemde omstandighe- den. 113. De Noordse lidstaten van de Europese Unie (Dene- marken, Finland en Zweden) zijn partij bij de Overeenkomst van 6 februari 1931 tussen Dene- marken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden, die regels van internationaal privaatrecht over huwelijk, adoptie en gezag bevat. Deze overeen- komst werd laatstelijk gewijzigd bij de Overeen- komst van Stockholm van 1973. Ingevolge het politiek akkoord van december 1997 in de Euro- pese Unie, wordt in artikel 38, lid 2, naar deze specifieke situatie verwezen, zodat de Noordse lid- staten de Noordse Overeenkomst onderling kunnen blijven toepassen. Wel dienen zij rekening te hou- den met het bepaalde in dit artikel. Dat de Noordse lidstaten in hun onderlinge betrek- kingen de Noordse Overeenkomst van 1931 toe- passen, ligt in de lijn van artikel K. 7 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, dat een nauwere samenwerking tussen twee of meer lidsta- ten niet verbiedt, voorzover die samenwerking niet indruist tegen of geen belemmering vormt voor de in het Unieverdrag beoogde samenwerking. a) Volgens artikel 39, lid 2, onder a, van Brus- sel II kan elk van de Noordse lidstaten verkla- ren dat de Noordse Overeenkomst van 1931 in hun onderlinge betrekkingen geheel of gedeelte- lijk toepasselijk is in plaats van het onderhavige verdrag. Zij leggen deze verklaring af op het tijdstip waarop zij kennis geven van de aanne- ming van het verdrag overeenkomstig hun grondwettelijke bepalingen. Deze verklaring blijft van kracht totdat ze geheel of gedeeltelijk wordt ingetrokken. Overeenkomstig het politiek compromis van december 1997 geldt deze uitzondering op de algemene toepassing van het verdrag alleen wanneer beide echtgenoten onderdaan zijn van een Noordse lidstaat en tegelijk hun gewone verblijfplaats in een Noordse lidstaat hebben. Dat is de reden waarom elk van de Noordse lidstaten die gebruik wil maken van de moge- lijkheid om de Noordse Overeenkomst te blij- ven toepassen, zich in een aan Brussel II te hechten verklaring ertoe verbindt om artikel 7, lid 2, van de Noordse Overeenkomst niet ver- der toe te passen, omdat in die bepaling wordt uitgegaan van de nationaliteit van slechts één van de echtgenoten, en hij zich er voorts toe verbindt te streven naar herziening van de bevoegdheidscriteria van de Overeenkomst in een nabije toekomst, in het licht van het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit (zie artikel 8, punt 47). C 221/60 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 In de aangehechte verklaring van elk van de Noordse lidstaten kan bovendien staan dat de in de Noordse Overeenkomst vermelde gronden voor weigering van erkenning zullen worden toegepast in overeenstemming met het bepaalde in titel III van het onderhavige verdrag. b) Volgens lid 2, onder b), zal het beginsel van non-discriminatie op grond van nationaliteit worden geëerbiedigd en door het Hof van Justi- tie worden getoetst. c) Het bepaalde in punt c) moet garanderen dat in alle toekomstige overeenkomsten tussen de Noordse lidstaten de bevoegdheidsregels die betrekking hebben op een in Brussel II geregeld onderwerp, in overeenstemming zijn met de regels van het onderhavige verdrag. d) Beslissingen die in een Noordse lidstaat uit hoofde van de Noordse Overeenkomst worden gegeven, worden in de overige lidstaten erkend en ten uitvoer gelegd overeenkomstig de regels van titel III van Brussel II, op voorwaarde dat de door de Noordse rechter gehanteerde bevoegdheidsregel overeenstemt met één van de regels van titel II van het onderhavige verdrag. 114. In lid 3 wordt in algemene zin bepaald dat het de lidstaten verboden is om onderlinge overeenkom- sten te sluiten of toe te passen met een doelstelling die verder reikt dan het vergemakkelijken van de toepassing van of het aanvullen van de bepalingen van het verdrag. Zo kunnen de lidstaten het ver- drag verbeteren en kunnen bijvoorbeeld twee lid- staten een verdrag sluiten om alle of enkele van de gronden voor niet-erkenning van artikel 15 te schrappen. Deze bepaling vormt een bevestiging van de redenering van artikel 39. Artikel 39 Verhouding tot bepaalde multilaterale verdragen 115. Deze bepaling bevat de regel betreffende de voor- rang van het verdrag boven andere internationale verdragen waarbij de lidstaten partij zijn, voor- zover deze betrekking hebben op onderwerpen die in beide verdragen worden geregeld. Uit de tekst blijkt de voorrang van dit verdrag en bijgevolg het verplichte karakter van de toepassing ervan ten opzichte van dergelijke teksten. Het voor- stel van enkele lidstaten om het facultatieve gebruik van dit verdrag ten opzichte van een of meer van de genoemde verdragen toe te staan, werd verwor- pen. Men wilde zelfs dit facultatief gebruik uitbrei- den tot de toepassing van de nationale regels als deze gunstiger zouden zijn. Voor de rechtszeker- heid en het wederzijdse vertrouwen is evenwel de uiteindelijke gekozen regel nodig, die de verplichte en prioritaire toepassing van dit verdrag inhoudt. Met name moet worden gewezen op de voorrang van Brussel II, voorzover van toepassing op de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind van de beide echtgenoten, boven het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 in de gevallen waarin de bescherming van de kinderen samenhangt met het echtscheidingsproces, en voorts rekening houdend met het feit dat de toepassing van dit verdrag beperkt is tot de kinderen die in de lidstaten verblijven. Ook de vermelding van het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1970 over echtscheidingen bete- kent dat voorrang moet worden gegeven aan Brus- sel II, dat bovendien een dubbelverdrag is. 116. Wat betreft de in dit artikel genoemde verdragen moet erop worden gewezen dat niet alle lidstaten partij zijn bij alle genoemde verdragen, en dat hun vermelding in dit artikel niet betekent dat aan de lidstaten wordt aanbevolen tot die verdragen toe te treden. De bepaling bevat eenvoudigweg een con- crete aanwijzing over de verhouding tussen dit verdrag en andere verdragsteksten. 117. Er moet duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de hier behandelde kwestie en die waarnaar verwezen wordt in artikel 4, waar het een bijzon- dere bevoegdheidsregel betreft die voortvloeit uit het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1980 betref- fende de internationale ontvoering van kinderen. De situatie ligt anders ten aanzien van het Europees Verdrag van 20 mei 1980 betreffende de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen inzake het gezag over kinderen en betreffende het herstel van het gezag over kinderen, dat weliswaar in vele gevallen als alternatief voor het Verdrag van ’s-Gravenhage is gebruikt, maar waarvan de toe- passingsvoorwaarden aanmerkelijk verschillen van die van het Verdrag van ’s-Gravenhage, met name wat betreft het feit dat er van een beslissing inzake het gezag sprake moet zijn, hetgeen op zich al de noodzaak van een bepaling zoals artikel 39 met zich brengt. Artikel 40 Werkingssfeer 118. Dit artikel regelt de toepassing van de in de artike- len 38 en 39 vermelde internationale overeenkom- sten ten aanzien van onderwerpen waarop Brus- sel II niet van toepassing is (lid 1), en met betrek- king tot vóór de inwerkingtreding van dit verdrag gegeven beslissingen (lid 2), zonder dat in dit 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/61 laatste geval een overgangsbepaling naast die van artikel 37 wordt vastgesteld waardoor deze beslis- singen uit hoofde van dit verdrag kunnen worden erkend indien zij krachtens een in het verdrag erkende bevoegdheid zijn gegeven. Artikel 41 Overeenkomsten tussen lidstaten 119. In geval van bijzondere overeenkomsten die door lidstaten die bij dit verdrag partij zijn worden gesloten om de toepassing van dit verdrag aan te vullen of te vergemakkelijken, worden, onvermin- derd de in titel III vermelde weigeringsgronden, de uit hoofde van die overeenkomsten gegeven beslis- singen in een andere lidstaat erkend en ten uitvoer gelegd. Dit is een logische oplossing gelet op het feit dat deze, aangezien het complementaire over- eenkomsten betreft, geen inbreuk mogen maken op de bepalingen van dit verdrag. Derhalve wordt door een oplossing van deze aard de inhoud ervan niet verdraaid. Artikel 42 Verdragen met de Heilige Stoel 120. Bij de bespreking van het toepassingsgebied van het verdrag (zie de opmerkingen bij artikel 1, punt 20, onder B) is er al op gewezen dat bepaalde overeen- komsten met de Heilige Stoel voorzien in een bijzondere regeling. Daarmee wordt beoogd een oplossing te bieden voor het probleem in verband met Portugal, waar de kerkelijke rechtbanken exclusief bevoegd zijn voor de nietigverklaring van het katholieke concordaatshuwelijk, krachtens arti- kel XXV van het concordaat (een benaming voor verdragen met de Heilige Stoel) tussen Portugal en de Heilige Stoel van 7 mei 1940, gewijzigd bij een aanvullend protocol van 4 april 1975, en krachtens de artikelen 1625 en 1626 van het Portugese burgerlijk wetboek. Het Portugese probleem vond zijn oorsprong in de exclusieve bevoegdheid van de kerkelijke rechtban- ken om concordaatshuwelijken nietig te verklaren. Portugal zou immers zijn internationale verplichtin- gen uit hoofde van het concordaat schenden, mocht het door ratificatie van het onderhavige verdrag de burgerlijke rechtbanken bevoegd maken (op grond van de artikelen 2 e. v. ) om Portugese concordaatshuwelijken nietig te verklaren. Het voorbehoud in verband met het concordaat biedt Portugal dus krachtens lid 1 de mogelijkheid deze bevoegdheid niet te erkennen, evenmin als de eventuele beslissingen van die rechterlijke instanties tot nietigverklaring van de bedoelde huwelijken. In de tweede plaats zullen volgens lid 2 de conform het concordaat en het Portugese burgerlijk wetboek gegeven beslissingen tot nietigverklaring in de ove- rige lidstaten worden erkend, zodra zij in Portugal civielrechtelijk geregistreerd zijn. In verband met dit onderwerp heeft Italië (zie punt 129 i. v. m. artikel 46) de aan dit verdrag gehechte verklaring geformuleerd, waarin het zich de mogelijkheid voorbehoudt om, terzake van de beslissingen van de Portugese kerkelijke gerechten, wat de analoge beslissingen van de kerkelijke gerechten betreft, de procedures vast te stellen en de controles uit te oefenen waarin zijn eigen rechts- orde, op basis van de akkoorden die het met de Heilige Stoel heeft gesloten, voorziet. 121. De situatie is anders in Spanje en Italië, waar de bevoegdheid tot nietigverklaring van de kerkelijke gerechten niet exclusief, maar parallel is en er in de burgerlijke rechtsorde een bijzondere erkennings- procedure bestaat. Daarom is de verwijzing naar deze concordaten in een afzonderlijk lid onderge- bracht en wordt bepaald dat voor de beslissingen dezelfde regeling voor erkenning geldt, ofschoon er geen sprake is van een dergelijke exclusieve bevoegdheid. Er zij op gewezen dat het aanvullende protocol van 1975 niets te maken heeft met het onderhavige verdrag, en zich ertoe beperkte artikel XXIV van het concordaat te wijzigen, om de burgerlijke recht- banken in staat te stellen ten aanzien van concor- daatshuwelijken de echtscheiding uit te spreken, wat in de oorspronkelijke versie van het concor- daat aan de burgerlijke noch de kerkelijke recht- banken was toegestaan, omdat het kerkelijk recht de ontbinding van het huwelijk door echtscheiding niet erkent. 122. In het geval van Spanje betreft het de overeenkomst van 3 januari 1979 tussen de Heilige Stoel en de Spaanse staat over juridische kwesties. Volgens artikel 6. 2 kunnen de partijen, zich, overeenkom- stig de bepalingen van het kerkelijk recht, tot de kerkelijke rechtbanken wenden om de nietigverkla- ring te verzoeken of een pauselijke verklaring inzake een niet-geconsumeerd huwelijk vragen. Op verzoek van elk van beide partijen hebben die kerkelijke beslissingen rechtskracht in de burger- lijke rechtsorde indien zij in een door de bevoegde C 221/62 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 burgerlijke rechter gegeven beslissing conform het Spaanse recht worden verklaard. Scheiding van tafel en bed en echtscheiding daaren- tegen behoren tot de bevoegdheid van de burger- lijke rechtbanken. Wat de nietigverklaring betreft, is de exclusieve bevoegdheid van kerkelijke recht- banken sinds de inwerkingtreding van de grondwet van 1978 verdwenen en zijn de burgerlijke en de kerkelijke rechtbank gelijkelijk bevoegd, hetgeen de erkenning van civielrechtelijke gevolgen inhoudt. In deze gevallen moet, naast de genoemde overeen- komst van 1979, rekening worden gehouden met artikel 80 van het burgerlijk wetboek en de tweede aanvulling op wet 30/1981 van 7 juli, waarbij de regeling van het huwelijk in het burgerlijk wetboek is gewijzigd en de ten behoeve van nietigverklaring, scheiding van tafel en bed en echtscheiding te volgen procedure is bepaald. Deze bepalingen heb- ben de volgende consequenties: 1. Kerkelijke beslis- singen hebben uitsluitend civielrechtelijke rechtsge- volgen indien beide partijen daarmee instemmen of indien geen van beide daartegen bezwaar maakt. 2. Indien er geen bezwaar is gemaakt, is het de gewone rechter die bepaalt of de kerkelijke beslis- sing al dan niet civielrechtelijke gevolgen heeft en, indien dit het geval is, deze ten uitvoer legt over- eenkomstig hetgeen in het burgerlijk wetboek over de redenen voor nietigverklaring en ontbinding is bepaald. 3. De redenen voor nietigverklaring in de kerkelijke en in de burgerlijke wetgeving komen niet overeen. Derhalve is het een punt van discussie of uitsluitend de conform met het Spaanse recht verklaarde kerkelijke beslissingen in de burgerlijke rechtsorde rechtskracht kunnen hebben. 4. Arti- kel 80 van het burgerlijk wetboek verwijst naar artikel 954 van de wet op de burgerlijke rechtsvor- dering, betreffende de voorwaarden voor de tenuit- voerlegging van buitenlandse vonnissen. Aangeno- men moet worden dat deze verwijzing relevant is in geval van verstek van de verweerder. Samengevat is derhalve het essentiële punt of er al dan niet door een van beide partijen verzet is gedaan tegen het verzoek om burgerlijke rechtsgeldigheid van de kerkelijke beslissingen inzake nietigverklaring van het huwelijk. 123. In het geval van Italië is bepalend het Verdrag van 18 februari 1984 tussen de Heilige Stoel en de Italiaanse Republiek waarbij het concordaat van Lateranen van 11 februari 1929 werd gewijzigd. In artikel 8, lid 2, wordt bepaald dat de door de kerkelijke rechtbanken gegeven beslissingen tot tenuitvoerlegging van de nietigverklaring van het huwelijk in Italië rechtsgevolgen hebben door mid- del van een besluit van de „Corte d’appello”, mits: a) de kerkelijke rechter bevoegd is om van de zaak kennis te nemen wanneer het een huwelijk betreft dat gesloten is in overeenstemming met de eisen die in dat artikel worden gesteld, b) de procedure voor de kerkelijke rechtbanken aan partijen de zekerheid heeft verschaft dat zij gerechtigd zijn te verschijnen en zich in rechte te verdedigen, overeenkomstig de grondbeginselen van het Italiaanse rechtsstelsel, en, c) is voldaan aan de overige door de Italiaanse wet gestelde voorwaarden voor de verklaring van rechtsgeldigheid van buitenlandse vonnissen. Hoe- wel de artikelen 796 e. v. van de „Codice di Proce- dura Civile” zijn ingetrokken bij wet nr. 218 van 31 mei 1995 tot hervorming van het internationaal privaatrecht (artikel 73), wordt er krachtens arti- kel 2 (internationale overeenkomsten) in de prak- tijk van uitgegaan dat die artikelen blijven gelden voor de erkenning van kerkelijke beslissingen over de nietigheid van het huwelijk. 124. In lid 4 wordt op dezelfde wijze als in artikel 38 gesteld dat de lidstaten die partij zijn bij de genoemde internationale verdragen of concordaten, een kopie zenden aan de depositaris van het ver- drag, die zij tevens in kennis stellen van elke wijziging in of opzegging van die verdragen. De opzegging of wijziging van een van die overeen- komsten wordt medegedeeld aan de depositaris, die de lidstaten daarvan op de hoogte stelt. Wat betreft de schrapping van de lijst van overeenkomsten, dient men zich te houden aan het bepaalde in artikel 49, lid 3. Artikel 43 Niet-erkenning en niet-tenuitvoerlegging van beslissingen op basis van artikel 8 125. Deze regel is ontleend aan artikel 59 van Brussel I en moet in verband worden gebracht met arti- kel 16, lid 1 (zie de opmerkingen in punt 74). In dit artikel wordt een regel vastgelegd om de gevol- gen in de lidstaten van de op basis van residuele bevoegdheden gegeven rechterlijke beslissingen te verzachten. Artikel 43 biedt een lidstaat de moge- lijkheid om een in een andere lidstaat gegeven beslissing niet te erkennen indien deze gegrond is op een bevoegdheid die niet in de artikelen 2 tot en met 7 wordt genoemd, maar uitsluitend in het nationale recht, overeenkomstig artikel 8. Het is daarvoor evenwel noodzakelijk dat de lidstaat en de niet-lidstaat een tussen hen toepasselijk verdrag betreffende de erkenning en tenuitvoerlegging van vonnissen hebben gesloten, waarbij de lidstaat zich ertoe verbonden heeft om beslissingen die in een andere lidstaat uitsluitend uit hoofde van artikel 8 zijn gegeven, niet te erkennen. Artikel 8 legt bijge- volg geen gemeenschappelijke regel op en de lidsta- ten zijn derhalve vrij om deze verdragen te slui- ten. 16. 7. 98 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 221/63 Artikel 44 Lidstaten met twee of meer rechtsstelsels mee, namelijk dat onverminderd het bepaalde in artikel 38, lid 2, (Noordse Overeenkomst) en arti- kel 42 (concordaten) geen voorbehouden kunnen worden gemaakt. 126. Het betreft een regel waarin rechtstreeks rekening wordt gehouden met de bepalingen in het Verdrag van ’s-Gravenhage van 1996 inzake bescherming van kinderen, voor de gevallen waarin processueel gezien van meerdere rechtsstelsels sprake is. Voor deze gevallen worden aanvullende criteria aange- reikt met behulp waarvan het deelgebied kan wor- den bepaald. Alleen díe criteria zijn evenwel opge- nomen die betrekking hebben op de in dit verdrag genoemde aangelegenheden. TITEL VI L. Hof van Justitie Artikel 45 127. Over de vaststelling van de bevoegdheid van het Hof van Justitie om de uniforme interpretatie van het verdrag te waarborgen is uitvoerig gediscus- sieerd. Voor sommige delegaties vormde dit een belangrijk element, dat ondersteund wordt door de praktijk van de uniforme uitlegging van het Ver- drag van Brussel van 1968. Volgens andere lidsta- ten zou een dergelijke bevoegdheid niet moeten worden vastgesteld of zich in ieder geval moeten beperken tot de zaken die aanhangig zijn gemaakt bij enkele van de hoogste rechtsinstanties van een lidstaat, met uitsluiting derhalve van de gerechten van de lidstaten die in hoger beroep uitspraak doen. Bij wijze van compromis bestaat de oplossing erin om in het verdrag slechts de bevoegdheid van het Hof van Justitie vast te leggen, terwijl de toepas- singsregels worden neergelegd in een protocol, dat door de Raad op hetzelfde tijdstip als het verdrag wordt opgesteld (zie in verband hiermee het verslag over het protocol). Bijgevolg kunnen uitsluitend de gerechten en autoriteiten van de lidstaten die naast het verdrag ook het protocol ratificeren, zich tot het Hof van Justitie van de Europese Gemeen- schappen wenden. TITEL VII M. Slotbepalingen Artikel 46 Verklaringen en voorbehouden 128. De integratie die een intracommunautair verdrag veronderstelt, brengt de bepaling van lid 1 met zich 129. De problemen die bepaalde situaties voor enkele lidstaten opwierpen, heeft geleid tot de opneming in lid 2 van de aanvaarding door de lidstaten van de verklaringen van Ierland (zie toelichting bij artikel 9, punt 49) en Italië (zie toelichting bij artikel 42, punt 120) en derhalve tot uitsluiting van de mogelijkheid van andere verklaringen die even- tueel hetzelfde doel hebben. De Ierse situatie verdient bijzondere aandacht. Ier- land heeft geen enkel probleem met de erkenning van de beslissingen inzake echtscheiding die in een andere lidstaat zijn gegeven op grond van of krach- tens meer liberale regels dan die welke in Ierland gelden. Het wil daarentegen nagaan of de partijen die om echtscheiding verzoeken werkelijk in die lidstaat hun gewone verblijfplaats hebben gehad, met het oog op uitsluiting van situaties van mislei- ding of schending van de doelstellingen van dit verdrag die onverenigbaar zouden kunnen zijn met de Ierse grondwet. Rekening houdend met het bepaalde in artikel 16, lid 3 (namelijk dat de bevoegdheid niet aan de openbare orde kan wor- den getoetst), acht deze lidstaat het van bijzonder belang dat de rechterlijke instanties van de lidstaten van herkomst nagaan of er werkelijk sprake is van de in artikel 2 genoemde aanknopingspunten (be- voegdheid in huwelijkszaken). Niet aanvaard werd evenwel het aanvankelijke Ierse voorstel om in het verdrag een wijziging op te nemen, op grond waar- van de erkenning of tenuitvoerlegging van een in een andere lidstaat uitgesproken echtscheiding geweigerd zou kunnen worden indien ten minste één van de echtgenoten met de lidstaat geen werke- lijke aanknopingspunten had welke de beslissings- bevoegheid konden rechtvaardigen. Dit voorstel was niet aanvaardbaar omdat daarmee een van de grondbeginselen van het verdrag in twijfel werd getrokken, namelijk het wederzijds vertrouwen tus- sen staten op grond waarvan een in een lidstaat gegeven beslissing in de aangezochte lidstaat niet inhoudelijk kan worden getoetst (zie artikel 18). De delegaties hebben evenwel in aanmerking geno- men dat de Ierse grondwet specifieke bepalingen over echtscheiding bevat en dat zeer recentelijk als gevolg van een referendum echtscheiding in Ierland mogelijk is geworden. Vandaar dat de aan het verdrag gehechte verklaring wordt toegestaan voor een verlengbare overgangsperiode van vijf jaar. Op lange termijn kan dit uitmonden in een ruimere toepassing van de regels van het verdrag. C 221/64 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 7. 98 130. Lid 3 regelt de intrekking van dergelijke verklarin- gen en het tijdstip waarop de intrekking van kracht wordt. Artikel 47 Aanneming en inwerkingtreding) 131. Dit artikel regelt de inwerkingtreding van het ver- drag overeenkomstig de door de Raad van de Europese Unie opgestelde regels terzake. Het verdrag treedt in werking 90 dagen na de nederlegging van het laatste aannemingsinstrument door een van de vijftien staten, leden van de Europese Unie op 28 mei 1998, datum van aanne- ming door de Raad van de akte tot opstelling van dit verdrag. 132. Desalniettemin wordt, evenals in de overeenkom- sten inzake justitiële samenwerking die eerder tus- sen de lidstaten werden gesloten, door middel van lid 4 aan iedere lidstaat de mogelijkheid geboden om, op het tijdstip van aanneming of daarna te verklaren dat dit verdrag al eerder van toepassing is op de betrekkingen met de andere lidstaten die dezelfde verklaring hebben afgelegd. De verklaring wordt van toepassing 90 dagen nadat zij is neder- gelegd. De lidstaten kunnen evenwel niet verklaren dat het Hof van Justitie bevoegd is om het verdrag uit te leggen gedurende de periode van vervroegde toe- passing, omdat daarvoor de aanneming door de vijftien lidstaten en de inwerkingtreding van het verdrag nodig is. Artikel 48 Toetreding 133. In dit artikel wordt bepaald dat het verdrag open- staat voor toetreding door elke staat die lid wordt van de Europese Unie en worden de nadere regels voor die toetreding vastgelegd. Een staat die geen lidstaat van de Europese Unie is, kan niet tot het verdrag toetreden. Indien het verdrag reeds in werking is getreden wanneer een nieuwe lidstaat toetreedt, zal het voor die lidstaat in werking treden 90 dagen na de datum van nederlegging van zijn toetredingsakte. Indien de inwerkingtreding na afloop van deze termijn nog niet heeft plaatsgevonden, geschiedt dit voor die lidstaat, alsook voor de anderen op de in artikel 47, lid 3, genoemde voorwaarden. In dit geval kan de toetredende lidstaat een verklaring van vervroegde toepassing afleggen. De toetreding van de nieuwe lidstaat is evenwel geen voorwaarde voor de inwerkingtreding van het verdrag ten aanzien van de andere staten die lid van de Europese Unie zijn op het tijdstip van aanneming door de Raad van de akte tot vaststel- ling van het verdrag. Artikel 49 Wijzigingen 134. Dit artikel betreft de te volgen procedure voor wijziging van het verdrag. De lidstaten en de Com- missie kunnen wijzigingen voorstellen overeenkom- stig de regels in titel VI van het Verdrag betref- fende de Europese Unie. Naargelang de aard van de voorgestelde wijzigingen zijn twee verschillende regelingen voorzien. 135. Volgens de eerste, die in de leden 1 en 2 wordt beschreven, worden de wijzigingen vastgesteld door de Raad, die de aanneming daarvan door de lidsta- ten, overeenkomstig hun onderscheiden grondwet- telijke regels, aanbeveelt. 136. De tweede, die wordt geregeld in lid 3, behelst een vereenvoudige procedure die de Raad de mogelijk- heid biedt om de aanwijzing van de in artikel 21, lid 1, artikel 26, leden 1 en 2, artikel 28, lid 1, en artikel 29 bedoelde rechters en rechtsmiddelen te wijzigen. Artikel 50 Depositaris en bekendmaking 137. In dit artikel wordt de secretaris-generaal van de Raad als depositaris van het verdrag aangewezen. Het Secretariaat-generaal informeert de lidstaten over alle kennisgevingen in verband met het ver- drag en laat deze bekendmaken in de C-reeks van het Publicatieblad van de Europese Gemeenschap- pen