title: Eindverslag over de uitvoering van het PETRA-programma - Actieprogramma voor de beroepsopleiding van jongeren en hun voorbereiding op werk en volwassenheid

eurovoc_concepts:
EU programme
action programme
vocational training
young person
youth unemployment

text: « > I » „ I % 4 ! # Î' COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 22. 07. 1997 COM(97) 385 def. EINDVERSLAG OVER DE UITVOERING VAN HET PETRA-PROGRAMMA Actieprogramma voor de beroepsopleiding van jongeren en hun voorbereiding op werk en volwassenheid (door de Commissie ingediend) INLEIDING 1. UITVOERING VAN HET PROGRAMMA 1. 1. Besluit van de Raad 1. 2. Uitvoering en resultaten van de acties van het programma 1. 3. Beheer en overlegprocedures 1. 4. Financiële middelen 2. BELEIDSONTWIKKELINGEN IN DE LED-STATEN. 2. 1. Vergroting van de participatie 2. 1. 1. Kwantitatieve doelen voor deelname aan het initiële beroepsonderwijs 2. 1. 2. Recht op het verwerven van een beroepskwalificatie of het volgen van een beroepsopleiding 2. 1. 3. Uitbreiding van het initiële beroepsonderwijs 2. 1. 4. Verhoging van de status en de aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs 2. 1. 5. Beroepskeuzebegeleiding 2. 1. 6. Gelijke kansen voor jonge mannen en vrouwen 2. 1. 7. Kansarme groepen 2. 2. Kwaliteitsverbeteringen aanpassing van het beroepsonderwijs 2. 2. 1. Bevordering van creativiteit, eigen initiatief en ondernemingszin bij jongeren 2. 2. 2. Het opleiden van docenten en opleiders 2. 2. 3. Diplomering 2. 2. 4. Sterkere banden tussen opleidingsinstellingen en het bedrijfsleven 2. 2. 5. Betrokkenheid van de sociale partners 2. 2. 6. Decentralisatie - lokale en regionale aandachtsgebieden 2. 2. 7. Modulaire opleidingen 2. 3. Transnationale samenwerking 2. 3. 1. Europese dimensie 2. 3. 2. Mobiliteit 2. 3. 3. Talenkennis 3. CONCLUSIES EN VOORUITZICHTEN BIJLAGEN Bijlage 1 : Toewijzing van financiële middelen Bijlage 2: Statistieken Bijlage 3: Literatuur 1 1 1 4 4 4 5 5 6 7 7 8 10 11 12 12 13 14 15 17 19 20 20 20 22 23 24 U^> INLEIDING: AARD EN OPZET VAN HET VERSLAG Onze samenleving staat voor een aantal grote uitdagingen, zoals de internationalisering van de economie, de effecten van de wetenschappelijke en technologische vooruitgang, en de veranderingen ten gevolge van de informatiemaatschappij. Om goed op deze veranderingen te kunnen inspelen, wordt het steeds belangrijker om eigenschappen als flexibiliteit, leervermogen en nieuwsgierigheid te cultiveren en om gespecialiseerde en transversale vaardigheden te ontwikkelen. De kunst is om deze ontwikkelingen bij te kunnen houden, en daarbij spelen onderwijs en scholing een cruciale rol. Hoe kunnen werknemers worden uitgerust met die kennis en vaardigheden die ze nodig hebben om zich snel aan nieuwe ontwikkelingen te kunnen aanpassen? Hoe kunnen mensen de elementaire vaardigheden en eigenschappen verwerven waarvan ze hun hele leven profijt hebben? Het is duidelijk dat deze uitdagingen niet puur op nationaal niveau kunnen worden aangepakt. Sommige trends in de ontwikkeling van de samenleving hebben een internationaal karakter. Reeds in de jaren tachtig werden op communautair niveau programma's op het gebied van onderwijs en scholing opgezet. Volgens artikel 127 van het Verdrag inzake de Europese Unie zal op communautair niveau worden gezorgd voor "een beroepsopleidingsbeleid dat de acties van de Lid-Staten ondersteunt en aanvult, en tegelijkertijd de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten voor de inhoud en organisatie van het beroepsonderwijs volledig erkent". Doel van dit verslag is om een globale analyse te geven van de ervaringen met het PETRA-programma en om een impuls te geven aan de uitvoering van het LEONARDO DA VINCI-programma (Besluit van de Raad van 06. 12. 94, 94/189/EG) - de opvolger van diverse communautaire programma's op het gebied van de beroepsopleiding uit de jaren tachtig en aan de, op dit gebied, uitgebreide actie ondersteund door het Europees Sociaal Fonds. Het PETRA-programma is voortdurend onderworpen geweest aan een proces van monitoring en evaluatie: interne monitoring en evaluatie werd uitgevoerd op programmaniveau (tussentijds verslag van de Commissie en het onderhavige rapport), op projectniveau (elke partner leverde een eindverslag in, alsmede een financieel overzicht en eventuele produkten), en op deelnemersniveau (jongeren moesten bijvoorbeeld hun stage-ervaringen evalueren). Tweemaal werd een externe evaluatie van het programma uitgevoerd, hetgeen resulteerde in een tussentijds rapport in 1993 en een eindrapport aan het eind van het programma. Het evaluatierapport, opgesteld door Coopers & Lybrand, is op verzoek verkrijgbaar bij de Commissie. Het programma werd ook regelmatig tijdens diverse seminars beoordeeld, en er werden zeer interessante conclusies getrokken bij het afsluitende seminar van het PETRA-programma, gehouden in 1995 in Killiney ^Report on the closing seminar of the PETRA Programme"). Dit eindverslag vormt een deel van de evaluatie van het PETRA-programma en is door de Commissie opgesteld om de balans op te maken van de ontwikkeling van het PETRA-programma vanaf het begin in 1988 tot aan december 1994, en om daarmee aan de eis in artikel 8 van Besluit 91/387/EEG van de Raad te voldoen. Het laat zien welke vooruitgang is geboekt bij de uitvoering van de voornaamste functie van het PETRA-programma, namelijk het ondersteunen en aanvullen van beleidsmaatregelen en activiteiten van de Lid-Staten gericht op het bereiken van een aantal concrete doelstellingen die in het Besluit van de Raad van 1. 12. 1987 (87/569/EEG) uiteen waren gezet en in het Besluit van 22. 07. 1991 (91/387/EEG) zijn gewijzigd. Dit verslag bestaat uit twee belangrijke hoofdstukken. Het ene gaat over de uitvoering van het PETRA- programma, het andere gaat in op recente ontwikkelingen in het beleid en de juridische structuur in de Lid-Staten die zijn bedoeld om het niveau, de kwaliteit, de aantrekkelijkheid en de afstemming van de initiële beroepsopleiding te verbeteren. Ten slotte wordt aandacht besteed aan conclusies en vooruitzichten. Het hoofdstuk "Beleidsontwikkelingen in de Lid-Staten" is het moeilijkste en meest ambitieuze deel van dit verslag, omdat het beoogt een beschrijving te geven van maatregelen van de Lid-Staten om de C n} initiële beroepsopleiding te verbeteren en te innoveren, en tevens recent getroffen maatregelen in de Lid-Staten te vergelijken met de doelstellingen van het PETRA-programma. Het doel is niet om de nationale systemen te beschrijven, maar om een idee te geven van de trends en ontwikkelingen binnen de Gemeenschap in de periode 1988-1994. Vanwege het grote aantal thema's kan niet ieder thema grondig worden geanalyseerd en kunnen slechts indicaties worden gegeven. De belangrijkste bronnen worden gevormd door de nationale verslagen over de ontwikkeling van de systemen van de Lid-Staten op het gebied van de initiële beroepsopleiding. Deze verslagen werden overeenkomstig artikel 8 van het Besluit van de Raad door de Lid-Staten tussen juni en december 1995 ingediend. Om de informatie uit deze nationale verslagen aan te vullen en ook om aan relevante informatie te komen over Spanje, Italië en Nederland, die geen nationaal verslag aan de Commissie hebben verstrekt, werd ook van andere bronnen gebruik gemaakt, met name de landenrapporten van het CEDEFOP ("Vocational education and training in. "), OESO-studies en een gezamenlijke uitgave van het CEDEFOP en EURYDICE ("Structures of the Education and Initial Training Systems in the European Union"). Verder is ook gebruik gemaakt van eerdere publikaties in het kader van het PETRA-programma, met name de eindevaluatie van fase I van het PETRA-programma, het tussentijdse verslag van fase II van het PETRA-programma, en themapublikaties over het PETRA- programma. O » ' > 1. UITVOERING VAN HET PROGRAMMA 1. 1. Besluit van de Raad Het PETRA-programma ging in 1988 van start op basis van het Besluit van de Raad van 1 december 1987 betreffende een actieprogramma voor de beroepsopleiding van jongeren en hun voorbereiding op werk en volwassenheid. Het was aanvankelijk bedoeld voor een periode van vijfjaar (van 1 januari 1988 tot 31 december 1992). Tijdens de eerste fase van het programma werd echter duidelijk dat het vraagstuk van de initiële beroepsopleiding binnen het beleid van de Gemeenschap steeds meer aandacht kreeg. Daarom diende de Commissie in november 1990 bij de Raad een voorstel in dat was gericht op de uitbreiding en ontwikkeling van het PETRA-programma, inclusief het voormalige Programma voor de Uitwisseling van Werkende Jongeren. Dit voorstel vormde de basis voor het Besluit van de Raad van 22 juli 1991, dat een geconsolideerd kader bood voor een nieuwe fase van PETRA, die zou lopen van 1 januari 1992 tot 31 december 1994. PETRA vormt het eerste praktische voorbeeld van de strategie van de Commissie om tot efficiënte en gecoördineerde communautaire actie te komen op het gebied van de beroepsopleiding. Deze strategie is voortgezet in de vorm van het Leonardo da Vinci-programma en door de uitvoering van de geprogrammeerde actie van het Europees Sociaal Fonds op het gebied van initiële beroepsopleiding vooral in objectief 1-regio's en ook op transnationaal niveau door middel van het Werkgelegenheid-Youthstart Communautair initiatief. Het PETRA-programma had de bedoeling te garanderen dat alle jonge mensen de gelegenheid hadden een, twee of meer jaren beroepsopleiding te krijgen resulterend in een erkende kwalificatie en inspireerde ook het Youthstart voorstel in het Witboek over Groei, Mededinging en Werkgelegenheid. De voornaamste activiteiten ondersteund door het Programma dewelke weergegeven worden in het huidige Werkgelegenheid-Youthstart initiatief omvatten : - de verdere invoering van transnationale werkervaringsstages in opleidingsprogramma's als een maatregel om globaal de waardering voor vorming te vergroten, en vooral om deelnemers te motiveren; - gelegenheden aangeboden aan jonge mensen om deel te nemen aan zelfbeheerde Jeugd Initiatief Projecten die, in een beduidend aantal gevallen, de deelnemers aanmoedigden om zich opnieuw in te schrijven in 'mainstream' onderwijs of opleiding en hen hielpen om een levenstraject of loopbaanobjectieven uit te stippelen; - de ontwikkeling, via een transnationaal partnerschap, van een gevarieerd opleidings- en voorlichtingsaanbod en van materialen die de verschillende bekwaamheidsniveau's van jonge mensen weergeven. De ontwikkeling van een opleidingsaanbod voor kansarme jonge mensen was een ononderbroken thema door heel het Programma en dus kunnen modules, benaderingen en materialen gevonden worden in de nalatenschap van PETRA, welke relevant zijn met betrekking tot Werkgelegenheid-Youthstart. 1. 2. Uitvoering en resultaten van de acties van het programma De resultaten van het PETRA-programma kunnen in twee soorten worden verdeeld: Studies (zie lijst van publikaties in de bijlagen) en de vorming van netwerken. Er zijn vijf groepen netwerken: - Netwerk van NCE's; - Netwerken in het kader van Actie I (stages); - Netwerken in het kader van Actie II (opleidingspartnerships en de resultaten en produkten daarvan); - Netwerken in het kader van Actie III (beroepskeuzebegeleiding); - Onderzoeksnetwerken. Het PETRA-programma was gericht op vier hoofdgroepen van activiteiten: Actie I: Steun voor beroepsopleidings- en werkervaringsstages in een andere Lid-Staat voor jongeren die een initiële beroepsopleiding volgen, werkende jongeren, jonge werklozen en jongeren die een aanvullend bijscholingsprogramma volgen. Er is een databank van stages en deelnemers opgezet, en van 1992 tot 1994 hebben in totaal 33. 719 jongeren deelgenomen aan stages in het kader van Actie I. Deze stages werden decentraal georganiseerd en geleid door Nationale Coördinatie Eenheden (NCE's), die aan de Commissie rapporteerden. Er zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar deze stages en stageplaatsen (zie bijlage 3: literatuur). Een aantal Nationale Coördinatie Eenheden nam het initiatief om themagerichte seminars over Actie I te organiseren, waaraan alle betrokkenen bij de stages deelnamen. Na afloop van een van deze seminars werd een handboek opgesteld ("Basic communicative skills and cultural knowledge for transnational vocational placements") over de taalkundige en culturele voorbereiding van de jongeren vóór vertrek naar hun stageplaats. Er zijn diverse netwerken gevormd. Omdat deze Actie gedecentraliseerd werd uitgevoerd door de NCE's, vormden zij het belangrijkste netwerk op Europees niveau binnen Actie I van het programma. Via het netwerk van NCE's werd een bemiddelingsdienst opgezet en werd ook gezorgd voor de verwerking van multilaterale aanvragen waarover vier of meer NCE's een beslissing moesten nemen. Een ander Europees netwerk dat met Actie I verband hield, was het Informele Netwerk van Organisatoren van Werkervaringsstages. Dit was een netwerk van vóór 1992, toen het Programma voor de Uitwisseling van Werkende Jongeren bij Actie I van PETRA werd ingelijfd. Actie II: Steun voor transnationale samenwerking om vernieuwende opleidingsprojecten uit verschillende Lid-Staten, inclusief Jongereninitiatieven (JIP 's), bij elkaar te brengen in een Europees Netwerk van Beroepsopleidingspartnerships (ENTP). Europees Netwerk van Beroepsopleidingspartnerships ŒNTP'sV In de loop van de gehele periode (1988-1994) sloten ongeveer 1000 projecten zich bij het Netwerk aan, waarbij ongeveer 160. 000 jongeren en 30. 000 docenten en opleidingsmedewerkers betrokken waren. Sinds 1992 hebben de activiteiten van het Netwerk zich duidelijker geconcentreerd op de gezamenlijke ontwikkeling en overdracht van opleidingsmodules, de gezamenlijke scholing van opleiders, en op nieuwe prioritaire thema's en sectoren. De activiteiten op dit gebied hebben de volgende resultaten opgeleverd: - Het Compendium (globaal overzicht van de produkten en opleidingsmodules van de ENTP's) - De PETRASYS-database (informatie over projecten) - - Themabijeenkomsten (uitwisselen van ideeën en optimaal profiteren van positieve ervaringen). Interactieve opvolging (verslagen, bezoeken. ) Jongereninitiatieven ÜIP'sV Naast de opleidingsprojecten die bij het ENTP betrokken zijn, zijn er in de betrokken periode via het programma bijna 1000 JIP's ondersteund. JIP's zijn vernieuwende projecten waarbij jongeren zelf verantwoordelijk zijn voor de planning en organisatie, en die gericht zijn op voorlichting over de overgang van school naar beroepsopleiding en arbeidsleven, en/of de ontwikkeling van ondernemingszin, creativiteit en verantwoordelijkheidsgevoel onder jongeren. Het totale aantal jongeren dat sinds 1988 rechtstreeks bij de JIP's betrokken is geweest, bedraagt 25. 000. Actie III: Steun aan nationale instellingen voor het uitwisselen van gegevens over en ervaringen met beroepskeuzebegeleiding en van voorbeelden van efficiënte methoden op het gebied van de beroepskeuzebegeleiding, door middel van de oprichting van een communautair netwerk van nationale contactpunten en door scholing van beroepskeuzeadviseurs en -specialisten gericht op de communautaire dimensie van de beroepskeuzebegeleiding. Tijdens de eerste fase van PETRA bestond Actie III niet als zelfstandig actiegebied. Bij meer dan honderd projecten die bij het ENTP betrokken waren, is transnationale samenwerking bij het ontwikkelen van een nieuwe scholingsprogramma's op het gebied van beroepskeuzebegeleiding echter het belangrijkste aandachtspunt geweest. Er werd daarom van uitgegaan dat dit soort projecten een van de voornaamste acties binnen het PETRA II-programma zou vormen. Op die manier is vanaf 1992 een meer gestructureerd communautair kader ingevoerd voor de onderlinge afstemming en samenwerking tussen de systemen voor beroepskeuzebegeleiding van de Lid-Staten, waaronder de onderstaande 4 maatregelen: • Er werden 28 nationale centra opgericht om te fungeren als contact- en steunpunten voor beroepskeuzeadviseurs. • • Er werden drie grote transnationale samenwerkingsprojecten opgezet, die zich concentreerden op de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsmateriaal en gezamenlijke opleidingsactiviteiten om het inzicht, de kennis en de ervaring van beroepskeuzedeskundigen te vergroten. leder nationaal centrum was ook betrokken bij een of meer multilaterale, transnationale ontwikkelingsprojecten voor het uitwerken van oplossingen voor gemeenschappelijke problemen of behoeften, tot de communautaire dimensie van de beroepskeuzebegeleiding (bijvoorbeeld het koppelen van bestaande databanken in verschillende Lid-Staten; het vergroten van de rol van het bedrijfsleven en de sociale partners in het proces van beroepskeuzebegeleiding; van ter voorlichtingsmateriaal). speciaal met betrekking samenwerking verbetering kwaliteit van de • Ten slotte bevorderde Actie III de verspreiding en het gebruik van relevant informatiemateriaal dat op communautair niveau was opgesteld, zoals het Europees Handboek voor Beroepskeuzeadviseurs, en vergelijkende informatie over de structuren en het functioneren van de systemen voor beroepskeuzebegeleiding in alle Lid-Staten. Actie 4: Aanvullende maatregelen, waaronder steun voor de verspreiding van de resultaten van het programma; transnationale samenwerking op het gebied van onderzoek naar het beroepsonderwijs aan jongeren; en technische steun op communautair niveau en in de Lid-Staten bij de uitvoering, coördinatie en evaluatie van het programma. • Activiteiten ter promotie van het programma / voorlichtingsactiviteiten Sinds 1988 is het PETRA-programma gepresenteerd op, of heeft het een aanzienlijke bijdrage geleverd aan, meer dan 200 belangrijke voorlichtingsactiviteiten op communautair of nationaal niveau (inclusief introductiesymposia, themagerichte seminars, nationale en internationale onderwijsbeurzen) en talloze regionale gebeurtenissen. Deze activiteit werd ondersteund door het verstrekken van informatiemateriaal themapublikaties, folders, PETRA- jaarboek) en via de media. (bijv. Vademecum, projectoverzichten, • Activiteiten ter ondersteuning van samenwerking op het gebied van onderzoek en studies / onderzoeksnetwerken Het PETRA-programma heeft steun verleend aan transnationale, bilaterale en multilaterale onderzoekspartnerships waarbij meer dan 70 onderzoeksinstellingen betrokken waren. Deze waren door de nationale autoriteiten voorgedragen om te werken aan een aantal specifieke thema's die rechtstreeks verband hielden met de doelstellingen van de PETRA-Besluiten. Deze partnerships hebben hun werk nu afgerond en de resultaten ervan komen nu beschikbaar om de samenwerking op communautair niveau bij het aanbieden van beroepsonderwijs te onderbouwen en de verdere ontwikkeling van beleid en praktijk te ondersteunen. Met deskundige ondersteuning van alle Lid-Staten zijn diverse omvangrijke studies afgerond (zie onder Actie ï) naar de sociale en juridische status van jongeren die aan transnationale opleidingsstages meedoen, naar de erkenning en certificering van transnationale werkervarings- en opleidingsstages, en ten slotte naar het verbeteren en aanvullen van informatie over de deelname van jongeren aan het beroepsonderwijs. Het PETRA-programma heeft ook technische en/of financiële ondersteuning geboden aan een aantal andere netwerken die zich met voor het programma relevante onderwerpen bezighielden, waaronder het European Forum of Technical and Vocational Education and Training; Europese verenigingen van schoolhoofden in het voortgezet onderwijs; en European Work Experience. • Ontwikkeling van statistische indicatoren In het kader van samenwerking met EUROSTAT werd een onderzoek uitgevoerd naar de ontwikkeling van statistische indicatoren ("Ontwikkeling van statistieken over het initiële beroepsonderwijs - eindverslag"). De activiteiten op dit gebied maken deel uit van onderdeel III. 2. b van het Leonardo da Vinci-programma ("Ontwikkeling van kennis op het gebied van het beroepsonderwijs, uitwisseling van vergelijkbare gegevens met betrekking tot het beroepsonderwijs"). « Studiebezoeken Aanvullende maatregelen werden ook genomen om tot nauwe afstemming te komen met het studiebezoekprogramma voor practici en beleidsmakers op het gebied van het beroepsonderwijs, dat in opdracht van de Commissie werd geleid door CEDEFOP (Europees Centrum voor de ontwikkeling van de beroepsopleiding). Deze bezoeken werden georganiseerd rond bepaalde thema's en vonden plaats in kleine groepen met deelnemers uit diverse Lid-Staten. Tot juni 1993 hadden bijna 800 opleidingsdeskundigen uit alle Lid-Staten geprofiteerd van bezoeken die de prioriteiten van PETRA als thematisch aandachtspunt hadden. De activiteiten op dit gebied worden voortgezet in het kader van het Leonardo da Vinci-programma, onderdeel III. 3. b ("Ontwikkeling van de verspreiding van innovatie op het gebied van het beroepsonderwijs; transnationale uitwisselingsprogramma's; studiebezoeken"). De studiebezoeken worden nog steeds namens de Europese Commissie door het CEDEFOP geleid. 1. 3. Beheer en overlegprocedures De Europese Commissie was verantwoordelijk voor het algemene beheer van het programma. De Commissie werkte met twee organen, die bij het Besluit van de Raad waren ingesteld om voor de uitvoering van het programma te zorgen: het Raadgevend Comité en de Nationale Coördinatie Eenheden. Daarnaast kon de Commissie, indien nodig, een beroep doen op deskundigen. Ten slotte werd de Commissie bijgestaan door een bureau voor technische bijstand. 1. 4. Financiële middelen De financiële steun van de Gemeenschap die in het kader van PETRA I (1988-1991) is verstrekt, bedroeg 39,99 miljoen ecu. Voor PETRA II (1992-1994) was een bedrag van 105,318 miljoen ecu beschikbaar. De toename van de financiële middelen voor het programma in de loop van de jaren is uitermate belangrijk geweest en ontwikkelde zich van 8 miljoen ecu in 1988 tot een begroting van 40 miljoen ecu in 1994. Deze toename was in hoge mate te danken aan de voortdurende steun van het Europees Parlement aan het programma. De financiële middelen van het programma zijn echter niet voldoende geweest om aan de toenemende vraag naar deelname aan de verschillende activiteiten te kunnen voldoen (zie bijlage 1 voor een overzicht van de toewijzing van financiële middelen aan de diverse acties van het programma). 2. BELEIDSONTWIKKELINGEN IN DE LIDSTATEN Dit hoofdstuk wil de aandacht vestigen op beleidsmatige trends in de Lid-Staten die samengaan met en bijdragen tot het verwezenlijken van de doelstellingen van het PETRA-programma. Ondanks de verschillen in organisatie van het initiële beroepsonderwijs tussen de diverse landen, is gekozen voor een thematische presentatie van de veranderingen in nationale systemen en niet voor een "land-per- land"-benadering. Afgezien van de kennelijke verschillen tussen hun systemen, zien de Lid-Staten zich toch in verregaande mate voor dezelfde uitdagingen gesteld, zoals hoge werkloosheid onder jongeren (zie bijlage 2, fig. 2 en fig. 5), problemen met de toetreding van jongeren tot de arbeidsmarkt en een toenemende behoefte aan geschoolde arbeidskrachten. De aanzienlijke verschillen tussen de systemen voor initiële beroepsopleiding in de diverse landen van de Gemeenschap hangen samen met de huidige nationale economische situatie, cultuur en tradities van ieder land. Over het algemeen passen alle landen hun nationale systeem voor initiële beroepsopleiding voortdurend aan. Dit hoofdstuk gaat kort in op deze veranderingen. Sommige landen hebben veel bereikt in hun streven naar verandering en hebben grote structurele hervormingen doorgevoerd in hun systemen, met name Denemarken, Griekenland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Portugal en Luxemburg. Andere landen hebben ervoor gekozen om hun systemen alleen daar waar nodig aan te passen zonder het systeem fundamenteel te wijzigen. 2. 1. Vergroting van de participatie "ondersteuning van de De eerste hoofddoelstelling van het PETRA-programma was beleidsmaatregelen en activiteiten van de Lid-Staten die erop gericht zijn om alle jongeren in de Gemeenschap die dat wensen, na de periode van voltijdse leerplicht gedurende één of zo mogelijk twee of meer jaar beroepsonderwijs te laten volgen, uitmondend in een erkende kwalificatie". Deze doelstellingen moeten worden gezien in het licht van de werkgelegenheidssituatie voor jongeren. (Voor een opmerking over basisstatistieken, zie bijlage 2. ) De statistieken weerspiegelen zowel demografische trends als het feit dat jongeren de neiging vertonen om steeds langer algemeen onderwijs of beroepsonderwijs te blijven volgen. Ongediplomeerde schoolverlaters vormen echter nog steeds een groep jongeren die soms vier maal zo veel kans lopen om werkloos te worden als jongeren met een diploma. Het lijdt geen twijfel dat een voltooide basisvorming en een initiële beroepsopleiding in alle Lid-Staten de sleutel vormen tot een succesvolle toetreding van jongeren tot de arbeidsmarkt. Beroepsopleidingssystemen dienen daarom speciale aandacht te besteden aan de ontwikkeling van kansen voor jongeren die het onderwijs aan het einde van de leerplichtige fase met geringe resultaten verlaten. Bovendien geldt dat de groei in de werkgelegenheid en de kansen op een loopbaan zich voornamelijk voordoen in de hogergeschoolde beroepsgroepen. Binnen beroepssectoren is voor de meeste banen een trend naar hogere kwalificatie-eisen waarneembaar. In steeds bredere kring wordt erkend dat systemen voor de initiële beroepsopleiding meer nadruk dienen te leggen op de ontwikkeling van een breed scala aan sleutelvaardigheden, waaronder het vermogen tot 'leren leren', zelfstandigheid, eigen initiatief, zelfstandig ondernemerschap en het zich kunnen aanpassen aan nieuwe vereisten. 2. 1. 1. Kwantitatieve doelen voor deelname aan het initiële beroepsonderwijs Kwantitatieve doelen behoren tot de concrete doelstellingen die diverse Lid-Staten hebben opgesteld voor het initiële beroepsonderwijs, met name die landen die hun nationale systemen vergaand hebben hervormd. De politiek zou graag zien dat de (bij)scholing van de beroepsbevolking wordt versneld om zo de structurele veranderingen in het bedrijfsleven en de industrie te kunnen bijhouden. In Denemarken bijvoorbeeld is de algemene doelstelling van het plan "Onderwijs en scholing voor iedereen" dat in het jaar 2000 95% van alle jongeren in een bepaalde jaargroep met een jeugdvormingsprogramma zal beginnen (93% in 1990). Het plan moet ertoe leiden dat 90-95% van alle jongeren in een bepaalde jaargroep de jeugdvorming daadwerkelijk voltooit (77% in 1990), en er wordt aandacht besteed aan het verminderen van het aantal voortijdige schoolverlaters. De Wet Actief Arbeidsmarktbeleid (1994) heeft tot doel om, via een actief arbeidsmarktbeleid gericht op personen die op zoek zijn naar werk of scholing, bij te dragen tot een goed functionerende arbeidsmarkt. Achter de arbeidsmarkthervorming ligt de doelstelling om vóór het jaar 2000 60. 000 extra onderwijs- en opleidingsplaatsen voor volwassenen te scheppen. In 1994 waren reeds ongeveer 10. 000 van dergelijke extra plaatsen gecreëerd. In Italië wordt in de nieuwe wet inzake het hoger secundair onderwijs voorgesteld dat in het jaar 2000 80% van de leerlingen een diploma van het voortgezet onderwijs behaalt door een algemeen, natuurwetenschappelijk, technisch of beroepsgericht programma af te ronden. In Luxemburg is een aantal maatregelen genomen om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan. Het systeem van bevordering (naar de volgende klas) is aangepast en biedt nu de mogelijkheid om slechte resultaten op bepaalde gebieden te compenseren. Verder is de mogelijkheid ingevoerd om de opleiding in twee fasen te doen, waarbij het CITP (basisdiploma technisch en beroepsonderwijs) de schakel vormt naar het CATP (bekwaamheidsdiploma technisch en beroepsonderwijs). Frankrijk heeft sinds 1989 een wet die beoogt dat in het jaar 2000 80% van alle jongeren niveau VI bereikt, dat wil zeggen dat ze na de leerplichtige fase nog drie jaar voortgezet onderwijs (algemeen, technisch of beroepsonderwijs) volgen. In Spanje is - in het kader van de recente hervormingen (LOGSE, 1990) - de doelstelling voor het jaar 2000 om 80% van alle jongeren tot op 18-jarige leeftijd in het onderwijs te houden, met de keuzemogelijkheid tussen een specifieke opleiding (middelbaar niveau) of het "bachillerato". Er is een nieuw technisch "bachillerato" in het leven geroepen dat inhoudelijk heel dicht bij de initiële beroepsopleiding staat. Verenigd Koninkrijk: De nationale doelstellingen werden in 1991 met steun van alle belangrijke politieke actoren ingevoerd. Door de onafhankelijke, door werkgevers geleide organisatie NACETT (National Advisory Council for Education and Training Targets) wordt toezicht gehouden op de resultaten en werden de doelen in 1994 herzien. De bijgewerkte doelen zijn in mei 1995 gepubliceerd in het witboek "Competitiveness - Forging ahead" en zijn als volgt: 1. Met het oog op zakelijk succes dienen alle werkgevers te investeren in bijscholing van het personeel; 2. Iedereen dient toegang te hebben tot onderwijs- en scholingsmogelijkheden die opleiden tot erkende kwalificaties en die overeenkomen met de persoonlijke behoeften en ambities; 3. Onderwijs en scholing dienen altijd te leiden tot meer zelfstandigheid, flexibiliteit en ruimdenkendheid, met name door het ontwikkelen van sleutelvaardigheden. Voor het initiële beroepsonderwijs zijn ook kwantitatieve doelen vastgesteld. 2. 1. 2. Recht op het verwerven van een beroepskwalificatie of het volgen van een beroepsopleiding In Frankrijk bepaalt de wet van 1990 (90-579, 4. 6. 90) inzake monitoring en kwaliteit van het beroepsonderwijs het recht van alle werknemers op een kwalificatie in de vorm van een "crédit formation" (opleidingsrecht). Hierdoor wordt de taak van opleidingsinstellingen en hun toezicht uitgebreid. Het recht van jongeren op een beroepskwalificatie is neergelegd in de "Code du Travail" (1991 en 1992). Het beroepsonderwijs moet opleiden tot een kwalificatie die aansluit bij de behoeften van de economie op korte en middellange termijn. De Nederlandse regering verklaarde in 1991 dat iedereen, ongeacht leeftijd, het recht heeft een startkwalificatie te behalen, dat wil zeggen een beroepskwalificatie op het niveau van het primair leerlingwezen; dit wordt verder ondersteund door acties in het lager secundair onderwijs om voortijdig schoolverlaten te voorkomen, door projecten die het succes van het hoger secundair onderwijs moeten in het kader van het Jeugdwerkgarantieplan om vergroten en door concrete inspanningen ongekwalificeerde schoolverlaters aan te moedigen om aan het leerlingwezen deel te gaan nemen. In Portugal hebben de overheid en de sociale partners in juli 1991 een overeenkomst getekend waarin zij beloven alles te zullen doen om jongeren na voltooiing van de leerplicht in ieder geval gedurende een jaar een initiële beroepsopleiding te laten volgen. De nationale autoriteiten werken momenteel aan een nieuwe opzet van de beroepsopleidingen die onder het ministerie van Werkgelegenheid vallen en zullen geen initiële beroepsopleidingen meer organiseren die korter dan eenjaar duren. In het Verenigd Koninkrijk zijn twee maatregelen ingevoerd die recht geven op het verwerven van een beroepskwalificatie of het volgen van een beroepsopleiding: het Youth Training Programme en een systeem van zogeheten 'opleidingskredieten' voor jongeren. Door de eenwording van Duitsland werd de wetgeving van de Bondsrepubliek op het gebied van het beroepsonderwijs ook van kracht in de 5 nieuwe deelstaten; deze is met name gebaseerd op een duaal in opleidingsinstellingen en anderzijds praktijkervaring systeem van enerzijds onderwijs in ondernemingen. Dit betekende een radicale verandering van het opleidingssysteem in de nieuwe deelstaten en maakte het moeilijk om te zorgen voor voldoende opleidingsplaatsen voor jongeren, met name doordat door de teloorgang van een groot aantal bedrijven een ernstig tekort aan opleidingsplaatsen in bedrijven was ontstaan. Op nationaal niveau werden belangrijke initiatieven genomen om de negatieve gevolgen voor de opleidingssituatie tegen te gaan. Deze hadden het gewenste positieve effect: evenals in 1991 en 1992 hadden in september 1993 vrijwel alle jongeren die zich hadden aangemeld ook daadwerkelijk een opleidingsplaats, en de resterende kleine minderheid had plaats toegezegd gekregen. In Ierland is in 1985 het Social Guarantee / YouthReach Training Programme opgezet, dat was bedoeld voor een uitvoeringsperiode van vijfjaar. Het geeft werkloze jongeren recht op toegang tot opleidings- en werkervaringsprogramma's die speciaal zijn afgestemd op de specifieke behoeften van deze groep. 2. 1. 3. Uitbreiding van het initiële beroepsonderwijs Griekenland: Het aanbod in het beroepsonderwijs is de laatste jaren snel toegenomen: vergeleken met 1990 is het aantal programma's met 50,8% en het aantal deelnemers met 55,1% gestegen. Dit kan samenhangen met de steun uit diverse communautaire programma's en uit het Europees Sociaal Fonds, maar een andere zeer belangrijke stimulans is het scheppen van een wettelijke basis voor deze nieuwe voorzieningen geweest, namelijk de nieuwe instellingen voor beroepsonderwijs (IKE's) die op grond van de wet van 1992 zijn opgezet en hoofdzakelijk bedoeld zijn voor jongeren die na voltooiing van de tweede fase van het voortgezet onderwijs niet naar het hoger onderwijs doorstromen. Denemarken: "Onderwijs voor iedereen". In het kader van het algemene hervormingsproject "Onderwijs voor iedereen" van 1993 zijn twee maatregelen ingevoerd ten behoeve van de zogenaamde "restgroep" van jongeren (ongeveer een kwart van iedere leeftijdscategorie) die nooit enige vorm van onderwijs of beroepsopleiding afmaken: de EGU (basisberoepsopleiding, bij wet aangenomen in juni 1993) en de 'Open Jeugdvorming' (vastgesteld op 1 januari 1995). Beide initiatieven zijn gericht op jongeren die niet aan het traditionele onderwijs kunnen of willen deelnemen. Het doel is om jaarlijks ongeveer 3000 jongeren, die de jeugdvorming anders niet zouden hebben afgemaakt, te motiveren om dat wel te doen. Luxemburg: De wet van 4 september 1990 omvat een aantal hoofddoelstellingen voor het nationale beroepsopleidingsbeleid voor jongeren. Eén van die doelstellingen is dat alle jongeren de arbeidsmarkt betreden met een erkende beroepskwalificatie. Dit wordt gerealiseerd door de onderwijsvoorzieningen te diversificeren en te verbeteren via de ontwikkeling en toepassing van opleidingsmodules; door de opleidingsvoorzieningen voor achtergestelde jongeren te diversificeren en te verbeteren; en door de aantrekkelijkheid en de status van de initiële beroepsopleiding te verhogen. In Spanje komen jongeren die het voortgezet onderwijs zonder diploma verlaten en jongeren tot 21 jaar die geen officiële kwalificaties hebben, in aanmerking voor de Programas de Garantia social, die door de officiële onderwijsinstanties georganiseerd worden. Deze programma's zijn bedoeld om jongeren voor te bereiden op toetreding tot de arbeidsmarkt of terugkeer tot het algemeen of beroepsonderwij s. 2. 1. 4. Verhoging van de status en de aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs Het beroepsonderwijs dient aan de ene kant zwakkere groepen jongeren (die nu zonder enige kwalificatie op de arbeidsmarkt verschijnen) in staat te stellen een diploma te behalen, maar dient aan de andere kant ook kansrijke jongeren aan te trekken (die nu voor het algemeen voortgezet onderwijs kiezen). Dit is alleen haalbaar als het beroepsonderwijs en hei algemeen voortgezet onderwijs in even hoog aanzien staan. Dit is op zijn beurt een kwestie van kansen op de arbeidsmarkt. Het is ook van belang dat er horizontale en verticale flexibiliteit bestaat in de opleidingssystemen. Een van de doelen van het PETRA-programma was daarom om de status van het beroepsonderwijs te verhogen, met name door de stages en uitwisselingen en door nieuwe leerplannen. Veel landen hebben initiatieven ontplooid om de keuze voor het beroepsonderwijs voor jongeren aantrekkelijker te maken door de status ervan te verhogen of de toegankelijkheid ervan te vergemakkelijken. jongeren In Duitsland komen deze doelstellingen tot uitdrukking in een initiatief uit 1991, dat nieuwe mogelijkheden en speciale ondersteuning biedt aan zeer getalenteerde in het beroepsonderwijs, en in de bespreking en invoering van nieuwe regelgeving die de doorstroming van het beroepsonderwijs naar het hoger onderwijs moet bevorderen. Een door de Bondsregering en de deelstaten ingestelde werkgroep besloot op 10 februari 1994 dat de aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs moest worden verbeterd en dat het beroepsonderwijs en het algemeen voortgezet onderwijs te staan. Deze werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de federale overheid, de deelstaten en de sociale partners, heeft een werkprogramma opgesteld voor de middellange termijn, met onder meer maatregelen om ervoor te zorgen dat er voldoende opleidingsplaatsen zijn en dat de kwaliteit van het beroepsonderwijs gegarandeerd is. Het alternerende systeem dient op bredere schaal te worden gedifferentieerd, zodat zowel zwakkere leerlingen (wegens gebrek aan motivatie, sociale achterstand) als zeer gemotiveerde leerlingen de kans krijgen een diploma te behalen dat bij hun persoonlijke omstandigheden past. in gelijk aanzien moesten komen In België is na het derde jaar van het voltijdse beroepsonderwijs een specialisatiejaar ingevoerd om jongeren in staat te stellen door te stromen naar het hoger onderwijs, waardoor het verschil in status tussen het beroepsonderwijs en het algemeen voortgezet onderwijs wordt verkleind. In het Verenigd Koninkrijk tracht de regering algemene en beroepskwalificaties een gelijkwaardige status te geven. Het witboek Education and Training for the 21st Century vermeldt dat de regering, na uitvoerig overleg, voornemens is een nieuw diplomastelsel in te voeren waardoor leerlingen van 15/16 jaar zogenaamde General Certificates of Secondary Education (algemene certificaten voortgezet onderwijs) kunnen combineren met beroepskwalificaties; leerlingen van 17/18 jaar kunnen zogenaamde A-levels en AS-levels met beroepskwalificaties combineren. Tegelijkertijd wil de regering dat een groter aantal leerlingen een beroepskwalificatie behaalt. Vanaf september 1991 zijn lagere Business and Technology Education Cow«c//-diploma's uitgereikt, en het Certificate of Pre-Vocational Education (diploma beroepsvoorbereidend onderwijs) wordt nu flexibeler toegepast zodat het een goede opstap naar hogere diploma's kan vormen. In Denemarken vormt het middelbaar beroepsonderwijs (HTX, HHX) een goed alternatief voor het algemeen voortgezet onderwijs, omdat het diploma toegang geeft tot zowel het hoger onderwijs als tot de arbeidsmarkt. Het heeft een grote mate van populariteit verworven en heeft bijgedragen tot het wegwerken van het verschil in status tussen algemeen en beroepsonderwijs. Italië: Eind jaren tachtig introduceerde het ministerie van Onderwijs een omvangrijk initiatief, Progetto 92, om het initiële beroepsonderwijs aantrekkelijker te maken en om het slagingspercentage te verhogen door onder meer bredere, modulaire cursussen in te voeren. De resultaten waren zo veelbelovend dat ze vóór 1996 in alle beroepsopleidingen worden ingevoerd, waardoor ongeveer 20% van de leeftijdscategorie wordt bereikt. Door de Italiaanse overheid wordt erkend dat de activiteiten in het kader van Actie II van PETRA een aanzienlijk effect hebben gehad op de invoering van nieuwe opleidingsmethodieken en de modernisering van leerplannen. 2. 1. 5. Beroepskeuzebegeleiding Beroepskeuzebegeleiding speelt een centrale rol in de snel veranderende en meer internationaal georiënteerde samenleving voor wat betreft het bevorderen van de toegankelijkheid van het beroepsonderwijs en het terugdringen van het aantal mensen dat het algemeen en beroepsonderwijs voortijdig verlaat. Beroepskeuzebegeleiding, als zijnde de sleutel tot de ontwikkeling van het arbeidspotentieel, ligt ten grondslag aan het beleidsstreven naar een betere afstemming tussen beroepsopleiding, beroepskwalificaties en toekomstige lokale of regionale ontwikkelingsgebieden. Het thema beroepskeuzebegeleiding trekt in alle Lid-Staten steeds meer de aandacht. De noodzaak om de systemen voor beroepskeuzebegeleiding te vernieuwen en om bestaande instellingen te ontwikkelen of nieuwe instellingen te creëren, blijkt een punt van algemene zorg. In Duitsland heeft het PETRA-programma een versnellende invloed gehad op de besluitvorming omtrent de invoering van een communautaire dimensie in de beroepskeuzebegeleiding, waarbij het ging om voorlichting over opleidingsmogelijkheden in andere Lid-Staten en samenwerking met de betrokken instanties aldaar. In Frankrijk heeft het nieuwe accent op het invoeren van een communautaire dimensie in de beroepskeuzebegeleiding ook de samenwerking tussen de verschillende de betrokken ministeries beroepskeuzebegeleiding versterkt. departementen regionalisatie bevorderd van en en de In het kader van de hervormingen van het Spaanse systeem worden in alle onderwijsinstellingen nieuwe afdelingen voor beroepskeuzebegeleiding ingesteld. In Ierland heeft men de noodzaak erkend van een algehele herziening van het systeem van beroepskeuzebegeleiding. Het PETRA-programma heeft daartoe de aanzet gegeven, en in het bijzonder tot het gebruik van databanken bij de beroepskeuzebegeleiding. Verder is in Italië een nieuwe nationale raad zich bezig gaan houden met de ontwikkeling van school- en beroepskeuzebegeleiding. In Denemarken wijst onderzoek naar veranderingen in de behoefte aan beroepskeuzebegeleiding op interne markt, veranderende drie trends: meer voor functieomschrijvingen, beroepskeuzebegeleiding. Vergeleken met 4 jaar geleden, toen de activiteiten in het kader van Actie III van het PETRA-programma van start gingen, zijn zowel beroepskeuzeadviseurs als jongeren zich nu veel beter bewust van de mogelijkheden in andere Lid-Staten. transnationaliteit invoering in verband met de de markteconomie centra van en de in In het Verenigd Koninkrijk heeft recente overheidswetgeving nieuwe mogelijkheden gecreëerd voor de zogenoemde Careers Service. Er is een gefaseerd proces ingevoerd waarbij verschillende instanties kunnen inschrijven op het beheer van de Careers Service in een bepaald gebied. Hiermee wordt beoogd dat deze dienst uiteindelijk dichter bij de werkgevers komt te staan en beter is afgestemd op plaatselijke behoeften en omstandigheden. Uit het witboek Education and Training for the 21st Century (1995) bleek de intentie van de regering dat de Careers Service - op basis van bestaande goede ervaringen - zijn dienstverlening zou verbeteren, zich nog meer op de werkgevers zou richten, Training and Enterprise Councils zou helpen om werkgevers van het nut van scholing te overtuigen, en meer jongeren zou aanmoedigen om de onderwijs- en opleidingsmogelijkheden te benutten en hogere diploma's te behalen. In Schotland wordt de Careers Service ook door de onderwijsautoriteiten verzorgd. Eind 1991 voerde de regering overleg over de beste manier om werkgevers een grotere rol in de organisatie van de instelling te geven. Portugal: Sinds 1993 is op scholen een netwerk van 354 centra voor psychologie en beroepskeuzebegeleiding opgezet, waarvan de werkingssfeer nog kan worden uitgebreid. De laatste soort jaren zijn diverse vernieuwende maatregelen ontwikkeld, waaronder een nieuw beroepskeuzebegeleiding voor kandidaten voor het beroepsonderwijs, die begint bij het arbeidsbureau, tijdens de opleiding wordt voortgezet en op gecoördineerde wijze wordt ontwikkeld, d. w. z. door samenwerking van diverse deskundigen in een team. Nederland: Begin 1993 is een aantal instellingen voor beroepskeuzebegeleiding gefuseerd tot 18 regionale dienstencentra. In 1996 worden dit onafhankelijke ondernemingen die hun diensten verkopen aan scholen en bedrijven. De beleidsdoelstelling is om deze diensten beter af te stemmen op de vraag en op de regionale behoefte. Er wordt ook gewerkt aan een nationaal kwalificatiestelsel per bedrijfstak met een duidelijk opleidingssysteem met eindtermen, studiepunten, examens en diploma's en de rechten die daaraan verbonden zijn. Een belangrijke stap in deze richting is de beslissing om het bedrijfstaksgewijze overleg tussen onderwijs en bedrijfsleven, op grond waarvan de eindtermen voor het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) worden vastgesteld, te integreren met de nationale opleidingsinstellingen die de niveaus voor het leerlingwezen vaststellen. Het PETRA-programma: de uitvoering van deze nationale initiatieven berust op, of wordt beïnvloed door, de nieuwe mogelijkheden voor transnationale samenwerking die worden geboden door het Europees netwerk van beroepskeuzebegeleidingscentra, speciale ontwikkelingsprojecten, en scholingsactiviteiten voor beroepskeuzeadviseurs die werden opgezet in het kader van Actie III van het PETRA-programma. Deze activiteiten in het kader van Actie III werden aangevuld met andere acties binnen het programma. Diverse ENTP-projecten werkten direct of indirect aan verschillende aspecten van beroepskeuzebegeleiding en ontwikkelden gezamenlijk nieuwe materialen, methoden en praktijktoepassingen. Ook heeft een groot aantal JIP's zich beziggehouden met gemakkelijk toegankelijke, plaatselijke informatieverstrekking aan jongeren, buiten de institutionele structuren om. Sommige transnationale onderzoekspartnerships hebben zich ook gericht op de effectiviteit van begeleidingsmethoden en nieuwe modellen om te voorzien in de behoefte aan beroepskeuzebegeleiding bij jongeren. 2. 1. 6. Gelijke kansen voor jonge mannen en vrouwen Een van de doelstellingen van het PETRA-programma was dat jonge vrouwen op grotere schaal aan het beroepsonderwijs zouden gaan deelnemen, zodat er ook een betere verdeling tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt zou ontstaan. De statistieken laten inderdaad geen twijfel bestaan over de noodzaak van een dergelijke actie. (Voor een analyse van basisstatistieken, zie bijlage 2. ) De Lid- Staten hebben deze situatie op verschillende manieren aangepakt. Denemarken: AMU-centra - regionale opleidingscentra onder auspiciën van de nationale arbeidsmarktautoriteiten, het ministerie van Arbeid - bieden een aantal nieuwe opleidingen aan die specifiek zijn gericht op doelgroepen van werkloze ongeschoolde vrouwen. In het Vlaamse deel van België is een recente onderwijsmaatregel gericht op een grotere toestroom naar en een grotere deelname aan het onderwijs in het algemeen. Met het oog hierop zijn risicogroepen omschreven en zijn nieuwe concepten gedefinieerd. Binnen dit algemene kader wordt specifieke aandacht besteed aan een beleid dat erop gericht is om meisjes voor technische opleidingen te laten kiezen. Hoewel Portugal een van de hoogste percentages werkende vrouwen in Europa kent (42,7%), zijn er toch twee maatregelen ontwikkeld: a) positieve actiemaatregelen in de programma's van het Instituut voor Werkgelegenheid en Beroepsopleiding; en b) projecten voor de opleiding en integratie van vrouwen (o. m. het stimuleren van vrouwelijk ondernemerschap). In Ierland moeten op grond van het Onderwijswitboek van 1995 alle instellingen voor hoger onderwijs maatregelen ter bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen formuleren en openbaar maken. De Higher Education Authority is verantwoordelijk voor het toezicht op deze maatregelen en het verlenen van ondersteuning op nationaal niveau. Het PETRA-programma: de doelstelling "vergroten van de deelname van meisjes en jonge vrouwen aan het technisch en beroepsonderwijs" is gedurende de hele looptijd van het PETRA-programma (1988-94) een transversaal thema geweest. Als gevolg daarvan hebben 111 van de in totaal 732 projecten die bij de ENTP's betrokken waren, zich met dit thema beziggehouden. Hoewel er in kwantitatief opzicht een goed evenwicht was tussen mannen en vrouwen in de programma's, volgden 10 de betrokken sectoren veelal het bestaande patroon. Er waren meer meisjes en jonge vrouwen in de dienstverlenende en commerciële sector, terwijl de mannen zich meer in de traditionele industriële bedrijfstakken bevonden. Ook in het Leonardo da Vinci-programma spelen gelijke kansen een vooraanstaande rol: het beroepsonderwijs dient te streven naar "het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen voor wat betreft toegang tot het beroepsonderwijs en hun daadwerkelijke deelname daarin, met name om nieuwe werkterreinen voor hen toegankelijk te maken en hen te stimuleren om na een onderbreking van hun carrière weer aan het werk te gaan. " 2. 1. 7. Kansarme groepen De nadruk op deze prioriteit had te maken met de conclusies van de voorzitter van de Europese Raad in juni 1993 in Kopenhagen, waarin werd aangedrongen op intensievere acties ter bestrijding van de werkloosheid en sociale uitsluiting in de Gemeenschap, vooral waar het jongeren betreft. Kansarme jongeren is een verzamelnaam voor allerlei verschillende groepen, van werkloze en moeilijk lerende jongeren tot mensen met een geestelijke of lichamelijke handicap. De activiteiten op nationaal niveau blijven van cruciaal belang. Daarbij gaat het onder meer om de volgende ontwikkelingen. In Denemarken zijn 'produktiescholen' opgezet voor werkloze jongeren onder de 25 jaar die geen officiële kwalificaties bezitten en ook niet direct de motivatie of mogelijkheid lijken te hebben om die te behalen. Deze scholen bieden de doelgroep de mogelijkheid om deel te nemen aan gecombineerde opleidings- en produktieprogramma's. In Ierland zijn speciale maatregelen ontwikkeld voor zigeuners. Het gaat om opleidingswerkplaatsen die hen helpen om hun capaciteiten te ontwikkelen, om de vicieuze cirkel van analfabetisme en sociale achterstand waarin ze vastzitten te doorbreken, en om zelfstandige en onafhankelijke leden van de samenleving te worden. In Frankrijk zijn in 1990 de zogeheten 'solidariteitsarbeidscontracten' (contrats emploi solidarité) ingevoerd voor jongeren van 18 tot 25 jaar die moeite hebben om werk te vinden. Deze leiden op tot een diploma dat gelijkstaat aan een Baccalauréat voor het beroepsonderwijs of een technisch diploma. In Luxemburg zijn specifieke maatregelen genomen ten behoeve van kinderen met leerproblemen. In 1991 presenteerde het ministerie van Nationaal Onderwijs 40 maatregelen om de integratie van buitenlandse kinderen beter te laten verlopen. Deze mogelijkheden zijn echter voornamelijk beschikbaar op lager niveau, en het is nog niet gelukt om ze ook op een hoger niveau in het beroepsonderwijs in te voeren. In het Verenigd Koninkrijk zijn, naast het algemene Youth rraim'wg-programma, diverse maatregelen uitgevoerd die specifiek op kwetsbare groepen zijn gericht. Deze zijn bedoeld voor jonge daklozen, jongeren uit de binnensteden en andere achterstandsgebieden. In het PETRA-programma vormden "kansarme jongeren" een prioritaire doelgroep, voor wie ten minste 10% van alle opleidingsplaatsen was gereserveerd. De resultaten en ervaringen hebben bewezen dat opleidingsplaatsen voor deze groep een sterk pedagogisch instrument vormen, en veel van de deelnemers hebben mede door deze mobüiteitservaring hun situatie kunnen verbeteren. De ervaring heeft echter ook geleerd dat het de doelstellingen en middelen van een programma als PETRA ver te buiten gaat om zware verantwoordelijkheden te nemen voor de kansarme jongeren in de Europese Unie. Het nieuwe Leonardo da Vinci-programma gaat deze uitdaging wel aan. Een van de doelstellingen ervan is om te streven naar gelijke toegangskansen tot initiële en bij- en nascholing voor mensen die in het nadeel zijn vanwege sociaal-economische, geografische of etnische factoren of door een lichamelijke of geestelijke handicap. 11 2. 2. Kwaliteitsverbetering en aanpassing van het beroepsonderwijs De nationale hervormingsinitiatieven zijn ook gericht op het verbeteren van de kwaliteit en het aanpassen van het initiële beroepsonderwijs aan nieuwe behoeften. Dit hoofdstuk gaat in op een aantal belangrijke, nauw met elkaar samenhangende trends, die tot doel hebben om de deelname aan het beroepsonderwijs te verhogen en de status en de aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs te verbeteren. Nederland: Het beroepsonderwijs ondergaat momenteel aanzienlijke veranderingen. Deze hervormingen zijn in 1987 begonnen. In 1996 kwam er een nieuwe wet (SVM-wet) voor het beroepsonderwijs en het volwassenenonderwijs, naast de Wet inzake sectorvorming en vernieuwing in het middelbaar beroepsonderwijs. Het beroepsonderwijs omvat nu het middelbaar beroepsonderwijs, het leerlingwezen en opleidingsprogramma's voor werklozen, alsmede deeltijd-MBO en specifieke vakopleidingen. Het doel van het hervormingsproces is om te komen tot een flexibel systeem van om en bijscholingscursussen, om het onderwijs af te stemmen op de arbeidsmarkt en om de onderwijsinfrastructuur ten dienste te stellen van zowel werkenden als werklozen. Griekenland: Via het nieuwe nationale systeem voor beroepsonderwijs en -opleiding zijn nieuwe beroepsopleidingsinstellingen (IEK's) opgezet. Het doel hiervan is om het Griekse beroepsonderwijs te moderniseren en de kwaliteit ervan te verbeteren. technische/beroepsgerichte cursussen zijn vervangen door nieuwe In Portugal is een zeer belangrijke stap naar kwaliteitsverbetering van de beroepsopleiding gezet met de ontwikkeling van een nieuw type beroepsopleiding, de Escolas Profissionais, terwijl tegelijkertijd de oude technologische opleidingsprogramma's. Er zijn wetten ontworpen die zorgen voor: a) een wettelijk kader voor het beroepsonderwijs door het ofwel in het onderwijssysteem ofwel in de arbeidsmarkt te integreren via wettelijke bepalingen die er de vereiste uniformiteit en effectiviteit aan verlenen; b) een wettelijk kader voor arbeidsmarktgericht beroepsonderwijs; c) een systeem dat een beroepskwalificatie toekent voor een arbeidsmarktgerichte opleiding of voor praktijkervaring; d) een systeem voor het opzetten en implementeren van scholen voor voortgezet beroepsonderwijs; e) de algemene invoering van technologische cursussen in het voortgezet onderwijs. Luxemburg: De wet van 4 september 1990 inzake de hervorming van het technisch voortgezet onderwijs en bij- en nascholing stelt als doel om informatie- en communicatietechnologieën op grotere schaal in de leerplannen op te nemen, niet alleen als vak maar ook als leermiddel. Ierland: Er wordt een breed scala aan beroepsonderwijs- en beroepsopleidingsprogramma's aangeboden die inspelen op de specifieke behoeften van afzonderlijke leerlingen en de behoefte aan bepaalde arbeidskrachten in de economie. De belangrijkste doelstellingen van de programma's zijn het verbeteren van het aanpassingsvermogen en de flexibiliteit van het onderwijs- en opleidingssysteem om aan onderwijskundige, sociale en economische eisen te kunnen voldoen; het verbeteren van de aantrekkelijkheid van Ierland als vestigingsplaats voor nieuwe ondernemingen door te zorgen voor een hoog opgeleide, vakkundige en veelzijdige beroepsbevolking; het in stand houden en vergroten van de deelname aan het beroepsonderwijs op alle niveaus, met het oog op meer rechtvaardigheid en een betere concurrentiekracht van het bedrijfsleven; zorgen dat ondernemingen en werknemers over de vereiste vaardigheden en kwaliteiten beschikken om met beroepsmatige, structurele en technologische verandering om kunnen te gaan; en het concurrentievermogen van de Ierse industrie veilig stellen door te zorgen voor een aanbod van geschoolde arbeidskrachten op allerlei niveaus. 2. 2. 1. Bevordering van creativiteit, eigen initiatief en ondernemingszin bij jongeren Wil het initiële beroepsonderwijs beter kunnen inspelen op nieuwe eisen van de arbeidsmarkt, dan dient prioriteit te worden gegeven aan de ontwikkeling van transversale kwaliteiten en bekwaamheden in plaats van strikt beroepsspecifieke vaardigheden, waardoor de creativiteit, het eigen initiatief en de 12 ondernemingszin onder jongeren bevorderd en gestimuleerd worden. Deze opvatting vindt men nu terug in de nieuwe aanpak van het beroepsonderwijs voor jongeren in alle Lid-Staten. Denemarken is een van de Lid-Staten waar bij de hervorming van het beroepsonderwijs expliciet de nadruk is gelegd op het ontwikkelen van transversale vaardigheden door te eisen dat een derde van de vakken die in het beroepsonderwijs en de beroepsopleiding onderwezen worden, algemene vakken moeten zijn die de individuele persoonlijke ontwikkeling versterken en de studenten in staat stellen een actieve rol te spelen in de samenleving. In Luxemburg is een van de doelstellingen van het beroepsonderwijs sinds de hervormingen van 1990 om de opleidingsmethoden meer te richten op het bevorderen van de zelfstandigheid en creativiteit van de leerlingen, hun vermogen om oplossingen voor problemen te zoeken en te vinden, hun vermogen tot samenwerking en hun vermogen om binnen de Luxemburgse meertalige situatie zowel mondeling als schriftelijk goed te communiceren. In Duitsland wordt bij de voortdurende hervorming of reorganisatie van de leerplannen voor het beroepsonderwijs - die op een aantal beroepsterreinen al is afgerond - bijzonder veel belang gehecht aan het verbeteren van opleidingsmethoden die speciale waarde toekennen aan persoonlijke ontwikkeling, motivatie, verantwoordelijkheid en sleutelvaardigheden van jongeren. Het PETRA-programma heeft een essentiële rol gespeeld in de verspreiding van deze aanpak door een kader te bieden voor proefprojecten en door uitgebreide transnationale uitwisseling van ervaringen op dit gebied te bevorderen. Centraal daarbij stond de ontwikkeling van methoden voor het aanleren van sleutelvaardigheden, die jongeren beter voorbereiden op de snel veranderende eisen op het werk, op nieuwe arbeidspatronen en ook op mogelijkheden voor zelfstandig ondernemerschap. Zowel het Europees Netwerk van Beroepsopleidingspartnerships (ENTP) als de Jongereninitiatieven hebben zich sterk op deze aspecten toegelegd en hebben allerlei modellen ontwikkeld voor onder meer specifieke vormen van projectwerk, nieuwe beoordelingsmethoden en de opleiding van docenten en opleiders. Dit werk heeft in hoge mate de aandacht van beroepsopleidingen, opleidingsinstituten en het bedrijfsleven getrokken. Stages in het kader van Actie I vormen een waardevolle aanvulling op deze ontwikkelingen in de nationale beroepsopleidingsstelsels doordat zij een echte omgeving bieden waar "de theorie in praktijk kan worden gebracht"; zo wordt bevorderd dat het individu transversale vaardigheden leert en verder ontwikkelt. In 1991 werd een speciaal onderzoekspartnership opgericht om de effectiviteit van verschillende bedrijfsopleidingsprogramma's te analyseren. 2. 2. 2. Het opleiden van docenten eii opleiders De belangrijkste bepalende factor voor het niveau van de initiële beroepsopleiding is de kwaliteit van de docenten en opleiders. De meeste, zo niet alle, nationale hervormingen die in dit verslag worden genoemd, gaan gepaard met grote inspanningen om docenten en opleiders op te leiden. In België wordt grote nadruk gelegd op de bij- en nascholing van opleiders. Een regeringsbesluit van 1993 omschrijft de doelstellingen van de opleiding van docenten in het voortgezet onderwijs als: het vermogen om onderwijskundige en pedagogische prioriteiten te stellen; het ontwikkelen van gedrag waardoor het mogelijk is om op efficiënte wijze goede onderlinge relaties tot stand te brengen; het bijhouden van vaardigheden en vakbekwaam heden met betrekking tot het uitoefenen van hun functie; het verwerven van kennis en vaardigheden met het oog op het uitoefenen van een andere functie; het bestuderen van maatschappelijke problemen die het gedrag van jongeren beïnvloeden en het verwerven van inzicht in sociale, economische en culturele verschijnselen; en het ontwikkelen van communicatie, groepswerk alsmede het uitvoeren en ontwikkelen van projecten binnen het kader van onderwijsinstellingen. 13 Ook in Ierland erkent het ministerie van Onderwijs dat er behoefte is aan een samenhangend nationaal beleid en een uitgebreid programma voor de beroepsontwikkeling van docenten. In het Onderwij s witboek van 1995 wordt dan ook een aanzienlijke herstructurering van de bijscholing voor docenten en opleiders voorgesteld. In Duitsland was het PETRA-programma het eerste programma dat transnationale samenwerking tussen opleiders organiseerde en dat deze opleiders de mogelijkheid bood om vertrouwd te raken met verschillende methodieken en soms ook met hoogwaardige nieuwe in het beroepsonderwijs (bijvoorbeeld multimedia). technologieën Verenigd Koninkrijk: Het NVQ/SVQ-systeem (National vocational qualifications / Scottish vocational qualifications) uit 1986 omvat normen; deze vormen de kern van de opleidingsprogramma's voor opleiders op alle gebieden en zijn in de NVQ's opgenomen. Een ander belangrijk initiatief is de Teacher Placement Service (TPS), die tot doel heeft om jaarlijks voor 10% van alle opleiders stages in het bedrijfsleven te organiseren, wat de ontplooiing van zowel de docenten als hun leerlingen ten goede komt. Bekendheid met handel en industrie leidt tot meer realistische verwachtingen daaromtrent en helpt studenten om beter gefundeerde beslissingen te nemen over hun toekomstige opleiding en loopbaan. Tot dusverre hebben hier meer dan 70. 000 docenten aan meegedaan, waar vele duizenden jongeren op scholen van hebben meegeprofiteerd. In 1992 introduceerde het Portugese ministerie van Onderwijs een nieuwe wettelijke regeling voor de bijscholing van docenten. In het kader van deze regeling worden, naast de instellingen voor hoger onderwijs die verantwoordelijk zijn voor de initiële lerarenopleiding, bijscholingscentra opgezet voor docenten van scholen op alle onderwijsniveaus. Op dit moment zijn er 200 van dergelijke bijscholingsinstituten. In het eerste jaar na de oprichting volgden 70. 000 docenten hier bijscholing (70% van het totale aantal leraren in het lager en voortgezet onderwijs). De voornaamste terreinen waarop de standaardbijscholing voor docenten inhoudelijk is gericht, zijn: sociale vaardigheden, opleidingsmanagement, opleidingsplanning, opleidingsorganisatie en opleidingstechnologie. In Spanje moeten, met het oog op het niveau van onderwijs- en opleidingspersoneel, strengere regels worden gehanteerd bij de erkenning van docenten voor het beroepsonderwijs: voortaan is een universitaire graad vereist, de docent moet lid zijn van de Vereniging van Docenten in het Voortgezet Onderwijs, en ten slotte moet de docent een onderwijsbevoegdheid hebben. Een aantal van de onderzoekspartnerships van PETRA richtte zich op dit aspect, maar de meeste activiteit op dit gebied werd ontplooid in het kader van het ENTP. Verreweg de meeste projecten maakten gebruik van de mogelijkheid om via de transnationale partnerships medewerkers uit te wisselen en medewerkers op te leiden met het oog op verbreding van hun kennis van de industriële normen, de mentaliteit en de aanpak in andere Lid-Staten. Sinds 1988 hebben ongeveer 30. 000 opleiders, studiebegeleiders en docenten die aan het PETRA-programma hebben deelgenomen of daar nog steeds bij betrokken zijn, kennisgemaakt met de communautaire dimensie en hun kennis over het beleid, de praktijk en de houding in andere Lid-Staten vergroot. Zij kunnen deze Europese ervaring nu bij hun dagelijkse opleidingswerk gebruiken en daarmee de uitvoering van de hervormingen in de betreffende Lid-Staten ondersteunen. 2. 2. 3. Diplomering Diplomering en de kwalitatieve verbetering van het opleidingsaanbod vormen een centraal onderdeel van de huidige hervormingen of nieuwe wetten die in een aantal Lid-Staten tot stand zijn gekomen. Hieronder wordt kort ingegaan op een aantal van de ontwikkelingen op dit gebied. In Luxemburg zijn maatregelen genomen om het slagingspercentage in het initiële beroepsonderwijs te verhogen, met name via twee diploma's van verschillend niveau in het leerlingwezen: een 14 basisdiploma na 2 jaar (CITP = certificat d'initiation technique et professionnelle), en later kan een hoger diploma (CATP = certificat d'aptitude technique et professionnelle) worden behaald. Aangezien dit systeem pas in het schooljaar 1994-1995 van kracht werd, is het nog te vroeg voor een evaluatie. Ierland: De voornaamste drijfveer achter het verbeteren van het niveau en de kwaliteit van de beroepsopleiding en de aantrekkelijkheid ervan voor werkgevers, ouders en jongeren, is de ontwikkeling geweest van passende diploma's binnen het algemeen onderwijs, en de uitbreiding door de National Council for Vocational Awards van het aantal diploma's in het onderwijs na de leerplichtige leeftijd. In september 1989 is daarom een nieuwe tweejarige beroepsopleiding ingevoerd die opleidt tot een diploma en die de deelnemers een basisvorming biedt op specifieke technologische gebieden, een moderne taal, en werkervaring (17/18-jarigen). De werkervaring (minimaal 4 weken) wordt opgedaan tijdens de cursus. De Europese dimensie in het onderwijs zal worden benadrukt op de gebieden taal, technologie, werkervaring en beroepskeuzebegeleiding. Sinds september 1995 is ook een toegepast diplomaprogramma beschikbaar. In Denemarken leiden alle beroepsopleidingen op tot een diploma van 'geschoold medewerker' dat door de algemene Comités wordt verstrekt en algemene geldigheid heeft. Griekenland: Volgens de wet van 1992 tot hervorming van het nationale systeem voor beroepsonderwijs en beroepsopleiding bestaat een van de voornaamste taken uit het verlenen van officiële diploma's voor beroepsopleidingen. Gehoopt wordt dat de OEEK (Organisatie voor beroepsonderwijs en -opleiding, opgezet bij deze wet) zich zal ontwikkelen tot een onderzoeks-, adviserend, uitvoerend en toezichthoudend orgaan voor onderwijs- en opleidingsprogramma's alsmede tot een instelling die zich bezighoudt met het opstellen van specificaties voor de erkenning van diploma's. In het Verenigd Koninkrijk werden dezelfde doelen nagestreefd met de invoering van General National Vocational Qualifications (GNVQ's), waarmee beoordeeld wordt of iemand voldoende is toegerust voor toegang tot een breed scala van verwante beroepen, met inbegrip van de mogelijkheid van doorstroming naar hogere onderwijsniveaus. Schotland: SCOTVEC (Scottish Vocational Education Council) kwam in 1993 gereed met een aanzienlijke hervorming van de hogere kwalificaties, met als voornaamste kenmerken de gelijktrekking van de Higher National Certificates (HNC en HND) en de invoering van twee nieuwe diploma's (SVQ's = Scottish Vocational Qualifications en GSVQ's = General Scottish Vocational Qualifications). Sterkere banden tussen opleidingsinstellingen en het bedrijfsleven 2. 2. 4. Tot de belangrijkste maatregelen om nauwere banden tussen onderwijs- of opleidingsinstellingen en het bedrijfsleven te smeden, behoren alle vormen van opleiding op of buiten de werkplek en praktijkopleidingsplaatsen of stages. Vrijwel alle landen hebben hun initiële opleidingsvoorzieningen dan ook in deze richting ontwikkeld. Een belangrijke trend is dat er steeds meer nadruk wordt gelegd op een alternerend systeem van beroepsopleiding en praktijkervaring. Als gevolg van het groeiende inzicht dat nauwere banden tussen opleidingsinstellingen en het bedrijfsleven van groot belang zijn, zijn ook landen die voorheen niet zo'n alternerend systeem hadden - waarbij de beroepsopleiding deels wordt verzorgd door opleidingsinstellingen en deels bestaat uit praktijkervaring in het bedrijfsleven - deze vorm van initiële beroepsopleiding nu aan het invoeren. In landen waar dit systeem reeds bestond, wordt het momenteel versterkt (o. m. Frankrijk, België). Het lijkt erop dat men steeds meer gaat inzien dat praktijkervaring onontbeerlijk is om de toegang van jongeren tot de arbeidsmarkt te versoepelen via een eerste praktische beroepservaring. Denemarken: Iedereen heeft toegang tot het (beroeps)onderwijs en heeft de vrijheid om zelf een school te kiezen, maar de toelating wordt beperkt door het aantal opleidingsplaatsen dat door bedrijven wordt aangeboden. Om tegenwicht te bieden aan dit model, dat is gebaseerd op de vraag op korte 15 termijn, en om het voor bedrijven aantrekkelijker te maken om opleidingsplaatsen te scheppen, is het AER-systeem opgezet (wet van februari 1992 inzake vergoeding van leerlingonkosten aan werkgevers), dat nu de ruggegraat vormt van het Deense alternerende opleidingsmodel. Zoals reeds eerder vermeld, heeft Duitsland een lange traditie ten aanzien van het alternerende opleidingssysteem. Momenteel worden maatregelen getroffen om de efficiëntie van het systeem verder te optimaliseren. In september 1995 werden Verenigd Koninkrijk: twee nieuwe opleidingsmogelijkheden ingevoerd: Modern Apprenticeships, die jongeren de mogelijkheid bieden om via werkervaring vaardigheden op ambachts-, technisch en lager managementniveau te verwerven, voornamelijk gericht op 16- en 17-jarigen, en Accelerated Modern Apprenticeships voor 18- en 19- jarigen. in het hele land In Frankrijk is het leerlingwezen uitgewerkt op een manier die sterk overeenkomt met het alternerende systeem dat door PETRA wordt voorgestaan, en waarbij veel belang wordt toegekend aan stages. In 1992 werd een nieuwe wet inzake het leerlingwezen aangenomen met de volgende doelstellingen: 1. handelssectoren en werkgevers meer betrekken bij de initiële opleiding van jongeren; 2. de positie van leerlingen verbeteren, bijvoorbeeld door hun inkomsten te verhogen en door bij het bepalen van de duur van hun opleidingsperiode rekening te houden met vaardigheden waarover ze reeds beschikken; 3. beroepsbegeleidende lycées voor beroepsonderwijs instituten aanpassen en toestaan om praktijkleerlingen te accepteren; 4. op regionaal niveau overleg voeren over de ontwikkeling van het leerlingwezen, wat moet leiden tot overeenkomsten tussen de Staat en de regio's; 5. het toepassingsgebied van het leerlingwezen uitbreiden naar de publieke sector. Het Franse systeem omvat nu alternerende opleidingsmogelijkheden voor 16- tot 25-jarigen, die gebaseerd zijn op drie soorten integratiecontracten: beroepskeuzecontracten, diplomacontracten en aanpassingscontracten. In Luxemburg is een van de doelstellingen sinds de hervorming van 1990 om de inhoud van de opleiding aan te passen aan de sociaal-economische context, met name door de banden tussen school en bedrijfsleven te bevorderen. Een andere doelstelling is om het leerlingwezen beter te laten aansluiten op economische en maatschappelijke veranderingen en op de uitdaging van Europa. Nederland: Op 1 augustus 1993 trad de Wet op het cursorisch beroepsonderwijs (WCBO) in werking. Deze wet biedt regelgeving voor het leerlingwezen, deeltijd-MBO en specifieke vakopleidingen. Ierland: In 1991 kondigde het ministerie van Arbeid de invoering van een nieuw leerlingstelsel aan. Dit kwam in 1993 tot stand. In alle Lid-Staten werd het bedrijfsleven aangemoedigd om actief aan het PETRA-programma deel te nemen. Zowel in het kader van Actie I als bij de ENTP's werd een aantal projecten door het bedrijfsleven geïnitieerd. Door hun betrokkenheid bij samenwerking op opleidingsgebied, en via de mogelijkheden om hun jonge medewerkers of stagiaires een opleidingsstage in een andere Lid-Staat te laten volgen, konden bedrijven hun personeel laten kennismaken met Europa. Dit gold ook voor het midden- en kleinbedrijf, waar dergelijke kansen zich zelden voordoen omdat de vereiste middelen voor transnationale samenwerking meestal ontbreken. In Duitsland, bijvoorbeeld, hebben ervaringen in het kader van Actie I geleerd dat beroepsorganisaties en kamers van koophandel een rol kunnen spelen bij het betrekken van het MKB bij transnationale opleidings- en werkervaringsstages. Ze kunnen immers op lokaal en Europees niveau een operationeel transnationale 16 kader bieden dat het gebrek aan organisatorische infrastructuur van afzonderlijke bedrijven compenseert, dat garandeert dat de kwaliteit en de inhoud van stages in specifieke behoeften voorzien, en dat het mogelijk maakt om van transnationale ervaringen van andere kleine of middelgrote ondernemingen in een bepaalde sector of bepaald gebied te profiteren. Daarnaast zijn er beroepsorganisaties, kamers van koophandel en regionale autoriteiten die het kader dat door PETRA wordt geboden, benutten om hun eigen netwerken voor transnationale samenwerking en gezamenlijke aanwending van opleidingsmiddelen op te zetten ofte ontwikkelen, met name in grensgebieden, maar ook tussen meer afgelegen delen van de Gemeenschap. 2. 2. 5. Betrokkenheid van de sociale partners Ten einde nationale voorzieningen voor initiële beroepsopleiding beter te laten aansluiten op de behoeften van de arbeidsmarkt, worden in bijna alle landen hechtere banden met de sociale partners gecreëerd. Het is zonder meer waar dat de nauwe betrokkenheid van de sociale partners bij het vaststellen van opleidingsbehoeften een effectievere opleiding van jongeren mogelijk maakt. Het betrekken van de sociale partners bij het vaststellen van nationale opleidingsbehoeften is absoluut noodzakelijk om beroepsopleidingen beter aan de behoeften van de arbeidsmarkt aan te kunnen passen. Dit onderwerp hangt nauw samen met het onderwerp "Versterking van de banden tussen opleidingsinstituten en het bedrijfsleven". Maar het gaat verder, omdat de sociale partners niet alleen betrokken worden bij de ontwikkeling van tweeledige opleidingsmethoden, maar ook bij het vaststellen van opleidingsbehoeften en het financieren van bepaalde voorzieningen voor beroepsopleiding. De rol van de sociale partners is in bijna alle landen versterkt. Dit heeft op nationaal niveau een hoge prioriteit. Denemarken: De sociale partners zijn van oudsher nauw betrokken geweest bij voorzieningen voor beroepsopleiding. Door de hervorming van 1989 is hun rol binnen het systeem verder versterkt, zowel op nationaal als op lokaal niveau. De sociale partners nemen zowel op centraal als op lokaal niveau uitvoerig deel aan de besluitvorming en het beheer van het systeem, dat zo is opgezet dat men er zeker van kan zijn dat de beroepsbevolking over de vaardigheden en kwalificaties beschikt die op de arbeidsmarkt worden gevraagd. Van de organisatiestructuur op nationaal niveau maakt een nieuwe adviesraad voor beroepsonderwijs en -opleiding deel uit. Deze adviesraad houdt zich bezig met algemene kwesties en doet aanbevelingen aan de minister van Onderwijs. In de raad zitten ook vertegenwoordigers van Vakcommissies (de sociale partners zijn met een gelijk aantal leden vertegenwoordigd) die zich bezighouden met leerplannen. Op schoolniveau zijn lokale onderwijs- en opleidingscommissies opgezet waarin de vertegenwoordigers van de sociale partners een meerderheid moeten vormen. Deze commissies hebben een raadgevende taak en versterken de samenwerking tussen scholen en het lokale bedrijfsleven. Italië: De afgelopen jaren zijn tussen de bevoegde instanties op onderwijsgebied en nationale en regionale werkgevers- en werknemersorganisaties een reeks van overeenkomsten gesloten die ertoe hebben geleid dat de sociale partners nu medeverantwoordelijk zijn voor zaken als het vaststellen van de regionale behoefte aan bepaalde vaardigheden, het ontwikkelen van leerplannen en, in het bijzonder, het organiseren van stageplaatsen waar jongeren werkervaring kunnen opdoen. Sinds 1992 is het lopen van stage zowel in het technisch als in het beroepsonderwijs verplicht gesteld. Zowel transnationale stages uit hoofde van 'Actie 1 ' (waaraan meer dan 3500 jongeren die een beroepsopleiding volgden en ongeveer 2000 werkende jongeren deelnamen) als activiteiten in het kader van ENTP-projecten, hebben ertoe bijgedragen dat stages deel zijn gaan uitmaken van onderwijsprogramma's. Het belang van transnationale stages zoals opgezet in het kader van PETRA, wordt expliciet erkend in een wet betreffende werkervaringsstages die in 1993 door het Parlement is aangenomen. Deze wet schrijft voor dat elke bepaling, bijvoorbeeld aangaande de sociale en juridische status van Italiaanse stagiairs, in gelijke mate van toepassing is op buitenlandse stagairs die in Italië werkervaring opdoen. 17 Nederland: De sociale partners dragen nu de hoofdverantwoordelijkheid voor het opstellen van normen voor de initiële beroepsopleiding. Commissies op bedrijfstakniveau, waarin ook opleidingsinstituten zijn vertegenwoordigd, hebben tot taak om zowel voor het middelbaar beroepsonderwijs als voor het leerlingwezen eindtermen te formuleren. Ook stellen zij vast welke nieuwe opleidingsbehoeften er zijn. Ook zijn de sociale partners vertegenwoordigd in het bestuur van de recentelijk opgerichte regionale arbeidscommissies. Tot slot helpen zij met het opstellen van leerplannen. Opleidingsinstituten en de sociale partners moeten in nauw overleg tot overeenstemming komen over de middelen voor het bereiken van de eindtermen en over, bijvoorbeeld, de rol van stages in opleidingen. in België is in 1991 een tripartiete Vlaamse onderwijsraad opgezet met als doel alle bij onderwijs en opleiding betrokken partijen gezamenlijk te laten vaststellen wat de behoefte aan scholing en opleiding is en beroepsopleidingen, opleidingsinstituten en arbeidsbureaus te voorzien van relevante informatie. Soortgelijke commissies zijn ook opgericht op regionaal niveau. Deze institutionele maatregel werd in 1993 gevolgd door de oprichting van de Staten-Generaal voor het Technisch Onderwijs, waarin vertegenwoordigers uit de onderwijssector, de sociale partners en de overheid bij elkaar komen om op bepaalde terreinen tot een nieuwe indeling van vakopleidingen te komen en de opleidingsprogramma's aan te passen aan de behoeften van de arbeidsmarkt. In Wallonië betekende de officiële ondertekening van het "Handvest voor stages", in maart 1993, door de nationale onderwijsautoriteiten en de sociale partners, het begin van een hechte samenwerking en afstemming tussen scholen en bedrijven. In de raad van bestuur van de Organisatie voor Beroepsonderwijs en Opleiding in Griekenland zitten vertegenwoordigers van verschillende ministeries en van de sociale partners. Deze organisatie is onder meer verantwoordelijk voor de beleidsontwikkeling, uitvoering, planning en coördinatie van het beroepsonderwijs en de samenwerking met nationale en internationale instanties. In Frankrijk werd, naast het in 1987 opgerichte Hoge Comité voor Onderwijs en Economie (HCEP), in samenwerking met de sociale partners een Nationaal Comité voor Onderwijs en Beroepsopleiding (HCEE) opgericht om alle besluiten die deze terreinen aangaan kritisch te bespreken. In de wet van 1991 betreffende de oprichting van universitaire instellingen met aandacht voor beroepsopleiding, zijn de belangrijkste bepalingen opgenomen van de overeenkomst die in juli 1991 met de sociale partners is gesloten (grotere betrokkenheid van werkgevers, uitbreiding van de regeling tot bedrijven waar minder dan tien mensen werken, hervorming van het systeem van alternerend leren, enz. ). In het Verenigd Koninkrijk zijn veel van de gedetailleerde taken aangaande het beheer van opleidingen en het verzorgen van opleidingen waarmee aan de behoeften van een bepaald geografisch gebied tegemoet wordt gekomen, gedecentraliseerd naar de Training and Enterprise Councils (TEC's) of, in het geval van Schotland, de Local Enterprise Councils (LEC's). Bij deze TEC's en LEC's gaat het om lokale, door werkgevers geleide instellingen die een centraal punt vormen voor de samenwerking tussen onderwijs, beroepsopleiding en bedrijfsleven. In Portugal heeft de overeenkomst die in juli 1991 tussen de regering en de sociale partners werd gesloten over het beleid inzake de beroepsopleiding, de sociale dialoog op dit terrein versterkt. De betreffende overeenkomst voorziet onder meer in de volgende activiteiten van de sociale partners: het definiëren, monitoren en evalueren van dit beleid; het participeren in de structuren voor de coördinatie van opleiding en kwalificatie; en het monitoren van de ontwikkeling van het communautaire beleid inzake beroepsopleiding. De sociale partners profileren zich steeds meer als promotors van opleiding en vervullen daarmee een belangrijke rol. In nauwe samenwerking met de sociale partners zijn nieuwe onderwijs- en opleidingsprogramma's en leerplannen ontwikkeld. Het resultaat van deze samenwerking is een aanzienlijke toename van de opleidingsmogelijkheden en een grotere inzetbaarheid van jongeren. Ook wordt het belang van opleiding nu steeds meer erkend. 18 In Ierland nemen de sociale partners volledig deel aan de discussie over initiële beroepsopleiding. De Irish Business and Employer's Confederation (I BEC) onderstreepte in een beleidsverklaring van juni 1992 de noodzaak dat alle jongeren de kans krijgen een gestructureerde beroepsopleiding te volgen die door het bedrijfsleven georganiseerd en gecontroleerd wordt en die met een nationaal en internationaal erkend diploma wordt afgesloten. f In Luxemburg voorziet de nieuwe wet op het technisch en beroepsonderwijs in steun voor samenwerkingsprojecten tussen scholen en ondernemingen en bevordert zodoende de totstandkoming van hechtere banden tussen onderwijs en bedrijfsleven. In Spanje werd door de "Algemene Raad voor het Beroepsonderwijs" samen met de sociale partners een voorstel gedaan voor een Plan Nacional de Formación Profesional, dat door de regering werd goedgekeurd. Het plan vereist een nauwe samenwerking en coördinatie tussen alle verantwoordelijke instanties (de ministeries van Onderwijs en Arbeid en de sociale partners) bij de initiële beroepsopleiding van jongeren (formación reglada), de beroepsopleiding van werklozen en de bijscholing van werkenden (formación ocupacionaï). 2. 2. 6. Decentralisatie - lokale en regionale aandachtsgebieden Jongeren hebben verschillende opleidingsbehoeften en hebben vaak hulp nodig bij het vinden van de opleiding die voor hen het meest geschikt is: een voltijdse opleiding met een stage om werkervaring op te doen, een opleiding in het leerlingwezen, een combinatie van beide in lang- of kortdurende programma's, enz. Ten einde aan deze uiteenlopende behoeften tegemoet te komen, experimenteren verschillende Lid-Staten met regionale centra waar verschillende opleidingen en soms ook school- en beroepskeuzebegeleiding worden aangeboden. Verder heeft met name de decentralisatie van de verantwoordelijkheid voor het verzorgen van opleidingen ertoe bijgedragen dat beroepsopleidingen nu meer ontvankelijk zijn voor lokale en regionale behoeften. In Duitsland loopt momenteel een proefproject onder de titel "gedecentraliseerd leren" (1990-96). Het zwaartepunt van dit project ligt bij de samenwerking tussen opleidingsinstituten, ondernemingen en scholen. Bij het project wordt uitgegaan van de gedachte dat bij de moderne, op technologie gebaseerde arbeidsmethoden het bevorderen van de integratie van werk en opleiding mogelijk en noodzakelijk is geworden. "Gedecentraliseerd leren" heeft als voordeel dat het in praktijk brengen van het geleerde, het 'al doende leren' en leren in het buitenland met elkaar kunnen worden gecombineerd. Nederland. De beslissing om regionale instellingen te creëren voor het leerlingwezen (ROC), het beroepsonderwijs en het volwassenenonderwijs is een belangrijke stap in de richting van de integratie van de verschillende soorten van beroepsopleiding, zoals bedoeld in de nieuwe wet op het beroeps- en volwassenenonderwijs (WEB) die in 1996 in werking trad. Het ROC voorziet in de volgende onderwijsvormen: basisonderwijs voor volwassenen, algemeen voortgezet volwassenenonderwijs, leerlingwezen, middelbaar beroepsonderwijs en lokaal niet-formeel onderwijs. Om tegemoet te komen aan lokale behoeften werden in het Verenigd Koninkrijk TEC's (lokale Trade and Enterprise Councils) opgericht. In mei 1994 kondigde de regering voor het afsluiten van contracten met TEC's in Engeland een nieuwe regeling aan die was gebaseerd op de uitreiking van een vergunning voor driejaar aan TEC's die voldoen aan bepaalde criteria met betrekking tot prestaties en deskundigheid. ^De eerste TEC-vergunningen werden in april 1995 uitgereikt. Alle TEC's moeten uiterlijk op 1 januari 1997 in het bezit zijn van een vergunning willen zij kunnen blijven rekenen op overheidssteun. TEC's zijn verantwoordelijk voor het ontwikkelen en verzorgen van opleidingsprogramma's waarmee tegemoet wordt gekomen aan de behoeften van hun specifieke arbeidsmarkt. 19 Een van de hoofdkenmerken van de wet van 20 december 1993 die betrekking heeft op de volgende vijfjaar in Frankrijk, is het vergroten van de rol van de regio's bij de beroepsopleiding. Dit brengt een uitbreiding met zich mee van het lopende decentralisatieproces, het uitwerken van een regionaal ontwikkelingsplan voor beroepsopleidingen voor jongeren, en een uitbreiding van de bevoegdheden van het coördinatiecomité voor regionale programma's voor het leerlingwezen en de beroepsopleiding. In Portugal werd in april 1993 het ministerie van Onderwijs gereorganiseerd, waardoor de regionale diensten sterker en de centrale structuur flexibeler is geworden. In het kader van het PETRA-programma hebben sommige onderzoekspartnerships zich gericht op het uitwerken van nieuwe modellen voor een effectievere planning van het beroepsonderwijs op regionaal niveau. ENTP-projecten hebben hun ontvankelijkheid voor nieuwe behoeften versterkt door hun betrokkenheid bij de praktische samenwerking met verschillende partners in een lokale of regionale context. Via transnationale opleidingsstages en samenwerkingsprojecten zijn nieuwe methoden ontwikkeld ter bevordering van meer "transversale" vaardigheden, die het vermogen van de jongeren om zich aan te passen aan de veranderende eisen op het werk vergroten. Via het werk van het ENTP werden nieuwe ervaringen opgedaan bij het gezamenlijk uitwerken en uitvoeren van opleidingsmodules waarin specifieke onderwerpen werden behandeld. Een belangrijke bijdrage van zowel de transnationale stages als de ENTP-projecten is het feit dat zij praktische werkwijzen hebben belicht waarmee tegemoet wordt gekomen aan een aantal behoeften en veranderingen met betrekking tot het beroepsonderwijs in een nieuwe communautaire context. 2. 2. 7. Modulaire opleidingen Er heerst grote overeenstemming over hoe belangrijk het is om de nationale systemen voor initiële beroepsopleiding flexibeler te maken. Er is sprake van een ontwikkeling in de richting van een verlenging van initiële beroepsopleidingen en het opnemen van meer algemene vakken in het onderwijsprogramma. Daardoor zullen jongeren zich beter aan nieuwe situaties kunnen aanpassen, zullen zij leren hoe zij nieuwe kennis kunnen vergaren en hebben zij de mogelijkheid van opleiding te veranderen. 2. 3. Transnationale samenwerking 2. 3. 1. Europese dimensie Een aantal Lid-Staten heeft bewust gebruik gemaakt van de mogelijkheden die hun door het PETRA- programma werden geboden om een communautaire dimensie te introduceren of te versterken in het initiële beroepsonderwijs. In Denemarken zijn in februari 1992 twee nieuwe wetten aangenomen die geïnspireerd zijn op het PETRA-programma en alle jongeren in het beroepsonderwijs nu het recht geven hun stage geheel of gedeeltelijk in een van de Lid-Staten van de EG of de EVA te lopen. De periode die in het buitenland wordt doorgebracht, wordt volledig erkend en in studiepunten omgezet en er wordt financiële steun beschikbaar gesteld vanuit een opleidingsfonds dat gevoed wordt door een onderwijsheffing die door werkgevers wordt betaald. De belangrijkste doelstelling is om doelen en inhouden van Deense beroepsopleidingen te internationaliseren. Ondanks de beperkte ervaringen tot dusver zouden veel beroepsopleidingen en Vakcommissies graag zien dat buitenlandse stages een integraal en verplicht onderdeel van beroepsopleidingen worden. Zo heeft ook de Nederlandse regering begin 1992 een discussiestuk gepubliceerd waarin de nieuwe beleidslijnen zijn vervat voor internationalisering van het beroepsonderwijs. Het beleid is onder andere gericht op de promotie van een nieuw uitwisselingsprogramma voor opleiders en docenten en op financiële steunverlening voor een nationaal bureau dat transnationale uitwisselingen ondersteunt. Dit 20 heeft ertoe geleid dat in 1993 bijna alle 140 scholen voor middelbaar beroepsonderwijs aan minstens een van deze transnationale programma's hebben deelgenomen. Verenigd Koninkrijk: De Europese dimensie is een belangrijk kenmerk van het Technical & Vocational Educational Initiative (TVEI) uit 1987. TVEI-middelen zijn gebruikt voor de introductie van bepaalde aspecten van het Europese bedrijfsleven en de Europese cultuur in scholen en universiteiten alsook om het opdoen van werkervaring in een ander land te ondersteunen. In Frankrijk geeft een aanzienlijk aantal Academies voorrang aan het ontwikkelen van transnationale, met name Europese, activiteiten en worden alle beroepsopleidende instanties daarom aangemoedigd deel te nemen aan communautaire programma's. Luxemburg: Een van de prioriteiten bij de hervorming van 1990 is de beroepsbevolking door het introduceren van een Europese dimensie in de initiële beroepsopleiding, beter voor te bereiden op de gemeenschappelijke markt. Andere Lid-Staten hebben "hun" projecten in het ENTP gebruikt als "communautair raamwerk" voor nationale hervormingsinitiatieven. ïn Ierland zijn de contacten met het initiële beroepsonderwijs van andere Lid-Staten een belangrijk positief element geweest dat de discussie over de ontwikkeling van het Ierse systeem gevoed heeft. Dat de Italiaanse autoriteiten studenten die een initiële beroepsopleiding volgen het belang van de Europese dimensie duidelijk willen maken, blijkt onmiskenbaar uit het besluit om de tekst van officiële diploma's in alle officiële EU-talen te vertalen. Aangezien zij worden overhandigd met een beschrijving van de inhoud, leveren zij een belangrijke bijdrage aan de discussie over een "opleidingsportfolio". Deelname aan PETRA-stages of aan andere, soortgelijke activiteiten, wordt expliciet in het diploma vermeld. Door projecten uit de gehele Gemeenschap in een netwerk op te nemen, heeft PETRA ook praktische mogelijkheden gecreëerd voor het bevorderen van de samenwerking tussen meer en minder ontwikkelde gebieden en tussen 'noord' en 'zuid'. Sinds 1988 heeft de Gemeenschap via PETRA een bijzonder actieve rol gespeeld bij de ontwikkeling van transnationale beroepsopleidingsstages voor jongeren of de jongeren. Vergeleken met de algemene uitwisselingsprojecten mobiliteitsprogramma's van universitaire studenten tussen Lid-Staten van de Gemeenschap, waren en zijn de mogelijkheden voor uitwisseling op het gebied van het initiële beroepsonderwijs erg slecht ontwikkeld. Blijkens enkele studies die in de eerste fase van het PETRA-programma zijn verricht, liep slechts 0,5 à 1% van de jongeren die een beroepsopleiding volgden, als onderdeel of afronding van hun opleiding stage in een andere Lid-Staat. Sinds 1992 is het stage-element in Actie 1 geformaliseerd. Het biedt nu een gestructureerd kader voor de organisatie van opleidings- en werkervaringsstages in een andere Lid-Staat, waardoor deze stages plaatsvinden onder omstandigheden die de ontwikkeling van de voor een bepaald beroep benodigde kennis en vaardigheden bevorderen. voor Door het verlenen van financiële en technische steun aan transnationale uitwisselingen zorgde PETRA ervoor dat men zich in de wereld van het beroepsonderwijs op alle niveaus is gaan interesseren voor zowel de communautaire aspecten van opleiding als voor samenwerking met partners in andere Lid- Staten. De activiteiten van het programma hebben voor veel opleidingsinstituten met weinig of geen ervaring op dit gebied de drempel voor samenwerking in de Gemeenschap verlaagd en tevens de Europese dimensie onder hun aandacht gebracht. Het programma heeft bij opleidingsinstituten ook het idee geïntroduceerd van 'shopping around' (winkelen) op zoek naar vernieuwende produkten (methoden, materiaal, cursussen) en andere vormen van steun voor het beroepsonderwijs in ruil voor specifieke ervaringen en methoden die men zelf bezit. Hierdoor ontstond een zekere ondernemingszin bij de instituten die bij transnationale stages of het ENTP betrokken waren. Dit werd nog versterkt 21 doordat zij op lokaal of regionaal niveau naar partners zochten en was voor hen een stimulans om een actievere rol op de arbeidsmarkt te gaan vervullen. In een groot aantal opeidingspartnerships heeft dit geleid tot de ontwikkeling en toepassing van leerplannen en leermateriaal. In sommige partnerships, waarin de jongeren een gemeenschappelijk ontwikkelde nieuwe opleidingsmodule in een andere Lid-Staat voltooiden, werden de resultaten volledig in aanmerking genomen voor (een gedeelte van) een beroepskwalificatie door alle Lid-Staten die aan het betrokken partnership deelnamen. 2. 3. 2. Mobiliteit Transnationale mobiliteit is niet alleen van essentieel belang om jongeren kennis te laten maken met arbeidsculturen in andere landen; het is ook iets relatief nieuws, waarbij men nog op tal van problemen stuit. (Problemen ten aanzien van transnationale mobiliteit worden behandeld in het Groenboek van de Commissie dat is verschenen onder de titel "Education - Vocational training - Research: The obstacles to transnational mobility", zie Bijlage 3). In sommige Lid-Staten vormden de PETRA-stages voor jongeren een eerste kans om een opleiding of werksituatie in het buitenland mee te maken. Zij vormden tevens het merendeel van de transnationale stageplaatsen die voor deze groep jongeren uit dat land (Griekenland, Italië, Portugal) beschikbaar waren. In andere Lid-Staten vormden zij een belangrijke stimulans om de kwaliteit van transnationale stages verder te verbeteren en hun aantal te vergroten (Denemarken, Duitsland en Nederland). Het programma heeft bijgedragen aan de verbreding van ervaringen op dit terrein en er is bijzondere aandacht besteed aan het oplossen van de organisatorische, taalkundige en andere problemen die de deelname van jongeren aan transnationale stages in de weg staan. De NCE's hebben ervaringen en voorbeelden van goede praktijken verzameld en tevens richtsnoeren en materialen voor het vreemde talenonderwijs ontwikkeld om aan de specifieke behoeften van het PETRA-programma en zijn doelgroepen tegemoet te komen. In België was het ministerie van Arbeid bereid om voor jonge werklozen die voor een periode van niet langer dan drie maanden stage lopen in een andere Lid-Staat een uitzondering te maken voor wat betreft het recht op een werkloosheidsuitkering. Zij konden het landen verlaten zonder het recht op een uitkering te verliezen en zonder na hun terugkeer langere tijd te moeten wachten voordat de betaling van hun uitkering werd hervat. Deze uitzondering is ook van toepassing verklaard voor stages in het kader van het Leonardo da Vinci-programma. De Frans sprekende provincies in België: Begin 1994 heeft het ministerie van Arbeid PETRA-stages officieel erkend en besloten dat jonge werklozen door een beroepsopleidingsstage in het buitenland niet hun recht op een uitkering verliezen. Dit is het directe resultaat van een gezamenlijk initiatief van het desbetreffende NCE en het communautair programma EURES. Een nieuwe wet in Italië, "Progretto 92", die maatregelen voor praktijkopleiding en mobiliteit met elkaar integreert, is duidelijk geïnspireerd op het PETRA-programma. Denemarken: In februari 1992 zijn twee wetsvoorstellen betreffende mobiliteit aangenomen waarvan gezegd kan worden dat zij zijn beïnvloed door de doelstellingen en het gemeenschappelijk kader van het PETRA-programma. Deze wetgeving bepaalt dat jongeren die een beroepsopleiding volgen hun werkervaringsstage geheel of gedeeltelijk in een onderneming in een ander land mogen lopen en dat een dergelijke transnationale stage voor het opdoen van werkervaring als zodanig volledig wordt erkend. Tot dusver hebben jaarlijks 300 studenten van deze nieuwe mogelijkheid gebruik gemaakt. Men hoopt dat dit aantal tot 500 zal stijgen. Stages in het buitenland worden toegejuicht en in veel sectoren juridisch en financieel ondersteund. Dit geldt met name voor de metaalsector, de hotel- en cateringsector en de bouwsector, die zeer actief zijn geweest in het bevorderen van buitenlandse stages. 22 Duitsland: De activiteiten die in het kader van PETRA zijn ondernomen ter bevordering van de mobiliteit van jongeren, zijn een belangrijke aanvulling op bestaande, in hoofdzaak bilaterale stageprogramma's geweest en hebben het aantal jongeren dat deelnam aan dit soort activiteiten aanzienlijk vergroot. Stages zijn van groot belang gebleken voor het verwerven van 'sleutelvaardigheden'. In het Verenigd Koninkrijk heeft de Teacher Placement Service geholpen bij het opzetten van stageprogramma's in een aantal andere Lid-Staten en een Europees netwerk opgezet ter ondersteuning van de uitwisseling van docenten tussen Lid-Staten. Kwalitatieve verbetering van de voorzieningen voor beroepsopleiding is het centrale thema van alle nationale hervormingen. Bij veel van die hervormingen gaat het onder meer om het versterken van de banden tussen opleidingsinstituten en het bedrijfsleven, bijvoorbeeld door werk- of opleidingsstages. Het lijdt geen twijfel dat werk- of opleidingsstages voor jongeren een enorme hulp zijn bij het leren van nieuwe vaardigheden. In het verleden is gebleken dat vaardigheden die tijdens een stage worden geleerd, belangrijker zijn dan nauwe, technische vaardigheden die door de snelle ontwikkelingen op technologisch gebied gauw verouderd zijn. Vandaar dat het ontwikkelen van "sleutelkwaliteiten" een van de prioriteiten in het Leonardo da Vinci-programma is geworden en behoort tot de vijf hoofdprioriteiten die staan opgesomd in het Witboek "Teaching and Learning - Towards the Learning Society". Tot deze "sleutelkwaliteiten en -vaardigheden" behoren ondernemerskwaliteiten als creativiteit, zelfvertrouwen, het durven nemen van initiatieven en risico's, het hebben van overzicht en verantwoordelijkheidsbesef, flexibel zijn en tolerant, kwaliteitsbewust, alsook communicatieve en sociale vaardigheden, talenkennis, en vaardigheden op het gebied van team-building, besluitvorming en het oplossen van problemen. Transversale vaardigheden vallen moeilijk te meten of te beoordelen. Gebleken is echter dat transnationale stages een van de beste manieren zijn om dit soort vaardigheden te verwerven, omdat stagiairs op hun stageplaats geconfronteerd worden met situaties waarin zij zich zonder transversale vaardigheden niet kunnen handhaven of succesvol kunnen zijn. 2. 3. 3. Talenkennis Als aanvulling op de doelstellingen van het PETRA-programma is het belangrijk dat in leerplannen ook aandacht wordt besteed aan het vergroten van de talenkennis. In bijna alle landen wordt men zich steeds meer bewust van de noodzaak het vreemde-taienonderwijs verder te ontwikkelen, hetgeen vaak wordt gezien in de bredere context van het versterken van de Europese of internationale dimensie of in de context van het definiëren van transversale sleutelbekwaamheden. Het vergroten van de talenkennis van jongeren die een beroepsopleiding volgen, heeft op nationaal niveau echter zelden een hoge prioriteit. Verenigd Koninkrijk: Men wordt zich steeds meer bewust hoe belangrijk het is de talenkennis van jongeren te vergroten. I Iet vergroten van het inzicht van jongeren in kwesties die Europa en de rest van de wereld raken, vormt een integraal onderdeel van het Britse nationale leerplan. De studie van een andere Europese taal is voor de meeste jongeren een belangrijk onderdeel van het verplicht onderwijs. Het leren van een moderne vreemde taal is een van de essentiële elementen van het nationale leerplan en zodoende voor alle leerlingen verplicht. Luxemburg: Een van de doelstellingen van de hervorming van 1990 is het stimuleren van transversale vaardigheden door te bevorderen dat jongeren zelfstandig beslissingen nemen en hun creativiteit de vrije loop laten, alsook dat zij leren hoe zij problemen kunnen oplossen en dat zij het vermogen ontwikkelen om met anderen samen te werken en in staat zijn in het veeltalige Luxemburg mondeling en schriftelijk te communiceren. 23 In Duitsland wordt de nadruk gelegd op de "Europese bekwaamheid" van jongeren. De verdere ontwikkeling van de Europese samenwerking en de dynamiek van de interne markt maken het noodzakelijk dat het Duitse beroepsonderwijs zich meer gaat richten op Europese kwesties. In dit verband is de praktische kennis van vreemde talen onmisbaar, evenals de verdere ontwikkeling van transnationale stages in het kader van Europese en bilaterale uitwisselingsprogramma's. Het PETRA-programma heeft samen met het LINGUA-programma steun gegeven aan nationale maatregelen voor het bevorderen van de talenkennis in het beroepsonderwijs en het zou nieuwe nationale initiatieven kunnen initiëren, zoals de ontwikkeling van een nationaal actieprogramma voor het bevorderen van het vreemde-taienonderwijs binnen beroepsopleidingen. In het kader van dit actieprogramma is een project uitgevoerd waarmee werkende jongeren uit kleine en middelgrote ondernemingen worden gestimuleerd om in het buitenland een vreemde taal te leren. 3. CONCLUSIES EN VOORUITZICHTEN De analyse van de acties die in het kader van PETRA zijn uitgevoerd en van de beleidsontwikkeling op het gebied van de initiële beroepsopleiding in de Lid-Staten, maakt duidelijk dat er voor de toekomst nog een aantal zaken zijn waaraan bij de ontwikkeling van toekomstige gemeenschapsacties op het terrein van de initiële beroepsopleiding onverminderd aandacht moet worden besteed en die een hoge prioriteit dienen te krijgen, te weten: - het verminderen van het aantal jongeren dat zich op arbeidsmarkt meldt zonder een basiskwalificatie; - het vergroten van de aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs; - het introduceren van een praktische communautaire dimensie in het initiële beroepsonderwijs; - het ontwikkelen van sleutelbekwaamheden middels initiële beroepsopleidingen; - het versterken van de voorzieningen voor beroepskeuzebegeleiding en het toevoegen van een communautaire dimensie daaraan; - het verspreiden van innovaties in het initiële beroepsonderwijs, zowel binnen als tussen de Lid- Staten. Het Leonardo da Vinci-programma heeft de scherpe scheidslijn die er was tussen initiële en voortgezette beroepsopleidingen doorbroken en probeert op die manier te bevorderen dat mensen zich voortdurend bij- en nascholen en dat er hechtere banden komen tussen alle beroepsopleidingen, op alle niveaus. Het bouwt voort op de ervaringen die zijn opgedaan met het PETRA-programma en andere communautaire programma's op het terrein van de beroepsopleiding en is zodoende een instrument waarmee sommige van de hierboven geschetste, toekomstige uitdagingen tegemoet kunnen worden getreden. Het programma werd op 6 december 1994 aangenomen en heeft betrekking op de periode 1994-99. Alle achttien EER-landen nemen eraan deel. 24 Bijlage 1: Hieronder wordt een overzicht gegeven van de toewijzing van financiële middelen aan de diverse acties van het programma: miljoen ecu 1988-1991 1992-1994 1992 1993 1994 Actie 1: Transnationale oplcidings- en werkervaringsplaatsen * - jongeren in het initiële beroepsonderwijs werkende jongeren, jongeren in bijscholingsprogramma's, werkloze jongeren 15,844 39,200 3,699 13,143 5,144 12,557 7,000 13,500 (55,044) (16,842) (17,702) (20,500) 20,648 5,031 29,935 3317 7,953 1,011 11,001 1,106 10,980 1,200 (25,679) (33,252) (8,964) (12,107) (12,180) Subtotaal Actie I Actie II - ENTP's JIP's - Subtotaal Actie II Actie III: Samenwerking op het gebied van ** beroepskeuzebegeleiding - nationale contactcentra ontwikkelingsprojecten transnationale berocpskeuzead v iseurs projecten voor scholing van 3,548 2340 600 414 638 2,310 1,396 530 Subtotaal Actie III Aanvullende maatregelen voorlichtingen informatieverspreiding Nationale Coördinatie Eenheden communautaire technische bijstand samenwerking t. a. v. onderzoek en studies Subtotaal Aanvullende maatregelen (5,888) (1,014) (2,034) (2,840) 2,823 3,082 6,385 2,021 (14,311) 4,239 4,540 *** 2,356 719 1,554 2,900 728 (5,901) 1,380 1,466 *** 807 2,140 1,520 *** 820 (11,135) (3,653) (4,480) TOTAAL 39,990 105319 32,721 35,496 40,000 * In de periode 1988-1991 werden transnationale opleidingsstages en uitwisselingen georganiseerd binnen het kader van het ENTP. ** In de periode 1988-1991 vormden de activiteiten op het gebied van beroepskeuzebegeleiding een onderdeel van het werk van het ENTP. *** Vanaf 1993 vormt de toewijzing voor deze bijstand een onderdeel van deel A van de algemene begroting van de Commissie. 2-S Bijlage 2: Statistieken In de huidige situatie van demografische achteruitgang worden scholen voor beroepsonderwijs geconfronteerd met een toenemende 'concurrentieslag' om de jongeren in de relevante leeftijdsgroep. In 1988, het eerste jaar van het programma, bedroeg het totale aantal 15- totl9-jarigen in de Gemeenschap 26,1 miljoen, waarvan naar schatting eenderde deelnam aan vol- of deeltijdse initiële beroepsopleidingen. Blijkens voorspellingen aangaande het totale aantal jongeren (Italië en Portugal niet inbegrepen) zal het aantai 15- tot 19-jarigen in het jaar 2000 zijn gestegen tot 17,7 miljoen en vervolgens dalen tot 15,8 miljoen in het jaar 2020 (zie fig. 1). Wil het aantal mensen met een technische kwalificatie gelijk blijven aan dat in 1995, dan moet ervoor gezorgd worden dat in het jaar 2020 ongeveer 37% van deze leeftijdsgroep een beroepsopleiding volgt. Nog grotere inspanningen zullen nodig zijn om het aantal deelnemers aan initiële beroepsopleidingen te laten stijgen. Fig. 1: Total aantal jongeren (Bron: Eurostat, Italië en Portugal zijn niet in de EUR-12-cijfers inbegrepen: EUR-10) Aantal jongeren tussen 15 en 19 jaar 18000 17500 17000 16500 16000 15500 15000 14500 - I EUR-10 1995 2000 2005 2010 2015 2020 Jaar Het werkloosheidspercentage voor de bevolking in haar geheel is gestegen van 9,2% in 1991 tot 11,2% in 1994 (zie fig. 2). Achter dit cijfer gaan een aantal belangrijke verschillen schuil, zowel tussen landen als tussen groepen van personen. Zo is de werkloosheid in de periode 1988-94 in alle landen gestegen, behalve in Denemarken, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk, waar in 1994 vergeleken met het voorafgaande jaar sprake was van een lichte daling. Als wij kijken naar de verandering tussen 1992 en 1994 was de werkloosheid in 1994 alleen in Denemarken en Ierland gedaald. Bovendien daalde het werkloosheidspercentage voor de totale bevolking tussen 1988 en 1991, waarna de werkloosheid weer toenam (zie fig. 3) 24 Fig. 2: Werkloosheidspercentages, jaargemiddelden (bron: Eurostat) EUR12 | B DK D | EL 1988 1991 1994 9,8 8,7 10,9 10,2 7,5 10 | | 6,4 8,9 10,1 6. 3 4,2 6. 2 7,7 7,7 n. a | | E IRL | F | AANTAL MANNEN EN VROUWEN 9. 9 9,5 11,3 17,3 16,2 17,7 19,4 16,4 23 10,9 10,1 11. 8 I | L j NL | P I UK 2 1. 8 3,3 1. 5 1. 3 2. 6 9. 3 7,1 n. a 7. 1 5,3 n. a 1988 1991 1994 1988 1991 1994 1988 1991 1994 1988 1991 1994 7,9 7,2 9,5 12,6 10. 9 12,9 19. 8 17,7 20,2 17,4 16,3 19,3 6,9 5 7 15,4 11,4 14,4 20,3 16,7 20 15,1 13,6 17,7. I. 5,4 7,8 9,1. ^. 5,1 5,9 4,9 4,8 n. a MANNEN 7,6 7. 4 9,4 15,2 12,3 18,5. „_ 16,8 15,6 16,7 7,3 " 6,8 8,3 I | 7,6 10,2 11,2 8,7 11,2 10,6 7,8 10,2 9,7 J 7,9 4,9 6,7 ~ 12,5 12,8 na VROUWEN 12,8 12,1 13,6 27,5 23,8 30,9 " 18,4 17,3 19,7 17,2 15,6 17,8 3 2,3 4. 4 12,7 l_ 9. 8 n. a 6. 8 3,8 5,2 6,2 3,9 5,6 MANNEN EN VROUWEN BENEDEN DE 25 JAAR 22,1 25,6 21,3 24,6 23,4 n. a 40. 3 31,1 38,3 _| 25 24. 5 26. 4 33 28,5 31,1 MANNEN BENEDEN DE 25 JAAR 18,3 18,1 21,2 26,8 25,9 27,8 34. 1 25,7 34,3 16,8 17,1 n. a 27,6 24,2 27,1 4,8 3,2 7,1 4,4 3,2 7. 9 I 14. 6 11. 4 n. a 13,9 10,8 n. a 5,7 4 6,1 4 2,8 5,3 8 5,7 7,3 13,1 9. 1 11. 4 9,6 6,5 9,5 8. 5 8,9 9,6 8. 7 10 11,2 8,3 7,6 7,4 12,4 15 14,9 13,3 17,3 17,5 11. 3 12,1 11. 8 1988 1991 1994 22,4 19,3 21,2" 25,8 20 22,4 9,7 12,4 11,5 7,4 3,8 '" 4,7 " 35,6 33,5 n. a VROUWEN BENEDEN DE 25 JAAR 26 24,6 25,7 47,7 37,8 " 43,5" 22,7 22,7 24,7 39,2 33,7 36. 1 5. 2 3,1 " 6,r 15,4 ^ 12 n. a 17,5 12. 1 13,6 Fig. 3: Werkloosheidstrends in de Europese Unie (EUR-12, bron: Eurostat) ; ?> > > > > > •> > > > > ' Legenda: <25 <25 <25 T :V T :M + V T :M Percentage werkloze jongeren (mannen en vrouwen) beneden de 25 jaar V Percentage werkloze jonge vrouwen beneden de 25 jaar M+V M Percentage werkloze jonge mannen beneden de 25 jaar Percentage werkloze vrouwen Percentage werklozen onder de totale bevolking Percentage werkloze mannen 3. Î Sommige landen (zie fig. 4) hebben te kampen met bijzonder hoge werkloosheidspercentages (IRL: 17,7% in 1994 en E: 23% in 1994), terwijl andere landen juist een zeer gering aantal werklozen hebben (P: 7% in 1994; L: 3,3% in 1994). De werkloosheid in Spanje is dus bijna zeven keer zo hoog is als die in Luxemburg. Bovendien is de werkloosheid onder vrouwen groter dan onder mannen. Zo was in 1991 13,1% van de vrouwen werkloos en slechts 8,7% van de mannen. Voor 1994 zijn die percentages respectievelijk 12,9 en 9,5%. Fig. 4: WERKLOOSHEID PER LAND (Bron: Eurostat) Gedurende de looptijd van het programma was de werkloosheid met name groot onder jongeren (zie fig. 5). Onder jongeren beneden de 25 jaar is de werkloosheid gemiddeld twee keer zo hoog als onder de totale bevolking ( 21,3% in 1991 en 20,2% in 1994). Het werkloosheidscijfer voor jongeren en dat voor de totale bevolking in de werkende leeftijd vertonen een lichte neiging naar elkaar toe te groeien: nadat de werkloosheid onder jongeren eerst 2,03 keer zo groot was, daalde die verhouding in 1994 tot 1,85:1. Maar hier is wellicht niet zozeer sprake van een daling van de jeugdwerkloosheid als wel van een stijging van de algehele werkloosheid. Fig. 5: Werkloosheidspercentage: jongeren & de totale bevolking in de werkende leeftijd (bron: Eurostat) EUR12 B=M+V M V J=JM+JV JM JV J /B J V /B 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 10,5 8,7 13,1 21,3 19,1 23,9 2,03 2,28 9,8 7,9 12,6 19,8 17,4 22,4 2,02 2,29 8,9 7,1 11,8 17,6 15,2 20,3 1,98 2,28 8,3 6,6 10,8 16,8 14,7 19,1 2,02 2,30 8,7 7,2 10,9 17,7 16,3 19,3 2,03 2,22 9,4 8,1 11,3 18,4 17,4 19,5 1,96 2,07 10,5 9,3 12,3 20,1 19,5 21 1,91 2,00 10,9 9,5 12,9 20,2 19,3 21,2 1,85 1,94 Legenda: B: Totale bevolking (mannen en vrouwen) M: Totale mannelijke bevolking V: Totale vrouwelijke bevolking J: Totale bevolking beneden de 25 jaar (mannen en vrouwen) JM: Totale mannelijke bevolking beneden de 25 jaar JV: Totale vrouwelijke bevolking beneden de 25 jaar 2<Ç Relatie tussen werkloosheidspercentage voor jongeren en werkloosheidspercentage voor de totale bevolking de werkende leeftijd 2. 05 2. 00 1. 95 O) c •& 1. 90 1. 85 1. 80 O € 2 J/B 1. 75 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 Jaar Ook hier is er weer sprake van belangrijke verschillen tussen de landen. Zo bedroeg de jeugdwerkloosheid in Luxemburg in 1994 slechts 7,1% en in Duitsland slechts 5,2%», terwijl die percentages voor Spanje en Italië, de landen met de grootste werkloosheid onder jongeren, in dat jaar respectievelijk 38,3 en 31,1% waren. Gelijke kansen De werkloosheidscijfers laten zien dat de werkloosheid onder vrouwen in de regel groter is dan onder mannen. Zo bedroeg in 1987 het werkloosheidspercentage voor vrouwen 13,1% (8,7% voor mannen) en 12,9% in 1994 (9,5% voor mannen). Als wij kijken naar de vrouwen beneden de 25 jaar is de situatie zelfs nog duidelijker: in 1994 was 21,2% van die groep werkloos, tegenover 19,3% van de groep jonge mannen en 10,9% van de totale bevolking (zie fig. 2). De werkloosheid onder jonge vrouwen heeft grotendeels dezelfde ontwikkeling laten zien als de werkloosheid onder de totale bevolking: tussen 1987 en 1991 is er sprake geweest van een lichte daling, waarna de werkloosheid weer is toegenomen. Achter de werkloosheidscijfers voor jonge vrouwen in de Gemeenschap gaan zeer belangrijke verschillen tussen de landen schuil. De werkloosheid onder deze groep is met name groot in landen als Spanje (43,5% in 1994) en Italië (36,P/o in 1994). In Italië zijn de werkloosheidscijfers voor vrouwen (1994: 17,8%) meer dan twee keer zo hoog als die voor mannen (1994: 8,3%). In andere landen, daarentegen, zijn de werkloosheidscijfers voor jonge vrouwen juist opmerkelijk laag. In Duitsland bijvoorbeeld slechts 4,7% (1994). Daarnaast is het interessant om de werkloosheidspercentages voor jonge vrouwen af te zetten tegen de algehele werkloosheidspercentages (zie fig. 6). Dan zien wij dat de verschillen kleiner worden: terwijl de verhouding in 1987 nog 2,27:1 was, was zij in 1994 nog maar 1,94:1. Het werkloosheidscijfer voor jonge vrouwen is echter nog steeds bijna het dubbele van dat voor de totale bevolking. Tot slot moet opgemerkt worden dat het werkloosheidscijfer voor jonge vrouwen dat van jongeren in het algemeen benadert. X9 Fig. 6: Werkloosheid onder jonge vrouwen vergeleken met de werkloosheid onder de totale bevolking (bron: Eurostat) WERKLOOSHEID onder jongeren (vrouwen) / bevolking EUR 12 • J/B •JV/B 1994 Jongeren beneden de 25 jaar (mannen en vrouwen) Legenda: J: J V: Vrouwen beneden de 25 jaar B: Totale bevolking in de werkende leeftijd (mannen en vrouwen). so Bijlage 3; Literatuur PETRA Publications: Office for Official Publications of the European Communities "European Handbook for Guidance Counsellors - Complementary version", 1996 "Promoting Equal Opportunities for Girls and Young Women in Initial Vocational Training", 1995 "Promoting Initiative and creativity of young people", 1995 "Compendium PETRA", 1995 "The European Dimension in Vocational Guidance", 1995 "Responding to New Skill Needs - a Regional Perspective", 1995 "Transnational Placements: Impact and Potential", 1995 "European Handbook for Guidance Counsellors", 1994 "Vademecum PETRA - Applicant's guide for 1994", 1993 "Report on the Implementation of the PETRA Programme 1988-1991", Presented by the Commission to the Council, the European Parliament, the Advisory Committee on Vocational Training and the Education Committee, June 1992 PETRA Research Studies "The PETRA Research Partnerships 1989-1993: An overview of research outcomes", Published by Instituut voor Toetepaste Sociale Nijmegen, The Netherlands, 1995 "Strategies to Improve Young People's Access to and their Progression within Initial Vocational Training", A study prepared at the request of the European Communities, J. Banks, EN, FR, DE, November 1994 "Recognition and Certification of Transnational Training and Work Experience Placements", Synthesis report of national level reports published by SCOTVEC (Scottish Vocational Education Council), July 1994 "Education and Vocational Guidance in the European Community" A. G. Watts, J. Guichard, P. Plant, M. L. Rodriquez, July 1993 PETRA Working Documents "Aspects of Evaluation for Transnational Vocational Placements", PETRA Action I. Produced by the Carl-Duisberg-Gesellschaft, one of the PETRA NCUs in Germany, in cooperation with other PETRA NCUs, 1995 "Training Package for Transnational Partnerships" Computer based training pack, produced by Léargas, Irish PETRA NCU, in cooperation with other NCUs, 1995 "Report on the Closing Seminar of the PETRA Programme", Killiney, Ireland, 9-10/02/1995 - European Commission 3-1 "Basic Communicative Skills and Cultural Knowledge for Transnational Vocational Placements", Published by Léargas, Dublin, on behalf of the NCU Working Group on Foreign Languages June 1994 "Catalogue of National Guidance Resources Centres", Commission of the European Communities 1994 "PETRA - Vocational Training in the Agricultural Sector - the Contribution of the PETRA Programme", Commission of the European Communities, 1993 "PETRA - Action I - Placements in figures", European Commission, 1992 Background Documents "Education - Vocational Training - Research: The Obstacles to transnational Mobility", a Green Paper by the European Commission "Structures of the Education and Initial Training Systems in the European Union" 1995 - Prepared jointly by Cedefop and Eurydice Office for Official Publications of the European Communities "White Paper: Teaching and Learning - Towards the Learning Society", 1995, European Commission "Development of Statistics on Initial Vocational Training - final Report", Anastasia Fetsi A study prepared by Eurostat at the request of the Commission of the European Communities, 1995, "Individual Portfolio Pilot Project Final Synthesis Report". Prepared for the European Commission by the National Council for Vocational Qualifications (NCVQ), David Handley, March 1995 "L'Europe et la formation professionnelle des jeunes - transférer les acquis de PETRA dans LEONARDO et EMPLOI/YOUTHSTART", Racine Editions, 1995 "From PETRA to LEONARDO: European Cooperation in Initial Vocational Training", CIBB's- Hertogenbosch, Rijksuniversiteit Leiden, July 1995 Council Decision of 6 December establishing an action programme for the implementation of a European Communitty vocational training policy. OJEC L340, Volume 37,29 December 1994. ISSN 0378 - 6978 Cedefop publications 1994/1995 "Reports on Vocational education and training" in France, Belgium, Netherland, Germany, Italy, Spain, Ireland, UK, Luxembourg, Greece, Portugal, Denmark, 1994 National Final Reports on the implementation of the Petra Programme. 1995 Reports from Denmark, France, Ireland, Portugal, Luxembourg, UK, Belgium, Greece, Germany 3. -2. ISSN 0254-1513 COM(97) 385 def. DOCUMENTEN NL 04 13 16 Catalogusnummer : CB-CO-97-388-NL-C ISBN 92-78-23019-7 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg