title: Verslag van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over de verlening van macro-financiële bijstand aan derde landen in 1996

eurovoc_concepts:
economic reform
financial aid
macroeconomics
structural policy
third country

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 13. 01. 1998 COM(98) 3 def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT OVER DE VERLENING VAN MACRO-FINANCIËLE BIJSTAND AAN DERDE LANDEN IN 1996 OVERZICHT 1. Inleiding 2. Macro-financiële bijstand in 1996 3. Tendenzen en ontwikkelingen in de macro-financiële bijstand 4. Lastenverdeling I. ALBANIË 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand II. ALGERIJE 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand III. WIT-RUSLAND 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand IV. BULGARIJE 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand V. ESTLAND 1. Inleiding 1 1 2 4 5 26 26 26 27 28 30 30 31 32 33 34 34 35 36 36 38 38 39 40 41 42 42 2. Recente economische ontwikkelingen 3. Verlening van macro-financiële bijstand VI. LETLAND 1. Inleiding 2. Recente economische ontwikkelingen 3. Verlening van macro-financiële bijstand VII. LITOUWEN 1. Inleiding 2. Recente economische ontwikkelingen 3. Verlening van macro-financiële bijstand VIII. MOLDAVIË 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand IX. ROEMENIË 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand X. OEKRAÏNE 1. Inleiding 2. Macro-economische ontwikkeling 3. Structurele hervormingen 4. Verlening van macro-financiële bijstand 42 43 44 44 44 45 47 47 47 48 50 50 50 51 51 53 53 53 55 55 57 57 57 58 59 OVERZICHT 1. Inleiding De macro-financiële bijstand van de Gemeenschap was aanvankelijk bedoeld voor betalingsbalanssteun aan lidstaten, maar wordt sinds 1990 ook verstrekt aan derde landen, met name in Midden- en Oost-Europa, en geleidelijk ook aan andere landen in de voormalige Sovjet-Unie en het Middellandse-Zeegebied, ter ondersteuning van hun inspanningen op het gebied van politieke en economische hervormingen Bij de overschakeling op een markteconomie kregen de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) alle te maken met vergelijkbare problemen: hoge kosten in verband met de eerste stappen van de hervormingen, aanvullende buitenlandse schokken (het embargo als gevolg van de Golfoorlog, de ineenstorting van de COMECON), onvoldoende middelen van de internationale financiële instellingen (ÏÏTs) en een nagenoeg onbestaande geldstroom uit de particuliere sector. Tegen deze achtergrond besloot de Europese Gemeenschap macro-financiële bijstand te verlenen aan deze landen, als aanvulling op de financiële middelen die de IFFs verstrekten. Ook werd, in het kader van de procedure voor coördinatie van de bijstand van de 24 industrielanden (G-24) aan de LMOE, besloten dat de Commissie andere donoren moest overtuigen om op vergelijkbare wijze de economische programma's die deze landen in overleg met het IMF en de Wereldbank ten uitvoer leggen, te ondersteunen. Van 1990 tot 1994 is door de EU en de G-24 in een aantal gevallen macro-financiële bijstand verleend aan de meeste landen in Midden- en Oost-Europa die voor bijstand van de G-24 in aanmerking komen (zie tabellen 1 en 2). In hetzelfde tijdsbestek besloot de Raad aan verschillende andere niet in Midden- en Oost-Europa gelegen landen leningen te verstrekken. In het kader van de steun van de Gemeenschap aan landen die negatieve gevolgen van het conflict in de Golf ondervonden, stelde de Raad in juli 1991 een zachte lening beschikbaar aan Israël. In september van hetzelfde jaar werd besloten tot een lening met middellange looptijd om Algerije te ondersteunen bij het doorvoeren van reeds ingezette politieke en econcomische hervormingen1. Aan het einde van 1994 werd besloten Algerije een verdere lening te verstrekken2. In 1994 werd tevens besloten bijstand te verlenen aan de Europese nieuwe onafhankelijke staten (NOS) van de voormalige Sovjet-Unie, bestaande uit leningen aan Moldavië en Oekraïne. In 1995 nam het belang van de macro-financiële bijstand van de Gemeenschap aan de Midden- en Oost-Europese landen verder af; als gevolg van de in het algemeen positieve economische financiële ondersteuning uit officiële bronnen nodig. In plaats daarvan werd een groeiend aantal leningen van de Gemeenschap verstrekt aan de NOS en aan het Middellandse-Zeegebied. resultaten hadden deze steeds minder externe landen Zie: Verslag over de tenuitvoerlegging van macro-financiële bijstand aan derde landen, COM(94)229 van 7 juni 1994. 2 Zie: Verslag over de tenuitvoerlegging van macro-financiële bijstand aan derde landen, COM(95)572 van 27 november 1995. Weliswaar werden verdere bedragen uitgekeerd aan Albanië, Roemenië en Litouwen, maar met de uitbetaling van een tweede tranche aan Moldavië en nieuwe leningen aan Wit-Rusland en Oekraïne was een hoger bedrag gemoeid. Tevens werd de eerste tranche van een tweede macro-financiële lening aan Algerije uitgekeerd3. De macro-financiële bijstand van de Gemeenschap aan alle derde landen verloopt volgens een reeks beginselen die op initiatief van de Europese Commissie werden opgesteld en door de G-24 werden goedgekeurd om als richtsnoer te dienen voor de verlening van macro-financiële bijstand van de EU/G-24. Deze beginselen, die vervolgens door de Raad van Ministers van Financiën van de EU werden onderschreven, leggen de nadruk op de uitzonderlijke aard van deze bijstand, het aanvullende karakter ervan naast de financiering van de IFF s en de criteria inzake de macro-economische prestaties. 2. Macro-financiële bijstand in 1996 De verlegging van het accent van de MLOE naar de NOS die in 1994 en 1995 duidelijk was, werd in 1996 voortgezet. Er werd slechts één nieuwe lening van 15 miljoen ECU aan Moldavië toegezegd. Deze werd in december uitgekeerd, nadat de Board van het IMF een nieuw economisch hervormingsprogramma voor driejaar had goedgekeurd en de diensten van de Commissie hadden bevestigd dat aan de aan de lening verbonden voorwaarden was voldaan. Het andere NOS-land waaraan in 1996 een lening werd uitgekeerd, was Oekraïne, dat een eerste tranche van 100 miljoen ECU ontving van een lening van 200 miljoen ECU die door de Raad in oktober 1995 was toegezegd ter aanvulling van de bijstand van de economische hervormingsinspanningen van de Oekraïense autoriteiten te ondersteunen. De situatie in Wit-Rusland werd gekenmerkt door gebrek aan voortgang in een aantal kernaspecten van de sommige door liberaliseringsmaatregelen. Dientengevolge werd de tweede tranche van de in 1995 goedgekeurde lening van 55 miljoen ECU niet uitgekeerd. Aan het einde van het jaar werd de verlening van uitzonderlijke financiële bijstand aan Armenië en Georgië en eventueel Tadzjikistan overwogen om deze landen in staat te stellen fundamentele politieke en economische hervormingen in het kader van IMF-programma's door te voeren. Een essentiële voorwaarde voor dergelijke bijstand is, dat volledig wordt voldaan aan de uitstaande financiële verplichtingen van deze landen aan de Gemeenschap. IFF s en andere bilaterale donoren om de hervormingen terugdraaiing structurele van en de Na het Monetair Comité te hebben geraadpleegd, besloot de Commissie begin september 1996 de tweede tranche (20 miljoen ECU) van een gift van 35 miljoen ECU aan Albanië uit te keren, nadat de nieuwe regering maatregelen had genomen om het gebrek aan evenwicht op de begroting aan te pakken, waaronder de invoering van BTW, en op grond van voortgang bij de tenuitvoerlegging van de in het Memorandum van Overeenstemming vastgestelde structurele hervormingen. De tranche van 40 miljoen ECU van de in 1992 goedgekeurde lening van 110 miljoen ECU aan Bulgarije werd eindelijk uitgekeerd na de goedkeuring van een nieuwe stand-by-lening van het IMF. In Litouwen leidden verbeteringen in de door de autoriteiten gevolgde procedures voor de raadpleging van en verslaggeving aan de Commissie over het gebruik van het eerste gedeelte van 25 miljoen ECU van de tweede tranche van 50 miljoen ECU van de communautaire bijstand ertoe, dat de stopzetting van het gebruik van deze bijstand waartoe in 1995 opdracht was gegeven, werd opgeheven. tweede Zie: Verslag over de verlening van macro-financiële bijstand aan derde landen, COM(96)695 van 8 januari 1997. De kleinere bedragen die in 1996 werden uitgekeerd, weerspiegelden deels de tendens dat de LMOE minder behoefte aan externe financiering hadden doordat hun economieën sterker werden. Estland nam de tweede tranche van 20 miljoen ECU van zijn lening van 40 miljoen ECU niet alleen niet op, maar trachtte ook de eerste tranche vervroegd af te lossen. Elders waren de redenen voor het uitblijven van uitkeringen minder bevredigend. De lening van 130 miljoen ECU aan Slowakije waartoe in 1994 was besloten, werd geannuleerd wegens onvoldoende voortgang bij de onderhandelingen tussen de Slowaakse autoriteiten en de Commissie over de aan de lening te verbinden voorwaarden voor het economisch beleid, en ook omdat de verbeterde financiële omstandigheden betekenden dat Slowakije minder behoefte aan deze steun had. De tweede tranche van 40 miljoen ECU van de in 1992 goedgekeurde lening van 80 miljoen ECU aan Letland werd niet vrijgegeven - hoewel het IMF in mei 1996 zijn goedkeuring hechtte aan een stand-by- overeenkomst - omdat de Commissie ernstige bezwaren had tegen de wijze waarop de doorplaatsing van de opbrengsten van de eerste tranche werd geregeld. Deze bijstand is in elk geval niet nodig voor betalingsbalansdoeleinden. Aan het einde van het jaar werden twee verzoeken om bijstand actief onderzocht. De nieuwe regering die in november in Roemenië werd gekozen, vroeg om de macro- financiële bijstand van de Gemeenschap en de G-24 te reactiveren in het kader van een door de IFF s gesteund ambitieus programma voor macro-economische stabilisatie en structurele hervormingen. Ongeveer tegelijkertijd verzocht de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië wegens haar moeilijke externe situatie om macro-financiële bijstand ter aanvulling van steun van het IMF en de Wereldbank voor haar stabilisatie- en hervormingsprogramma over een periode van drie jaar. Gezien de dringende behoeften van het land en de belangrijke voortgang bij de overgang naar een markteconomie begon de Commissie intern overleg over de verlening van communautaire macro-financiële bijstand tot een bedrag van 40 miljoen ECU. Gezien de acute economische crisis in Bulgarije begon de Commissie met een onderzoek van de mogelijkheid om verdere macro-financiële bijstand tot een bedrag van 250 miljoen ECU te verlenen als aanvulling op de financiering van de IFF s ter ondersteuning van een te verwachten programma voor economische stabilisatie en structurele hervormingen. In het Middellandse-Zeegebied werd in 1996 geen macro-financiële bijstand uitgekeerd. Tussen de Algerijnse autoriteiten en de diensten van de Commissie vonden besprekingen plaats over de uitkering van de tweede tranche (tot 100 miljoen ECU) van de macro- financiële lening van 1994, maar er werd geen overeenstemming bereikt over de voorwaarden voor de vrijgave ervan, met name het tijdschema voor de tenuitvoerlegging van een programma voor de privatisering van grote staatsbedrijven. In december 1996 besloot de Commissie echter als onderdeel van het MEDA-programma het structurele hervormingsprogramma van Algerije te steunen door een Structurele Aanpassingsfaciliteit van 125 miljoen ECU. De transacties van de Gemeenschap werden ook het afgelopen jaar weer gekenmerkt door de beginselen die op dit type bijstand van toepassing zijn. Met name werd de macro- financiële bijstand van de Gemeenschap gebruikt ter ondersteuning van de inspanningen van de begunstigde landen om economische hervormingen en structurele veranderingen tot stand te brengen. In nauwe samenwerking met het IMF en de Wereldbank werd gestreefd naar beleidsprogramma's die zijn toegesneden op de specifieke behoeften van elk te stabiliseren en markteconomieën tot stand te brengen (de macro-economische ontwikkelingen en de land, met als algemene doelstelling de financiële situatie vooruitgang met de hervormingen in de begunstigde landen worden samengevat in de tabellen 4 en 5 en worden voor elk land afzonderlijk besproken in de volgende hoofdstukken). 3. Tendenzen en ontwikkelingen in de macro-financiële bijstand Twee met elkaar verband houdende tendenzen die in 1995 werden waargenomen, waren ook in 1996 weer aanwezig. Het aantal (potentieel) begunstigde landen werd groter en de behoeften werden gediversifieerder. Het spectrum van (potentieel) begunstigde landen reikt nu van Armenië, Georgië en Tadzjikistan, die bijstand nodig hebben om humanitaire redenen, tot de landen van Midden- en Oost-Europa die het lidmaatschap van de Europese Unie hebben aangevraagd, waarna de Commissie adviezen heeft opgesteld om na te gaan in hoeverre zij gereed zijn voor toetreding. Tegelijkertijd zette de verlegging van het geografische zwaartepunt van de macro-financiële bijstand van de Gemeenschap, die reeds in 1994 en 1995 werd waargenomen, zich ook in 1996 voort. De macro-financiële bijstand van de Gemeenschap was oorspronkelijk bestemd om de macro-economische stabilisatie en de betalingsbalans te ondersteunen. In de loop der jaren werd het aantal landen waaraan de Gemeenschap dergelijke steun kon verlenen, steeds groter, doordat steeds meer landen in de buurt van de Gemeenschap zich vastlegden op strenge economische hervormingsprogramma's. Dit leidde tot een verandering in de geografische verdeling van de bijstand: in de beginjaren waren de meeste ontvangende landen in de onmiddellijke nabijheid van de Gemeenschap gelegen, terwijl thans steeds meer steun gaat naar wat verdergelegen landen. landen, waar de macro-financiële bijstand voor Tevens werd duidelijk dat macro-financiële bijstand voor de oorspronkelijke doelstelling, de ondersteuning van de macro-economische stabilisatie en de betalingsbalans, voor sommige landen weliswaar nog noodzakelijk was, maar dat voor andere de macro- financiële bijstand beter kon worden gericht op de ondersteuning van het structurele hervormingsprogramma van de regering. Deze tendens trad eerst op in een aantal Midden- en Oost-Europese structurele hervormingen doeltreffend kon worden gecombineerd met technische bijstand uit het PHARE-programma ter versterking van de capaciteit van instellingen die van essentieel belang waren voor het welslagen van de structurele hervormingsprogramma's. Tot de complementariteit van de verschillende vormen van communautaire bijstand werd voorts bijgedragen doordat de totaliteit van de bijstand voor hervormingen in de dialoog met elk land werd betrokken. Meer onlangs zijn soortgelijke ontwikkelingen begunstigd opgetreden in het kader van de bijstand aan sommige NOS-landen. Een vergelijkbare ontwikkeling heeft plaatsgevonden in de door het IMF en de Wereldbank ondersteunde programma's en dit heeft geleid tot nauwere samenwerking tussen de Commissie en deze instellingen. Voor de LMOE zal het zwaartepunt nog verder worden verlegd naar de structurele hervormingen in het kader van hun voorbereiding op de toetreding tot de EU. In juni 1993 werd in de Europese Raad van Kopenhagen overeengekomen dat alle geassocieerde landen in Midden- en Oost-Europa die dat wensten, lidstaten dienden te worden zodra zij in staat zouden zijn aan de vereiste politieke en economische voorwaarden te voldoen. Met de opstelling van adviezen over de vraag of de tien geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa aan deze voorwaarden voldoen, werd in 1996 begonnen en dit proces werd sindsdien voltooid. Ter voorbereiding van hun toetreding tot de EU zullen in de geassocieerde landen hoge investeringen nodig zijn op gebieden zoals milieubescherming, vervoer, energie, 4 industriële herstructurering, landbouwinfrastructuur en plattelandsontwikkeling. Op beleidsprogramma's gebaseerde financiële steun zal ook noodzakelijk blijven om de structurele aanpassing te bespoedigen. Derhalve zal zorgvuldig moeten worden overwogen hoe de diverse vormen van bijstand en de verschillende instrumenten van de Unie het doeltreffendst kunnen worden gebruikt om hiertoe bij te dragen. Tevens zal het noodzakelijk zijn de samenwerking met de IFI's te versterken om te komen tot zoveel mogelijk synergie met hun leningen ter ondersteuning van de structurele hervormingen en ervoor te zorgen dat de door de EU voor de toetreding gestelde voorwaarden consistent zijn met de aan de transacties van de IFI's verbonden voorwaarden. 4. Lastenverdeling Sinds het begin van de macro-financiële bijstand fluctueerden de door de EU toegezegde absolute bedragen aanzienlijk (tabellen 3 en 3. 1), maar als percentage van de totale betalingsbalanssteun is de macro-financiële bijstand van de Gemeenschap gestadig gedaald. Een belangrijk kenmerk van de communautaire bijstand was aanvankelijk dat zeer hoge bedragen werden gemobiliseerd om de programma's van de instellingen van Bretton Woods te ondersteunen. De Gemeenschap speelde een centrale rol, zowel als belangrijke geldschieter als vanaf 1991 als coördinator van bilaterale bijstand voor de LMOE via de G-24. De IFI's slaagden er echter geleidelijk in meer middelen te mobiliseren: er werd een nieuwe kredietfaciliteit ingevoerd, de Systemic Transformation Facility (STF) die, in combinatie met de verhoging van de trekkingsplafonds, het IMF in staat stelde zijn bijstand aan de LMOE en de landen van de voormalige Sovjet-Unie te vergroten. De Wereldbank ontwikkelde achtereenvolgens diverse betalingsbalansfaciliteiten op basis van vervolgens beleidsprogramma's (structurele - EFSAL). aanpassingsleningen voor het bedrijfsleven en de Dientengevolge steeg het aandeel van de IFI's in de financieringspakketten aanzienlijk (tabel 3). - SAL - financiële aanpassingsleningen en sector Tegelijkertijd werden bijdragen van buitenlandse officiële en particuliere crediteuren bijeengebracht in de vorm van schuldverlichting en schuldvermindering (Algerije, Bulgarije en Oekraïne), die een aanzienlijk deel van de betalingsbalanssteun in 1991, 1994 en 1995 vormden. In 1996 vormde de schuldverlichting (voor Moldavië) een kleiner deel van de betalingsbalanssteun. De stijging van de door de IFI's verschafte middelen had tot gevolg dat de door de EU en andere bilaterale donoren verstrekte leningen (exclusief schuldverlichting) sterk daalden als percentage van de totale toezeggingen, namelijk van respectievelijk 54% en 25% in 1990 tot respectievelijk 7% en 4% in 1996 (of respectievelijk 6% en 3% van de totale toezeggingen inclusief schuld verlichting)4. Terwijl het aandeel van de EU in de totale betalingsbalanssteun daalde, bleef haar aandeel in de bilaterale betalingsbalanssteun gemiddeld min of meer constant op ongeveer 60% gedurende de gehele periode 1990-1996 (tabel 2). Deze statistieken hebben uitsluitend betrekking op de landen waaraan de EU macro-financiële bijstand heeft verleend. Tabel 1: MACRO-FINANCIËLE BIJSTAND VAN DE GEMEENSCHAP AAN DERDE LANDEN Stand van de daadwerkelijk uitgekeerde bedragen per december 1996 (in miljoen ECU) bedrag Maximum toegestaan Datum Besluit van de Raad Uitgekeerd Bedragen en data Nier-uitgekeerd van de uitkeringen A. Macro-financiële bijstand van de Gemeenschap aan LMOE's Hongarije I (lening voor structurele aanpassing) Tsjechische en Slowaakse Republiek (BetaiingsbaJanslening) Hongarije II (BetaiingsbaJanslening) Bulgarije I (BetaiingsbaJanslening) Roemenië I (BetaiingsbaJanslening) Albanië I (Betalingsbalanssubsidie) Baltiscbe staten (Betaiingsbalansleningen) waarvan : Estland Letland Litouwen Roemenië II (Betalingsbalanslening) Bulgarije II (Betalingsbalanslening) Roemenië III (Betalingsbalanslening) Albanië II (Betalingsbalanssubsidie) Slowakije (Betalingsbalanslening) TOTAAL A 870 22. 02. 90 350-Apr. 1990 260-Feb 1991 26C 375 25 02. 91 375 24. 06. 9! 180 24. 06,91 22. 07. 91 28. 09. 92 70 135 20 40 75 185-Maa. 1991 190 -Maa 1992 100-Aug. 1991 80-Jan 1993 150-Aug. 1991 140-Maa. 1992 190-Jan. 1992 185-Apr. 1992 35-Dec. 1992 35-Aug 1993 Maa. 1993 Maa. 1993 50-Jul 1993 25-Aug. 1995 85 20 40 25 27. 11. 92 80 Feb 1993 110 70-Dec. 1994 40-Aug. 1996 20. 06. 94 55 Nov. 1995 70 220 40 80 100 80 28 11. 94 35 15-Jun 1995 20-Okt. 1996 130 22. 12. 94 Geannuleerd Jul 19% 2315 B, Macro-finançu-le bijstand, aan overige derde |anden Israël (1) 187. 5 22. 07. 91 187. 5 Maa 1992 (zachte lening voor structurele aanpassing) Algerije I (Betalingsbalanslening) Moldavië (Betalingsbal anslemng) Algerije II (Betalingsbalanslening) Oekraïne I (Betalingsbalanslening) Wit-Rusland (Betalingsbalanslening) Oekraïne II (Betalingsbalanslening) 400 23. 09. 91 400 45 13. 06. 94 45 250-Jan. 1992 150-Aug 1994 2 5 - D e c l 9 94 20-Aug 1995 200 22. 12. 94 100 Nov 1995 100 85 55 22. 12. 94 85 Dec 1995 10 04. 95 30 Dec 1995 25 200 23. 10. 95 100 50-Aug 19% 50*Okt 19% 100 225 770 Moldavië II 15 25. 03. 96 15 Dec 19% (Betalingsbalanslening) TOTAAL B TOTAAL A+B 1187. 5 4047. 5 962. 5 3277. 5 ( I ) De bijstand aan Israël omvat een lening met een hoofdsom van 160 miljoen ECU en subsidies ter waarde van 27,5 miljoen ECU in de vorm van rentesubsidies, Tabel 2: Macro-financiële bijstand van de EU7G-24 aan Midden- en Oost- Europa sedert 1991 (cumulatieve bedragen) (Stand per december 1996) Land (Vastgestelde tekorten) Gemeenschap EVA* Verenigde Staten Japan Andere landen ALBANIE (237 miljoen USD) BALTISCHE STATEN (600 miljoen USD) BULGARIJE (1130 miljoen USD) Goedgekeurd % van tekort % van goedgek. Min USD Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Goedgekeurd % van tekort % van goedgek. Mln USD Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Goedgekeurd % van tekort % van goedgek Mln USD Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. 123. 5 14. 2 52. 1 6. 0 71. 0 8. 2 123. 5 10. 1 86. 9 7. 1 300. 0 123. 1 50. 0 20. 5 57. 4 23. 5 184. 0 67. 9 54. 0 19. 9 36. 3 15. 3 20. 9 8. 5 6. 0 100. 0 16. 7 19. 1 88. 9 26. 1 533. 3 129. 5 10. 0 150. 0 8. 7 47. 2 11. 5 0. 9 13. 3 0. 8 64. 1 15. 6 1. 2 18. 0 1. 0 533. 3 98. 5 10. 0 100. 0 71. 9 13. 3 1. 3 13. 5 Totaal 174. 0 73. 4 100. 0 142. 1 100. 0 523. 1 87. 2 100. 0 340. 8 100. 0 831. 5 73. 6 100. 0 741. 8 100. 0 * waarvan A, S, FIN I 11. 7 | 4. 9 | 6. 7 | 101 | 7. 1 j 81| 13. 5 | 15. 5 1 67. 9| 19. 9 | 69. 0 6. 1 8. 3 50. 0 6. 7 I Land (Vastgestelde tekorten) TSFR (1000 miljoen USD) HONGARIJE (1) (500 miljoen USD) ROEMENIE (1455 miljoen USD) Goedgekeurd % van tekort % van goedgek. Min USD Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Mln USD Goedgekeurd % van tekort. ^. v an goedgek. Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Mln USD Goedgekeurd % van tekort % van goedgek Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Gemeenschap EVA* Verenigde Staten Japan Andere landen 500. 0 146. 0 15. 0 200. 0 26. 0 50. 0 14. 6 1. 5 20. 0 2. 6 56. 4 16. 5 1. 7 22. 5 2. 9 500. 0 146. 0 15. 0 200. 0 1. 0 58. 0 16. 9 1. 7 23. 2 0. 1 250. 0 95. 0 10. 0 150. 0 12. 8 50. 0 19. 0 2. 0 30. 0 2. 6 48. 3 18. 3 1. 9 29. 0 2. 5 250. 0 95. 0 10. 0 125. 0 12. 8 50. 7 19. 3 2. 0 25. 4 2. 6 740. 6 162. 2 150. 0 22. 0 50. 9 11. 1 10. 3 1. 5 68. 9 15. 1 14. 0 2. 0 660. 7 146. 3 100. 0 22. 0 71. 1 15. 7 10. 8 2. 4 Totaal 887. 0 88. 7 100. 0 862. 0 100. 0 517. 8 103. 6 100. 0 492. 8 100. 0 1074. 8 73. 9 100. 0 929. 0 100. 0 * waarvan A, S, FIN | 90. 0 | 9. 0 | 10. 1 | 90. 0 10. 4 | 50 10. 0 9. 7 j 50 10. 1 | 87. 3 6. 0 8. 1 81. 4 Land (Vastgestelde tekorten) SLOWAKIJE (300 miljoen USD) TOTAAL (5222 miljoen USD) Goedgekeurd % van tekort _% van goedgek. Min USD Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Mln USD Goedgekeurd % van tekort % van goedgek. Uitgekeerd Mln USD % van uitgek. Gemeenschap EVA* Verenigde Staten Japan Andere landen 156. 0 27. 4 52. 0 9. 1 64. 1 11. 2 60. 0 20. 0 24. 7 60. 0 100. 0 2603. 5 697. 3 35. 0 846. 3 69. 5 49. 9 13. 4 0. 7 16. 2 1. 3 61. 2 16. 4 0. 8 19. 9 1. 6 2251. 5 563. 8 35. 0 682. 4 35. 8 63. 1 15. 8 1. 0 19. 1 1. 0 Totaal 243. 4 81. 1 100. 0 60. 0 100. 0 4251. 6 81. 4 100. 0 3568. 5 100. 0 1 * waarvan A, S. FIN 1 16. 4 | 5. 5 | 6. 7 \ \ | 405. 3 | 7. 8 | 9. 5 j 349. 4 | TT\ ( 1 ) In 1990 keurde de Gemeenschap een aanvullende lening van 870 miljoen ECU aan Hongarije goed die niet is opgenomen in deze tabel aangezien deze buiten het kader van G-24 valt Bron: Europese Commissie Tabel 3: Betalingsbalanssteun aan landen die macro-financiële bijstand van de EU ontvangen, naar donor, 1990-1996 (1) (als percentage van de totale goedgekeurde steun) Met inbegrip van schuldvermindering 1990 1991 1992 1994 1995 1996 IFI's IMF Wereldbank Bilaterale hulp EU(2) Overige bilaterale hulp (3) waarvan US Japan Schuldverm indering Club van Parijs Club van Londen Overige (4) 21 11 10 79 54 25 10 Met uitzondering van schuldvermindering 69 40 29 31 19 13 5 50 37 13 50 20 13 0 8 18 5 13 27 21 6 73 6 5 1 2 63 32 28 2 33 26 7 67 6 3 3 59 59 79 62 17 21 6 3 3 12 12 IFI's IMF Wereldbank Bilaterale hulp EU(2) Overige bilaterale hulp (3) waarvan US Japan 1990 1991 1992 1994 1995 1996 21 11 10 79 54 25 10 61 45 16 39 24 15 0 9 69 40 29 31 19 13 5 71 56 15 29 17 12 2 6 80 63 17 20 14 6 6 90 70 20 10 7 4 4 ( 1 ) (2) (3) (4) Gebaseerd op besluiten van de Raad van EU-transacties. In 1993 werd niet tot enige transactie besloten. Macro-financiële bijstand van de EU. Met inbegrip van EU-lidstaten. Lening van een consortium van handelsbanken aan Algerije in 1991. Schuldvermindering die in 1994 en in 1995 door Rusland en Turkmenistan aan de Oekraïne is toegestaan, herschikking van leningen die in 1996 door Rusland aan Moldavië is toegestaan. Tabel 3. 1. : Betalingsbalanssteun aan landen die macro-financiële bijstand van de EU ontvangen, naar donor, 1990-1996 a) (in miljoen USD en als percentage van de totale goedgekeurde en uitgekeerde bedragen) Betalingsbalanssteun-1990 Totaal Hongariie I Goedgekeurd Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % min USD % mln USD % 419 219 200 1618 1108 200 311 21 11 10 79 54 10 15 375 175 200 1288 777 200 311 23 11 12 77 47 12 19 419 219 200 1618 1108 200 311 21 11 10 79 54 10 15 375 175 200 1288 777 200 311 23 11 12 77 47 12 19 IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Duitsland Overige bilat. Totaal 2037 100 1663 100 2037 100 1663 100 Betalingsbalanssteun -1991 Totaal Algerjje I Bulgariie I Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % Goedgekeurd min USD % Uitgekeerd mln USD % Goedgekeurd mln USD % Uitgekeerd mln USD % IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat. Schuld- vermindering Club van Parijs Consortiale lening 5607 4177 1430 5600 2190 35 850 521 2004 554 1450 50 37 13 50 20 0 8 5 3930 2825 1105 5147 1988 35 633 487 18 2004 5 13 554 1450 43 31 12 57 22 0 7 5 22 6 16 690 390 300 2290 540 23 13 10 77 18 443 293 150 1938 338 19 12 6 81 14 300 10 150 6. 1450 49 1450 61 1450 49 1450 61 640 390 250 1168 400 10 100 104 554 554 35 22 14 65 22 1 6 6 31 31 540 390 150 1117 400 10 58 95 554 554 33 24 9 67 24 1 4 6 33 33 Totaal 11207 100 9077 100 2980 100 2381 100 1808 100 1657 100 TSFR Hongarije Koernenifi I Goedgekeurd Uiteekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % min USD % mln USD % Goedgekeurd mln USD % Uitgekeerd mln USD % 1302 852 450 887 500 15 200 172 59 39 21 41 23 1 9 8 1302 852 450 862 500 15 200 147 60 39 21 40 23 1 9 7 2262 2012 250 518 250 10 150 108 81 72 9 19 9 0 5 4 1020 845 175 493 250 10 125 108 67 56 12 33 17 1 8 7 713 533 180 737 500 100 137 49 37 12 51 34 7 9 625 445 180 737 500 100 137 46 33 13 54 37 7 10 IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU us Japan Overige bilat. Schuld- vermindering Club van Parijs Consortiale lening Totaal 2189 100 2164 100 2780 100 1513 100 1450 100 1362 100 Tabel 3. 1. (vervolg) Betalingsbalanssteun -1992 Totaal Alv«ni,« I Estland Goedcekeurd Uitgekeerd Goedcekeurd L%?l<eerd OpedRelteurd Uitgekeerd min USD % min USD V. min USD % mln USD % mln USD % mln USD •/. IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat 1564 909 655 708 423 120 165 69 40 29 31 19 5 7 1193 768 426 476 298 79 100 71 46 26 29 18 48 28 20 115 83 5 6 ' 20 12 29 17 12 71 51 12 8 28 18 10 95 83 9 4 23 15 8 77 67 7 3 116 86 30 87 46 20 22 57 42 15 43 22 10 11 109 83 26 48 23 13 13 69 53 17 31 14 8 8 Totaal 2272 100 1670 100 162 100 123 100 204 100 158 100 Letland Litouwen Roemeni* II Gv*dgekeyrd min USD % Uitgekeerd min USD V. Goedgekeurd V. min USD Uitgekeerd mln USD % Goedgekeurd •/. mln USD Uitgekeerd mln USD V. IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat. 215 170 45 169 91 35 43 56 44 12 44 24 9 II 196 151 45 94 46 23 25 68 52 16 32 16 8 9 245 185 60 217 114 45 58 53 40 13 47 25 10 13 194 149 45 120 57 34 29 62 48 14 38 18 11 9 940 440 500 119 90 89 42 47 11 8 666 366 300 119 90 85 47 38 15 11 --—: 29 3 29 4 Totaal 384 100 290 100 462 100 314 100 1059 100 785 100 Betalincibalanuteun -1994 Totaal AlbanieTI Algeriie II Bulgariie 11 Goedgekeurd % min USD Uitgekeerd min USD •/. Goedgekeurd V. min USD Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd mln USD % mln USD •/. mln USD % mln USD •/. mln USD % IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) 4086 3206 880 27 21 6 2772 2072 700 Bilaterale hulp 11299 73 10591 EU US Japan Overige bilat. Schuld- vermindering Club van Londe Club van Parijs Overige 952 100 350 252 9645 4920 4380 345 6 1 2 2 63 32 28 2 560 90 185 III 9645 4920 4380 345 21 16 5 79 4 1 1 1 72 37 33 3 75 60 15 45 41 63 50 13 37 34 42 34 8 41 41 50 41 9 50 50 4 3 1397 1097 300 5920 335 150 135 5300 1120 4180 19 15 4 81 5 2 2 72 15 57 1182 882 300 5666 201 95 70 5300 1120 4180 17 13 4 S3 3 1 1 77 16 61 646 521 125 4214 125 50 39 4000 3800 200 13 11 3 87 3 1 1 82 78 4 195 195 4125 125 4000 3800 200 5 5 95 3 93 88 5 Totaal 15385 100 13363 100 120 100 83 100 7317 100 6848 100 4860 100 4320 100 Moldavjf I Roemenie IU Slowaakse Republiek Qekrajne Goedgekeurd •/. min USD Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % mln USD •/. <3o?dg<*eurd mln USD % Uilfifkeerd mln USD V. Gpfdgskwd mln USD % Uitgekeerd mln USD V. IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat Schuld- vermindering Club van Londeri Club van Parijs Overige 164 104 60 130 54 30 40 6 56 35 20 44 18 10 14 2 133 121 12 106 30 20 30 26 56 51 5 44 12 8 13 11 913 713 200 218 143 50 26 81 63 18 19 13 4 2 447 247 200 73 63 86 48 38 14 12 10 2 426 346 80 242 155 60 27 64 52 12 36 23 9 4 308 228 80 84 62 22 60 16 60 16 465 365 100 530 100 70 15 345 47 37 10 53 10 7 2 35 465 365 100 520 100 70 5 345 47 37 10 53 10 7 1 35 345 35 345 35 Totaal 294 100 239 100 1131 100 520 100 668 100 368 100 995 100 985 100 10 Tabel 3. 1 (vervolg) Betalingsbalanssteun -1995 Totaal Wit-Rusland Oekraine II Goedgekeurd Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % min USD % mln USD % mln USD % mln USD % 1877 1477 400 3885 330 33 26 7 67 6 1770 r 1370 • 400 3573 168 33 26 7 67 3 270 270 70 70 79 79 21 21 163 163 38 38 81 81 19 19 1607 1207 400 3815 260 30 22 7 70 5 1607 1207 400 3535 130 31 23 8 69 3 150 3 150 3 3405 59 3405 64 3405 63 3405 66 IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat. Schuld- vermindering Club van Londe Club van Parijs Overige 3405 59 3405 64 3405 63 3405 66 Totaal 5762 100 5343 100 340 100 201 100 5422 100 5142 100 Betalingsbalanssteun -1996 Totaal Moldavie II Goedgekeurd Uitgekeerd Goedgekeurd Uitgekeerd min USD % min USD % min USD % mln USD % 250 195 55 67 19 10 79 62 17 21 6 3 32 32 67 19 10 33 33 67 19 10 250 195 55 67 19 10 79 62 17 21 6 3 32 32 67 19 10 33 33 67 19 10 38 12 38 38 38 12 38 38 IFI's IMF Wereldbank (beleidsprogr. ) Bilaterale hulp EU US Japan Overige bilat. Schuld- vermindering Club van Londe Club van Parijs Overige 38 12 38 38 38 12 38 38 Totaal 317 100 100 100 317 100 100 100 a) Uitkeringen worden vermeld onder het jaar van de overeenkomstige toezeggingen. Er zijn geen gegevens voor 1993 aangezien in dat jaar niet werd besloten tot EU-transacties. 11 Tabel 4: Economische kerngegevens 1993 1994 1995 1996 Programma (1) Ramingen BBP tegen constante prijzen (Procentuele mutatie) Albanië Algerije Wit-Rusland Bulgarije Estland Letland Litouwen Moldavië Roemenië Oekraïne 9. 6 -2. 2 11. 6 -1. 5 -8. 5 16. 0 16. 2 -8. 7 1. 5 17. 1 9. 4 -0. 9 -20. 0 1. 8 -1. 8 2. 0 1. 0 -31. 0 3. 9 -23. 0 8. 9 3. 9 -7. 0 2. 1 4. 3 -0. 8 3. 0 -3. 0 7. 1 -12. 0 Consumentenprijzen (jaarultimo) (Procentuele mutatie) Albanië Algerije Wit-Rusland Bulgarije Estland Letland Litouwen Moldavië Roemenië Oekraïne 30. 9 16. 1 1990. 0 63. 8 35. 6 35. 0 163. 0 837. 0 295. 0 10155. 0 15. 8 38. 6 2220. 0 122. 0 41. 7 26. 0 45. 1 116. 0 61. 7 401. 0 6. 0 21. 9 290. 0 32. 9 28. 9 23. 0 35. 7 24. 0 27. 8 182. 0 Begrotingstekort/-overschot (in % van het BB P) Albanië Algerije Wit-Rusland Bulgarije Estland Letland Litouwen Moldavië Roemenië Oekraïne 14. 4 -8. 7 -8. 3 10. 9 -0. 7 0. 6 -5. 1 -6. 8 -0. 4 10. 1 -12. 4 -4. 4 -1. 7 -5. 8 1. 3 -4. 1 -1. 7 -9. 0 -1. 9 -8. 2 -10. 4 -1. 4 -3. 2 -5. 7 -1. 2 -4. 4 -1. 8 -5. 5 -2. 6 -5. 0 12 - 4. 2 - - 3. 1 2. 0 - 4. 0 4. 0 -8. 0 - 15. 0 - - 23. 7 16. 0 - 15. 0 19. 0 47. 0 0. 3 - - -1. 4 -1. 8 - -3. 4 -2. 2 -3. 0 8. 2 4. 0 2. 6 -10. 9 4. 0 2. 8 3. 6 -8. 0 4. 1 -10. 0 17. 4 15. 1 39. 0 310. 8 14. 8 13. 0 13. 1 26. 5 56. 9 39. 7 -11. 4 3. 0 -1. 9 -11. 0 -1. 5 -1. 2 -2. 5 -7. 2 -3. 9 -3. 2 Tabel 4: Economische kerngegevens (vervolg) 1993 1994 1995 Programma 1996 (I) Ramingen Lopende rekening (in % van het BBP) Albanië Algerije Wit-Rusland Bulgarije Estland Letland Litouwen Moldavië Roemenië Oekraïne Officiële deviezenreserves (jaarultimo) Albanië Algerije Wit-Rusland Bulgarije Estland Letland Litouwen Moldavië Roemenië Oekraïne •29. 7 1. 6 -8. 7 12. 8 1. 3 6. 7 -6. 2 -9. 3 -4. 7 -5. 9 2. 3 2. 3 0. 3 2. 0 4. 0 5. 6 2. 4 1. 5 0. 1 0. 2 -14. 3 -4. 4 -11. 4 -2. 1 -7. 1 -4. 6 -2. 1 -9. 2 -1. 7 -6. 0 -7. 5 -5. 3 -4. 1 -0. 5 -5. 1 -4. 0 -10. 3 -6. 7 -4. 9 -5. 0 (in aantal maanden invoer) 3. 2 2. 9 0. 3 3. 0 3. 2 5. 5 3. 1 3. 1 1. 1 2. 3 3. 5 2. 1 0. 7 2. 8 2. 7 4. 8 3. 9 4. 0 0. 4 3. 7 - -4. 7 -4. 3 - -6. 9 -4. 4 - -6. 8 -3. 2 -3. 8 - 2. 5 na - 2. 7 3. 1 - 3. 4 1. 0 1. 2 -7. 7 2. 8 -9. 0 0. 0 -10. 2 -6. 8 -8. 2 -14. 4 -6. 6 -3. 9 3. 2 4. 5 na 1. 6 2. 4 2. 9 2. 4 4. 0 0. 6 1. 3 (1) Programmastreefcijfers, zoals bepaald in juni 1996 voor Algerije, september 1995 voor Wit-Rusland, juli 1996 voor Estland, april 1996 voor Letland, mei 1996 voor Moldavië, december 1995 voor Roemenië, mei 1996 voor Oekraïne. Bron: Nationale autoriteiten en het IMF 13 Liberalisering van de prijzen Liberalisering van de handel Wisselkoersstelsel Buitenlandse directe investeringen Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën 7. Privatisering en herstructurering van ondernemingen 8. Hervorming van de financiële sector ALBANIE Meeste prijzen worden aan de marktwerking overgelaten, uitgezonderd geneesmiddelen en bepaalde goederen en diensten van openbare instanties (gezondheidszorg, stedelijk vervoer, spoorvervoer, energie en water). invoerbeperkingen. Uitvoerbeperkingen Geen kwantitatieve alleen voor schroot en onbewerkt hout. Afschaffing van tariefvrijstellingen, nieuwe classificatie, nieuwe tarieven goedgekeurd in mei 1995. Gemiddeld tarief circa 12%. Laagste tarieven voor enkele kapitaalgoederen. Verzoek om toetreding tot WTO nog in beginstadium. Vrij zwevende wisselkoers sinds juli 1992 in eengemaakte valutamarkt. Nagenoeg geen beperkingen op transacties op de lopende rekening, waaronder repatriëring van winst. Nog enkele kapitaaltransacties onderworpen aan controles. Liberale wetgeving. Verkoop van grond aan niet-ingezetenen, maar vanwege vertragingen bij het registratieproces geen verkoop van Vrije economische zones ingevoerd. landbouwgrond. Kredietplafonds per bank. Banken zijn vrij bij het bepalen van de rentetarieven van door hen uitgegeven leningen, maar de centrale bank bepaalt de minimum-depositotarieven om te waarborgen dat de reële rente positief blijft. Veiling van schatkistpapier (3, 6 en 12 maanden). BTW ingevoerd in juli 1996. Inkomsten voor de schatkist geraamd op 19% BBP; uitgaven op 29,4% BBP. tijdelijke nagenoeg eigendomsbewijzen 96% van de totale landbouwgrond is geprivatiseerd. Verdeling van voltooid. Kleinschalige privatisering van handel en dienstverlenende sector voltooid. Goede vooruitgang bij privatisering van kleine en middelgrote industriële bedrijven. De privatisering van grote staatsbedrijven verloopt trager. Strategische ondernemingen te koop aangeboden aan buitenlandse investeerders. Programma voor grootschalige voucher-privatisering van start gegaan medio 1995 met als doel de privatisering van 400 middelgrote of grote ondernemingen tegen eind 1998. In juli 1996 waren nog slechts 97 ondernemingen verkocht als gevolg van moeilijkheden bij de tenuitvoerlegging (onder andere vouchers mette hoge nominale waarde. Effectenbeurs sinds maart 1996 in bedrijf; handel tot op heden beperkt tot schatkistpapier en privatiseringsvouchers. gedomineerd staatsbanken. Slechte drie grote, Tweeledig bankstelsel ondoelmatige bedragen ongeveer een derde van het totale uitstaande krediet. Met het oog op privatisering van twee staatsbanken heeft de regering in december 1996 28 van hun agentschappen overgedragen aan een derde bank. door leningen Ondoelmatig bankstelsel leidde tot uitbreiding van informele financiële markt. Verscheidene piramidestelsels, die zeer hoge rente boden, stortten eind 1996 in. 14 Liberalisering van de prijzen Liberalisering van de handel Wisselkoersstelsel Buitenlandse directe investeringen Monetair beleid Overheidsfinanciën Privatisering en herstructurering van ondernemingen ALGERIJE Liberalisering van de prijzen nagenoeg voltooid na afschaffing van algemene subsidies voor voedingsmiddelen, waaronder eerste levensbehoeften (melkpoeder, griesmeel en meel). Er bestaan alleen nog gereguleerde winstmarges en prijzen voor geneesmiddelen en energieproducten, hoewel de prijzen voor gas en elektriciteit in 1996 geleidelijk zijn aangepast ten einde in 1997 kostendekkend te zijn. Bij de wet op de mededinging ingevoerd, alsmede van 1995 werd het vrije-prijsbeginsel de praktijken waarborgen verplichting voor leveranciers tot publicatie van al hun prijzen. tegen monopolistische en Verdere doorvoering van de hervormingen waarmee in 1994 een begin werd gemaakt. Eind 1996 geen invoerbeperkingen meer (behalve voor producten die om sociale of religieuze redenen permanent verboden zijn). Maximaal importtarief verlaagd van 60 tot 50% in januari 1996. Enkele beperkingen op de beschikbaarheid van vreemde valuta's voor bepaalde onzichtbare lopende betalingen en voor overmakingen door niet-ingezetenen. De regering heeft het voornemen aangekondigd eind 1997 volledige convertibiliteit van de lopende rekening in te voeren. Stelsel van gecontroleerd zwevende wisselkoers verder uitgebreid na de invoering van een volwaardige interbancaire markt voor vreemde valuta's in december 1995. Liberale wetgeving op het gebied van buitenlandse indirecte investeringen, ook voor het bankwezen, maar afgezien van de sector koolwaterstoffen is er ten gevolge van de problemen met de veiligheid geen sprake van buitenlandse investeringen van betekenis. rentetarieven, Deregulering van in het kader waarvan afschaffing van het wettelijke maximum voor de marge tussen debet- en creditrente van de handelsbanken, in december 1995, alsmede de afname van de inflatie zorgden ervoor dat de reële rentetarieven begin 1996 positief begonnen te worden. Het gebruik van indirecte instrumenten voor monetair beheer werd opgevoerd met als doel de ontwikkeling van de transacties van de te een centrale vergemakkelijken. opengestelde markt bank op Voortzetting van strikte begrotingsdiscipline, welke onder andere tot uiting kwam in loonbeheersing en een krap beleid inzake overdrachten en subsidies. In 1996 werd de Wet op de privatisering goedgekeurd. Het eerste privatiserings-/liquidatieprogramma betreffende 274 kleine ondernemingen is van start gegaan. De tenuitvoerlegging ondervond beperkingen van de noodzaak om verliesgevende ondernemingen te herstructureren, krachtig sociaal verzet en enkele vertragingen van technische en wetgevende aard. De wet waarbij de verkoop van alle landbouwgrond van de staat wordt toegestaan, werd in 1996 goedgekeurd. 15 Hervorming van de financiële sector bij vooruitgang Verdere van staatsbedrijven, met name de 23 meest verlieslijdende ondernemingen. Alle staatsbedrijven werden verplicht tot strenge bezuinigingsmaatregelen. herstructurering de Handelsbanken nagenoeg geheel in het bezit van de staat. In 1996 begonnen de autoriteiten met het saneren van de praktijken van de handelsbanken ten einde te komen tot meer autonomie de tenuitvoerlegging van voorschriften inzake prudentieel toezicht. Het kapitaal- resultaat was dat toereikendheidsratio verbeterden. alle banken toekenning krediet hun van bij de en 16 1. Liberalisering van de prijzen 2. Liberalisering van de handel 3. Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid Overheidsfinanciën 7. Privatisering en herstructurering van ondernemingen 8. Hervorming van de financiële sector prijsstijgingen vrijgelaten. Gefaseerde Eerste liberalisering van de prijzen in 1993. De meeste prijzen (behalve staatsmonopolies) werden eind 1994/begin 1995 volledig voor nutsvoorzieningen tot 80% van de kostendekkingsniveaus werden uitgesteld tot medio 1997. Voor een aantal producten (brood, melkproducten, babyvoeding, enzovoorts) werden medio 1996 prijsplafonds ingevoerd waarop wordt toegezien door de lokale autoriteiten. De centrale autoriteiten controleren (rechtstreeks) de prijs van alcoholhoudende dranken; voorts zijn de winstmarges voor landbouwproducten gereguleerd. afgeschaft. Begin De meeste invoervergunningen en uitvoerheffingen werden in 1994 verplichte deviezenafdracht voor uitvoerders heringevoerd, evenals een heffing van 10% op aangekochte vreemde valuta's. 1996 werd de Douane-unie met Rusland begin 1995 ingevoerd. Hierdoor werden de invoerheffingen opgetrokken tot het niveau van de Russische externe tarieven. Ratificering van de Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst met de Europese Unie opgeschort. In 1994 werd de Russische roebelzone verlaten. Slechts rekening. gedeeltelijke Beperkingen op interbancaire valutatransacties. convertibiliteit van de lopende Vrije repatriëring van kapitaal en winsten. Slechts zeer beperkte buitenlandse directe investeringen vanwege politiek onzekere situatie. Tweeledig bankstelsel. De centrale bank beslist over het monetair beleid, dat sinds de tweede helft van 1996 expansief van aard is. Wekelijkse veilingen voor een groot deel van de kredieten aan de banksector (60%). Toenemende inflatoire druk. Invoering van BTW in 1993. De begroting van de totale overheid kwam in 1996 uit op een klein tekort (1,9%), maar gedegen verantwoording voor quasi-begrotingsactiviteiten en achterstallen ontbreekt. Langzaam en vertraagd privatiseringsproces. Slechts 10% van de staatsactiva was eind 1996 geprivatiseerd. Grootschalige privatisering werd stopgezet ondanks gratis distributie van vouchers aan de bevolking. Een groot aandeel van het bankwezen is in particuliere handen. De voorschriften inzake prudentieel toezicht zijn geleidelijk strikter geworden, de minimum-kapitaalvereiste werd onlangs verhoogd tot 2 miljoen ecu. Banken gaan nog steeds gebukt onder slechte leningen, die hun financiële positie aantasten. 17 BULGARIJE 1. Liberalisering van de prijzen Tot eind 1996 bleven de prijzen van ongeveer 50% van de goederen (gewogen naar hun aandeel in het indexcijfer voor de consumptieprijzen) onder toezicht of controle. 2. Liberalisering van de handel Over het algemeen liberale wetgeving, hoewel medio 1996 een extra invoerheffing van 5% werd ingevoerd. 3. Wisselkoersstelsel Buitenlandse directe investeringen Monetair beleid Overheidsfinanciën 7. Privatisering en herstructurering van ondernemingen Eengemaakte en vrijwel vrij zwevende wisselkoers sinds 1991. Met tussenpozen omvangrijke interventies van de centrale bank om de wisselkoers op peil te houden. Liberale wetgeving inzake buitenlandse directe investeringen goedgekeurd in 1992, maar gedeeltelijk vervangen door striktere voorschriften aan het eind van 1996. Ofschoon onafhankelijk in naam, werd van de Centrale Bank verscheidene malen verlangd aanzienlijke bedragen aan rechtstreeks krediet voor de begroting te verstrekken. in haar geheel maakten de Net als de economie overheidsfinanciën in 1996 een ernstige crisis door: het begrotingstekort liep op tot meer dan 10% van het BBP als gevolg van de druk die uitging van de rentebetalingen op de binnenlandse en buitenlandse schuld. Er werd evenwel een groot primair saldo genoteerd. De belastinginning laat te wensen over; er bestaan plannen voor een belastinghervorming. 1996 werd In grootschalig begonnen met privatiseringsprogramma met behulp van vouchers. De herstructurering van ondernemingen werd enigszins versneld dank zij maatregelen van de overheid ten aanzien van de meest verliesgevende staatsbedrijven. een Hervorming van de financiële sector Ongeveer een derde van de banken werd in 1996 gesloten. Het bankwezen wordt thans gedomineerd door vijf staatsbanken. Het toezicht op het bankwezen blijft te wensen over laten. 18 1. Liberalisering van de prijzen 2. Liberalisering van de handel ESTLAND Grootschalige liberalisering van de prijzen in 1991. Eind 1996 bestonden nog gereguleerde prijzen en bosbouwproducten, oliehoudende leisteen, geneesmiddelen en nutsvoorzieningen. Van een beperkt aantal diensten worden de prijzen op gemeentelijk niveau vastgesteld (bijv. huur en openbaar vervoer). voor grond en kleine sneeuwscooters Geen invoerrechten, behalve voor een klein aantal producten (bont, water- en schepen). Uitvoerquota/vergunningen voor klei en grint. Vaste heffing uitvoerverklaringen. invoer- van EEK 200 per Vrijhandelsovereenkomst met de EU van kracht sinds 1 januari 1995. Estland heeft vrijhandelsovereenkomsten met EVA- landen en met Letland en Litouwen (sinds 1 april 1996). Estland heeft om toelating verzocht tot de vrijhandelsassociatie van Midden-Europese landen. en 3. Wisselkoersstelsel Volledige convertibiliteit van de lopende rekening. De Kroon is sinds 1992 aan de DM gekoppeld (1DM=8EEK) onder een currency 6oard-regeling, met een technische fluctuatiemarge van 3%. 4. Buitenlandse directe investeringen Vrije repatriëring van winst en liquidatie-opbrengst van investeringen door niet-ingezetenen. 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinancien 7. Privatisering en herstructurering van ondememingen 8. Hervorming van de financiele sector De Centrale Bank is verantwoordelijk voor de werking van de currency board-regeling en, in uitzonderlijke gevallen, voor noodleningen aan het bankwezen. De inflatie daalde in 1996 tot 14,8% (eind van het jaar). Belastinghervorming voltooid begin 1994. De indirecte belastingen (met name BTW) vertegenwoordigen meer dan 50% van de inkomsten. De accijnzen werden in 1996 verhoogd. De uitgaven van de totale overheid bedragen 42% van het BBP. Kleinschalige privatisering nagenoeg voltooid. Eind 1996 waren meer dan 450 van de 500 middelgrote en grote ondernemingen geprivatiseerd. Tweeledig bankstelsel. Voortzetting van de consolidatie van het bankwezen: eind 1996 waren er 15 handelsbanken. De effectenbeurs van Tallinn ging in 1996 met succes van start en de verhandelde volumes namen gestaag toe. 19 1. Liberalisering van de prijzen 2. Liberalisering van de handel 3. Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën Privatisering en herstructurering van ondernemingen Hervorming van de financiële sector LETLAND Aan het einde van 1992 was de liberalisering van de prijzen nagenoeg voltooid, met uitzondering van de prijzen van nutsvoorzieningen en huren. In 1996 werd verdere vooruitgang geboekt met de aanpassing aan de wereldmarktprijzen. Alle handelsbelemmeringen werden in 1992 afgeschaft. Vrijhandelsovereenkomsten met de EU, de Baltische Staten en de EVA-landen. Letland heeft verzocht om toelating tot de WTO. juli 1992 werd de roebelzone verlaten. Volledige In convertibiliteit van de lopende rekening. Binnen het stelsel van een gecontroleerd wisselkoers kwam de stabilisatie van de lats tot stand; deze is onofficieel gekoppeld aan de SDR. Vrije repatriëring van winst en liquidatie-opbrengst van investeringen door niet-ingezetenen. Aanzienlijke toestroom van buitenlandse directe investeringen (171 miljoen USD in 1996). Onafhankelijke Centrale Bank. Kredietbeleid gevoerd door middel van indirecte instrumenten. Volledige liberalisering van de rentetarieven. BTW ingevoerd in februari 1992. Sinds 1993 is er een vast inkomstenbelastingtarief (25%), vermeerderd met een extra inhouding van 10% op het jaarlijkse inkomen. Strikt toezicht op de overheidsfinanciën in 1996; het begrotingstekort kwam lager uit dan verwacht. In 1996 werd het Letse privatiseringsbureau opgericht en werden de procedures voor privatisering doorzichtiger en korter gemaakt. Eind 1996 was er goede vooruitgang geboekt met de verkoop en van het Letse scheepvaartmaatschappij. energiebedrijf ingevoerd Tweeledig bankstelsel in 1992. De bankcrisis reduceerde het aantal banken in 1995 tot 33, waarvan slechts 16 deposito's van huishoudingen kunnen accepteren. 75% van het bankwezen is in particuliere handen, waarvan 39% buitenlands. Het kapitaal van staatsbanken werd versterkt met het oog op privatisering. Effectenbeurs is in juli 1995 van start gegaan. 20 Liberalisering van de prijzen Liberalisering van de handel 3. Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën 7. Privatisering en herstructurering van ondernemingen LITOUWEN In de periode 1991-92 werden bijna alle prijzen volledig geliberaliseerd. Er resteren nog enkele beperkingen voor de prijzen van nutsvoorzieningen, huisvesting en vervoer. Met betrekking tot de energieprijzen worden vorderingen geboekt om deze op te trekken tot kostendekkingsniveaus. liberale handelswetgeving. Alle non-tarifaire Relatief beperkingen werden in de periode 1991-92 opgeheven. Handelsgewogen gemiddeld tarief onder 5% in 1995, met nultarieven voor het merendeel van de goederen. Beleid inzake het handelsverkeer niet altijd uitgevoerd zoals aangekondigd, met enkele landbouwproducten, welke minder werden verlaagd dan voorzien in het IMF-programma. Vrijhandelsovereenkomst met de EU op 1 januari 1995 in werking getreden. name wat tarieven betreft voor de Volledige convertibiliteit van de lopende en interne rekening. Nagenoeg geen beperkingen op kapitaaltransacties. De roebelzone werd. i» het voorjaar van 1992 verlaten. In april 1994 werd een currency board-vegelmg ingevoerd waarbij de litas werd gekoppeld aan de US-dollar tegen een vaste koers van 4 litas voor 1 dollar. Vrije repatriëring van winst en liquidatie-opbrengst van investeringen door niet-ingezetenen. Niet-ingezetenen mogen sinds 1996 grond bezitten voor bedrijfsdoeleinden dank zij een wijziging van de grondwet. Sinds april 1994 wordt het monetaire beleid bepaald door de currency board-regoimg die volledige dekking in vreemde valuta vereist van reserves en andere verplichtingen in litas van de Bank van Litouwen. Monetaire financiering van het begrotingstekort is uitgesloten door de currency board-rQgelmg. De hervorming van het belastingstelsel, bedoeld om het beter geschikt te maken voor een markteconomie, is nagenoeg voltooid (met inbegrip van de invoering van BTW). Belastingontwijking en afbrokkeling van de belastinggrondslag hebben een sterke daling van de inkomsten voor de schatkist als percentage van het BBP veroorzaakt. Niettemin zijn de begrotingstekorten relatief klein gebleven dank zij strikt uitgavenbeheer. Eerste fase van de privatisering met vouchers in 1995 afgesloten met de privatisering van 85% van de daarvoor in aanmerking komende bedrijven. De tweede fase is in 1996 van start gegaan en bestaat in de contante verkoop aan binnenlandse en buitenlandse kopers. 21 Hervorming van de financiële sector Tweeledig bankstelsel sinds 1992. Begin 1995 werd de wet op de Centrale Bank en de handelsbanken van kracht. De financiële sector herstelt zich thans van de bankcrisis van eind 1995. De regering voert een actief beleid gebaseerd op drie pijlers: sanering van de balansen van banken in moeilijkheden; en versterking van het wettelijk kader privatisering en (aanscherping van de van kapitaaltoereikendheid, internationale audits). Dochter accountancy-normen ondernemingen toegestaan. Effectenbeurs in werking. goedkeuring verplichte inzake valutapositie buitenlandse banken regels van en 22 MOLDAVIE 1. Liberalisering van de prijzen Prijzen van goederen en diensten volledig geliberaliseerd op enkele uitzonderingen na (voornamelijk energieproducten). 2. Liberalisering van de handel Alle uitvoerquota afgeschaft. Maximum importtarief 20%, enkele uitzonderingen daargelaten. 3. Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën Privatisering en herstructurering van ondernemingen Hervorming van de financiële sector ingevoerd zwevende wisselkoers, met 1993. Nieuwe munteenheid Gecontroleerd geleidelijke depreciatie ten opzichte van USD. Dagelijkse valutaveilingen op de Chisinau Inter-bank Foreign Currency Exchange. Convertibiliteit van de lopende rekening. november in Liberaal regime: vrije repatriëring van winst en liquidatie opbrengst van investeringen binnen drie maanden na sluiting. In 1995 werd een bureau voor de bevordering van buitenlandse en investeringen samenwerkingsovereenkomst met de EU ondertekend in november 1994. Partnerschaps- opgericht. Gebaseerd op kredietplafonds. Voornaamste doelstelling: verdere terugdringing van de inflatie, strengere financiële discipline en grotere onafhankelijkheid van de centrale bank. BTW ingevoerd in 1992. Verbeterde belastingadministratie. Opbrengst uit privatisering ver beneden verwachting, vanwege gebrek aan binnenlands kapitaal. Overschrijdingen aan de uitgavenkant als gevolg van het hoger uitvallen van uitgaven in de sociale sfeer en het netto vorderingentekort van de overheid, door het overnemen van gegarandeerde leningen aan ondernemingen in moeilijkheden. 2200 ondernemingen, die de privatisering via het vouchter- economie programma van vertegenwoordigen, 1995. in november Grootschalige privatisering in oktober 1996 beëindigd. Privatisering tegen liquide middelen niet succesvol vanwege gebrek aan binnenlands kapitaal. ongeveer geprivatiseerd 70% van de de Nationale bankstelsel waarin bank Tweeledig verantwoordelijk is voor het monetair beleid en het toezicht op de banken. Wetgeving inzake regelingen voor slechte leningen in 1995 goedgekeurd. Met ingang van 1 januari 1996 worden alle banken die er niet in slagen hun reserves op het minimum van 4 miljard MDL (circa 900. 000 USD) te houden, verplicht te sluiten ofte fuseren met een grotere bank. 23 Liberalisering van de prijzen Liberalisering van de handel Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën 7. Privatisering en herstructurering van ondernemingen Hervorming van de financiële sector ROEMENIE Aan het eind van 1990 werd begonnen met een programma voor gefaseerde prijsliberalisering. In 1993 waren de meeste consumentensubsidies aantal afgeschaft consumptiegoederen waarvan de prijzen aan directe controle waren onderworpen, sterk verminderd. het en Eind 1992 was de liberalisering van de buitenlandse handel grotendeels voltooid. In 1995 golden echter voor de helft van de invoer in Roemenië bijzondere regelingen. In 1996 werden vergaande handelsbeperkingen afgekondigd in een poging het groeiende tekort op de handelsbalans terug te dringen. Nagenoeg gehele convertibiliteit van de lopende rekening. De resterende beperkingen betreffen maximumbedragen die ingezetenen mogen uitvoeren. Begin 1996 werden de valutatransacties van ondernemingen en banken aan strikte controles onderworpen en werd het aantal banken met een vergunning voor de handel in vreemde valuta beperkt tot vier. Buitenlandse directe investeringen en investeringen in aandelen gereguleerd door de wet. De toestroom van buitenlandse directe investeringen gaf in 1996 een daling te zien en is klein voor de omvang van het land. De Nationale bank is onafhankelijk, doch droeg in 1996 bij tot de financiering van het begrotingstekort en verstrekte direct krediet aan staatsbedrijven in de agrarische sector. belastinghervormingen en Essentiële van loonbelasting overheidsinkomsten. Het begrotingstekort steeg in 1996 ten gevolge van een toename van de subsidies. voltooid. BTW voornaamste bronnen zijn de Weinig vooruitgang bij de herstructurering van ondoelmatige en grote energie-intensieve ondernemingen, met name ten gevolge van de overwaardering van de wisselkoers en de lage energieprijzen. In oktober was 57% van de kleine ondernemingen geprivatiseerd; de privatisering van middelgrote en grote ondernemingen verliep langzaam. In 1996 gingen twee grote particuliere banken failliet. In augustus werd depositogarantieregeling beperkte ingevoerd. Eveneens in 1996 ging de secundaire markt voor niet genoteerde effecten (RASDAQ) met succes van start. een 24 1. Liberalisering van de prijzen 2. Liberalisering van de handel 3. Wisselkoersstelsel 4. Buitenlandse directe investeringen 5. Monetair beleid 6. Overheidsfinanciën OEKRAÏNE Door plaatselijke overheden ingevoerde beperkingen op winstmarges voor brood en olieproducten werden in mei 1996 afgeschaft. Voor de meeste goederen geldt niet langer een meldplicht van de prijzen (alleen energie- en vervoerprijzen moeten worden gemeld). De huishoudens kregen te maken met stijgingen van de prijzen van steenkool, elektriciteit, aardgas en vervoer, ofschoon de kostendekkingsniveaus nog niet zijn gehaald. Voorts ook stijgingen van de huren. Stelsel van staatsorders afgeschaft, behalve, om budgettaire redenen, voor graan. Uittrekking van begrotingsmiddelen voor overheidsaankopen van landbouwproducten beperkt tot de behoeften van overheidsinstanties en deze aankopen geschieden tegen marktprijzen. Invoerregeling zonder kwantitatieve beperkingen, enkele uitzonderingen daargelaten, voornamelijk om gezondheids- en veiligheidsredenen. Maximaal 30%. Geen exportquota en -vergunningen (behalve voor huiden en vellen). Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst met de EU ondertekend in juni 1994. invoertarief De wisselkoers wordt bij veiling bepaald op de interbancaire markt. Belastingverlichting voor bepaalde buitenlandse directe investeringen die ten minste 20% van het maatschappelijk kapitaal van een onderneming vormen. De belastingverlichting werd toegestaan bij een besluit van 1993 en betreft vrijstelling van inkomsten- en winstbelasting gedurende vijfjaar. De kredieten van de Centrale Bank worden voornamelijk toegewezen aan de handelsbanken via de Lombard voorziening, en in mindere mate per veiling. Er worden geen Het rechtstreekse herfinancieringstarief van de Centrale bank wordt aangepast om te zorgen dat het in reële termen positief blijft. kredieten gegeven. meer Sinds 1992 een geleidelijke verscherping en rationalisering van het begrotingsbeheer, met inbegrip van hervorming van BTW, vennootschaps- en inkomstenbelasting. Vermindering van de overheidsuitgaven uitgedrukt in procenten van het BBP van in 1996. Verhouding 72% inkomsten/BBP: 37% m 1996. tot circa 40% in 1992 Privatisering en herstructurering van ondernemingen Grootschalig programma voor voucher-privatisering gestart aan het begin van 1995. Aan het einde van 1996 was ongeveer 80% van de kleine ondernemingen en 50% van de middelgrote en grote ondernemingen in particuliere handen overgegaan. Met behulp van de Wereldbank wordt een programma voor de hervorming van de steenkoolsector doorgevoerd. Hervorming van de financiële sector Maatregelen ter versterking van het toezicht op en de regelgeving voor het bankwezen ten uitvoer gelegd. 25 I. ALBANIE 1. Inleiding Albanië begon in 1992 met macro-economische en structurele aanpassingen tegen de achtergrond van ernstige economische, sociale en administratieve problemen. Er werd goede vooruitgang geboekt bij de verwezenlijking van macro-economische stabilisering met behulp van een stand-by-regeling van het IMF van 20 SDR, aanvullende bijstand van de EG in de vorm van een subsidie van 70 miljoen ecu^ en bilaterale bijstand van de leden van de G-24. Naar aanleiding van de beslissing van het IMF om steun te verlenen voor het middellange- termijnprogramma van structurele hervormingen van Albanië in de vorm van een uitgebreide structurele aanpassingsfaciliteit (ESAF) ten belope van 42,4 miljoen SDR voor de periode van medio 1993 tot medio 1996, besloot de Raad van de Europese Unie in november 1994 tot de verlening van hernieuwde macro-financiële bijstand aan Albanië tot een maximum bedrag van 35 miljoen ecu^. Tussen 1993 en medio 1995 waren de resultaten bevredigend: het BBP groeide met gemiddeld 9% per jaar, er werd een krap monetair- en begrotingsbeleid gevoerd, onevenwichtigheden van de buitenlandse rekeningen werden verminderd, er werden externe reserves opgebouwd ter waarde van drie maanden import en er werd vooruitgang geboekt met de structurele hervormingen. Daarna begon het tempo van de hervormingen echter te stagneren en deden zich omvangrijke ontsporingen van het begrotingsbeleid voor, welke pas na de algemene verkiezingen van mei 1996 ten dele werden gecorrigeerd. 2. Macro-economische ontwikkeling In 1996 groeide het BBP in reële termen met 8,2%, hetgeen een voortzetting betekende van de goede resultaten van de drie voorgaande jaren. De landbouw, goed voor meer dan de helft van het BBP, gaf een groei van 4,5% te zien, in vergelijking met 5,8% in 1995. Gedurende het tweede achtereenvolgende jaar sinds het begin van het hervormingsproces gaf de industriële productie een kleine groei te zien, namelijk 0,8%. De productie van de industriële staatsbedrijven bleef dalen, terwijl die van nieuw opgerichte particuliere textiel- en kledingsectoren groeide. Het officiële Albanese bedrijven werkloosheidspercentage was 12,1%, ten opzichte van 13% in 1995. in de In 1996 werd minder goed de hand gehouden aan het begrotingsbeleid, vooral ten gevolge van maatregelen die voorafgaand aan de verkiezingen in de eerste maanden van het jaar werden doorgevoerd. Zo werd de grondbelasting voor de agrarische sector opgeschort, werd de belastinginning minder krachtig afgedwongen en liep de invoering van BTW ter de vervanging ambtenarensalarissen in april met 20% verhoogd. Kort na de verkiezingen nam de nieuwe regering echter een reeks maatregelen om de begrotingssituatie te corrigeren. Op 1 juli werd de BTW ingevoerd en werden de vrijstellingen beperkt tot brood, kerosine en op. Bovendien werden omzetbelasting vertraging van de 5 Besluit van de Raad van 28 september 1992 (92/482/EG). 6 Besluit van de Raad van 28 november 1994 (94/773/EG). 26 flessengas. De vaste prijzen van enkele eerste levensbehoeften (graan, meel en brood) werden afgeschaft. In oktober werd een aanvullende inspanningen gedaan om het begrotingstekort onder controle te krijgen: de Regering besloot tot de bevriezing van de uitgaven voor nieuwe investeringsprojecten. De gerealiseerde uitgavenvermindering, van 30,8%o van het BBP in 1995 tot 29,4% in 1996, was echter ontoereikend om het tekort aan inkomsten van 19% in 1996, in 1995 nog 24%, te compenseren. Het totale begrotingstekort voor 1996 kwam daarmee uit op 11,4% van het BBP. Onder de druk van het begrotingstekort en de loonstijgingen begon de inflatie sneller toe te nemen, waardoor de sinds 1993 waargenomen neerwaartse tendens werd gekeerd. De inflatie van de consumptieprijzen bedroeg in 1996 17,4%; 6% meer dan in 1995. De geldhoeveelheid groeide in 1996 met 40%. De invoer nam in 1996 sterk toe terwijl het tekort op de handelsbalans steeg tot 25%» van het BBP, in vergelijking met 19,6% van het BBP in 1995. De verslechtering van de handelsbalans werd evenwel gecompenseerd door de afdrachten van werknemers, die in de tweede helft van het jaar een stijging te zien gaven dank zij de steeds hogere opbrengsten in de informele financiële sector. Het tekort op de lopende rekening bleef met 7,7% van het BBP relatief stabiel (7,5% in 1995). De buitenlandse valutareserves stegen tot 280 USD (gelijk aan 3,2 maanden import). De wisselkoers ten opzichte van de dollar was sinds 1992 stabiel. In de zes maanden voorafgaand aan de algemene verkiezingen van 1996 deprecieerde de lek met ongeveer 15% ten opzichte van belangrijke valuta's, maar in de tweede helft van het jaar werd het verloren terrein nagenoeg geheel teruggewonnen. De Bank van Albanië weerhield zich in het algemeen van interventies, behalve tijdens korte periodes van krachtige fluctuaties. De voornaamste negatieve ontwikkeling in de Albanese economie in 1996 was de toenemende instabiliteit van de groeiende informele financiële sector. Deze kon zich vanaf het allereerste begin van het hervormingsproces ontwikkelen vanwege het zwakke bankwezen en de daarmee samenhangende strakke controle op bancair krediet. De in deze sector actieve bedrijven, die zich voordoen als depositonemers maar de facto fungeren als piramidestelsels, bieden hogere rentetarieven dan de banksector. Tot het einde van 1995 bedroegen de door deze bedrijven geboden maandelijkse rentepercentages 4 à 5%. In 1996 begonnen nieuwe bedrijven evenwel maandelijkse percentages van soms wel meer dan 40%» aan te bieden. Onder invloed hiervan verhoogden de grotere marktdeelnemers ook hun tarieven en boden tegen het einde van het jaar maandelijkse tarieven van 10%. Naar aanleiding van waarschuwingen van het IMF in oktober 1996 begon de regering twijfels te uiten over de gedegenheid van deze spaarregelingen. In november en december 1996 stortten twee piramidestelsels in. Ondanks de uitkering van de bevroren bedragen van de als gedeeltelijke verliescompensatie, escaleerde de onrust en mondde in 1997 uit in een ernstige politieke en veiligheidscrisis; Verscheidene andere spaarinstellingen werden gesloten. Geen van de bestaande stelsels keert nu nog rente uit en sommige zijn begonnen met het terugbetalen van de hoofdsommen, zij het mondjesmaat. ineengestorte investeerders aan de stelsels twee 3. Structurele hervormingen Na de grote vooruitgang die in 1994 en 1995 werd geboekt, nam het tempo waarmee de structurele hervormingen worden doorgevoerd in 1996 af. Niettemin werden enkele belangrijke maatregelen doorgevoerd. 27 Er werd vooruitgang geboekt met de belastinghervormingen dank zij de invoering van de BTW in juli. Het systeem heeft echter nog enkele zwakke punten vanwege het grote aantal vrijstellingen. Daar komt bij dat de belastingadministratie sterke verbetering behoeft. De prijsliberalisering werd in 1996 nagenoeg voltooid; alleen voor een klein aantal goederen en diensten bestaan nog gereguleerde prijzen (gezondheidszorg, stedelijk vervoer, spoorwegvervoer, energie en water). De graan- en meelprijzen werden gedereguleerd. De maximum-broodprijs werd afgeschaft (maar aan overheidspersoneel werden speciale broodrantsoenen toegekend). In het kader van het grootschalige privatiseringsprogramma (MPP) werd actief voortgegaan met de privatisering van kleine en middelgrote diensten- en productiebedrijven, hetgeen thans nagenoeg voltooid is. Verder werd overgegaan tot de verkoop van ongeveer 30 grotere ondernemingen. Met betrekking tot de grote ondernemingen (voor het merendeel mijnbouwbedrijven en nutsbedrijven) besloten de autoriteiten prioriteit te verlenen aan de verkoop aan strategische investeerders, en een minderheid van de bedrijven voor te behouden voor verkoop in het kader van het MPP. Tevens werd voortgegaan met de liquidatie van ongeveer 20 bedrijven die werden ondergebracht bij het Herstructureringsbureau (ERA), zij het in een traag tempo. Er werden enkele stappen ondernomen om het bankwezen te hervormen. In februari 1996 keurde het Parlement twee wetten goed inzake de rol en de verantwoordelijkheden van de Bank van Albanië, met inbegrip van de betrekkingen tussen de Bank en de Regering betreffende de financiering van het begrotingstekort. Tegelijkertijd werd de Wet op het bankwezen goedgekeurd; deze wet omvat onder meer een stroomlijning van de vergunningenprocedures en de invoering van het wettelijk kader voor het bankwezen. De wettelijke bepalingen met betrekking tot de Bank van Albanië en de Wet op het bankwezen werden echter niet op de juiste wijze ten uitvoer gelegd. Het wettelijke kader voor activiteiten in de financiële sector in Albanië blijft bovendien sterk tekort schieten. Er moet nog worden begonnen met het ontwikkelen van wetgeving op het gebied van toezicht in overeenstemming met internationale normen. In september 1996 kondigde de Regering een driejarige strategie aan voor de privatisering van de drie Albanese staatsbanken. In december werd het merendeel van de kantoren van de Agrarische handelsbank en de Nationale handelsbank overgedragen aan de Spaarbank, die de Regering als laatste zal privatiseren. ' De Spaarbank is vrij om te besluiten de kantoren de sluiten ofte herstructureren. 4. Verlening van macro-financiële bijstand De subsidie van 35 miljoen ecu die de Raad in november 1994 toekende, werd in twee tranches uitgekeerd. De eerste tranche (15 miljoen ecu) werd in mei 1995 uitgekeerd na de ondertekening van het Memorandum van Overeenstemming waarin de macro- economische en structurele voorwaarden voor de subsidie werden vastgelegd. Begin september 1996 besloot de Commissie de tweede tranche (20 miljoen ecu) vrij te geven naar aanleiding van de maatregelen van de nieuwe Albanese Regering om de begrotingsonevenwichtigheden te bestrijden, waaronder de invoering van de BTW, en de 28 vorderingen met de tenuitvoerlegging van de structurele hervormingen zoals beschreven in het Memorandum. 29 II. ALGERIJE 1. Inleiding In 1996 voltooide Algerije een belangrijke fase van het programma van economische en structurele hervormingen waarmee in het begin van de jaren negentig werd begonnen. Dit programma behelsde de hervorming van een centraal geleide economie tot een markteconomie met een geliberaliseerd systeem van binnenlandse prijzen en geliberaliseerde stelsel van buitenlandse handel en betalingen. Ondanks de steeds moeilijkere politieke en veiligheidssituatie werden grote vorderingen geboekt met de tenuitvoerlegging van het beleid en het streven naar stabilisering. De positieve economische groei werd hersteld; de inflatie werd tot minder dan 10% teruggedrongen; de saldi van de lopende rekening en de begroting werden inmiddels positief en de externe en binnenlandse schulden werden verminderd. Deze goede resultaten zijn te danken aan zowel gunstige exogene ontwikkelingen, met name in de sectoren koolwaterstoffen en landbouw, als de vasthoudendheid waarmee belangrijke institutionele hervormingen werden doorgevoerd. In de periode 1990-96 werden de binnenlandse prijzen geliberaliseerd, evenals de handels- en betalingssystemen; werd begonnen met de herstructurering van staatsbedrijven; werd een programma voor de privatisering/liquidatie van kleine overheidsbedrijven uitgevoerd; werd het bankwezen gedereguleerd en werd overgeschakeld op een stelsel van gecontroleerd zwevende wisselkoersen en een interbancaire markt voor buitenlandse valuta's. In sociaal opzicht werd begonnen met de hervorming van de volkshuisvesting en de modernisering van het sociale vangnet. Algerije bleef grote financiële steun ontvangen van de Bretton Woods-instellingen voor het programma van economische en structurele hervormingen. Nadat in 1991 en in 1994 stand-by-regelingen werden toegekend, ging het IMF m mei 1995 akkoord met een driejarige uitgebreide financieringsfaciliteit (EFF) ten belope van in totaal 1. 169 miljoen SDR. Algerije heeft sinds de toekenning van die faciliteit voldaan aan alle kwartaalcriteria inzake economische resultaten. In juni 1996 keurde het IMF voorts aankopen met een financieringsfaciliteit ter compensatie van tegenvallende export en onvoorziene uitgaven (CCFF) goed vanwege de buitensporige kosten voor de invoer van graan. De Wereldbank kende in april 1996 een structurele aanpassingslening (SAL) van 300 miljoen USD toe ter ondersteuning van een ontwikkelingsprogramma in de particuliere sector. De eerste tranche van 150 miljoen USD werd in juni 1996 uitgekeerd. Voor de hervormingen van het sociale vangnet werd verder een lening van 50 miljoen USD verstrekt. Ook de Gemeenschap ondersteunde het hervormingsproces in Algerije. In 1991 besloot de Raad om aan Algerije een eerste lening van 400 miljoen ecu ' toe te kennen; deze werd in 1992 (250 miljoen ecu) en 1994 (150 miljoen ecu) uitgekeerd. In 1994 honoreerde de Raad een verzoek om verdere macro-financiële bijstand van de Algerijnse autoriteiten met een tweede macro-financiële hulpoperatie (tot 200 miljoen ecu), uit te keren in twee tranches**. Een eerste tranche van 100 miljoen ecu werd in november 1995 vrijgegeven. 7 Besluit van de Raad 91/510/EEG. * Besluit van de Raad 94/938/EEG. 30 2. Macro-economische ontwikkeling Het in 1995 geconstateerde herstel van de productiegroei zette door in 1996: het reële BBP nam met 4% toe. De algehele aantrekking van de binnenlandse vraag werd ruimschoots gecompenseerd door de expansie van de exporterende sector. De belangrijkste motoren van de groei waren de landbouw, de sector koolwaterstoffen, de bouwnijverheid en openbare werken. De industriële productie bleef daarentegen dalen, met ongeveer 4%o in reële termen, hetgeen het gevolg was van de lage productiviteit en de verminderde beschikbaarheid van krediet in de grote staatsbedrijvensector. Ondanks de heropleving van de economische bedrijvigheid bleef het werkloosheidspercentage in 1996 stijgen omdat de economische groei onvoldoende was om nieuwe werkgelegenheid te genereren: aan het einde van het jaar bedroeg de werkloosheid 28,3%. De voortzetting van het krappe monetaire beleid leidde tot een verdere afname van het inflatiepercentage (december-december), van 21,9% in 1995 tot 15,1% in 1996. Sinds de Centrale Bank de reporente met 2 procent verlaagde tot 20%o, werden de reële rentepercentages voor het eerst positief. Tevens werd het bancair krediet aan de minder productieve sectoren van de economie, zoals levensmiddelenimporteurs en enkele staatsbedrijven, beperkt ten einde ruimte te maken voor winstgevende en productieve investeringen. De inflatie ondervond de positieve effecten van een goede oogst, een gematigde stijging van de gereguleerde prijzen en een kleine appreciatie van de reële effectieve wisselkoers van de dinar. De hogere internationale olieprijzen en de strikte begrotingsdiscipline resulteerden in een uitzonderlijk gunstige ontwikkeling van de begroting in 1996. De totale begroting vertoonde een overschot van 3%> van het BBP, een positieve ontwikkeling van respectievelijk 7,4% en 4,4% van het BBP ten opzichte van 1994 en 1995. Terwijl de inkomsten uit andere bronnen dan de sector koolwaterstoffen als aandeel van het BBP ongewijzigd bleven, stegen de inkomsten uit de sector koolwaterstoffen in 1996 met ongeveer 2% van het BBP. Aan de uitgavenkant maakten de loonbeheersing en de aanhoudende discipline ten aanzien van overdrachten en subsidies voor het derde achtereenvolgende jaar een vermindering van de lopende uitgaven (als percentage van het BBP) mogelijk. Dank zij de aanhoudende begrotingsconsolidatie werd de uitstaande binnenlandse schuld in de periode 1993-1996 gehalveerd tot 22,2% van het BBP. De externe positie van Algerije gaf in 1996 een aanmerkelijke verbetering te zien, hoofdzakelijk als resultaat van de stijging van de internationale prijzen voor ruwe olie met 2 USD per vat (dit komt overeen met een stijging van de waarde van de Algerijnse export van ruwe olie per eenheid van 23,4%»). Het saldo op de lopende rekening ontwikkelde zich van een tekort van 2,2 miljard USD in 1995 tot een overschot van 1,2 miljard USD in 1996 (2,8%o van het BBP). De uitvoer van koolwaterstoffen, welke meer dan 95%> van de totale Algerijnse export vertegenwoordigde, steeg in waarde met ongeveer 30%o tot 12,6 miljard USD. De totale invoer, 9,1 miljard USD, daalde met 10%o onder invloed van de goede oogst, de algehele aantrekking van de binnenlandse vraag en de achteruitgang in de industriële sector. Het saldo van de kapitaalrekening, weliswaar negatief, gaf een verbetering van circa 2,5%o van het BBP te zien, ten dele dank zij een opleving van de directe buitenlandse investeringen in de energiesector. Daarnaast bleef Algerije de voordelen ondervinden van omvangrijke buitengewone financiering in de vorm van de herschikking van particuliere en publieke schulden. Het resultaat hiervan was dat de bruto reserves van buitenlandse valuta in 1996 verdubbelden tot 4,2 miljard USD aan het einde van het jaar, hetgeen overeenkomt met 4,5 maanden invoer. De uitstaande buitenlandse schuld van Algerije was aan het einde van 1996 licht gedaald tot 74,2% van het BBP. 31 3. Structurele hervormingen In 1996 vond een verdere consolidatie plaats van het proces van de liberalisering van de economie en de overschakeling op marktmechanismen. Een uitzondering hierop vormt de herstructurering en privatisering van grote staatsbedrijven, waarbij het bereiken van de sociale consensus die als basis voor de hervormingen moet dienen, bemoeilijkt wordt door toenemende werkloosheid en arbeidsonrust. De liberalisering van de binnenlandse prijzen werd nagenoeg geheel voltooid met de afschaffing van de algemene subsidies voor levensmiddelen, met inbegrip van die voor de meest gevoelige producten, zoals poedermelk, griesmeel en meel. Alleen voor medicijnen en energie gelden nog beperkingen op de winstmarges en de prijzen. De gas- en elektriciteitsprijzen werden in 1996 geleidelijk aangepast met de bedoeling aan het einde van 1997 een zodanig niveau te bereiken dat de economische kosten worden gedekt. Het maximum importtarief werd begin 1996 verlaagd van 60 naar 50%>. Met ingang van het einde van 1996 golden er in Algerije geen invoerbeperkingen meer (uitgezonderd een korte lijst van goederen die om sociale of religieuze redenen permanent verboden zijn). Er werden enkele beperkingen gehandhaafd op onzichtbare transacties op de lopende rekening. Na de goedkeuring van de Wet op de privatisering werd in april 1996 begonnen mét een eerste privatiserings-/liquidatieprogramma waarbij 274 bedrijven, bedrijfsonderdelen en activiteiten in de kleinschalige industrie, de handel, de dienstensector, de bouwnijverheid en het vervoer betrokken waren. Daadwerkelijke overdrachten naar de particuliere sector of liquidaties kwamen echter slechts mondjesmaat tot stand vanwege de noodzaak om verliesgevende bedrijven tegen de te herstructureren, krachtig onvermijdelijke ontslagen en enkele technische en juridische vertragingen, evenals de noodzaak de doorzichtigheid te garanderen. Aan het eind van 1996 werd een wijziging op flexibiliteit van de ten einde de de wet op de privatisering voorbereid privatiseringsprocedures te vergroten, onder andere betreffende participaties van werknemers, veilingen en grootschalige privatisering met het oog op de lancering, in 1997, van een tweede programma voor de privatisering/liquidatie van enkele grotere staatsbedrijven in de verwerkende industrie. Voorts werd een wetsontwerp aangenomen waarbij de verkoop van alle aan de staat toebehorende landbouwgrond wordt toegestaan. sociaal verzet Er werd enige vooruitgang geboekt met de herstructurering van de grote staatsbedrijven, met name de 23 grootste verliesgevende bedrijven waaraan geen juridische en financiële autonomie was verleend en die aldus behoed werden voor een faillissement. Aan het einde van 1996 was in het kader van de in 1991 door de Wereldbank toegekende structurele aanpassingslening voor het bedrijfsleven en de financiële sector (EFSAL) één bedrijf geliquideerd en autonomie verleend aan de 22 overige, waarmee overeenkomsten werden gesloten met betrekking tot de resultaten die zij dienden te behalen in het kader van de herstructureringsmaatregelen. Alle staatsbedrijven kregen vergaande bezuinigingsingrepen te verduren. In samenhang met de herstructurering van de staatsbedrijven werd de werkwijze van de handelsbanken op nieuwe leest geschoeid met het oog op de invoering van meer autonomie bij de toekenning van kredieten en de toepassing van nieuwe voorschriften concentratie van inzake het prudentieel aandelenportefeuilles, de classificatie van leningen en provisies. Dit had tot resultaat dat alle banken hun kapitaaltoereikendheidsratio verbeterden; verwacht wordt dat in 1999 de toezicht op het gebied van de 32 BIS-norm van 8% wordt bereikt. Andere hervormingen in het bankwezen betroffen een verdere overschakeling op indirecte monetaire controle en de invoering van een volwaardige interbancaire markt voor vreemde valuta's. 4. Verlening van macro-financiële bijstand In 1996 vonden tussen de Algerijnse autoriteiten en de Commissie besprekingen plaats over de wenselijkheid van en de voorwaarden voor de uitkering van de tweede tranche van de macro-financiële lening (tot 100 miljoen ecu) van 1994. Er werd echter geen overeenstemming bereikt over de vrijgeving ervan: vooral over het tijdschema voor de uitvoering van een privatiseringsprogramma voor grote staatsbedrijven bestond verschil van mening. Daarenboven werd het resterende financieringstekort in Algerije in 1996 weggewerkt dank zij de gunstige ontwikkeling van de lopende rekening. In december 1996 besloot de Commissie, na de lidstaten te hebben geraadpleegd,9 om in het kader van het MEDA-Programma steun te verlenen aan het programma van structurele hervormingen in Algerije door middel van een structurele aanpassingsfaciliteit (SAF) ten belope van 125 miljoen ecu, uit te keren in twee tranches van respectievelijk 60 miljoen ecu en 65 miljoen ecu. Deze bijstand in de vorm van subsidie, die bedoeld is als aanvulling op de SAL van de Wereldbank, zal worden vrijgegeven op voorwaarde dat specifieke hervormingen worden doorgevoerd op het gebied van internationale handel, huisvesting, landbouw, privatisering van kleine ondernemingen en het sociale vangnet. 9 Overeenkomstig Verordening nr. 1488/96 van de Raad. 33 m. WIT-RUSLAND 1. Inleiding De economische en politieke ontwikkelingen in Wit-Rusland waren in 1996 uiterst zorgwekkend. De matige vooruitgang die in het verleden werd geboekt met de stabilisering stagneerde: de inflatie nam in het laatste kwartaal sterk toe en de externe sector was uiterst kwetsbaar. De officiële groei voor 1996 lijkt hoofdzakelijk het resultaat te zijn van overheidsopdrachten, die werden gefinancierd met goedkoop krediet uit het bankwezen en die de voorraden sterk deden stijgen. Het overheidsingrijpen in de economie nam toe, er werd nauwelijks vooruitgang geboekt met de structurele hervormingen en de privatisering kwam tot stilstand. Wit-Rusland slaagde er in 1996 niet in te voldoen aan de basisvereisten voor de overgang naar een markteconomie. Deze vereisten betreffen onder meer een welomschreven en van garanties voorzien systeem van eigendomsrechten, alsmede wettelijke en administratieve instellingen om ervoor te zorgen dat de wet op een doorzichtige en samenhangende wijze wordt toegepast. Voorts ontbrak de politieke wil om samen te werken bij het doorvoeren van de benodigde democratische en economische hervormingen. Onder deze omstandigheden besloten de internationale financiële instellingen alle belangrijke programma's voor financiële bijstand op te schorten. Het hervormingsproces werd sinds 1993 ondersteund en gestimuleerd door multilaterale donoren. Het IMF keerde, in respectievelijk juli 1993 en januari 1995, twee tranches uit van een (STF). De beslissing over een ambitieuzer systematische hervormingsfaciliteit programma in de vorm van een stand-by-regeling, oorspronkelijk gepland voor maart 1995, werd uitgesteld in afwachting van de goedkeuring van het economische programma van de Regering voor 1995/96. De Raad van het IMF keurde de stand-by- regeling uiteindelijk op 12 september 1995 goed. De Commissie keerde in december 1995 30 miljoen van de 55 miljoen ecu betalingsbalanssteun uit, die was toegekend ter ondersteuning van de stand-by-regeling van het IMF. Al snel bleek dat het IMF- programma niet naar behoren werd uitgevoerd. De Gemeenschap keerde de tweede tranche van haar lening dan ook niet uit, en momenteel bestaan er geen plannen om hiertoe over te gaan. Om de internationale financiële bijstand weer op gang te brengen zouden de autoriteiten vergaande inspanningen moeten doen om de economie daadwerkelijk te liberaliseren, de structurele hervormingen te versnellen en een krap monetair en begrotingsbeleid ten uitvoer te leggen, ten einde de macro-economische stabilisering veilig te stellen en te voorkomen dat de tot op heden gedane inspanningen, die hoge sociale kosten met zich hebben gebracht, niet voor niets zijn geweest. Totdat aan deze voorwaarden is voldaan, in overeenstemming met het standpunt van de Raad10, zal de EU de internationale financiële instellingen ertoe aanmoedigen om nieuwe kredietvoorstellen per geval te bestuderen en daarbij strikt de hand te houden aan de economische conditionaliteit. 10 Conclusies van de Raad van 24 februari 1997 en Verklaring van de Raad 29/4/97. 34 2. Macro-economische ontwikkeling De officiële statistieken geven geen eenduidig beeld van de economische ontwikkelingen in Wit-Rusland. Voor 1996 wordt een groei van het BBP gemeld van 2,6%) ten opzichte van het voorgaande jaar, die nog verder aan tempo wint. De toename van het BBP is te danken aan grote stijgingen van de industriële productie. De economische groei lijkt echter hoofdzakelijk het resultaat te zijn van overheidsopdrachten die werden gefinancierd met goedkope leningen van het bankwezen en die een grote toename van de voorraden veroorzaakte. Een ruilhandelsovereenkomst met Rusland maakt het mogelijk de in 1996 geaccumuleerde voorraden te gebruiken als betaling voor achterstallige aardgasbetalingen aan RAO Gazprom. Voorts waren er duidelijke tekenen die erop wezen dat de matige vooruitgang die in 1995 en de eerste helft van 1996 werden geboekt met de stabilisering, in gevaar waren en dat de lage inflatie eveneens werd bedreigt. Na een periode van relatieve stabiliteit nam de inflatie in het laatste kwartaal van 1996 weer aanmerkelijk toe. De situatie van de externe sector verslechterde in 1996 aanzienlijk. De import nam sterk toe als resultaat van de sterk overgewaardeerde wisselkoers, waardoor de lopende rekening ernstig achteruitging. Het tekort steeg van 370 miljoen USD in 1995 tot naar schatting 1. 220 miljoen USD eind 1996, dat wil zeggen 9% van het BBP. Het economisch beleid was grillig in 1996. Het monetaire beleid, naar verhouding restrictiefin de eerste helft van het jaar, kreeg het in de tweede helft zwaar te verduren. In april bracht president Lukashenko de centrale bank onder de bevoegdheid van de president in plaats van het Parlement. Deze verschuiving van de toezichthoudende bevoegdheid leidde, samen met de opschorting van multilaterale kredieten en het toezicht van het IMF, tot een ontspanning van het monetaire beleid; over het hele jaar genomen groeide de gelduitgifte met 64%>. Dit expansieve monetaire beleid was onverenigbaar met het stelsel van de facto vaste wisselkoersen; dit bleek zeer duidelijk in de tweede helft van 1996, toen de druk om een ingrijpende devaluatie van de wisselkoers van de roebel te laten plaatsvinden, toenam. Het begrotingsbeleid bleef, in ieder geval op papier, restrictiever. Volgens de officiële cijfers was er in 1996 sprake van een klein tekort op de overheidsbegroting, van 1,9% van het BBP. In dit cijfer is echter geen rekening gehouden met de snelle accumulatie van achterstallen, geraamd op l%o van het BBP; het bestaan van quasi-begrotingsactiviteiten en fondsen buiten de begroting om. Onafhankelijke schattingen komen voor 1996 uit op een tekort van circa 4% van het BBP. Bovendien was de manier waarop het tekort werd gefinancierd zeer negatief voor de financiële stabiliteit van het land. In de tweede helft van 1996 gebruikte de Regering hiervoor in toenemende mate kredieten van de Centrale Bank. Het wisselkoersbeleid was waarschijnlijk het duidelijkste voorbeeld van de ommekeer in het liberaliseringproces. Begin 1995 hadden de autoriteiten besloten tot een koppeling van de roebel aan de Amerikaanse dollar ten einde de inflatie onder controle te krijgen. Een aanzienlijke reële appreciatie en het toenemende vooruitzicht op een devaluatie betekenden dat een grote hoeveelheid reserves van de Centrale Bank wegvloeiden. Vanaf november 1995 stelden de autoriteiten een opeenvolging van administratieve beperkingen in, waaronder een verbod op interbancaire handel en ingrijpende beperkingen op de aankoop van vreemde valuta's. In april 1996 werd de interbancaire valutahandel genationaliseerd en onder de rechtstreekse controle van de Centrale Bank gebracht. In de tussentijd werd de vaste wisselkoers vervangen door een corridor. De corridor 35 overschatte schromelijk de waarde van de roebel, die op parallelmarkten voor 30 à 50% minder werd verhandeld. Dit vormde voor de autoriteiten aanleiding om verdere administratieve beperkingen in te stellen, waaronder een belasting van 10%o op de aankoop van vreemde valuta met ingang van januari 1996 en de verplichting voor exporteurs om 100%) van hun opbrengst in vreemde valuta af te geven. Deze maatregelen, die regelmatig werden gewijzigd en op arbitraire wijze werden toegepast, leidden de facto tot de totstandkoming van een meervoudig wisselkoersstelsel. 3. Structurele hervormingen In tal van sectoren van de economie werden nog geen hervormingen doorgevoerd en bleef de staat de belangrijkste partij bij de productie en de distributie van goederen. Dit bleek eens te meer toen de autoriteiten reageerden op de toenemende financiële instabiliteit door het overheidsingrijpen in de economie te vergroten. De liberalisering - zowel van de wisselkoersen als van de prijzen - werd gedeeltelijk teruggedraaid. De meeste prijzen werden begin 1992 al geliberaliseerd en in begin 1995 was het proces van prijsliberalisering volledig voltooid. De centrale overheid bleef rechtstreeks de prijzen van alcoholhoudende dranken vaststellen, terwijl prijsmechanismen werden ingevoerd voor vervoer, energie en communicatie. De winstmarges voor de landbouw werden gereguleerd. Op 30 augustus 1996 werden bij presidentieel besluit opnieuw rechtstreekse maximumprijzen ingevoerd voor een aantal producten (brood, melkproducten, babyvoeding, enzovoorts) waarop toezicht wordt gehouden door de plaatselijke autoriteiten. Als gevolg van de beperkte betrokkenheid op terreinen als de privatisering en de herstructurering van het bedrijfsleven kwam het hervormingsproces na 1995 nagenoeg tot stilstand. De kleinschalige privatisering was relatief succesvol, waarbij de meeste resultaten werden geboekt op het gebied van huisvesting en detailhandel. De privatisering van grote bedrijven stagneerde. In 1996 werden slechts 164 staatsbedrijven omgevormd tot vennootschappen op aandelen, op een totaal gepland aantal van 549. Een voucher regeling voor grootschalige privatisering werd ingetrokken onder het voorwendsel van uitroeiing van belastingontduiking en corruptie. Als gevolg daarvan is slechts 10%> van de bedrijven in Wit-Rusland in particuliere handen. 4. Verlening van macro-financiële bijstand Op 10 april 1995 stemde de Raad in1 * met de verlening van macro-financiële bijstand aan Wit-Rusland in de vorm van een lening met een looptijd van tien jaar, onder voorbehoud dat het IMF een stand-by-regeling zou toestaan ter ondersteuning van het programma van macro-economische aanpassing en structurele hervormingen. Nadat de Raad van het IMF in september 1995 had ingestemd met de eerste stand-by-regeling voor Wit-Rusland, brachten vertegenwoordigers van de Commissie een bezoek aan Wit-Rusland om de economische en financiële situatie te beoordelen en de voorwaarden te bepalen voor de communautaire macro-financiële bijstand. In een Memorandum van Overeenstemming bij de communautaire lening verplichtten de autoriteiten van Wit-Rusland zich op verscheidene terreinen tot grote inspanningen met 11 Besluit 95/132/EG van de Raad (PB L89 van 21 april 1995). 36 betrekking financiële tot structurele hervormingen (prijsliberalisering, privatisering, discipline van ondernemingen en hervorming van het bankwezen), evenals tot naleving van de criteria met betrekking tot economische resultaten zoals voorzien in de stand-by- regeling van het IMF. De bijdrage van de Gemeenschap werd vastgesteld op 55 miljoen ecu op basis van externe financiële behoeften, welke werden geraamd op 600 miljoen USD voor de periode waarop de stand-by-regeling van het IMF betrekking had. Het bedrag van de eerste tranche van de communautaire lening werd bepaald op 30 miljoen ecu. Deze werd in december 1995 uitgekeerd. Vanwege het gebrek aan vooruitgang met verscheidene aspecten van de structurele hervormingen en de intrekking van verscheidene liberaliseringsmaatregelen, is de tweede tranche tot op heden niet uitgekeerd. Voorts is alle communautaire bijstand aan Wit- Rusland, uitgezonderd een beperkt aantal acties in het kader van TACIS, voor onbepaalde duur opgeschort. 37 IV. BULGARIJE 1. Inleiding In 1996 deed zich in Bulgarije een ernstige economische crisis voor. Dit was het gevolg van het onsamenhangende macro-economische beleid en het gebrek aan vooruitgang bij de doorvoering van structurele hervormingen. In de laatste dagen van het jaar kreeg de economische crisis met het aftreden van premier Videnov politieke gevolgen. Bulgarije begon later en onder minder gunstige omstandigheden dan de meeste andere Midden-Europese landen met de overgang naar een markteconomie. In maart 1990 zette Bulgarije de betaling van aflossing en rente op haar buitenlandse schuld stop, waarmee zij de toegang tot internationale financiële hulp afsloot. Bulgarije had een zeer groot aandeel in de handel met de COMECON en kwam dan ook zwaar in de problemen toen deze ophield te bestaan. Verdere problemen ontstonden door de schok van de ontbinding van Joegoslavië en het embargo tegen Servië-Montenegro, waardoor Bulgarijes voornaamste doorvoerroute over land naar westerse markten werd afgesneden. In februari 1991 werd begonnen met economische hervormingen. De prijzen van de meeste goederen werden geliberaliseerd, subsidies werden sterk verminderd, er werd overgeschakeld op één enkele zwevende wisselkoers, er werd een tweeledig bankstelsel ingevoerd en het monopolie van de staat op buitenlandse handel werd opgeheven. Er werd voorts ook goede vooruitgang geboekt met het leggen van de wettelijke basis voor een markteconomie: medio 1992 was het wettelijk kader nagenoeg ingevoerd. Bulgarije slaagde er echter niet in het tempo van de structurele hervormingen vast te houden. Bij de tenuitvoerlegging in de praktijk kon het tempo waarmee het wettelijk kader voor de markteconomie gestalte kreeg, niet worden bijgehouden. Bovendien werden verscheidene maatregelen teruggedraaid; voor een groot aantal goederen werden de prijzen weer gereguleerd. Het ontbrak in Bulgarije aan duidelijke politieke steun voor de herstructurering en privatisering. Staatsbedrijven werd onvoldoende financiële discipline opgelegd, waardoor zij konden doorgaan met het massaal afsluiten van slechte leningen bij staatsbanken. Deze banken kregen op hun beurt leningen zonder onderpand bij de Centrale Bank. De Centrale Bank kon dergelijke leningen slechts in beperkte mate weigeren, ten eerste omdat niet duidelijk was of zij bevoegd was om handelsbanken te sluiten, ten tweede omdat zij niet bereid was het initiatief te nemen om een algehele herstructurering van het bedrijfsleven af te dwingen, welke onontkoombaar zou zijn geweest indien de handelsbanken minder gemakkelijk krediet zouden hebben gekregen bij de Centrale Bank. Zeer hoge begrotingstekorten, ten dele rechtstreeks gefinancierd door de Centrale Bank, droegen bij tot aanhoudende inflatie, die de Centrale Bank trachtte te verlagen door regelmatig in te grijpen op de valutamarkt ten einde de wisselkoers te stabiliseren. Deze tussen het begrotings-, monetaire en wisselkoersbeleid zette de onverenigbaarheid wisselkoers onder druk telkenmale dat de financiële markten bespeurde dat de Centrale Bank niet over voldoende buitenlandse reserves beschikte om de munt te blijven ondersteunen. Ofschoon de momenten waarop dit zich voordeed - voorjaar 1994 en vanaf begin 1996 - mede werden bepaald door de externe verplichtingen van Bulgarije, was dit de onvermijdelijke consequentie van het zwakke binnenlandse beleid. 38 2. Macro-economische ontwikkeling Nadat Bulgarije met buitenlandse commerciële schuldeisers in juli 1994 een overeenkomst tot schuld- en schuldendienstvermindering (DDSR) had ondertekend, ontwikkelde de economie zich geruime tijd in gunstige zin. In 1994 en 1995 werd een matige groei van het BBP genoteerd. Begin 1996 was de jaarlijkse inflatie gedaald tot minder dan 30%». De inflatievermindering werd sterk bevorderd door de opmerkelijke stabiliteit van de wisselkoers in 1995. De combinatie van een stabiele wisselkoers en inflatie, die weliswaar afnam maar toch relatief hoog bleef in vergelijking met de handelspartners van Bulgarije in West-Europa, resulteerde in een sterke reële appreciatie van de lev. Bij het ontbreken van enige structurele hervormingen van betekenis leidde dit vanaf medio 1995 tot een geleidelijke verzwakking van de betalingsbalans. Uit de ontwikkelingen van 1996 bleek overduidelijk dat aan het economisch herstel in Bulgarije van 1994 en 1995 geen stevige basis ten grondslag had gelegen. Het BBP daalde met meer dan 10%>. De inflatie - van december tot december - bedroeg meer dan 200%>, hetgeen een enorme geldontwaarding betekent. De wisselkoers daalde van ongeveer 70 leva per dollar aan het begin van het jaar tot bijna 500 leva per dollar aan het einde van 1996. In de beginmaanden van 1996 waren de buitenlandse reserves van de Centrale Bank nauwelijks toereikend om de schuldendienst op de buitenlandse schuld te betalen en het gevolg was dat de lev nog verder onder druk kwam te staan. Gedurende verscheidene maanden trachtte de Centrale Bank de depreciatie te verminderen door een combinatie van renteverhogingen en rechtstreekse interventies op de valutamarkt. Dit resulteerde slechts in vertraging en op het moment dat de Centrale Bank zich uiteindelijk met sterk gedaalde valutareserves terugtrok uit de markt, kwam een massale depreciatie op gang. In het najaar werd deze ontwikkeling tijdelijk tot staan gebracht toen de Centrale Bank de maandrente tot 25% verhoogde (hetgeen gelijk staat aan een percentage op jaarbasis van 1000%)), maar de ruimte van de Centrale Bank om de rentetarieven te gebruiken ter ondersteuning van de lev werd sterk ingeperkt door het effect van de hoge rente op de reële economie. Ten gevolge van het gebrek aan structurele hervormingen ging het bankwezen gebukt onder een hoog percentage slechte schulden van ondernemingen. Het verhogen van de rente leidde er bij deze omstandigheden slechts toe dat het aantal niet-aflosbare leningen nog verder toenam. Dit betekende een verdere verzwakking van het. bankwezen: in de loop van het jaar werd de activiteiten van ongeveer 15 banken opgeschort. Een ander belangrijk slachtoffer van de hoge nominale rentetarieven was de overheidsbegroting. Verscheidene jaren van zeer hoge begrotingstekorten leidden ertoe dat de staat een grote binnenlandse schuld opbouwde. De hoge rentetarieven leidden ertoe dat de schuldendienst van deze schuld verder opliep. Om deze redenen verlaagde de Centrale Bank de rentetarieven na enkele weken, maar deze bleven niettemin op het relatief hoge niveau van 15% per maand. xDe hoge rente betekende een verdere verzwaring van de rentelast, terwijl het onvoldoende bleek om de lev te ondersteunen. Ten gevolge van de verminderde economische bedrijvigheid daalden voorts de belastingopbrengsten. In de tweede helft van 1996 zag de overheid zich genoodzaakt zich bijna uitsluitend tot de Centrale Bank te wenden om het snel groeiende 39 begrotingstekort te financieren. De daaruit resulterende toename van de geldhoeveelheid veroorzaakte een versnelling van zowel de depreciatie van de wisselkoers als van de inflatie. Deze ontwikkelingen leidden tot een daling van de waarde in USD van de lonen en pensioenen tot een extreem laag niveau. Uit gegevens betreffende de inkomsten en uitgaven van de huishoudens over de eerst negen maanden van 1996 blijkt hoe de daling van het reële inkomen het levenspeil negatief heeft beïnvloed. Het aandeel van het inkomen dat werd besteed aan voedingsmiddelen steeg gedurende de hele periode en beliep in september de helft van de totale uitgaven. Terwijl relatief meer werd uitgegeven aan voeding, werd er minder gegeten: in vergelijking met dezelfde periode in 1995 werd per hoofd van de bevolking in het derde kwartaal van 1996 ongeveer 15%> minder vlees, eieren, fruit en groenten geconsumeerd; alleen melk en aardappelen werden in ongeveer dezelfde hoeveelheden afgenomen als in 1995. Pogingen van de Regering om het afglijden van de economie in de tweede helft van 1996 te keren en de situatie te stabiliseren sorteerden weinig succes. Een stand-by-regeling met het IMF kon al snel na de goedkeuring ervan niet worden nagekomen. Pogingen om tot overeenstemming te komen over een gewijzigd economisch programma mislukten als gevolg van de moeilijke politieke situatie na de overwinning van de oppositiekandidaat in de presidentsverkiezingen in november. De premier overleefde daarna ternauwernood een motie van wantrouwen, die zijn positie echter dermate aantastte dat hij, tezamen met zijn regering tijdens een buitengewone plenaire vergadering van de Socialistische Partij aan het einde van december besloot af te treden. Aldus was Bulgarije op een kritiek moment zonder regering. Er kon geen geloofwaardige begroting voor 1997 worden goedgekeurd. De oppositie begon een boycot van het Parlement en riep op tot onmiddellijke verkiezingen. In Sofia en andere steden werden dagelijks protestmarsen gehouden. De economische en sociale situatie bleef achteruitgaan. Stakingen en sociale onrust breidde zich uit toen de vakbonden om wekelijkse loonsverhogingen en maandelijkse onderhandelingen over loonniveaus begonnen te vragen. De situatie werd in februari 1997 opgelost met de aankondiging van vervroegde verkiezingen en de benoeming van een interim-regering. Dit had onmiddellijk een gunstige uitwerking op zowel de politieke als de economische stabiliteit. 3. Structurele hervormingen De autoriteiten deden medio 1996 pogingen om de structurele hervormingen weer op gang te brengen. Dit geschiedde op verzoek van de Bretton Woods-instellingen, die op dergelijke maatregelen aandrongen als voorwaarde voor hun hernieuwde steun aan Bulgarije. De autoriteiten verzochten om bijstand van het IMF en de Wereldbank na mislukte pogingen in de eerste maanden van 1996 om een snelle depreciatie van de wisselkoers te voorkomen; deze pogingen leidden tot uitputting van de valutareserves van de Centrale Bank en het vooruitzicht doemde op dat Bulgarije ook de aflossing van de herschikte buitenlandse schuld niet zou kunnen volbrengen. Enig succes werd behaald bij het liquideren van grote verliesgevende staatsbedrijven en bij het scheppen van afstand tussen het bankwezen en verliesgevende bedrijven die niet konden worden gesloten (bijv. nutsbedrijven). Voorts werden 15 insolvente banken gesloten. De autoriteiten beschikten echter niet over voldoende geloofwaardigheid en bleken niet in staat de economische achteruitgang tot staan te brengen. Pas toen in de beginmaanden van 1997 een nieuwe regering aantrad begonnen zich vooruitzichten op economische stabilisering en economisch herstel af te tekenen 40 4. Verlening van macro-financiële bijstand De Raad besloot tot de toekenning van een eerste macro-financiële lening van circa 290 miljoen ecu aan Bulgarije in 19911% welke in twee tranches in respectievelijk 1991 en 1992 werd uitgekeerd. Deze lening moet in december 1997 en maart 1998 worden terugbetaald. Een verdere lening ten belope van 110 miljoen ecu werd goedgekeurd in 19921-*, m a ar vanwege herhaaldelijke beleidsontsporingen met grote vertraging uitgekeerd. Een eerste tranche van 70 miljoen ecu werd in 1994 overgemaakt in het kader van de stand-by- regeling die in mei van dat jaar werd overeengekomen met het IMF. De uitkering van de resterende tranche van 40 miljoen ecu vond pas in de tweede helft van 1996 plaats, nadat het IMF een nieuwe stand-by-regeling had goedgekeurd. Bulgarije voert thans economische hervormingen door met behulp van een nieuwe stand- by-regeling van het IMF. Momenteel wordt de mogelijkheid van aanvullende macro- financiële leningen van de Gemeenschap onderzocht. 12 Besluit van de Raad van 91/31 l/EEG van 24 juni 1991. 13 Besluit van de Raad van 92/51 l/EEG van 19 oktober 1992. 41 V. ESTLAND 1. Inleiding Na de sterke daling van de productie welke optrad nadat Estland onafhankelijk werd, begon de economie zich in de tweede helft van 1993 te herstellen. Uit herziene gegevens betreffende de ontwikkeling van het reële BBP blijkt dat de economische situatie in Estland daarna snel verbeterde. Voor 1994 wordt de achteruitgang van het BBP thans geschat op slechts 1,8% in vergelijking met het eerdere cijfer van 2,7%. Voor 1995 werd de groei in opwaartse richting bijgesteld van 2,9%) naar 4,3% en voor 1996 duiden de eerste ramingen op een reële stijging van 4%>. Voor het laatste kwartaal van 1996 wordt de reële groei van het BBP geschat op 7,3%, een duidelijke versnelling van de in het tweede en derde kwartaal waargenomen tendens. 2. Recente economische ontwikkelingen Tegelijkertijd daalde de inflatie sterk. In december 1996 bedroeg de inflatie op jaarbasis 14,8%), ten opzichte van 28,9%» het jaar daarvoor. De daling van de inflatie ging gepaard met een rentedaling. Het gewogen gemiddelde van de rentetarieven voor leningen in Estse kronen met een looptijd van meer dan eenjaar daalde van gemiddeld 16,06% per jaar in maart 1996 tot 13,88% in december 1996. Deze cijfers onderschatten nog de daling van de rentelasten voor Estse leningnemers, aangezien een groeiend aandeel van de leningen werd afgesloten in buitenlandse munt (DM en USD), waarvoor de rente lager ligt dan voor leningen in kronen. De reële rentetarieven werden echter positief doordat de daling van de nominale rentetarieven achterbleef bij de daling van de inflatie. Het vorderingentekort van de totale overheid kwam voor 1996 uit op 1,5% van het BBP, een stijging ten opzichte van 1995. In 1996 werden evenwel beperkingen op het lenen door lagere overheden ingevoerd en enkele belastingen verhoogd. In 1996 werd voortgegaan met de herstructurering van de economie. De privatisering kreeg snel haar beslag en aan het eind van 1996 waren bijna alle grote ondernemingen verkocht, met uitzondering van die in de sectoren transport, telecommunicatie en energie. De consolidatie van de financiële sector werd voorgezet door middel van een onafgebroken reeks fusies. De Estse banken kunnen zich thans rekenen tot de grootste en sterkste banken van de Baltische staten. Doordat de inflatie in Estland hoger bleef dan in de meeste van haar handelspartners, vond in 1996 een appreciatie van de reële wisselkoers van de kroon van 8,8%> plaats. Dit was één van de oorzaken van de sterke achteruitgang van het tekort op de handelsbalans van 8,1 miljoen kronen in 1995 tot 13,6 miljoen in 1996 (douanebasis), hetgeen overeenkomt met 24%o van het BBP. Ofschoon de rekeningen voor diensten en netto inkomsten een toenemend positief saldo te zien geven, en ook de rekening voor overdrachten een overschot vertoont, steeg het tekort op de lopende rekening in 1996 tot 5,3 miljoen kronen, ofwel bijna 10%> van het BBP. De financiering van dit tekort was in 1996 minder bevredigend dan in 1995 : de buitenlandse directe investeringen gaven een daling te zien en buitenlandse beleggingen en effectenemissies door banken een stijging. Ook de Estse buitenlandse directe investeringen stegen in 1996 sterk, met name in de andere Baltische staten en Rusland. Niettemin bleef de totale betalingsbalans een overschot vertonen. 42 3. Verlening van macro-financiële bijstand De officiële buitenlandse staatsschuld bleef laag en bedroeg op 1 januari 1997 296 miljoen USD. De bruto internationale reserves bleven stijgen en bereikten aan het eind van 1996 640 miljoen USD. Ook de netto internationale reserves gaven een toename te zien. In juli 1996 keurde het IMF een nieuwe stand-by-regeling met een duur van 13 maanden goed voor een bedrag met een tegenwaarde van 13,95 miljoen SDR. Estland heeft geen aankopen gedaan met ondersteuning van de vorige of de huidige stand-by-regeling. Het land heeft in 1996 net zo min als in 1995 de Gemeenschap verzocht om uitkering van de macro-financiële bijstand, integendeel: de Estse autoriteiten verzochten om toestemming voor vervroegde terugbetaling van de eerste tranche van 20 miljoen ecu, die in maart 1993 werd uitgekeerd. 43 VI. LETLAND 1. Inleiding Ofschoon Letland pas in augustus 1991 onafhankelijk werd, was reeds onder Sovjet- heerschappij een eerste begin gemaakt met hervormingen. In 1992 verslechterden de economische vooruitzichten terwijl het land volop bezig was met de overgang naar een markteconomie. Het wegvallen van voormalige handelsbetrekkingen en stijgingen van de prijzen van de uit Rusland ingevoerde energie brachten een ernstige schok voor het handelsverkeer teweeg. De tekorten op de buitenlandse rekeningen werden onhoudbaar internationale bijstand. Letland formuleerde een stabiliserings- en geacht zonder hervormingsprogramma voor de periode van medio 1992 tot en met medio 1993 en kwam een stand-by-regeling overeen met het IMF. Verder werd een beroep gedaan op de Gemeenschap en andere G-24-donoren om te helpen bij het aanvullen van het resterende tekort op de betalingsbalans over de benoemde periode, geraamd op 210 miljoen USD. Op basis van de gunstige vooruitzichten die werden verwacht van bijstand van de G-24 besloot de Raad van het IMF aan het einde van 1992 een stand-by-regeling goed te keuren. De eerste drie jaar van de onafhankelijkheid kenmerkten zich door een achteruitgang van de productie. In 1994 begon het BBP weer te stijgen, maar het ingezette herstel werd al snel tot staan gebracht door een bankcrisis in 1995. De deposito's in de particuliere en publieke sector werden bevroren en de rente verhoogd. Dit had een daling van de consumptie en de investeringen tot gevolg, evenals een daling van de productie: het BBP kromp met 0,8%». Tevens deed zich een begrotingscrisis voor: het tekort kwam uit op het dubbele van het oorspronkelijk nagestreefde bedrag nadat bovenop de problemen met het innen van de belastingen de bankcrisis ontstond. In 1996 begon de economie tekenen van herstel te vertonen: de economische groei begon toe te nemen en de buitenlandse reserves en activa van het bankwezen bereikten hun niveaus van voor de crisis. 2. Recente economische ontwikkelingen De groei van het BBP bedroeg in 1996 2,8%). De toename van de bedrijvigheid was goeddeels te danken aan de groei in de sectoren vervoer en communicatie. Andere macro- economische indicatoren ontwikkelden zich in 1996 op minder bemoedigende wijze: de groei van de industriële productie bleef met 1%> relatief beperkt; de verkopen in de detailhandel namen af; de reële lonen bleven gelijk en de kredietverstrekking door het bankwezen zwak. Ondanks het herstel van de groei bleef de werkgelegenheid afnemen, waardoor het werkloosheidspercentage in december 1996 uitkwam op 7,2%>, ten opzichte van 6,6%o aan het einde van 1995. De Letse autoriteiten slaagden er in 1996 in de overheidsfinanciën onder controle te krijgen en het begrotingstekort kwam lager uit dan verwacht. Verder gaf de inflatie in heel 1996 een daling te zien: aan het einde vanjaar bedroeg deze 13%>, in vergelijking met 23%o in 1995. Naarmate de inflatie verminderde, begon ook de rente te dalen. Met betrekking tot de externe ontwikkelingen duiden voorlopige cijfers over 1996 op een toenemende stijging van het tekort op de handelsbalans doordat de export sneller groeide dan de import. Dit had een zeer hoog tekort op de handelsbalans tot gevolg, dat geraamd 44 wordt op 16%) van het BBP. Dit tekort werd weliswaar gedeeltelijk gecompenseerd door het overschot op de dienstenbalans, maar het tekort op de lopende rekening liep op tot 6,8% van het BBP. De autoriteiten bleven een stabiel wisselkoersbeleid volgen, met een onofficiële koppeling aan de SDR. De wisselkoers van de lat ten opzichte van de dollar lag aan het einde van 1996 ongeveer op hetzelfde niveau als in 1995. Aangezien de inflatie meer dan 10%> bedroeg, betekende dit een reële appreciatie van de munt, maar in het algemeen behield de economie haar concurrentievermogen. In 1996 gaf de nieuwe Regering een krachtige impuls aan het privatiseringsproces: de verantwoordelijkheid samenhangende werkzaamheden werd gecentraliseerd bij het Letse privatiseringsbureau, waarbij nagenoeg alle activa werden ondergebracht. Het privatiseringsproces werd hierdoor transparanter en sneller, alsmede toegankelijker voor buitenlandse beleggers. ermee voor de Het bankwezen leek zich te hebben hersteld van de crisis van 1995 : de activa bereikten de niveaus van voor de crisis en de deposito's van ondernemingen gaven opnieuw een stijging te zien. Het bankwezen bleef echter lijden onder een laag niveau van bedrijvigheid: de kredietverstrekking bleef beperkt door het gebrek aan liquide onderpand, onvoldoende vaardigheid bij het beoordelen van bedrijfsrisico's en een gebrek aan lange- termijndeposito's welke zouden kunnen worden gebruikt voor het verstrekken van leningen aan anderen. 3. Verlening van macro-financiële bijstand In november 1992 stemde de Raad ermee i n^ een bedrag van 90 miljoen ecu aan macro- financiële bijstand te verlenen aan Letland; dit komt overeen met ongeveer 50%> van het tekort op de betalingsbalans. Het merendeel van de bilaterale steun van de G-24 was afkomstig van Japan en de EVA-landen. De kredietovereenkomst en het Memorandum van Overeenstemming tussen de Gemeenschap en Letland werden begin 1993 ondertekend; de Commissie keerde de eerste tranche (50%) van het toegezegde bedrag) uit in maart 1993. De eerste tranche werd voornamelijk gebruikt voor het verstrekken van krediet aan particuliere en staatsbedrijven om hen te helpen de import op belangrijke terreinen te financieren. Het was de bedoeling dat de tweede tranche zou worden vrijgegeven op voorwaarde dat Letland had voldaan aan de criteria inzake macro- economische stabilisering en vooruitgang bij de structurele hervorming van het Memorandum van Overeenstemming. De Commissie ging er, na raadpleging van de Lid-Staten, bij uitzondering mee akkoord, in een aanvullend Memorandum van Overeenstemming dat in 1994 werd ondertekend, dat de tweede tranche via het bankwezen zou worden aangewend voor winstgevende projecten. In 1994 en begin 1995 vertoonden de buitenlandse rekeningen van Letland echter een overschot dank zij de toestroom van aanzienlijke hoeveelheden particulier kapitaal, en besloten de Letse autoriteiten niet om vrijgeving van de tweede tranche te verzoeken. 14 Besluit van de Raad 92/542/EEG (PB L351 van 2 december 1992). 45 In juni 1995 vroegen de Letse autoriteiten, nadat zich een financiële en begrotingscrisis had voorgedaan, om vrijgeving van de tweede tranche van de communautaire lening (40 miljoen ecu) ten einde hiermee kleine depositohouders die hun spaargeld tijdens de bankcrisis hadden verloren, schadeloos te kunnen stellen. De Commissie was van mening dat een dergelijke aanwending van de bijstand niet in overeenstemming was met de algemene doelstelling van de macro-financiële bijstand van de EG, noch met de verbintenissen van het aanvullende Memorandum van Overeenstemming met betrekking tot de lening verbonden tranche. Daarnaast vereisten de aan de conditionaliteitscriteria dat het IMF-Programma met goed gevolg ten uitvoer werd gelegd, hetgeen niet het geval was: de gewone najaarsevaluatie van het stand-by-programma kon niet met goed gevolg worden afgerond. De Commissie besloot derhalve het verzoek van de autoriteiten niet te honoreren en de tweede tranche werd niet uitgekeerd. tweede In mei 1996 keurde het IMF een stand-by-regeling met een looptijd van 15 maanden ten belope van 30 miljoen SDR goed: het eraan verbonden IMF-programma wordt tot op heden naar behoren uitgevoerd. Aan het einde van 1995 en begin 1996 vroeg de Commissie de Letse autoriteiten om nadere bijzonderheden omtrent de aanwending van de eerste tranche van de lening. Aanleiding tot dit verzoek vormde de hoge mate waarin de overheid zich had bemoeid met de aanwending van de eerste tranche, alsmede de verlening van overheidsgaranties voor het grootste gedeelte van het bedrag van de lening. De Commissie verzocht de Letse autoriteiten vervolgens het opnieuw aanwenden van afgeloste bedragen op doorgeplaatste leningen stop te zetten, voorzieningen te treffen voor verliezen bij het doorlenen en de beoordeling van en het toezicht op risico's in verband het doorplaatsen van leningen te verbeteren. 46 VII. LITOUWEN 1. Inleiding Na in 1991 zijn soevereiniteit te hebben herwonnen, stond Litouwen voor de enorme taak een markteconomie gestalte te geven en tegelijkertijd de institutionele veranderingen door te voeren om een onafhankelijke staat te vestigen. Daar kwam nog bij dat de nauwe import- en exportbetrekkingen met de Sovjet-Unie wegvielen en de prijzen van geïmporteerde energie uit Rusland stegen tot het niveau van de wereldmarkten. Deze schokken leidden in 1992 tot hyperinflatie en in Litouwen deed zich de ernstigste productie-inkrimping van alle Midden- en Oost-Europese landen voor. De economische achteruitgang werd niettemin in 1994 tot staan gebracht toen met de invoering van een currency board-regeling de voorwaarden voor terugkeer naar macro-economische stabiliteit werden geschapen. opeenvolgende Sinds medio 1992 worden de hervormingen in Litouwen door het IMF ondersteund met twee uitgebreide financieringsfaciliteit welke afloopt in oktober 1997. Binnen de context van de eerste stand-by-regeling stelde de Europese Raad 15 aanvullende macro-financiële bijstand ten belope van 100 miljoen ecu beschikbaar. stand-by-regelingen driejarige een en 2. Recente economische ontwikkelingen In 1996 bleef de Litouwse economie groeien, ondanks de bankcrisis die zich eind 1995 voordeed toen twee banken, die samen ruim 20%> van de waarde van de totale deposito's vertegenwoordigden, insolvent werden verklaard. Dit had onmiddellijk een kapitaalvlucht ten gevolge die, in combinatie met de bevriezing van de deposito's van de insolvente banken, leidde tot een sterke inkrimping van de geldhoeveelheid en het inzakken van de binnenlandse vraag. In de tweede helft van het jaar trad er evenwel een herstel van het vertrouwen op en kwam de groei onder invloed van de landbouw en de export weer op gang: de industriële productie bleef nagenoeg ongewijzigd. Het resultaat was dat het BBP in 1996 groeide met 3,6%o, hetgeen kan worden gezien als een verdere toename van het economisch herstel dat zich in 1994 begon af te tekenen en in 1995reeds aan kracht had gewonnen. In 1996 werd wederom grote vooruitgang geboekt bij het streven naar prijsstabilisering. Na de hyperinflatie van 1992 daalde de inflatie aan het einde van 1995 tot ongeveer 36%o (december tot december). Deze tendens zette in 1996 door en er deed zich een verdere daling van 13%> op jaarbasis voor. De achteruitgang van de werkgelegenheidssituatie kenterde in 1996 toen het werkloosheidspercentage met ongeveer een procent daalde tot 6,2%. De ontwikkeling van de handelsbalans is moeilijk te beoordelen vanwege het grote verschil in gehanteerde statistische methodes, die een vergelijking met waarnemingen van voor 1995 onmogelijk maakt. Volgens de beschikbare cijfers trad in 1996 hoe dan ook een lichte toename op van de tekorten op de handelsbalans en de lopende rekening in termen van USD, maar was er uitgedrukt in procenten van het BBP sprake van een 15 Besluit van de Raad 92/542/EEG van 23 november 1992. 47 verbetering. De export groeide sneller dan de import, en er waren geen tekenen die wezen op enig verlies van internationaal concurrentievermogen van betekenis. Na een daling aan het begin van het jaar herstelden de reserves zich weer tot een niveau van ruim twee maanden import. In 1996 werd een voorzichtig begrotingsbeleid gevoerd en kwam het begrotingstekort uit op 2,5%o van het BBP. Net als in voorgaande jaren dwong een tekort aan inkomsten (ongeveer 0,7% van het BBP) de autoriteiten tot noodmaatregelen (voornamelijk bezuinigingen op overheidsinvesteringen en landbouwsubsidies). De daling van de belastinginkomsten was ten dele te wijten aan specifieke factoren, zoals de gevolgen voor zakelijke zekerheden van de bankcrisis, maar moet ten dele ook als de voortzetting van de sinds een belastingopbrengsten af, waardoor men wordt verplicht de overheidsuitgaven terug te brengen tot niveaus die nauwelijks verenigbaar kunnen worden genoemd met een gunstige lange-termijnontwikkeling. tendens worden onafhankelijkheid beschouwd: nemen de In 1996 begon het bankwezen zich te herstellen van de crisis van eind 1995: de meeste banken noteerden goede resultaten en slaagden erin de kwaliteit van hun leningenportefeuille te verbeteren. Na aanvankelijke besluiteloosheid begon de regering actief haar uitgestippelde beleid uit te voeren, dat op drie pijlers rust: versterking van het wettelijk kader, snelle sanering van de balansen van banken in moeilijkheden en uiteindelijke privatisering. De regels inzake valutarisico's werden aangescherpt en er werden internationale accountancy-normen en voorschriften inzake kapitaaltoereikendheid ingevoerd. Er werd een kredietsaneringsinstantie opgericht voor de sanering van slechte leningen en een wetsontwerp inzake de compensatie van depositohouders van gefailleerde banken voorgelegd aan het Parlement. Ook met structurele hervormingen op andere terreinen, zoals energie, landbouw, het pensioenstelsel en eigendom van ondernemingen werden in 1996 goede vorderingen gemaakt. Het tempo van de hervormingen bleef echter enigszins teleurstellen, ten dele vanwege de grote politieke onzekerheid die volgde op het aftreden van premier Slezevicius in februari 1996 en die voorafging aan de algemene verkiezingen van oktober. Na de verkiezingsoverwinning van de centrumrechtse coalitie werd het tempo van de tenuitvoerlegging van de structurele hervormingen opgevoerd. 3. Verlening van macro-financiële bijstand De eerste tranche van de communautaire bijstand (50 miljoen ecu) werd in juli 1993 uitgekeerd. Een eerste gedeelte van 25 miljoen ecu van de tweede tranche (50 miljoen ecu) werd in augustus 1995 uitgekeerd op basis van een aanvullend Memorandum van Overeenstemming. Net als in het geval van Letland en Estland, werd in het Memorandum overeengekomen dat de opbrengsten van de tweede tranche gebruikt mochten worden voor projecten met een gezonde winstverwachting, op voorwaarde dat de bijstand zou worden verleend door banken die voldoen aan de voorschriften inzake prudentieel toezicht en een welbepaalde procedure zou worden gevolgd voor de raadpleging van de Commissie. Vanwege deze raadplegingsprocedure gelastte de Commissie in september 1995 de stopzetting van het gebruikt van de opbrengsten van de communautaire bijstand. In 1996 werd het raadplegingsproces aanzienlijk verbeterd. In april zonden de autoriteiten van Litouwen een jaarverslag over de stand van zake van de macrofinanciële operatie aan de Commissie. Bovendien raadpleegden zij de Commissie naar behoren toen zij verzochten om vrijgeving tenuitvoerlegging tekortkomingen van de in 48 van de bevroren tegoeden. Gelet op deze bevredigende vooruitgang deblokkeerde de Commissie 0,6 miljoen ecu voor een financieringsvoorstel van de Litouwse autoriteiten dat voldeed aan de bepalingen van het aanvullende Memorandum van Overeenstemming. 49 VIII. MOLDAVIE 1. Inleiding Aan het einde van 1996 had Moldavië aanzienlijke vorderingen gemaakt met het proces van macro-economische stabilisering. De autoriteiten waren vroeg in 1993 begonnen met een omvangrijk programma van maatregelen om tot financiële stabilisering te komen. Dank zij een samenhangend geheel van beleidsmaatregelen slaagde het land erin het begrotingstekort en de inflatie sterk te verminderen. De rente daalde tot gematigde niveaus en de wisselkoers bleef stabiel. Minder goed slaagde men er evenwel in om de ondernemingen financiële discipline op te leggen en een particuliere landbouwsector tot ontwikkeling te brengen. Productieherstel trad niet op. Belangrijke vooruitgang werd geboekt bij de overgang naar een markteconomie, ondanks de ernstige verslechtering van de ruilvoet, de teloorgang van traditionele markten en het wegvallen van financiële en handelsbetrekkingen ten gevolge van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De macro-financiële bijstand van de internationale gemeenschap heeft de inspanningen van de Moldaafse autoriteiten ondersteund. Na twee stand-by-regelingen, in 1993 en 1995, kende de Raad van het IMF in mei 1996 een driejarig krediet toe in het kader van de uitgebreide financieringsfaciliteit, bestemd als ondersteuning van een economisch hervormingsprogramma voor de periode 1996-98. Deze bijstand werd aangevuld met hulp van andere multilaterale en bilaterale donoren, waaronder twee leningen van de Europese Unie. 2. Macro-economische ontwikkeling In 1996 is het BBP naar schatting met 8%> gedaald, hetgeen een voortzetting betekent van de dalende tendens die sinds 1991 in de Moldaafse economie wordt waargenomen. De landbouwproductie daalde met 13%o. Een exacte schatting van de achteruitgang van de industriële productie is nog niet beschikbaar, maar in de tweede helft van het jaar trad een sterke daling op die de voorzichtige groei van de eerste maanden van 1996 ruimschoots overtrof. Het is echter waarschijnlijk dat deze indicatoren geen recht doen aan de omvang van de economische bedrijvigheid in Moldavië, omdat een groeiend deel van de particuliere activiteit niet tot uitdrukking komt in de officiële statistieken. Het macro-economische beleid kenmerkte zich in 1996 door enkele tegenstrijdigheden: terwijl het monetair beleid restrictief bleef, ontstonden acute begrotingsproblemen. Aan het einde van 1996 was het begrotingstekort opgelopen tot 7,2%o van het BBP (10%o volgens de berekeningsmethode van de plaatselijke autoriteiten). Het tekort was het gevolg van een stijging van de uitgaven in combinatie met een sterke daling van de inkomsten over het voorgaande jaar. Het tekort werd gefinancierd door een combinatie van interne financiering en buitenlandse leningen. Doordat een steeds groter beroep werd gedaan op externe financiering liep de buitenlandse schuld gestaag op; aan het einde van 1992 bedroeg deze 16 miljoen USD, aan het einde van 1996 meer dan 818 miljoen USD. Meer dan een derde ervan is kortlopende schuld, dat wil zeggen heeft een looptijd van minder dan vijfjaar. Na een periode van stabiliteit begon de inflatie in het laatste kwartaal van 1996 sneller te stijgen, een gevolg van de ontspanning van het economische beleid. Gemiddeld stegen de consumptieprijzen in 1996 met 23,5%. 50 De nominale wisselkoers van de lev deprecieerde zeer geleidelijk na de invoering in november 1993. Aangezien de depreciatie ver onder het inflatiepercentage bleef, kwam dit in reële termen neer op een gestage appreciatie. De reële appreciatie vormde één van de voornaamste redenen voor de sterke achteruitgang van de handelsbalans; voor 1996 wordt het tekort geraamd op ongeveer 180 miljoen USD. Dit is het gevolg van de sterke toename van de import van goederen en diensten en de achteruitgang van de export. Het tekort op de lopende rekening wordt voor 1996 geraamd op 245 miljoen USD. Gegevens met betrekking tot het handelsverkeer suggereren een aanmerkelijke toename van de import van kapitaalgoederen, die zal leiden tot een verhoging van de productiecapaciteit. De achteruitgang is echter ook te wijten aan een sterk toegenomen import van consumptiegoederen. De voor de hand liggende verklaring hiervoor is dat de meeste plaatselijke bedrijven, vaak nog niet op enige wijze van betekenis geherstructureerd, niet kunnen concurreren met importartikelen. 3. Structurele hervormingen In de afgelopen jaren is veel vooruitgang geboekt met de structurele en institutionele hervormingen. Deze zijn echter nog lang niet voltooid. Met name het privatiseringsproces lijkt na de grootschalige privatisering van eind oktober 1996 aan dynamiek te verliezen. De privatisering tegen contante betaling bij inschrijving door een geselecteerd aantal ondernemingen werd verscheidene malen uitgesteld. De omvangrijke overdracht van eigendomsrechten aan particulieren heeft voorts geen aanleiding gegeven tot veranderingen in de gedragingen van de bedrijven. Het beheer bleef tekort schieten, de bedrijven werden nog steeds gedomineerd door insiders en er was onvoldoende financiële discipline. Er waren weinig tekenen die wezen op de herstructurering van bedrijven, zoals onder andere kon worden afgeleid uit het lage aantal ontslagen. De autoriteiten hebben niet getracht de "slechte" bedrijven van de levensvatbare te onderscheiden of een strategie te ontwikkelen voor de meest verliesgevende bedrijven. De officiële geregistreerde werkloosheid bleef zeer laag en bedroeg aan het einde van 1996 1,8%). Er was echter sprake van omvangrijke verborgen werkloosheid - in de vorm van deeltijdwerk of onbetaald verlof - dat, indien naar behoren in de cijfers verwerkt, het werkloosheidspercentage voor eind 1996 op ongeveer \5% zou brengen. De gevolgen van de omwenteling voor de levensstandaard zijn onduidelijk. Aan de ene kant worden steeds meer inkomsten gegenereerd door particuliere handelsactiviteiten en activiteiten op het gebied van buitenlandse valuta - welke niet tot uitdrukking komen in de officiële statistieken - en steeds minder uit lonen, salarissen en pensioenen. Aan de andere kant wijze macro-indicatoren - zoals een aanmerkelijke daling van de levensverwachting - of steekproeven op een algehele achteruitgang, die vooral de zwakkeren in de samenleving treft, zoals gepensioneerden of gezinnen met kinderen. 4. Verlening van macro-financiële bijstand Op 13 juni 1994 kende de Raad van de Europese Unie de Republiek Moldavië een lening van 45 miljoen ecu toe*6. Dit krediet, met een maximale looptijd van tien jaar, was bedoeld om het land te helpen zijn economie om te vormen tot een markteconomie en de reservepositie van de Centrale Bank te versterken. De communautaire lening maakte deel uit van een pakket bijstandsmaatregelen van de internationale donorgemeenschap voor 16 Besluit van de Raad 94/346/EG. 51 Moldavie, in aanvulling op de door het IMF en de Wereldbank verstrekte hulp. De eerste tranche van de lening van 25 miljoen ecu werd in december 1994 uitgekeerd. De tweede tranche, van 20 miljoen ecu, werd in augustus 1995 vrijgegeven. nodig zou hebben om De internationale donorgemeenschap erkende dat Moldavië verdere macro-financiële bijstand een gezonde betalingsbalanspositie te bewerkstelligen, bovenop de door het IMF en de Wereldbank ter beschikking gestelde fondsen. In november 1995 stemde de Commissie officieel in met een voorstel voor verdere macro-economische bijstand aan Moldavië ten belope van 15 miljoen ecu. in de periode 1995-1996 Op 25 maart 1996 keurde de Raad het voorstel van de Commissie goed 17 Naar aanleiding van dit besluit en de goedkeuring van de Raad van het IMF, in mei 1996, van een nieuw driejarenprogramma voor economische hervormingen, alsmede nadat de diensten van de Commissie hadden vastgesteld dat de voorwaarden voor de vrijgeving van deze bijstand waren vervuld, werd in december 1996 een bedrag van 15 miljoen ecu uitgekeerd. 17 Besluit van de Raad 96/242/EG. 52 IX. ROEMENIË 1. Inleiding Ondanks de positieve groei in 1996 en de vorderingen met het privatiseringsproces erfden de in november 1996 gekozen autoriteiten een kwetsbare economische situatie als gevolg van het gebrek aan vooruitgang bij de doorvoering van structurele hervormingen sinds 1989. Van 1989 tot 1996 lanceerden de opeenvolgende regeringen herhaaldelijk nieuwe hervormingsprogramma's, die vervolgens enkele maanden later door toenemend politiek verzet weer ingetrokken moesten worden. Ook bij de bevolking was er sprake van sterk wisselende steun voor de hervormingen: deze was zeer groot bij het begin ervan, maar nam sterk af toen duidelijk werd wat de kosten ervan waren, om vervolgens weer te groeien toen duidelijk werd dat de gedeeltelijke hervormingen waarvoor tussen 1989 en 1996 werd geopteerd, een impasse tot gevolg hadden. de Ofschoon de groei in 1994 weer aantrok, ging achter de sinds 1996 geregistreerde relatief bevredigende macro-economische ontwikkeling onvoldoende vooruitgang met structurele hervormingen schuil, alsmede onvoldoende herstructurering van het bedrijfsleven en de landbouwsector. Tijdens en verkiezingscampagne parlementsverkiezingen van november 1996 lieten de autoriteiten de teugels van het macro-economische beleid vieren en voerden zij op talrijke gebieden opnieuw reguleringsmaatregelen in (met name op de valutamarkt en de buitenlandse handel). Het tegenstrijdige karakter van het economisch beleid van de periode 1989-96 werd pas na de verkiezingen van november 1996 volledig weggenomen toen de Regering een radicaal programma voor macro-economische stabilisering en structurele hervorming formuleerde en begon met de tenuitvoerlegging ervan. presidents- voor de In 1996 leidden ernstige beleidsontsporingen van de vorige regering tot een vergaande verslechtering van de betrekkingen tussen Roemenië en het IMF, de Wereldbank en particuliere investeerders. De autoriteiten slaagden er niet de voorwaarden van de vorige stand-by-regeling van het IMF te vervullen en deze werd bijgevolg stopgezet. De Wereldbank keerde een eerste bedrag aan bijstand van 80 miljoen USD uit van een structurele aanpassingslening (SAL) van in totaal 280 USD en ging vervolgens over tot bevriezing van verdere uitkeringen. De Gemeenschap kon evenmin een tweede tranche, van maximaal 70 miljoen ecu, uitkeren die onderdeel uitmaakte van de in 1994 toegekende macro-financiële bijstand. Na de verkiezingen van november speelden de IFI's een belangrijke rol bij het adviseren van de nieuwe Regering over het te volgen economische en sociale beleid. 2. Macro-economische ontwikkeling Ondanks dalende werkloosheid, was de macro-economische ontwikkeling in 1996 minder bevredigend dan in de twee voorgaande jaren: de groei liep terug tot 4,l%o, de inflatie liep aan het einde van december op tot 56,9%o en het vorderingentekort van de totale overheid steeg tot 3,9%o van het BBP. De economische bedrijvigheid bleef zich in feite uitbreiden ten koste van toenemende macro- en micro-economische onevenwichtigheden. In 1996 steeg de industriële productie met 9,9%. De situatie van de landbouwsector was veel minder bevredigend, en schattingen wijzen op een grote afname van de oogst (van wel een kwart in tonnage), voornamelijk als gevolg van ongunstige weersomstandigheden. Ook de export daalde in de loop van het jaar en de groei van het BBP nam af tot 4,1%) , 53 een daling van drie procentpunten ten opzichte van 1995. De in 1996 verwezenlijkte groei was voldoende om het werkloosheidspercentage te doen dalen van 8,9%0 in december 1995 tot 6,l%o in het daarop volgende jaar. Aangezien in de industrie echter veel ontslagen vielen, trad de werkgelegenheidsgroei hoofdzakelijk in andere sectoren van de economie op (diensten, bouwnijverheid en ook landbouw). De economische groei was in 1996 echter in belangrijke mate gebaseerd op zeer onstabiele fundamenten. Vele grote industriële staatsbedrijven en staatsboerderijen werd geen daadwerkelijke financiële discipline opgelegd (dat wil zeggen zij werden niet geconfronteerd met een reële mogelijkheid van faillissement zelfs wanneer zij aanhoudend met verlies bleven werken), omdat zij goedkoop konden lenen bij handelsbanken van de staat, die op hun beurt de kredieten gemakkelijk konden financieren bij de Nationale Bank. De herfinanciering van de Nationale Bank gaf in 1996 zelfs een verdubbeling te zien. Dit proces stimuleerde op kunstmatige wijze de economische bedrijvigheid terwijl het alom tegenwoordige gebrek aan doelmatigheid kon voortbestaan. Tijdens de verkiezingscampage strooide de vorige Regering met geld (het krediet aan de Regering gaf tussen augustus en november in nominale termen een verdubbeling te zien). Het gevolg was een dramatische stijging van het begrotingstekort. Het vorderingentekort van de totale overheid steeg van 2,6%> tot 3,9%> van het BBP, het quasi-begrotingstekort, dat een reeks verborgen uitgaven en quasi-begrotingssubsidies van de Nationale Bank van Roemenië verhult, tot 8,3%>. In 1996 deed zich een sterke stijging van de inflatie voor, van 27,8%o op jaarbasis in 1995 tot bijna 57%o. Vooral in november (toename op maandbasis 5,8%>) en in december (toename op maandbasis 10,3%) was de inflatie bijzonder hoog. De handelsbalans verslechterde in 1996 aanmerkelijk. Niet alleen daalden zowel export als import, in dollar, maar het tekort op de handelsbalans nam in 1996 naar schatting toe tot 2,1 miljard USD, in vergelijking met 1,6 miljard USD in 1995. De uitvoer bleef de negatieve effecten ondervinden van de achteruitgang van enkele van de voornaamste exportmarkten, evenals van het gebrek aan concurrentievermogen van binnenlandse producten. Het tekort op de lopende rekening liep op tot 2,3 miljard USD (ongeveer 6,6%o van het BBP). De buitenlandse directe investeringen daalden enigszins tot 555 miljoen USD volgens schattingen van de EBRD, een relatief laag niveau voor een land met de omvang van Roemenië. Van de tien geassocieerde Oost-Europese landen lagen de investeringen alleen in Bulgarije nog lager. In 1996 gaven de bruto valutareserves van het bankwezen een aanzienlijke groei te zien, voornamelijk dank zij de terugkeer van Roemenië op de internationale kapitaalmarkten, waar het 1,4 miljard USD aan consortiale en obligatieleningen wist te vergaren. De emissies op de Japanse markten (zogenaamde "Samurai-obligaties") konden op aanzienlijke belangstelling rekenen. Ofschoon het als een blijk van vertrouwen van internationale investeerders moet worden opgevat, zorgde dit er mede voor dat de externe schuld van Roemenië op middellange en lange termijn nog verder opliep (6,9 miljard USD, een stijging met bijna een derde ten opzichte van 1995). Aangezien de investeringen zwak blijven, zou de groeiende buitenlandse schuld in de toekomst een probleem kunnen worden. De rente- en aflossingsverplichtingen (met inbegrip van de schuldendienst op korte termijn) zijn opgelopen tot 20,2%o van de uitvoer van goederen en diensten, ten opzichte van 14,5%o in 1995. 54 3. Structurele hervormingen De vooruitgang met de structurele hervormingen bleef ambivalent. Er werd in 1996 weinig ondernomen om de grote verliesgevende staatsbedrijven te herstructureren (zo bedroeg het verlies van elektriciteitsbedrijf RENEL 600 miljard lei in de eerste tien maanden van 1996, gelijk aan 183 miljoen USD tegen de koers van oktober). Evenmin werd er iets gedaan om de problemen in de landbouw te ondervangen: er was geen sprake van een normale markt voor de aan- en verkoop van landbouwgrond. De achterstallen tussen ondernemingen bleven zich verder opstapelen: alleen al voor de energiesector worden de achterstallen aan leveranciers en de staat voor het einde van 1996 geraamd op 3,3% van het BBP. In maart 1996 voerden de autoriteiten aanzienlijke beperkingen in ten aanzien van de valutamarkten. Het aantal officiële handelaars werd beperkt tot vier Roemeense banken, waaronder drie staatsbanken. Dit had een overwaardering van de eigen munt tot gevolg, hetgeen een stimulans vormde voor de invoer van goedkope energie voor de grote, ondoelmatige, energie-intensieve staatsbedrijven. De overwaardering van de leu ontmoedigde ook de export. De kloof tussen de officiële koers en de koers van de particuliere wisselkantoren liep medio november op tot circa 45%o, een duidelijk teken van ernstige verstoringen. Het programma van "financiële isolatie" van een aantal grote "Regies Autonomes" in staatseigendom leidde niet tot een verbetering van hun financiële situatie en werd daarom begin 1997 afgeschaft. Met de hervormingen in de landbouwsector werd evenmin veel vooruitgang geboekt. Expliciete en impliciete subsidies en overdrachten stegen in 1996 echter van 4,3%o tot 5%o van het BBP. De gesubsidieerde kredieten van de Nationale Bank van Roemenië aan de landbouwsector vormden één van de voornaamste reden voor de ontsporing van het monetaire beleid. Het merendeel van de financiële steun kwam bovendien terecht bij tussenpersonen en producenten van landbouw-inputs, ten koste van de boeren zelf. Toch waren er ook enkele positieve ontwikkelingen: de grootschalige privatisering ging onverminderd voort (1300 operaties voltooid op 10 december 1996, waarmee het totaal sinds 1993 op 2766 bedrijven komt), hoewel het voornamelijk om kleine bedrijfjes ging. Verscheidene exportverboden werden ingetrokken en vele exportquota verruimd; in oktober werd een nieuwe secundaire effectenbeurs (RASDAQ) geopend, met 1342 genoteerde bedrijven. 4. Verlening van macro-financiële bijstand In zijn besluit van 20 juni 1994 had de Raad besloten aan Roemenië een betalingsbalanslening voor de middellange termijn van maximaal 125 miljoen ecu toe te staan, uit te keren in twee tranches^. De voorwaarden waaraan het economisch beleid moest voldoen voor de vrijgeving van de bijstand werden overeengekomen tussen de Commissie en de Roemeense autoriteiten in een Memorandum van Overeenstemming dat in december 1994 werd ondertekend. In november 1995 werd de eerste tranche van 55 miljoen ecu uitgekeerd. lx Besluit van de Raad 94/369/EG. 55 De tweede tranche kon in 1996 echter niet worden vrijgegeven omdat de valutamarkt slecht bleef functioneren en er onvoldoende vooruitgang werd geboekt met de structurele hervormingen. Om dezelfde redenen ontspoorde een stand-by-regeling (SBA) van het IMF, die vervolgens werd ingetrokken. De Wereldbank besloot eveneens tot bevriezing van de uitkering van de tweede tranche van de structurele aanpassingslening voor de financiële sector en het bedrijfsleven (FESAL). Na de verkiezingen in november 1996 verzocht de nieuw-aangetreden Regering van Roemenië om de macro-financiële bijstand van de G-24 weer op gang te brengen op grond van het feit dat zij voornemens was een ambitieus programma van macro- economische stabilisering en structurele hervormingen door te voeren met de steun van de Internationale Financiële Instellingen. 56 X. OEKRAÏNE 1. Inleiding De Oekraïense autoriteiten slaagden er in 1996 in een aanzienlijke financiële stabilisering tot stand te brengen, maar de economische bedrijvigheid bleef, zij het in een wat lager tempo dan voorheen, achteruit gaan. De tenuitvoerlegging van het door de Oekraïense Centrale Bank uitgestippelde, relatief krappe monetaire beleid was een bepalende factor bij de drastische terugdringing van de inflatie, de stabilisering van de wisselkoers en de succesvolle invoering van een nieuwe nationale munteenheid. De stabilisering kwam echter steeds verder onder druk te staan als gevolg van de vertraging van de structurele hervormingen, zeker met betrekking tot de privatisering, het belastingstelsel en de sanering van de overheidsdiensten. De begroting voor 1997 en een begeleidend programma van omvangrijke belasting- en dereguleringsmaatregelen worden sinds november 1996 tegengehouden in het Parlement. 2. Macro-economische ontwikkeling De overgang naar een markteconomie, waarmee pas in ernst een begin werd gemaakt aan het einde van 1994 toen President Kuchma werd gekozen, werd in 1996 voortgezet, echter tegen een onzekere economische achtergrond. De tenuitvoerlegging van een krap monetair beleid door de Oekraïense Centrale Bank maakte de weg vrij voor een drastische vermindering van de inflatie, de stabilisering van de wisselkoers en de soepele invoering van een nieuwe munt, de hryvnia, in september 1996. De inflatie was aan het eind van 1996 gedaald tot 40%> (december tot december), ten opzichte van 182%» in het jaar ervoor. Het begrotingssaldo worden teruggebracht tot -5%>), hoewel daarbij nog achterstallige circa overheidssalarissen en pensioenen van 3,5%» van het BBP moeten worden opgeteld. -3,2% van het BBP (1995: Ofschoon de productie in 1996 bleef dalen, nam het tempo van de achteruitgang af in vergelijking met de voorgaande jaren. Het reële BBP kromp met nog eens 10%> in 1996, maar in dit cijfer is geen rekening gehouden met de toenemende activiteit in de informele economie, geraamd op meer dan 50% van het officiële BBP. De agrarische productie nam ten dele aan de ongunstige sterk weersomstandigheden kan worden geweten. In het land dat eens de "graanschuur van de Sovjet-Unie" was, bedraagt het aandeel van de landbouw in het BBP nu nog slechts 13%>. Ook de industriële productie bleef in 1996 dalen (met ongeveer 5%>), met name de machinebouw. circa 10%>), hetgeen slechts (met af De statistieken betreffende het handelsverkeer zijn in de Oekraïne uiterst onbetrouwbaar, maar het lijkt erop dat de buitenlandse handel ook in 1996 in een hoog tempo is blijven groeien. De handel met andere voormalige landen van de Sovjet-Unie, de voornaamste handelspartners van de Oekraïne, begon zich te herstellen. De export van goederen zou in 1996 met bijna 14% gestegen tot 15,5 miljard USD, een opmerkelijke prestatie tegen de achtergrond van de aanhoudende recessie. Vanwege de grote stijgingen van de Russische gasprijzen nam de import in 1996 met 24%> toe tot 19,8 miljard USD. De hogere prijzen voor ingevoerde energie leidden tot hogere vergoedingen voor de doorvoer van aardgas via het Oekraïense pijpleidingenstelsel naar 57 Midden-Europa; alles tezamen werd het tekort op de lopende rekening niet al te negatief beïnvloed: het kwam voor 1996 uit op 1,3 miljard USD, ofwel 3,9%> van het BBP. De werkloosheid bleef kunstmatig laag. De officiële cijfers maken gewag van een werkloosheidspercentage van 1 à 1,5% van de totale beroepsgeschikte bevolking in 1996, maar deze cijfers houden geen rekening met de aanzienlijke verborgen werkloosheid in de Oekraïne. 3. Structurele hervormingen De voornaamste reden voor de aanhoudende economische achteruitgang in de Oekraïne ligt in het gebrek aan herstructurering van de industrie of het bedrijfsleven van enige betekenis. De noodzaak tot herstructurering van de Oekraïense economie, die onder het Sovjetregime zeer sterk afhankelijk werd van de productie voor militaire doeleinden, stond vanaf de eerste dagen van de onafhankelijkheid buiten kijf. De inspanningen van de Regering om serieuze herstructureringsprogramma's door te voeren in zowel de industrie en de landbouw zijn vaak gestuit op tegenstand van de uiterst conservatieve krachten in het Parlement. Onder deze moeilijke omstandigheden werd niettemin in 1996 enige vooruitgang geboekt met de structurele hervormingen. Op het gebied van de hervorming van het grondbezit werden goede resultaten behaald bij de uitgifte en de registratie van eigendomsbewijzen. In het bankwezen werden de activa van de dertig grootste banken getaxeerd en werd door de Centrale Bank nauwlettend toegezien op het beheer van twee banken in moeilijkheden. De privatisering vertraagde echter aanzienlijk. Terwijl de privatisering van kleine bedrijven bijna voltooid werd, waren in september 1996 nog maar 3. 500 van de 8. 000 grotere staatsbedrijven die voor privatisering in aanmerking komen, daadwerkelijk in andere handen overgegaan. De autoriteiten hebben een lijst opgesteld van ongeveer 400 grote ondernemingen die in aanmerking komen voor privatisering door middel van "een internationale aanbesteding. Deze lijst omvat energiebedrijven en andere ondernemingen die in het Sovjettijdperk goed functioneerden. Het gebrek aan vooruitgang bij de privatisering en het wankele vertrouwen in de hervormingsinspanningen hebben de mate waarin de Oekraïne erin slaagt buitenlandse directe investeringen aan te trekken, beperkt. Per hoofd van de bevolking zijn de buitenlandse directe investeringen in de Oekraïne nog altijd bij de laagste van alle landen die zich in een overgangsproces bevinden. In een poging de negatieve tendensen in de economie te keren en de hervormingen een impuls te geven, legde de Regering in november 1996 samen met de groting voor 1997 een nieuw programma van hervormingen voor aan het Oekraïense Parlement. Het programma, dat ingrijpende bezuinigingen op de uitgaven, een omvangrijke belastinghervorming en een verdere liberalisering van de economie omvatte, werd begroet als de tweede fase van de omvangrijke liberalisering van de Oekraïense economie, lang verwacht sinds aan het einde van 1994 werd begonnen met de eerste serieuze hervormingen. Er was echter in het Parlement veel tegenstand tegen die voorstel. 58 4. Verlening van macro-financiële bijstand In december 1994 besloot de Raad tot de toekenning van een eerste macro-financiële lening van 85 miljoen ecu ter ondersteuning van het aanpassings- en hervormingsproces in Oekraïne^. Het was de bedoeling deze langlopende lening in één enkele tranche uit te keren op voorwaarde dat er een stand-by-regeling was overeengekomen met het IMF, dat snel het nucleaire veiligheidsplan van de EU/G-7 ten uitvoer zou worden gelegd en dat vooruitgang zou worden geboekt met de structurele hervormingen. Na aanzienlijke vertraging van de zijde van Oekraïne werd de lening uiteindelijk in december 1995 uitgekeerd. Vanwege de dringende behoefte aan financiële bijstand van de Oekraïne en tegen de achtergrond van verdere inspanningen van de Oekraïense autoriteiten om economische hervormingen door te voeren, besloot de Raad in oktober 1995 tot de toekenning van een tweede macro-financiële lening van 200 miljoen ecu aan de Oekraïne, in aanvulling op de financiële bijstand van de internationale financiële instellingen en bilaterale donoren^. De eerste tranche van 100 miljoen ecu van deze lening werd in de tweede helft van 1996 vrijgegeven. 19 Besluit van de Raad 94/940/EG. 20 Besluit van de Raad 95/442/EG. 59 ISSN 0254-1513 COM(98) 3 def. DOCUMENTEN NL 09 01 11 Catalogusnummer : CB-CO-98-003-NL-C ISBN 92-78-30029-2 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg