title: Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de toepassing van Richtlijn 93/109/EG - Kiesrechten bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een Lid-Staat waarvan zij geen onderdaan zijn

eurovoc_concepts:
EU national
European election
European electoral system
right to stand for election
right to vote

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 07. 01. 1998 COM(97) 731 def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD OVER DE TOEPASSING VAN RICHTLIJN 9 3 / 1 0 9 / EG Kiesrechten bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een lidstaat waarvan zij geen onderdaan zijn SAMENVATTING Alle lidstaten hebben Richtlijn 93/109/EG van de Raad bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 toegepast. Ook Zweden, Oostenrijk en Finland hebben bij hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement in 1995 en 1996 de richtlijn toegepast. Aldus konden 4,471. 647 kiesgerechtigde burgers van de Unie die in een lidstaat verbleven waarvan zij niet de nationaliteit bezaten, indien zij dat wilden, aan de verkiezingen deelnemen. Lage opkomst Bij het bezien van de uitslagen van de verkiezingen van juni 1994 dringen zich echter, wat de deelneming van burgers van de Unie/niet-onderdanen betreft, twee negatieve constateringen op. Eerst en vooral liet de informering over de nieuwe rechten te wensen over. In de tweede plaats was het aantal verkozen niet-nationale kandidaten ongemeen laag. De deelneming van niet-nationale kiezers in hun lidstaat van verblijf schommelde tussen 44,11% in Ierland, waar zij reeds sinds 1979 kiesrecht hadden, en 1,55% in Griekenland. Voor de 15 lidstaten tezamen bedroeg de opkomst van burgers van de Unie/niet-onderdanen 5,87%. Slechts één niet-nationale kandidaat werd in haar lidstaat van verblijf verkozen. Deze cijfers moeten worden bezien tegen de achtergrond van de gestage achteruitgang van de deelneming van het nationale electoraat aan de verkiezingen voor het Europees Parlement, van 63% in 1979 tot 56,5% in 1994. Toepassing van de richtlijn De Commissie heeft haar onderzoek van de omzettingswetten afgerond en is op grond hiervan van oordeel dat de lidstaten zich over het algemeen op bevredigende wijze aan de richtlijn hebben geconformeerd. Op verzoek van de Commissie hebben de lidstaten hun omzettingswetten op detailpunten aangepast. Gelet op de recentste bevolkingscijfers, moet de aan Luxemburg toegekende afwijking inzake een minimumverblijfsduur bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement worden gehandhaafd. De Commissie is op grond van haar onderzoek van oordeel dat in dit stadium de richtlijn zelf niet behoeft te worden gewijzigd. Wel moeten de lidstaten de toepassing ervan verbeteren, inzonderheid wat de artikelen 12 en 13 betreft: de deelneming van niet-nationale kiezers en kandidaten aan de verkiezingen moet worden verhoogd en de uitwisseling tussen de lidstaten van informatie over burgers van de Unie die in hun lidstaat van verblijf wensen te stemmen, moet beter worden geregeld. Informatiecampagne De lidstaten moeten hun inspanningen op het stuk van de informering van de in hun land verblijvende burgers van de Unie, zoals door artikel 12 van de richtlijn vereist, aanzienlijk opvoeren. Dit geldt met name voor de lidstaten die deze burgers niet individueel contacteren en zich tot de aanplakking van mededelingen van de overheid beperken. De Commissie zal harerzijds tezamen met het Europees Parlement gedetailleerde informatie over de wijze van uitoefening van het kiesrecht blijven verstrekken, op basis van het initiatief "Burgers van Europa/Europa binnen bereik" en de toekomstige "Dialoog met de burger". ~ Si - Uitwisseling van informatie Om dubbel stemmen te vermijden, bepaalt artikel 13 dat de lidstaten informatie moeten uitwisselen over hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen. De Commissie is van oordeel dat de toepassing van de huidige regeling aanzienlijk moet worden verbeterd. Om dit te bereiken, zijn de diensten van de Commissie en de lidstaten tezamen bezig aan een verbetering van de administratieve samenwerking te werken. Onderzocht moet worden hoe de lidstaten op een betrouwbare, flexibele en efficiënte wijze, en tijdig genoeg om de kiezerslijsten te kunnen aanpassen, informatie kunnen uitwisselen over hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen, en dit met eerbiediging van de regels betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen Ofschoon de richtlijn geen bepaling terzake bevat, is het, om burgers van de Unie/niet-onderdanen de mogelijkheid te bieden op ruimere schaal gebruik te maken van het recht om zich verkiesbaar te stellen, noodzakelijk voor hen de deelneming aan het politieke leven in hun lidstaat van verblijf te vergemakkelijken. Het behoeft geen betoog dat de rol van de politieke partijen, zowel op nationaal als op Europees niveau, in het bereiken van dit doel van cruciale betekenis is. Er moeten echter op nationaal niveau ook inspanningen worden geleverd om mogelijke belemmeringen voor de politieke activiteit van burgers van de Unie weg te nemen. De Commissie zal harerzijds haar rol van hoedster van het Verdrag vervullen en alles in het werk stellen om discriminatie op grond van de nationaliteit, waardoor het burgers van de Unie zou worden belet zich verkiesbaar te stellen, uit te sluiten. - •) eu - Inleiding INHOUDSOPGAVE 1. 2. Situatie vóór de inwerkingtreding van de richtlijn Draagwijdte van artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en doelstellingen van Richtlijn 93/109 Hoofdstuk I: VERKIEZINGEN VAN JUNI 1994 3. Informatiecampagne 3. 1. Informeringsplicht 3. 2. Nakoming van de informeringsplicht 3. 3. Rol van de Europese instellingen 4. Wie mag aan de verkiezingen deelnemen en onder welke voorwaarden? 4. 1. Eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst 4. 2. Behoud van de inschrijving op de kiezerslijst 4. 3. Verlies van het kiesrecht Hoofdstuk II: BEOORDELING VAN DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJN 5. 6. 7. 8. Deelneming van niet-nationale kiezers en kandidaten aan de verkiezingen Oorzaken van lage opkomst Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten Afwijkingen en overgangsbepalingen Hoofdstuk III: CONCLUSIES 9. Voorstellen ter verbetering van de toepassing van de richtlijn 2- INLEIDING Het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement en de gemeenteraadsverkiezingen in de lidstaat van verblijf behoren tot de belangrijkste nieuwe rechten die het Verdrag van Maastricht aan alle onderdanen van de lidstaten heeft toegekend. De deelneming aan het democratisch proces in de gastlidstaat, op voet van gelijkheid met de onderdanen van die lidstaat, belichaamt niet alleen de gedachte van het burgerschap van de Unie als een geheel van gemeenschappelijke waarden, maar bevordert ook de individuele integratie van de burger van de Unie in de gastlidstaat'. De eerste keer dat deze nieuwe rechten toepassing vonden, bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994, konden hierdoor 4. 471. 647 burgers van de Unie die in een andere lidstaat dan hun eigen lidstaat verbleven, indien zij dat wilden, aan die verkiezingen deelnemen. Korte tijd later waren degenen die in de drie nieuwe lidstaten verbleven aan de beurt, toen op 17 september 1995 in Zweden en op 13 en 20 oktober 1996 in Oostenrijk en Finland de eerste verkiezingen voor het Europees Parlement werden gehouden. In dit verslag wordt de toepassing beoordeeld van Richtlijn 93/109/EG van de Raad van 6 december 1993 tot vaststelling van de wijze van uitoefening van het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een lidstaat waarvan zij geen onderdaan zijn2. In het verslag worden in het kort de belangrijkste beginselen uiteengezet die aan de richtlijn ten grondslag liggen, en worden de procedures beschreven die in de vijftien lidstaten werden toegepast om in het land verblijvende niet-onderdanen in staat te stellen aan de verkiezingen deel te nemen. Voorts wordt de wisselwerking tussen de omzettingswetten en de overige nationale wetgeving met betrekking tot de eerbiediging van het beginsel van non-discriminatie onderzocht. Tenslotte wordt nagegaan hoe het electoraat heeft gereageerd en hoe de toepassing van de richtlijn kan worden verbeterd. De Commissie wil van deze gelegenheid gebruik maken om de lidstaten te bedanken dat zij haar de nodige informatie voor het opstellen van dit verslag hebben verschaft. In 1995 werden onder de auspiciën van de Commissie twee vergaderingen met deskundigen van de lidstaten belegd, en in 1996 werden de bilaterale contacten voortgezet. De zes aan dit verslag gehechte tabellen zijn eerst aan de lidstaten voorgelegd. Zie het Tweede verslag van de Commissie over het burgerschap van de Unie, COM (97) 230 van 27 mei 1997 PB nr. L 329 van 30. 12. 1993, blz. 34. Volgens artikel 16 van de richtlijn moest de Commissie tegen 31 december 1995 enkel over de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 verslag uitbrengen. Met het oog op een algemene beoordeling van de toepassing van de richtlijn, ook in de drie nieuwe lidstaten, werd de indiening van het verslag echter uitgesteld. ƒ. Situatie vóór de inwerkingtreding van de richtlijn Vóór de inwerkingtreding van de richtlijn stonden de lidstaten hun in het buitenland verblijvende onderdanen toe door stemmen bij volmacht of in een consulaat of ambassade aan de verkiezingen voor het Europees Parlement deel te nemen. In slechts vier lidstaten hadden burgers van de Unie/niet-onderdanen het actief kiesrecht. In Ierland hadden onderdanen van andere lidstaten het actief kiesrecht sedert de eerste rechtstreekse algemene verkiezingen van 1979. Nederland kende het actief kiesrecht toe aan burgers van de Unie/niet-onderdanen die door hun verblijf in het buitenland dit recht hadden verloren. In België mochten onderdanen van andere lidstaten stemmen, indien zij ten minste drie jaar in het bevolkingsregister waren ingeschreven en door hun verblijf in België het kiesrecht in hun lidstaat van herkomst hadden verloren. In het Verenigd Koninkrijk tenslotte mochten alle Ierse onderdanen en alle onderdanen van het Commonwealth stemmen. Wat het passief kiesrecht betreft, stonden vóór de inwerkingtreding van de richtlijn slechts twee lidstaten niet-onderdanen toe zich op hun grondgebied kandidaat te stellen. In Italië mochten sinds 1979 onderdanen van alle lidstaten zich verkiesbaar stellen, ongeacht hun verblijfplaats, en het Verenigd Koninkrijk kende dit recht aan de onderdanen van Ierland toe. 2. Draagwijdte van artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en doelstellingen van Richtlijn 93/109 Artikel 8 B van het EG-Verdrag, dat het actief en passief kiesrecht toekent aan burgers van de Unie die in een andere lidstaat verblijven, strekt er niet toe de kieswetten van de lidstaten te harmoniseren, maar slechts de nationaliteitsvoorwaarde op te heffen, waardoor de burgers van de Unie in de meeste gevallen buiten hun lidstaat geen kiesrecht hadden. Artikel 8 B van het EG-Verdrag en de toepassing hiervan laten artikel 138, lid 3, van het EG-Verdrag, dat betrekking heeft op de vaststelling van een eenvormige verkiezingsprocedure, onverlet Artikel 8 B, lid 2, heeft uitsluitend tot doel het kiesrecht ook toe te kennen aan burgers van de Unie die in een andere lidstaat verblijven, onder dezelfde voorwaarden als voor de onderdanen van die lidstaat gelden, terwijl artikel 138, lid 3, tot doel heeft in de gehele Unie gemeenschappelijke regels voor het houden van de verkiezingen voor het Europees Parlement in te voeren. Deze regels hebben betrekking op de wijze van stemmen, het onderzoek van de geloofsbrieven van de leden, de onverenigbaarheden, de zetelverdeling, enz. Artikel 8 B, lid 2, laat het bestaande kiesrecht onverlet. De lidstaten blijven bevoegd het kiesrecht voor onderdanen van derde landen die op hun grondgebied verblijven, in stand te houden of in te voeren. Ook de regels volgens welke in het buitenland verblijvende burgers van de Unie bij volmacht of in een ambassade of consulaat op hun eigen nationale kandidaten kunnen stemmen, zijn uitdrukkelijk van het toepassingsgebied van de richtlijn uitgezonderd. In Richtlijn 93/109 zijn ter verwezenlijking van de doelstellingen van artikel 8 B, lid 2, de beginselen vastgelegd volgens welke burgers van de Unie die in een andere lidstaat verblijven, hun kiesrecht in de lidstaat van verblijf kunnen uitoefenen, mits zij aan de voorwaarden voldoen welke krachtens de kieswet van die lidstaat voor zijn eigen onderdanen gelden. Deze beginselen zijn de volgende: Keuzevrijheid - De burgers van de Unie mogen zelf beslissen waar zij hun kiesrecht • uitoefenen, in hun lidstaat van herkomst of in hun lidstaat van verblijf. • Eén stem, één kandidaatstelling - Niemand mag bij dezelfde verkiezingen voor het Europees Parlement in meer dan één lidstaat zijn stem uitbrengen of kandidaat zijn. De burger van de Unie die beslist in de ene lidstaat zijn actief of passief kiesrecht uit te oefenen, verliest dit recht automatisch in de andere lidstaat. Om te vermijden dat iemand twee keer stemt of zich twee keer verkiesbaar stelt, wisselen de lidstaten informatie uit over burgers die hun kiesrecht in het buitenland uitoefenen. • Eerste inschrijving op een kiezers/ijs/ in de lidstaat van verblijf uitsluitend op verzoek - Burgers van de Unie die hun kiesrecht in hun lidstaat van verblijf willen uitoefenen, moeten verzoeken op een kiezerslijst te worden ingeschreven. • Gelijkheid ten aanzien van het kiesrecht - Op grond van het beginsel van non-discriminatie moeten burgers van de Unie in hun lidstaat van verblijf kiesrecht hebben onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat. Dit houdt onder meer in dat zij dezelfde beroepsprocedures moeten kunnen instellen in geval van niet-inschrijving of foutieve inschrijving op een kiezerslijst of kandidatenlijst en dat zij eventueel ook onder de stemplicht vallen. Ook blijft de burger van de Unie die op een kiezerslijst is ingeschreven, daarop ingeschreven totdat hij verzoekt daarvan te worden geschrapt, onder dezelfde voorwaarden als een onderdaan. Extraterritoriale werking van het verlies van het passief kiesrecht - Degene die in • zijn lidstaat van herkomst zijn passief kiesrecht heeft verloren, kan in zijn lidstaat van verblijf niet voor het Europees Parlement worden verkozen. Informeringsplicht - Om ervoor te zorgen dat burgers van de Unie die in een • andere lidstaat dan hun eigen lidstaat verblijven, zich van hun nieuwe rechten bewust zijn, legt de richtlijn de lidstaat van verblijf de verplichting op deze burgers "tijdig en op passende wijze " te informeren over de wijze waarop zij die rechten kunnen uitoefenen. • Afwijkingen uitsluitend voorzover door een bijzondere situatie in een lidstaat gerechtvaardigd - Artikel 8 B van het EG-Verdrag staat bij wijze van uitzondering toe in afwijkingen van het beginsel van gelijke behandeling te voorzien, wanneer zulks door een bijzondere situatie in een lidstaat wordt gerechtvaardigd. De richtlijn voorziet in twee afwijkingen. De eerste betreft het vereiste van een minimumverblijfsduur dat aan burgers van de Unie/niet-onderdanen kan worden opgelegd in die lidstaten waar hun aantal meer dan 20% van het totale aantal kiesgerechtigde burgers van de Unie bedraagt. De tweede betreft die lidstaten waar de in het land verblijvende burgers van de Unie reeds aan de nationale verkiezingen hebben deelgenomen en daartoe onder precies dezelfde voorwaarden als de onderdanen op een kiezerslijst zijn ingeschreven. Het is deze lidstaten toegestaan sommige bepalingen van de richtlijn niet op die niet-onderdanen toe te passen. Overgangsbepalingen slechts van toepassing op de verkiezingen van juni 1994 - • De vier overgangsbepalingen betreffen de formaliteiten voor de inschrijving op kiezerslijsten en de indiening van kandidaatstellingen die in sommige lidstaten op het ogenblik van de vaststelling van de richtlijn reeds aan de gang waren. Deze bepalingen moesten worden opgenomen, omdat de vierde rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement kort op de vaststelling van de richtlijn volgden. HOOFDSTUK I: VERKIEZINGEN VAN JUNI 1994 Nationale regels van toepassing In afwachting van de vaststelling van een eenvormige verkiezingsprocedure worden de verkiezingen voor het Europees Parlement beheerst door de nationale wetgeving, de Akte van 1976 betreffende de verkiezing van de vertegenwoordigers in het Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen3 en tenslotte artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en Richtlijn 93/109, vastgesteld ter uitvoering van deze laatste bepaling. De verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 vonden plaats op 9 juni in Denemarken, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk en op 12 juni in België, Griekenland, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Portugal. De Toetredingsakte bepaalde dat de nieuwe lidstaten binnen twee jaar na de toetreding hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen moesten houden4. Zweden verkoos zijn vertegenwoordigers op 17 september 1995, en Oostenrijk en Finland hielden hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement in 1996, namelijk op 13 en 20 oktober. Alle twaalf lidstaten hadden Richtlijn 93/109 binnen de gestelde termijn en tijdig vóór de verkiezingen van juni 1994 in nationaal recht omgezet. De drie nieuwe lidstaten hadden tegen 1996 de nodige bepalingen vastgesteld en pasten deze bij hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement toe. Voor de precieze referenties van alle omzettingswetten, zie tabel 6. 3. Informatiecampagne 3. 1. Informeringsplicht De lidstaten zijn ingevolge artikel 12 van de richtlijn verplicht de burgers van de Unie tijdig en op passende wijze te informeren, maar zij mogen zelf beslissen hoe zij deze informatiecampagne voeren. Het doel is vanzelfsprekend degenen die in het buitenland verblijven, voldoende op voorhand te mobiliseren, zodat zij zich op een kiezerslijst kunnen laten inschrijven of, in het geval van kandidaten, het nodige kunnen doen om zich verkiesbaar te stellen. 3 PB nr. L 278 van 8. 10. 1976 4 Artikel 31, leden 1 en 2, van de Akte van toetreding, PB nr. C 241 van 29. 8. 1994, blz. 27 De noodzaak van een doeltreffende informatiecampagne werd van meet af aan beklemtoond door het Europees Parlement, waarvan de leden resoluties aannamen waarin tot een dergelijke campagne werd opgeroepen en waarin werd verlangd "dat de. burgers van de Unie op dezelfde wijze worden geïnformeerd. als de onderdanen van de [lidstaten], in het bijzonder dat zij met een persoonlijk schrijven op de hoogte worden gebracht. "5. Gedurende de gehele termijn voor de omzetting van de richtlijn werden verzoekschriften ingediend en werden door leden van het Europees Parlement schriftelijke en mondelinge vragen gesteld, waarin de toegang van niet-onderdanen tot hun nieuwe rechten, en met name hun recht om hierover te worden geïnformeerd, centraal stonden. 3. 2. Nakoming van de informeringsplicht Met het oog op de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 kozen de lidstaten in grote lijnen voor een van de twee volgende benaderingen: ofwel werd een op het grote publiek gerichte informatiecampagne gevoerd, ofwel werden de in het bevolkingsregister ingeschreven burgers van de Unie individueel aangeschreven. Tot de eerste categorie behoorden België, Frankrijk, Spanje, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Portugal, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk. In deze lidstaten ging het initiatief tot de informatiecampagne van de centrale overheid uit, maar stonden de lokale overheden in voor het overbrengen van de informatie aan het grote publiek. In sommige van deze lidstaten schreven de lokale overheden de kiezers persoonlijk aan. Dit was onder meer het geval in sommige gemeenten in België en in sommige Duitse Lander. Tabel 1 laat voor elke lidstaat zien welke maatregelen werden genomen om het publiek te informeren. Deze waren van zeer uiteenlopende aard en omvatten onder meer de publikatie van berichten in de pers, de verspreiding van brochures in verschillende talen en de verplichte aanplakking van mededelingen van de overheid. De televisie schijnt in de gehele Unie slechts een ondergeschikte rol bij het verspreiden van de informatie te hebben gespeeld. In andere lidstaten werd voor de tweede benadering gekozen en werden de in het bevolkingsregister ingeschreven communautaire kiezers persoonlijk aangeschreven om hen over hun rechten te informeren. Dit was het geval in Luxemburg, waar een brochure in vijf talen aan alle verblijfhouders werd toegezonden. In Denemarken, Zweden en Finland ontvingen alle kiesgerechtigde verblijfhouders uit de Unie drie tot zes maanden vóór de verkiezingsdag een brief met een korte uiteenzetting van hun nieuwe rechten en een formulier om aan de verkiezingen deel te nemen. In Noord-Ierland werd aan alle huishoudens een tenslotte werd overeenkomstig artikel 15, onder c), van de richtlijn aan alle in het bevolkingsregister ingeschreven burgers van de Unie een brief toegezonden waarin hun werd meegedeeld informatiebrochure bezorgd. In Nederland Resolutie B3-0064/94 van 20 januari 1994 over het kiesrecht van de burgers van de Unie bij de Europese verkiezingen, PB nr. C44 van 14. 2. 1994, blz. 159; resolutie B3-0433/94 over de belemmering en discriminatie van burgers van de Unie bij de Europese verkiezingen PB nr. C 128 van 9. 5. 1994, blz. 316 dat zij in Nederland op de kiezerslijst zouden worden ingeschreven, tenzij zij er uitdrukkelijk voor opteerden in hun lidstaat van herkomst hun stem uit te brengen. Ook particuliere verenigingen en bedrijven hielpen vrijwillig mee aan de verspreiding van de informatie onder het publiek. Dergelijke campagnes vonden plaats in België, Spanje, Frankrijk, Duitsland en Luxemburg, waar migrantenorganisaties een bijzonder actieve rol speelden. Tijdens de evaluatievergaderingen van deskundigen van de Commissie en van de lidstaten bleek dat men zich van de voordelen van een directe informering van de burgers van de Unie bewust was. Met name twee lidstaten, Portugal en Spanje, gaven het voornemen te kennen bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement voor meer directe contacten te zorgen. Het Verenigd Koninkrijk en Ierland daarentegen konden vanwege het ontbreken van een centraal bevolkingsregister geen dergelijk systeem invoeren. Bij het beoordelen van de betekenis van de informatiecampagne mag niet uit het oog worden verloren dat het in juni 1994 in de meeste lidstaten de eerste keer was dat niet-onderdanen kiesrecht hadden. De burgers van de Unie wisten niet steeds op welke wijze zij hun nieuwe rechten konden uitoefenen, gezien de onvermijdelijke verschillen met de situatie in hun lidstaat van herkomst. Bovendien maakte het feit dat de verkiezingen (op 9 en 12 juni 1994) kort op de uiterste datum voor de omzetting van de richtlijn (6 februari 1994) volgden, een adequate informering over de nieuwe rechten moeilijk. Op grond van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat het doorschuiven van de taak om de burgers te informeren naar het lokale niveau wel mogelijkheden biedt om de campagne zodanig op te zetten dat beter met bepaalde bijzondere situaties rekening wordt gehouden, maar dat dit niet steeds waarborgt dat de informatie in het gehele land in dezelfde mate beschikbaar is. Het persoonlijk aanschrijven van de betrokkenen daarentegen zorgt voor een gelijkere behandeling en biedt het voordeel dat de in het land verblijvende niet-onderdaan tijdig bewust wordt gemaakt, niet alleen van het bestaan van een recht maar ook van de voorwaarden waaronder het kan worden uitgeoefend. Deze methode moet bijgevolg worden aangemoedigd. Ook niet-gouvernementele organisaties dragen ertoe bij het electoraat in de Unie te mobiliseren, en hun deelneming aan de informatiecampagne moet financieel worden In Duitsland bijvoorbeeld kon worden vastgesteld dat het ondersteund. inschrijvingsniveau hoger was in die regio's waar het persoonlijk aanschrijven van de betrokkenen met een doeltreffende campagne van particuliere organisaties gepaard ging. 3. 3. Rol van de Europese instellingen Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 waren het in de eerste plaats de lidstaten die campagne voerden om de burgers van de Unie over hun nieuwe rechten te informeren6. De. Commissie, die voortdurend wenst na te gaan welke impact de uit het burgerschap van de Unie voortvloeiende rechten hebben, hield in juni 1995 via Eurobarometer een opiniepeiling waarbij een aantal vragen werd gesteld over de bewustheid van en de emotionele gehechtheid aan het burgerschap van de Unie en over de daaraan verbonden rechten7. Wat het actief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in de lidstaat van verblijf betreft, was 82% van de respondenten zich van dit recht bewust. De score was het hoogst in Duitsland en Nederland (89%), het laagst in Griekenland (64%). Het passief kiesrecht in de lidstaat van verblijf was aan 76% van de respondenten bekend. Hier was de score het hoogst in Luxemburg (82%) en andermaal het laagst in Griekenland (56%). 12% van de respondenten meende dat niet in de lidstaat van verblijf mocht worden gestemd, terwijl 16% ervan overtuigd was dat burgers van de Unie zich niet buiten hun eigen lidstaat verkiesbaar konden stellen. Hoewel louter indicatief, tonen deze enquêteresultaten aan dat nog inspanningen moeten worden geleverd om de Europese kiezers ten volle bewust te maken van een van de fundamentele rechten die uit het burgerschap van de Unie voortvloeien. 4. Wie mag aan de verkiezingen deelnemen en onder welke voorwaarden? Mogen in hun lidstaat van verblijf hun stem uitbrengen en zich kandidaat stellen, mits zij blijk geven van de wil daartoe: • • • burgers van de Unie die niet de nationaliteit van hun lidstaat van verblijf bezitten; die aan de voorwaarden voldoen waaraan de wetgeving van deze lidstaat het actief en passief kiesrecht van zijn onderdanen onderwerpt; en die hun kiesrecht niet hebben verloren in hun lidstaat van herkomst. 4. 1. Eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst "Een communautair kiezer oefent het actief kiesrecht in de lidstaat van verblijf uit indien hij blijk heeft gegeven van de wil daartoe. " Deze voorwaarde komt er in de praktijk op neer dat de burger van de Unie moet verzoeken in zijn lidstaat van verblijf op een kiezerslijst te worden ingeschreven. 6 7 Het Europees Parlement publiceerde een brochure over het kiesrecht in de lidstaat van verblijf, met een overzicht van de kieswetten in de verschillende lidstaten, die door de persbureaus van het Parlement in de lidstaten werd verspreid (speciale Infomemo over de verkiezingen, 18 mei 1994). De opiniepeiling was gebaseerd op 500 telefoongesprekken in elke lidstaat. 9- Deze verplichting kan discriminerend lijken in die lidstaten waar de eigen onderdanen automatisch op de kiezerslijst worden ingeschreven, bijvoorbeeld op basis van het bevolkingsregister8. Bedacht moet echter worden dat dit verzoek, dat slechts voor de eerste inschrijving vereist is, in feite de vrijheid van de burger van de Unie waarborgt om zelf te beslissen of hij al dan niet in zijn lidstaat van verblijf aan de verkiezingen deelneemt. Bij de verkiezingen van 1994 werden in alle lidstaten behalve Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk verblijfhouders uit de Unie op hun verzoek op een kiezerslijst ingeschreven. Voor Ierland gold de overgangsbepaling van artikel 15, onder a), omdat de in dit land verblijvende burgers van de Unie reeds vóór de vaststelling van de richtlijn op de kiezerslijsten stonden. Nederland mocht ingevolge artikel 15, onder c), bij de verkiezingen van 1994 zijn systeem van automatische inschrijving op basis van het bevolkingsregister handhaven9, terwijl het Verenigd Koninkrijk en andermaal Ierland op grond van de afwijking van artikel 14, lid 2, ten aanzien van eikaars onderdanen van de inschrijvingsformaliteiten waren vrijgesteld, omdat dezen reeds aan de nationale verkiezingen mochten deelnemen. Het verzoek om inschrijving op een kiezerslijst moet zijn gebaseerd op een formele verklaring waarin de kiezer zijn nationaliteit en adres vermeldt en in voorkomend geval aangeeft in welke kieskring in zijn lidstaat van herkomst hij de laatste maal was ingeschreven. De kiezer uit de Unie moet ook verklaren dat hij zijn kiesrecht alleen in zijn lidstaat van verblijf zal uitoefenen. Het afleggen van een valse verklaring is in alle lidstaten strafbaar met een geldboete of gevangenisstraf. De mogelijke sancties verschillen echter aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat: de gevangenisstraf gaat van 8 dagen tot 8 jaar en de boetes variëren dienovereenkomstig (zie tabel 1 voor kiezers en tabel 3 voor kandidaten). Indien in de lidstaat van verblijf stemplicht bestaat, geldt deze ook voor communautaire kiezers die blijk hebben gegeven van de wil tot uitoefening van het actief kiesrecht. Dit is het geval in België, Luxemburg en Griekenland. Beziet men de toepassing van de verschillende criteria waaraan de burgers van de Unie moeten voldoen, dan blijkt het volgende: Nationaliteitscriterium : In drie lidstaten wordt, naast de vermelding van de nationaliteit van de kiezer, van kandidaten geëist dat zij aangeven sedert wanneer zij onderdaan van een lidstaat zijn. Evenwel is slechts in één geval de uitoefening van het passief kiesrecht aan dit criterium gebonden, namelijk in Duitsland. Hier moeten onderdanen op de verkiezingsdag sedert ten minste een jaar de Duitse nationaliteit bezitten, terwijl andere burgers van de Unie overeenkomstig artikel 3, tweede alinea, van de richtlijn worden geacht aan deze voorwaarde te voldoen, indien zij sedert dezelfde tijd Automatische inschrijving is in feite de regel in alle lidstaten behalve Griekenland, Frankrijk en Portugal. Zie paragraaf 9. 10- de nationaliteit van een lidstaat bezitten10. Het beginsel van non-discriminatie wordt dus geëerbiedigd. Identiteitsbewijs: Volgens artikel 9, lid 3, en artikel 10, lid 3, van de richtlijn mogen de lidstaten voor de inschrijving op een kiezerslijst en voor de aanvaarding van een kandidaatstelling de voorlegging van een geldig identiteitsbewijs eisen. Slechts zes lidstaten hebben van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. De overige lidstaten geven er de voorkeur aan op de verklaring van de burger te vertrouwen (zie tabel 5). Het was de diensten van de Commissie er in dit verband vooral om te doen ervoor te zorgen dat het voor burgers van de Unie, om op een kiezerslijst te worden ingeschreven, volstaat een door hun eigen nationale autoriteiten afgegeven geldig identiteitsbewijs voor te leggen. Zo werd in Spanje bij koninklijk besluit 157/1996 voor burgers van de Unie de verplichting opgeheven om, teneinde op een kiezerslijst te worden ingeschreven, een Spaanse verblijfsvergunning voor te leggen. Verblijfschterium: Bij gebreke van een definitie van "verblijf in het Verdrag en in de richtlijn staat het aan de lidstaten het in hun nationale wetgeving gehanteerde verblijfsbegrip zonder discriminatie zowel op hun eigen onderdanen als op andere burgers van de Unie toe te passen. De richtlijn bevat wel een bepaling terzake. Om te vermijden dat de lidstaten aan alle kiezers een voorwaarde inzake een minimumverblijfsduur opleggen waaraan onderdanen gemakkelijk maar niet-onderdanen slechts moeilijk kunnen voldoen, bepaalt artikel 5 dat ten aanzien van niet-onderdanen een dergelijke voorwaarde wordt geacht te zijn vervuld, indien zij gedurende een even lange tijd in een andere lidstaat hebben verbleven. Deze bepaling laat eventuele bijzondere voorwaarden in verband met de duur van het verblijf in een bepaalde kieskring onverlet, mits deze voorwaarden zonder discriminatie worden toegepast. Zo worden in Duitsland, waar zowel van onderdanen als van niet-onderdanen een verblijf van drie maanden wordt vereist, niet-onderdanen geacht aan deze voorwaarde te voldoen, indien zij even lang in een andere lidstaat van de Unie hebben verbleven11. In Frankrijk echter wordt zowel van nationale als van communautaire kiezers een verblijf van zes maanden vereist wanneer zij zich in de gemeente van hun gekozen verblijfplaats laten inschrijven, terwijl geen verblijf van een bepaalde duur wordt vereist wanneer zij zich in de gemeente van hun woonplaats laten inschrijven12. In Noord-Ierland mogen zowel onderdanen als niet-onderdanen eerst stemmen na een verblijf van drie maanden in de kieskring. 10 Artikel 6 b, par. 1 (1) en par. 2 (1), EuWG. Niet-Duitse kandidaten moeten bijgevolg aan de bevoegde ambtenaar tezamen met hun kandidaatstelling een verklaring overhandigen waaruit blijkt sedert hoe lang zij de nationaliteit van een van de andere lidstaten van de Europese Unie bezitten (vgl. artikel 11 (2) EuWG). 1 ' Artikel 6, par. 1 (2) en par. 3 (2), EuWG 12 Artikel L 11 van het Franse kieswetboek 11 De toepassing van het beginsel van gelijke behandeling met betrekking tot het verblijfsvereiste houdt ook in dat communautaire kiezers op dezelfde wijze moeten worden behandeld als onderdanen, wanneer deze laatsten bijvoorbeeld hun kiesrecht mogen uitoefenen in de plaats waar zij hun tweede verblijf hebben. Een voorbeeld hiervan is te vinden in de Franse wetgeving, volgens welke zowel onderdanen als niet- onderdanen zich onder bepaalde voorwaarden in de gemeente van hun tweede verblijf mogen laten inschrijven, wat niet-onderdanen betreft natuurlijk voorzover zij elders op het Franse grondgebied een vaste woonplaats hebben13. 4. 2. Behoud van de inschrijving op de kiezerslijst Burgers van de Unie die in hun lidstaat van verblijf op een kiezerslijst zijn ingeschreven, blijven onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat daarop ingeschreven totdat zij verzoeken daarvan te worden geschrapt, of totdat zij ambtshalve daarvan worden geschrapt omdat zij niet langer aan de noodzakelijke verblijfsvoorwaarde voldoen. Dit is een bijzonder belangrijke bepaling van de richtlijn, omdat ze burgers van de Unie die in een andere lidstaat wonen, de gelegenheid geeft zich geleidelijk in het electorale proces in de gastlidstaat te integreren. Voor de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement zullen nieuwkomers en niet-onderdanen die in 1994 niet aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in hun lidstaat van verblijf hebben deelgenomen en dit in 1999 wel wensen te doen, hun eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst moeten indienen, binnen de in elke lidstaat vastgestelde termijn (zie tabel 7). Verblijfhouders uit de Unie die zich in 1994 reeds hebben laten inschrijven, behoeven daarentegen niet opnieuw een verzoek in te dienen14. Wegens het bestaan van deze twee groepen binnen de gemeenschap van in het buitenland wonende burgers van de Unie zal in die lidstaten waar de kiezerslijsten op basis van het bevolkingsregister worden opgesteld, bijzonder nauwlettend op de toepassing van de regels moeten worden toegezien. In Duitsland echter moeten burgers van de Unie, omdat in dit land geen permanente kiezerslijsten bestaan, telkens wanneer verkiezingen voor het Europees Parlement worden gehouden, opnieuw een verzoek om inschrijving indienen, ook al hebben zij aan de vorige verkiezingen deelgenomen en hadden zij zich daartoe in Duitsland op een kiezerslijst laten inschrijven. Gelet op het feit dat Duitse onderdanen op basis van het bevolkingsregister automatisch op een kiezerslijst worden ingeschreven en bijgevolg geen verzoek om inschrijving behoeven in te dienen, wordt deze praktijk door vele burgers als discriminerend voor hen beschouwd. De Commissie is bezig met een onderzoek naar de situatie in deze lidstaat. 4. 3. Verlies van het kiesrecht Een burger van de Unie die in zijn eigen lidstaat ingevolge een individuele strafrechtelijke of civielrechtelijke beslissing zijn actief of passief kiesrecht verliest, 13 Wet nr. 94-104 van 5 februari 1994; artikel L 11, lid 2, van het kieswetboek 14 Behalve in Griekenland, Portugal en Frankrijk, waar zowel onderdanen als niet-onderdanen slechts op verzoek op een kiezerslijst worden ingeschreven. 12 herkrijgt dit recht niet door gewoon in een andere lidstaat te gaan wonen. Burgers van de Unie zijn niet alleen onderworpen aan de regels inzake het verlies van het kiesrecht die in hun eigen lidstaat gelden, maar ook aan de regels die terzake in hun lidstaat van verblijf gelden en die op de onderdanen van deze laatste lidstaat van toepassing zijn. Om ervoor te zorgen dat het verlies van het kiesrecht in beide betrokken lidstaten uitwerking heeft, voorziet de richtlijn in een optionele uitwisseling van informatie over kiezers tussen de lidstaten en, wat kandidaten betreft, in de mogelijkheid voor de lidstaat van verblijf om van de lidstaat van herkomst van de kandidaat een verklaring te verlangen dat deze daar het passief kiesrecht bezit. Alle lidstaten behalve Ierland15, Zweden en het Verenigd Koninkrijk maakten gebruik van de optie van artikel 9, lid 3, onder a), en eisten dat de kiezers in hun formele verklaring aangaven dat zij in hun lidstaat van herkomst hun actief kiesrecht niet hadden verloren. Slechts in vier lidstaten werd dit echter ook daadwerkelijk geverifieerd, zodat van alle opties van Richtlijn 93/109 die van artikel 7, lid 1, de minst gebruikte is (zie tabel 5). In Italië wordt nog aan een verduidelijking van de omzettingswet gewerkt16. Wat kandidaten betreft, wilde de Commissie er in de eerste plaats voor zorgen dat ook in die lidstaten waar het nationale parlement bevoegd is om na de verkiezingen over de ontvankelijkheid van de kandidaatstellingen te beslissen, de in artikel 10, lid 3, bedoelde verklaring van de indiening van de kandidaatstelling wordt verlangd. De Nederlandse autoriteiten hebben onlangs de Commissie laten weten dat zij voornemens zijn een dergelijk systeem in te voeren17. lidstaat van herkomst bij de Slechts enkele lidstaten hebben in het kader van het toezicht op de toepassing van de richtlijn gevallen gesignaleerd van burgers van de Unie die hun kiesrecht hadden verloren en toch probeerden in hun lidstaat van verblijf te stemmen. Indien verzoeken om inschrijving op een kiezerslijst werden afgewezen, dan was dit meestal omdat de termijn was verstreken, en niet omdat de betrokkene zijn kiesrecht had verloren. Vermeldenswaard is dat het Verenigd Koninkrijk de enige lidstaat is die zijn eigen onderdanen het actief en passief kiesrecht ontneemt, wanneer zij sedert meer dan 20 jaar in het buitenland verblijven. Verblijven deze Britse onderdanen in een andere lidstaat, dan mogen zij daar als kiezer of kandidaat aan de verkiezingen deelnemen, omdat zij hun kiesrecht slechts door hun verblijf in het buitenland hebben verloren. Om deze in het buitenland verblijvende burgers van de Unie aan de verkiezingen te laten deelnemen, heeft Luxemburg, waar overeenkomstig artikel 14, lid 1, niet-onderdanen eerst na een verblijf van vijfjaar het actief kiesrecht verkrijgen, een bijzondere bepaling 15 16 Volgens het Ierse recht is het niet mogelijk dat iemand ingevolge een rechterlijke beslissing zijn actief kiesrecht verliest. Artikel 14. Wetsontwerp 95/97 tot wijziging van wet nr. 483 wordt op het ogenblik door de kamer van volksvertegenwoordigers behandeld. 17 Door de Nederlandse regering op 19 september 1997 aangenomen wetsontwerp 13 in de wet opgenomen waarbij deze voorwaarde wordt opgeheven voor niet-onderdanen die door hun verblijf in het buitenland hun kiesrecht hebben verloren18. HOOFDSTUK II: BEOORDELING VAN DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJN 5. Deelneming van niet-nationale kiezers en kandidaten aan de verkiezingen Kiezers Uit de beschikbare informatie blijkt dat de deelneming van niet-nationale kiezers aan de verkiezingen van juni 1994 in hun lidstaat van verblijf zeer laag was. In de twaalf lidstaten bedroeg de totale opkomst van niet-nationale kiezers 5,11%. Bij de eerste verkiezingen voor het Europees Parlement in de nieuwe lidstaten in 1995 en 1996 was de opkomst aanzienlijk hoger, namelijk 18,19%. Voor de vijftien lidstaten tezamen bedroeg de opkomst 5,87%. Deze cijfers hebben uitsluitend betrekking op ingeschreven kiezers. Behalve in Griekenland, Luxemburg en België, waar stemplicht bestaat, kan onmogelijk worden uitgemaakt hoeveel niet-onderdanen daadwerkelijk hun stem hebben uitgebracht. Dit is te wijten aan het feit dat niet-onderdanen en onderdanen op dezelfde lijsten staan en dat, omdat de stemming geheim is, het in de meeste lidstaten ongrondwettelijk is te weten of en hoe een burger heeft gestemd. Tabel 1 bevat voor elke lidstaat de volgende gegevens: het algemene deelnemingspercentage, het totale aantal kiesgerechtigden, het aantal potentiële niet- nationale kiezers en het aantal van degenen die zich daadwerkelijk in hun lidstaat van verblijf hebben laten inschrijven. Het percentage ingeschreven niet-nationale kiezers was het hoogst (44,11%) in Ierland, waar het recht om aan de verkiezingen voor het Europees Parlement deel te nemen reeds sedert 1979 bestaat, en het laagst (1,55%) in Griekenland. Voor Nederland is geen cijfer beschikbaar, omdat in dit land de overgangsbepaling betreffende de automatische inschrijving van kiezers op basis van het bevolkingsregister van toepassing was. Er zijn ook geen cijfers beschikbaar over het aantal Ierse onderdanen die in het Verenigd Koninkrijk hebben gestemd en het aantal Britse onderdanen die in Ierland hebben gestemd, omdat overeenkomstig de afwijking van artikel 14, lid 2, deze burgers onder precies dezelfde voorwaarden als de eigen onderdanen op de kiezerslijsten werden ingeschreven. In bovenstaande cijfers zijn vanzelfsprekend niet de burgers van de Unie opgenomen die wel in hun lidstaat van verblijf hebben gestemd, maar op kandidaten in hun eigen lidstaat, hetzij bij volmacht, hetzij in een ambassade of consulaat (zie tabel 2). Kandidaten In de gehele Unie waren er 53 niet-nationale kandidaten, waarvan er één in haar lidstaat van verblijf werd verkozen19 (zie tabel 3). Artikel 1, lid 4, van de wet van 28 januari 1994 14 6. Oorzaken van de lage opkomst Nog jonge rechten: Het Verdrag van Maastricht heeft in november 1992 burgers van de Unie/niet-onderdanen het kiesrecht toegekend. Voordien hadden in slechts vier lidstaten onderdanen van andere lidstaten kiesrecht. lidstaten werden de gewone Korte inschrijvingstermijnen : Richtlijn 93/109 werd op 6 december 1993 vastgesteld. De lidstaten moesten tegen 1 februari 1994 hun omzettingswetten vaststellen en deze bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 toepassen. In de verlengd om meeste niet-onderdanen de mogelijkheid te bieden zich op een kiezerslijst te laten inschrijven. Artikel 9, lid 1, van de richtlijn vereiste dit uitdrukkelijk, en in het Europees Parlement werd ook een resolutie in die zin aangenomen20. Desondanks beschikten in sommige lidstaten niet-onderdanen nauwelijks over 15 dagen om zich te laten inschrijven. De korte termijnen hadden onvermijdelijk ook een weerslag op de deelneming van niet-onderdanen als kandidaat aan de verkiezingen, omdat zij het moeilijk hadden om een electorale basis te creëren en zich te profileren (zie tabel 1 voor kiezers en tabel 3 voor kandidaten). inschrijvingstermijnen Ontoereikende informatiecampagne : Zoals in paragraaf 3. 2 uiteengezet, werden de beste resultaten daar behaald waar het niet-nationale electoraat per brief werd gemobiliseerd en niet-gouvernementele organisaties aan de campagne deelnamen. Dit was echter de uitzondering; de regel - in tien lidstaten - was de aanplakking van mededelingen van de overheid. Mogelijkheid om op kandidaten in de lidstaat van herkomst Ie stemmen: Een van de belangrijkste beginselen van de richtlijn is dat de burger zelf kan beslissen waar hij zijn kiesrecht uitoefent. Alle lidstaten behalve Ierland staan hun in het buitenland verblijvende onderdanen toe bij de verkiezingen voor het Europees Parlement op hun eigen nationale kandidaten te stemmen, bij volmacht, per brief of in een ambassade of consulaat. Uit onvolledige gegevens blijkt dat rond 6,57% van de in een andere lidstaat wonende burgers van de Unie van deze mogelijk gebruik hebben gemaakt (zie tabel 2). Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen, weerslag hiervan op het aantal niet-nationale kandidaten: Hoewel de huidige bepalingen van het EG-Verdrag slechts het kiesrecht toekennen, zonder dat daarbij sprake is van andere politieke rechten zoals het recht van vereniging en de vrijheid van meningsuiting, blijkt uit de door de lidstaten verstrekte informatie dat in theorie alle burgers van de Unie actief aan politiek kunnen doen. Sommige lidstaten onderwerpen de politieke activiteit van niet-onderdanen echter aan bepaalde voorwaarden, en de politieke partijen beslissen naar eigen goeddunken of zij 19 Mevrouw Wilmia Zimmermann, Nederlands onderdaan, verblijvend in Duitsland (PES/D) In Resolutie B3-0433 van het Europees Parlement van 21 april 1994 werd gevraagd de mschnjvingstermijn in de gehele Unie tot 31 mei 1994 te verlengen (PB nr C 128 van 9 5 1994 blz. 316). - 15- niet-onderdanen toelaten (zie tabel 2). Het verband tussen het kiesrecht en de deelneming aan het politieke leven is des te duidelijker, wanneer we bedenken dat in sommige lidstaten uitsluitend de politieke partijen kandidaten voor de verkiezingen voor het Europees Parlement mogen voordragen. • Meer nationale dgn Europese verkiezingsthema 's: In bijna alle lidstaten stonden bij de verkiezingen voor het Europees Parlement nationale thema's op de voorgrond. Het is dan ook aannemelijk dat in het buitenland wonende burgers van de Unie soms liever op kandidaten in hun eigen lidstaat stemden, met wie zij een band hadden binnen een vertrouwde politieke context21. In één lidstaat (Luxemburg) bleek de opkomst het hoogst te zijn bij de immigranten van de tweede en derde generatie. Dit zou erop kunnen wijzen dat degenen die belangstelling hadden voor nationale thema's en voldoende in hun gastlidstaat waren geïntegreerd, meer geneigd waren daar aan de verkiezingen deel te nemen. • Algemene achteruitgang van de opkomst: Naast bovenvermelde oorzaken, die specifiek voor niet-nationale kiezers en kandidaten gelden, moet ook de gestage achteruitgang van de deelneming van het nationale electoraat aan de verkiezingen voor het Europees Parlement, die in juni 1994 met 56,5% een absoluut dieptepunt bereikte, als een medebepalende factor worden beschouwd. 7. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten Regeling van de richtlijn De uitwisseling van informatie waarin artikel 13 voorziet, heeft in de eerste plaats tot doel dubbel stemmen en dubbele kandidaatstellingen te vermijden, zonder te raken aan de vrijheid van de burger om zelf te beslissen in welke lidstaat hij zijn stem uitbrengt. In de tweede plaats wordt hiermee beoogd te voorkomen dat burgers die in hun lidstaat van herkomst hun actief of passief kiesrecht hebben verloren, dit recht herkrijgen door gewoon in een andere lidstaat te gaan wonen - maar dit aspect van de uitwisseling van informatie werd reeds behandeld in paragraaf 4. 3. De regeling houdt in dat de lidstaat van verblijf op basis van de formele verklaringen de lidstaat van herkomst de namen meedeelt van al zijn onderdanen die op een kiezerslijst zijn ingeschreven of zich kandidaat hebben gesteld. Hierop doet de lidstaat van herkomst het nodige om te beletten dat zijn onderdanen meer dan één keer stemmen of zich meer dan één keer kandidaat stellen - gewoonlijk door hen van zijn eigen kiezerslijsten te schrappen. 21 Een spontane enquête onder de ambtenaren van de Europese instellingen, waarop ongeveer 2% heeft geantwoord, heeft aan het licht gebracht dat de belangrijkste reden waarom zij niet in de lidstaat van verblijf stemden, het feit was dat in de verkiezingscampagne uitsluitend nationale thema's centraal stonden. Zie ook het onderzoek van Eurobarometer naar factoren die het kiesgedrag kunnen beïnvloeden, en Blondel, Sinnott, Svensson, Participation and the legitimacy of European integration: The nature, sources and implications of low turnout in EP elections, European University Institute, Florence, april 1997. - li Toepassing van de regeling Tijdens de vergadering van deskundigen in juli 1995 waren de delegaties het erover eens dat bij de verkiezingen van juni 1994 de uitwisseling van informatie niet op bevredigende wijze heeft gewerkt. Eén probleem was tijdsgebrek, andere problemen waren van praktische aard en hadden tot gevolg dat de informatie niet altijd even betrouwbaar was. Bijvoorbeeld: a) b) c) de informatie arriveerde te laat om nog te worden verwerkt; de informatie was ontoereikend en niet tot de juiste autoriteiten gericht; de gebruikte informatiedrager was incompatibel. Bij de verkiezingen in de drie nieuwe lidstaten in 1995 en 1996 werd het probleem van het vermijden van dubbel stemmen vooral aangepakt op basis van een verklaring van de burger dat hij niet had deelgenomen aan de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 in zijn lidstaat van herkomst. De reden was dat, ook al kan de twaalf lidstaten geen gebrek aan medewerking worden verweten, de kiezerslijsten welke op die verkiezingen betrekking hadden, niet altijd beschikbaar waren. Naast deze problemen, die zich in alle lidstaten voordeden, rijzen in sommige lidstaten specifieke moeilijkheden. Zo kunnen in het Verenigd Koninkrijk en Ierland kiezers, als zij eenmaal op de jaarlijkse kiezerslijst zijn ingeschreven, niet meer daarvan worden geschrapt. Deze lidstaten kunnen in de praktijk de hun juist vóór de verkiezingen toegezonden informatie betreffende hun onderdanen die in andere lidstaten als kiezer zijn ingeschreven, niet gebruiken, omdat de kiezerslijst elk jaar in februari wordt afgesloten en de uitwisseling van informatie met de andere lidstaten in juni plaatsvindt. Dit wordt evenwel ten dele verholpen door het feit dat de kiezerslijst jaarlijks wordt bijgewerkt op basis van een huis-aan-huis-onderzoek. Onderdanen en niet-onderdanen die Ierland of het Verenigd Koninkrijk verlaten, behoeven niet te verzoeken van de kiezerslijst te worden geschrapt, omdat dit bij de jaarlijkse herziening automatisch gebeurt. In het geval van Ierland is een andere mitigerende factor dat, met uitzondering van diplomaten en hun echtgenoten, Ierse onderdanen die in het buitenland verblijven, zich niet mogen laten inschrijven voor en niet mogen stemmen bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. In een andere lidstaat bevatte de omzettingswet geen bepaling betreffende de mededeling van de namen van bij vorige verkiezingen op een kiezerslijst ingeschreven communautaire kiezers aan hun lidstaat van herkomst. Hierin is nu door een wijziging van de omzettingswet verandering gebracht22. Een gelijkaardig probleem doet zich in Ierland voor. De in Ierland wonende burgers van de Unie die aan de verkiezingen van juni 1994 hebben deelgenomen, hebben nooit blijk gegeven van de wil om in dit land te stemmen, aangezien zij overeenkomstig artikel 15, onder c), van de richtlijn onder precies dezelfde voorwaarden als Ierse onderdanen op de kiezerslijst werden ingeschreven. Indien zij in Ierland blijven wonen, zullen deze burgers van de Unie overeenkomstig artikel 8, lid 4, van de richtlijn onder 22 Wet tot wijziging van de wet betreffende de verkiezing van de Deense vertegenwoordigers in het Europees Parlement van 13 januari 1997 - 17- dezelfde voorwaarden als Ierse onderdanen op de kiezerslijst ingeschreven blijven. Maar omdat deze burgers in 1994 niet de formele verklaring hebben overgelegd die bij een verzoek om inschrijving wordt vereist, beschikken de Ierse autoriteiten momenteel niet over de informatie die zij in 1999 aan de lidstaten van herkomst van de betrokkenen zullen moeten meedelen, zodat zij daar van de kiezerslijsten kunnen worden geschrapt23. Mogelijke verbeteringen Bij een verbetering van de regeling inzake de uitwisseling van informatie moet er steeds rekening mee worden gehouden dat Richtlijn 93/109, die op artikel 8 B van het EG-Verdrag berust24, niet mag vooruitlopen op de invoering van een eenvormige verkiezingsprocedure. Dit betekent dat, aan welke oplossing ook wordt gedacht, ze in geen geval kan zijn gebaseerd op de vaststelling van een dwingende termijn voor de uitwisseling van informatie. Dit zou namelijk een wijziging van de inschrijvingsdatums impliceren, hetgeen op zijn beurt een harmonisatie van de nationale kieswetten zou vereisen. Een ander punt van overweging is de omvang van het probleem dat de uitwisseling van informatie tot doel heeft te verhelpen. De lidstaten hebben in het kader van het toezicht op de toepassing van de richtlijn nauwelijks gevallen van dubbel stemmen gesignaleerd, en in de enkele gesignaleerde gevallen bleek het dan nog meestal om vergissingen te gaan, die minstens ten dele aan een gebrek aan vertrouwdheid met de nieuwe rechtssituatie waren toe te schrijven. Een verbetering van de regeling inzake de uitwisseling van informatie mag bijgevolg niet onevenredig zijn aan het probleem dat hier rijst. Dit zou bijvoorbeeld niet het geval zijn, indien dit probleem zou worden aangepakt door middel van een strengere controle op dubbel stemmen na de verkiezingen. Dit zou kunnen worden bereikt door zwaardere sancties te stellen op het afleggen van valse verklaringen. Het voordeel hiervan is dat de controle vrij van tijdsdruk zou kunnen worden uitgeoefend. Het nadeel is dat het strafbare feit de dubbele inschrijving zou zijn, en niet het dubbel stemmen als zodanig, omdat niet bekend is of iemand al dan niet daadwerkelijk heeft gestemd. Bovendien zouden de sancties, om in de gehele Unie afschrikkend moeten zijn, en dit zou doeltreffend onvermijdelijk aanpassingen vergen, omdat de sancties aanzienlijk verschillen van lidstaat tot lidstaat (zie tabel 3). Tenslotte zou, zoals in sommige bij de Commissie ingediende klachten werd opgemerkt, een bedreiging met zwaardere sancties er een aantal burgers van kunnen weerhouden gebruik te maken van de mogelijkheid om in hun lidstaat van verblijf te stemmen. te zijn, 23 Voor nieuwkomers in Ierland rijst dit probleem niet, omdat zij overeenkomstig artikel 9 op de kiezerslijst zullen worden ingeschreven, op basis van een formele verklaring, waarvan de inhoud aan hun lidstaat van herkomst zal worden meegedeeld. Zie artikel 6, leden 1 en 2, van de Ierse wet van 1997 betreffende de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zie ook paragraaf 8. 2. 24 Artikel 8 B, lid 2, bepaalt uitdrukkelijk dat de toekenning van het kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement geldt "onverminderd artikel 138, lid 3, en de bepalingen ter uitvoering daarvan". - 18 Bij gebreke van een eenvormige verkiezingsprocedure moet het antwoord derhalve binnen het huidige stelsel worden gevonden25. 8. Afwijkingen en overgangsbepalingen 8. 1. Afwijkingen Richtlijn 93/109 voorziet in twee afwijkingen van het algemene beginsel van non-discriminatie. Deze afwijkingen, die hun rechtvaardiging vinden in een bijzondere situatie in een lidstaat, liggen vervat in artikel 14 en zijn vatbaar voor herziening. In de richtlijn zelf is bepaald dat de Commissie uiterlijk op 31 december 1997 en vervolgens telkens 18 maanden vóór de verkiezingen voor het Europees Parlement bij de Raad en het Parlement een verslag moet indienen waarin zij nagaat of de aan een lidstaat toegekende afwijking nog steeds door een bijzondere situatie in die lidstaat wordt gerechtvaardigd. De Commissie kan in voorkomend geval wijzigingen voorstellen. De eerste afwijking, in artikel 14, lid 1, staat lidstaten waar op 1 januari 1993 het aantal burgers van de Unie/niet-onderdanen meer dan 20% van het totale aantal op hun grondgebied verblijvende kiesgerechtigde burgers van de Unie bedraagt, toe het actief en passief kiesrecht uitsluitend toe te kennen aan diegenen van deze niet-onderdanen die sedert ten minste vijf respectievelijk tien jaar op hun grondgebied verblijven. Op de referentiedag was Luxemburg de enige lidstaat die om toekenning van deze afwijking verzocht, en het kwam hiervoor ten volle in aanmerking, aangezien in januari 1994 het aantal in het Groothertogdom verblijvende onderdanen van andere lidstaten 29,4% van het totale electoraat uitmaakte. Het actief kiesrecht wordt toegekend aan burgers van de Unie/niet-onderdanen die in de laatste zes jaar, voorafgaande aan hun verzoek om inschrijving op de kiezerslijst, gedurende ten minste vijfjaar in het Groothertogdom hebben verbleven. Het passief kiesrecht wordt toegekend na een verblijf van ten minste tien jaar in de laatste twaalf jaar26. Op grond van deze bepalingen kunnen burgers van de Unie die in Luxemburg wonen, het land gedurende eenjaar verlaten zonder hun kiesrecht in het Groothertogdom te verliezen. Het vereiste van een minimumverblijfsduur geldt niet voor burgers van de Unie die door hun verblijf in het buitenland hun kiesrecht in hun lidstaat van herkomst hebben verloren. Om op de kiezerslijst te kunnen worden ingeschreven, moet de niet-onderdaan ten bewijze van de duur van zijn verblijf in Luxemburg een door een overheidsinstantie afgegeven verklaring overleggen. Omdat in de richtlijn van een dergelijk vereiste geen sprake is, hebben de diensten van de Commissie dit punt tezamen met de Luxemburgse autoriteiten onderzocht. De conclusie was dat een dergelijk vereiste gerechtvaardigd en evenredig is, in zoverre het het enige middel vormt om na te gaan of aan de verblijfsvoorwaarde is voldaan. De verklaring wordt slechts één keer vereist - bij de 25 Zie hoofdstuk III, paragraaf 9. 26 Artikel 1, lid 4, en artikel 98, lid 4, van de wet van 28 januari 1994 - 19- eerste inschrijving op de kiezerslijst - en kan gemakkelijk en tegen zeer geringe kosten in de gemeente van de woonplaats worden verkregen. Voorts mogen in Luxemburg kandidatenlijsten niet uitsluitend uit niet- onderdanen zijn samengesteld27. Deze bepaling werd aan artikel 14, lid l,28 getoetst en werd verenigbaar met de richtlijn bevonden. Aangezien aan Luxemburg een afwijking is toegekend omdat een groot deel van zijn bevolking bestaat uit burgers van de Unie die niet de Luxemburgse nationaliteit bezitten, lijkt dit een passende maatregel om de opneming van niet-onderdanen en onderdanen op dezelfde kandidatenlijsten aan te moedigen en aldus een polarisatie tussen lijsten van onderdanen en lijsten van niet- onderdanen te voorkomen29. De Luxemburgse autoriteiten hebben de Commissie meegedeeld dat op het ogenblik in Luxemburg 109. 613 burgers van de Unie uit andere lidstaten verblijven die de kiesgerechtigde leeftijd hebben bereikt, en dat zij 33,4% van het totale aantal in het Groothertogdom verblijvende kiesgerechtigde burgers van de Unie uitmaken. Deze cijfers zijn misschien iets te hoog, en er moet rekening worden gehouden met een foutmarge van 7 tot 8 procentpunten30. Overwegende dat deze cijfers duidelijk binnen de in artikel 14, lid 1, vastgestelde grenzen vallen, stelt de Commissie op basis van het bovenstaande voor dat de aan Luxemburg toegekende afwijking op dezelfde grondslag wordt verlengd, zodat ze ook bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement van toepassing is. De tweede afwijking betreft de lidstaten waar op 1 februari 1994 de onderdanen van andere lidstaten bij de nationale verkiezingen kiesrecht hadden en daartoe onder precies dezelfde voorwaarden als de eigen onderdanen op de kiezerslijsten werden ingeschreven. Deze lidstaten zijn vrijgesteld van de toepassing van de artikelen 6 tot en met 13, die hoofdzakelijk betrekking hebben op de inschrijvingsformaliteiten. De lidstaten die voor deze afwijking in aanmerking komen, zijn Ierland en het Verenigd Koninkrijk met betrekking tot eikaars onderdanen. Overwegende dat deze kiezers bij alle andere verkiezingen hun kiesrecht onder precies dezelfde voorwaarden als onderdanen uitoefenen, aanvaardt de Commissie dat dit stelsel bij de toekomstige verkiezingen voor het Europees Parlement gehandhaafd wordt. 27 Artikel 106, lid 2, van de wet van 28 januari 1994 28 "Deze bepalingen [nl. die betreffende de minimumverblijfsduur] laten de maatregelen onverlet die die lidstaat ten aanzien van de samenstelling van de kandidatenlijsten kan treffen, met name om de integratie van de burgers van de Unie die geen onderdaan van die lidstaat zijn, te vergemakkelijken. " 29 Zie de voorlaatste overweging van de richtlijn. 30 Repertoire Général des Personnes Physiques - referentieperiode oktober 1997. 20 8. 2. Overgangsbepalingen De richtlijn voorziet in vier overgangsbepalingen die uitsluitend op de verkiezingen van 1994 van toepassing waren. De eerste overgangsbepaling, in artikel 15, onder a), betreft de lidstaten waar burgers van de Unie op 15 februari 1994 reeds kiesrecht hadden. Indien zij op die datum op een kiezerslijst stonden, behoefden zij niet om inschrijving te verzoeken. Dit was het geval in Ierland, waar burgers van de Unie reeds sedert 1979 kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement hadden. Bijgevolg verschilde bij de verkiezingen van 1994 de inschrijvingsprocedure voor burgers van de Unie/niet-onderdanen niet van die bij eerdere verkiezingen en was ze gelijk aan die voor Ierse onderdanen, omdat de bevoegde autoriteiten verplicht waren alle kiesgerechtigden in te schrijven. Dit zal bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement anders zijn. Met uitzondering van Britse onderdanen zullen burgers van de Unie/niet-onderdanen die bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 niet op de kiezerslijst stonden, schriftelijk om inschrijving als kiezer in Ierland moeten verzoeken. Het verzoek kan het gehele jaar door worden ingediend, tot uiterlijk 15 werkdagen vóór de verkiezingsdag31. De tweede en vierde overgangsbepaling waren hoofdzakelijk bedoeld om ervoor te zorgen dat, ondanks de korte termijn voor de omzetting van de richtlijn, de toentertijd vigerende nationale wetgeving burgers van de Unie/niet-onderdanen daadwerkelijk de mogelijkheid bood om zich voor de in juni te houden verkiezingen voor het Europees Parlement tijdig als kiezer te laten inschrijven of zich verkiesbaar te stellen. In de meeste lidstaten werden te dien einde de gewone inschrijvingstermijnen verlengd (zie tabellen 1 en 3). De derde overgangsbepaling, in artikel 15, onder c), stond de lidstaten die geen specifieke kiezerslijst opstellen maar zich op het bevolkingsregister baseren, toe hetzelfde systeem op de in hun land verblijvende burgers van de Unie uit andere lidstaten toe te passen, met terzijdestelling van artikel 8 (uiting van de wil om in de lidstaat van verblijf te stemmen) en artikel 9 (verzoek om inschrijving op de kiezerslijst). Nederland kwam in aanmerking voor, en maakte toepassing van, deze bepaling. Aldus werden in mei 1994 alle kiesgerechtigden, ongeacht hun nationaliteit, op basis van het bevolkingsregister automatisch op de kiezerslijst ingeschreven. Burgers van de Unie/niet-onderdanen werden evenwel persoonlijk hiervan op de hoogte gebracht en ontvingen op hun thuisadres een standaardformulier waarop zij moesten aangeven of zij in hun lidstaat van herkomst dan wel in Nederland wensten te stemmen32. Het formulier moest uiterlijk drie weken vóór de verkiezingsdag worden teruggezonden, zo niet werd de communautaire kiezer automatisch in Nederland als kiezer ingeschreven. De lidstaat 31 Artikel 6, leden 1 en 2, van de wet van 1997 betreffende de verkiezingen voor het Europees Parlement 32 Artikel Y 3, b 4, en artikel Y 33 van de wet van 26 januari 1994 tot wijziging van de kieswet 21 van herkomst van de kiezer werd hiervan in kennis gesteld, en de burger van de Unie verloor automatisch zijn kiesrecht in zijn lidstaat van herkomst. Een situatie waarbij een burger van de Unie automatisch zijn kiesrecht in zijn lidstaat van herkomst verliest door het enkele feit dat hij niet tijdig op een brief heeft gereageerd, lijkt echter de vrijheid van de burger om te beslissen in welke lidstaat hij zijn stem uitbrengt, niet voldoende te waarborgen. Zoals door de Nederlandse regering bij de omzetting van de richtlijn in het vooruitzicht werd gesteld, zal het huidige stelsel waarschijnlijk worden gewijzigd. Te dien einde werd op 19 september 1997 door de regering een wetsontwerp ingediend. Hierin wordt voorgesteld dat niet-onderdanen die in het bevolkingsregister van de gemeente van hun woonplaats zijn ingeschreven, nog steeds vóór de verkiezingen een standaardformulier zullen ontvangen waarin hun wordt gevraagd in welke lidstaat zij wensen te stemmen. Wordt het formulier niet tijdig teruggezonden, dan zal de burger van de Unie worden geacht ervoor te hebben geopteerd in zijn lidstaat van herkomst te stemmen. Op deze wijze zullen twee verplichtingen van de richtlijn worden nagekomen, ten eerste de verplichting om de burger tijdig en op passende wijze over zijn kiesrecht te informeren, en ten tweede de verplichting om de vrijheid van de burger te eerbiedigen om te beslissen of hij al dan niet in zijn lidstaat van verblijf aan de verkiezingen deelneemt. HOOFDSTUK III: CONCL USIES Richtlijn 93/109/EG van de Raad werd bij de laatste verkiezingen voor het Europees Parlement in alle lidstaten toegepast, zodat in het buitenland wonende burgers van de Unie in hun lidstaat van verblijf aan die verkiezingen konden deelnemen. Het onderzoek van de omzettingswetten is nu afgerond, en de Commissie is op grond hiervan van oordeel dat de lidstaten zich over het algemeen op bevredigende wijze aan de richtlijn hebben geconformeerd. Intussen hebben de lidstaten die wetten op detailpunten aangepast. Bij het bezien van de uitslagen van de verkiezingen van juni 1994 dringen zich, wat de deelneming van burgers van de Unie/niet-onderdanen betreft, echter ook twee negatieve constateringen op. Eerst en vooral liet de informering over de nieuwe rechten te wensen over. In de tweede plaats was het aantal verkozen niet-nationale kandidaten ongemeen laag. De Commissie is in dit stadium van oordeel dat de richtlijn zelf niet behoeft te worden gewijzigd. Wel moeten de lidstaten de toepassing ervan verbeteren, inzonderheid wat de artikelen 12 en 13 betreft, en de uitwisseling van informatie tussen de lidstaten moet beter worden geregeld. Tenslotte moet, gelet op de recentste bevolkingscijfers, de aan Luxemburg toegekende afwijking inzake een minimumverblijfsduur bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement worden gehandhaafd. 22 9. Voorstellen ter verbetering van de toepassing van de richtlijn Informatiecampagne De lidstaten moeten hun inspanningen op het stuk van de informering van de in hun land verblijvende burgers van de Unie uit andere lidstaten, zoals door artikel 12 van de richtlijn vereist, aanzienlijk opvoeren. Dit geldt met name voor de lidstaten die deze burgers niet individueel contacteren en zich tot de aanplakking van mededelingen van de overheid beperken. Er moet een bijzondere inspanning worden geleverd om de burgers van de Unie over de inschrijvingstermijnen te informeren. Degenen die reeds bij de verkiezingen van 1994 in hun lidstaat van verblijf op een kiezerslijst zijn ingeschreven, zullen daarop ingeschreven blijven totdat zij verzoeken daarvan te worden geschrapt, maar het is mogelijk dat nieuwkomers de inschrijvingstermijn in de gastlidstaat niet eens kennen. In de meeste lidstaten ligt de uiterste inschrijvingsdatum gemiddeld acht weken vóór de verkiezingsdag, maar in sommige lidstaten moeten de burgers zich meer dan een jaar vóór de verkiezingen later inschrijven (zie tabel 7). Om het gebrek aan informatie te verhelpen, heeft de Commissie in 1996 tezamen informatiecampagne "Burgers van met het Europees Parlement de omvangrijke Europa/Europa binnen bereik" gelanceerd, die tot doel heeft de burgers beter over hun rechten uit hoofde van het Gemeenschapsrecht te informeren. De Commissie heeft naast andere gidsen onder meer ook de gids "Wonen in een ander land van de Europese Unie" gepubliceerd, met algemene informatie over de rechten en verplichtingen bij het gaan wonen in een andere lidstaat en informatie over de wijze van uitoefening van het kiesrecht in de lidstaat van verblijf. Bij de gids "Wonen in een ander land van de Europese Unie" horen vijftien informatiebladen over de wijze van uitoefening van het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Deze informatiebladen, één voor elke lidstaat, kunnen in alle officiële talen van de Unie op het Internet worden geraadpleegd en kunnen net zoals de gidsen ook kosteloos per telefoon worden besteld33. Ze werden door de Commissie opgesteld en door de nationale autoriteiten goedgekeurd. Ze bevatten gedetailleerde, praktische informatie over de wetgeving van elke lidstaat, de documenten die moeten worden overgelegd om op een kiezerslijst te worden ingeschreven, de inschrijvingstermijnen, de beroepsmogelijkheden die ter beschikking van de burger staan, en de contactpunten in de lidstaten waar de burger voor verdere hulp en bijstand terechtkan. Als onderdeel van het op de Top van Amsterdam door de lidstaten goedgekeurde actieplan voor de interne markt zal ten vervolge op "Burgers van Europa/Europa binnen 33 Internet-adres: http://europa. eu. int/citizens. Telefoonnummers in de verschillende lidstaten: Oostenrijk (0660-6811), Nederland (0800-8051), Italië (167-876166), België (0800-92038 in het Nederlands en 0800-92039 in het Frans), Zweden (020-794949), Luxemburg (0800-2550), Frankrijk (0800 90-9700), Griekenland (00800-3212254), Portugal (0800-222001), Spanje (900-983198), Duitsland (0130- 850400), Verenigd Koninkrijk (0800-581591), Ierland (1-800-553188), Finland (08001-13191), Denemarken (8001 -0201 ). - 2 3- bereik" een permanente "Dialoog met de burger" worden ingesteld. Bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement zal de Commissie aldus tezamen met het Parlement in staat zijn om in alle officiële talen van de Unie duidelijke, gedetailleerde informatie te verschaffen over hoe in alle lidstaten het kiesrecht kan worden uitgeoefend. Voorts zullen mensen die niet precies weten hoe zij hun rechten kunnen uitoefenen, terechtkunnen bij de in het kader van "Burgers van Europa/Europa binnen bereik" opgerichte Weg wij zerdienst, waar zij in de regel zullen worden verwezen naar de juiste contactpunten op Europees, nationaal of lokaal niveau. De Wegwij zerdienst is sinds 1996 operationeel, en er kunnen gewoon per telefoon of langs het Internet vragen worden gesteld. Deze vragen van de burgers zijn belangrijk, omdat ze de Commissie een directe feed-back bezorgen over de problemen waarmee mensen in de praktijk worden geconfronteerd wanneer zij van hun rechten als burger van de Unie gebruik maken. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten Om dubbel stemmen te vermijden, bepaalt artikel 13 dat de lidstaten informatie moeten uitwisselen over hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen. De Commissie is van oordeel dat de toepassing van de huidige regeling aanzienlijk moet worden verbeterd. Onderzocht moet worden hoe de lidstaten op een betrouwbare, flexibele en efficiënte wijze, en tijdig genoeg om de kiezerslijsten te kunnen aanpassen, informatie kunnen uitwisselen over hun onderdanen die in een andere lidstaat stemmen. Bovendien moeten bij de uitwisseling van informatie de regels betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking en het vrije verkeer van persoonsgegevens worden geëerbiedigd34. De diensten van de Commissie en de lidstaten zijn momenteel tezamen bezig hieraan te werken, teneinde: • nauwkeurig te bepalen tot welke nationale autoriteiten de lidstaat van verblijf de mededeling moet richten; • nauwkeurig te bepalen over welke informatie de lidstaten moeten beschikken om de betrokken kiezers van hun eigen kiezerslijsten te schrappen; • overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk formaat of een standaardformulier voor de uitwisseling van informatie; • mogelijkheden te onderzoeken om de informatie langs elektronische weg uit te wisselen, teneinde de procedure te bespoedigen. Wordt voor deze punten een oplossing gevonden, dan moeten de belangrijkste problemen worden aangepakt die bij het toezicht op de toepassing van de richtlijn aan het licht zijn gekomen, namelijk de betrouwbaarheid van de informatie en de tijdsdruk. Zou deze poging echter mislukken en zou het huidige systeem vanwege de zeer uiteenlopende inschrijvingstermijnen in de lidstaten (zie tabel 7) onwerkzaam blijken te zijn, dan zou het enige alternatief erin bestaan de richtlijn te wijzigen. Maar in dat geval zou ofwel de burger de vrijheid moeten worden ontnomen om te kiezen in welke lidstaat 34 Richtlijn 95/46/EG van de Raad van 24 juli 1995 betreffende de bescherming van persoonsgegevens. PB nr. L 281 van 23. 11. 1995, blz. 31. 24 hij zijn stem uitbrengt, ofwel zou aan de uitoefening van die keuze een tijdslimiet moeten worden gesteld, zodat dubbele inschrijvingen op de kiezerslijsten kunnen worden gecorrigeerd. Wat kandidaten betreft, stelt de Commissie, om de taak van de functionarissen die de kandidaatstellingen van burgers van de Unie/niet-onderdanen moeten behandelen, te vergemakkelijken, voor dat de lidstaten vóór de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement elkaar meedelen welke nationale autoriteiten bevoegd zijn om de door artikel 10, lid 2, vereiste verklaring betreffende het bezit van het passief kiesrecht af te geven, en elkaar zo mogelijk een model van die verklaring bezorgen. Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen Ofschoon de richtlijn geen bepaling terzake bevat, wenst de Commissie de te vestigen op de noodzaak de deelneming van burgers van de aandacht Unie/niet-onderdanen aan het politieke te vergemakkelijken en hun aldus de mogelijkheid te bieden op ruimere schaal gebruik te maken van het recht om zich verkiesbaar te stellen. lidstaat van verblijf in hun leven Het Europees Parlement heeft er reeds op aangedrongen dat de Europese politieke partijen een actievere rol zouden spelen35, en het werkt op het ogenblik aan een voorstel voor een op gemeenschappelijke beginselen gebaseerde procedure voor de verkiezing van de leden van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 138, lid 3, van het EG-Verdrag, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Amsterdam36. Hierbij moet bijzondere aandacht worden besteed aan de bijdrage die burgers van de Unie die in een lidstaat verblijven waarvan zij niet de nationaliteit bezitten, aan het democratische proces in de Unie kunnen leveren. Uit de door de lidstaten verstrekte informatie blijkt dat in theorie alle burgers van de Unie actief aan politiek kunnen doen (zie tabel 2). Niettemin moeten op nationaal niveau inspanningen worden geleverd om mogelijke belemmeringen voor de politieke activiteit van burgers van de Unie/niet-onderdanen weg te nemen. Het behoeft geen betoog dat de rol van de politieke partijen in het bereiken van dit doel van cruciale betekenis is, niet alleen vanwege hun belang als democratisch participatiemiddel, maar ook en vooral omdat zij ertoe kunnen bijdragen dat burgers van de Unie/niet-onderdanen zich verkiesbaar stellen. In sommige lidstaten beslissen de politieke partijen echter naar eigen goeddunken of zij niet-onderdanen toelaten. Het verband tussen het kiesrecht en de deelneming aan het politieke leven is des te duidelijker, wanneer we bedenken dat in sommige lidstaten uitsluitend de politieke partijen kandidaten voor de verkiezingen voor het Europees Parlement mogen voordragen. De Commissie zal harerzijds haar rol van hoedster van het Verdrag vervullen en alles in het werk stellen om discriminatie op grond van de nationaliteit, waardoor het burgers van de Unie zou worden belet zich verkiesbaar te stellen, uit te sluiten. 35 Zie ook de Resolutie van het Europees Parlement van 10 december 1996 betreffende de grondwettelijke status van de Europese politieke partijen - document EP 254. 448. 36 Werkdocument van 22 oktober 1997 - Commissie institutionele zaken - document EP 224. 331 - 2 5- TABELl* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD DEELNAME VAN EU-KIEZERS WELKE GEEN ONDERDAAN ZIJN VAN DE LID-STAAT VAN VERBLIJF - VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES PARLEMENT VAN 1994 Lid-Staat Uiterste datum voor inschrijving ais kiezer Algemene graad van deelneming aan de verkiezingen Potentiële EU-kiezers die geen onderdaan zijn van de Lid- Staat van verblijf 6^ België (stemplicht) 7. 2. 94 -31. 3. 94 90. 7% 471 277 (totaal electoraat: 7 096 273) Ingeschreven EU-kiezers onder de niet-onderdanen en percentage van het totaal aantal kiezers/niet- onderdanen 24 000 (5. 1%) Denemarken 9. 3. 94 - 28. 4. 94 52. 9% 27 042 6 719 (totaal electoraat: 3 994 200) (24. 85%) Sancties voor het tweemaal stemmen of voor valse verklaringen Informatiecampagne Gevangenisstraf van 8-15 dagen, en/of een geldboete van 26-200 BFR. (art. 1 van de gewijzigde wet van 23 maart 1989). Persconferentie door het Ministerie van Binnenlandse Zakea kennisgeving in het Belgisch Staatsblad, informatiebrochures. Gemeentebesturen dragen zorg voor een gedecentraliseerde informatiecampagne. Tweemaal stemmen: een geldboete. Valse verklaring, een geldboete of een gevangenisstraf tot 4 maanden. Brief aan elk van'de onderdanen van een andere Lid-Staat van de EU. ouder dan 18. Duitsland eind maart- 9 mei 1994 60% (totaal electoraat: 60 473 927) 1 200 000 80 000 (6,66%) Een geldboete of een gevangenisstraf tot driejaar. Gemeentebesturen dragen zorg voor de gedecentraliseerde informatiecampagne. De initiatieven variëren van folders in 9 talen tot individuele informatie in verschillende talen. Radio- en televisieprogramma's. Griekenland (stemplicht) 8. 1. 94 -31. 3. 94 71. 2% 40 000 622 (totaal electoraat: 8 485 495) (1. 55%) Spanje Frankrijk 3. 1. 94 -15. 2. 94 en 25. 4. 94 -2. 5. 1994 14. 3. 94 - 15. 4. 94 59. 1% 192 074 24 227 (totaal electoraat. 18 664 053) 52. 7% (totaal electoraat: 39 044 441) (inclusief de minderjarigen op 31 december 1993) 1427 315 (12. 61%) 47 508 (3. 38%) Ierland 44% ca. 13 600 6 000 - 24. 5. 94 (totaal electoraat: 2 639 000. inclusief Britse burgers) (zonder de Britse burgers) (zonder de Britse burgers) (44. 11%) Italië 26. 2. 94 -24. 3. 94 73. 7% 152 139 2 809 (totaal electoraat: 48 372 726) (3,52%) Gevangenisstraf van 3 maanden - 5 Eén televisiespot betaald door de jaar en uitsluiting van o\ erheidsambt regering. zoals bepaald in art. 63 van het Strafwetboek. 1-5 jaar art. 104 en 108 van de Kieswet. In januari 1994 werd informatie van het Ministerie van Binnenlandse Zaken door de gemeentebesturen verspreid. 6 maanden gevangenisstraf, ontzetting uit burgerrechten en een geldboete van 30 000-300 000 PTA (Art 142 LOREG). De Regering betaalde spotjes op radio, aankondigingen in de pers en affiches. Valse verklaring: 1 jaar gev angenisstraf en een geldboete van 100 000 FF. Tweemaal stemmen: 2 jaar gev angenisstraf en een geldboete van 100 000 FF. Tweemaal stemmen: een geldboete tot 1 000 IRL en/of een gevangenisstraf tot 2 jaar. Valse verklaringen: een geldboete tot 50 IRL en/of gevangenisstraf tot 3 maanden. Tweemaal stemmen: 1-3 jaar gevangenisstraf en een geldboete van 100 000-500 000 LIT. Verplichte administratieve bekendmaking in iedere gemeente. In elk departement voerde de politieprefect een informatiecampagne, welke uit perscommuniques en aankondigingen op de radio bestond, afgestemd op het aantal onderdanen van een andere Lid-Staat van de EU. Particuliere verenigingen namen ev eneens aan deze campagne deel. Perscommuniqué, een verplichte bekendmaking en informatiebrochures voor de EU-ambassades in Dublin Toezending aan de burgemeesters v an een bericht dat in de gemeenten verplicht moest worden aangeplakt. 88. 5% 105 000 6 907 10 (XX)-100 000 LFR geldboete. Luxemburg (stemplicht) h 1. 3. 94 (totaal electoraat. 198 370) (Nederland uiterste datum voor intrekking: 19 mei 1994 36% fca. 160 000 (totaal electoraat: 11618 677) (6. 58%) geen gegevens beschikbaar oostenrijk* 30. 8. 1996 (referentie datum) tot 10. 10. 1996 67. 73% P1385 7 261 (totaal electoraat: 5 800 377) (7. 94%) Portugal 1. 3. 94 1-15. 3. 94 35. 5% 30 519 ÏÏ15 (totaal electoraat: 8 555 733) (inclusief personen jonger dan 18) K2,34%) Finland** huni tot 15. 8. 96 60. 3% 11296 (totaal electoraat: 4 108 703) 2 515 (22%) Informatiefolder in 5 talen welke aan alle ingezetenen, zowel onderdanen als niet-onderdanen is bezorgd. aan elk van de onderdanen van een andere Lid-Staat van de EU. Tweemaal stemmen: gev angenisstraf|Brief tot 1 maanden of een geldboete tot 5 000 HFL. Valse verklaring: gevangenisstraf tot 6 jaar of een geldboete tot 100 000 HFL. Valse verklaringen, een geldboete tot 3 000 ÖS of gevangenisstraf tot weken. Stemmen door onv erkiesbaar personen: gevangenisstraf tot 6 maanden of een geldboete tot 360 dagelijks eenheden. Tweemaal stemmen en valse verklaringen: max. 1 jaar gev angenisstraf en 50 dagen geldboete (art. 14 Lei 14/87 en art. 53B Lei 69/78). Informatieve brochures van het 2 Ministerie van Binnenlandse Zaken in het Duits. In grote gemeenten worden EU-onderdanen schriftelijk over hun rechten geinformeèrd. Aanvullende informatie op radio, TV en in de kranten. Aankondigingen in de pers en op radio en televisie. Een informatiev e brochure en affiche die door de Regering worden betaald en v erdeeld onder de lokale besturen en ambassades. Tweemaal stemmen, gev an; tot max. 1 jaar. Valse verklaringen: geldboete of gevangenisstraf tot max. 2 jaar genisstrafjBrieven worden gestuurd aan alle ingeschreven EU-onderdanen in het Fins. Zweeds, Engels, Duits en Frans, met informatie over hun rechten en een inschrivings formulier. Zweden** 1. 5. 1995 -3. 7. 1995 41. 64% ca. 150 000 36 191 (totaal electoraat 6 551781) (24%) Tweemaal stemmen: geen sanctie Valse verklaringen: geldboete of gevangenisstraf tot max. 6 maanden. Verenigd Koninkrijk 17. 2. - 29. 3 (te 36. 4% laat ingediende aanvragen tot inschrijving werden aanvaard Ierse burgers) tot 22 april 1994) (totaal electoraat: 43 770 000. inclusief ca. 400 000 7 845 Een geldboete tot 1 000 UKL voor elk van beide misdrijven. (zonder de Ierse burgers) (zonder de Ierse burgers) (1. 96%) • (9 EU Totaal ca. 4 471647 (-NL4 311647) (behalve. NL) ca. 253 319 Brieven worden op 6 april gestuurd aan alle ingeschreven EU-onderdanen met een inschrivings formulier. Nieuwe inwoners hebben een inschrijvings formulier gekregen bij inschrijving in het bev olkinsregister. Perscommuniqué en TV uitzending alleen in het Zweeds. Perscommuniqué, officiële v erklaring en informatie aan ambassades en consulaten, particuliere verenigingen, ambtenaren belast met de kiezersregistratie en Citizens Advice Bureaux (informatiebureaus v oor burgers). In Noord Ierland wordt een informatieve brochure naar elke huishouden gestuurd. * Informatie medegedeeld door de Lid-Staten ** De eerste EP verkiezingen werden gehouden: in Zweden op 17 september 1995; in Oostenrijk en in Finland op 13 oktober en 20 oktober 1996. TABEL 2* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD DEELNEMINGSMOGELIJKHEDEN VOOR IN HET BUITENLAND VERBLIJVENDE ONDERDANEN - VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES PARLEMENT VAN 1994 Lid-Staat In een andere Lid-Staat van de EU verblijvende burgers In een andere Lid-Staat verblijvende burgers die per brief, bij volmacht of op plaatselijke ambassades en consulaten kiezen voor kandidaten uit de Lid-Staat van herkomst In een andere Lid-Staat verblijvende burgers die in hun Lid-Staat van verblijf stemden voor kandidaten uit hun Lid-Staat van verblijf v>3 0 België (stemplicht) Denemarken 130 000 Ja. per brief, op consulaten, op uitdrukkelijk verzoek. Art 1 (2) (1). 1 162 Belgische burgers maakten van deze mogelijkheid gebruik bij de EP-verkiezingen van 1994. naar schatting tussen 5 000 en 6 000 40 000 Ja. op ambassades en consulaten. Insclirijvingen op de kiezerslijst op verzoek. Duitsland 290 000 Ja. per brief. Griekenland (stemplicht) Spanje Frankrijk 360 000 Ja. op ambassades en consulaten. 47 947 Griekse burgers maakten bij de EP-verkiezingen van 1994 v an deze mogelijkheid gebruik. 470 000 (van wie er 199 439 op de Spaanse kiezerslijst zijn ingeschreven) 343 828 Ja. Ongeveer 50 000 Spaanse burgers maakte bij de EP-verkiezingen van 1994 van deze mogelijkheid gebruik. Ja. op consulaten. 17 139 Franse burgers maakten bij de EP-verkiezingen van 1994 van deze mogelijkheid gebruik. 3 850 24 708 10 510 4 571 16 300 Ierland Italië Luxemburg (stemplicht) Nederland Oostenrijk** Portugal Finland** Zweden** Verenigd Koninkrijk ca. 38 000 (zonder de 592 000 in het VK verblijvende Ierse burgers) Neen, behalve stemming per brief voor diplomaten die in het buitenland gestationeerd zijn. en hun echtgenotes. 1 899 (zonder de in het VK levende Ierse burgers) 1 200 000 Ja. op ambassades en consulaten. 54 000 11 000 Ja. per brief. Art 1 (1)(4) 240 000 Ja. Y 6 1 220 000 Ja. Bijna 840 000 (inclusief 87 307 geregistreerde kiezers) Ja. per brief. DL 95-C/76. Inschrijving op de kiezerslijst is niet verplicht, maar wel vereist om te mogen stemmen. 20 844 Portugese burgers maakten van deze mogelijkheid gebruik bij de EP-verkiezingen van 1994. geen gegevens beschikbaar geen gegevens beschikbaar niet van toepassing** 16 219 150 000 Ja. op ambassades en consulaten. niet van toepassing** 57 000 ca. 600 000 (zonder de in de Ierse Republiek verblijvende burgers) Ja. op ambassades en consulaten, en per brief voor in Duitsland levende Zweedse burgers. Ja, per volmacht, mits niet langer dan 20 jaar afwezig uit het VK. niet van toepassing** geen gegevens beschikbaar * Informatie medegedeeld door de Lid-Staten ** Oostenrijk, Finland en Zweden zijn op 1 januari 1995 tot de EU toeegetreden, en namen niet deel aan de verkiezingen voor het EP van 1994. TABEL3* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD KANDIDAATSTELLING VAN ONDERDANEN VAN EEN ANDERE LID-STAAT VAN DE EU - VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES PARLEMENT VAN 1994 Voorwaarden voor kandidaatstelling Financiering Sancties voor dubbele kandidaatstelling E U-kandidaten Lid-Staat België Uiterste datum voor inschrijving als kandidaat 1 april 94 Denemarken 4 weken vóór de verkiezingen Duitsland 66 dagen vóór de Lànderver-kiezingen en 68 dagen vóór de Bondsdagverkie zingen. Particulier. Particulier. 21 jaar oud zijn Lijsten ingediend door 5 verkozen vertegenwoordigers of gesteund door 5 000 kiezers. 18 jaar oud zijn De ingediende lijsten moeten partijen uit het nationale Parlement of het EP vertegenwoordigen, ofwel de steun krijgen van een kiezersequivalent van 2% van de bij voorgaande algemene verkiezingen geldig uitgebrachte stemmen. 18 jaar oud zijn. Lijsten mogen worden ingediend door politieke partijen of verenigingen. Lijsten van partijen of politieke verenigingen die minder dan 5 verkozen leden van het EP, de Bondsdag of de Landtag hebben, moeten voor de Bondsdagverkiezingen 4 000 bandtekeningen voorleggen en voor Landtagverkiezingen de handtekeningen van 1/1000ste van de ingeschreven üezers van de Lander, met een maximum van 2 000 stemgerechtigde dezers. Gedeeltelijke financiering van de politieke partijen en verenigingen door de overheid. Vergoeding van een deel van de onkosten als meer dan 0,5% van het totaal aantal stemmen is behaald ( 1 DM per stem). Verkozen EU- kandidaten Geen. 18 (van 534) 8-15 dagen gevangenisstraf en een geldboete van 26-200 BFR (art. 1 van de gewijzigde wet van 23 maart 1989). Geldboete. De verkiezing van een ieder die tweemaal kandidaat is, wordt geannuleerd. 1 Geen. Gevangenisstraf tot 3 jaar of een geldboete. 12 1 Griekenland Uiterlijk 10 dagen na het uitschrijven van de verkiezingen. 25 jaar oud zijn. Particulier. Espanje 4-9 mei 1994 18 jaar oud zijn Lijst ingediend door een partij, coalitie of federatie, gesteund door 15 000 kiezers of 50 verkozen vertegenwoordigers (art. 220 (4)). Deels door de overheid: 3 000 000 PT A per zetel, 100 PT A per stem indien verkozen (art. 227 Ley 2). Verkiezingspost wordt eveneens door de overheid betaald. Gevangenisstraf van 6 maanden Geen gegevens tot 5 jaar en uitsluiting van een beschikbaar. overheidsambt voor een periode van 2 tot 5 jaar. zoals bepaald in art. 63 van het Strafwetboek en art. 32 van het l*residentieel Decreet 92/1994. Bestraffing voor valsheid in een officieel document: gevangenisstraf van 6 tot 8 jaar en een geldboete van 100 000 tot 1 000 000 PTA. 1 Geen. Geen. Geen Frankrijk 27 mei 1994 Ui Ierland 7-14 mei 1994. Italië 39 dagen vóór de verkiezingen. Luxemburg 50 dagen vóór de verkiezingen. 23 jaar oud zijn. Borgsom van 100 000 FF (terugbetaald als de lijst meer dan 5% van de stemmen behaalt) 21 jaar oud zijn. Een borgsom van 1 000 IRL (terugbetaalbaar als de kandidaat 1/3 van de voor een overv\ inning noodzakelijke stemmen behaalt). 25 jaar oud zijn. Lijsten ingediend door politieke groepen of partijen vertegenwoordigd in één van beide Kamers, of gesteund door 30 000 kiezers uit hun kiesdistrict. Sinds 1979 kunnen alle EU-burgers als kandidaat opkomen bij de verkiezingen. 21 oud zijn Lijst ingediend door 250 kiezers, of een lid van het EP of het nationale Parlement. Op de lijst mogen ten hoogste 50% niet-onderdanen voorkomen. Deels door de overheid. De verkiezing van een ieder die tweemaal kandidaat is, wordt geannuleerd. 5 Particulier. Geldboete van max. 500 IRL voor een valse verklaring op een kandidaatstellingsdocument en/of een gevangenisstraf tot 6 maanden. Geen (Britse burgers niet (Britse burgers meegerekend). Geen niet meegere kend). Deels door de overheid. Gevangenisstraf tot 3 jaar voor een valse verklaring. 2 Geen. Deels door de overheid, op voorwaarde dat de partij meer dan 5% van de stemmen behaalt Geldboete van 25 000 tot 750 000 LFR 8 (van 120) Geen. Nederland 27 april 1994 18 jaar oud zijn Handtekeningen van 10 kiezers en een borgsom van 25 000 HFL. Maximum 30 kandidaten per lijst. Particulier. Tweemaal kandidaat zijn: een gevangenisstraf tot 1 maand, een geldboete tot 5 000 HFL. 2 (van 246) Geen. Oostenrijk** 6. 9. 1996 Portugal 4-18 april 1994 Ui Finland** 31 dagen vóór de verkiezingen- 19 september 1996 19 jaar oud zijn voor 1 januari van de verkiezingsjaar. Kandidaten mogen worden ingediend door politieke partijen, door 3 leden van het Federaal Parlament, door 1 Oostenrijks lid van de EP of gesteund door 2 600 kiezers. 18 jaar oud zijn. Uitsluitend lijsten welke door een politieke partij of door een coalitie van politieke partijen worden ingediend. Na de stemming, en op aanvTaag. elke politieke partij vertegenwoordigd in het EP zullen een deel van onkosten gekregen (§ 2B van de Partij enw et) Valse verklaring: een geldboete tot 3 000 ÖS of gevangenisstraf tot 2 weken (§ 31 (6) van EuWO) Geen. Geen. Particulier of uit de fondsen van een politieke partij (Lei 72/93). Geen. Geen. Geen (van 207) Geen. 100 dagen financiële straf en gevangenisstraf van 2 jaar. Aanvullende straf: verlies van het passief kiesrecht voor de volgende verkiezingen (art. 14 A Lei 14/87). Dubbele kandidaatstelling: geldboete of gevangenisstraf tot max. 2 jaar Valse verklaring: Stemmen door de kandidaat zijn geannuleerd, maar de partij of lijst die hebben zijn kandidaatstelling ingediend kunnen deze stemmen gekregen. 18 jaar oud zijn vóór de verkiezingsdag. Politieke partijen (max. 16 kandidaten), politieke verenigingen van min. 1 000 kiezers (max. 1 kandidaat), verbonden tussen partijen en politieke vereinigingen (lijsten van max. 16 kandidaten) Deels door de overheid door partijen die in het Parlament vertegenw oordigd zijn en zekere burgers vereinigingen. Particulier ook. föweden** [Verenigd [Koninkrijk 16. 6. 1996- door geregistreerde partijen, anderwij s namen van kandidaten kunnen ingeschreven worden ver zo lang als de stembrieven kunnen afgedrukt worden 17 februari - 29 maart 1994 (verlengd tot 22 april 1994). 18 jaar oud zijn vóór de verkiezingsdag. poor de overheid: Bedrag van SKR 30 miljoen tussen partijen die in het Zweeds Riksdag vertegenwoordigd zijn. Geen bijzondere voorwaarden voor kandidaatstelling 21 jaar oud zijn. Borgsom van 1 000 UKL. Steun van 30 kiezers. Particulier. Valse verklaring: geldboete of gevangenisstraf tot max. 6 maanden Dubbele kandidaatstelling: geen sanctie. |(van 577) Valse verklaring: een geldboete tot 1 000 UKL. Ernstige inbreuk. Tweemaal kandidaat zijn: een geldboete tot 5 000 UKL en een gevangenisstraf tot 6 maanden |(van 545) Oeen. Oeen. * Informatie medegedeeld door de Lid-Staten <-7 '* De eerste EP verkiezingen werden gehouden: in Zweden op 1? september 1995; in Oostenrijk en in Finland op 13 oktober en 20 oktober 1996. POLITIEKE PARTICIPATIE DOOR ONDERDANEN VAN EEN ANDERE LID-STAAT VAN DE EU IN DE PERIODE VÓÓR DE VERKIEZINGEN Kunnen niet-onderdanen een politieke partij oprichten? Kunnen niet-onderdanen lid worden van een politieke partij? Is er een maximum aantal buitenlanders bepaald? Andere beperkingen? Ja. Ja. Ja. Ja. Neen. Neen. Geen. Geen. Tabel 4* Lid-Staat België Denemarken Duitsland Ja, niet-onderdanen mogen medeoprichter zijn van een partij. Zij zal haar status van partij verliezen, als de meerderheid van de leden of van het partijbestuur buitenlanders zijn. Ja, indien dat volgens de statuten van de partijen is toegelaten. Ja. Politieke partijen en hun bestuur mogen niet meer dan 50% niet-onderdanen tellen. Art. 2 (3) van de Wet op de politieke partijen. Voor de Europese verkiezingen worden andere politieke verenigingen beschouwd als politieke partijen, voor hen bestaat er geen maximumaantal. Geen gegevens beschikbaar. Ja. De politieke activiteit van buitenlanders kan, onder bepaalde voorwaarden, aan beperkingen zijn onderworpen. Artikelen 6 en 37 van de Vreemdelingenwet. er Griekenland Neen. Dit wordt vrij bepaald door elke partij. Geen gegevens beschikbaar. Espanje Frankrijk Ierland Italië Ja. Alhoewel, de wet van 1978 betreffende de politieke partijen, dit recht slechts voor Spaanse onderdanen wordt voorbehoudt te worden, dient deze wet als ongrondwettig beschouwd. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Ja. Neen. Neen. Neen. Neen. De interne struktuur en werking van politieke partijen moeten democratisch zijn. (Artikel 6 van de Grondwet) Geen. Geen. Geen. Zoals in de Richtlijn wordt toegestaan, mag een lijst niet bestaan uit een meerderheid van niet-onderdanen (art. 106 (5) van de wet van 25 februari 1979). Niet-onderdanen mogen enkel kandidaat zijn voor verkiezingen voor het EP en voor de lokale besturen. Meen. Verkiezingskantoren mogen niet uitsluitend uit niet-onderdanen samengesteld zijn. Art. 9 B Lei 14/87 (om polarizatie te vermijden). Luxemburg [Nederland K)osten rijk Portugal [Finland (Zweden (Verenigd Koninkrijk De Grondwet kent het verenigingsrecht enkel aan onderdanen toe. maar in de praktijk kunnen ook niet-onderdanen hier aanspraak op maken tfa. tfa. Pa. tfa. tfa. Neen. Neen. Neen. Ja, volgens discretionaire beslissing van de politieke partijen. Grote partijen hebben leden die niet-onderdanen zijn. Neen. Artikel 15 van de Grondwet kent enkel politieke rechten enkel aan eigen onderdanen. Alhoewel deze rechten ook aan EU-burgers (voor de EP verkiezingen en gemeente verkiezingen op basis van wederkerigheid)v\ orden toegekend. Oprichting van een politieke partij door niet-onderdanen is in het wet (DL 595/74) niet voorzien. De hervorming van deze regels is voorzien in het wetgevend programa van de Regering. Ja, als zij in Finland verblijven en ouder dan 15 zijn. tfa. tfa. tfa. tfa. Informatie medegedeeld door de Lid-Staten Ua, als ze in Finland verblijven. Neen. Neen. Neen. Meen. Meen. Geen. Tabel 5* Lid-Staat TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD TOEPASSING DOOR DE LID-STATEN VAN DE KEUZEMOGELIJKHEDEN UIT DE RICHTLIJN art. 7, lid 1:De Lid-Staat van verblijf kan zich ervan vergewissen dat niet-onderdanen die blijk hebben gegeven van hun wil hun actief kiesrecht uit te oefenen dat recht in de I. id-Staat van herkomst niet ingevolge een individuele strafrechtelijke of civielrechtelijke beslissing hebben verloren. art. 9. Ud 3: De Lid-Staat van verblijf kan bovendien eisen dat de communautaire kiezer a) aangeeft dat hij in de Lid-Staat van herkomst zijn actief kiesrecht niet verloren heeft, hï een nog geldig identiteitsbewijs voorlegt, c) aangeeft sedert wanneer hij in die Staat of in een andere Lid-Staat verblijft. art. 10, Ud 3: De Lid-Staat van verblijf kan eisen dat een communautair verkiesbaar persoon a) een door de Lid-Staat van herkomst afgegeven en nog geldig identieitsbewijs voorlegt, b) aangeeft sedert wanneer hij onderdaan van een Lid-Staat is. België Ja. Art. 3 bis L (ambtshalve) Denemarken Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italië Neen. Ja. Art. 6a §2 Nr. 2 EUWG in verband met Art. 17 a §5 EuWO (indien nodig, in geval van twijfel). Ja. na uitwisseling van de nodige informatie met de andere Lid-Staat (Art. 6 Wet 2196/94). Ja. Art. 3 d) RD (indien nodig). Ja. Neen. Neen. a) Ja. Art. 1 §3. 2. 2° wet van 23 maart b) Neen c) Neen. Neen. Neen. Neen. a) Ja. Art. 6 §2 Nr. 2 EUWG in verband met 17a(4) EuWO b)Ja. c)Ja. a) Ja. An. 4 §3 a) b) Ja. Art. 4 §3 b) c) Ja. Art. 4 §3 c) a)Ja. Art. 3§ld)RD. b) Ja. Art. 3 §2 RD. c) Neen. a) Ja. Art. 2 §4 b)Ja. c) Neen. Neen. a) Ja. Art. 2 §2 - bij voorkeur door het verstrekken van een getuigschrift. b) Neen. c) Neen. a)Ja. 11 §2 Nr lb-ld EuWG. b)Ja. 11 §2 Nr lb-ld EuWG. a) Ja. Art. 5 §2. b) Ja. Art. 5 §2. a) Ja. Art. 220 bis §2 LO b) Ja. Art. 220 bis §2 LO. Neen. Neen. Neen. art. 14, lid 1: Indien het aantal kiesgrechtigde niet-onderdanen meer bedraagt dan 20° o van de kiesgerechtige burgers, is er een afwijking mogelijk inzake het actief en het passief kiesrecht. art. 14. Ud 2: Indien bij de wetgeving van een Lid-Staat aan niet-onderdanen bij de nationale Parlementsverkiezingen stemrecht wordt toegekend, dan hoeven de artikelen 6 tot en niet 13 niet op die onderdanen te worden toegepast. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. §2. Ja. enkel voor in Ierland verblijvende Britse burgers. Neen. Neen. Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden Neen. Neen. Neen. Neen. Ja. indien nodig. Neen. a)Ja. Art. 1. (2) l°d). b)Ja. Art. 1. (2)2°. c)Ja. Art. 1. (2)3°. a)Ja. Y33 1. b) Neen. c) Neen. a)Ja. §5(1) WEG b) Ja. c) Neen. a) Ja. Art. 20 (9 -d) Lei 69/78 (RE). b) Ja. Art. 20 (3) (RE). c) Neen. a) Ja. indien nodig b) Neen. c) Neen. Neen. Verenigd Koninkrijk Neen. Neen. I/O IQ Informatie medegedeeld door de Lid-Staten a)Ja. Art. '98 (2°). b) Neen Ja. Art. 106(5) $1 Neen. Neen. a) Neen. b) Neen. a) Ja. Art. 24. Lei 14/79. b) Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. Neen. §2 Ja, enkel voor Ierse burgers. TABEL6* Lid-Staat België Denemarken Duitsland Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italie Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden Verenigd Koninkrijk TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD OMZETTINGSMAATREGELEN VAN DE LID-STATEN Toepassing van de Richtlijn door Wet van 11 april 1994 tot wijziging van de wet van 23 maart 1989 betreffende de verkiezing van het Europese Parlement en tot uitvoering van Richtlijn nr. 93/109/EG d. d. 6 december 1993 van de Raad van de Europese Gemeenschappen, Belgisch Staatsblad van 16 april 1994, blz. 10288. Lov nr. 1086 af 22. 12. 93 om aendring aflov nr. 746 af 7. 12. 1988 om valg af danske repraesentanter til Europa-Parlamentet (L); Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 79 af 31. 1. 1994 om slettelse af den danske valgliste af personer, der er optaget pâ valglisten i en anden medlemsstat (N79); Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 80 af 31. 1. 1994 om EU- borgeres optagelse pâ valglisten til valg til Europa-Parlamentet (N80); 1 ,ov af 13. 1. 1997 om aendring aflov om valg af danske repraisentanter til Europa-Parlamentet. Drittes Gesety. zur Anderung des Europawahlgesetzes van 8 maart 1994 in BGBI 1994,1, blz. 419 f van 12 maart 1994, Zwcite Verordnung zur Anderung der Europawahlordnung van 15 maart 1994 in BGBI 1994,1, blz. 544 van 19 maart 1994. Nóuoc apiO. 2196 xnç 22 Mapxiou 1994, E7tiar)ur) Ecprjur. piou xr)ç r. ÀXr)vua]ç K\>|V;pvi]rrj]ç, TOUX»; 1 ocipâ 41 rr\q 22 Mapxiou 1994 Kai KpocôpuaS oiâxayua apiü. 60/1994 (49 A) Ley Organica 13/94 de 30. 3. 94, BOE n°77,102259 de 31. 3. 94 (LO); Real Decrelo 2118/93 de 3. 12. 93, BOE n°290, 34662 de 4. 12. 94 (RD); Orden del Ministcrio de Economia y I Iacienda 30393 de 20. 12. 1993, B( )E n° 305 de 22. 12. 1993 (O. 30) e Orden del Ministcrio de Economia y I Iacienda de 28. 1. 94, B()E N° 25 de 29. 1. 94 (( ). 20). Real Decreto 157/1996 de 2. 2 1996 por el que se dispone la actualizacion mcnsual del censo electoral y se regulan los datos necesarios par la inscripeion en cl mismo modilîcado con Ley Organica 1/1997 de 30. 5. 1997, B( )!• n° 130 de 31. 5. 97 Loi n° 94-104 du 5 février 1994 relative à l'exercice par les citoyens de l'Union Européenne résidant en France du droit de vote et de l'éligibilité au Parlement Européen (L); Décret n°94- 206 du 10 mars 1994 pris pour l'application de la loi 94-104 du 5 février 1994 (D). European Parliament Elections (Voting and Candidature) Regulations 1994 of 31. 12. 1994; European Parliament Elections Act 1993, Electoral Act 1992; European Assembly Elections Acts 1977 and 1984, Statutory Declarations Act 1938; European Parliament Elections Act 1997 Decreto Legge n° 128 del 21. 2. 1994 in GU n°47 del 26. 2. 1994 reiterato dal DL n° 408 del 24. 6. 94 convertito dalla Legge n°483 del 3. 8. 1994 in OU n°183 del 6. 8. 1994. Loi du 28 janvier 1994 fixant les modalités de l'élection des représentants du Grand-Duché de Luxembourg au Parlement Européen. Wet van 26 januari 1994, houdende wijziging van de Kieswet ter uitvoering van Richtlijn nr. 93/109/EG van de Raad van de Europese (îemeenschappen van 6 december 1993, tot vaststelling van de wijze van uitoefening in de Lidstaat van verblijf van het actieve en passieve kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europese Parlement, Staatsblad 1994, nr. 58. Bundesgesetz über die Wahl der von Österreich zu entsendenden Abgeordneten zum Europöischen Parlament (Europawahlordnung - EuWO, BGB1. Nr 117/1996) Bundesgesetz über die Führung stândiger Evidenz der Wahl - und Stimmberechtigten bei Wahlen zum Europâischen Parlament (Europa- Wâhlerevidenzgesetz - Eu WEG, BGBI. Nr 118/1996) Lei 3/94 de 28. 2. 94 (RE); Lei 4/94 de 9. 3. 94 (PE), Diario da Republica Serie A n°57 de 9. 3. 94 Laki Suomesta Euroopan parlamenttiin valittavien edustajien vaaleista (272/95) 3. 3. 1995. Lag om val till pAiropaparlamentet utfardad den 20 april 1995, SES 1995:374 (repealed) kap. 4, 8 och 13 §, 5 kap. 16 och 18 §, 7 kap. 5 och 12 § vallagen (SFS 1997. 157) European Parliamentary Elections (Changes to the Franchise and Qualification ol Representatives) Regulations 1994 of 17. 2. 1994 * Informatie medegedeeld door de Lid-Staten V. \o TABKL7* TERMIJNEN VOOR HET INDIENEN VAN AANVRA<;KN TOT INSCIIKIJVINC; OP DE KIEZERSLIJST Krachtens artikel 9, lid 4. van Richtlijn 93/109 blijven EU-burgcrs die in ccn andere lidstaat verblijven en die voor de EP-verkiezingen van juni 1994 in hun lidstaat van verblijf als kiezers waren ingeschreven, onder dezelfde voorwaarden als de nationale kiezers op de kiezerslijst ingeschreven totdat zij verzoeken daanan te worden geschrapt, of totdat zij ambtshalve daarvan worden geschrapt omdat zij niet langer aan de voorwaarden voor uitoefening van het actief kiesrecht voldoen. Andere EU-burgcrs die bij de volgende EP-vcrkiczingcn in hun lidstaat van verblijf willen stemmen, moeten een aanvraag indienen om op de kiezerslijst te worden ingeschreven. In de onderstaande tabel wordt aangegeven waar en wanneer de aanvraag moet worden ingediend. Lidstaat België Aanvraag tot inschrijving in Termijn te dienen bij: woonplaats (gemeente) Denemarken Duitsland district van de officiële woonplaats woonplaats (gemeente) Griekenland woonplaats (gemeente) Spanje woonplaats (gemeente) Frankrijk woonplaats (gemeente) Ierland woonplaats (gemeente of district) Italië woonplaats (gemeente) Luxemburg woonplaats (gemeente) Nederland woonplaats (gemeente) Oostenrijk woonplaats (gemeente) Te allen tijde, behalve tussen 1 april en de verkiezingsdag in het verkiezingsjaar. Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 31 maart 1999. Uiterlijk 6 weken vóór de verkiezingsdag. Uiterlijk. 34 dagen vóór de verkiezingsdag. Elk jaar 1-10 april. Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 10 april 1999. Uiterlijk 41 dagen vóór de verkiezingsdag. Laatste werkdag in december voor definitieve inschrijving op 1 maart van het volgende jaar. Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 30 december 1998. Aanvragen kunnen het gehele jaar door worden ingediend. Uiterste datum voor de volgende EP- verkiezingen: 13 werkdagen vóór de verkiezingsdag. Uiterlijk 90 dagen vóór de verkiezingsdag. Elk jaar tot 1 april. Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 31 maart 1998. Inschrijving in het bevolkingsregister uiterlijk 42 dagen vóór de verkiezingsdag. Voor de volgende EP-verkiezingen: uiterlijk drie weken vóór de verkiezingsdag formulier terugsturen aan het gemeentebestuur van de woonplaats Uiterlijk 65 dagen vóór de verkiezingsdag. Portugal Finland Zweden kiesraad van de woonplaats bevolkingsbureau Elk jaar van 2 tot 31 mei. Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 31 mei 1998. Uiterlijk 66 dagen vóór de verkiezingsdag. lokaal belastingkantoor Uiterlijk 30 dagen vóór de verkiezingsdag. Verenigd Koninkrijk lokaal inschrijvingskantoor (ERO) I Informatie medegedeeld door de lidstaten Woonachtig zijn in het VK op de teldag, d w z. 10 oktober van elk jaar, of 1 september voor Nord- Ierland. Voor de volgende EP-verkiezingen formulier uiterlijk op 16 december 1998 bij het lokale ERO indienen. VI ISSN 0254-1513 COM(97) ,731 def. DOCUMENTEN NL 06 01 05 Catalogusnummer : CB-CO-97-752-NL-C ISBN 92-78-29913-8 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg ^d