eurovoc_concepts:
EU relations
Lithuania
accession to the European Union
economic situation
political situation

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 15. 07. 1997 COM(97)2007 def. Advies van de Commissie inzake het verzoek van Litouwen om toetreding tot de Europese Unie Inhoud A. INLEIDING a) Woord vooraf Toetredingsaanvraag Context van het advies Inhoud van het advies b) Betrekkingen tussen de Europese Unie en Litouwen Historische en geopolitieke context Standpunt van Litouwen inzake de Europese Unie Op overeenkomsten berustende betrekkingen Strategie ter voorbereiding van de toetreding Handelsbetrekkingen Algemene evaluatie B. CRITERIA VOOR HET LIDMAATSCHAP 1. Politieke criteria 1. 1 Democratie en rechtsstaat Organisatie van het Parlement en de wetgevende macht Functioneren van het Parlement Organisatie van de uitvoerende macht Functioneren van de uitvoerende macht Organisatie van de rechterlijke macht Functioneren van de rechterlijke macht 1. 2 Mensenrechten en bescherming van minderheden Burgerrechten en politieke rechten Economische, sociale en culturele rechten Rechten en bescherming van minderheden 1. 3 Algemene evaluatie 2. Economische criteria 2. 1 Economische situatie Achtergrond Liberalisering Stabilisatie van de economie Structurele verandering Financiële sector Economische en sociale ontwikkeling 2. 2 De economie in het licht van het lidmaatschap Inleiding Bestaan van een functionerende markteconomie Vermogen om de concurrentiedruk en de marktkrachten het hoofd te bieden Vooruitzichten en prioriteiten 2. 3 Algemene evaluatie 3. Vermogen om de verplichtingen van het lidmaatschap na te komen 3. 1 Interne markt zonder grenzen De vier vrijheden - Algemeen kader - Vrij verkeer van goederen - Vrij verkeer van kapitaal - Vrij verkeer van diensten - Vrij verkeer van personen - Algemene evaluatie Mededinging 3. 2 Innovatie Informatiemaatschappij Onderwijs, opleiding en jeugdzaken Onderzoek en technologische ontwikkeling Telecommunicatie Audiovisuele sector 3. 3. Economische en fiscale aspecten Economische en Monetaire Unie Belastingen Statistiek 3. 4 Sectorieel beleid Industrie Landbouw Visserij Energie Vervoer Midden- en kleinbedrijf 3. 5. Economische en sociale cohesie Werkgelegenheid en sociale zaken Regionaal beleid en cohesie 3. 6 Levenskwaliteit en milieu Milieu Consumentenbescherming 3. 7 Justitie en Binnenlandse Zaken 3. 8 Extern beleid Handel en internationale economische betrekkingen Ontwikkeling Douane Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid 3. 9 Financiële aspecten Financiële controle Gevolgen voor de begroting 4. Administratieve mogelijkheden orn het acquis toe te passen 4. 1 Administratieve structuren 4. 2 Mogelijkheden op administratief en gerechtelijk vlak 4. 3 Algemene evaluatie C. SAMENVATTING EN CONCLUSIE Bijlagen Samenstelling van het Parlement Interne markt : maatregelen op grond van het Witboek Statistieken A. INLEIDING a) Woord vooraf Toetredingsaanvraag Litouwen diende zijn verzoek om toetreding tot de Europese Unie op 8 december 1995 in en de Raad van Ministers besloot op 23 januari 1996 tot de tenuitvoerlegging van de in artikel 0 van het Verdrag vastgestelde procedure, die voorziet in raadpleging van de Commissie. Dat is het kader waarin de Commissie dit advies indient, aldus gehoor gevend aan het verzoek van de Europese Raad van Madrid van december 1995 om zo spoedig mogelijk na de afronding van de Intergouvernementele Conferentie, die in maart 1996 begon en in juni 1997 eindigde, een advies uit te brengen. Context van het advies Het Litouwse verzoek om toetreding wordt tegelijk met de aanvragen van negen andere geassocieerde landen onderzocht. De toetreding van Litouwen moet worden gezien als onderdeel van een historisch proces waarin de landen van Midden- en Oost-Europa de deling van het continent, die meer dan 40 jaar heeft geduurd, achter zich laten en toetreden tot het door de Unie tot stand gebrachte gebied waar vrede, stabiliteit en welvaart heersen. De conclusie van de Europese Raad van Kopenhagen van juni 1993 luidde dat : "De geassocieerde landen in Midden- en Oost-Europa, zo zij dat wensen, lid kunnen worden van de Europese Unie. De toetreding zal plaatsvinden, zodra een geassocieerd land in staat is om de verplichtingen van het lidmaatschap na te komen door te voldoen aan de vereiste economische en politieke voorwaarden. Het lidmaatschap vereist dat de kandidaat-lidstaat zover is gekomen dat : - hij beschikt over stabiele instellingen, die de democratie, de rechtsstaat, de mensenrechten en het respect voor en de bescherming van minderheden garanderen; - hij beschikt over een functionerende markteconomie alsook over het vermogen om de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie het hoofd te bieden; - hij in staat is om de verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen, hetgeen mede inhoudt dat hij de doelstellingen van een politieke, economische en monetaire unie onderschrijft. Het vermogen van de Unie om nieuwe leden op te nemen, met handhaving van de dynamiek van de Europese integratie, is ook een belangrijke overweging in het algemeen belang van zowel de Unie als de kandidaatlanden". In deze verklaring worden de politieke en economische criteria gegeven aan de hand waarvan de toetredingsaanvragen van de geassocieerde landen in Midden- en Oost- Europa zullen worden onderzocht. De Europese Raad van Madrid van december 1995 had het in het kader van de strategie ter voorbereiding van de toetreding over de noodzaak "van het scheppen van de voorwaarden de voor toetredingskandidaten, met name door : harmonische geleidelijke integratie van een en - de ontwikkeling van de markteconomie, - de aanpassing van hun administratieve structuren, - de schepping van een stabiel economisch en monetair klimaat". In haar advies beoordeelt de Commissie de Litouwse aanvraag op haar verdiensten, maar aan de hand van dezelfde criteria op basis waarvan zij de andere aanvragen, waarover zij tegelijkertijd adviezen uitbrengt, beoordeelt. Deze werkwijze eerbiedigt de door de Europese Raad van Madrid uitgesproken wens dat erop moet worden toegezien dat de kandidaatlanden op gelijke voet worden behandeld. Los van de afzonderlijke adviezen legt de Commissie in het kader van haar mededeling "Agenda 2000" aan de Raad een algemene evaluatie van de toetredingsaanvragen voor en doet zij aanbevelingen voor een strategie ten einde de uitbreiding van de Unie goed te doen verlopen. Terzelfder tijd geeft zij een evaluatie van de gevolgen van de uitbreiding voor het sectorieel beleid van de Unie. Inhoud van het advies In de structuur van het advies wordt rekening gehouden met de conclusies van de Europese Raad van Kopenhagen. Het advies : - beschrijft de betrekkingen tussen Litouwen en de Unie tot dusver, met name in het kader van de associatieovereenkomst; - analyseert hoe het is gesteld met de door de Europese Raad vermelde politieke rechtsstaat, mensenrechten, bescherming van voorwaarden minderheden); (democratie, - evalueert de situatie en vooruitzichten van Litouwen op het gebied van de door de Europese Raad vermelde voorwaarden (markteconomie, het vermogen om het hoofd te bieden aan de concurrentiedruk); - buigt zich over de vraag of Litouwen in staat is de verplichtingen van het lidmaatschap, dat wil zeggen het acquis van de Unie, zoals vervat in het Verdrag, de afgeleide wetgeving en het sectorieel beleid van de Unie, op zich te nemen; - geeft tenslotte een algemene evaluatie van de situatie van Litouwen en zijn kansen gezien de voorwaarden voor het lidmaatschap van de Unie, en doet een aanbeveling voor de toetredingsonderhandelingen. In de door de Commissie verrichte beoordeling van Litouwen op basis van de economische criteria en het vermogen van het land om het acquis op zich te nemen, is eveneens een prognose vervat, waarin zij poogt de vooruitgang te ramen waarvan redelijkerwijs kan worden verwacht dat Litouwen deze in de komende jaren vóór de toetreding zal maken, waarbij er rekening mee wordt gehouden dat het acquis zelf zich zal blijven ontwikkelen. Dat is de reden waarom het advies, zonder vooruit te willen lopen op de toetredingsdatum, is gebaseerd op een middellange termijn van ongeveer vijf jaar. Tijdens de opstelling van het advies kreeg de Commissie zeer veel gegevens over de situatie in Litouwen van de Litouwse autoriteiten en deed zij een beroep op vele andere informatiebronnen, zoals de lidstaten en vele internationale organisaties. b) Betrekkingen tussen de Europese Unie en Litouwen Historische en geopolitieke context Litouwen, een kleine natie aan de Oostzee, qua bevolking en grondgebied (3,7 miljoen; 65. 200 km2), ongeveer even groot als Ierland. Het grenst aan met Rusland (Kaniningrad), Polen, Belarus en Letland. Litouwen bestaat al sinds het jaar 1009 als staat. Het Koninkrijk Litouwen werd in 1251 gesticht. In de Middeleeuwen stimuleerde het handelsverkeer tussen Noordduitse, Pruisische en Litouwse steden rondom de Baltische kusten de ontwikkeling van de Litouwse economie en versterkte het de banden van Litouwen met de rest van Europa. Het Litouws-Poolse Gemenebest werd in 1569 opgericht, maar toen in 1795 Rusland het gehele Litouwse grondgebied bezette werd het opgeheven. Na meer dan een eeuw Russische overheersing verklaarde Litouwen zich onafhankelijk en vocht daarvoor zowel tegen de Duitse als de Sovjetstrijdkrachten. Tussen de Wereldoorlogen was Litouwen een onafhankelijke staat met een volwaardige plaats in de wereldeconomie. In 1940 werd Litouwen gedwongen door de Sovjet-Unie geannexeerd en daarna bezet door Duitsland, van 1941 tot 1944. In 1944 vestigde de Sovjet-Unie opnieuw zijn heerschappij, ofschoon deze door de meeste Westerse staten niet werd erkend. Omdat Litouwen een betrekkelijk goede infrastructuur en geschoolde arbeidskrachten bezat werden tijdens de Sovjetperiode grote industrieën in het land gevestigd. Ondanks het gebrek aan natuurlijke hulpbronnen werd de energiesector ontwikkeld en wel vooral kernenergie. Andere belangrijke sectoren waren landbouw en de verwerking van voedingsmiddelen. In 1989 moest de Communistische partij onder openbare druk instemmen met meerpartijenverkiezingen, waaruit de nationalistische beweging Sajudis als winnaar tevoorschijn kwam. De Hoge Raad verklaarde op 11 maart het land weer onafhankelijk. Na zware gevechten met Sovjettroepen tijdens het gehele jaar 1990 stemde meer dan 90% van de bevolking bij een referendum in februari 1991 voor de onafhankelijkheid De Sovjet-Unie erkende de onafhankelijkheid van Litouwen in september 1991 en de laatste Russische troepen verlieten in 1992 het land. Standpunt van Litouwen inzake de Europese Unie Sinds het herstel van zijn onafhankelijkheid in 1990 heeft Litouwen in zijn beleid actief gestreefd naar versterking van de politieke, economische en sociale banden met de Europese Unie en tracht het zijn veiligheid en stabiliteit in de transatlantische veiligheidsstructuren te verankeren. Op 8 december 1995 diende Litouwen een aanvraag in voor het lidmaatschap van de EU. In juni 1996 bekrachtigde het Litouwse Parlement een amendement op artikel 47 van de grondwet, waarmee buitenlanders in staat worden gesteld grond te bezitten voor commerciële doeleinden. In zijn toespraak voor het Diplomatieke Corps van de EU op 19 april 1997 onderstreepte President Algirdas Brazauskas dat Litouwen vastberaden voortschrijdt in de richting van Europese Integratie : "Zij die het Verdrag van Rome bezielden hadden de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog overwonnen, maar alleen in het Westelijke deel van Europa. Vandaag hebben wij de kans een eind te maken aan de gevolgen van de Koude Oorlog op een veel uitgestrekter gebied. Litouwen streeft naar democratie, vrede en welvaart - de waarden waarvan wij in het verleden tientallen jaren lang onrechtmatig zijn beroofd. Litouwen ziet zijn toekomst in de familie van verenigde, veilige en welvarende staten van Europa. Volledig en ondeelbaar lidmaatschap van de Europese Unie is één van de belangrijkste doelstellingen in ons buitenlands beleid. Wij geloven dat de toelating van nieuwe leden de eerste stap zou zijn naar de uitschakeling van een ingrijpende consequentie van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog, ni. de verdeling van Europa. Men zou kunnen zeggen dat dat de lakmoesproef zou zijn of Europa werkelijk gevorderd is in de richting van éénwording en of een denkwijze die gebaseerd is op de waarden van de echte Westerse beschaving zwaarder weegt dan nuchter pragmatisme. "Wij beseffen volkomen dat de totstandkoming van het Europa van de 21e eeuw geen kwestie is van liefdadigheid of van altruïsme. Het is heel goed dat de Europese Raad in Kopenhagen duidelijke criteria heeft uitgestippeld waarop elke staat zal worden getoetst. Zelfs indien wij afstand zouden nemen van de problemen in verband met de toetreding tot de EU, dan nog zijn deze eisen belangrijk omdat zij ons in staat stellen onszelf te beoordelen voor wat betreft onze toekomstvooruitzichten". Op overeenkomsten berustende betrekkingen Op 27 augustus 1991 knoopten de Europese Gemeenschap en Litouwen diplomatieke betrekkingen aan. Een Handels- en Samenwerkingsovereenkomst werd op 11 mei 1992 betekend en trad in 1993 in werking. De huidige relatie is geregeld in een Vrijhandelsovereenkomst die op 18 juni 1994 werd ondertekend en op 1 januari 1995 in werking is getreden. Deze overeenkomst beoogt de totstandkoming van vrijhandel tussen de EU en Litouwen binnen een overgangsperiode van maximaal zes jaren, op asymetrische grondslag. Voor sommige sectoren (voornamelijk textiel, landbouw- en visserijproducten) gelden specifieke regels. De overeenkomst bevat ook bepalingen inzake betalingen, concurrentie en harmonisering van de wetgeving. Tijdens het eerste halfjaar van 1995 is met Litouwen onderhandeld over een Europa- Overeenkomst, die op 12 juli 1995 werd getekend. Litouwen heeft de overeenkomst op 5 augustus 1996 geratificeerd. Deze zal van kracht worden wanneer de ratificatie door alle lidstaten is voltooid. Dan zal de Europa-Overeenkomst de plaats van de Handels- en Samenwerkingsovereenkomst en de Vrijhandelsovereenkomst innemen. Wanneer de Europa-Overeenkomst in werking treedt zal zij de juridische grondslag zijn voor de betrekkingen tussen Litouwen en de Unie. Zij beoogt een kader te verschaffen voor politieke dialoog, uitbreiding van de handel en de economische betrekkingen tussen de partijen te bevorderen, en te fungeren als basis voor technische en financiële bijstand van de Gemeenschap en als een geschikt kader ter ondersteuning van de geleidelijke integratie van Litouwen in de Unie. Het institutionele kader van de overeenkomst bevat een regeling voor de uitvoering, het beheer en de supervisie van de betrekkingen op elk gebied. Er zijn subcomités voor het bestuderen van kwesties op technisch niveau. Het Associatiecomité bespreekt kwesties op het niveau van hoge ambtenaren en vindt vaak oplossingen voor problemen die in het kader van de overeenkomst rijzen. De Associatieraad bespreekt op Ministerniveau de algemene stand van de betrekkingen en biedt de gelegenheid om Litouwen's vorderingen met de voorbereiding van de toetreding in ogenschouw te nemen. Voor het beheer en de uitvoering van haar beleid inzake Europese Integratie richtte de regering in 1996 een Gouvernementele Commissie inzake Europese Integratie op, onder voorzitterschap van de Minister-President. De coördinatie van alle met integratie samenhangende activiteiten berust bij het Departement van Europese Integratie binnen het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In 1997 werd een nieuw Ministerie voor Europese Zaken opgericht, dat moet nagaan of nieuwe wetsontwerpen passen in de EG- wetgeving. Begin 1997 werd een Interministeriële Delegatie voor Onderhandelingen en Integratie in de Europese Unie opgezet. Deze legt momenteel de laatste hand aan een Nationale Strategie voor Europese Integratie, compleet met doelstellingen en tijdschema's. Strategie ter voorbereiding van de toetreding Uitvoering van de Vrijhandelsovereenkomst en het Witboek voor genomen maatregelen landbouwproducten, De Vrijhandelsovereenkomst werkt geheel volgens het overeengekomen tijdschema. In afwachting van de goedkeuring van een bijkomend Protocol (dat in voorbereiding is) zijn zelfstandig verwerkte landbouwproducten, textiel en visserijproducten, teneinde de Overeenkomst af te stemmen op de uitbreiding van de Unie en de afsluiting van de Uruguay-Ronde. Regels inzake ondernemingen en staatssteun zijn in voorbereiding. Dankzij een nieuw Protocol over oorsprongregels dat op 1 april 1997 van kracht is geworden is Pan-Europese cumulatie van oorsprongregels thans mogelijk. Er zijn besprekingen aan de gang over de verlenging van Protocol 1 over de handel in textiel na 31 december 1997, de dag waarop het verstrijkt. Over de vaststelling van het landbouwelement dat overeenkomstig Protocol 2 moet gelden afkomstige basislandbouwproducten werd in maart 1997 overeenstemming bereikt. voor van oorsprong uit de Gemeenschap Andere belangrijke kwesties die in de context van de overeenkomst worden besproken zijn : harmonisering van de wetgeving en de toetreding, macro-economische vooruitgang, openstelling de betrekkingen van Gemeenschapsprogramma's, douanesamenwerking, kwesties inzake certificatie en standaardisering, samenwerking inzake de derde pijler en handelskwesties. De gezamenlijke comités, het interparlementaire comité en de technische werkgroepen zijn alle geregeld bijeengekomen. van Litouwen met buurlanden, zijn In haar Witboek over 1995 over de interne markt heeft de Commissie aangegeven welke wetten de kandidaat-lidstaten met het oog op de toepassing van het aquis zouden moeten omzetten en tenuitvoerleggen en welke elementen essentieel zijn voor de uitvoering van de Europese markt (de zogenoemde fase I-maatregelen) en dus prioriteit moeten krijgen. Litouwen heeft dit werk zeer serieus genomen. Litouwen heeft de juridische, administratieve en institutionele taken in verband met de omzetting, uitvoering en naleving van het acquis zeer serieus genomen. Voor de uitvoering van de aanbevelingen van het Witboek van de Commissie zijn in de betrokken ministeries tien werkgroepen opgezet. In september 1996 heeft het Parlement een Nationaal Programma voor Harmonisering van de wetten aangenomen waarin termijnen zijn uitgestippeld voor de aanpassing aan de EU-wetgeving. Dit past in een algemene strategie die gericht is op de invoering van de wetgeving van de interne EG-markt tegen het jaar 2000. In een aantal domeinen zijn reeds vorderingen geboekt, met name het bankstelsel, verzekeringen, douane, belastingheffing, vervoer, bescherming van het milieu en van de consument. De Vrijhandelsovereenkomst EG/Litouwen werkt goed. Voor problemen kon vlot een constructieve oplossing worden gevonden. In sommige sectoren is de samenwerking al verder gevorderd dan volgens de overeenkomst vereist is. Hiermee heeft men een goede basis voor het hogere samenwerkings- en uitvoeringspeil dat de Europa-Overeenkomst zal vergen. Gestructureerde dialoog Litouwen heeft sinds de Europese Raad van Cannes in 1995 aan de Gestructureerde Dialoog deelgenomen. Zowel aan de politieke dialoog als aan de andere besprekingen heeft Litouwen actief deelgenomen. Phare De technische en financiële bijstand van de EU aan Litouwen is begonnen met het TACIS-programma van 1991 en is sinds 1992 in het kader van PHARE uitgebreid. Tijdens de periode 1992-1996 ontving Litouwen 179 miljoen ecu in het kader van het PHARE-programma; de toewijzing voor 1997 is 46 miljoen ecu. Er werd vooral gewerkt aan : hervorming van het juridische en institutionele kader, verbetering van de infrastructuur en herstructurering, privatisering en derde-pijlerkwesties. PHARE heeft vooral resultaten geboekt op het gebied van de ontwikkeling van het MKB en de hervorming van het belasting- en douanestelsel. In het kader van het programma voor grensoverschrijdende samenwerking is sinds 1994 ruim 15 miljoen ecu toegekend voor infrastructuurinvesteringen en het beheer van de Oostelijke grens EU-Belarus. Litouwen gaf blijk van een hoge opnamecapaciteit qua gunning en uitbetaling van contracten. Deelneming aan Gemeenschapsprogramma 's Vanaf de inwerkingtreding van de Europa-Overeenkomst zal Litouwen in aanmerking komen voor deelneming aan Gemeenschapsprogramma's. Het land heeft reeds verzocht te mogen deelnemen aan : Socrates, Leonardo, Media, Youth for Europe, SAVE II, Raphael, Kaleidoscope, LIFE en Ariane en op zijn begroting voor 1998 kredieten 10 uittrokken om te voldoen aan de financiële verplichtingen in verband met zijn eventuele deelneming. Handelsbetrekkingen De handel tussen EU en Litouwen heeft zich snel ontwikkeld. Tussen 1992 en 1994 groeide de export van de Unie met meer van het drievoudige tot 724 miljoen ecu. In die zelfde periode steeg de export van Litouwen naar de EU met 30 % tot 750 miljoen ecu. De EU-export bestaat voor een groot deel uit machines en electrische uitrusting, landbouwproducten en textiel. Litouwen exporteert voornamelijk ertsen, basisproducten en chemische producten. Tegenwoordig exporteert Litouwen ongeveer evenveel naar de Sovjet-Unie als naar de EU. Nu de Vrijhandelsovereenkomst tussen Litouwen, Letland en Estland in werking is getreden (voor industrieproducten in januari 1996 en voor landbouwproducten in 1997) verwacht men een sterke groei in de handel tussen deze drie landen. De handel met Polen is sterk toegenomen sinds [de ondertekening van het Litouws-Poolse Verdrag voor Vriendschap en Samenwerking en een Vrijhandelsovereenkomst in 1996. Tevens is Litouwen van plan in 1997 lid te worden van CEFTA. Algemene evaluatie Sinds Litouwen zijn onafhankelijkheid heeft teruggewonnen hebben de betrekkingen met' de EU zich goed ontwikkeld. De invoering van vrijhandel in industriegoederen tegen het jaar 2000, volgens de in de Vrijhandelsovereenkomst vastgestelde termijn, zal naar verwachting geen vertraging oplopen. De diverse kwesties die in het kader van de Vrijhandelsovereenkomst aan de orde komen zijn doeltreffend opgelost. De samenwerking zal nog worden versterkt wanneer de Europa-Overeenkomst met Litouwen in werking treedt. 11 B. CRITERIA VOOR HET LIDMAATSCHAP 1. Politieke criteria De Europese Raad van Kopenhagen heeft een aantal politieke criteria vastgelegd voor de toetreding van de kandidaat-lidstaten uit Midden- en Oost-Europa : beschikken over "stabiele instellingen die de democratie, de rechtsorde, de mensenrechten en het respect voor en de bescherming van minderheden" garanderen. Voor het uitvoeren van de evaluatie waarmee zij in dit verband is belast, heeft de Europese Commissie zich gebaseerd op talrijke informatiebronnen : antwoorden van de Litouwse autoriteiten op de vragenlijst die de diensten van de Commissie in april 1996 hebben verzonden, follow-up van bilaterale bijeenkomsten, analyses van de ambassades van de lidstaten en de delegatie van de Commissie, evaluaties van internationale organisaties (in het bijzonder de Raad van Europa en de OVSE), rapporten van niet- gouvcrncmentele organisaties enz. De hier besproken analyse houdt in dat een systematisch onderzoek wordt verricht van de belangrijkste elementen van de organisatie en werking van de overheidsinstanties en van de mechanismen voor de bescherming van de grondrechten. De analyse blijft niet beperkt tot een formele beschrijving : er wordt integendeel naar gestreefd te evalueren hoe de democratie en de rechtsstaat werkelijk funtioneren. Deze evaluatie heeft betrekking op de situatie zoals die in juni 1997 bestaat. Zij gaat niet in detail in op wijzigingen die na de ineenstorting van het communistisch regime hebben voorgedaan of die voor de toekomst worden aangekondigd, ook al wordt hierin meestal wel rekening gehouden met de hervormingsplannen voor een bepaalde sector. De toestand in de overheidsdiensten wordt hier slechts terloops vermeld en zal uitvoeriger worden besproken in hoofdstuk 4. 1. 1. Democratie en rechtsstaat Litouwen heeft in oktober 1992 bij referendum een nieuwe grondwet aangenomen die een parlementaire democratie vestigt. De functionering van de Litouwse instellingen is goed, de verschillende machten zien er zorgvuldig op toe hun bevoegdheden niet te overschrijden en onderling samen te werken. Organisatie van het Parlement en de wetgevende macht Het Parlement omvat één Kamer - de Seimas - bestaande uit 141 leden. Deze worden voor vier jaar verkozen in gemengde verkiezingen : 71 afgevaardigden worden gekozen bij meerderheidsstemming voor één kandidaat in twee rondes en de 70 andere via evenredige stemming op nationale basis, waarbij een minimum van 5 % van de stemmen moet worden behaald om recht te hebben op vertegenwoordiging (vóór 1996 4 %). Minderheden zijn niet regels om hun te verzekeren (vóór 1996 was voor een een minderheid vertegenwoordiging vertegenwoordigende lijst slechts 2 % van'de stemmen nodig). in het genot van specifieke langer 12 De Seimas kan besluiten tot het houden van vervroegde verkiezingen, indien de meerderheid van twee derde van zijn leden zulks wenst. Ook de President van de Republiek kan het Parlement ontbinden, indien dit weigert de investituur aan een nieuwe regering te verlenen of, op verzoek van de regering, indien de Seimas haar naar huis stuurt. Er kan geen ontbinding plaatsvinden in de zes laatste maanden van de ambtstermijn van de President van de Republiek, of wanneer er in de zes voorafgaande maanden vervroegde verkiezingen hebben plaatsgevonden. De parlementsleden genieten de gebruikelijke onschendbaarheid. De deelneming van de oppositie aan het functioneren van de instellingen is algemeen erkend. Zij komt met name in de vorming van parlementaire enquêtecommissies waarin vertegenwoordigers van alle politieke fracties zitting hebben. tot uiting De vele politieke formeringen (bij de laatste parlementsverkiezingen van november 1996 hebben 24 partijen kandidaten voorgedragen) getuigen van het bestaan van een echt meerpartijenstelsel in Litouwen. De partijen krijgen geen steun van de staatsbegroting, maar een wetsontwerp van die strekking is thans in behandeling bij de Seimas. De Seimas oefent de wetgevende macht uit, maar deelt zijn initiatiefrecht met de President van de Republiek, de regering en 50. 000 kiezers, die een wetsontwerp kunnen indienen dat de Seimas verplicht is in behandeling te nemen. De regering beschikt enkel over verordenende bevoegdheid om de uitvoering van wetten te verzekeren. De President van de Republiek heeft de bevoegdheid tot het nemen van de nodige besluiten in het geval van agressie van buitenaf of een noodtoestand; hij is verplicht de besluiten bij de eerstvolgende bijeenkomst van de Seimas aan dit orgaan voor te leggen. Op verzoek van het Parlement of 300. 000 kiezers kan een referendum worden georganiseerd "over de belangrijkste van levensbelang voor de staat en het volk zijnde onderwerpen" (artikel 9 van de grondwet). Tot dusver werd er zevenmaal gebruik gemaakt van deze procedure. Functioneren van het Parlement De verkiezingen van 1992 en 1996 waren vrije en eerlijke verkiezingen die telkens een machtswisseling betekenden (de eerste maal ten gunste van de democratische arbeiderspartij en de tweede maal ten gunste van een conservatieve coalitie). Het Parlement functioneert op bevredigende wijze : zijn bevoegdheden worden geëerbiedigd en de oppositie neemt gewoonlijk aan zijn activiteiten deel. Organisatie van de uitvoerende macht De President van de Republiek wordt in directe algemene verkiezingen verkozen voor de duur van vijfjaar, zijn ambtsperiode kan éénmaal worden verlengd. Wanneer hij de Seimas laat ontbinden, kan het nieuw verkozen Parlement bij een meerderheid van twee derde van zijn leden besluiten tot het houden van vervroegde presidentsverkiezingen. De President van de Republiek heeft de gebruikelijke bevoegdheden van een staatshoofd. De regering is verantwoording verschuldigd aan de Seimas. Zij is samengesteld uit een Eerste Minister en door de President van de Republiek benoemde ministers, nadat het 13 Parlement zijn vertrouwen heeft uitgesproken. De President van de Republiek kan tevens, op verzoek van de Eerste Minister, een minister uit zijn ambt ontzetten. De ministers zijn persoonlijke verantwoording verschuldigd jegens het Parlement. Zij kunnen slechts strafrechtelijk worden vervolgd na instemming van de Seimas of de President van de Republiek, indien het Parlement niet in zitting is. Aan de administratieve organisatie van het land ligt decentralisatie ten grondslag op het niveau van de "graafschappen" (10), wier diensten belast zijn met de tenuitvoerlegging van de op centraal niveau genomen besluiten en het op centraal niveau vastgestelde beleid. Aan het hoofd van elk "graafschap" staat een door de regering benoemde gouverneur, die wordt bijgestaan door een vergadering van de burgemeesters en wethouders uit zijn district. Er bestaat in Litouwen slechts één categorie plaatselijke overheden, de gemeenten (56 in getal, verdeeld over 44 districten en 12 steden), aan het hoofd waarvan gemeenteraden staan, die in algemene verkiezingen worden verkozen voor de duur van drie jaar, en een door de raad benoemde burgemeester. Er wordt toezicht gehouden op hun verrichtingen door een vertegenwoordiger van de regering, die door de regering wordt benoemd op het niveau van het "graafschap", maar die niet onder het gezag van de gouverneur staat. De Litouwse plaatselijke overheden beschikken over betrekkelijk ruime autonomie en zijn financieel onafhankelijk. Er is een in 1995 aangenomen ambtenarenwet die onderscheid maakt tussen de door de zittende regering benoemde functionarissen (die niet de garantie van werk hebben) en voor het leven aangeworven ambtenaren. Litouwen beschikt over wetgeving inzake administratieve doorzichtigheid. Het leger, de geheime dienst en de politie staan onder toezicht van het burgerlijk gezag. De politie is gereorganiseerd om beter berekend te zijn op haar nieuwe taken (met name de strijd tegen de georganiseerde misdaad). Functioneren van de uitvoerende macht Het functioneren van de uitvoerende macht is bevredigend. De lokale overheden beschikken over een zekere autonomie, ook al blijkt de op het niveau van de "graafschappen" gedecentraliseerde overheid belangrijke bevoegdheden op het gebied van het lokaal beheer te bezitten. Hoewel er een voor ambtenaren geldende wet bestaat, waarin hun rechten en plichten zijn vastgelegd, is er momenteel nog sprake van een gebrek aan evenwicht tussen hun rechten, die daadwerkelijk zijn uitgebreid, en hun plichten, die nog in hoge mate formeel zijn. Met name ontbreekt er een passend mechanisme om overheidspersoneel aansprakelijk te stellen, hetgeen een beletsel vormt voor de doelmatige bestrijding van corruptie. Er zijn thans evenwel deontologische regels voor de openbare dienst bij de Seimas in behandeling en de regering heeft haar voornemen te kennen gegeven controlediensten in het leven te roepen die tot taak hebben tegen het overheidsapparaat ingediende klachten te onderzoeken. 14 Sedert begin 1997 voert de politie hervormingen door om zich beter voor te bereiden op haar traditionele taken en het hoofd te kunnen bieden aan nieuwe taken (strijd tegen de georganiseerde misdaad, controle op belastingheffing). Er worden thans mechanismen in het leven geroepen voor het evalueren van haar verrichtingen en procedures die het mogelijk maken politiemensen voor hun verrichtingen aansprakelijk te stellen. Organisatie van de rechterlijke macht De gerechtelijke instellingen in Litouwen kennen een situatie die het hun mogelijk maakt hun onafhankelijkheid te doen gelden. Weliswaar hebben de uitvoerende en de wetgevende macht veel zeggenschap in de procedure voor de benoeming van rechters (de President van de Republiek, met goedkeuring van het Parlement, voor de hoven van beroep, de President alleen voor de districts- en lokale rechtbanken, het Parlement, op aanbeveling van de President, voor rechters in het Hooggerechtshof), maar een speciale commissie van rechters doet aanbevelingen aan de President voor alle besluiten op het gebied van het personeelsbeleid van de rechterlijke macht (benoemingen, promoties, overplaatsingen en ontslagen). Rechters hebben niet het recht deel te nemen aan de activiteiten van politieke partijen en organisaties. Het Parket staat onder het gezag van de procureur-generaal, die door het Parlement wordt benoemd en ontslagen en verantwoording verschuldigd is jegens het Parlement. De procureurs zijn verantwoording verschuldigd jegens de rechtbanken voor hun verrichtingen tijdens gerechtelijke procedures. Wat de controle op administratieve besluiten betreft, is het Constitutionele Hof bevoegd om de conformiteit met de grondwet van de besluiten van de President van de Republiek en de regering te controleren, indien een vijfde van de Parlementsleden hierom verzoekt. De Litouwse autoriteiten werken thans tevens aan een "code inzake wetsovertredingen door de overheid en inzake de administratieve procedure" om het mogelijk te maken overheidsbesluiten voor rechtbanken aan te vechten. De grondwet biedt eveneens de mogelijkheid om gespecialiseerde rechtbanken in het leven te roepen om van deze geschillen kennis te nemen (artikel 111). Litouwen heeft in maart 1994 parlementaire ombudsmannen aangesteld (in december 1994 werden vijf "controleurs" voor vier jaar door de Seimas benoemd). Zij zijn bevoegd om klachten tegen de overheid, het leger en de plaatselijke overheden te onderzoeken en kunnen zich op grond van hun onderzoeken tot de rechter wenden om het ontslag van de geïncrimineerde ambtenaar te vragen. Aan de ombudsmannen kunnen daarentegen geen klachten over de President van de Republiek, de regering of de rechterlijke macht worden voorgelegd. Het in 1993 opgerichte Constitutionele Hof bestaat uit negen rechters, die voor een niet- verlengbare ambtstermijn van negen jaar worden benoemd. Het Parlement benoemt de rechters, op voordracht van de President van de Republiek, de voorzitter van de Seimas en de President van het Hooggerechtshof (elk van deze instanties draagt een derde van de leden van het hof voor). Het Constitutionele Hof oefent controle op de grondwettigheid van wetten en verdragen uit. Er kunnen te dien einde bij dit hof zaken aanhangig worden gemaakt door de President van de Republiek, de regering, een vijfde van de Parlementsleden of de rechtbanken. Het hof oordeelt eveneens over de Presidents- en parlementsverkiezingen, het eventuele onvermogen van de President van de Republiek om zijn ambtstermijn voort te zetten en over tegen leden van de Seimas of iedere andere 15 publieke persoon aangespannen procedures van inbeschuldigingstelling. De besluiten van het Constitutionele Hof zijn onherroepelijk, behalve voor wat betreft de conformiteit met de grondwet van een internationaal verdrag, in welk geval de Seimas de "conclusies" van het hof teniet kan doen (artikel 107, alinea 3, van de Grondwet). Functioneren van de rechterlijke macht Het grootste probleem van justitie in Litouwen is de traagheid waarmee zij werkt. Het gebrek aan gekwalificeerde juristen en de gevolgen van de hervorming van de rechterlijke macht in 1995, die resulteerde in een systeem van rechtbanken op vier niveaus, zijn in hoge mate verantwoordelijk voor deze situatie. De toestand is met name nijpend bij de handelsrechtbanken, die overstelpt zijn met werk, hetgeen vooral een belemmering vormt voor de toepassing van de faillissementswet. Het ziet er momenteel naar uit dat het Parket eveneens overbelast is wegens het ontbreken van een duidelijke definitie van zijn bevoegdheden. Dit draagt op zijn beurt bij tot langer aanslepende procedures en met name tot verlenging van de duur van de voorlopige hechtenis (zie hieronder). 1. 2. Mensenrechten en bescherming van minderheden Litouwen heeft een aantal binnenlandse normen vastgesteld om de naleving van de mensenrechten en de rechten van minderheden te waarborgen. Die naleving kan ook worden gegarandeerd door de toepassing van bepaalde internationale verdragen, met op de eerste plaats het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de aanvullende Protocollen. Op grond van artikel F van het Verdrag betreffende de Europese Unie vormt dat geheel een onderdeel van het acquis : ieder land dat tot de Europese Unie wenst toe te treden moet die teksten van tevoren hebben geratificeerd. Litouwen, dat sinds mei 1993 lid is van de Raad van Europa, heeft het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens en de meeste van de aanvullende Protocollen daarop (Protocol nr. 6 over de doodstraf uitgezonderd) in juni 1995 geratificeerd. Het land kent ook aan privépersonen de mogelijkheid toe een zaak bij het Europees Hof aanhangig te maken, wanneer zij van oordeel zijn dat de rechten waarover zij krachtens dat verdrag beschikken, zijn geschonden. Tot de voornaamste andere verdragen ter bescherming van de mensenrechten en minderheden, die door Litouwen werden ondertekend, maar niet bekrachtigd, behoren het verdrag ter voorkoming van folteringen en het kaderverdrag inzake minderheden. Ook het Europees Sociaal Handvest werd niet door Litouwen ondertekend. Wel heeft het de voornaamste in het kader van de Verenigde Naties op mensenrechtengebied gesloten verdragen bekrachtigd. Artikel 138 van de Grondwet bepaalt dat de door de Seimas bekrachtigde internationale verdragen een integrerend deel van de interne rechtsorde van Litouwen uitmaken. Burgerrechten en politieke rechten Volgens de Litouwse Grondwet heeft eenieder het recht om zich tot de rechter te wenden. De traagheid van de rechterlijke molen en het tot dusver ontbreken van passende 16 procedures om overheidspersoneel en politiemensen aansprakelijk te stellen, vormen evenwel ernstige beletsels voor de daadwerkelijke toepassing van dit recht. Voorts vormt het gebrek aan juristen een belemmering van het recht van eenieder op rechtsbijstand (artikel 31 van de Grondwet). De doodstraf is in Litouwen niet afgeschaft; deze werd voor het laatst voltrokken in 1995. Sindsdien heeft de President van de Republiek tot opschorting hiervan besloten; er werd onlangs een nieuw ontwerp voor een wetboek van strafrecht aan de Seimas voorgelegd waarin geen doodstraf voorkomt. De plannen tot afschaffing stuiten evenwel op sterke tegenstand bij het publiek. Het recht om niet onrechtmatig in hechtenis te worden genomen, wordt gegarandeerd door de beperking van de duur van hechtenis tot 72 uur, waarna de verdachte in staat van beschuldiging moet worden gesteld of worden vrijgelaten. Deze duur kan evenwel tot twee maanden worden uitgebreid, indien een persoon ervan wordt verdacht een "ernstige overtreding" te hebben begaan. In dat geval verschijnt de verdachte evenwel binnen de 48 uur na zijn inhechtenisneming voor de rechter zodat de duur van deze hechtenis kan worden vastgesteld. Deze wetgeving, waarvan de Litouwse autoriteiten zelf inzien dat zij uitzonderlijk is, geldt tijdelijk en zal na 30 juni 1997 waarschijnlijk niet meer worden toegepast. Alle burgers van 18 jaar en ouder hebben kiesrecht. Ook gegarandeerd door de Grondwet zijn de vrijheid van vereniging en vreedzame vergadering, waaraan geen strobreed in de weg wordt gelegd. Er zijn thans in Litouwen meer dan 300 verenigingen actief, die wegens hun hoedanigheid van organisatie zonder winstoogmerk, geen vennootschapsbelasting behoeven te betalen. Er bestaat daadwerkelijke vrijheid van meningsuiting in Litouwen, dat een grote verscheidenheid aan media, inclusief audiovisuele media (1 openbaar nationaal televisienet en 4 particuliere netten en voorts verscheidene regionale netten) kent. De wet van juni 1996 waarborgt de onafhankelijkheid van de media en journalisten ten opzichte van de overheid. De door deze wet ingestelde drie controleorganen die tot taak hebben deze sector te regelen, zijn dan ook voornamelijk samengesteld uit vertegenwoordigers van de beroepsgroep. Ook werd er een ombudsman aangesteld, die kennis kan nemen van zaken waarin sprake is van smaad en van alle klachten over activiteiten van de media. Voornoemde wet staat eveneens de verspreiding van informatie over het privéleven van publieke personen toe, indien deze informatie van belang is voor het publiek. Het eigendomsrecht is thans gewaarborgd en onteigening kan slechts in het algemeen belang plaatsvinden tegen een rechtvaardige voorafgaande schadeloosstelling. Ook heeft het Litouwse Parlement in juni 1996 artikel 47 van zijn Grondwet gewijzigd om onderdanen van de lidstaten van de Europese Unie en de G24 in staat te stellen grond te bezitten. Het Parlement heeft onlangs een wet aangenomen die voorziet in schadeloosstelling van hen die hetzij in de Tweede Wereldoorlog door de nazi's hetzij door het communistisch regime van hun eigendom werden beroofd. De President van de Republiek heeft de Seimas zojuist verzocht deze wet opnieuw te bestuderen, met name om de rechten te garanderen van de huidige bewoners van eigendom dat moet worden teruggegeven. Het kadaster werkt nog altijd niet op volle krachten, zodat er in bepaalde zones onzekerheid bestaat over de situatie met betrekking tot grondbezit. 17 en maatregelen voor Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer wordt normaliter verzekerd; huiszoekingen en telefoonverbindingen worden gecontroleerd, is namelijk voorafgaande toestemming van het Parket of een rechter nodig. Er valt momenteel evenwel een toeneming van dit soort maatregelen zonder bevel te constateren in het kader van de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Er zou een passende rechtsgrond moeten worden vastgesteld, die het mogelijk maakt deze maatregelen op legale en doelmatige wijze uit te voeren. in het kader waarvan briefwisselingen Ten aanzien van asielzoekers kan worden opgemerkt dat Litouwen in januari 1997 het Verdrag van Genève van 1951 betreffende de status van vluchtelingen heeft bekrachtigd, hetgeen de vankrachtwording mogelijk maakte van de wet van 1995 inzake de op deze mensen toepasselijke regeling en procedure. De eerste asielaanvragen die onder deze regeling vallen, werden De huisvestings- en in mei 1997 behandeld. bij stands voorwaarden voor asielzoekers zijn momenteel bevredigend. De situatie in de gevangenissen ziet er minder rooskleurig uit. De hervorming van het gevangenisstelsel - de huidige situatie waarin dit stelsel zich bevindt, staat de bekrachtiging door Litouwen van het Europees Verdrag ter voorkoming van foltering en onmenselijke of vernederende behandeling in de weg - moet in 1997 worden doorgevoerd. Zij komt voornamelijk neer op de invoering van regels over de toepassing van straffen en van een wet op het gevangeniswezen, en de ingebruikneming van nieuwe strafgevangenissen (dit jaar zullen er 2 nieuwe bijkomen). Er bestaat in Litouwen geen passende wetgeving die pornografie en kinderprostitutie en het seksueel misbruiken van kinderen aan banden legt. Gespecialiseerde NGO's hebben evenwel met hulp van de regering positieve acties op het gebied van de bescherming van mishandelde kinderen opgezet. Tenslotte dient te worden gewezen op de op de Litouwse autoriteiten geleverde kritiek wegens hun houding ten opzichte van in het land wonende Litouwse nazi oorlogsmisdadigers (zie de zaak Alexandras Lileikis). Ook deden de autoriteiten van Vilnius hun belofte niet gestand om de op onregelmatige wijze door het Sovjet-gezag getroffen maatregelen ter rehabilitatie van verdachten van het plegen van misdaden tegen de mensheid te zullen annuleren. De procureur-generaal heeft evenwel onlangs bij het Hooggerechtshof de zaak aanhangig gemaakt van 20 mensen die van dergelijke maatregelen zouden hebben geprofiteerd. Economische, sociale en culturele rechten Het recht op een bestaansminimum en sociale zekerheid is in de Grondwet verankerd. Vakbondsvrijheid wordt gegarandeerd, evenals het bestaan van meerdere vakbonden; het land telt er ongeveer 80. Het percentage van bij een vakbond aangeslotenen blijkt evenwel gering. Het recht om te staken is gewaarborgd, behalve aan overheidspersoneel dat essentiële diensten aan de bevolking verleent. De door de wet ingestelde procedure om de uitoefening van dit recht mogelijk te maken, is evenwel zo ingewikkeld dat slechts een klein aantal protestbewegingen onder de door de wet voorgeschreven voorwaarden plaatsvond. 18 De vrijheid van onderwijs en de vrijheid van godsdienst zijn in Litouwen gewaarborgd. Niettemin zijn politiemaatregelen ter bescherming van de plaatsen van eredienst van de joodse gemeenschap nodig in verband met het sporadisch vandalisme waarvan de joodse begraafplaatsen in Kaunas, Vilnius en Klaipeida het slachtoffer werden. Rechten en bescherming van minderheden In Litouwen maken minderheden bijna 20 % van de bevolking uit; de twee grootste minderheden zijn de Poolse (9 %) en de Russische (8 %) minderheid. De bescherming van minderheden kan in de eerste plaats worden gewaarborgd door verschillende internationale normen. Litouwen heeft het kaderverdrag over minderheden van de Raad van Europa niet bekrachtigd. Aanbeveling 1201 van de Raad van Europa heeft geen bindende rechtskracht. De Litouwse Grondwet erkent de individuele rechten van de tot minderheden behorenden (taal, cultuur, tradities), maar verleent geen collectieve rechten op grond waarvan deze minderheden als politiek georganiseerde gemeenschappen kunnen worden erkend. Zo zijn er geen bijzondere regels voor de vertegenwoordiging van minderheden in het Parlement : een partij, die de Poolse minderheid vertegenwoordigt, heeft bij de laatste verkiezingen van november 1996 een zetel verworven door de drempel van 5 % van de stemmen te overschrijden en ook werden vijf afgevaardigden afkomstig uit kringen van minderheden op de lijsten van nationale partijen geplaatst (3 bij de Conservatieve Partij, 1 bij de Arbeiderspartij en 1 bij de Sociaal-Democratische Partij). Wel hebben minderheden het recht om hun culturele en onderwij saangelegenheden te regelen en het departement voor nationale minderheden en regionale problemen is binnen de regering belast met het toezicht houden op al deze kwesties. In het algemeen is de situatie van de minderheden in Litouwen bevredigend. De wet op de nationaliteit van 1991 heeft hier een belangrijke positieve bijdrage geleverd door het staatsburgerschap te verlenen aan eenieder die op het Litouwse grondgebied verblijft zonder beperking op grond van nationale oorsprong, duur van voorafgaand verblijf of beheersing van de taal. Momenteel heeft dan ook bijna 90 % van de tot minderheden behorenden de Litouwse nationaliteit. Wat de mogelijkheid betreft zich in zijn betrekkingen met de overheid uit te drukken in de nationale taal, deze mogelijkheid bestaat in streken waar een bepaalde minderheid een groot deel van de bevolking uitmaakt; in deze streken zijn ook de verkeersborden in de twee talen. De mogelijkheid om voor de rechtbank een minderheidstaal te bezigen, bestaat daarentegen niet, behalve wanneer men voor een tolk zorgt. Er is steun van de overheid voor minderheidstalen en -culturen. De regering verstrekt subsidies aan minderheidsscholen en heeft een programma voor de ondersteuning op lange termijn van deze scholen opgezet. Zo volgt 14,6 % van de leerlingen onderwijs op scholen waar het onderricht in een minderheidstaal wordt gegeven. Ook bestaan er quota ten behoeve van tot minderheden behorende leerlingen die hoger onderwijs willen volgen. Voorts beschikken de minderheden over vele media in hun taal, terwijl de nationale netten eveneens programma's voor de verschillende nationaliteiten uitzenden. 19 De door minderheden geuite klachten zijn bijna uitsluitend afkomstig van Polen, die kritiek leveren op de onvoldoende toegang tot - met name hoge - overheidsfuncties, op de belemmeringen die het gebruik van de Poolse taal in de weg staan en op de herindeling van de administratieve districten van de regio rond Vilnius, waardoor de Poolse minderheid aan gewicht inboette. Het gaat hier om op zichzelf staande problemen die de over het geheel genomen gunstige situatie niet in gevaar brengen. 1. 3. Algemene evaluatie De politieke instellingen van Litouwen functioneren naar behoren en onder stabiele omstandigheden. Zij eerbiedigen de grenzen van hun bevoegdheden en werken onderling samen. De verkiezingen in 1992 en 1996 waren vrij en eerlijk en leidden telkens tot een naar behoren verlopende machtswisseling. De oppositie speelt een normale rol bij het functioneren van de instellingen. De inspanningen ter verbetering van de werking van het gerechtelijk apparaat en ter intensivering van de bestrijding van corruptie moeten worden versterkt. Er doen zich geen grote problemen voor op het gebied van de eerbiediging van de grondrechten. Litouwen vertoont met stabiele instellingen, die handhaving van de rechtsorde, de mensenrechten en de eerbiediging en bescherming van minderheden garanderen, de kenmerken van een democratie. 20 2. Economische criteria Bij het onderzoek van de economische situatie en de vooruitzichten van Litouwen heeft de Commissie zich in het bijzonder laten leiden door de conclusies van de Europese Raad van Kopenhagen van juni 1993 volgens welke een land dat lid wil worden van de Europese Unie over een functionerende markteconomie dient te beschikken en het hoofd moet kunnen bieden aan de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Europese Unie. In dit deel van het advies wordt derhalve een beknopt overzicht gegeven van de economische situatie en de achtergronden, evenals van de vooruitgang die in Litouwen is geboekt in belangrijke factoren van de economische hervorming (liberalisatie van het prijsmechanisme en de handel, stabilisering van de economie, herstructurering, hervorming van de financiële sector) en op het gebied van de economische en sociale ontwikkeling. Tot besluit volgt een algemene evalutatie van de situatie in Litouwen in het licht van de door de Europese Raad gestelde criteria en een overzicht van de vooruitzichten en prioriteiten van de verdere hervorming. 2. 1. Economische situatie Achtergrond Litouwen heeft een bevolking van 3,7 miljoen en een bruto binnenlands product (BBP) van 14 miljard ecu (uitgedrukt als koopkrachtpariteit). De bevolking vertegenwoordigt ongeveer 1% van die van de Europese Unie, doch de economie niet meer dan ongeveer 0,2 %. Het BBP per capita bedraagt ongeveer 24% van het gemiddelde voor de Unie. Het gemiddelde maandloon is ongeveer 140 ecu. Litouwen heeft het lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie aangevraagd. Vooruitgang bij de economische hervorming in de wereldeconomie In de tussenoorlogsperiode was Litouwen een volledig geïntegreerde onafhankelijke staat. In 1940 werd het land onder dwang bij de Sovjet- Unie ingelijfd waarna een systeem van centrale planning werd ingevoerd. Dank zij de betrekkelijk goede infrastructuur en de hoog opgeleide arbeidskrachten kwam in Litouwen een vrij uitgebreide en geavanceerde industrie tot stand. Niettegenstaande het gebrek aan natuurlijke hulpbronnen werd bijzondere nadruk gelegd op de ontwikkeling van de energiesector. Deze beschikte over voldoende capaciteit om aan de energiebehoeften van het grootste gedeelte van de Baltische regio van de Sovjet-Unie te voldoen. Andere van oudsher belangrijke sectoren waren de landbouw en vooral de levensmiddelenindustrie. De grote ondernemingen van Litouwen waren sterk afhankelijk van de rest van de Sovjet-Unie, zowel voor hun bevoorrading met grondstoffen en energie als voor de verkoop van hun eindproducten. De Litouwse industrie ontving in deze periode op grote schaal verholen subsidies omdat het systeem van centraal vastgestelde prijzen de ondernemingen in staat stelde grondstoffen ver beneden de wereldmarktprijs aan te kopen, een voordeel dat na de onafhankelijkheid verdween. 21 Hoewel Litouwen reeds ten tijde van de perestroika in de voormalige Sovjet-Unie een aanvang had gemaakt met zijn economische herstructurering, liep de eigenlijke hervorming toch vertraging op door het feit dat het land pas in 1991 onafhankelijk werd. De noodzaak om uit het niets de instellingen en het rechtsysteem van een onafhankelijke staat op te bouwen heeft de overgang naar een markteconomie aanzienlijk bemoeilijkt. Niettemin werden onmiddellijk na de onafhankelijkheid uitgebreide liberaliserings- en privatiseringsprogramma's opgezet, hoewel de privatisering veel meer tijd in beslag nam dan oorspronkelijk was gepland. De heroriëntering van de economie leidde aanvankelijk tot de sterkste productiedaling die zich ooit in Midden- en Oost-Europa heeft voorgedaan, terwijl terzelfder tijd de inflatie sterk toenam. Pas na de invoering van de nieuwe nationale valuta en de oprichting van de "currency board" in 1993-94 kwam er een einde aan de teruggang van de economie. Voor de onafhankelijkheid had het land vrijwel geen particuliere sector. De industrie bestond uit grote overheidsondernemingen en de landbouw was geheel op collectieve leest geschoeid. In 1991 werd een aanvang gemaakt met een programma van voucher- privatiseringen waardoor zowel de belangrijke landbouwsector als alle ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf op vrij korte tijd werden geprivatiseerd. De staat behield echter een belangrijk aandeel in de grotere industriële ondernemingen, terwijl in belangrijke basissectoren (bijvoorbeeld elektriciteit, spoorwegen, telecommunicatie, olieraffinage) in het geheel geen privatiseringen plaatsvonden. Volgens de Litouwse autoriteiten bedraagt het aandeel van de niet-overheidssector in het BBP ongeveer 65%, maar dit cijfer omvat ook talrijke ondernemingen die voor een groot gedeelte in handen zijn van de overheid. Een tweede, in 1996 begonnen privatiseringsfase behelst diverse privatiseringssystemen, waaronder een systeem van cash-privatisering. Hoewel het nog te vroeg is om de resultaten te beoordelen, dient toch te worden opgemerkt dat de privatisering een van de belangrijkste beleidsdoelstellingen is van de nieuwe regering die overdrachtsprocedures heeft ingeleid voor diverse van de vorengenoemde belangrijke ondernemingen. Directe buitenlandse investeringen De omvang van de directe buitenlandse investeringen was aanvankelijk gering, met een gemiddelde jaarlijkse instroom van ongeveer 1% van het BBP (bron EBRD). Dit is toe te schrijven aan diverse factoren zoals de macro-economische instabiliteit en het langzame tempo van de cash-privatiseringen en andere herstructureringen. Recente beleidswijzigingen (zie hierna) zullen in de toekomst wellicht verbetering brengen in deze situatie. Economische structuur De landbouw is in Litouwen steeds een zeer belangrijke sector geweest. De voorbije jaren is de productie van de landbouw echter sterk gedaald, namelijk van 27,7% van de bruto toegevoegde waarde in 1990 tot ongeveer 9% in 1995. De snelle privatisering in combinatie met de teruggave van de eigendomsrechten op landbouwgronden heeft geleid tot een opsplitsing van bedrijven in de landbouwsector, met als gevolg een lage productiviteit. De autoriteiten beschermen de winstgevendheid van deze sector met omvangrijke subsidies. Het gevolg hiervan is dat de daling van de productie niet tot een overeenkomstig verlies van werkgelegenheid heeft geleid en dat de landbouwsector nog steeds meer dan 20% van alle arbeidskrachten tewerkstelt. Vooraleer deze sector aan de ingrijpende internationale concurrentie kan worden blootgesteld dienen nog 22 herstructureringen plaats te vinden die vermoedelijk ernstige gevolgen zullen hebben voor de werkgelegenheid. De nieuwe regering heeft hervormingsmaatregelen vastgesteld waarbij producticsubsidies door inkomenssteun worden vervangen. De industrie is nog steeds een belangrijke sector van de economie, hoewel zijn aandeel in bruto toegevoegde waarde is teruggelopen van 32,8% in 1990 tot 29% in 1995. Deze sector zorgt voor een vijfde van de totale werkgelegenheid. De belangrijkste subsectoren zijn de levensmiddelensector (30%) en de aardolieraffinage (19,4%), hoewel deze laatste aan betekenis heeft verloren sedert Rusland niet langer gebruik maakt van de Litouwse raffinaderij. De grote energie-intensieve productiebedrijven hebben hun productiekosten sterk zien stijgen omdat Rusland sedert de onafhankelijkheid wereldmarktprijzen toepast voor de grondstoffen en energie, terwijl deze landen terzelfder tijd het grootste gedeelte van hun traditionele exportmarkten verloren. De omschakeling van energie-intensieve, voor de markt van de Sovjet-Unie bestemde producten waar producten van betere kwaliteit die geschikt zijn voor de markten van West-Europa en kunnen worden vervaardigd met de middelen waarover het land zelf beschikt, is nog niet voltooid. Toen het land nog deel uitmaakte van de Sovjet-Unie was de dienstensector weinig ontwikkeld. De productie in deze sector liep dientengevolge in minder sterke mate terug dan in de landbouw en de industrie. Zijn aandeel in de bruto toegevoegde waarde verdubbelde vrijwel in vijfjaar en bedroeg in 1995 55%. De hervorming van het belastingsysteem en de snelle toename van het aantal kleine particuliere ondernemingen maken het voor de diensten van de statistiek bijzonder moeilijk alle economische activiteiten te registreren en voor de belastingdiensten alle belastingen te innen. De officieuze sector is dientengevolge zeer belangrijk geworden. Belangrijkste economische indicatoren & voor 1996, tenzij anders aangegeven Bevolking BBP per capita als % van het EU-15 gemiddelde miljoen KKS-IX7/ (1995) procent (1995) 3,7 4100 24 Aandeel van de landbouw in bruto toegevoegde waarde werkgelegenheid procent (1995) procent (1995) Bruto buitenlandse schuld/BBP procent (1995) Export goederen en diensten/BBP procent Buitenlandse directe investeringen miljard ecu ecu per capita BDI volgens de wisselkoers van eind 1996 (1 ecu = 1,25299 $ 9 23,7 15,6 52,4 0,23 65 IMF Bron : Diensten van de Commissie, nationale bronnen, EBRD, 23 Liberalisering Prijsbeleid De prijzen werden in de periode 1991-92 vrijwel geheel geliberaliseerd. Enkel de prijzen voor energieproductcn, huisvesting en bepaalde prijzen van het openbaar vervoer en de openbare nutsvoorzieningen blijven aan beperkingen onderworpen. Goederen en diensten met gecontroleerde prijzen vertegenwoordigen ongeveer 10% van de producten waarop de index voor de consumptieprijzen gebaseerd is. Handelsbeleid Litouwen voert een betrekkelijk liberaal handelsbeleid sedert in de periode 1991-92 alle non-tarifaire beperkingen werden opgeheven. Het handelsgewogen gemiddelde tarief is bijzonder laag en bedraagt slechts 4,3% (1995), terwijl voor de grote meerderheid van de producten het nultarief geldt. De handelspolitiek heeft evenwel onder druk van bepaalde invloedrijke belangengroepen ingrijpende wijzigingen ondergaan. De voorbije twee jaar werden de invoerrechten op een aantal landbouwproducten in een langzamer tempo verlaagd dan aanvankelijk was aangekondigd. Aan de andere kant moet worden opgemerkt dat de Gemeenschap een door Litouwen ingediend verzoek om een verdere liberalisering van de handel in textielproducten heeft aanvaard. Bovendien heeft Litouwen vrijhandelsovereenkomsten ondertekend met de EVA, Letland en Estland, evenals met de meeste individuele lidstaten van de MEVA. Na zijn toetreding tot de WTO - waarvoor het een aanvraag heeft ingediend - zal Litouwen aan alle formele voorwaarden voldoen om lid te worden van de MEVA. Beleid in verband met buitenlandse deviezen De invoering van de nieuwe nationale munteenheid, de litas, heeft in een aantal fasen plaatsgevonden. In oktober 1992 werd als eerste stap de Russische roebel vervangen door de talonas die vrij kon fluctueren. De talonas deprecieerde aanvankelijk gestaag maar stabiliseerde na een verstrakking van het monetair beleid. Vervolgens werd in juni 1993 de litas ingevoerd die op 1 april 1994 aan de US dollar werd gekoppeld tegen een koers van 4 litas per dollar. Terzclfdertijd werd een "currency board" mechanisme ingesteld om de geloofwaardigheid van de wisselkoerskoppeling te verhogen (zie hierna). De Bank van Litouwen (BvL) heeft de bevoegdheid de wisselkoersverhouding indien nodig te wijzigen. De litas is volledig convertibel voor transacties op lopende rekening en er zijn vrijwel geen beperkingen op kapitaaltransacties. Zowel ingezetenen als niet-ingezetenen kunnen rekeningen in vreemde valuta openen. De Bank van Litouwen heeft onlangs aangekondigd dat de structuur van het monetair beleid en de wisselkoersregeling de komende jaren worden gewijzigd. Het ligt in de bedoeling het "currency board"mechanisme geleidelijk af te schaffen, terwijl de wisselkoers aanvankelijk nog ongewijzigd blijft. Pas in de laatste fase van de beleidswijziging, die niet voor 1999 zal beginnen, zou de koppeling aan de dollar geleidelijk door een koppeling aan de euro worden vervangen. 24 Stabilisatie van de economie Binnenland De overgang van een centraal geleide economie naar een markteconomie en, wat nog belangrijker is, het beëindigen van de nauwe in- en uitvoerrelatie met de Sovjet-Unie, hadden gedurende de eerste jaren van de onafhankelijkheid een sterke daling van de productie in de landbouw en de industrie ten gevolge waardoor het reële BBP tussen 1990 en einde 1993 met bijna 60% verminderde. Begin 1994 kwam er een eind aan de teruggang van de economie en in 1995 nam de economische groei opnieuw toe tot 3%. Uit de initiële cijfers blijkt dat het tempo van de economische groei in 1996 verder is toegenomen niettegenstaande de ernstige bankcrisis van december 1995. Indien de herstructurering van de economie wordt doorgezet, zou het mogelijk moeten zijn de komende jaren eenzelfde of zelfs een hoger groeiritme te bereiken. In 1992 nam de inflatie sterk toe, niet enkel als gevolg van de snelle liberalisering van de prijzen en de confrontatie met de vrije markteconomie maar ook omdat de valuta te lang aan de sterk depreciërende Russische roebel gekoppeld bleef. Medio 1993 werd een eerste ernstige poging gedaan om de inflatie te beperken door de roebelzone te verlaten en een nieuwe valuta, de litas, in te voeren. Deze effecten werden nog versterkt door de oprichting van de "currency board" in 1994 die de bewegingsruimte van de LB sterk beperkt. Hierdoor werd de hyperinflatie een halt toegeroepen. De inflatie liep terug tot minder dan 50% aan het einde van 1994, waarna zij geleidelijk bleef afnemen en einde 1996 nog slechts 13% bedroeg. Deze daling van de inflatie hield gedurende de eerste maanden van 1997 aan. De verwachting is dat deze dalende tendens doorgaat. De gematigde loonontwikkeling en de reële appreciatie van de valuta, die de invoerprijzen drukt, hebben wellicht een belangrijke rol gespeeld in de sterke daling van de inflatie. De verwachte aanpassingen van relatieve prijzen van energieproducten zal vermoedelijk evenwel enige opwaartse druk uitoefenen op het inflatiepercentage. financiering van het begrotingstekort Het currency board mechanisme zorgt ervoor dat de litas aan de dollar gekoppeld blijft en dat de basisgeldvoorraad voor tenminste 100% door goud en buitenlandse valuta gedekt is. Monetaire is niet mogelijk en de kredietverlening aan de banksector door de centrale bank - in haar hoedanigheid als ultieme financiert - is beperkt tot dat gedeelte van de buitenlandse deviezenvoorraad dat hoger is dan hetgeen ter volledige dekking van de basisgeldvoorraad vereist is. De Litouwse bank heeft deze laatste mogelijkheid benut om na de bankcrisis van december 1995 extra geldmiddelen in de economie te injecteren, hetgeen wellicht verklaart waarom de negatieve gevolgen van de crisis voor de economische groei beperkt zijn gebleven, niettegenstaande het feit dat één vierde van alle in de economie aanwezige geldmiddelen in de geschorste banken geblokkeerd was. 25 Belangrijkste economische gegevens 1994 1995 1996 Reële groei BBP procent 1. 0 3. 0 3. 6 Consumentenprijzeninflatie gem iddelde op jaarbasis december t. o. v. december procent procent Werkloosheidscijfer, van het jaar Begrotingssaldo collectieve sector procent ILO-definitie procent BBP Saldo lopende rekening procent BBP 72. 2 45. 1 4. 5 -1. 7 -2. 1 39. 6 35. 7 24. 6 13. 1 7. 3 6. 2 -1. 8 -10. 3 -2. 5 -8. 2 Verhouding schuld/ export Inkomende investeringen procent 20. 7 25. 9 29. 8 buitenlandse procent van BBP 1. 4 0. 9 1. 0 Bron : Diensten van de Commissie, nationale bronnen, EBRD De Litouwse Bank heeft onlangs een aantal wijzigingen in haar monetair beleid aangekondigd. In een eerste fase zou de centrale bank een aanvang maken met het beïnvloeden van de liquiditeit door actiever te interveniëren op de markt voor schatkistpapier, zonder afbreuk te doen aan de algemene beginselen van de currency board en de vaste wisselkoers. Het currency board mechanisme wordt pas in een tweede fase opgeheven, terwijl de vaste wisselkoers ongewijzigd blijft tot de derde fase, die niet voor 1999 zou ingaan. Niettegenstaande sterk teruglopende belastingontvangsten is Litouwen erin geslaagd zijn overheidstekort binnen de perken te houden. Aangezien het currency board mechanisme geen monetaire financiering van het overheidstekort toelaat, diende de geringe belastingopbrengst herhaaldelijk te worden gecompenseerd door extra beperkingen op de uitgaven. Door de herkapitalisatie van de overheidsbanken lage belastingontvangsten, overtrof het tekort (2,5 %) het in 1996 geraamde percentage. Het streven van de autoriteiten is er thans op gericht de belastinggrondslag uit te breiden en de belastinginning en -administratie te verbeteren teneinde zodoende in 1997 het tekort op de overheidsbegroting aanzienlijk te verminderen. en de Externe betrekkingen Als gevolg van de afscheiding van de Sovjet-Unie, die met 95% van de uitvoer de belangrijkste exportmarkt was, verloor Litouwen gedurende de eerste twee jaar van de onafhankelijkheid bijna 70% van zijn uitvoer, waardoor het tekort op de handelsbalans in 1993 snel toenam tot 6% van het BBP. Het exportsaldo begon daarna geleidelijk te 26 verbeteren dank zij de onderwaardering van de reële wisselkoers ten tijde van de oprichting van de currency board en als gevolg van de economische hervorming. De recente ontwikkeling van de handelsbalans is moeilijk te beoordelen omdat de statistische methoden ingrijpend zijn gewijzigd en vergelijkingen met de toestand van voor 1995 daardoor onmogelijk zijn. Uit de beschikbare gegevens blijkt een duidelijke toename van zowel de invoer als de uitvoer en een geringe verbetering van de handelsbalans in 1996 naar verhouding van het BBP. Litouwen heeft op korte termijn een reserve aan buitenlandse valuta aangelegd, door middel van overheidsleningen in het buitenland en, in mindere mate, directe buitenlandse investeringen. De daling van de reserves na de bankcrisis, die in maart 1996 20% beliep, was in augustus reeds volledig goedgemaakt. De litas wordt thans gedekt door reserves ter hoogte van 2,5 maand invoer. Hoewel de buitenlandse schuld van Litouwen sedert 1993 aanzienlijk is toegenomen, blijft deze schuld, die aan het einde van 1996 ongeveer 15% van het BBP beliep, toch vrij gering. Een groot gedeelte (ongeveer 40%) van de tot nog toe ontvangen kredieten werd gebruikt voor de financiering van olie-en gasaankopen, terwijl slechts ongeveer een vierde van de leningen voor investeringsprojecten werd gebruikt. Structurele verandering Buitenlandse handel Litouwen heeft een kleine open economie waarin de uitvoer van goederen in 1996 meer dan 40% van het BBP vertegenwoordigde. Litouwen is er vrij goed in geslaagd het zwaartepunt van zijn handelsverkeer naar West-Europa te verschuiven. De externe handel is thans ongeveer in dezelfde mate op de voormalige Sovjet-Unie als op de Europese Unie gericht. Om technische en logistieke redenen blijft Litouwen evenwel zwaar afhankelijk van Russische olie-invoer. Deze geografische ombuiging van de handelsstromen ging gepaard met een ingrijpende wijziging in de samenstelling van het in- en uitvoerpakket. Het aandeel van landbouwproducten, machines en textielproducten nam aanzienlijk af, terwijl dat van chemicaliën, hout en metaal toenam. De verlegging van de handelsstromen werd met succes bekroond voor de laatstgenoemde sectoren en voor de sector van de textielproducten. Een en ander toont evenwel duidelijk aan met welke problemen deze vroeger belangrijke industriële sectoren te kampen hebben wanneer zij Westerse markten willen penetreren. De Litouwse autoriteiten zijn thans bezig maatregelen uit te werken en instellingen op te richten om de uitvoer te bevorderen, te weten een dienst voor exportpromotie, een uitvoerverzekerings- garantiesysteem en handelsmissies bij de belangrijkste handelspartners van het land. Arbeidsmarkt Aanvankelijk had de sterke inkrimping van de economie geen snelle toename van de geregistreerde werkloosheid ten gevolge. Ter compensatie van de teruglopende productie kregen werknemers onbetaald verlof en kortere werktijden, in plaats van ontslag, dat tot oktober 1992 aan wettelijke beperkingen onderworpen was. Pas in het tweede halfjaar 27 van 1994 begon de geregistreerde werkloosheid toe te nemen tot een hoogtepunt van 8,3% van de actieve bevolking aan het begin van 1996. Einde 1996 was de geregistreerde werkloosheid opnieuw teruggelopen tot 6,2%. Bepaalde landbouwgebieden werden met een werkloosheid van 20% of meer evenwel onevenredig zwaar getroffen. De totale werkloosheid bleef in vergelijking met vele Midden-Europese transitielanden niettemin betrekkelijk laag als gevolg van de sterke daling van de arbeidsmarktparticipatie, die terugliep van ongeveer 90% in 1991 tot 83% in 1995. Het minimumloon bedraagt momenteel bij benadering 86 ecu per maand. Dit is ongeveer de helft van het gemiddelde loon. Overheidsfinanciën De hervorming van het Litouwse belastingstelsel, een door de Sovjet-Unie ingesteld systeem van inkomstenbelasting, dat in hoofdzaak gebaseerd was op heffingen op de omzet van ondernemingen, naar een aan de markteconomie aangepast belastingstelsel had een sterke teruggang van de overheidsontvangsten ten gevolge. In 1990 beliepen de algemene overheidsontvangsten nog ongeveer 44% van het BBP, terwijl deze ontvangsten in 1995 nog slechts 25% van het BBP, bedroegen. De fiscale hervorming in Litouwen heeft er niettemin voor gezorgd dat thans de meeste van de noodzakelijke instrumenten beschikbaar zijn. De BTW werd reeds in een vroeg stadium ingevoerd en het tarief werd in 1994 opgevoerd tot 18%. Zowel de BTW, de persoonlijke inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting kennen evenwel talrijke vrijstellingen. Bovendien heeft de belastingadministratie niet de nodige ervaring om alle belastingverplichtingen van de zich snel ontwikkelende particuliere sector op te volgen. Dit is de reden waarom de autoriteiten momenteel bezig zijn een aantal BTW- vrijstellingen af te schaffen en de belastingtarieven voor bepaalde levensmiddelen en brandstoffen te verhogen. Voorts is de overheid voornemens belastingontduiking en smokkel harder aan tendens van de overheidsontvangsten om te buigen. teneinde de neerwaartse te pakken Niettegenstaande deze sterke daling van de overheidsontvangsten bleef het tekort beperkt, dank zij een strikt beheer van de geldvoorraad en een beperking van de uitgaven in alle gevallen waarin de ontvangsten ontoereikend waren. Het feit dat het currency board mechanisme monetaire financiering van het overheidstekort onmogelijk maakt, dwingt de overheid bovendien ertoe aan een geloofwaardige belastingpolitiek te voeren en de begroting ruim of meer in evenwicht te houden. Dientengevolge daalden de overheidsuitgaven van ongeveer 40% van het BBP in 1990 tot ongeveer 28% in 1995. De structuur van de overheidsuitgaven is ingrijpend veranderd. De subsidies aan ondernemingen werden verminderd van 14% van het BBP in 1990 tot slechts 1,3% in 1995 (in hoofdzaak voor de landbouw en de energiesector). In het laatstgenoemde cijfer komt de werkelijk verleende overheidssteun echter niet volledig tot uitdrukking omdat de ondernemingen nog belastingschulden hebben en de staat nog betalingen voor energieleveranties verschuldigd zijn. Daar komt nog bij dat althans een gedeelte van de improductieve leningen van banken aan ondernemingen vermoedelijk ten laste zullen komen van de staat, hetzij als gevolg van bankherkapitaliseringen in de toekomst, hetzij als gevolg van de compensatie van rekeninghouders bij bankfaillissementen. De overheidsuitgaven bestaan thans voornamelijk uit loonkosten en geldoverdrachten aan gezinnen, voornamelijk in de vorm van pensioenen. Gezamenlijk vertegenwoordigen deze twee derde van de totale overheidsuitgaven. Niettegenstaande de voortdurende neerwaartse druk op de uitgaven werden de twee categorieën ongeveer 28 overheidsinvesteringen op ongeveer 3% van het BBP gehandhaafd. De modernisering van de staatsinfrastructuur zou niettemin een toename van de overheidsuitgaven noodzakelijk kunnen maken. Er werd een sociale zekerheidsstelsel opgezet, gebaseerd op een belasting op de door de ondernemingen betaalde lonen en salarissen. Werkgevers leveren een bijdrage van 30% van de lonen en salarissen en de werknemers een bijdrage van 1%. De belangrijkste uitgavencategorie van het sociale zekerheidsstelsel zijn de pensioenen. Hoewel het systeem thans in evenwicht is, bestaat het gevaar dat dit op middellange termijn onbetaalbaar wordt. Hoewel de pensioengerechtigde leeftijd geleidelijk wordt verhoogd, zullen de veroudering van de bevolking en de vrij genereuze berekeningsmethode het moeilijk maken om het huidige systeem te handhaven. Het bedrijfsleven : privatisering en herstructurering van ondernemingen De eerste fase van de voucher-privatiseringen in Litouwen nam een einde in 1995, ongeveer vier jaar nadat zij was begonnen. In deze periode werd 85% van alle daarvoor in aanmerking komende objecten geprivatiseerd. Dit percentage was representatief voor de meeste sectoren van de economie. Volgens officiële ramingen bedroeg het aandeel van de particuliere sector in het BBP in 1996 68%. Dit cijfer omvat echter nog steeds een groot aantal ondernemingen die ten dele in handen zijn van de overheid. Dit voucher-privatiseringsprogramma heeft geen grote bijdrage geleverd aan de herstructurering van de ondernemingen, hetgeen ten dele moet worden toegeschreven aan bepaalde structurele kenmerken van de Litouwse economie. Het aantrekken van de financiële middelen die noodzakelijk zijn voor herstructurering wordt een bijzonder groot probleem wanneer bedrijven gratis ter beschikking worden gesteld van de bevolking. De beschikbaarheid van lange termijnfondsen voor de herstructureringen werd echter eveneens beperkt door de zwakheid van de banksector en een tekort aan directe buitenlandse investeringen, die de jongste jaren slechts ongeveer 1% van het BBP bedroegen. Daar komt nog bij dat de geprivatiseerde ondernemingen thans grotendeels het eigendom zijn van arbeiderscoöperatieven die geneigd zijn werkzekerheid op korte termijn te prefereren boven herstructurering. Hoewel het strakke fiscale en monetaire beleid het bedrijfsleven onder zware druk om te herstructureren, heeft de voortdurende directe en indirecte steun aan belangrijke sectoren zoals de energiesector en de landbouw de herstructurering in deze sectoren vertraagd. Bovendien maakt het ontbreken van een- efficiënte faillissementswetgeving het bedrijfsleven tot nog toe minder geneigd tot herstructureren. Omdat de voucher-privatisering het bedrijfsleven onvoldoende stimulansen gaf om te herstructureren, besloten de autoriteiten de tweede fase van de privatisering anders aan te pakken, namelijk door de activa voor geld te verkopen. Het land hoopt bovendien op deze wijze meer buitenlandse investeringen aan te trekken. De oorspronkelijke lijst van te privatiseren ondernemingen was vrij beperkt, maar de autoriteiten hebben deze onlangs uitgebreid met een aantal belangrijke ondernemingen uit de financiële sector, de energiesector, de telecommunicaties en de transportsector, waaronder de nationale luchtvaartmaatschappij Lithuanian Airlines, een aantal belangrijke overheidsbanken en de telecommunicatie-onderneming Lietuvos Telekomas. 29 Financiële sector In 1992 werd een tweeledig banksysteem in het leven geroepen, waarbij de commerciële banktransacties van de Litouwse bank werden gescheiden van de centrale bankfuncties. In het eerste stadium van de hervorming van de financiële sector nam het aantal financiële instellingen in Litouwen sterk toe omdat de kapitaalvereisten en maatregelen van toezicht vrij zwak waren. Deze sector bleef niettemin vrij geconcentreerd in die zin dat de vier grootste banken ongeveer twee derde van alle deposito's vertegenwoordigden, terwijl de drie grootste banken nog steeds in handen van de overheid waren. De meeste banken hadden te kampen met een probleem van onderkapitalisatie en hadden in hun portefeuille, dikwijls om politieke redenen, een groot aantal improductieve leningen. Aanvankelijk verminderde de reële waarde van dergelijke leningen snel door de hoge toen deze geleidelijk verminderde werden de banken met inflatie, maar liquiditeitsproblemen geconfronteerd. te handhaven, heeft Strikter toezicht door de Litouwse bank, die krachtens de wet op de commerciële banken over uitgebreide bevoegdheden beschikt om toezicht te houden op het banksysteem en de deposito-garantiebepalingen talrijke kleinere banken ertoe gedwongen een faillissementsaanvraag in te dienen. Bovendien zag de overheid zich verplicht bepaalde middelgrote banken van extra liquide middelen te voorzien. Momenteel zijn 28 banken bij de centrale bank geregistreerd hoewel slechts 12 daarvan daadwerkelijk actief zijn op de kapitaalmarkt. De staat heeft een meerderheidsparticipatie in drie banken, de landbouwbank, de staatshandelsbank en de spaarbank. De staat participeert bovendien in het kapitaal van 16 commerciële banken. Ongeveer 16% van het kapitaal in de banksector is afkomstig van buitenlandse investeerders. De voorwaarden voor de vestiging van buitenlandse dochterondernemingen zijn gunstig en dankzij een wetswijziging van 1996 is het thans voor buitenlandse banken mogelijk filialen te openen in Litouwen. de aan van teneinde insolvent deposito's geherkapitaliseerd vertegenwoordigden, zouden moeten worden In december 1995 heeft zich een crisis voorgedaan in het bankwezen en werden één grote en twee middelgrote commerciële banken, die tesamen ongeveer 25% van de totale waarde bevonden. Accountantscontroles toonden bovendien aan dat twee van de grote overheidsbanken de eveneens kapitaaldekkingsvoorschriften te voldoen. In het eerste halfjaar van 1996 aarzelden de autoriteiten tussen het liquideren en het redden van insolvente banken. Zij besloten uiteindelijke de grootste geschorste bank te renationaliseren, de banken die in handen waren van de staat en die thans bijna drie vierde van alle deposito's vertegenwoordigen te herkapitaliseren en een speciale onderneming voor vermogensbeheer op te richten die de improductieve leningen van banken die met problemen te kampen hadden, zou overnemen. Onlangs werd aangekondigd dat twee van de staatsbanken in 1997 geherstructureerd en geprivatiseerd worden. De insolvente bank voor innovatie wordt geliquideerd (en de rekeninghouders schadeloos gesteld). Voorts werd een nieuwe wet op de deposito verzekering aangenomen die bepaalt dat kleine deposito's in geschorste banken terugbetaald worden. Andere banken komen enkel in aanmerking voor het nieuwe verzekeringsstelsel indien zij aan de depositogarantiebepalingen van de centrale bank voldoen. De kosten van het herstructureringsprogramma van de banken wordt ten dele door de Wereldbank gefinancierd. Het banksysteem blijft evenwel kwetsbaar en de prestaties van de banken zwak omdat hun resultaten nadeling worden beïnvloed door de reserves die zij dienen aan te leggen 30 voor improductieve leningen en teneinde het hoofd te bieden aan de toenemende concurrentie. De regelgeving en het toezicht werden na de bankcrisis verscherpt en er werden maatregelen genomen om de door de banken verstrekte informatie betreffende kredietrisico's te verbeteren. De looptijdtransformatie in het banksysteem is nog beperkt aangezien twee derde van alle bankleningen een looptijd heeft van minder dan één jaar. Het aantal leningen waarvan de looptijd wordt verlengd met het oog op de financiering van investeringsprojecten neemt evenwel toe. De Nationale Effectenbeurs van Litouwen is in 1993 van start gegaan na de privatisering van een aantal overheidsondernemingen en staatseigendommen. De kapitalisatiegraad is bijzonder laag (ongeveer 2 % van het BBP) en de omzet nog gering. De rol van deze effectenbeurs als alternatieve financieringsbron voor het bedrijfsleven is nog vrij bescheiden. Onlangs had een aantal ondernemers het plan opgevat om kapitaal aan te trekken door de uitgifte van kortlopende obligaties. De secundaire markt voor staatsobligaties is nog klein maar er worden inspanningen gedaan om deze te stimuleren. De nieuwe wet op het verzekeringswezen zou een stimulans moeten zijn voor de verzekeringsmarkt als particulieren mogen verzekeringspremies in mindering brengen op hun belastbare inkomsten. De betrokken wet heeft evenwel ook een protectionistische kant in die zin dat wanneer buitenlandse verzekeringsmaatschappijen hun producten op de Litouwse markt willen aanbieden zij dit enkel kunnen doen door middel van een aanbesteding en na te hebben aangetoond dat geen enkele plaatselijke onderneming het betrokken product of de betrokken dienst kan leveren. in Litouwen. Zowel bedrijven Economische en sociale ontwikkeling Sociale indicatoren Litouwen is een klein land met 3,7 miljoen inwoners. Hoewel de bevolking nog jong is - 60% is minder dan 40 jaar oud - beginnen de geboortecijfers de jongste jaren snel te dalen. In 1994 bedroeg de levensverwachting bij geboorte 62,8 jaar. De werknemers zijn goed opgeleid en het aantal studenten is vergelijkbaar met dat van de meeste lidstaten. Ongeveer één derde van alle werknemers heeft een tertiaire opleiding (met inbegrip van de beroepsopleiding) genoten. De leerkrachten worden evenwel slecht betaald en kunnen beter betaald en vinden lucratiever werk in andere sectoren. Op termijn zou dit het onderwijssysteem kunnen verzwakken. Sectorale verschillen De verschillen tussen de steden en het platteland worden groter. De werkgelegenheid in landbouwgebieden wordt nadelig beïnvloed door het feit dat de landbouwsector nog niet geheel geherstructureerd is. De herstructurering van ondernemingen heeft weliswaar ook nadelige gevolgen gehad voor de stedelijke gebieden, maar deze werden gecompenseerd door de groei van de dienstensector in de steden. Bepaalde landbouwgebieden werden met een werkloosheidspercentage van meer dan 20% derhalve onevenredig zwaar getroffen door het gebrek aan werkgelegenheid. 31 2. 2. De economie in het licht van het lidmaatschap Inleiding De Europese Raad van Kopenhagen bereikte in 1993 overeenstemming over de voorwaarden waaraan de geassocieerde landen in Midden- en Oost-Europa moeten voldoen, willen zij in aanmerking komen voor toetreding. De economische criteria zijn: het bestaan van een functionerende markteconomie; het vermogen om de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie het hoofd te bieden. Deze criteria staan niet los van elkaar. Ten eerste is een functionerende markteconomie beter in staat om de concurrentiedruk het hoofd te bieden. Ten tweede is de functionerende markt, in de context van het lidmaatschap van de Unie, de interne markt. Zonder integratie in de interne markt verliest het lidmaatschap van de EU zijn economische betekenis, zowel voor Litouwen als voor zijn partners. De overname van het acquis, en met name het acquis van de interne markt, is dan ook essentieel voor de aspirant-lidstaat, die zich er permanent toe moet verbinden de economische verplichtingen van het lidmaatschap na te komen. Deze onherroepelijke verbintenis is noodzakelijk om te garanderen dat elk deel van de grote EU-markt volgens gemeenschappelijke regels blijft opereren. Het vermogen om het acquis over te nemen heeft verschillende dimensies. Enerzijds dient Litouwen in staat te zijn de economische verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen, op een dusdanige wijze dat de interne markt soepel en eerlijk kan functioneren. Wil Litouwen anderzijds volledig kunnen profiteren van de concurrentiedruk van de interne markt, dan moet het daaraan ten grondslag liggende economische klimaat gunstig zijn, en moet de Litouwse economie over de nodige name flexibiliteit infrastructuurvoorzieningen, beschikken. Ontbreken deze, dan is de concurrentiedruk voor bepaalde segmenten van de samenleving waarschijnlijk te groot, en zal als gevolg die de interne markt zouden daarvan de roep om beschermende maatregelen, ondermijnen, sterker worden. voldoende menselijk kapitaal, met fysiek en en Het vermogen en de wil van een aspirant-lidstaat om het acquis over te nemen en ten uitvoer te leggen zijn cruciaal, aangezien de kosten en voordelen daarvan mogelijk ongelijk gespreid worden in de tijd en over de verschillende economische sectoren en sociale groepen. Een brede consensus over welke veranderingen in het economisch beleid vereist zijn voor het lidmaatschap van de Unie, en een constant tempo (ondanks de pressie van belangengroepen) bij de implementatie van de economische hervormingen, verminderen het risico dat een land zijn beloftes met betrekking tot de economische verplichtingen van het lidmaatschap niet kan nakomen. Op het niveau van de overheid vereist het lidmaatschap van de Unie dat het bestuurlijke en juridische vermogen aanwezig is voor het omzetten en implementeren van de vele technische wetsvoorschriften die noodzakelijk zijn om de obstakels voor het vrije verkeer binnen de Unie op te heffen en aldus te zorgen voor het functioneren van de interne markt. Deze aspecten worden in de volgende hoofdstukken besproken. Het effect van de overname van het acquis op het concurrentievermogen van de bedrijven zal worden 32 bepaald door de mate waarin deze zich aan de nieuwe economische omstandigheden kunnen aanpassen. Bestaan van een functionerende markteconomie Het bestaan van een markteconomie vereist dat het evenwicht tussen vraag en aanbod tot stand komt door de vrije wisselwerking van de marktkrachten. Een markteconomie functioneert wanneer het rechtsstelsel, waaronder ook de regelgeving op het gebied van functioneren van een de eigendomsrechten, naar behoren markteconomie vereist macro-economische stabiliteit en een zekere mate van consensus over de essentiële onderdelen van het economisch beleid. Wanneer de financiële sector goed ontwikkeld is en er geen significante belemmeringen zijn voor de markttoegang, kan een economie efficiënt functioneren. Hoe meer vooruitgang er wordt geboekt met de implementatie van de Europa-Overeenkomst, des te sneller zal de goed functionerende markteconomie een feit zijn. functioneert. Het (Bij de overgang naar een markteconomie heeft Litouwen aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de liberalisering en de stabilisering van zijn economie. De oprichting van een currency board, de liberalisatie van de financiële markten, de vrijmaking van buitenlandse transacties en de vermindering van het belastingtekort hadden een sterk stabiliserend effect. De prijsliberalisering, de voucher- en cashprivatiseringen, de liberalisering van het handelsverkeer, de hervorming van het rechtssysteem, de institutionele ontwikkeling en de verbetering van de sociale voorzieningen werden eveneens reeds ten uitvoer gelegd of zijn in voorbereiding. De investeringsvoorschriften zijn betrekkelijk liberaal. De meer fundamentele herstructurering van de economie en de overgang naar een sneller groeitempo werden echter uitgesteld. Werkelijk harde begrotingsmaatregelen werden nog niet genomen (dit zou in wezen betekenen dat verliesgevende ondernemingen weten dat zij, in tegenstelling tot hetgeen in het verleden het geval was, geen steun ontvangen van de overheid). De belastinginning is slecht georganiseerd, de betalingsachterstanden, vooral in de energiesector, nemen toe, de faillissementsprocedures waren tot nog toe ondoeltreffend en de cashprivatiseringen, die ten doel hebben strategische investeerders aan te trekken, hebben pas recent prioriteit gekregen. Op het gebied van de energievoorziening en de huisvesting blijven administratieve controles van toepassing. Sommige prijzen in de vervoersector en van nutsvoorzieningen zijn te laag om de productiekosten te dekken (indien bij het berekenen van de kostprijs rekening wordt gehouden met afschrijvingen). Onlangs werd een dienst opgericht die toezicht houdt op de mededingingsvoorwaarden, maar deze beschikt niet over daadwerkelijke bevoegdheden om monopolieposities te doorbreken. De door de liberalisering van het handelsverkeer ontstane concurrentiedruk is ontoereikend om de zeer hoge winstmarges van de kleinhandel noemenswaardig te verminderen. De restitutie van onroerend goed stuitte op administratieve en juridische moeilijkheden en werd gehinderd door beperkingen in de begrotingsmiddelen die bestemd waren voor de compensatie van voormalige landeigenaars. Er wordt weliswaar een kadaster opgezet maar dit is uiteraard een werk van lange duur. Onzekerheid omtrent het wettelijke eigendom van bepaalde objecten, die nog aan de oorspronkelijke eigenaars teruggegeven kunnen worden, bemoeilijken nog steeds een aantal privatiseringen Ter voorbereiding van zijn toetreding tot de Europese Unie heeft Litouwen in augustus 1996 een wijziging 33 aangebracht in artikel 47 van zijn grondwet teneinde buitenlanders in staat te stellen gronden aan te kopen voor zakelijke doeleinden. Het Litouwse banksysteem blijft kwetsbaar : de meeste banken zijn ondergekapitaliseerd en hebben nog steeds een groot aantal improductieve leningen. De overheid heeft onlangs een herstructureringsplan voor de banksector aangekondigd dat voorziet in privatisering, herkapitalisering en liquidatie van insolvente banken. Pas wanneer deze herstructurering voltooid is, zal het vertrouwen in het financiële systeem misschien worden hersteld en kan deze sector zijn rol van contactorgaan tussen besparingen en investeringen werkelijk vervullen. Na de onafhankelijkheid diende een overheidsapparaat te worden opgezet. De overgang naar een markteconomie doet bovendien zeer grote problemen rijzen wat de aanpassing van de overheidsinstellingen en het rechtssysteem betreft. Hoewel hierbij reeds enige vooruitgang is geboekt, zullen de komende jaren toch nog verdere maatregelen moeten en worden mededingingswetgeving, de handelsvoorschriften, ondermeer wat het octrooirecht betreft, enz. de onroerend-goedregistratie, faillissementsrecht van vereenvoudiging genomen volgende gebieden op : Vermogen om de concurrentiedruk en de marktkrachten het hoofd te bieden Het is moeilijk om, enkele jaren vóór een eventuele toetreding en vooraleer Litouwen het grootste deel van de Gemeenschapswetgeving overgenomen en geïmplementeerd heeft, een definitief oordeel te vellen over het vermogen van dit land om aan deze voorwaarde te voldoen. Toch kunnen enkele aspecten van de ontwikkeling van Litouwen worden vermeld die licht werpen op het vermogen van dit land om de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie het hoofd te bieden. Een en ander ereist een stabiel macro-economisch kader waarbinnen de afzonderlijke marktdeelnemers besluiten kunnen nemen met een redelijke mate van voorspelbaarheid. Voorts moet beschikt kunnen worden over voldoende menselijk en fysiek kapitaal, waaronder infrastructuurvoorzieningen, die de ondernemingen moeten ondersteunen bij hun aanpassing aan de grotere concurrentiedruk binnen de interne markt. Ondernemingen moeten investeren om hun efficiency te verbeteren, zodat zij kunnen concurreren op de binnenlandse markt en kunnen profiteren van de schaalvergroting die de toegang tot de interne markt met zich brengt. Het vermogen tot aanpassing is groter naarmate ondernemingen toegang hebben tot investeringskapitaal, beschikken over beter opgeleide arbeidskrachten, en naarmate zij met succes innoveren. Voorts is een economie beter voorbereid op de verplichtingen van het lidmaatschap, wanneer reeds vóór de toetreding een grote mate van integratie in de Unie wordt bereikt. Hoe meer een land geïntegreerd is voordat het lidmaatschap van de Unie een feit is, hoe minder herstructurering achteraf noodzakelijk is. Het niveau van de economische integratie houdt verband met de aard en het volume van de handel met de lidstaten. De directe voordelen van toegang tot de interne markt zijn groter in sectoren waarin veel kleine ondernemingen actief zijn, omdat deze relatief meer hinder ondervinden van handelsbelemmeringen. Litouwen heeft de voorbije jaren aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het stabiliseren van zijn economie. Het currency board mechanisme en de vermindering van het fiscale onevenwicht hebben voor een stabieler ondernemingsklimaat gezorgd. Het feit dat de 34 economie de negatievç gevolgen van een vrij ernstige bankcrisis heeft verwerkt zonder noemenswaardige schade aan het stabilisatieproces bewijst dat de vooruitgang van blijvende aard is. Dit blijkt ook uit het feit dat de financiële markten het voornemen van de overheid om het currency board mechanismen geleidelijk af te schaffen. In het algemeen is met de herstructurering van het bedrijfsleven, die van essentieel belang is om de economie concurrerend te maken binnen de interne markt, nog onvoldoende vooruitgang geboekt. De belangrijkste reden hiervoor is het gebrek aan kapitaal als gevolg van de vrij geringe instroming van directe buitenlandse investeringen en de zwakheid van de bankssector. Het gebrek aan begrotingsdiscipline, de voucher privatisering onder insiders van het oude regime en het ontbreken van een geloofwaardig faillissementsriciso hebben evenmin een positieve bijdrage geleverd aan de bedrijfsherstructurering. Er zijn derhalve nog belangrijke aanpassingen noodzakelijk die vermoedelijk echter veeleer een hogere werkloosheid dan een verdere ingrijpende beperking van de productie ten gevolge zullen hebben. Litouwen bevindt zich in een vicieuze cirkel, met een verouderd productieapparaat dat verouderde en dure producten voortbrengt, met als gevolg verlies van marktaandeel en winstgevendheid en, zodoende, weinig mogelijkheden om herstructureringsinvesteringen te financieren. Het is echter niet uitgesloten dat deze vicieuze cirkel wordt doorbroken door het nieuwe beleid van de overheid dat erop gericht is het privatiseringsproces te voltooien en grote hoeveelheden directe buitenlandse investeringen aan te trekken. Dit zou niet alleen de nodige financiële middelen voor de herstructurering beschikbaar stellen maar zou ook bijdragen tot productinnovatie en verbetering van de kwaliteit van het management. Een grotere buitenlandse participatie in de Litouwse economie zou bovendien de kennis van het bedrijfsleven met betrekking tot de vereisten van het acquis communautaire op het gebied van de interne markt verbeteren, hetgeen de toegang tot de interne markt zou vergemakkelij ken. Litouwen heeft uit het Sovjettijdperk voornamelijk een grootschalig productieapparaat, landbouwsector, waaronder een belangrijke energie-industrie en een collectieve overgehouden. De winstgevendheid van de producerende sector heeft zwaar geleden onder de aanpassing van de invoerprijzen aan het niveau van de wereldmarktprijzen en door het verlies van het grootste gedeelte van de afzetmarkten. Het vermogen van deze ondernemingen om hun producten meer op Westerse markten af te zetten wordt beperkt door het feit dat hun technologie verouderd is en de kwaliteit van de producten ontoereikend. De ondergekapitaliseerde geprivatiseerde landbouwsector heeft eveneens behoefte aan een ingrijpende herstructurering. (in hoofdzaak De concurrentiepositie van de sectoren die zich wel op de externe markten hebben kunnen handhaven textielproducten, chemicaliën, geraffineerde olieproducten en levensmiddelen) is in hoofdzaak op lage loonkosten gebaseerd. Wat de voedselproductie betreft, speelt de hoge beschermingsgraad van de landbouwsector eveneens een rol. Voorts heeft Litouwen wellicht voordeel van zijn enigszins ondergewaardeerde valuta, niettegenstaande de gestage reële waardevermeerdering daarvan. Om de verwachte geleidelijke erosie van deze concurrentievoordelen te compenseren dient de productiviteit op korte termijn te worden verhoogd en de productie gediversifieerd naar sectoren die beter aansluiten bij de natuurlijke hulpbronnen waarover Litouwen beschikt. Met behulp van de juiste economische stimulansen zou een dergelijk proces worden vergemal&elijkt door het vrij hoge niveau van de menselijke hulpbronnen waarover Litouwen beschikt en door zijn activiteiten op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. 35 Vooruitzichten en prioriteiten De voorbije jaren werd het beleid dikwijls in aanzienlijke mate bepaald door de noodzaak de steun van het Internationaal Monetarir Fonds te verwerven en ging de aandacht vooral naar stabilisatie op korte termijn. De nieuwe regering is momenteel doende een beter aan de omstandigheden aangepaste economische strategie op middellange termijn uit te werken en heeft een actieplan 1997-2000 aangekondigd dat zal voorzien in een strikt fiscaal beleid, stimulerende maatregelen voor het bedrijfsleven en de investeringen, versnelde privatisering, stabilisatie van de banksector en verbetering van de levensstandaard. Er werd een nieuw Ministerie voor Europese Zaken opgericht dat verantwoordelijk is voor het bevorderen van de directe buitenlandse investeringen, de exportpromotie, de grootschalige privatisering en de harmonisatie van de wetgeving. Het plan dat werd opgesteld om de problemen in de banksector die het gevolg zijn van de crisis van december 1995 op te lossen heeft tot nog toe goede resultaten opgeleverd. De combinatie van privatiseringen, liquidaties en herkapitaliseringen zou bevorderlijk moeten zijn voor de verdere consolidatie van deze sector. Zolang de precaire situatie niet volledig opgelost is, kunnen zich echter bijkomende begrotingsproblemen voordoen aangezien de gehele sector nog steeds te kampen heeft met liquiditeitsproblemen en improductieve leningen. De verwachte consolidatie van de banksector, naarmate de garantiebepalingen aan de internationale normen worden aangepast, zal de autoriteiten ertoe verplichten zich strikt aan hun aangekondigde strategieën te houden. De tweede fase van de privatisering is erop gericht kopers met de nodige deskundigheid en middelen aan te trekken teneinde de winstgevendheid van het bedrijfsleven te verhogen, het management te rationaliseren, productinnovatie in te voeren en een toekomstige strategie voor de economische activiteit uit te werken. Voor het aantrekken van geschikte investeerders is het noodzakelijk dat de overheid zich houdt aan haar verbintenis zich daadwerkelijk uit de te privatiseren ondernemingen terug te trekken. In de energiesector zijn de verouderde technologie, de overcapaciteit, het ondoeltreffende prijsbeleid, het ontoereikende incassosysteem en de politieke interventies er de oorzaak van dat de overheidsenergiebedrijven met chronische tekorten te kampen hebben en er weinig stimulansen zijn voor een op rentabiliteit gericht management of voor energiebesparing. Tot op heden heeft deze sector steeds een zwaar beroep gedaan op de openbare financiën. Het besluit om bepaalde ondernemingen uit de energiesector op de lijst van te privatiseren bedrijven te plaatsen zal in belangrijke mate bijdragen tot het oplossen van de problemen waarmee deze sector te kampen heeft. Gezien de omvang van deze problemen zou het herstructureringsproces in de energiesector evenwel veel tijd in beslag kunnen nemen en verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor andere sectoren, met name wanneer de invordering van de energierekeningen beter wordt georganiseerd. Zolang de concurrentiepositie van Litouwen intact blijft en dit land een aanvaardbare handelsbalans handhaaft, kan het currency board mechanisme zijn stabiliserende rol blijven vervullen. Wanneer echter de kaptiaalvoorziening niet langer toereikend is om het tekort op de lopende rekening te financieren, hetgeen ook begin 1996 na de bankcrisis gebeurd is, lopen de reserves terug en krimpt de geldvoorraad door de werking van het currency board mechanisme, met het gevolg dat de dehele economie inkrimpt. De herstructurering van de industrie en de productiviteitsverhoging dienen derhalve snel en ononderbroken plaats te vinden, zoniet kan het macro-economische evenwicht niet 36 worden gehandhaafd. Pit zal des te meer het geval zijn wanneer de currency board geleidelijk wordt opgçïfc|Vi|fc en zijn stabiliserende rol niet langer kan vervullen. De afschaffing van de currency board zal de centrale bank aanzienlijk meer bewegingsvrijheid verschaffen en haar in staat stellen de fluctuaties van de monetaire omstandigheden beter onder controle te houden. Voorwaarde is evenwel dat de deelnemers aan het economisch verkeer ervan overtuigd zijn dat deze grotere bevoegdheden met wijsheid en zorgvuldigheid worden gebruikt om de macro- economische stabiliteit op lange termijn blijvend te garanderen. 2. 3. Algemene evaluatie Litouwen heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het creëren van een markteconomie. Handel en prijzen zijn grotendeels geliberaliseerd, en er is veel vooruitgang geboekt op het gebied van macro-«conomische stabilisering. Verdere. vooruitgang is echter nodig, vooral wat betreft en faillissementsprocedures. Het belangrijkste nog ontbrekende element is het opleggen van financiële discpline aan ondernemingen. relatieve prijsaanpassing, grootschalige privatisering Litouwen zou op de middellange termijn ernstige moeilijkheden ondervinden door de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Unie. Indien de duidelijke recente in het beleid worden voortgezet, zal dit de instelling van een verbeteringen markteconomie versnelleji çn het concurrentievermogen vergroten. Een aanzienlijke herstructurering van het fc>edrijfsleven is echter nog steeds nodig. De landbouw moet gemoderniseerd worden en de banksector is nog steeds zwak. 37 3. Vermogen om de verplichtingen van het lidmaatschap na te komen De Europese Raad van Kopenhagen nam bij de criteria voor toetreding het vermogen op om de verplichtingen van het lidmaatschap na te komen, inclusief het onderschrijven van de doelstellingen van de politieke, economische en monetaire unie. Bij zijn verzoek om toetreding op grond van het Verdrag heeft Litouwen zonder voorbehoud de gronddoelstellingen van de Unie aanvaard, inclusief haar beleid en instrumenten. In dit hoofdstuk wordt nagegaan of Litouwen in staat is om de verplichtingen van het lidmaatschap na te komen - het gaat hierbij om het juridisch en institutioneel raamwerk, het zogeheten acquis, door middel waarvan de Unie haar doelstellingen verwezenlijkt. Tegelijk met de ontwikkeling van de Unie is het acquis geleidelijk belastender geworden, en vormt het een grotere uitdaging voor toekomstige toetredingen dan in het verleden het geval was. Het vermogen van Litouwen om het acquis uit te voeren, zal bepalend zijn voor een succesvol functioneren binnen de Unie. In de volgende delen wordt, voor elk hoofdterrein van de werkzaamheden van de Unie, de huidige en verwachte situatie van Litouwen onderzocht. Het startpunt van de beschrijving en analyse is een korte samenvatting van het acquis, met vermelding van de bepalingen van de Europa-Overeenkomst en het Witboek waar deze van toepassing zijn. Tenslotte wordt voor elk werkterrein in het kort beoordeeld of Litouwen in staat is om de verplichtingen van een lidmaatschap op middellange termijn na te komen. 3. 1 Interne markt zonder grenzen De interne markt van de Unie wordt in artikel 7 A van het Verdrag gedefinieerd als een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal is gewaarborgd. De interne markt, die een centrale rol speelt bij het communautaire eenwordingsproces, is gebaseerd op een openmarkteconomie waarin de mededinging en de economische en sociale cohesie zich optimaal moeten kunnen onwikkelen. De feitelijke tenuitvoerlegging van de vrijheden die in het Verdrag zijn neergelegd, veronderstelt niet alleen dat belangrijke beginselen zoals non-discriminatie of de wederzijdse erkenning van nationale voorschriften worden nageleefd - overeenkomstig de wijze waarop deze beginselen door de jurisprudentie van het Hof van Justitie zijn uitgelegd - maar ook dat tegelijkertijd een geheel van specifieke gezamenlijke beginselen doeltreffend wordt toegepast. Deze specifieke beginselen beogen in het bijzonder de openbare veiligheid en volksgezondheid, de milieu- en consumentenbescherming, alsook de instandhouding van het vertrouwen van het publiek in de dienstensector te waarborgen en ervoor te zorgen dat personen die bepaalde gespecialiseerde beroepen uitoefenen, over passende kwalificaties beschikken. Voorts beogen zij eventueel een aantal regelgevings- en controlemechanismen in te voeren of te coördineren; alle systematische controles en verificaties die nodig zijn om ervoor te zorgen dat de regels correct worden toegepast, dienen op de interne markt en niet bij het overschrijden van de grenzen plaats te vinden. 38 De communautaire wetgeving dient metterdaad in het nationale recht van de lidstaten te worden omgezet. Nog belangrijker evenwel is dat zij in de praktijk op de juiste wijze ten uitvoer wordt gelegd door de aangewezen administratieve en gerechtelijke diensten van de lidstaten en dat zij door het bedrijfsleven wordt nageleefd. Dit is een basisvoorwaarde voor de totstandbrenging van het wederzijds vertrouwen dat onmisbaar is voor de goede werking van de interne markt. Dit hoofdstuk dient te worden gelezen in samenhang met de hoofdstukken over het sociaal beleid, het milieu, de consumentenbescherming en het sectorieel beleid. De vier vrijheden De overneming van het acquis door de kandidaatlanden berust op een geleidelijke aanpak: De in 1995 ondertekende associatie-overeenkomst tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en Litouwen, anderzijds, is in afwachting van bekrachtiging. Uit hoofde van de vier vrijheden en de onderlinge aanpassing van de wetgevingen voorziet de Overeenkomst met name in de onmiddellijke of geleidelijke toepassing van een aantal al dan niet wederzijdse verplichtingen, die in het bijzonder betrekking hebben op het recht van vestiging, nationale behandeling, vrijhandel, intellectuele-eigendomsrechten en overheidsopdrachten. In het Witboek COM (95) 163 def, dat bedoeld is om de kandidaatlanden te helpen bij hun voorbereiding op de integratie in de interne markt, worden de betrokken wetgevingen verder afgebakend; daartoe worden de onderwerpen en de "voornaamste maatregelen" vastgesteld die rechtstreeks van invloed zijn op het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal. Voorts worden de nodige voorwaarden voor de toepassing van deze maatregelen vastgesteld, met inbegrip van de gerechtelijke en organisatorische structuren. In het Witboek worden drieëntwintig communautaire beleidsterreinen onder de loep genomen, waarbij de betrokken maatregelen naar gelang van hun mate van prioriteit in twee fasen worden ingedeeld. Aldus wordt een werkprogramma vastgesteld voor de periode voorafgaande aan de toetreding. Het Bureau voor de uitwisseling van informatie over technische bijstand (TAIEX) werd opgericht met het oog op de verstrekking van aanvullende gerichte technische bijstand op de wetgevingsterreinen die door het Witboek worden bestreken. Het bureau heeft recentelijk een databank met wetgeving opgezet. De toetreding tot de Europese Unie betekent voor de kandidaatlanden dat zij het volledige acquis moeten omzetten en ten uitvoer moeten leggen. In dit verband zij erop gewezen dat het actieplan voor de interne markt dat aan de Europese Raad van Amsterdam is voorgelegd, de nodige prioritaire acties bevat om de werking van de interne markt van het Europa van Vijftien te verbeteren, rekening houdend met de invoering van de gemeenschappelijke munt. Dit zal noodzakelijkerwijs een ontwikkeling van het acquis tot gevolg hebben. - Algemeen kader Ondernemingen dienen hun activiteiten te kunnen verrichten op basis van gezamenlijke regels, ongeacht hun werkterrein. Deze gezamenlijke regels zijn belangrijk omdat zij het algemene economieën algemene werkkader bijgevolg van en de de 39 vaststellen. Naast de mededingingsregels mededingingsvoorwaarden (inzake overheidsbedrijven en staatssteun) en de fiscale bepalingen die in andere delen van dit advies worden behandeld, gaat het in dit verband om voorschriften met betrekking tot de openstelling van de aanbesteding van overheidsopdrachten voor werken, leveringen en diensten, de harmonisatie van de voorschriften inzake intellectuele-eigendomsrechten (met inbegrip van het Europees octrooi), de harmonisatie van de voorschriften inzake vennootschapsrecht van vennootschapsboekhouding, persoonsgegevens, alsook de overneming van strafvervolging en de wederzijdse erkenning van rechterlijke uitspraken (overeenkomsten krachtens artikel 220). bescherming de en Situatieschets Het parlement heeft in 1996 een nieuwe wet goedgekeurd inzake overheidsopdrachten. Deze heeft betrekking op alle soorten overheidsopdrachten en regelt de procedure voor de gunning van opdrachten in alle sectoren, voor zover daarvoor overheidsmiddelen worden gebruikt. Het nieuwopgerichte bureau voor overheidsopdrachten is verantwoordelijk voor het beleid en de uitoefening van toezicht op de toepassing van de wetgeving. Op het gebied van industriële eigendom zijn in 1992 en 1993 nieuwe wetten goedgekeurd met betrekking tot octrooien, merken en ontwerpen. Het Burgerlijk Wetboek regelt de intellectuele eigendom. Een nieuwe ontwerpwet, die in overeenstemming is met het acquis, wordt in de loop van 1997 verwacht. De handelsaspecten van de intellectuele eigendom (TRIPS) zijn van toepassing op Litouwen wanneer dit land toetreedt tot de WTO (Wereldhandelsorganisatie). Het vennootschapsrecht wordt in verschillende wetten geregeld. Diverse ondernemingsvormen zijn toegestaan, inclusief besloten en naamloze vennootschappen. Op 3 juni 1996 stonden circa 32. 000 ondernemingen geregistreerd. Naamloze vennootschappen mogen aandelen uitgeven. Financiering door uitgifte van aandelen is gebruikelijk. Aandeelhouders worden wettelijk beschermd. Het minimumkapitaal is wettelijk vastgelegd. Er zijn regels ter bescherming van het kapitaal van ondernemingen. Er zijn ook regels voor de bescherming van schuldeisers. Ondernemingen moeten informatie over de belangrijkste ontwikkelingen bekendmaken. Het handelsregister bevat verschillende gegevens over elk bedrijf en kan tegen betaling worden geraadpleegd. De wet inzake beginselen op het gebied van boekhouding (1992) bevat de basisvoorschriften voor de opstelling van de jaarrekeningen van ondernemingen. De beroepsregels voor financiële controleurs worden door het Ministerie van Financiën uitgevaardigd. In 1996 is een instituut voor financiële controle en boekhouding opgericht. Dit verleent bijstand bij de opstelling van nationale regels en is verantwoordelijk voor de opleiding van financiële controleurs en de organisatie van examens. Litouwen kent een wet op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens. Deze is op 11 juni 1996 aangenomen. Volgens deze wet controleert een officiële instantie of de verwerking van persoonsgegevens regulier verloopt. De wet bevat echter geen enkele indicatie omtrent het statuut, de organisatie of de bevoegdheid van deze instantie. Evaluatie en prognose De Litouwse wetgeving bevat dezelfde elementen als de EG-wetgeving op het gebied van overheidsopdrachten. Deze wetgeving is niet van toepassing op entiteiten in de sectoren 40 telecommunicatie, vervoer, energie en watervoorziening. De nieuwe wetgeving bevat nog steeds voorkeursbepalingen voor Litouwse ondernemingen. De herzieningsprocedures beantwoorden aan de meeste vereisten van de EG-regels. De autoriteiten zijn voornemens nieuwe maatregelen aan te nemen om ervoor te zorgen dat de regels eind 1998 volledig overeenstemmen met de richtlijnen. Litouwen begeeft zich over het algemeen in de goede richting, maar het aanpassingsproces is nog niet voltooid. Litouwen moet met betrekking tot intellectuele en industriële eigendom nog de nodige inspanningen leveren om de wetgeving aan te passen aan het communautair acquis. Deze werkzaamheden zijn gepland voor 1998. Een gespecialiseerde organisatie is begonnen met het innen van de rechten. De werkzaamheden zijn minder massaal, maar toch nog altijd aanzienlijk, op het gebied van industriële eigendom. Het gebrek aan ervaring van het personeel van het octrooibureau werpt een schaduw op de effectieve tenuitvoerlegging van deze wetten op de middellange termijn. Afgaande op de door Litouwen verstrekte informatie over het vennootschapsrecht lijkt de wetgeving grotendeels te voldoen aan de bepalingen van de Eerste en Tweede Richtlijn. Wetgeving om de resterende bepalingen aan te passen moet in 1997 worden goedgekeurd. De bepalingen van de Derde, Elfde en Twaalfde Richtlijn zijn grotendeels opgenomen in de Litouwse wetgeving. Naar verluidt zal in de loop van 1998 aanvullende wetgeving worden goedgekeurd om de wetgeving aan te passen aan het acquis. De wet inzake boekhouding uit 1992 beantwoordt aan de meeste vereisten van de Vierde Richtlijn, maar enkele herzieningen zijn nog noodzakelijk met het oog op volledige aanpassing. De regels voor de geconsolideerde jaarrekeningen, die de weerslag moeten vormen van de Zevende Richtlijn, zijn in voorbereiding en moeten vóór eind 1997 worden aangenomen. Ook is het de bedoeling de bestaande wetten en besluiten te wijzigen om het te maken. De huidige beroepsverplichtingen voor financiële controleurs moeten worden aangepast in het licht van de bepalingen van de Achtste Richtlijn. Hiervoor is nog geen ontwerp beschikbaar. Bepaalde overgangsproblemen hebben te maken met de praktische uitvoering van de nieuwe regels, inclusief een tekort aan gekwalificeerde accountants en financiële controleurs, en vereisen de nodige inspanningen op de middellange termijn. regelgevend kader toegankelijker De wet uit 1996 inzake de bescherming van gegevens is duidelijk gebaseerd op de communautaire kaderrichtlijn, maar moet nog worden aangepast, wil zij volledig in overeenstemming zijn met deze richtlijn. De Commissie beschikt niet over informatie met betrekking tot de tenuitvoerlegging van de wet, bijvoorbeeld over de instelling van een toezichthoudende autoriteit of over secundaire wetgeving, als voorzien in de wet van 1996. Toetreding van Litouwen tot Verdrag nr. 108 van de Raad van Europa tot ter zake van de geautomatiseerde verwerking van bescherming van personen persoonsgegevens is op de korte termijn niet gepland. Hoewel Litouwen niet is uitgenodigd partij te worden bij het Verdrag van Lugano betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, moet erop worden gewezen dat er plannen zijn om het burgerlijk wetboek en het wetboek van burgerlijke rechtsvordering te moderniseren. 41 Conclusie De aanpassing op het gebied van de overheidsopdrachten moet worden versterkt. Verdere wijzigingen zijn noodzakelijk om tegemoet te komen aan alle vereisten van de richtlijnen inzake overheidsopdrachten. Litouwen moet op wetgevingsgebied en met betrekking tot de intellectuele en industriële eigendom nog de nodige inspanningen leveren om de wetgeving aan te passen aan het acquis. De werkzaamheden zijn minder massaal, maar toch nog altijd aanzienlijk, op het gebied van industriële eigendom. Op het gebied van het vennootschapsrecht zijn er geen grote problemen met de tenuitvoerlegging door Litouwen van het acquis en er is dan ook geen enkele reden om te twijfelen aan het vermogen van Litouwen om de wetgeving geheel volgens het tijdschema aan te passen. Op het gebied van boekhouding wordt verwacht dat de aanpassing van de wetgeving op de middellange termijn geen problemen zal opleveren, maar bij de tenuitvoerlegging kunnen wel bepaalde problemen ontstaan. Op het gebied van financiële controle kan op basis van de verstrekte informatie niet in voldoende mate worden beoordeeld of de wetgeving in overeenstemming is met het acquis en of deze doelstelling voor Litouwen op de middellange termijn haalbaar is. Litouwen heeft de nodige vooruitgang geboekt op het gebied van gegevensbescherming. Verdere inspanningen zijn echter noodzakelijk met het oog op de aanpassing van de wetgeving aan de kaderrichtlijn. - Vrij verkeer van goederen Het vrije verkeer van goederen veronderstelt de opheffing van alle maatregelen die het handelsverkeer belemmeren. Hierbij gaat het dus het niet alleen om de douanerechten en de kwantitatieve beperkingen in het onderlinge handelsverkeer, maar ook om alle maatregelen van gelijke werking, dat wil zeggen de maatregelen die specifiek of zonder onderscheid van toepassing zijn op nationale of ingevoerde producten en die een- protectionistische werking hebben. Voor zover de technische vereisten niet worden geharmoniseerd, zijn de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning van de nationale voorschriften en de aanvaarding van het beginsel dat de nationale eisen beperkt moeten blijven tot die eisen welke evenredig zijn aan de nagestreefde doelstellingen, van essentieel belang om het vrije verkeer van goederen te waarborgen, overeenkomstig de beginselen van de jurisprudentie zoals neergelegd in het arrest "Cassis de Dijon". Ten behoeve van de harmonisatie heeft de Europese Gemeenschap de "nieuwe aanpak" ontwikkeld, waarbij een zorgvuldig afgewogen taakverdeling tussen regeringsinstanties en particuliere zelfstandige organisaties wordt geïntroduceerd en waarin communautaire wetgeving en Europese normen een afzonderlijke, doch complementaire rol spelen. Dus in plaats van het opleggen van technische oplossingen wordt de communautaire wetgeving beperkt tot de vaststelling van de minimumvereisten waaraan producten moeten voldoen. Producten die in overeenstemming met de Europese normen zijn vervaardigd, worden geacht aan dergelijke minimumvoorschriften te voldoen, maar Europese normen zijn niet de enige mogelijkheid om een dergelijke conformiteit aan te tonen. De tenuitvoerlegging van de "nieuwe aanpak" wordt gecombineerd met de "globale aanpak" inzake productcertificatie, die de aanbrenging van het "EG-merkteken" op het product regelt. Voor andere producten, zoals farmaceutische en chemische 42 producten, motorvoertuigen en voedingsmiddelen, volgen de EG-richtlijnen het traditionele reglementeringspatroon waarbij volledig uitgewerkte regels worden verstrekt. Het vrije verkeer van goederen berust dus tevens op de omzetting van een aantal communautaire harmonisatiemaatregelen. In dit verband dient bijzondere aandacht te worden besteed aan de toepassing van de harmonisatievoorschriften die voor de bescherming van de veiligheid en de gezondheid zijn vastgesteld en waarvoor passende mechanismen en organisaties moeten worden opgezet, zowel met betrekking tot de ondernemingen als ten aanzien van de overheidsinstellingen. Tot de "horizontale" richtlijnen die onmisbaar zijn voor de goede werking van de markt zonder grenzen, behoren met name de richtlijn inzake algemene productveiligheid en de richtlijn inzake de aansprakelijkheid voor producten met gebreken. De bepalingen inzake de in het deel over de consumentenbescherming. algemene productveiligheid worden behandeld De specifieke bepalingen voor landbouwproducten (naleving van veterinaire en fytosanitaire normen) komen gedetailleerd aan de orde in het deel over de landbouw. Situatieschets Litouwen heeft de nodige vooruitgang geboekt met de totstandbrenging van de voorwaarden voor vrij verkeer van goederen. Daarvoor moeten alle kwantitatieve beperkingen en discriminerende maatregelen worden afgeschaft. Litouwen heeft het overgrote deel van de prijzen, handel en wisselkoersen geliberaliseerd. Met uitzondering van de prijsrestricties voor energie, huisvesting, openbaar vervoer en nutsvoorzieningen, komen alle marktprijzen vrij tot stand. Het beginsel van wederzijdse erkenning van goederen wordt gerespecteerd. Op het gebied van de technische handelsbelemmeringen wordt ook de nodige vooruitgang geboekt met de aanpassing. Vergunningen zijn verplicht voor de invoer van alcohol/sterkedrank, tabak, auto's, farmaceutische producten, wapens en metalen. De hoofddoelstelling daarvan is de bescherming van de volksgezondheid. Voor alcohol, tabak en farmaceutische producten zijn de procedures voor de afgifte van invoervergunningen niet volledig transparant, en werken deze mogelijk in het voordeel van de lokale producenten. Volgens het nationaal aanpassingsprogramma moet in 1997 al een eerste pakket 'nieuwe aanpak'-richtlijnen worden goedgekeurd, maar er is nog geen teken van vooruitgang op dit punt. Ook is er nog geen informatie over de aanpassing aan de overige 'nieuwe aanpak'-richtlijnen. Onlangs is een aantal maatregelen goedgekeurd met betrekking tot farmaceutische producten en bouwmaterialen, en het ziet ernaar uit dat er vooruitgang wordt geboekt op het gebied van voedingsmiddelen. In de chemische en autosector moet het overgrote deel van de werkzaamheden nog beginnen. Op het gebied van normalisatie is een ontwerpwet in voorbereiding ter verbetering van de verenigbaarheid met het EG-systeem, met name wat de vrijwillige toepassing van normen betreft. Het Litouwse bureau voor normalisatie is aangesloten bij het Europees Comité voor Normalisatie (CEN) en het Europees Comité voor Elektrotechnische Normen (CENELEC). Het is op dit moment een overheidsdienst, en het krijgt in de toekomst ook bevoegdheidserkenningstaken. Dit is een variant op de EU-beginselen. De 43 ontwerpwet op het gebied van conformiteitsbeoordeling lijkt redelijk vergelijkbaar met de globale aanpak van de EG. Wat de conformiteitsbeoordeling betreft, is op dit moment geen instantie bevoegd voor kwaliteitscertificatie. De reden hiervoor is het tekort aan gekwalificeerd personeel en het ontbreken van financiële middelen. Het probleem van de menselijke hulpbronnen en de financiering moet worden aangepakt, aangezien het van invloed is op het beheer en de modernisering van de laboratoria en de certificatie-rnstellingen. Evaluatie en prognose De totstandbrenging van de voorwaarden voor vrij verkeer van goederen tussen Litouwen en de EU is goed gevorderd. Dit omvat afschaffing van alle kwantitatieve beperkingen en discriminerende maatregelen. Hierop wordt toezicht uitgeoefend in het kader van de Europa-Overeenkomst. Het prijzenstelsel in de energiesector moet vóór de toetreding geliberaliseerd zijn. Het vergunningenstelsel moet herzien en eventueel aangepast worden. Op dit moment wordt een algemeen regelgevend kader tot stand gebracht voor de aanpassing aan de EG-wetgeving. De aanpassing van de technische wetgeving aan het acquis moet echter worden versterkt. Op de terreinen die op nationaal niveau worden geregeld, maar die geen voorwerp zijn van een communautaire harmonisatie, is echter onvoldoende informatie beschikbaar om te kunnen beoordelen of Litouwen de communautaire rechtsbeginselen die specifiek betrekking hebben op het vrije verkeer van goederen, correct toepast. Dit komt met name door het ontbreken van informatieprocedures, die aan de eigenlijke werking van de interne markt zijn verbonden en die dus niet als zodanig in de periode voorafgaande aan de toetreding kunnen worden gebruikt; het gaat in het bijzonder om Richtlijn 83/189, die voorziet in een informatieprocedure op het gebied van nationale normen en technische voorschriften, om Beschikking nr. 3052/95 tot vaststelling van een procedure voor uitwisseling van informatie over nationale maatregelen waarbij wordt afgeweken van het beginsel van het vrije verkeer van goederen binnen de Gemeenschap, om de procedures voor de indiening van een klacht bij de Commissie of zelfs om de mogelijkheid van een verzoek om een prejudiciële beslissing van het Hof van Justitie, zoals bedoeld in artikel 177 van het Verdrag. Ook voor de beoordeling van de vraag of Litouwen het beginsel van wederzijdse erkenning toepast, is gedetailleerdere informatie nodig over de nationale reglementeringen en over de nationale administratieve praktijken die gevolgen kunnen hebben voor het in de handel brengen van de producten. Conclusie Op verschillende gebieden is de nodige vooruitgang geboekt. Vooral op het gebied van de aanpassing van de technische wetgeving, normalisatie, conformiteitsbeoordeling, prijsliberalisatie en vergunningsvereisten moet echter nog veel werk worden verricht. Als de huidige inspanningen worden voortgezet, en de technische expertise kan worden verbeterd, is vrij verkeer van goederen op de middellange termijn realiseerbaar. De Litouwse overheid moet er tevens op toezien dat de wetgeving op de niet onder de communautaire harmonisatie vallende gebieden het handelsverkeer niet belemmert, met name door na te gaan of de regelgeving en de beoogde doelstellingen goed op elkaar zijn afgestemd. 44 - Vrij verkeer van kapitaal Bij de Europa-Overeenkomst is het principe van vrij verkeer van kapitaal tussen Litouwen en de EU vastgelegd. Vanaf de inwerkingtreding van de Europa-Overeenkomst is dit, voor zover het de verplichtingen van Litouwen betreft, van toepassing op directe investeringen en beleggingen, handelskredieten en leningen van ondernemingen die reeds in Litouwen zijn gevestigd; gedurende de overgangsperiode is het geleidelijk van toepassing op bijkantoren en filialen van ondernemingen uit de Gemeenschap en zelfstandigen. De Overeenkomst bepaalt dat de partijen de voorwaarden scheppen voor verdere geleidelijke toepassing van de communautaire voorschriften inzake het vrije verkeer van kapitaal. Het Witboek vestigt de aandacht op het verband tussen het vrije verkeer van kapitaal en het vrije verkeer van financiële diensten. Het doet voorstellen voor de volgorde waarin kapitaaltransacties zouden kunnen worden geliberaliseerd, en wijst op het toenemende belang van liberalisering van het internationale kapitaalverkeer. Situatieschets Mede door het langzame tempo van de cashprivatisering is de instroom van buitenlandse directe investeringen tegengevallen: per jaar gemiddeld 1% van het BBP. Tot 1996 bedroegen de totale buitenlandse directe investeringen in Litouwen 230 miljoen ecu. Sindsdien is de instroom echter sterker geworden, zodat deze nu 1% van het BBP bedraagt. Dit percentage zal naar verwachting de komende jaren nog stijgen. De nieuwe regering heeft ter bevordering van de investeringen belastingvoordelen ingesteld (een nieuwe vennootschapsbelasting). Ook dankzij de betere macro-economische resultaten die in 1996 zijn geboekt kan worden verwacht dat de buitenlandse directe investeringen op de middellange termijn zullen aantrekken. investeringsklimaat Het in buitenlandse handen zijn en door buitenlanders worden bestuurd. De winsten kunnen vrij worden geëxporteerd. Door een grondwetswijziging (artikel 47) kunnen buitenlanders sinds 1996 voor zakelijke doeleinden grond verwerven. liberaal. Ondernemingen mogen volledig is relatief Een van de belangrijkste prioriteitsgebieden van het regeringsprogramma voor de periode 1997-2000 is bovendien de totstandbrenging van een juridisch en economisch kader dat langlopende buitenlandse investeringen bevordert. Als een van de eerste stappen om deze doelstelling te bereiken werd in 1997 een Ministerie voor Europese Zaken opgericht, dat belast is met bevordering van buitenlandse investeringen, grootschalige privatisering en exportpromotie. Evaluatie en prognose In het overgangsproces naar een markteconomie heeft Litouwen belangrijke vorderingen gemaakt bij de liberalisering en stabilisering van de economie. De liberalisering van financiële markten en kapitaaltransacties had een stabiliserende uitwerking. De investeringsregeling is relatief liberaal, en het beleid van de nieuwe regering om het privatiseringsproces te versnellen zal naar verwachting de buitenlandse directe investeringen aanzienlijk stimuleren. Een grotere buitenlandse participatie in de economie bevordert tevens de kennis van het acquis communautaire bij banken en beleggingsmaatschappijen, wat de toegang tot de interne markt kan vereenvoudigen. 45 Conclusie De inspanningen van de Litouwse regering om de kapitaalmarkten de liberaliseren zijn op een aantal gebieden met succes bekroond. De aanbevelingen van het Witboek en de Europa-Overeenkomst zijn grotendeels geïmplementeerd. Verdere inspanningen zijn vereist om de liberalisering van de Litouwse kapitaalmarkten te voltooien, met name ten aanzien van beperkingen op grensoverschrijdende transacties van beleggingsmaatschappijen; als de politieke wil aanwezig is, hoeft dit echter geen ernstige problemen op te leveren. De mate waarin het kapitaalverkeer is geliberaliseerd stemt overeen met de verplichtingen die Litouwen in het kader van de Europa-Overeenkomst is aangegaan. Het zal voor Litouwen geen problemen opleveren om de resterende beperkingen af te schaffen en het acquis inzake het kapitaalverkeer op de middellange termijn over te nemen. - Vrij verkeer van diensten Het vrije verkeer van diensten is gebaseerd op een verbod op discriminatie, met name discriminatie op grond van nationaliteit, en regels voor de aanpassing van afwijkende nationale wetgeving. Deze regels hebben vaak betrekking op zowel het recht van vestiging, dat onderdeel is van het vrije verkeer van personen, als het vrije verkeer van diensten. Voor de tenuitvoerlegging van deze regels moeten de administratieve structuren aanwezig zijn (toezichthoudende instanties voor het bankwezen, controle-instanties voor de audiovisuele sector, regelgevende instanties) en moet de samenwerking tussen de lidstaten ten aanzien van de tenuitvoerlegging geïntensiveerd worden (regelingen voor wederzijdse erkenning). Een belangrijk onderdeel van de wetgeving ten aanzien van het vrije verkeer van diensten heeft betrekking op financiële diensten. Een ander punt vormen de problemen met betrekking tot de openstelling van de nationale markten in markten die traditioneel door monopolies worden gedomineerd, zoals telecommunicatie en gedeeltelijk energie en vervoer. Deze laatste onderwerpen worden in afzonderlijke onderdelen van het advies behandeld. Situatieschets De banksector maakte in december 1995 een crisis door, toen een aantal banken, waaronder de grootste particuliere bank van het land, insolvent werd verklaard. De sector is nog steeds instabiel, hoewel er na de snelle reactie van de Litouwse overheid tekenen van herstel te zien zijn. Begin 1997 hadden drie banken waarin de staat een meerderheidsbelang heeft een dominante positie in het Litouwse bankwezen (65% van de tegoeden van alle actieve banken en 66% van de deposito's). Recentelijk is het belang van de staat in deze banken aanzienlijk gestegen, nadat een programma voor herkapitalisatie van de banken was gestart om aan de eisen inzake kapitaaltoereikendheid te voldoen. Wanneer de staat geen meerderheidsbelang heeft, neemt het aandeel in het kapitaal af. De particuliere banken hebben een kleiner marktaandeel, maar hun situatie verbetert. De overheid werkt thans aan een programma voor de privatisering van de staatsbanken. Als eerste moet de Staatshandelsbank van Litouwen worden geprivatiseerd, en voor een 46 andere bank moet het besluit nog worden genomen. Bovendien moet de regering in de nabije toekomst beslissen of enkele banken staatseigendom moeten blijven ten behoeve van de uitvoering van een aantal overheidsprogramma's. Buitenlandse banken mogen in Litouwen geen dochterondernemingen vestigen. Tot dusver is slechts in één geval toestemming verleend voor de vestiging van een bijkantoor. Banken verlenen uitsluitend depositogaranties aan ingezetenen van Litouwen. Het toezicht op het bankwezen wordt uitgeoefend door de Bank van Litouwen. De bevoegdheden daarvan zijn vergelijkbaar met de situatie in de lidstaten. In de sector effecten is een vergunning vereist voor het lidmaatschap van de Nationale Effectenbeurs. Deze wordt verleend door de Litouwse Commissie Effectenverkeer, een instantie die toeziet op de naleving van de Wet Openbare Effectenhandel. Met de coördinatie van en het toezicht op alle verzekeringskwesties is op grond van de Verzekeringswet de Staatsinstantie Toezicht Verzekeringswezen belast. Volgens de nieuwe hebben verzekeringsmaatschappijen uit de EG het recht in Litouwen verzekeringsmaatschappijen op te richten, nadat zij zijn geregistreerd. verzekeringswet (artikelen 1996 van 27) 25 en Evaluatie en prognose Ten aanzien van het bankwezen zijn vele aspecten van de Eerste Richtlijn Bankrecht, de in de Litouwse Richtlijn Eigen Middelen en de Richtlijn Solvabiliteitsratio bankwetgeving overgenomen. Wetgeving inzake depositogarantiestelsels en bestrijding van witwassen die met de desbetreffende EU-richtlijnen overeenstemt is echter nog niet aangenomen. Hoewel enkele kernpunten van de Tweede Richtlijn Bankrecht (met name de erkenning van in de EU afgegeven vergunningen en het principe dat toezicht wordt uitgeoefend door het land van herkomst) zijn geïmplementeerd, en ook de Richtlijn Jaarrekeningen en Geconsolideerde Jaarrekeningen gedeeltelijk is overgenomen, is de wetgeving inzake grote risico's nog niet volledig in overeenstemming met de EU-vereisten. Bovendien zijn er geen bepalingen inzake kapitaaltoereikendheid voor marktrisico's en inzake toezicht op geconsolideerde basis. Sinds juni 1996 is het in principe wettelijk toegestaan dat buitenlandse banken in Litouwen bijkantoren openen, mits er een overeenkomst is gesloten tussen de Bank van Litouwen en de toezichthoudende instantie van het land van herkomst. Hoewel kan worden verwacht dat de maatregelen inzake bankwetgeving van het Witboek uiterlijk in 1999 zullen zijn uitgevoerd, zijn er nog ingrijpende structurele veranderingen nodig. Dit betreft onder meer privatisering van de resterende staatsbanken, instelling van kapitaaltoereikendheidsratio's voor marktrisico's en invoering van de beginselen van gezond bankbeleid, punten die essentieel zijn voor deelname aan de interne markt. In de sector effecten is het huidige rechtsstelsel nog niet in overeenstemming met de desbetreffende EG-richtlijnen. Het algemene kader is echter goed gestructureerd, met name ten aanzien van de bevoegdheden van de toezichthoudende instantie, de Commissie Effectenverkeer. Ook in de sector verzekeringen moet de huidige situatie als onbevredigend worden aangemerkt. Een en ander zal echter verbeteren wanneer de in 1996 goedgekeurde 47 nieuwe verzekeringswet volledig in werking is getreden. Enkele van de richtlijnen van fase I moeten nog in 1997 worden geïmplementeerd en de overige, evenals die van fase II, in 1998. Litouwen volgt de juiste koers naar een stelsel voor toezicht op het verzekeringswezen dat aan de eisen van een vrije markt voldoet, zowel waar het gaat om bescherming van de consument, om financieel toezicht, als om toegang voor ondernemingen uit de EG. De resterende hindernissen zijn van praktische (er moeten meer actuarissen komen en meer ervaring) en financiële (sterkere kapitalisatie van ondernemingen is nodig) aard, en kunnen op de middellange termijn worden overwonnen, mits het vereiste juridische kader volgens het tijdschema van de regering tot stand wordt gebracht. Conclusie Volledig vrije vestiging voor het bankwezen, de effectenmarkt en het verzekeringswezen moet nog adequaat worden ingevoerd en geïmplementeerd. Mits de harmonisatie volgens plan verloopt en het bankwezen wordt geherstructureerd, worden er echter voor de volledige aanpassing aan het communautaire acquis inzake financiële diensten geen grote problemen verwacht. Enige twijfel is echter mogelijk aan de capaciteit van de Litouwse autoriteiten om het omvangrijke wetgevingsprogramma waartoe men zich heeft verbonden ook snel ten uitvoer te leggen. Een slecht teken is bijvoorbeeld dat de verzekeringswet van 1996 nog steeds niet volledig in werking is getreden. Voor de gehele financiële sector zijn inspanningen vereist om op de middellange termijn aan het acquis te voldoen. - Vrij verkeer van personen Het vrije verkeer van personen omvat twee aspecten die door het Verdrag op onderscheiden wijze worden behandeld. Artikel 7 A, in het eerste deel van het Verdrag (over beginselen), houdt verband met de totstandbrenging van de interne markt; het behelst de opheffing van de controles aan de binnengrenzen in de Unie. Artikel 8 A, in het tweede deel van het Verdrag, dat aan het burgerschap van de Unie is gewijd, kent iedere burger van de Unie het recht toe om onder bepaalde voorwaarden vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven. De opheffing van de grenscontroles geldt voor eenieder, ongeacht zijn/haar nationaliteit, omdat anders de doeltreffende werking van artikel 7 A in het geding komt. Terwijl de uit artikel 8 A voortvloeiende rechten in alle lidstaten van toepassing zijn, is de tenuitvoerlegging van de aan artikel 7 A verbonden rechten nog niet ten volle op het niveau van de Unie gerealiseerd. a) Vrij verkeer van burgers van de Unie, vrijheid van vestiging en wederzijdse erkenning van diploma 's en kwalificaties De Europa-Overeenkomst bepaalt dat werknemers die legaal op het grondgebied van een lidstaat werkzaam zijn (evenals hun aldaar legaal verblijvende gezinsleden), niet mogen worden gediscrimineerd. Voorts voorziet de Overeenkomst in de mogelijkheid om sociale-zekerheidsrechten te cumuleren of over te dragen, en worden de lidstaten aangemoedigd bilaterale overeenkomsten met Litouwen te sluiten betreffende de toegang tot de arbeidsmarkt. Gedurende de tweede etappe van de overgangsperiode onderzoekt de Associatieraad verdere mogelijkheden tot verbetering van het verkeer van werknemers. In het Witboek wordt aandacht besteed aan de wetgevingsvereisten om een harmonieuze ontwikkeling van de arbeidsmarkt dienen mededingingsdistorsies te worden voorkomen. te verwezenlijken. Tegelijkertijd 48 Het vrije verkeer van werknemers is één van de fundamentele vrijheden die in het Verdrag worden erkend; de toegang tot bepaalde beroepen (bijvoorbeeld in de juridische of de medische sector) kan evenwel aan bepaalde voorwaarden worden onderworpen, in het bijzonder ten aanzien van de benodigde kwalificaties. Afhankelijk van het geval worden deze voorwaarden gecoördineerd of onderworpen aan de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning. Ook de vrijheid van vestiging wordt door het Verdrag gewaarborgd, en omvat de economische activiteiten van natuurlijke personen die werkzaamheden als zelfstandige uitoefenen, alsmede van vennootschappen. Voor de vrije keuze van woonplaats kan als voorwaarde worden gesteld dat de betrokken persoon, indien hij geen beroepsactiviteit in het betrokken land uitoefent, over voldoende inkomsten en een ziektekostenverzekering beschikt. Situatieschets De juridische status van buitenlanders in de Republiek Litouwen wordt geregeld door de Wet Tijdelijke Tewerkstelling Buitenlanders en de Immigratiewet, waarin de voorwaarden waaronder buitenlanders zich in Litouwen mogen vestigen zijn vastgesteld. Buitenlanders mogen in Litouwen verblijven indien zij beschikken over een visum, dat voor ten hoogste 90 dagen wordt uitgereikt. Buitenlanders met een speciaal visum voor arbeidsdoeleinden mogen maximaal twee jaar in Litouwen verblijven, en deze periode kan worden verlengd. Vergunningen voor permanent verblijf in Litouwen kunnen worden verstrekt aan personen die vóór 1990 de Litouwse nationaliteit bezaten, en aan personen die vóór 1990 permanent ingezetene waren en dat nog steeds zijn. Het tijdschema dat Litouwen heeft opgesteld voor de wederzijdse erkenning van diploma's en beroepskwalificaties voorziet in implementatie van fase I van het Witboek uiterlijk in 1997, fase II in 1998 en fase III eind 1998. De formele omzetting van het acquis is afgerond, maar ten aanzien van implementatie en tenuitvoerlegging is nog versterking nodig. Nieuwe structuren (instanties) zullen moeten worden opgezet voor de afgifte, certificering en erkenning van diploma's en getuigschriften. Op het gebied van de opleiding van artsen, tandartsen, vroedvrouwen, architecten, diergeneeskundigen en verpleegkundigen (voor zover deze opleidingen worden gecoördineerd door richtlijnen) lijkt aan de eisen voor de duur van de basisopleiding te worden voldaan. Wat de structuren voor de tenuitvoerlegging betreft zijn er ministeries, enkele instanties en beroepsverenigingen (voornamelijk vakbonden). Evaluatie en prognose Bepalingen inzake gelijke behandeling van EU-burgers en Litouwse burgers die in Litouwen werkzaam zijn zullen in de Litouwse wetgeving moeten worden opgenomen. Artikel 37 van de Europa-Overeenkomst voorziet in dergelijke maatregelen. Aanpassing van de wetgeving is nodig ten aanzien van gegevensbescherming, onder meer wat de bescherming van persoonsgegevens en de toegang tot gegevensbanken betreft. Hoewel enige vooruitgang is geboekt, zijn aanzienlijke inspanningen nodig om het vereiste systeem voor grenscontrole op te zetten. Dit is op de middellange termijn haalbaar. 49 Met betrekking tot de wederzijdse erkenning van beroepskwalificaties moeten de noodzakelijke implementatiestructuren worden opgezet of versterkt, zodat deze op de middellange termijn in werking zijn. Conclusie De nodige structuren zijn op dit gebied aanwezig, maar het werkelijke effect en de uitvoering ervan, zijn moeilijk te beoordelen. Technisch is de aanpassing van de regelingen voor het vrije verkeer van personen op de middellange termijn haalbaar. b) Opheffing van alle personencontroles aan de binnengrenzen Het vrije verkeer in de zin van artikel 7 A van het EG-Verdrag, dat wil zeggen de opheffing van alle personencontroles aan de binnengrenzen, ongeacht de nationaliteit van de betrokken persoon, is op het niveau van de Europese Unie nog niet volledig gerealiseerd. Voorwaarde voor de afschaffing van de personencontroles is namelijk de tenuitvoerlegging van een groot aantal flankerende maatregelen, waarvan er enkele nog niet door de lidstaten zijn goedgekeurd en ten uitvoer zijn gelegd (zie het deel over Justitie en Binnenlandse Zaken). Een beperkt aantal lidstaten heeft deze doelstelling al verwezenlijkt door middel van het Schengen-akkoord (zeven lidstaten passen dit akkoord al toe, en zes andere bereiden de tenuitvoerlegging ervan voor). Het ontwerp-Verdrag beoogt de verwezenlijking van deze doelstelling in het kader van de Unie te vergemakkelijken, in het bijzonder door middel van een afzonderlijk hoofdstuk over 'een zone van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid', en door de opname van het Schengen-acquis in de Unie. Litouwen heeft de wens en de bereidheid geuit om de bepalingen van het acquis van Schengen ten uitvoer te leggen. De voorbereidingen hiertoe zijn gestart en de lidstaten is om bijstand verzocht, met name ten aanzien van de versterking van de grenscontroles. Algemene evaluatie 1. Een overzicht van de vorderingen van Litouwen bij de tenuitvoerlegging van de wetgeving in verband met het Witboek wordt gegeven in de bijlage. Uit de tabel blijkt dat Litouwen van oordeel is dat het op 30 juni 1997 316 van de 899 in het Witboek opgenomen richtlijnen of verordeningen in zijn nationale wetgeving zal hebben overgenomen. Dit getal heeft betrekking op wetgeving die Litouwen reeds heeft omgezet of waarvan het de verenigbaarheid met de communautaire voorschriften heeft gecontroleerd. In hoeverre de betrokken teksten werkelijk in overeenstemming zijn met de communautaire voorschriften, kan de Commissie in dit stadium nog niet beoordelen. 2. Litouwen heeft enige vooruitgang geboekt bij de aanpassing aan de wetgeving inzake de interne markt. Met name is er sprake van sterke harmonisatie met de communautaire regels op het gebied van het vennootschapsrecht, het accountantsrecht, gegevensbescherming, en in zekere mate het vrije verkeer van goederen. De meeste maatregelen zijn naar het oordeel van de Litouwse autoriteiten gedeeltelijk omgezet; de Commissie kan in dit stadium nog niet beoordelen of zij geheel verenigbaar zijn met het Gemeenschapsrecht. Er zijn echter nog ernstige problemen op belangrijk gebieden als overheidsopdrachten, intellectuele eigendom en financiële diensten. 3. De zwakte van het Litouwse openbare bestuur, waardoor niet alleen het tempo van de aanpassing van de wetgeving, maar ook de kwaliteit van de tenuitvoerlegging daarvan wordt beïnvloed, kan een belangrijke hindernis voor verdere vooruitgang vormen. Ook is 50 twijfel mogelijk aan de capaciteit van de diverse structuren die nodig zijn voor de implementatie van de wetgeving inzake de interne markt; aangezien deze wetgeving echter in de meeste gevallen zeer recent is, en de structuren in een aantal gevallen nog niet aanwezig zijn, kan op dit moment nog geen definitief oordeel worden uitgesproken. Op dit moment kan de Commissie nog niet beoordelen of het bedrijfsleven, met name het midden- en kleinbedrijf, in staat zal zijn het acquis van de Gemeenschap ten uitvoer te leggen. 4. Afgezien van de aspecten die specifiek verband houden met de landbouw, is de opheffing van de controles aan de binnengrenzen van de Unie pas mogelijk zodra een toereikende harmonisatiegraad van de wetgevingen is verwezenlijkt. Dit veronderstelt wederzijds vertrouwen, waarbij in het bijzonder kan worden gesteund op overheidsdiensten van goede kwaliteit (hierbij kan onder meer worden gedacht aan het belang van veiligheidscontroles die met betrekking tot bepaalde producten op de plaats van vertrek worden verricht). In dit verband zij erop gewezen dat voor het goederenverkeer de totstandbrenging van de ruimte zonder grenzen op 1 januari 1993 slechts mogelijk was door de afschaffing van alle formaliteiten en controles die door de lidstaten werden uitgevoerd aan de binnengrenzen van de Unie. Dit betrof met name technische inspecties (in het bijzonder met betrekking tot de productveiligheid), veterinaire, sanitaire, fytosanitaire, economische en commerciële controles (bijvoorbeeld om nagemaakte goederen op te sporen), en controles in verband met de veiligheid (wapens e. d. ) en het milieu (bijvoorbeeld afvalstoffen). In de meeste gevallen konden deze controles alleen worden afgeschaft door de vaststelling en toepassing van communautaire maatregelen ter harmonisatie van de voorschriften voor het verkeer en het in de handel brengen van producten (vooral met betrekking tot de productveiligheid) en door de controles of formaliteiten te verleggen naar het grondgebied of de markt van de lidstaten (dit gold in het bijzonder voor btw en accijnzen, veterinaire en fytosanitaire controles, of het verzamelen van statistieken). Een deel van de huidige grenzen van Litouwen wordt buitengrens van de Unie. Dit betekent dat de grenscontroles moeten worden aangescherpt (zie het gedeelte over de douane). Rekening houdend met de algemene balans die kan worden opgemaakt van de voortgang en het tempo van de werkzaamheden op de verschillende betrokken terreinen, kan op dit moment moeilijk worden beoordeeld wanneer Litouwen in staat zal zijn om alle instrumenten over te nemen en ten uitvoer te leggen die nodig zijn voor de opheffing van de controles aan de binnengrenzen en voor het verleggen van deze controles naar de buitengrens van de Unie. 5. Een aantal belangrijke onderdelen van het acquis voor de interne markt is door Litouwen reeds overgenomen. De Commissie kan echter nog geen standpunt bepalen over elke maatregel die volgens Litouwen is omgezet. Verdere vooruitgang is met name vereist ten aanzien van overheidsopdrachten, financiële diensten en intellectuele eigendom. Op de meeste gebieden moet de tenuitvoerlegging worden versterkt. Bijzondere inspanningen zijn vereist om het bestuur te versterken. Mits aanzienlijke inspanningen worden geleverd, zal Litouwen naar verwachting op de middellange termijn het grootste deel van de wetgeving inzake de interne markt hebben goedgekeurd en ten uitvoer gelegd, en zodanige vooruitgang hebben geboekt ten aanzien van de implemëntatiemechanismen dat het land volwaardig aan de interne markt kan deelnemen. 51 Mededinging Het mededingingsbeleid van de Europese Gemeenschap is gebaseerd op artikel 3, onder g), van het Verdrag, waarin wordt bepaald dat de Gemeenschap dient te beschikken over een regime waardoor wordt verzekerd dat de mededinging binnen de interne markt niet wordt vervalst. De belangrijkste toepassingsgebieden zijn de antikartelwetgeving en de overheidssteun. De Europa-Overeenkomst voorziet in toepassing in het kader van de handelsbetrekkingen tussen de Gemeenschap en Litouwen van een mededingingsregeling die gebaseerd is op de artikelen 85 en 86 (overeenkomsten tussen ondernemingen, misbruik van een machtspositie) en de artikelen 92 en 93 (overheidssteun) van het Verdrag, en in tenuitvoerlegging van regels op deze gebieden die binnen drie jaar na de inwerkingtreding van de Overeenkomst worden vastgesteld. Bovendien bepaalt de Europa-Overeenkomst dat Litouwen zijn mededingingswetgeving aan die van de Gemeenschap aanpast. Het Witboek vestigt de aandacht op de geleidelijke toepassing van de bovenstaande maatregelen en de maatregelen van de concentratieverordening (4064/89) en de artikelen 37 en 90 (monopolies en bijzondere rechten). Situatieschets Met de nieuwe mededingingswet van 1996 stemmen de concurrentieregels voor ondernemingen grotendeels overeen met die van de EG, voornamelijk wat de procedurele aspecten betreft. De opsporingsbevoegdheden van het Comité Mededinging zijn enigszins vergelijkbaar met die van de Commissie. (het Staatsbureau Mededinging en De mededingingsautoriteit van Litouwen Consumentenbescherming) werd in 1995 opgericht onder supervisie van de regering. Het heeft twee hoofdtaken: bevordering en bescherming van de mededinging en bescherming van de rechten van consumenten. telecommunicatie Onlangs zijn voor een aantal sectoren belangrijke dereguleringsmaatregelen genomen. De sector ten aanzien van eindapparatuur, spraaktelefonie, gesloten gebruikersgroepen en aanleg en exploitatie van systemen voor mobiele telefonie en satelliettelefonie. Het spoorwegvervoer wordt geliberaliseerd. De energiesector lijkt in principe open te staan voor concurrentie, hoewel er een vergunningensysteem is. is bijvoorbeeld geliberaliseerd In een aantal sectoren, zoals olie en dranken, moet de situatie nog worden verduidelijkt, voordat kan worden vastgesteld of de overheidsregulering verenigbaar is met het acquis van de Gemeenschap. In 1997 nam de regering een resolutie aan inzake het toezicht op overheidssteun, die het Staatsbureau Mededinging en Consumentenbescherming de bevoegdheid geeft toezicht te houden op de verstrekking van overheidssteun. De resolutie is gebaseerd op de communautaire regels voor overheidssteun. De resolutie bepaalt onder meer dat alle verzoeken om overheidssteun moeten worden ingediend bij het Staatsbureau Mededinging en Consumentenbescherming, dat zijn goedkeuring moet geven voor de steun kan worden verstrekt. Voorts heeft het Bureau de bevoegdheid om alle gegevens te verzamelen die het nodig heeft om de toelaatbaarheid van de steun te beoordelen. Het 52 Bureau kan een negatieve beslissing nemen, en naleving daarvan kan gerechtelijk worden afgedwongen. Ten behoeve van de inventarisatie van de overheidssteun moet nog veel werk worden verricht. Evaluatie en prognose De inhoudelijke bepalingen van het ontwerp voor de Mededingingswet van 1996 stemmen in redelijke mate overeen met de desbetreffende EG-regels, en zijn georiënteerd op de concurrentieregels van de EG. De aanpassing van de concurrentiewetgeving verloopt voorspoedig. De toezichthoudende instantie zal in ruime mate behoefte hebben aan opleiding en andere vormen van bijstand, wil zij op de overheidssteun in Litouwen op geloofwaardige wijze toezicht kunnen houden. De belangrijke vorderingen die dankzij de Resolutie inzake het toezicht op overheidssteun bij de aanpassing van de wetgeving op dit gebied zijn geboekt, zijn toe te juichen. *Het ontbreekt echter nog aan transparantie. Onmiddellijke prioriteit heeft het opmaken van een inventaris van de overheidssteun volgens de methoden die de Commissie in haar eigen steunonderzoeken toepast. Bepaalde steunmaatregelen lijken afhankelijk te zijn van de exportprestaties, iets wat uiteraard onverenigbaar is met de Europa-Overeenkomst. Voorts lijkt een aanzienlijk deel van de overheidssteun op indirecte wijze te worden verleend, bijvoorbeeld door belastingvoordelen, kwijtschelding van schuld, achterstallige belastingbetalingen en dergelijke. Zulke maatregelen duiden op bedrijfssteun, iets wat slechts onder zeer strikte voorwaarden toelaatbaar is. Door gebrek aan transparantie is het niet duidelijk of aan de voorwaarden voor het verlenen van bedrijfssteun voldaan is. Er gelden in Litouwen staatshandelsmonopolies voor alcoholische dranken, tabaksproducten, suiker en metaal en schroot. De vergunningenstelsels voor de productie, distributie en invoer van al deze producten dienen te worden herzien, aangezien kan worden betwijfeld of deze verenigbaar zijn met het acquis inzake mededinging in de zin van artikel 37 van het Verdrag. Vergunningen voor aan- en verkoop van koper en andere non-ferrometalen kunnen uitsluitend worden verleend aan ondernemingen die in Litouwen zijn geregistreerd. Deze exclusieve rechten voor de aankoop van bepaalde typen non-ferrometalen en schroot kunnen in strijd zijn met de artikelen 37 en 90, lid 1, van het Verdrag, alsmede met artikel 66 en de bepalingen inzake het vrije verkeer van goederen van de Europa- Overeenkomst. is voor een gelooftvaardige Niet alleen moet wetgeving worden aangenomen die in voldoende mate aansluit bij die van de EU, ook tenuitvoerlegging van de concurrentiewetgeving vereist, dat goed functionerende instanties voor het toezicht op de antikartelwetgeving en de overheidssteun worden ingesteld. Bovendien moet bij het rechtsstelsel, het openbaar bestuur en de betrokken ondernemingen voldoende kennis van de concurrentiewetgeving en het concurrentiebeleid aanwezig zijn. Conclusie Op het gebied van de kartelbestrijding is aanzienlijke vooruitgang geboekt, zodat thans aan de vereisten voor de aanpassing van wetgeving in belangrijke mate wordt voldaan. 53 De mededingingsinstantie behoeft verdere steun voor het uitvoeren van haar werkzaamheden en het geven van voldoende voorlichting aan de betrokken ondernemingen. Ten aanzien van de overheidssteun is er nog geen sprake van de vereiste mate van transparantie. Prioritair is thans het opmaken van een inventaris van de verleende steun, waarin alle steunmaatregelen van de staat en regionale of plaatselijke autoriteiten of uit middelen van de overheid dienen te worden opgenomen. Aanzienlijke inspanningen zijn nodig om op de middellange termijn aan de vereisten inzake overheidssteun te voldoen. Op dit gebied is nauwe samenwerking met de Commissie geboden. Bovendien zijn er aanwijzingen dat er in bepaalde gevallen bijzondere en uitsluitende rechten bestaan die niet met het acquis van de Gemeenschap verenigbaar zijn. Deze problemen moeten in de nabije toekomst worden aangepakt. 3. 2. Innovatie Informatiemaatschappij Huidige situatie De combinatie van informatietechnologie en telecommunicatie heeft grote mogelijkheden geopend op economisch en sociaal vlak. In Litouwen werden die mogelijkheden vóór 1990 verwaarloosd hoewel dit in de regel niet het geval was voor het onderwijs en men zich zeer goed bewust was van het belang van die mogelijkheden. Eén van de resultaten daarvan was de oprichting van het Ministerie voor Communicatie en Informatica, het enige in Europa. Er zijn geen handelscijfers beschikbaar over de sector van de informatietechnologie doch er zouden naar verluidt 3 PC's per 100 inwoners zijn, waarvan 20% zijn aangesloten op communicatienetwerken. Het vermoedelijke aantal host computers op Internet (maar 0,5 per 1000 inwoners), als relatieve maatstaf voor de ontwikkeling naar de informatiemaatschappij, laat echter veronderstellen dat een groot aantal Litouwers Internet nog moet ontdekken. Het onvoldoende ontwikkelde telefoonnet zal de ontwikkelingen op het gebied van de informatiemaatschappij waarschijnlijk nog verschillende jaren afremmen. Conclusie Het onvoldoende ontwikkelde telefoonnet zal waarschijnlijk een blijvende hinderpaal vormen voor de ontwikkelingen op het gebied van de informatiemaatschappij tenzij de groei van de economie en de investeringen in de telecommunicatiesector gevoelig toenemen. Onderwijs. Opleiding en Jeugdzaken De artikelen 126 en 127 van het EGjVerdrag bepalen dat de Gemeenschap bijdraagt tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte en inzake beroepsopleiding een beleid ten uitvoer legt, gericht op het tot ontwikkeling brengen van de Europese dimensie in het onderwijs en het vergroten van het aanpassingsvermogen van het bedrijfsleven en het reactievermogen van de arbeidsmarkt door middel van beroepsopleiding. 54 De Europa-overeenkomst voorziet in samenwerking met het oog op het verhogen van het onderwijsniveau en de beroepsbekwaamheden. Het Witboek bevat geen bepalingen op dit gebied. Situatieschets De uitgaven van Litouwen voor onderwijs bedragen 5,5% van het BBP en 22,8% van de staatsbegroting. Er zijn 2. 380 scholen in Litouwen met 537. 000 leerlingen en 47. 000 leerkrachten. Op universitair niveau zijn er 15 instellingen voor hoger onderwijs met 54. 000 studenten. De regering van Litouwen geeft met de regelgeving van 1991 en 1993 grote prioriteit aan de hervorming van het onderwijssysteem. De medegedeelde hervormingen worden nog steeds ten uitvoer gelegd. Zij behelzen prioriteit voor de opleiding van leerkrachten, nieuw didactisch materieel en kwaliteitscontrole en voor het hoger onderwijs de invoering van leermethoden die vergelijkbaar zijn met die van andere Europese systemen. De beroepsopleiding bevindt zich in een overgangsfase. Er wordt gewerkt aan een ontwerp-wet inzake beroepsopleiding en aan een ontwerp van het basisprogramma voor beroepsopleiding en -oriëntering voor volwassenen. Het programma Tempus heeft bijgedragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de hervorming van het hoger onderwijs en heeft de basis gelegd voor samenwerking met instellingen voor hoger onderwijs van de EU. Ongeveer 16,2% van de totale bevolking van Litouwen is tussen 15 en 25 jaar oud (leeftijdsgroep die in aanmerking komt voor het programma Jeugd voor Europa). Een aantal Litouwse jongerenorganisaties neemt sedert 1995 in het kader van het programma Jeugd voor Europa deel aan activiteiten van Europese jongeren, als een eerste stap naar deelname van Litouwen aan dit programma. Evaluatie en prognose Een van de belangrijkste elementen van het toetredingsproces van Litouwen is de totstandbrenging van een stevige basis voor onderwijs en opleiding. De institutionele hervormingen en de ontwikkeling van leerprogramma's dient het onderwijs het steunen in de vakgebieden die rechtstreeks bijdragen tot de toetreding. De ontwikkeling van Europese Studies, de invoering van nieuwe cursussen en studieprogramma's op het gebied van de gereglementeerde beroepen, de toepassing van moderne technologieën en de totstandbrenging van systemen voor kwaliteitswaarborging zijn de onmiddellijke uitdagingen waarvoor het Litouwse onderwijssysteem zich geplaatst ziet. Er zijn belangrijke pogingen ondernomen om het beroepsopleidingssysteem te hervormen. Er moet dringend een systeem worden ontwikkeld voor het waarborgen van de kwaliteit in termen van pedagogische normen maar ook van het beheer en de administratie van het beroepsopleidingssysteem zelf. Een ander probleem is het ontbreken van een rechtsgrond voor het beleid inzake beroepsopleiding. De ontwerp-wet inzake beroepsopleiding moet dringend worden goedgekeurd. 55 De deelname van Litouwen aan communautaire programma's op het gebied van onderwijs, opleiding en jeugd (programma's Socrates, Leonardo da Vinci en Jeugd voor Europa) zal een gunstig effect sorteren op de betrokkenen en een goede voorbereiding zijn op de integratie. Conclusie In verband met de toetreding moeten op dit gebied geen belangrijke problemen worden verwacht. Onderzoek en technologische ontwikkeling De communautaire activiteiten op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling waarin het Verdrag en het kaderprogramma voorzien, zijn erop gericht het concurrentievermogen van de Europese industrie en de kwaliteit van het leven te verbeteren, andere gemeenschappelijke beleidsdoelstellingen te ondersteunen. ontwikkeling, milieubescherming duurzame en en De Europa-overeenkomst voorziet in samenwerking op deze gebieden, met name via deelneming aan het kaderprogramma. Het Witboek omvat geen directe maatregelen op dit gebied. Situatieschets Op dit ogenblik draagt het Ministerie van Onderwijs en Wetenschap in Litouwen de volledige verantwoordelijkheid voor de wetenschappelijke activiteiten. De middelen worden, op aanbeveling van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschap evenals van de Wetenschapsraad de door de onderzoekinstellingen toegewezen. van Litouwen, rechtstreeks regering aan Na het herwinnen van de onafhankelijkheid hadden de belangrijkste veranderingen in de organisatie van deze sector betrekking op het overgaan van de grote instellingen van de Litouwse Academie van Wetenschappen naar het Ministerie van Onderwijs en Wetenschap, en de oprichting van de Wetenschapsraad van Litouwen. Noch het karakter van de instellingen, noch de methode voor het financieren van hun activiteiten werd fundamenteel gewijzigd. De op wetenschap betrekking hebbende uitgaven komen op dit ogenblik overeen met circa 0,5% van het BBP. Tot dusver is de officieel vastgelegde doelstelling van het wetenschapsbeleid de vrijwaring van het operationeel potentieel van de Litouwse wetenschapssector en het voorzien in de behoeften van 's lands economie en cultuur. Met betrekking tot een strategie probeert de regering nog altijd een consensus te bereiken. In het voorjaar van 1997 werd een commissie voor de herstructurering van de sector ingesteld. De nationale prioriteiten zijn fundamenteel en toegepast onderzoek op het gebied van de Litouwse taal, cultuur, geschiedenis en aard, onderzoek van hoog internationaal niveau en in het kader van internationale onderzoekprogramma's, en toegepast onderzoek afgestemd op de tenuitvoerlegging van de met het oog op de ontplooiing van de Litouwse 56 economie, cultuur, sociale sector, gezondheidszorg en milieubescherming opgezette nationale programma's. Samenwerking op regelmatige basis met de Europese Gemeenschap begon in 1992 met het derde kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling. Het zwaartepunt van de samenwerking lag tot dusver bij COPERNICUS (specifiek programma voor samenwerking met de landen van Midden-Europa en de NOS), terwijl er voor deelname aan het vierde kaderprogramma weinig samenwerkingsactiviteiten worden ontwikkeld. De statistieken betreffende onderzoek en technologische ontwikkeling beantwoorden sedert 1997 aan de OESO-normen. Evaluatie en prognose Litouwen beschikt - ook naar internationale maatstaven - over een aantal goede en zelfs uitstekende instellingen en individuele onderzoekers. Er is evenwel behoefte aan verdere aanpassingen gericht op de reorganisatie van instellingen en vervanging van de overheidsfinanciering door een door concurrentie op basis van merites gekenmerkt financieringssysteem Litouwen heeft onlangs verklaard belangstelling te hebben voor het op een of andere wijze betrokken worden bij het vijfde kaderprogramma. Conclusie Wat de toetreding betreft, worden op dit gebied geen grote problemen verwacht. De toetreding zou wederzijds voordelen opleveren. Telecommunicatie Het telecommunicatiebeleid van de EG is erop gericht belemmeringen voor een doeltreffende werking van de interne markt voor telecommunicatieapparatuur, -diensten en -netwerken uit de weg te ruimen, buitenlandse markten toegankelijk te maken voor bedrijven uit de EU en de burgers en bedrijven in de Europese Unie universeel beschikbare moderne diensten te bieden. Deze doelstellingen moeten worden bereikt door de harmonisatie van de normen en voorwaarden voor de aangeboden diensten, de liberalisering van de markten voor eindapparatuur, diensten en netwerken, alsmede door de vaststelling van de vereiste regelgevingsinstrumenten. De hiervoor noodzakelijke richtlijnen en beleidslijnen zijn inmiddels vastgesteld maar de liberalisering van de openbare spraaktelefonie en van de exploitatie van de infrastructuur daarvoor zal in een aantal lidstaten tot circa twee jaar na 1998 worden uitgesteld. De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking om de normen en praktijken op het gebied van telecommunicatie en post, standaardisatie, regelgeving en modernisering van de infrastructuur op het niveau van de Europese Gemeenschap te brengen. Het Witboek legt de nadruk op de onderlinge afstemming van de voorschriften, netwerken en diensten, gevolgd door nieuwe stappen om tot een geleidelijke liberalisering van de sector te komen. 57 Situatieschets In 1991 werd een nieuwe telecommunicatiewet van kracht die de oprichting inhield van exploitanten die onder het ministerie van communicatie en informatica vallen. Een nieuwe wet in 1995 zorgde ervoor dat het monopolie van de nationale exploitant Lietuvos Telekomas (LT) werd afgeschaft doordat de regering het recht kreeg ook vergunningen af te geven aan andere exploitanten. Er zijn momenteel tenminste twee exploitanten voor mobiele telefonie die de pan-Europese digitale norm (GSM) hanteren. Het ministerie is de officiële regelgevingsinstantie maar heeft in de praktijk LT in handen en beheert het grootste deel van deze sector via haar rechten als aandeelhouder. LT had de telefoonpenetratiegraad eind 1996 uitgebreid tot 25,4 aansluitingen per 100 inwoners. Het plan van de regering (dat in 1996 werd gewijzigd) streeft ernaar de wachtlijst tegen het jaar 2000 te kunnen opheffen en rond die tijd te kunnen beschikken over een penetratiegraad van 32,2 lijnen per 100 inwoners. Digitale toegang met gebruikmaking van de pan-Europese ISDN-norm is voor het jaar 2000 niet gepland. Het nationale postbedrijf heeft het exclusieve recht om post te bezorgen en pensioenen uit te betalen. De sector wordt gereguleerd door de Wet Communicatie van 1995. De regering subsidieert het Litouwse postbedrijf om het tekort te dekken van de brief- en pakketdiensten. De herstructurering van de sector is nog niet erg geavanceerd. Evaluatie en prognose Mate van liberalisering geliberaliseerd. Netwerken voor kabeltelevisie Hoewel Litouwen een liberale telecommunicatieregeling heeft opgezet waarbij het monopolie werd onttrokken aan de openbare exploitant die in handen is van de overheid (Lithuania Telecom- LT) en waarin tal van exploitanten uiteenlopende diensten verschaffen is er nog steeds geen sprake van daadwerkelijke concurrentie voor de openbare exploitant. Afgezien van het openbare netwerk zijn ook de markten voor alternatieve infrastructuur infrastructuur kunnen bijvoorbeeld telecommunicatiediensten verschaffen. Ook de markt voor diensten is geliberaliseerd en telt momenteel drie concurrerende exploitanten van mobiele telefonie (waarvan één GSM), 50 particuliere kabeltelevisie-exploitanten en 32 semafonie-exploitanten. De markten voor data- en satellietcommunicatie staan open voor concurrentie. Hoewel exploitanten van telecommunicatiediensten wettelijk gekoppeld kunnen worden aan het openbare netwerk, vormen de voorwaarden van LT in de praktijk een belemmering voor interconnectie. De regering is voornemens LT tegen het jaar 2000 te privatiseren. en Aanpassing aan de EG-wetgevjng In 1991 werd algemene wetgeving voor de telecommunicatiesector goedgekeurd en werd het nieuwe ministerie van communicatie en informatisering opgericht. Verdere wetgeving inzake telecommunicatie werd goedgekeurd in december 1995 en hield liberalisering in van een aantal telecommunicatiediensten waarbij een vergunning verplicht werd gesteld voor alle kandidaatexploitanten die dergelijke diensten op Litouws grondgebied willen verlenen. Ter voorbereiding van de privatisering van LT tegen het jaar 2000 is het ministerie van communicatie en informatica bezig met de voorbereiding van nieuwe wetgeving voor 1998. De nieuwe telecommunicatiewetgeving die voor 1998 is gepland zal het 58 rechtskader opstellen waarbinnen LT zal moeten opereren. De inhoud, die nog niet bekend is, en de mate waarin deze wordt uitgevoerd zullen bepalen hoe snel Litouwen zijn wetgeving kan aanpassen aan het acquis. Met het oog op deze aanpassing zou de nieuwe wet ervoor moeten zorgen dat de regelgevingsinstanties beter worden gescheiden van de exploitanten en dat doeltreffende bepalingen worden opgesteld voor de interconnectie en universele diensten. Hoewel tot op heden goede vooruitgang is geboekt is het twijfelachtig of er voldoende bestuurlijke capaciteit aanwezig is om de overige wetgeving die nodig is voor de aanpassing aan het acquis uit te voeren en toe te zien op de tenuitvoerlegging. Infrastructuur LT heeft het aantal telefoonaansluitingen uitgebreid van 22,0 per 100 inwoners in 1992 tot 26,8 per 100 eind 1996 maar de wachttijd voor een nieuwe aansluiting bedraagt nog steeds ongeveer 2 jaar. Ongeveer 80% van de locale schakelpunten bestaat uit electromechanische apparatuur van Russisch ontwerp die dure aanpassingen of vervangingen zullen vergen wanneer tariefherstructurering aan de orde komt. Het plan van de regering (gewijzigd in 1996) streeft ernaar de wachtlijst tegen het jaar 2000 te hebben weggewerkt en rond die tijd over 32,2 lijnen per 100 inwoners te kunnen beschikken. Ongeveer 5% van het netwerk werd in 1995 gedigitaliseerd (vergeleken met een gemiddelde van 62,4% voor Portugal, Griekenland en Ierland). Eind 1997 zal snelle communicatie met alle buurlanden mogelijk zijn dankzij glasvezelverbindingen. LT heeft kleine digitale schakelingen gekocht die plaatselijk zijn ontworpen en vervaardigd door Sigma alsmede andere kleine hoeveelheden van digitale apparatuur uit de EU. Digitale toegang met gebruikmaking van de pan-Europese ISDN-normen is niet gepland vóór het jaar 2000. Het bijeenbrengen van de nodige investeringen zal problemen opleveren, zelfs wanneer rekening wordt gehouden met de privatisering van LT omdat de overheidsexploitant een gering concurrentievermogen heeft. ( Concurrent ie vermogen Uitgaande van het BBP per hoofd van de bevolking uitgedrukt in koopkracht, kunnen de inkomsten per telefoonlijn (ongeveer 86 ecu in 1995) niet voldoende worden verhoogd om de modernisering van een netwerk van de huidige omvang van LT te kunnen bekostigen. De productiviteit afgemeten aan het aantal werknemers per 1000 lijnen (10,6) is laag vergeleken met een gemiddelde van 6,2 voor Portugal, Griekenland en Ierland. De tarieven blijven een uiterst verwrongen beeld geven van de kosten omdat men de plaatselijke diensten betaalbaar wil houden. Litouwen heeft waarschijnlijk te weinig middelen om de lijnen die zij heeft geërfd te kunnen moderniseren. Zonder een belangrijke economische groei en belangrijke verdere investeringen zal het wel eens na 2000 kunnen zijn dat een moderne telefoondienst op verzoek universeel beschikbaar is en nog veel langer voor de penetratiegraad die van de EU benadert. In zijn Master Plan voor het jaar 2005 heeft LT de volledige digitalisering van het netwerk en een penetratiegraad van 40 hoofdtelefoonlijnen per 100 inwoners opgenomen. De kosten van de tenuitvoerlegging van dit Master Plan worden geraamd op ongeveer 400 miljoen ecu (ongeveer 1% van het BBP voor de periode). 59 Conclusie Wanneer de huidige inspanningen worden voortgezet ziet het ernaar uit dat de telecommunicatie in Litouwen kan worden aangepast aan de EG-wetgeving. Het concurrentievermogen van de openbare exploitant kan worden verhoogd door investeringen aan te trekken die nodig zijn om dit bedrijf te moderniseren zodat de concurrentie het hoofd kan worden geboden. Audiovisuele sector Het acquis in de audiovisuele sector is, in de context van de interne markt, erop gericht de levering en het vrij verkeer van audiovisuele diensten binnen de Europese Unie te bewerkstelligen en de Europese programmaindustrie te bevorderen. De richtlijn "Televisie zonder grenzen", die van toepassing is op alle omroepen, ongeacht de wijze van transmissie (terrestrisch, per satelliet of per kabel) of de particuliere dan wel openbare aard ervan, bevat dit acquis en legt de basisregels voor grensoverschrijdende omroep vast. De hoofdpunten daarvan zijn : garanderen van het vrije verkeer van televisieomroep in alle lidstaten; bevorderen van de productie en distributie van Europese audiovisuele werken (door het vastleggen van een minimumaandeel van Europese werken en werken van onafhankelijke producenten in de omroeptijd); vaststellen van basisnormen op het gebied van televisiereclame; voorzien in de bescherming van minderjarigen en het recht van antwoord. De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking op het gebied van bevordering en modernisering van de audiovisuele bedrijvigheid en de harmonisatie van regelgevingsaspecten van het audiovisueel beleid. De richtlijn "Televisie zonder grenzen" is een Fase I-maatregel in het Witboek. Situatieschets Er is slechts weinig informatie over de situatie in Litouwen op dit gebied. De wet van 1990 betreffende de pers en massamedia, de wet van 1995 over communicatie en de wet betreffende vergunningen voor post- en telecommunicatie- activiteiten vormen het juridische kader voor de audiovisuele sector. De voornaamste televisiezender is de Litouwse staatsmaatschappij voor radio en televisie (LRT), maar daarnaast zijn er nog allerlei particuliere zenders. De LRT ontvangt overheidssubsidies om de nationale filmproductie en distributie aan te moedigen. Evaluatie en prognose Na een aantal grote omwentelingen in het recente verleden tracht der audiovisuele sector in Litouwen thans een wederopleving te bewerkstelligen en de sector kenmerkt zich door snelle groei en continue veranderingen. Om op adequate wijze te kunnen voldoen aan het acquis zal de capaciteit van de programmamakende industrie moeten worden uitgebreid, zodat zij de grote uitdagingen van een aangepast regelgevend kader aankan. 60 Ofschoon volledige informatie over de audiovisuele wetgeving in Litouwen ontbreekt, brengt een analyse van de tot dysverre beschikbare wetgeving een aanzienlijk aantal tekortkomingen aan het licht, zoals kwesties met betrekking tot de vrijheid van ontvangst, rechtsbevoegdheid, het promoten van Europese werken, regels voor reclame en sponsorbijdragen, besckenxüng van minderjarigen en het recht van antwoord. Momenteel worden wetsontwerpen over multimedia en omroepen in het Litouwse Parlement besproken. Het effect van deze wetten moet nog nader worden bepaald. De vooruitzichten voor aanpassing aan het acquis zijn dus onzeker. Conclusie Er is meer informatie nodig over de totstandkoming van wetgeving. Mits echter de vereiste wetgevingsmaatregelen met voldoende spoed worden genomen en gepaard gaan met de vereiste structurele aanpassing van de branche mag men redelijkerwijs verwachten dat Litouwen op middellange termijn in staat zal zijn aan de EG-eisen voor de audiovisuele sector te voldoen. 3. 3. Economische en Fiscale Aspecten Economische en Monetaire Unie Bij de toetreding van Litouwen zal de derde fase van de EMU begonnen zijn. Deze fase houdt belangrijke veranderingen in voor alle lidstaten, ook die welke niet zullen deelnemen aan de euro-zone. Alle lidstaten, ook de nieuwe, zullen tenvolle aan de Economische en Monetaire Unie deelnemen. Hun economisch beleid wordt een gemeenschappelijke aangelegenheid en zij zullen worden betrokken bij de coördinatie van de economische politiek algemene economische richtlijuçn, multilateraal toezicht, procedure van het buitensporige tekort). Zij moeten dan het stabiliteits- en groeipact respecteren, afzien van rechtstreekse financiering van het overheidstekort door de centrale bank, de bevoorrechte toegang van de overheid tot de financiële instellingen afschaffen en de liberalisatie van het kapitaalverkeer voltooien. (nationale convergentieprogramma's, Toetreding houdt nauwere monetaire samenwerking en samenwerking op het gebied van de wisselkoersen met de Europese Unie in. Dit zal een versterking van de structurele hervormingen op deze gebieden vereisen. Lidstaten die niet aan de euro-zone deelnemen zullen een zelfstandige monetaire politiek mogen voeren en op beperkte basis aan het Europees Stelsel van Centrale Banken (ESCB) deelnemen. Hun centrale bank moet zelfstandig zijn en prijsstabiliteit als primaire doelstelling nastreven. Het monetaire beleid moet met maikhnstrumenten worden gevoerd en op "doeltreffende" wijze impulsen doorgeven aan de reële economie. Hervormingen zijn dus nodig om de factoren aan te pakken die de doelmatigheid van de monetaire politiek verminderen, zoals een gebrek aan concurrentie in de banksector, een gebrekkige ontwikkeling van de geld- en kapitaalmarkt en het probleem van de "dubieuze leningen" in de banksector. Tenslotte zullen alle lidstaten hun wisselkoersbeleid als een aangelegenheid van gezamenlijk belang moeten beschouwen en in staat moeten zijn hun wisselkoers te stabiliseren in het kader van een mechanisme dat nog moet worden vastgesteld. 61 Daar lidmaatschap van de Europese Unie impliceert dat het doel van de EMU moet worden aanvaard, zal Litouwen aan de convergentiecriteria moeten voldoen, zij het niet noodzakelijk onmiddellijk bij de toetreding. Naleving van de convergentiecriteria is geen eerste vereiste voor het lidmaatschap van de EU, maar deze criteria blijven de referentiepunten voor een op stabiliteit gerichte macro-economische politiek en moeten uiteindelijk door de nieuwe lidstaten op bestendige wijze worden nageleefd. Een geslaagde afsluiting van de systeemhervorming en de marktgerichte structurele hervormingen is dus van essentieel belang. De economische situatie en de vorderingen van Litouwen zijn reeds onderzocht in de voorafgaande hoofdstukken van dit advies. Evaluatie en prognose De Litouwse centrale bank is grotendeels onafhankelijk van de regering wat betreft de benoemingsprocedure van de President en het monetair beleid. Het formele doel is de stabiliteit van de valuta. In de Wet op de centrale bank is geen expliciet verbod opgenomen betreffende financiering van het begrotingstekort door de centrale bank. Sinds april 1994 heeft Litouwen een currency board en het monetair beleid wordt sterk beperkt door de hoeveelheid buitenlandse reserves in de centrale bank. De currency board laat zeer weinig ruimte voor discretionair monetair beleid of financiering van het begrotingstekort door de centrale bank. Litouwen heeft altijd voor de "harde" versie van de currency board gekozen, waarbij binnenlandse passiva ruim werden gedekt door buitenlandse activa in de portefeuille van de bank. Deze strategie heeft de bank voldoende speelruimte gelaten, die dan ook gebruikt werd tijdens de bankcrisis van december 1995. Het herstel van deze crisis is ingezet : de meeste banken boekten in 1996 goede resultaten en slaagden erin de kwaliteit van hun portefeuille met leningen te verbeteren. De regering blijft een actief beleid voeren dat is gebaseerd op drie speerpunten : versterking van het regelgevend kader, een snelle sanering van de balansen van de banken in moeilijkheden, en uiteindelijk privatisering. De privatisering van twee van de drie belangrijkste staatsbanken wordt eind september verwacht, en de beperkingen op de kredietverlening door de derde bank zijn opgeheven. Een definitieve oplossing voor de twee particuliere banken waarvan de insolventie leidde tot de crisis van december 1995 ligt mogelijk in het verschiet. Een volledig herstel van het financiële stelsel moet echter nog worden verwezenlijkt. De daadwerkelijke uitvoering van de nieuwe regelgeving moet nog in de praktijk gebracht worden en tot dusver zijn nog geen onderdelen afgesloten. Zoals blijkt uit de reële daling van deposito's en leningen in 1996 is het vertrouwen van de investeerders nog niet hersteld. De wisselkoers is vast (gekoppeld aan de USD), zoals vereist wordt door de currency board. Er is geen significante onrust op de valutamarkt geweest en de centrale bank was in staat op de bankcrisis van 1995 te reageren door de binnenlandse rentetarieven te verhogen en de geloofwaardigheid van de koppeling te behouden. De komende twee jaar is Litouwen van plan de currency board geleidelijk af te schaffen en de munt te koppelen aan de Amerikaanse dollar, alvorens mogelijk naar een meer flexibel valutabeleid over te schakelen. De centrale bank zal dan ook geleidelijk de klassieke functies van een moderne centrale bank aannemen. Op dat moment worden kwesties als de onafhankelijkheid van de centrale bank, de efficiëntie van het monetair beleid bij het stabiliseren van de prijzen, en het vermogen een stabiele wisselkoers te handhaven relevant. 62 Conclusie Het valt nog niet te zeggen of Litouwen bij zijn toetreding in staat zal zijn aan de euro zone deel is afhankelijk van het succes van zijn structurele hervormingsproces en of van de vraag of het de convergentiecriteria zal bereiken en duurzaam zal naleven, hoewel dit geen voorwaarde voor toetreding is. te nemen; dit Deelname van Litouwen aan de derde fase van de EMU als niet-lid van de euro-zone op middellange termijn blijft nog steeds problematisch. Bij de overgang van de currency board naar een moderne centrale bank zal de wetgeving betreffende monetair en begrotingsbeleid volledig in overeenstemming moeten worden gebracht met de EG- regels. Met name een volledig herstel van het financiële stelsel is van belang. Dit zal grote gevolgen hebben voor de toekomstige capaciteit van de bank om een efficiënt monetair beleid te voeren op basis van indirecte instrumenten. belastingen Het acquis op het gebied van de directe belastingen heeft in hoofdzaak betrekking op een aantal elementen van de vennootschapsbelasting en de kapitaalsbelasting. De vier vrijheden van het EG-Verdrag hebben verder strekkende gevolgen voor de nationale belastingstelsels. Het acquis in verband met de indirecte belastingen bestaat in hoofdzaak uit geharmoniseerde wetgeving op het gebied van de BTW en de accijnzen. Deze voorziet in de toepassing van een niet-cumulatieve algemene verbruiksbelasting (BTW) die in alle stadia van de productie en de distributie van goederen en diensten wordt geheven. Dit veronderstelt een gelijke fiscale behandeling van binnenlandse en niet-binnenlandse (invoer) transacties. Het acquis op het gebied van de BTW omvat bovendien overgangsregelingen voor de belastingheffing van transacties tussen belastingplichtigen binnen de Europese Unie. Op het gebied van de accijnzen omvat het acquis geharmoniseerde belastingstructuren en minimumtarieven, evenals gemeenschappelijke regels betreffende het voorhanden hebben en het vervoer van goederen waarvoor de accijns geharmoniseerd is (met inbegrip van het gebruik van belastingentrepots). In het kader van de interne markt werden in januari 1993 alle fiscale controles aan de binnengrenzen van de Gemeenschap afgeschaft. De wederzijdse bijstand tussen de belastinginstanties van de lidstaten is een belangrijk element van de administratieve samenwerking in het kader van de interne markt. De desbetreffende richtlijn heeft zowel betrekking op de directe als op de indirecte belastingen. De Europa Overeenkomst bevat een aantal bepalingen betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen op het gebied van de indirecte belastingen. De maatregelen waarin Fase I van het Witboek voorziet, omvatten de belangrijkste eisen van het acquis in verband met de indirecte belastingen (in wezen zijn dit de maatregelen die tot 1993 in de Gemeenschap van toepassing waren), terwijl de Fase II-maatregelen aanvullende regels zijn voor de toepassing van het volledige acquis op het gebied van de indirecte belastingen. 63 Situatieschets Directe belastingen De twee richtlijnen betreffende de vennootschapsbelasting en de overeenkomst inzake geschillenbeslechting voorzien in een mechanisme dat op wederkerigheid gebaseerd is. De desbetreffende bepalingen kunnen derhalve uiteraard niet voor de toetreding worden vastgesteld. Indirecte belastingen Het aandeel van de inkomsten uit BTW en accijnzen in de Litouwse begroting bedroeg in 1995 ongeveer 34% voor de BTW en in 1996 ongeveer 14% voor de accijnzen. Meer recente statistische gegevens waaruit eventueel een tendens zou kunnen blijken, zijn momenteel niet beschikbaar. Belasting over de toegevoegde waarde Het huidige Litouwse BTW-stelsel werd in mei 1994 ingevoerd. Litouwen heeft slechts één BTW-tarief van 18% dat op alle belastbare transacties, met inbegrip van invoertransacties, van toepassing is. Bepaalde activiteiten zijn vrijgesteld van BTW, zonder recht op aftrek van voorbelasting. Deze vrijstellingen gelden in hoofdzaak voor activiteiten van openbaar nut, financiële diensten en verzekeringen. Belastingplichtigen zijn in beginsel gemachtigd de BTW op alle voor zakelijke doeleinden aangekochte goederen en diensten af te trekken. De Litouwse BTW-wetgeving bevat evenwel geen enkele bepaling die in terugbetaling van belastingen aan niet in het land gevestigde belastingplichtigen voorziet. Litouwen heeft een bijzondere BTW-regeling voor kleine landbouwers en voor tweedehandse goederen. Accijnzen Sedert april 1997 is in Litouwen een reeks nieuwe tarieven van toepassing die in overeenstemming zijn met de communautaire voorschriften. De accijns op tabak, alcohol en olieproducten werd verhoogd. Ingevoerde en binnenlandse producten zijn aan dezelfde accijnzen onderworpen. Wederzijdse bijstand De belastingadministratie heeft tot op heden nog geen instrumenten voor de wederzijdse bijstand aan de belastinginstanties van de lidstaten vastgesteld omdat deze pas na de toetreding van toepassing wordt. Evaluatie en prognose Belasting over de toegevoegde waarde Het huidige Litouwse BTW-stelsel is op dezelfde algemene beginselen gebaseerd als de BTW-wetgeving van de Gemeenschap. Het is echter een zeer algemene regeling die niet consequent wordt toegepast. 64 De door Litouwen toegepaste vrijstellingsregeling wijkt zowel inhoudelijk als wat haar toepassingsgebied betreft zeer sterk af van die van de Gemeenschap. Aangezien Litouwen geen regeling heeft voor de teruggave van BTW aan niet-geregistreerde buitenlandse belastingplichtigen, vormt de BTW een extra kostenpost voor deze handelaren. Indien Litouwen lid wordt van de Europese Unie dan dient de BTW-wetgeving op een aantal punten sterk te worden gewijzigd en in overeenstemming te worden gebracht met het communautair acquis. De Estlandse BTW-regeling dient niet alleen in overeenstemming te zijn met de algemene bepalingen van de communautaire BTW- wetgeving maar dient als belastingsysteem ook aan de vereisten van een interne markt zonder binnengrenzen te voldoen. De Litouwse nationale strategie voor de tenuitvoerlegging van de aanbevelingen van het Witboek in verband met de BTW voorziet enkel in uitvoeringsbepalingen voor een teruggaveregeling in Litouwen gevestigde belastingplichtigen. toeristen en niet ten gunste van Accjinzen De Litouwse accijnsregelingen verschillen nog steeds op een aantal punten van die van de EG. Litouwen kent geen opschorting van accijns voor goederen die zonder betaling van rechten tussen erkende belastingentrepots worden vervoerd. De bepalingen betreffende de registratie van handelaren voor accijnsdoeleinden dienen eveneens te worden herzien. Bij toetreding zouden alle accijnzen die nog van toepassing zijn op producten waarvoor de accijns in de Gemeenschap niet geharmoniseerd is, gehandhaafd kunnen worden, mits dit geen aanleiding geeft tot formaliteiten aan de binnengrenzen en tot discriminatie tussen nationale producten en producten uit andere lidstaten. Voor de correcte toepassing van de communautaire accijnswetgeving is het van wezenlijk belang dat Litouwen zo spoedig mogelijk een op het communautaire model gebaseerde entrepotregeling invoert, zijn controleprocedures verscherpt en de structuur en de tarieven van zijn accijnzen in overeenstemming brengt met het communautaire beginsel van non-discriminatie tussen nationale producten en producten uit andere lidstaten. Het Litouwse nationale programma voor de tenuitvoerlegging van het Witboek bevat geen duidelijk en gedetailleerd tijdschema voor latere aanpassingen van de Litouwse accijnswetgeving. Het is de bedoeling de accijnstarieven op korte termijn geleidelijk aan de minimumtarieven van de EG aan te passen. Het programma voorziet echter niet in een volledige harmonisatie van de wetgeving op dit gebied. Wederzijdse bjistand Voorts dienen bij toetreding passende regelingen voor de administratieve samenwerking en de wederzijdse bijstand tussen lidstaten te worden vastgesteld. Deze zijn onontbeerlijk voor het functioneren van de interne markt. 65 Conclusie Het acquis op het gebied van de directe belastingen zal naar verwachting geen grote moeilijkheden doen rijzen. Wat de indirecte belastingen betreft, zal Litouwen, hoewel reeds enige vooruitgang is geboekt, zich nog aanzienlijke inspanningen moeten getroosten om op middellange termijn aan het acquis terzake van de BTW en de accijnzen te voldoen. Het verdient aanbeveling dat de belastingdiensten geleidelijk aan de wederzijdse bijstand deelnemen naarmate zij meer deskundigheid verwerven op dit gebied. Statistieken Het acquis communautaire heeft in hoofdzaak betrekking op de neutraliteit, en betrouwbaarheid, verspreiding van de officiële statistieken. Tevens omvat het beginselen en praktische regels voor het gebruik van Europese en internationale indelingssystemen, de nationale rekeningen, ondernemingenregisters en de verscheidene categorieën statistieken. transparantie, vertrouwelijkheid (van persoonsgegevens) De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking om doelmatige en betrouwbare statistieken te ontwikkelen die in overeenstemming zijn met de internationale normen en indelingssystemen. Het Witboek bevat geen bepalingen op dit gebied. Situatieschets Het Departement van de Statistiek is het centrale orgaan dat de officiële statistieken in Litouwen opstelt en verspreidt. De rechtsgrond voor de officiële statistieken van Litouwen is de Statistiekwet van 1993. Evaluatie en prognose De Litouwse wetgeving die tot nu toe ter beoordeling is voorgelegd is vaag. Er moeten nog nadere gegevens worden opgevraagd. Kwesties in verband met de inachtneming van de grondbeginselen van de statistiek moeten nog worden opgehelderd. Er zijn tekortkomingen op gebieden zoals de bedrijfsstatistieken, de kapitaalrekeningen, de financiële rekeningen en de regionale gegevens. Conclusie Op grond van de tot nu toe ontvangen gegevens blijkt dat Litouwen zich voortdurend zal moeten inspannen om op middellange termijn aan de EU-eisen inzake officiële statistieken te voldoen. 66 3. 4. Sectorieel beleid Industrie Het industriebeleid van de EG is erop gericht het concurrentievermogen te verbeteren, hetgeen moet leiden tot een hogere levensstandaard en meer werkgelegenheid. Dit beleid wil zorgen voor een snellere aanpassing aan structurele veranderingen en een klimaat stimuleren, dat gunstig is voor het ontplooien van initiatieven, voor het ontwikkelen van ondernemingen in heel de Gemeenschap en voor industriële samenwerking, en wil tevens een betere benutting bevorderen van het industriële potentieel van beleidsinitiatieven inzake innovatie en onderzoek en technologische ontwikkeling. Het industriebeleid van de EG is van nature horizontaal. In sectorale mededelingen worden horizontale concepten op specifieke sectoren toegepast. Het industriebeleid van de EG bestaat in het gecoördineerd inzetten van de instrumenten van een aantal andere communautaire beleidslijnen; het omvat zowel instrumenten met betrekking tot het functioneren van staatssteun en markten mededingingsbeleid), als maatregelen die zijn gericht op het verhogen van het potentieel van de industrie om zich aan veranderingen aan te passen (een stabiel macro-economisch klimaat, technologie, opleiding enz. ). en markttoegang, handelsbeleid, (productspecificaties Om te zijn opgewassen tegen de concurrentiedruk en de marktkrachten in de Unie, moet de industrie van de kandidaatlanden reeds op het tijdstip van toetreding een bepaald concurrentievermogen hebben bereikt. Verder moet duidelijk blijken dat die landen een beleid nastreven dat is gericht op open en aan concurrentie onderworpen markten, volgens de in artikel 130 ("Industrie") van het Verdrag uiteengezette lijnen. Samenwerking tussen de EU en de kandidaatlanden op het gebied van industriële samenwerking, investeringen, industriële normalisatie en conformiteitsbeoordeling, zoals voorzien in de Europa-Overeenkomst, is ook een belangrijke indicator voor een ontwikkeling in de goede richting. Situatieschets In 1995 was met de industrieproductie in Litouwen ongeveer 1,2 miljard ecu gemoeid, dat wil zeggen eenderde van de industrieproductie van Luxemburg. Het overgangsproces had een uitgesproken achteruitgang van de industrieproductie ten gevolge en tijdens de periode 1990-1995 daalde het aandeel van die productie in het BBP van 43% tot 36%. In 1994 bereikte de industrieproductie haar dieptepunt, maar sindsdien is zij weer enigszins gestegen. De industrie levert 245. 000 arbeidsplaatsen op (21% van de totale werkgelegenheid). De belangrijkste werkgevers zijn de textiel- en kledingindustrie, de voedselindustrie en de houtbewerkingsindustrie. In totaal wordt het aantal industriebedrij ven op ongeveer 2000 geraamd, waarvan 88% minder dan 250 werknemers in dienst hebben. Na de annexatie van Litouwen door de USSR na de tweede wereldoorlog werd er in dit land een industriële ontwikkeling op grote schaal op gang gebracht (voor de oorlog werkte 75% van de bevolking in de landbouw). Tijdens de Sovjetperiode was Litouwen industrie, met name gespecialiseerd machinewerktuigen, elektrische motoren, scheepsbouw, landbouwmachines, meststoffen, fietsen en televisietoestellen. Na de onafhankelijkheid en het verlies van haar voornaamste afzetkanalen in de landen van de voormalige Sovjetunie, daalde de in een combinatie van zware en lichte 67 scherp. Sommige producties, industrieproductie elektrische motoren, televisietoestellen en meststoffen houden vrij goed stand, gedeeltelijk doordat de export naar het GOS of/en de directe buitenlandse investeringen doorgaan. De industriële groei vertoont echter de neiging zich op "nieuwe" lichte industriesectoren te concentreren, namelijk voedselverwerking, textiel en kleding, houtbewerking en bouw, die er vrij goed in slagen buitenlandse investeringen aan te trekken. zoals Litouwse industrie : belangrijkste productiesectoren in 1996 Sector %-aandeel industrie-productie (toegevoegde waarde) Voedselverwerking/tabak Geraffineerde aardolieproducten Textiel/Kleding/Leder Chemische producten Niet-metaalhoudende delfstofproducten Elektrotechniek Machines en outillage Vervoersoutillage Elektrische machines en apparatuur Houtbewerking Papierpap/Papier/Drukkerij/Uitgeverij Meubilair Totaal bovenvermelde sectoren Overige sectoren Totaal Industrie Industrieproductie als % BBP'7%- werkgelegenheid 36 17 14 9 4 3 3 2 2 2 2 2 96 4 100 28 %-aandeel industriële werkgelegenheid 20 n. b. 24 4 6 5 9 3 2 6 4 4 87 13 100 21 De voedselverwerkende industrie (vlees en zuivelproducten) geeft de toon aan. De afgelopen 3 jaar heeft deze tak van industrie zich gestabiliseerd, hetgeen ook tot uiting komt in de stabilisering van de invoer uit het westen. Er is echter een grondige herstructurering nodig om de concurrentiedruk van bedrijven uit de EU te weerstaan. Momenteel wordt de gemiddelde benutting van de capaciteit op 45% geraamd, en het aandeel van particulier kapitaal op 40%. Middelgrote bedrijven zijn er beter in geslaagd om zowel hun beheer als hun outillage te moderniseren. De ontwikkeling van de voedselverwerkende industrie hangt ook af van de verbetering van de levensstandaard. Sinds 1996 is de aardolie verwerkende industrie zich weer aan het ontwikkelen. Er zullen waarschijnlijk vooruitzichten op toekomstige ontwikkeling ontstaan door de privatisering van de aardoliesector in de Russische Federatie. Zowel in de Baltische staten als in het GOS bestaat een markt voor aardolieproducten van minder goede kwaliteit. Het vlaggeschip van de Litouwse industrie is de textiel- en kledingsector. Ook al moet deze sector verder gemoderniseerd worden, dan nog groeit zij gestadig. De directe buitenlandse investeringen hebben in hoge mate tot die groei bijgedragen. Sommige 68 Litouwse bedrijven kunnen reeds concurreren met die in de EU. De grootste geprivatiseerde kledingbedrijven hangen voor 90 tot 100% van actief veredelingsverkeer af. Er zijn reeds nieuwe technologieën ingevoerd, met name via "joint ventures". Hetzelfde geldt voor de meubelindustrie. De chemische industrie heeft zich sinds 1994 hersteld, met name wat de productie van meststoffen betreft. 80% van deze productie wordt geëxporteerd. De bouwsector ontwikkelt zich snel, hoofdzakelijk in middelgrote bedrijven. Cement wordt uitgevoerd naar Duitsland, België en Nederland. Als gevolg van Turkse investeringen is de productie van tv-buizen weer aangetrokken. Meer dan 80% van deze productie wordt uitgevoerd. De machineproductie gaat nog steeds achteruit (de laagste cijfers werden geregistreerd in 1996) en heeft met herstructureringsmoeilijkheden te kampen. Evenals bij de defensie industrie (die haar markten heeft verloren), blijft hier een corps van geschoolde arbeidskrachten bestaan. Ondanks de bedoelingen van de regering om de farmaceutische industrie via lagere bedrijfsbelasting en vrijstelling van BTW te bevorderen, blijft deze sector klein en onderontwikkeld. Slechts 10% van de in dit land verbruikte farmaceutische producten wordt ter plaatse geproduceerd, maar 35% van de eigen productie (algemeen verkrijgbare geneesmiddelen van minder goede kwaliteit) worden naar de GOS-landen geëxporteerd. De privatisering verloopt langzamer dan oorspronkelijk de bedoeling was. In juni 1995 was, na de eerste ronde van "voucher privatisation" was slechts 30% van alle staatsactiva in de industrie verkocht. Bij de tweede privatiseringsronde (verkoop tegen contant geld via openbare aanbestedingen) is men, als gevolg van de moeilijkheid om particuliere investeringen aan te trekken, achterop geraakt op het tijdschema. Toch is de privatisering reeds goed gevorderd in sommige sectoren als machines en elektrische apparatuur, motorvoertuigen, lederwaren, de papierindustrie, meubilair, en chemische en farmaceutische producten. De takken van industrie die de grootste aandelen buitenlands kapitaal hebben aangetrokken textiel, voedselverwerking, lederwaren, elektrische outillage en kleding. zijn onder meer de plasticindustrie, houtbewerking, Evaluatie en Prognose Allerlei indicatoren wijzen erop dat Litouwen nog niet ver gevorderd is met zijn overgangsproces. Ook al is er aanzienlijke vooruitgang geboekt met de macroeconomische liberalisering, dan nog zijn de grote bedrijven slechts in beperkte mate geprivatiseerd, levert de vaststelling van de energieprijzen nog steeds een probleem op en heeft Litouwens handel zich minder naar de Westerse markten verlegd dan die van andere kandidaatslanden. De onderwaardering van de energieprijzen wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat Litouwen, van alle kandidaatlanden, de meest energie-intensieve industrie heeft. Tot dusver lijkt Litouwen een groter gedeelte van zijn, van het Sovjetregime geërfde energie- intensieve industriebedrij ven te hebben gehandhaafd, dan de andere Baltische staten. 69 Daar de groeivooruitzichten voor deze sectoren beperkt zijn, lijkt een herstructurering naar minder energie- en meer arbeidsintensieve sectoren (Litouwen heeft de laagste lonen van alle kandidaatlanden) en voedselverwerking achterhaald te zijn. Daar de stabilisatie recent is en de herstructurering van het bankwezen pas kort geleden op gang is gekomen, kan het binnenlandse financiële stelsel nog geen kapitaal op middellange of lange termijn leveren. i Ook worden de groeivooruitzichten belemmerd door een nog altijd onaangepast kader en administratief stelsel voor directe buitenlandse investeringen. Ook al blijft het herstel van de binnenlandse vraag bescheiden, dan nog zal de industrieproductie waarschijnlijk in de komende jaren blijven groeien. Toch wordt verwacht dat de industrieproductie, tegen het jaar 2000, nog altijd slechts 40% van zijn niveau van 1990 zal bedragen. Met betrekking tot de privatisering is de regering voornemens het proces te versnellen en een begin te maken met de privatisering, tegen eind 1997 van 14 "strategische" staatsbedrijven in de telecommunicatie-, de vervoers- (waaronder ook scheepswerven) en de energiesector, via internationale openbare aanbestedingen. De privatisering van het nationale telecommunicatiebedrijf werd reeds in maart 1997 op gang gebracht. De grootste moeilijkheid waarmee de Litouwse industrie heeft te kampen is het gebrek aan financiering op lange0 termijn om vorderingen te blijven maken met volledige privatisering en herstructurering. Het aantrekken van directe buitenlandse investeringen zal in feite een van de belangrijkste taken van de Minister van Buitenlandse Zaken in de nieuw verkozen regering (december 1996) zijn. Volgens regeringsschattingen is er zes jaar nodig om de herstructurering van de industrie te voltooien. Conclusie voor de concurrentiepositie van de industrie Mits de huidige positieve herstructurerings- en privatiseringstrends aanhouden, zou het grootste gedeelte van de Litouwse industrie op middellange termijn opgewassen moeten zijn tegen de problemen in verband met haar integratie in de Europese eengemaakte markt. In het aparte deel over de interne markt is een evaluatie te vinden van het specifiek voor het vrije verkeer van industrieproducten bereikte acquis. Landbouw Het gemeenschappelijk landbouwbeleid heeft ten doel een moderne landbouw te ontwikkelen of in stand te houden die de agrarische gemeenschap een billijke levensstandaard en de consument de levering van landbouwproducten tegen redelijke prijzen garandeert, met, binnen de EG, vrij verkeer van landbouwproducten. Daarbij wordt speciaal aandacht geschonken aan milieu en plattelandsontwikkeling. Instrumenten voor het beheer van het GLB zijn de gemeenschappelijke marktordeningen, aangevuld inzake met wetgeving op veterinair en fytosanitair gebied en met voorschriften diervoeding en levensmiddelenhygiëne. Er zijn ook structuurmaatregelen vastgesteld, die aanvankelijk vooral gericht waren op modernisering en schaalvergroting, maar die nu steeds meer de nadruk leggen op milieu en een regionaal gedifferentieerde aanpak. Sinds 70 de hervorming van 1992 wordt een steeds groter deel van de steun voor de landbouw toegekend in de vorm van toeslagen ter compensatie van de verlaging van de. interventieprij zen. De Europa-Overeenkomst vormt de basis voor de handel in landbouwproducten tussen Litouwen en de Gemeenschap en heeft ten doel de samenwerking tussen de partijen te bevorderen met het oog op de modernisering, herstructurering en privatisering van de landbouw en de agro-industriële sector in het land, en op de vaststelling van normen voor de fytosanitaire sector. Het Witboek heeft betrekking op de veterinaire en fytosanitaire controles, de controle op diervoeding en de afzetvoorschriften voor bepaalde producten. Deze regelgeving heeft ten doel de consument, de volksgezondheid en de gezondheid van dieren en planten te beschermen. Situatieschets Situatie in de landbouw In 1995 was de productiewaarde van de landbouw gelijk aan ongeveer 0,12 % van die van de Unie. Het aandeel van de landbouw in het totale BBP heeft zich, na een scherpe daling in het begin van de overgangsperiode, gestabiliseerd en was in 1995 gelijk aan 9,4 % van het BBP. In 1996 nam het aandeel van de landbouw in het BBP toe tot 11,4 %, hoofdzakelijk als gevolg van de goede graanoogst. De landbouw blijft zeer belangrijk voor de economie van het land, aangezien het aandeel van de in de landbouw werkzame personen in de totale beroepsbevolking is gestegen van 18 % in 1990 tot 24 % in 1995, wat er tegelijk op wijst dat er weinig alternatieve werkgelegenheid is. Van de totale oppervlakte van 6,53 miljoen ha is 3,5 miljoen ha landbouwareaal, en daarvan is 84 % bestemd voor akkerbouw. De teruggave van eigendomsrechten of de betaling van een compensatie in cash of in natura vormden de hoeksteen van de landbouwhervorming in Litouwen. Eind 1996 hadden slechts 250. 000 landbouwers hun eigendomsrechten teruggekregen, maar voor vele anderen was het dossier reeds ver gevorderd. De privatisering heeft geleid tot het ontstaan van bijna 400. 000 kleine gezinsbedrijfjes die voor eigen gebruik produceren (met een gemiddelde oppervlakte van 2,1 ha) en 135. 000 individuele bedrijven (met een gemiddelde oppervlakte van 8,4 ha). De individuele landbouwbedrijven exploiteren 34 % van het areaal. Het resultaat van dat alles is een versnippering op het gebied van zowel eigendom als exploitatievorm, aangezien vele kleinschalige particuliere bedrijfjes zijn ontstaan die weinig kans maken om voldoende inkomsten op te leveren voor een voltijdse landbouwer. Bijna een derde van het landbouwareaal (1,2 miljoen ha) in Litouwen wordt geëxploiteerd door landbouwvennootschappen (Bendrove). Deze bedrijven hebben de juridische status van een particuliere vennootschap met beperkte aansprakelijkheid, maar krachtens de vigerende wetgeving kunnen zij geen eigenaar worden van de grond die ze bewerken. Landbouwvennootschappen zijn niet alleen betrokken bij de landbouwproductie maar ook bij de verwerking en de detailhandel via een netwerk van detailhandelszaken. Door de totstandkoming van dergelijke ketens die zich toeleggen op productie, verwerking en 71 afzet, is een grotere concurrentie ontstaan voor de resterende monopolies in de levensmiddelensector (zowel verwerking als distributie). Begin 1997 waren er 2. 000 waarschijnlijk afnemen. landbouwvennootschappen, maar hun aantal zal Het verloren gaan van markten in de voormalige Sovjetunie, de daling van het binnenlands verbruik en de geleidelijke aanpassing aan de nieuwe economische situatie hebben samen geleid tot een scherpe daling van de landbouwproductie in Litouwen, namelijk met 50 % in de overgangsperiode. De sterkste daling is geconstateerd in de veehouderij, namelijk meer dan 50 %, terwijl de akkerbouwproductie met meer dan 40 % is gedaald. Gemeenschappelijk geëxploiteerde landbouwbedrijven zijn goed voor 45 % van de graanproductie en de helft van de suikerbietenproductie, en zij bezitten 60 % van alle rundvee en 54 % van alle varkens. De kleinere gezinsbedrijfjes produceren twee derde van alle aardappelen en 60 % van de groenten, en zij bezitten 51 % van alle melkkoeien. Op de particuliere bedrijven wordt 30 % van alle akkerbouwgewassen geproduceerd maar hun aandeel in de veehouderij is zeer gering. In 1995 voorzag Litouwen voor vele producten volledig in de eigen behoeften (melk : 1,8 miljoen ton, 163 %; rundvlees : 87. 000 ton, 106 %; groenten : 121 %; dat gold evenwel niet voor granen (2,5 miljoen ton, 83 %) en varkensvlees (93. 000 ton, 93 %). De verwerkende industrie is deels geprivatiseerd, maar van de meeste sectoren is nog 30 % staatsbezit. Terwijl in de sector agrovoeding nog steeds een aantal monopolieregelingen gelden, is de concurrentie toch toegenomen als gevolg van de levensmiddelen en de oprichting van nieuwe verwerkings- en invoer van distributiebedrijven door de landbouwvennootschappen. Ook in 1995 had de sector agrovoeding met financiële problemen te maken en waren de schulden in de levensmiddelenindustrie zeer hoog. Wat de handel betreft is Litouwen sterk afhankelijk van de inkomsten uit export, aangezien de binnenlandse markt klein is. Landbouwproducten en levensmiddelen nemen nog steeds een groot deel van de handel van Litouwen voor hun rekening (1995 : 18 %). In 1995 bedroeg, wat deze sector betreft, het aandeel van de EU in de invoer van Litouwen 61 %, in de uitvoer 30,5 %. Rusland blijft evenwel een belangrijke handelspartner aangezien in 1995 bijna de helft van de uitvoer van levensmiddelen naar dat land ging. De handel met de nieuwe onafhankelijke staten van de voormalige Sovjetunie, die in de beginjaren van de overgangsperiode te verwaarlozen was, is de laatste jaren toegenomen. Landbouwbeleid Voor het (Producenten-Subsidie-Equivalent) 3 %, tegenover 49 % voor de EU. bedroeg OESO 1995 door de berekende PSE In het kader van het landbouwbeleid heeft de regering in 1994 het "Nationaal Programma voor de ontwikkeling van de landbouw" ingesteld om de steunregelingen van de regering te coördineren en de inkomens in de landbouw te stabiliseren. Het programma is met name gericht op kredietverlening tegen lage rente en steunverlening in de landbouwsector ten behoeve van onderzoek, onderricht en scholing. 72 Krachtens de nationale verordening inzake economische betrekkingen in de landbouw van 1994 zijn met ingang van 1995 minimumaankoopprijzen, aankoopcontingenten, subsidies voor productiemiddelen, toeslagen voor probleemgebieden, uitvoersubsidies en opslagsubsidies ingesteld voor de belangrijkste landbouwproducten. Ook werden minimumondersteuningsprijzen ingevoerd als "bodemprijs" voor de producenten. De regering beschikt evenwel niet over de nodige institutionele instrumenten om erop toe te zien dat de minimumaankoopprijzen ook worden toegepast en zij moet erop rekenen dat de concurrentie tussen de verwerkers ertoe zal leiden dat de producenten die minimumprijs ook werkelijk ontvangen. De subsidies worden dan rechtstreeks aan de verwerkende industrie uitgekeerd om de consumentenprijzen kunstmatig laag te houden. De regeringswissel van december 1996 heeft geleid tot een heroriëntering van het landbouwbeleid. Het nieuwe beleid is erop gericht de concurrentiekracht van de landbouw te stimuleren. Daartoe wordt de huidige ondersteuning van de consumentenprijzen via subsidies aan de verwerkende industrie geleidelijk vervangen door de ondersteuning van de landbouwinkomens via ondersteuningsprijzen voor de belangrijkste landbouwproducten, toeslagen en investeringssteun. In 1995 was 10 % van de nationale begrotingsuitgaven bestemd voor landbouw. Ongeveer 50 % (23 miljoen ecu in 1995) van de landbouwbegroting ging naar prijsondersteuningsmaatregelen voor met name melk, graan, rundvlees en varkensvlees. Toeslagen en zachte leningen worden toegekend via b. v. het "Steunfonds voor de Landbouw", dat investeert in projecten ter verbetering van de plattelandsinfrastructuur. 27 miljoen litas (5,16 miljoen ecu) werd besteed aan uitvoersubsidies, hoofdzakelijk in de zuivel- en de varkenssector, en 13,8 miljoen litas (2 miljoen ecu) aan steun voor de landbouw in probleemgebieden. Sedert begin 1997 verloopt de steunverlening in de landbouw via één enkel fonds, namelijk het Steunfonds voor het Platteland. Met betrekking tot de prijsondersteunende maatregelen dient te worden vermeld dat de landbouwprijzen aanzienlijk lager liggen dan de communautaire prijzen. In 1995 bijvoorbeeld bedroegen de prijzen voor melk en voor rundvlees 30 à 35 % van de gemiddelde communautaire prijs, terwijl de prijzen voor tarwe en varkensvlees tamelijk hoog lagen op ongeveer 70 à 80 % van de EG-prijs. Bij de heroriëntering van het landbouwbeleid is meer aandacht besteed aan de plattelandsontwikkeling en de structuurverbetering. 56 % van de bevolking van Litouwen leeft op het platteland. In de periode 1992-1995 is 16 miljoen ecu besteed aan infrastructuurverbetering en is 2 miljoen ecu gebruikt om de landbouwers te helpen hun rente te betalen op uitrustingsgoederen en om de lopende productiekosten te dekken. In de probleemgebieden wordt de steun verleend naar gelang van de kwaliteit van de bodem (die moet een vierde minder opbrengen dan het gemiddelde). De bedoeling is de inkomensverliezen die het gevolg zijn van de natuurlijke handicaps te compenseren. In 1995 is in het kader van dit programma 2 miljoen ecu uitgegeven. De Vrijhandelsovereenkomst tussen Litouwen en de Europese Gemeenschap is van kracht geworden op 1 januari 1995. In het kader van de overeenkomst worden wederzijds landbouwconcessies verleend; de communautaire concessies zijn in 1996 bijgesteld. 73 Sedert april 1995 voert Litouwen een beleid inzake bescherming aan de grenzen dat volledig gebaseerd is op een gedifferentieerd tariferingssysteem, waarin een onderscheid wordt gemaakt tarieven. De bescherming varieert van 5 % voor olijfolie (geen binnenlandse productie) over 35 % voor geraffineerde suiker tot 87 % voor graan. Hogere tarieven gelden voor verwerkte producten zoals suiker en boter om de binnenlandse verwerkende industrie te beschermen. tussen conventionele, preferentiële en autonome Litouwen is ook lid van de Baltische Vrijhandelsovereenkomst die sedert januari 1997 ook geldt voor landbouwproducten; Litouwen onderhandelt momenteel over lidmaatschap van de WTO. Litouwen is begonnen met de invoering van de wetgeving zoals aangegeven in het Witboek. tijd is de terzelfder In december 1996 is het Ministerie van Bosbouw samengevoegd met het Ministerie van Landbouw en zijn alle diensten geherstructureerd om de verantwoordelijkheden te concentreren; landbouwbeleid gedecentraliseerd. Op het gebied van organisaties en verenigingen staat de landbouw in verschillende Litouwen landbouwproducentenverenigingen, bijvoorbeeld de Kamers van Landbouw, de Vereniging van Vennootschappen, de Unie van Familiebedrijven en de Vereniging van Grondeigenaars. De levensmiddelenindustrie heeft zich georganiseerd in lobbygroepen per deelaspect. tenuitvoerlegging van het kinderschoenen; zijn wel nog de in er Evaluatie en prognose Een van de belangrijkste problemen waarmee Litouwen in de komende jaren te maken heeft, is de voltooiing van de grondregistratie. Tegen het huidige tempo duurt het nog tien jaar voor alle eigendomsaanspraken geregistreerd zijn. De nog hangende problemen inzake aanspraken op bepaalde stukken grond en de eigendomsstructuur belemmeren een normale werking van de grondmarkt. Bijgevolg blijven ook bedrijfsinvesteringen, die toch essentieel zijn voor de modernisering van de landbouw, achterwege omdat geen hypothecair krediet kan worden verkregen. De industrie lijdt aan overcapaciteit, verouderde apparatuur en hoge schulden. Bovendien wordt in de meeste bedrijven niet aan de EG-normen inzake kwaliteit en hygiëne voldaan en is uitvoer naar de EG bijgevolg uitgesloten. Verwacht wordt dat zeer binnenkort twee of drie pluimveehouderij bedrij ven aan de hygiënenormen voor uitvoer naar de EG zullen voldoen. De sector krijgt te maken met een steeds toenemende concurrentie als gevolg van de liberalisering van het handelsbeleid en de toenemende invoer. Terwijl in een deel van de agrovoedingssector de monopolies nog steeds standhouden, is toch een grotere concurrentie ontstaan als gevolg van de invoer van levensmiddelen en de activiteiten van door de landbouwvennootschappen opgerichte verwerkings- en distributiebedrijven. Bij de uitwerking van het landbouwbeleid in Litouwen moeten een aantal hindernissen worden overwonnen, tenminste met betrekking tot de doelstellingen op middellange termijn. Alternatieve markten voor landbouwproducten zijn bijvoorbeeld zeer beperkt wegens de kwaliteitseisen en de scherpe concurrentie uit andere landen uit Midden- en Oost-Europa. Ondanks de liberalisering van de detailhandelsprijzen op de binnenlandse 74 markt, liggen de consumentenprijzen in Litouwen nog steeds aanzienlijk beneden de wereldmarktprij zen. In de komende jaren zal Litouwen niet over voldoende overheidsmiddelen beschikken om de landbouw in belangrijke mate te steunen en zullen de beperkte deviezenreserves een rem blijven zetten op de invoer van voedergranen en andere essentiële productiemiddelen. prijsondersteuningsregelingen Momenteel wordt gewerkt aan de totstandbrenging van een meer gestructureerd landbouwbeleid, met inzake structuurverbetering en plattelandsontwikkeling. Hoewel het beleid enkele punten van overeenkomst vertoont met het EG-beleid, worden de belangrijkste instrumenten van het communautaire marktbeleid in Litouwen niet toegepast. Het gaat hierbij met name om belangrijke in het kader van het akkerbouwprogramma (basisareaal, braaklegging, compensatiebedragen), premies voor de rundveehouderij en programma's voor de ontwikkeling van het platteland en van de landbouwstructuur. instrumenten zoals zuivelquota, instrumenten en maatregelen Voor het beheer van en de controle op deze maatregelen zijn tamelijk gesofisticeerde administratieve systemen vereist, met name een adequaat grondregister en een identificatie- en registratiesysteem voor runderen. In het algemeen is het duidelijk dat de administratieve diensten aanzienlijk moeten worden uitgebreid om al die maatregelen in Litouwen te kunnen toepassen. Een prognose betreffende de ontwikkeling van de ondersteuningsprijzen in de landbouw in Litouwen in de aan de toetreding voorafgaande periode kan momenteel moeilijk worden gemaakt. Alles hangt namelijk af van een aantal factoren, waaronder de binnenlandse economie, de situatie op de uitvoermarkten en de ontwikkeling van de prijsondersteuning in de Unie. Hoewel enige vooruitgang is gemaakt inzake de aanpassing van het plattelands- en het structuurbeleid, zijn het beleid voor een aantal sectoren en de subsidies voor productiemiddelen blijkbaar niet verenigbaar met het EG-beleid. Een nauwkeurige analyse van de subsidiabiliteitscriteria is vereist om de verenigbaarheid met de EG- maatregelen te kunnen beoordelen. Litouwen werkt momenteel aan de invoering van de wetgeving zoals aangegeven in het Witboek. Op veterinair gebied is nog maar pas een aanvang gemaakt met de voorbereidende werkzaamheden om de wetgeving van Litouwen aan te passen. Hoewel die wetgeving voldoening lijkt te geven met betrekking tot de volksgezondheid en de diergezondheid in Litouwen, zijn er toch aanzienlijke verschillen met het acquis communautaire. De voorzieningen op het gebied van laboratoriumtests en diagnose zijn ontoereikend om aan de communautaire normen inzake veterinaire controle te kunnen voldoen. Het registratiesysteem voor bedrijven en het identificatiesysteem voor dieren moeten worden aangepast aan de EG-systemen. Ook in de sector diervoeding dienen nog heel wat wetten te worden goedgekeurd. Harmonisatie tot gewasbeschermingsmiddelen, residuen van bestrijdingsmiddelen, biologische landbouw, is voorts vereist met betrekking van de wetgeving 75 zaaizaad, plantgoed en vermeerderingsmateriaal en plantenziekten. De controle- en keuringsvoorschriften voor de fytosanitaire sector moeten worden aangescherpt om een adequaat niveau van bescherming te garanderen. Conclusie De wetgeving moet nog verder op het acquis communautaire worden afgestemd, maar op het gebied van de vaststelling van de in het Witboek vermelde maatregelen is reeds aanzienlijke vooruitgang geboekt. Er is nog een bijzondere inspanning vereist op het gebied van: de implementering van de voorschriften op veterinair en fytosanitair gebied en het toezicht op de naleving ervan, en de modernisering van de inrichtingen om aan de EG-normen te voldoen; dit is vooral belangrijk met betrekking tot de keuringen en controles in het kader van de bescherming aan de buitengrenzen van de EU; de versterking van het administratief apparaat om te bereiken dat de instrumenten van het GLB kunnen worden toegepast en dat toezicht kan worden gehouden op de naleving van de voorschriften; een verdere concurrentievermogen van deze sector te verbeteren. ingrijpende herstructurering van de agrovoeding, om het slechts enkele Aangezien momenteel regelingen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid worden toegepast, dient het landbouwbeleid in Litouwen ingrijpend te worden hervormd en dient een aanzienlijke inspanning te worden gedaan om een toetreding op middellange termijn voor te bereiden. Visserij Het gemeenschappelijk visserijbeleid omvat gemeenschappelijke marktordeningen, een structuurbeleid, overeenkomsten met derde landen, instandhouding en beheer van de ter ondersteuning van deze visbestanden, alsmede wetenschappelijk onderzoek activiteiten. De Europa-Overeenkomst voorziet in maatregelen inzake handel in visserijproducten met de Gemeenschap en in samenwerking. In het Witboek zijn geen maatregelen terzake opgenomen. Situatieschets Het aantal arbeidsplaatsen in de visserijsector van Litouwen bedroeg in 1996 in totaal 3. 510 tegenover 10. 261 in 1992. In 1995 werd in totaal ongeveer 54. 000 ton gevangen voor een waarde van circa 48 miljoen ecu. De zeehaven van Klaipeda (belangrijkste haven), Nida en Sventoji zijn het sterkst afhankelijk van de visserij. De oceaanvloot bestond in 1996 uit 57 vaartuigen, waarmee 33. 000 ton werd gevangen (tegenover 109. 000 ton in 1993) met een waarde van 32 miljoen ecu. Ongeveer 40% van de vaartuigen van de oceaanvloot en de Oostzeevloot is meer dan 20 jaar oud. De Oostzeevloot bestond in 1996 uit 70 vaartuigen en 150 kleinere boten, waarmee 20. 000 ton werd gevangen (tegenover 7. 000 ton in 1993). 76 In 1996 waren er bij de 54 verwerkende bedrijven gemiddeld in totaal 2. 050 arbeidsplaatsen. De totale productie nam tussen 1993 en 1996 af als gevolg van de scherpe daling voor bevroren producten. Als handelspartner van de Gemeenschap heeft Litouwen (op basis van de waarde) een aandeel van 0,09% in de totale EG-invoer (ongeacht de oorsprong) van visserijproducten en een aandeel van 3,6% in de EG-invoer van visserijproducten uit de kandidaat lidstaten. Litouwen heeft (op basis van de waarde) een aandeel van 0,34% in de totale EG-uitvoer van visserijproducten en een aandeel van 4,1% in de EG-uitvoer van deze producten naar de kandidaat-lidstaten in Midden-Europa. De visbestanden in de Oostzee worden momenteel door de EG en Litouwen beheerd in het kader van dezelfde instantie, de Internationale Visserij commissie voor de Oostzee (IBSFC). Litouwen heeft visserij overeenkomsten gesloten met de Faeröer, de VS en Canada. Laatstgenoemde overeenkomsten voorzien niet in het ruilen van quota. Evaluatie en prognose De cijfers voor de productie en buitenlandse handel van Litouwen zijn in vergelijking met de overeenkomstige EG-cijfers vrij laag en zullen derhalve op de middellange termijn vermoedelijk geen beduidend effect op de Gemeenschap als geheel hebben. Er is al enige vooruitgang geboekt bij de overschakeling van staatseigendom naar particuliere eigendom van de uitrusting. Hoewel de aanpassingsperiode nog lang niet voorbij is, is nu al duidelijk dat het uiteenvallen van de oceaanvloot verregaande gevolgen heeft gehad voor alle takken van de sector. Het staat vooralsnog niet vast of de sector haar teruggang nog vóór de toetreding tot stilstand kan brengen, maar het is nu al duidelijk dat steun nodig zal zijn voor de nasleep van deze teruggang en de modernisering van de gehele bedrijfstak. Uitgaande van de gegevens die in verband met de gesloten visserij overeenkomsten beschikbaar zijn en van het feit dat Litouwen aangesloten is bij internationale of regionale visserijorganisaties, worden geen belangrijke problemen verwacht. De inkrimping van de capaciteit en de modernisering van de gehele sector zullen de kernpunten worden. Litouwen zal een visserij dienst moeten instellen die kan zorgen voor de uitvoering van de voorschriften van de Gemeenschap op het gebied van het beheer van de visbestanden, visvangst, visverwerking en vishandel, en die in staat is gegevens te verzamelen en de nodige herstructurering te coördineren. Conclusie Aanpassing van de sector voor toetreding zal veel inspanning vergen. Er worden geen ernstige problemen verwacht bij het integreren van de visserijsector van Litouwen in het gemeenschappelijk visserijbeleid. 77 £n££gi£ De hoofddoelstellingen van de EU op het gebied van het energiebeleid, zoals aangegeven in het Witboek van de Commissie "Een energiebeleid voor de Europese Unie", zijn vergroting van de concurrentiekracht, een betrouwbare energievoorziening en milieuzorg. De kernelementen van het acquis op energiegebied omvatten Verdragsbepalingen en afgeleid recht, met name met betrekking tot mededinging en steunmaatregelen van de staten, de interne energiemarkt (met inbegrip van de richtlijnen inzake electriciteit), doorzichtigheid van de prijzen, doorvoer van gas en elektriciteit, koolwaterstoffen, verlening van vergunningen, voorzorgsmaatregelen voor noodsituaties waaronder het verplicht aanleggen van buffervoorraden, enz. ), kernenergie, alsook energie-ëfficiëntie en milieuvoorschriften. Andere belangrijke onderdelen van het energiebeleid zijn de ontwikkeling van Trans-Europese energienetwerken en de ondersteuning van O & O op energiegebied. Nog aan de gang zijnde ontwikkelingen zijn onder andere de liberalisering van de gassector, de overname van het acquis inzake energie-efficiëntie en de uitvoering van het programma "Auto oil". Op kernenergiegebied heeft het communautaire acquis zich ontwikkeld van het tot een breed kader van juridische en politieke oorspronkelijke EGA-Verdrag instrumenten, waaronder internationale overeenkomsten. Tot het toepassingsgebied daarvan behoren thans vraagstukken met betrekking tot veiligheid en gezondheid, inclusief stralingsbescherming, veiligheid van kerninstallaties, beheer van radioactief instrumenten van EURATOM, afval, bevordering van onderzoek, de gemeenschappelijke markt voor kernenergie, voorziening, veiligheidscontrole en internationale betrekkingen. investeringen, onder andere via financiële De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking met het oog op een geleidelijke integratie van de energiemarkten in Europa en bevat bepalingen inzake het verlenen van steun op de desbetreffende beleidsterreinen. In het Witboek over de voorbereiding van de Midden- en Oosteuropese landen op de interne energiemarkt wordt benadrukt dat de basisrichtlijnen met betrekking tot de interne markt integraal moeten worden toegepast in combinatie met de EG-wetgeving inzake mededinging. Wat de kernenergiesector betreft, worden in het Witboek de aspecten voorziening, veiligheidscontrole en het vervoer van kernafval vermeld. Situatieschets Litouwen heeft slechts beperkte inheemse energiebronnen (olie, hout, turf, waterkracht en geothermische energie). Het land is voor meer dan 60% van invoer afhankelijk (olie; gas, nucleaire brandstof en ook steenkool), voornamelijk uit Rusland, maar heeft een capaciteit voor het opwekken van electriciteit en het raffineren van olie die meer dan de eigen behoeften dekt (de raffinaderij van Maizikai is de enige in het Baltische gebied), waardoor exportinkomsten worden verkregen. De energie-efficiëntie is vanwege een traditie van lage prijzen, inadequaat beleid en verouderde technologieën drie- tot viermaal zo gering dan het EU-gemiddelde. Litouwen wenst zijn energienetten steeds meer op die van de Europese Unie aan te sluiten. Een eventuele Baltische electriciteitsring zou in de toekomst tot een dergelijke aansluiting kunnen bijdragen, maar op korte/middellange termijn zal het land zeer waarschijnlijk voornamelijk met het Russische energienet verbonden blijven. De huidige 78 en toekomstige olie-terminals spelen, ook voor de raffinaderij van het land, een regionale rol. Litouwen is van strategisch belang voor de doorvoer van olie, gas en electriciteit naar Kaliningrad. Litouwen beschikt over twee grote RBMK-kerncentrales (van het Tsjernobyl-type) te Ignalina, die in 1995 85% van de electriciteit van het land produceerden en electriciteit leverden aan de buurlanden. De centrales worden thans verbeterd met hulp van de Rekening "Nucleaire Veiligheid" van de EBRD. De bijstand is afhankelijk van een met de hulp van Westerse experts opgesteld uitgebreid Veiligheidsverslag. Dit verslag bevat veel aanbevelingen die uitgevoerd moeten worden voordat de centrale vergunning krijgt om verder te functioneren. De bedoeling is dat de centrale verder blijft werken tot de kanalen gerenoveerd moeten worden, maar renovatie wordt niet voorzien in de Rekening "Nucleaire Veiligheid", terwijl het standpunt van de regering niet duidelijk is. Onafhankelijke deskundigen die het verslag hebben doorgenomen, hebben erop aangedrongen dat alle urgente aanbevelingen worden uitgevoerd voordat de reactor opnieuw wordt gestart na de huidige jaarlijkse sluiting voor onderhoud. Er moet te zijner tijd overeenstemming worden bereikt over alomvattende en realistische programma's, inclusief, zo nodig, sluiting, en over de uitvoering van deze programma's. Na de sluiting van de centrale zal een grootscheeps ontmantelingsprogramma moeten worden uitgevoerd. Evaluatie en prognose in 1994 een Nationaal Energieplan uitgevaardigd Litouwen heeft in overeenstemming is met de principes van de EU) om de belangrijkste energiekwesties aan te pakken: continuïteit van de energievoorziening; meer concurrentie; milieubescherming en verhoging van de energie-efficiëntie; de sanering van de energie infrastructuur; en meer samenwerking met de andere Baltische landen en de EU. Met name in de energiesector is een samenwerking tussen de Baltische staten voordelig deze landen elkaar aanvullen. (dat Het mededingingskader van de energiesector is steeds meer in overeenstemming met de richtlijnen van de interne energiemarkt, gecombineerd met de EG-wetgeving inzake mededinging. De Mededingingswet is slechts deels op de energiesector van toepassing en de Energiewet, waarin de algemene beginselen zijn opgenomen, voorziet niet in afstemming op de EG-voorschriften. Er dienen daarom meer maatregelen te worden genomen om de nodige aanvullende wetgeving, waarbij de sector wordt gereguleerd, tot stand te brengen en uit te voeren. De sector wordt door staatsmonopolies gekenmerkt. Buitenlandse, in de EU gevestigde maatschappijen hebben echter vergunningen verkregen voor olie-exploratie en - productie, waardoor de nodige investeringsmiddelen het land zijn binnengekomen, terwijl buitenlandse maatschappijen zich in Litouwen ook bezighouden met de kleinhandel in olieproducten en de invoer van gas. De energieprijzen zijn gestegen, maar met name wat energie voor huishoudelijk gebruik betreft (gas, electriciteit, verwarming) nog niet tot het niveau dat de kosten worden gedekt. Steeds grotere betalingsachterstanden tussen het staatsenergiebedrijf Lietuvos Energija en de gemeenten hebben een herstructurering van de energiesector in de weg in de gestaan. De recente prijsliberaliserings- en decentraliseringsmaatregelen 79 energiesector verbeteren echter de vooruitzichten op een herstructurering van de sector, waaronder de privatisering van de energiebedrijven. Litouwen voldoet niet aan het EG-acquis wat voorzorgsmaatregelen op energiegebied betreft, waaronder de verplichting een olievoorraad van negentig dagen aan te houden, maar er worden thans maatregelen genomen om aan het acquis te voldoen. Hiervoor zijn zowel op wetgevend als op financieel gebied aanzienlijke inspanningen vereist. Litouwen zal zich sterk moeten inspannen om aan de EU-voorschriften inzake energie- efficiëntie (bijv. energie-etikettering van huishoudelijke apparaten, normen voor een minimumrendement) en aan de EU-voorschriften inzake milieu (bijv. normen voor brandstofkwaliteit) te voldoen. Het is in dit verband nog niet duidelijk hoe de Litouwse investeringen moeten worden gedaan, op de raffinaderij, waarin belangrijke oververzadigde Europese markt zal functioneren. De veiligheidsmaatregelen die in het recent verschenen veiligheidsverslag worden aanbevolen en het westerse systeem voor de afgifte van vergunningen door het Litouwse regelgevende orgaan voor kernenergie (VATESI), dienen bij voorrang te worden uitgevoerd. Splijtstof wordt uit Rusland ingevoerd, deels in ruil voor de electriciteit die Litouwen naar Rusland uitvoert. Deze regeling lijkt niet heel stabiel en daar de toetreding van Litouwen de afhankelijkheid van de EU van Rusland zal vergroten, kan er enige bezorgdheid ontstaan over de continuïteit van de voorziening. Pogingen om de leveringsbronnen van splijtstof te diversifiëren zijn tot nu toe, om technische en economische redenen, niet succesvol geweest. Het gemeenschappelijke beleid voor de continuïteit van de splijtstofvoorziening door middel van een diversifiëring van de bronnen zal na de toetreding op de leveringscontracten van toepassing zijn. Verbruikte splijtstof wordt op het terrein van de centrale in vijvers opgeslagen. Er wordt thans gewerkt aan de inrichting van opslagplaatsen voor onmiddellijke droge opslag. Litouwen is thans bezig de kosten voor de verwerking van de verbruikte splijtstof en de ontmanteling van de centrales in de electriciteitstarieven op te nemen. Bij toetreding zal Litouwen aan het Euratom-Verdrag moeten voldoen, en met name aan de bepalingen inzake de de levering van kernmateriaal, de gemeenschappelijke markt voor kernenergie, splijtstofbewaking, gezondheid en veiligheid. Bovendien zal Litouwen de internationale overeenkomsten op dit gebied moeten naleven. Litouwen is nog geen partij bij alle internationale regelingen op deze gebieden (met name de Club van Nucleaire Leveranciers en het schema van de IAEA voor uitgebreide verslaggeving over de overbrenging van kernmateriaal) of heeft deze nog niet in zijn nationaal recht verwerkt, maar is daar wel mee bezig. Bovendien heeft Litouwen een alle aspecten bestrijkende overeenkomst inzake veiligheidscontrole met de IAEA gesloten. Daarom worden op deze gebieden bij de toepassing van de communautaire wetgeving geen grote moeilijkheden verwacht. De ontwikkeling van een onafhankelijke veiligheidsinstantie moet verder worden gesteund. Conclusie Mits de huidige inspanningen worden geïntensiveerd, wordt niet verwacht dat de geleidelijke aanpassing van de Litouwse wetgeving aan het EG-acquis op middellange termijn grote moeilijkheden met zich zal brengen. In de periode voor de toetreding zullen 80 de volgende kwesties van bijzonder belang zijn: de herziening van monopolies, ook op energietarieven; het gebied van voorzorgsmaatregelen voor noodsituaties met inbegrip van het aanhouden van een buffervoorraad olie, energie-efficiëntie en milieunormen. in- en uitvoer; tot netwerken; toegang De aanpassing aan de Euratom-bepalingen zal naar verwachting geen grote moeilijkheden met zich brengen. Litouwen zal enkele internationale internationale regelingen moeten uitvoeren of zal deze in zijn nationale recht moeten verwerken. Er dient bijzondere aandacht te worden besteed aan de kerncentrale van Ignalina en aan de snelle uitvoering van de voorgenomen sluiting van deze centrale en aan oplossingen op langere termijn voor het verwijderen van de afval. Vervoer Het vervoerbeleid van de Gemeenschap omvat beleidsmaatregelen en initiatieven op drie hoofdgebieden : kwaliteitsverbetering door de ontwikkeling van geïntegreerde en concurrerende vervoersystemen op basis van geavanceerde technologieën die ook bijdragen tot het realiseren van milieu- en veiligheidsdoelstellingen; verbetering van het functioneren van de interne markt ter bevordering van de efficiency van, keuzemogelijkheden voor en een gebruikersvriendelijk aanbod van vervoersdiensten, met inachtneming van de sociale normen; verruiming van de externe dimensie door verbetering van vervoersverbindingen met derde landen en bevordering van de toegang van ondernemers uit de EU tot andere Actieprogramma 1995-2000). (Het Gemeenschappelijk Vervoerbeleid vervoersmarkten De Europa-Overeenkomst voorziet in aanpassing van de wetgeving aan het Gemeenschapsrecht en samenwerking met het doel de vervoersector te herstructureren en te moderniseren, de toegang tot de vervoersmarkt te verbeteren, het transitovervoer te vergemakkelijken en de exploitatie op een niveau te brengen dat vergelijkbaar is met dat in de Gemeenschap. Het Witboek is toegespitst op maatregelen om de vervoersector te laten functioneren volgens de op de interne markt geldende voorwaarden, onder andere wat concurrentie, harmonisatie van de wetgeving en normalisatie betreft. Situatieschets Door zijn vrijwel ijsvrije Oostzeehavens was Litouwen een belangrijke doorvoerroute voor de handel tussen de voormalige Sovjet-Unie en het Westen. Hierdoor ontwikkelden de havens capaciteiten voor speciale trafieken die thans niet meer ten volle worden benut. De rol van het land als transitocorridor tussen West-Europa en Rusland, Wit-Rusland, de Oekraïne en de Centraal-Aziatische landen is echter afhankelijk van de betrekkingen met Rusland. Die betrekkingen hebben dit verkeer niet altijd vergemakkelijkt hoewel de huidige situatie vrij ontspannen is en het transitovervoer begint toe te nemen. Ook de vaststelling van nieuwe grenzen met Rusland, Wit-Rusland (Kaliningrad) en Letland heeft het concurrentievermogen van Litouwen als doorvoerroute aangetast. Litouwen investeert daarom in verbeteringen aan zijn Oost-West-vervoersnet en in verbeteringen aan de infrastructuur van de overgangen aan alle nieuwe grenzen en ook in de havens. Het grondgebied van Litouwen wordt doorkruist door twee Paneuropese corridors, vastgesteld op de Paneuropese Vervoersconferentie in Kreta. 81 De veranderingen in de economie van Litouwen hebben sedert de openstelling van het land tot een scherpe daling van de vraag naar vervoer geleid, hoewel het aandeel van het vervoer in het BBP toeneemt. Terzelfdertijd doet zich in versneld tempo een wijziging voor in de modal split : het aandeel van het goederenvervoer over de weg vergroot terwijl dat van de spoorwegen tussen 1990 en 1995 met twee derde is ingekrompen. Het gebruik van particuliere auto's is snel toegenomen en overheerst thans het personenvervoer, wat aanleiding geeft tot meer congestie in de steden en daarrond en ook aan sommige grensovergangen. Hoewel de modal split niet erg verschilt van die in sommige lidstaten, wordt het concurrentievermogen van de spoorwegen belemmerd door de gebrekkige toestand van de spoorlijnen en door het feit dat het grootste deel van het spoornet, met uitzondering van één spoorlijn van Polen naar Kaunis, de Russische spoorbreedte heeft die verschilt van de Europese. Evaluatie en prognose Wat de totstandbrenging van de interne markt betreft, heeft Litouwen zich aanzienlijke inspanningen getroost met betrekking tot de overname van het acquis. In de Estlandse sector van het internationaal vervoer worden reeds regels toegepast die vergelijkbaar zijn met die van de Unie. Er moet echter nog vooruitgang worden geboekt, met name wat betreft de veiligheid en in het personenvervoer over de weg. Ook het goederenvervoer over de weg moet worden aangepast aan de communautaire voorschriften, met name wat betreft de toegang tot het beroep, het rijbewijs, de maximum afmetingen en gewichten en de verkeersbelasting. Wat de spoorwegen betreft, moet er de komende jaren op worden toegezien dat het acquis communautaire inzake openbare dienst en normalisering van de rekeningstelsels daadwerkelijk wordt toegepast. Wat het luchtvervoer betreft, zijn de thans geldende normen verenigbaar met de algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht, hoewel nog meer specifieke maatregelen moeten worden aangenomen. De ontwikkeling van een geïntegreerd en concurrerend vervoersysteem is een doelstelling die door de Litouwse autoriteiten wordt onderschreven; de twee belangrijkste randvoorwaarden zullen waarschijnlijk zijn dat het vervoer op een behoorlijk veiligheidsniveau moet worden gebracht en dat het vervoersysteem optimaal moet worden gebruikt. Wat veiligheid betreft, heeft Litouwen reeds bemoedigende resultaten geboekt. De beoogde samenhang van het vervoersysteem daarentegen lijkt echter moeilijker te verwezenlijken. Het wegvervoer zal in Litouwen waarschijnlijk uitbreiding blijven nemen en het land moet zijn inspanningen concentreren op het gebruik van het spoorvervoer, ondanks de handicap van een andere spoorbreedte dan die van zijn Westerse buren. Wat de verbetering van de verbindingen met de lidstaten van de Unie en de buurlanden betreft, is Litouwen voornemens om tussen 1995 en 1999 ongeveer 0,5 miljard ecu uit de eigen begroting te investeren in infrastructuur voor het internationaal vervoer, vooral de Paneuropese corridors. Dit bedrag komt overeen met ongeveer 1,2% van het BNP, hetgeen toereikend lijkt. 82 Conclusies Litouwen zal zich waarschijnlijk op middellange termijn aan het grootste deel van het acquis op vervoergebied (lucht-, spoor-, weg- en zeevervoer) kunnen aanpassen. Het lijkt weinig waarschijnlijk dat de toetreding voor Litouwen belangrijke problemen zal opleveren in de vervoersector, op voorwaarde dat in de periode vóór de toetreding voldoende aandacht wordt besteed aan de verbetering van de veiligheid (met name in het zeevervoer), de harmonisatie van de milieunormen in het vervoer (luchtverontreiniging, lawaai) en de tenuitvoerlegging van het acquis voor het goederenvervoer over de weg en de spoorwegen. Ook zal erop moeten worden toegezien dat de nodige middelen beschikbaar worden gesteld voor de totstandbrenging van de basis van het toekomstige tot de nieuwe lidstaten uitgebreide transeuropese vervoersnetwerk. Ook zullen de Litouwse administratieve structuren, inclusief de controle-instanties, zoals die welke bevoegd zijn voor de veiligheid, snel moeten worden versterkt. Midden- en kleinbedrijf en het Het ondernemingsbeleid van de EU beoogt het stimuleren van een klimaat dat gunstig is voor de ontwikkeling van het MKB in de hele EU, het vergroten van zijn en aanmoedigen concurrentievermogen internationalisering. Het wordt gekenmerkt door een hoge graad van subsidiariteit. De aanvullende rol van de Gemeenschap wordt omschreven en ten uitvoer gelegd door middel van een meerjarenprogramma voor het MKB in de EU. Dit programma bevat de juridische en budgettaire grondslag voor de specifieke beleidsmaatregelen van de Gemeenschap voor het MKB. Het acquis bleef tot dusverre beperkt tot aanbevelingen op specifieke gebieden, hoewel wetgeving in andere sectoren ook van invloed is op het MKB (b. v. mededinging, milieu, vennootschapsrecht). europeanisering zijn van De Europa-Overeenkomst behelst samenwerking voor het ontwikkelen en versterken van het MKB, in het bijzonder in de particuliere sector, onder meer door middel van voorlichting en bijstand in verband met de juridische, administratieve en fiscale voorwaarden. Het Witboek bevat geen specifieke maatregelen. Situatieschets In Litouwen zijn 65% van de vennootschappen op aandelen kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) met minder dan 50 werknemers, terwijl ongeveer 12% meer dan 250 personen in dienst hebben. De KMO's zijn geconcentreerd in de houtindustrie, de voedselindustrie, de kleding- en pelsindustrie, de grafische nijverheid en uitgeverijen, en de vervaardiging van producten van niet-metaalhoudende mineralen. Sedert 1995 is het midden- en kleinbedrijf praktisch volledig geprivatiseerd. Het beleidsdocument van de regering betreffende het ontwikkelingsprogramma voor het MKB (1995) omvat een brede waaier van diensten ten behoeve van het MKB, zoals exportbevordering, opleiding, en stimulerende maatregelen voor het aantrekken van buitenlands kapitaal. De wet op kleine ondernemingen van 1991, zoals gewijzigd in 1995, voorziet in een belastingvermindering van 70% voor de eerste twee bedrij fsj aren van ondernemingen die maximaal 50 personen in dienst hebben. 83 Tot de voorzieningen ter ondersteuning van de KMO's behoren de zes commerciële adviescentra welke voorlichting en opleiding verstrekken aan nieuwe bedrijven in de aanloopperiode en aan zelfstandigen. Evaluatie en prognose Litouwen beschikt over een eigen op de ontwikkeling van het MKB gericht programma en over basisvoorzieningen voor het MKB. Er is evenwel behoefte aan een verdere uitbreiding van de basisvoorzieningen evenals aan bijkomende maatregelen gericht op een vereenvoudiging van wetgeving en administratie met het oog op een grotere MKB- vriendelijkheid. Er dienen eveneens stappen te worden ondernomen om de toegang tot kredietfaciliteiten voor het MKB te verbeteren. De aan de gang zijnde maatregelen om het MKB tijdens de aan de toetreding voorafgaande periode te versterken, dienen daarom te worden gecontinueerd. Conclusie Wat de integratie van Litouwen betreft, zijn er met betrekking tot het MKB geen speciale problemen. 3. 5. Economische en sociale cohesie Werkgelegenheid en sociale zaken Het sociale beleid van de Gemeenschap heeft vaste vorm gekregen via diverse instrumenten, zoals wettelijke bepalingen, het Europees Sociaal Fonds en specifieke maatregelen met betrekking tot, onder andere, volksgezondheid, armoede en invaliden. Er is een juridisch acquis op de gebieden veiligheid en gezondheid op het werk, arbeidsrecht en arbeidsvoorwaarden, gelijke kansen voor mannen en vrouwen, sociale zekerheid van migrerende werknemers en tabaksproducten. Kenmerkend voor de sociale wetgeving in de Unie is de vaststelling van minimumvoorschriften. Voorts is het zo dat in het EU-Verdrag (artikel 118B) een bepaling is opgenomen inzake de dialoog tussen de sociale partners op Europees niveau en wordt in het protocol betreffende de sociale politiek verwezen naar de raadpleging van de sociale partners en maatregelen om de sociale dialoog te vergemakkelijken. De Europa-Overeenkomst voorziet in convergentie van de nationale en de communautaire wetgeving, en in samenwerking voor de verbetering van het peil van de bescherming van gezondheid en veiligheid van de werknemers, en in samenwerking op het gebied van beleidsmaatregelen voor de arbeidsmarkt en dat van de modernisering van het stelsel van sociale zekerheid. Zij bepaalt ook dat legaal in Litouwen werkzame arbeidskrachten in de Gemeenschap niet discriminerend mogen worden behandeld op grond van hun nationaliteit, wat hun arbeidsviirwaarden betreft. Het Witboek omvat maatregelen met het oog op convergentie op alle deelgebieden van het avquis. 84 Situatieschets De sociale dialoog vindt plaats tussen vier zeer belangrijke vakverenigingen, met het Europees Verbond van Vakverenigingen (EVV) en verscheidene werkgeversorganisaties, die geen lid van de Unie van Industrie- en Werkgeversfederaties in Europa (UNICE) zijn. Er zijn nagenoeg 80 vakbonden in Litouwen, hetgeen de kwestie van hun vertegenwoordiging ingewikkeld maakt. De sociale dialoog tussen drie partijen schijnt goed te werken, maar de tweepartijenonderhandelingen moeten worden uitgebreid. Volgens de IAO-methoden, werd het werkloosheidspeil in 1996 op ongeveer 6,2% geschat. Achter dit cijfer verschuilt zich echter vermoedelijk een aanzienlijke mate van de verborger werkloosheid. De regionale en structurele verschillen zijn aanzienlijk. De toch al reeds hoge proportie van werkloosheid in de landbouw is de afgelopen jaren tot 25% gestegen. Om de beleidmaatregelen voor de arbeidsmarkt ten uitvoer te leggen, is een netwerk van regionale arbeidsbureaus opgezet. Litouwen zou moeten worden aangemoedigd om zijn arbeidsmarktinstellingen die zich voor integratie in de Europese eengemaakte markt lenen, verder te ontwikkelen. Tussen 1990 en 1991 onderging het sociale zekerheidsstelsel van Litouwen aanzienlijke veranderingen, maar er is nog meer hervorming nodig om de administratieve structuren te versterken en om bijvoorbeeld een stelsel van sociale verzekeringen uit te werken. Ook al valt de sociale zekerheid onder het openbaar beleid, dan nog bestaan er allerlei particuliere sociale zekerheidsprogramma's. Momenteel ligt er een hervorming van het pensioenstelsel op tafel, waarbij een Pensioenfonds wordt ingevoerd. In 1995 bedroegen de sociale zekerheidsuitgaven ongeveer 10% van het BBP; dit bedrag is de laatste jaren aanzienlijk gestegen. Het wordt hoofdzakelijk gefinancierd met sociale premies, die hoofdzakelijk door de werkgevers worden betaald. Dit land zal voortdurend moeite moeten blijven doen om ervoor te zorgen dat er sociale beschermingsmaatregelen worden uitgewerkt. Het gezondheidszorgstelsel in Litouwen dient aanzienlijk te worden verbeterd. Evaluatie en prognose In 1993 hechtte Litouwen zijn goedkeuring aan een nieuwe arbeidsbeschermingswet, waarin de regels voor de bescherming van de gezondheid en veiligheid op het werk zijn neergelegd en waarvoor de EG-kaderrichtlijn model heeft gestaan. Veel van de specifieke maatregelen zijn nog altijd niet ingevoerd. Deze worden momenteel getroffen of aan de nieuwe strategie aangepast. De Litouwse arbeidsinspectiediensten bevinden zich thans in een aanloopfase, wat de toepassing van de nieuwe inspectiestructuur betreft. Aan de bestaande inspectiestructuren dient doelgerichte onafhankelijkheid te worden toegekend, overeenkomstig IAO-Verdrag 81. Inzake arbeidsrecht is Litouwen een systeem aan het ontwikkelen, dat over het algemeen aan de EU-vereisten voldoet. Er is een wetsontwerp in voorbereiding om de belangen van de werknemers te beschermen bij faillissement van de werkgever. Er zijn wellicht enige amendementen nodig om de bepalingen inzake arbeidscontracten en de bescherming van werknemers bij de overgang van ondernemingen in overeenstemming te brengen met de EC-voorschriften. De bij een aantal Europese richtlijnen voorgeschreven 85 procedures inzake informatieverstrekking aan en raadpleging van werknemers moeten verder worden ontwikkeld. Er is een wet in voorbereiding om kracht bij te zetten aan het recht op voorlichting en raadpleging. Inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen voldoet de Litouwse wetgeving aan de basisbepalingen van de EG-antidiscriminatiewetgeving. Het niet-discriminatiebeginsel wordt niet altijd gerespecteerd, in het bijzonder op het gebied van gelijke betaling voor gelijk werk en bij geslachtsgebonden reclame. Er bestaat een aanzienlijk verschil in betaling tussen mannen en vrouwen. Inzake het recht op vrij verkeer van werknemers schijnt niets Litouwen te beletten, de bepalingen van het acquis op dit gebied toe te passen. De invoering van het recht op vrij verkeer voor werknemers vereist echter aanpassing van de nationale wetgeving, met name wat betreft de toegang tot het arbeidsproces en de gelijke, niet-discriminatoire handelingen, ongeacht de nationaliteit. Op het gebied van de sociale zekerheid van migrerende werknemers zal de toetreding in beginsel geen wezenlijke problemen opleveren. Wel zullen bepaalde technische aanpassingen nodig zijn. Van groter belang is het vermogen van de administratie om bij samenwerking met andere landen de gedetailleerde coördinatieprocedures toe te passen. Het is niet duidelijk of Litouwen over de administratieve structuren beschikt om in het coördinatiestelsel te kunnen worden opgenomen. Er zal nog veel verdere planning, voorbereiding en opleiding nodig zijn om de administratie van dit land op de coördinatietaken voor te bereiden. De tabaksrichtlijnen - respectievelijk de op sigarettenverpakkingen aan te brengen waarschuwing en het maximale teergehalte - zijn in de Litouwse wetgeving omgezet. Conclusie De sociale hervormingen zouden moeten worden voortgezet en het openbare gezondheidszorgstelsel dient aanzienlijk te worden verbeterd. Bovendien zou de sociale dialoog verder moeten worden uitgebreid. Litouwen zal zich aanzienlijke inspanningen moeten getroosten om ervoor te zorgen dat zijn wetgeving voldoet aan de EC-vereisten op gebieden als gezondheidszorg en veiligheid, arbeidsrecht en gelijke kansen en om de structuren voor een daadwerkelijke toepassing van die wetgeving te blijven ontwikkelen. Mits Litouwen zijn inspanningen voortzet, zal het (waarschijnlijk op middellange termijn de verplichtingen van een EU-lidmaatschap in de sociale sector op zich kunnen nemen. Regionaal beleid en cohesie Overeenkomstig titel XIV van het Verdrag steunt de Gemeenschap de cohesie, hoofdzakelijk via de Structuurfondsen. Litouwen zal deze instrumenten daadwerkelijk moeten toepassen en zich daarbij moeten houden aan de beginselen, doelstellingen en procedures die op het tijdstip van zijn toetreding gelden. De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking inzake regionale ontwikkeling en ruimtelijke ordening, met name via de uitwisseling van informatie tussen plaatselijke, regionale en nationale overheden en de uitwisseling van ambtenaren en deskundigen. Het Witboek behelst geen specifieke bepalingen ter zake. 86 Situatieschets In 1995 bedroeg het BBP van Litouwen ongeveer 24% van het EU-gemiddelde. De inkomensverschillen zijn het grootst tussen de steden en het platteland. Wegens het gebrek aan geregionaliseerde informatie over het BBP zijn zij niet te kwantificeren. Sinds dit land onafhankelijk werd zijn de nationale werkloosheidscijfers gestegen : tot 8% in 1996. De regionale verschillen tussen de geregistreerde werkloosheidscijfers gaan van 1,7% in Kaunas tot 10,3% in Silales en uit recente ramingen blijkt duidelijk dat zij nog toenemen. Voorlopig heeft Litouwen te kampen met een vrij volledig scala van regionale ontwikkelingsproblemen : - infrastructuurvoorzieningen van slechte kwaliteit (deze waren alleen bevredigend "volgens Sovjet-normen"). De staat waarin deze infrastructuur verkeert wordt momenteel als kritiek beschouwd, vooral op het platteland; - "haarden" van achteruitgang in de industrie of crises in de steden; - omschakeling van de defensieactiviteiten; - algemene achteruitgang van de inkomens in plattelandsgebieden (waar de bevolking nog steeds talrijk is). Litouwen heeft een minder geconcentreerde stadsstructuur dan zijn twee Baltische buurlanden. De stadssfuncties zijn verdeeld over Vilnius, Kaunas en Klaipeda. Met de vroegere planningstelsels werd getracht deze multipolariteit te bevorderen door andere secundaire steden te stimuleren. Er bestaat geen onafhankelijke regionale regeringsstructuur in Litouwen. De tien bestuursdistricten (gemiddelde bevolking : 371. 000 inwoners) zijn de pasgevormde, hogere territoriale bestuurseenheden. Als onderdeel van het staatsbestuur worden zij geleid door een aangestelde gouverneur, die het staatsbeleid uitvoert. Dat beleid is echter nog altijd zeer gecentraliseerd en er bestaat geen zichzelf besturende instantie op districtsniveau. Krachtens de wet op de "Territoriale bestuurseenheden van de Republiek Litouwen" zijn er 56, zichzelf besturende gemeentes (gemiddeld aantal inwoners : 66. 300) opgericht, als gevolg van een groepering van ongeveer 500 dorpen op het platteland tot 44 nieuwe eenheden en 12 stadsgemeentes. Momenteel bestaat er geen regionaal ontwikkelingsbeleid in Litouwen. Er is een "Nationaal Strategieplan" in voorbereiding. Dat heeft echter hoofdzakelijk betrekking op ruimtelijke ordening. In Litouwen bestaan geen regionale beleidsinstrumenten in de strikte zin des woords. Het aandeel van Litouwens totale ontwikkelingsuitgaven, die tegenwaardemiddelen voor het structuurbeleid van de EG zouden kunnen opleveren, valt niet te bepalen. Daarom kan Litouwens medciinancieringscapaciteit momenteel niet betrouwbaar genoeg worden geëvalueerd. 87 Evaluatie en prognose Volgens de beschikbare informatie schijnt de Litouwse overheid niet te hebben overwogen het communautaire regionaal beleid op haar grondgebied ten uitvoer te leggen, en is dit land niet voornemens op korte termijn een regionaal beleid uit te stippelen. Derhalve heeft Litouwen klaarblijkelijk weinig vooruitgang geboekt met de invoering van de bestuurstechnische en budgettaire procedures, die vereist zijn voor de kanalisering van de structuurmiddelen van de EG. De meeste van de vereiste bestuurstechnische structuren en instrumenten moeten namelijk nog in het leven worden geroepen, wil Litouwen in staat zijn de structuurprogramma's van de EG op zijn grondgebied toe te passen. Conclusie Litouwen heeft klaarblijkelijk weinig vooruitgang geboekt met de invoering van een gedifferentieerd ontwikkelingsbeleid om het probleem van de steeds grotere regionale verschillen aan te pakken. Er zou een algemeen kader moeten worden ingevoerd voor een geïntegreerd ontwikkelingsbeleid dat, gezien de omvang van dit land, een wezenlijk onderdeel van de nationale ontwikkelingsstrategie zou kunnen zijn. Bovendien is het duidelijk regionale ontwikkelingsprogramma's te beheren, dient te worden verbeterd. Derhalve moeten er nog aanzienlijke hervormingen worden doorgevoerd, alvorens Litouwen de communautaire de structuurbeleidsmaatregelen van de EG efficiënt kan kanaliseren. bestuurscapaciteit de middelen geïntegreerde, voorschriften Litouwens toepassen van kan om dat en 3. 6 Levenskwaliteit en milieu MilkM Het milieubeleid van de Gemeenschap vloeit voort uit het Verdrag en is gericht op duurzaamheid, op basis van de integratie van milieubescherming in het sectoriële beleid van de EU, preventieve actie, het principe dat de vervuiler betaalt, de bestrijding van milieuschade aan de bron, en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Het acquis omvat bij benadering 200 rechtsinstrumenten op allerlei terreinen, zoals water- en luchtvervuiling, afvalbeheer en chemicaliën, biotechnologie, stralingsbescherming en natuurbescherming. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat een milieu-effectbeoordeling wordt uitgevoerd alvorens toestemming voor het ontwikkelen van bepaalde particuliere en overheidsprojecten wordt gegeven. De Europa-Overeenkomst bepaalt dat het Litouwse ontwikkelingsbeleid geleid wordt door het principe van duurzame ontwikkeling en dat milieu-overwegingen volledig in het beleid zijn geïntegreerd. De overeenkomst bepaalt tevens dat hej; milieu een prioriteit is voor bilaterale samenwerking en dat de wetgeving op dit terrein moet worden aangepast aan die van de Gemeenschap. Het Witboek omvat slechts een klein deel van het acquis op milieugebied, namelijk wetgeving in verband met producten, die direct in verband staat met het vrije verkeer van goederen. 88 Situatieschets industriële De milieusituatie in Litouwen is minder ernstig dan elders in de regio. De achteruitgang van teruggebracht. Watervervuiling blijft het meest acute milieuprobleem; andere probleemgebieden betreffen onder andere afvalbeheer en -opslag. landbouwactiviteiten heeft de vervuiling en Vooral de vervuiling van rivier-, grond- en kustwater door stedelijk afval en landbouw is ernstig. De forse investeringen in rioolbehandelingsinstallaties in alle grote steden zouden echter tegen het jaar 2000 de vervuilende lozingen in het water drastisch moeten verminderen. Met betrekking tot het afvalbeheer is het gevaarlijk afval reden tot bezorgdheid; dit wordt momenteel gestort op inadequate gemeentelijke stortplaatsen of verbrand in verbrandingsovens die niet voldoen aan de emissienormen van de EU. Luchtvervuiling, die voornamelijk voorkomt uit industriële en andere stationaire bronnen neemt af; maar emissies van mobiele bronnen nemen toe. In het algemeen is de situatie op het gebied van luchtvervuiling relatief goed. Litouwen kent gebieden met veel natuurschoon, die een aanwinst zouden betekenen voor een uitgebreide Unie. De belangrijkste kaderwet op milieugebied in Litouwen is de milieubeschermingswet van 1992; in 1996 werd tevens een nationale milieustrategie vastgesteld. Het principe dat de vervuiler betaalt is voorts opgenomen in twee belastingwetten en het preventiebeginsel wordt uiteengezet in de ontwerp-wet inzake milieu-effectrapportage. In 1991 werd een wet aangenomen inzake belasting op vervuiling van het milieu (luchtvervuiling), met inbegrip van een belasting van vervuiling van de atmosfeer door mobiele bronnen. Wat de natuurbescherming betreft vallen diverse soorten beschermde gebieden onder de wet beschermde gebieden. Een belangrijk deel van de sectoriële milieuwetgeving, waaronder normen en regelgeving inzake minimumniveaus, is een erfenis uit het Sovjettijdperk, hoewel dit in de loop van 1997 zou moeten veranderen. Economische instrumenten worden ingevoerd, met belastinggeschillen voor ongelode benzine en de ontwikkeling van een revolverend milieufonds op basis van beloning en straf op het gebied van vervuiling. Litouwen heeft de Verdragen van Helsinki van 1974 en 1992 over de bescherming van de Oostzee geratificeerd en heeft getoond dat het de "hot spots" in de Oostzee wil aanpakken. Evaluatie en prognose Litouwen heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het aanpassen van zijn milieuwetgeving aan EU-normen, en ook bij de tenuitvoerlegging van secundaire wetgeving en de versterking van de nodige instellingen. Het land moet echter nog veel doen voor het formele of daadwerkelijke naleving heeft bereikt. Wat de waterkwaliteit betreft, zijn normen voor vervuilende stoffen voorbereid op grond van vergelijkbare EG-richtlijnen voor waterbeheer. Litouwen heeft onlangs nieuwe voor luchtvervuilingsnormen elektriciteitsopwekking en er wordt gewerkt aan nieuwe normen voor de luchtkwaliteit. In de afvalsector wordt nieuwe wetgeving ingevoerd die in overeenstemming is met het acquis en er wordt een actieplan inzake gevaarlijk afval voorbereid. Op het gebied van natuurbescherming wordt gedebatteerd over een aantal ontwerp-wetten die zijn aangepast verbrandingsinstallaties ingesteld voor 89 aan de bepalingen van de vogel- en habitat-richtlijnen van de Gemeenschap. Hoewel Litouwen een kaderwet inzake nucleaire veiligheid heeft aangenomen dient deze te worden aangevuld met wetgeving inzake stralingsbescherming, de behandeling van radioactief afval, en planning voor noodgevallen. Op dit terrein is er momenteel een algemeen gebrek aan een veilighidscultuur. Bijzondere aandacht moet worden geschonken aan de snelle omzetting van kaderrichtlijnen op het gebied van lucht, afval en water en de richtlijn geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging (1PPC), en aan het opstellen van financieringsstrategieën voor wetgeving op het gebied van water, lucht en afval, waar grote investeringen nodig zijn. Litouwen streeft naar volledige omzetting van de wetgeving van het Witboek tegen het jaar 2000. Wat betreft de resterende milieuwetgeving is het land tamelijk ver gevorderd bij het voorbereiden van een gedetailleerde toetredingsstrategie, die in de loop van 1997 klaar zou moeten zijn. Om daadwerkelijke naleving van het EG-acquis te bereiken zal Litouwen de investeringen in het milieu sterk moeten opvoeren, en de structuren en instrumenten voor de tenuitvoerlegging en de controle op de naleving moeten versterken, en ook moeten zorgen voor bewustmaking en participatie. Een belangrijk struikelblok dat moet worden weggenomen is het gebrek aan personen met deskundigheid op het gebied van het harmonisatieproces. De toetredingsstrategie op milieugebied van het land dient tijdschema's voor de vaststelling van uitvoeringsbepalingen te omvatten in verband met de overname van het EG-acquis op milieugebied, te beginnen met onder andere de tenuitvoerlegging van de bovengenoemde kaderrichtlijnen en de IPPC-richtlijn. Conclusie Met de huidige trends en de snelheid van de hervormingen in Litouwen is volledige omzetting van het milieu-acquis op de middellange termijn waarschijnlijk haalbaar. Daadwerkelijke naleving van een aantal wetten (bijvoorbeeld de behandeling van stedelijk afvalwater, drinkwater, aspecten van afvalbeheer en wetgeving op het gebied van luchtverontreiniging) kan echter pas op de lange termijn worden verwezenlijkt, en zal een aanzienlijke stijging van de milieu-investeringen vereisen en een grote inspanning vergen bij het versterken van de bestuurlijke capaciteit. Consumentenbeleid Het acquis communautaire omvat de bescherming van de economische belangen van consumenten (o. a. wat betreft misleidende reclame, prijsaanduiding, consumentenkrediet, oneerlijke contractvoorwaarden, televerkoop, pakketreizen, verkoop buiten normale verkoopruimten en timesharing), evenals de algemene veiligheid van producten en de specifieke sectoren cosmetica, textieletiketten en speelgoed. De Europa-Overeenkomst voorziet in de aanpassing van de wetgeving aan die van de Gemeenschap en samenwerking met het oog op het tot stand brengen van volledige overeenstemming tussen de systemen voor consumentenbescherming in Estland en de Gemeenschap. Fase-I-maatregelen van het Witboek richten zich op verbetering van de productveiligheid, o. a. wat betreft cosmetica, textieletiketten en speelgoed, en op de bescherming van de economische belangen van de consument, vooral op het gebied van misleidende en prijsaanduiding. Fase-II-maatregelen houden verband met pakketreizen, verkoop buiten consumentenkrediet, oneerlijke contractvoorwaarden reclame, 90 normale verkoopruimten en timesharing. Ook moet rekening worden gehouden met nieuwe EU-wetgeving die onlangs is vastgesteld (televerkoop) of binnenkort zal worden vastgesteld (vergelijkende reclame, prijsaanduiding). Situatieschets Hoewel de wet een basis De Wet consumentenbescherming werd in 1994 voor het Litouwse Parlement aangenomen. legt voor de bescherming van consumentenrechten, is deze niet in overeenstemming met de EU-wetgeving. Een nieuwe ontwerp-wet consumentenbescherming wordt nu besproken. Deze omvat nieuwe bepalingen en amendementen die ervoor moeten zorgen dat Litouwen voldoet aan de EU- eisen op consumentengebied. De algemene verantwoordelijkheid voor het consumentenbeleid en consumentenzaken ligt bij het overheidsorgaan voor mededinging en consumentenbescherming. Dit orgaan is belast met de coördinatie van overheidsinstellingen op het gebied van consumentenbescherming. In 1989 werd een onafhankelijke consumentenbond opgericht waarin een aantal consumentenorganisaties samenwerken. Evaluatie en prognose laatste jaren heeft de Litouwse regering van het beleid De inzake consumentenbescherming een prioriteit gemaakt. De nieuwe ontwerp-wet inzake consumentenbescherming streeft naar uitvoering van de verschillende EG-richtlijnen, onder andere betreffende oneerlijke contractvoorwaarden, pakketreizen, verkoop buiten normale verkoopruimten en consumentenkrediet. Daarnaast worden afzonderlijke wetten voorbereid betreffende prijsaanduiding, pakketreizen en algemene veiligheid van producten en diensten. Er lijken geen initiatieven op het gebied van timesharing gepland te zijn. Hoewel de Wet consumentenbescherming enkele bepalingen bevat op het gebied van productveiligheid, is er op dit gebied geen overeenstemming met de EG-wetgeving. Er wordt een afzonderlijke ontwerp-wet inzake algemene productveiligheid voorbereid die zal bijdragen tot overeenstemming met de EG-normen. Voor sectoren als veiligheid van speelgoed, textieletikettering en cosmetica zijn er enkele losse bepalingen, maar geen specifieke maatregelen om de consument te beschermen. De invoering van het acquis moet gepaard gaan met een sterke en onafhankelijke, door de overheid gesteunde consumentenbeweging. Conclusie Er zijn belangrijke lacunes in de Litouwse wetgeving inzake consumentenbescherming vergeleken met de EU-richtlijnen, vooral inzake algemene productveiligheid. Hoewel Litouwen de institutionele structuren heeft gecreëerd voor de tenuitvoerlegging van wetgeving inzake consumentenbescherming, lijkt het toezicht op de naleving van bestaande wetgeving een urgent probleem. Indien de inspanningen op het gebied van harmonisatie worden voortgezet, zal Litouwen echter op de middellange termijn het EU- acquis op het gebied van consumentenbescherming kunnen overnemen. 91 3. 7. Justitie en Binnenlandse Zaken Huidige bepalingen Het acquis betreffende justitie en binnenlandse zaken (JBZ) steunt hoofdzakelijk op het kader voor samenwerking omschreven in Titel VI (artikel K) van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) (de "derde pijler"), ofschoon het eveneens aansluit bij een aantal voorschriften en wettelijke bepalingen van de "eerste pijler" (het EG-Verdrag). Het JBZ-kader van de EU heeft hoofdzakelijk betrekking op asiel, controle aan de buitengrenzen en immigratie, douanesamenwerking en politiële samenwerking ter bestrijding van zware criminaliteit met inbegrip van de illegale drugshandel, en justitiële samenwerking in burgerlijke zaken en strafzaken. In het VEU wordt aangegeven van welke basisbeginselen voor die samenwerking wordt uitgegaan, te weten de beginselen vervat in het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en het Verdrag van Genève van 1951 betreffende de status van vluchtelingen. Impliciet wordt eveneens uitgegaan van een aantal internationale overeenkomsten op de genoemde gebieden, met name die van de Raad van Europa, van de Verenigde Naties en van de Conferentie van Den Haag. De wetgevingsaspecten van het acquis van de derde pijler verschillen van die van de eerste pijler. Het acquis van de derde pijler bestaat namelijk uit overeenkomsten, gemeenschappelijke optredens, gemeenschappelijke standpunten en resoluties (waaronder eveneens de reeds goedgekeurde gedeelten van ontwerp-besluiten waarover nog wordt onderhandeld). Een aantal EU-overeenkomsten (met inbegrip van de Overeenkomst van Dublin van 1990 en overeenkomsten inzake uitlevering, fraude en EUROPOL) zijn door de Raad goedgekeurd en worden thans in het kader van de bekrachtigingsprocedures behandeld door de nationale parlementen. Verschillende andere overeenkomsten, met inbegrip van een overeenkomst betreffende de buitengrenzen, bevinden zich in diverse onderhandelingsstadia bij de Raad. Het JBZ-acquis impliceert zowel een hoge graad van praktische samenwerking als wetgeving en de daarmee verband houdende effectieve tenuitvoerlegging. Het nieuwe Verdrag Voor verschillende van de bovenvermelde materies zal bij het in werking treden van het uit de Intergouvernementele Conferentie van Amsterdam voortgekomen Verdrag het huidige samenwerkingskader ver zijn voorbijgestreefd. In het nieuwe Verdrag worden namelijk, via de bevestiging van het streven naar de ontwikkeling van de Unie als "een ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid", bedoelde materies, en met name het vrije verkeer van personen, asiel en immigratie, in de communautaire sfeer geplaatst. Met betrekking tot het vrije verkeer van personen in het bijzonder voorziet het nieuwe Verdrag in de opneming van het Schengen-acquis in het kader van de Europese Unie, alsook in de volledige overname van dat acquis door elke kandidaat voor het EU- lidmaatschap. Met betrekking tot de materies welke in de samenwerkingssfeer blijven, te weten de politiële en strafrechterlijke aangelegenheden, voorziet het nieuwe Verdrag in een versterking van het samenwerkingssysteem. 92 De Europa-Overeenkomst en het Witboek De Europa-Overeenkomst voorziet eveneens in samenwerking met betrekking tot de bestrijding van drugsmisbruik en het witwassen van geld. In het Witboek worden geen derde-pijler thema's expliciet behandeld maar wordt verwezen naar eerste-pijler materies, zoals het witwassen van geld en het vrije verkeer van personen, welke nauw verband houden met de belangrijke onderwerpen op het gebied van justitie en binnenlandse zaken. Het bevat eveneens verwijzingen naar de overeenkomsten van Brussel en Rome. Situatieschets Eerste vereisten voor de JBZ-samenwerking Litouwen is in 1993 toegetreden tot de Raad van Europa en heeft de belangrijkste akten op het gebied van de mensenrechten geratificeerd. De grondwet voorziet in een rechterlijke macht welke, in overeenstemming met de beginselen van de rechtsstaat, onafhankelijk is. Met betrekking tot de JBZ-instellingen zijn hervormingen aan de gang maar zijn er nog belangrijke problemen op het gebied van de personele middelen en de beheersystemen. Er is voortgang gemaakt op alle gebieden van de derde pijler. Litouwen heeft het Verdrag van 1990 inzake de bescherming van persoonsgegevens nog niet bekrachtigd maar het parlement heeft in juli 1996 een wet op de bescherming van persoonsgegevens aangenomen met de bedoeling aan de vereisten van het Verdrag en van de EG-Richtlijn te voldoen (zie eveneens onder "Interne markt zonder grenzen"). Asiel Litouwen heeft het Verdrag van Genève en het Protocol van 1967 in januari 1997 geratificeerd. Als gevolg van die ratificatie is een door het parlement in 1995 in werking getreden. Met de behandeling van aangenomen vluchtelingenwet asielaanvragen werd in mei 1997 begonnen. Het was de bedoeling met genoemde wet de bestaande situatie in algemene overeenstemming met de EU-bepalingen te brengen en de wet bevat dan ook bijvoorbeeld de bepaling betreffende het veilige derde land. Een belangrijk onderdeel van de Litouwse procedure is de migrantenscreening (in het Registratiecentrum voor Buitenlanders te Pabrade) welke op kandidaat-vluchtelingen wordt toegepast voordat zij tot het vluchtelingencentrum te Rukla worden toegelaten. Aan het opzetten van faciliteiten voor het onthaal en het bijstaan van vluchtelingen wordt op dit ogenblik gewerkt met steun van EU-landen (met name Denemarken), de UNHCR en het IOM. Immigratie/grenscontrole Een steeds groter wordend probleem vormen de vooral uit Azië afkomstige illegale migranten die zich via Litouwen in het Westen proberen te vestigen. Georganiseerde benden houden zich bezig met transport van illegale immigranten via Litouwen naar Polen. In het voorjaar werden circa 600 van die migranten en kandidaat-vluchtelingen in het Registratiecentrum opgehouden voor een onderzoek naar hun status. Litouwen heeft overeenkomsten inzake vrijstelling van visumplicht met het VK, Ierland, Denemarken, 93 Finland, Zweden, Noorwegen, verschillende Midden-Europese landen en derde landen, evenals met Estland en Letland, waarmee het een "visavrije ruimte" vormt. Litouwen neemt de EU-lijst van derde landen met visumplicht over. De Litouwse wetgeving beantwoordt over het geheel genomen aan de democratische normen. Er bestaan terugname-overeenkomsten met Estland, Letland, Finland, Zweden, Denemarken, Zwitserland, Noorwegen en Oekraïne. Litouwen probeert tot terugname-overeenkomsten te komen met Rusland en Wit-Rusland maar de daarop betrekking hebbende werkzaamheden zijn nog niet afgerond. Het toezicht op de grenzen met Rusland en Wit- Rusland is nog niet op bevredigende wijze geregeld, omdat die grenzen zelfs nog niet duidelijk zijn afgebakend. De organisatie van de grenswacht heeft te lijden van institutionele en personele tekorten en een gebrek aan bewakingsmaterieel. Politiële samenwerking fraude. Vooral In Litouwen komt georganiseerde criminaliteit vooral voor met betrekking tot de illegale migratie en het smokkelen van wapens, alcohol en tabak, het witwassen van geld en financiële (belastingontduiking) actieve in de "grijze markt" ondernemingen krijgen te maken met geweld en afpersing. De politie en de andere bij strafvervolging betrokken diensten hebben voor het bestrijden van de georganiseerde misdaad speciale detentiebevoegdheden gekregen. De regering heeft onlangs haar goedkeuring gehecht aan een programma inzake misdaadpreventie dat plannen omvat voor wijzigingen van de strafwet en strafprocedures, de gedragregels voor overheidsambtenaren en de wet op het witwassen van geld. Er komt een reorganisatie van de belangrijke instellingen. Litouwen heeft het Verdrag van 1990 inzake het witwassen van opbrengsten van misdrijven geratificeerd (zie eveneens onder "Interne markt zonder grenzen"). Litouwen heeft nog niet te maken gekregen met binnenlands terrorisme. Het heeft met betrekking tot terrorisme de belangrijkste internationale overeenkomsten ondertekend en de nodige wettelijke en administratieve maatregelen genomen. Drugs Af en toe worden opiaten, cannabis en cocaïne gevonden. De binnenlandse vraag en productie geven in toenemende mate reden tot bezorgdheid, ofschoon het drugsmisbruik nog beperkt blijft. Litouwen is partij bij de meeste van de belangrijke internationale overeenkomsten inzake drugs en is van plan de andere spoedig te ratificeren. Voor het uitwerken van strategie en een preventiebeleid inzake drugsmisbruik werd een Staatscommissie voor Drugscontrole opgericht. De politie beschikt over een eenheid Drugscontrole. Justitiële samenwerking De hervormingen van het rechtswezen en de voorbereiding op de toetreding tot de EU verkeren nog in een vroeg stadium maar er wordt meer en meer voortgang gemaakt. Litouwen heeft de belangrijkste overeenkomsten inzake strafzaken bekrachtigd en is bezig zijn strafwetgeving en burgerlijk wetboek met het oog op justitiële samenwerking te herzien. Litouwen heeft geen enkele van de Overeenkomsten van Den Haag ondertekend maar is bezig met het opstellen van wetgeving in verband met de belangrijkste van die overeenkomsten. Litouwen is voornemens een verzoek om toetreding tot de Overeenkomst van Lugano in te dienen en werkt aan wetgeving die moet voorzien in verenigbaarheid met de Overeenkomsten van Rome en Brussel. 94 Evaluatie en prognose Litouwen heeft vooruitgang geboekt met betrekking tot de invoering van een aan het EU- acquis aangepast wetgevings- en implementeringskader. De prioriteiten van de regering voor de nabije toekomst hebben vooral betrekking op illegale immigratie, de uitwerking van doeltreffende grenscontrolesystemen, en bestrijding van de georganiseerde misdaad. De belangrijkste institutionele problemen hebben betrekking op het gebrek aan middelen, en de invloed van de georganiseerde misdaad en institutionele corruptie. De nieuwe regering heeft zich ertoe verbonden op die gebieden maatregelen te treffen en is bezig met een screening van haar JBZ-beleid en -instellingen. Een aantal ambtenaren hebben ervaring op het gebied van de samenwerking met EU-ambtgenoten. De regering wenst de uitbreiding van die ervaring te bevorderen. Conclusie Litouwen heeft op belangrijke gebieden, zoals bijvoorbeeld het asielbeleid, een zekere vooruitgang geboekt. Gezien evenwel de omvang van de problemen waarmee Litouwen op JBZ-gebied wordt geconfronteerd, zal het geruime tijd een belangrijke inspanning moeten blijven leveren om zich op middellange termijn volledig aan het (bestaande en toekomstige) acquis betreffende justitie en binnenlandse zaken te kunnen aanpassen. 3. 8 Buitenlandse Zaken Handel en internationale economische betrekkingen Het acquis op dit gebied bestaat hoofdzakelijk uit de multilaterale en bilaterale verplichtingen inzake handelsbeleid van de Gemeenschap en haar autonome instrumenten ter bescherming van het handelsverkeer. De Europa-Overeenkomst bevat bepalingen op verschillende terreinen die de partijen verplichten in overeenstemming met de beginselen van de WTO/GATT of andere relevante internationale verplichtingen te handelen. Het Witboek bevat geen bepalingen op dit gebied. Situatieschets Litouwen heeft een open handelseconomie ontwikkeld en verwacht wordt dat het in 1998 zal toetreden tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Litouwen heeft de status van waarnemer bij de Overeenkomst inzake overheidsopdrachten en zal bij de toetreding moeten voldoen aan de verplichtingen van de plurilaterale WTO-overeenkomsten waarbij de Gemeenschap partij is. Momenteel past Litouwen geen kwantitatieve beperkingen textiel- of kledingproducten. Bij de toetreding zal het textielbeleid van de Gemeenschap tot Litouwen worden uitgebreid; de communautaire beperkingen die dan nog gelden zullen moeten worden aangepast om rekening te houden met de toetreding van Litouwen. toe op 95 Evaluatie en prognose Bij zijn toetreding zal Litouwen het gemeenschappelijk douanetarief van de Gemeenschap en de bepalingen inzake buitenlandse handel van het gemeenschappelijk landbouwbeleid moeten toepassen. Het gewogen gemiddelde van de douanetarieven voor industrieproducten voor de meestbegunstigde naties van na de Uruguay-Rondë bedraagt 27,5 % voor Litouwen en 3,6 % voor de Gemeenschap. In zijn betrekkingen met internationale organisaties dient Litouwen ervoor te zorgen dat zijn handelingen en verbintenissen in overeenstemming zijn met de Europa- Overeenkomst en dat het zijn toekomstige verplichtingen als lid van de Gemeenschap nakomt. Als lidstaat wordt Litouwen partij bij de verschillende preferentiële overeenkomsten van de Gemeenschap. De preferentiële overeenkomsten tussen Litouwen en derde landen moeten in de regel bij de toetreding worden beëindigd. Op het gebied van de handel in diensten en de vestigingsvoorwaarden heeft Litouwen tijdens de onderhandelingen over de toetreding tot de WTO getracht zijn multilaterale verbintenissen in het kader van de G ATS zo verenigbaar mogelijk te houden met die van de Gemeenschap. Het moet mogelijk zijn om voor alle resterende, belangrijke onverenigbaarheden een oplossing te vinden. Bij de toetreding zal Litouwen zijn nationale wetgeving op het gebied van instrumenten ter bescherming van het handelsverkeer moeten intrekken en de EG-wetgeving toepassen. Bij vroegere toetredingen is gebleken dat een automatische uitbreiding van de bestaande antidumpingmaatregelen tot de nieuwe lidstaten bij derde landen vragen doet rijzen over de verenigbaarheid van deze aanpak met de desbetreffende WTO-voorschriften. Voorts is gebleken dat de toetreding mogelijkheden schept om de maatregelen die de Gemeenschap inzake handelsbescherming heeft genomen, te omzeilen. Dit doet zich voor wanneer vóór de toetreding grote hoeveelheden van aan deze maatregelen onderworpen producten naar het grondgebied van de toekomstige lidstaat worden uitgevoerd en dan na de toetreding automatisch in het vrije verkeer komen in het uitgebreide douanegebied. Deze twee problemen moeten in de aan de toetreding van Litouwen voorafgaande fase worden aangepakt. Litouwen is geen partij bij een non-proliferatieregeling hoewel het heeft medegedeeld belangstelling daarvoor te hebben. De Litouwse controlelijst van producten voor tweeërlei gebruik is een rechtstreekse vertaling van de controlelijst van de Gemeenschap. Ook de wapenuitvoer wordt gecontroleerd. Litouwen zou in beginsel geen moeilijkheden mogen ondervinden bij de toepassing van de communautaire wetgeving op dit gebied. Conclusie Litouwen zou op middellange termijn in staat moeten zijn om aan de voorwaarden van de Gemeenschap op dit gebied te voldoen. 96 Ontwikkeling Het "acquis" in de ontwikkelingssector bestaat hoofdzakelijk uit de Overeenkomst van Lomé, die tot begin 2000 geldig is. Noch de Europa-Overeenkomst, noch het Witboek, behelzen bepalingen op dit gebied. Situatieschets Litouwen heeft geen preferentiële handelsovereenkomsten met ACS-landen, en er zijn ook geen SAP-regelingen van toepassing. Litouwen verleent geen toegang tot zijn markt met vrijdom van douanerechten. Litouwen heeft geen budget voor ontwikkelingshulp. Evaluatie en prognose Mocht Litouwen toetreden, dan zou het zijn preferentiële handelsregeling ook tot de ACS-Staten moeten uitbreiden en, samen met de andere lidstaten, moeten deelnemen aan de financiering van het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF), dat financiële hulp verleent krachtens de Overeenkomst van Lomé. Litouwen zou er moeite mee kunnen hebben om de huidige Lomé-handelsregeling vanaf de datum van zijn toetreding geheel en al toe te passen. Normalerwijze treden nieuwe lidstaten op de datum van hun toetreding tot de EU ook door middel van een Protocol tot de Overeenkomst van Lomé toe. Conclusie Litouwen zal nog aanzienlijke vooruitgang moeten boeken, wil het binnen enkele jaren aan de EU-vereisten op dit gebied voldoen. Pouane Het acquis in deze sector bestaat uit het Communautair Douanewetboek en de uitvoeringsbepalingen van dit wetboek; de gecombineerde nomenclatuur van de EU; het gemeenschappelijk tarieven, tariefcontingenten en geschorste douanerechten; en andere wetgeving op douanegebied buiten het toepassingsgebied van het douanewetboek. douanetarief met preferentiële inbegrip van De Europa-Overeenkomst voorziet in de totstandbrenging van een vrijhandelszone met de Gemeenschap en de geleidelijke afschaffing van de douanerechten op een groot aantal tijdschema's die aanvangen op de dag van producten, volgens duidelijke inwerkingtreding van de overeenkomst. Volgens het Witboek worden in fase I maatregelen genomen om het bij de Europa- Overeenkomst tot stand gebrachte vrijhandelsverkeer te consolideren en te stroomlijnen, met inbegrip van wetgeving die in overeenstemming is met het Douanewetboek, de gecombineerde nomenclatuur enz. In fase II dient de gehele EU-wetgeving te worden overgenomen, zodat het land bij toetreding deel van de douane-unie kan uitmaken. 97 Situatieschets Bij toetreding dienen de Litouwse douaneautoriteiten alle verantwoordelijkheid op zich te nemen voor de bescherming van en het toezicht op hun deel van de buitengrens van de EU. Deze douaneautoriteiten zullen verantwoordelijk zijn voor de tenuitvoerlegging en handhaving van het gemeenschappelijke handelsbeleid, het gemeenschappelijk landbouwbeleid, het gemeenschappelijke visserijbeleid enz. , aan de buitengrens van de Gemeenschap. Daarnaast dienen ze de voorschriften inzake indirecte belastingen toe te passen. Om het acquis volledig te kunnen toepassen, dient Litouwen in staat te zijn de EU- wetgeving over te nemen en ten uitvoer te leggen en dient het land over een toereikende infrastructuur en voldoende uitrusting te beschikken (met name computers en nasporingsmiddelen) en over een efficiënte douane-organisatie met voldoende personeel dat zowel gekwalificeerd als gemotiveerd is en een hoge mate van integriteit bezit. Litouwen heeft ernstige problemen gekend met corruptie in de douaneadministratie. Ter bestrijding hiervan heeft het land in maart 1997 ingrijpende maatregelen genomen. technische bijstand van de Gemeenschap in het kader van de Met de douaneprogramma's, heeft Litouwen een douanewetboek opgesteld dat op het communautaire douanewetboek is afgestemd en dat op 1 januari 1998 in werking zal treden. De thans geldende wetgeving en de met douane verband houdende wetgeving buiten het toepassingsgebied van het douanewetboek is niet compatibel met die van de EG. De goederennomenclatuur van Litouwen is bijna aan de gecombineerde nomenclatuur van de Gemeenschap aangepast. De Litouwse overheid beschikt echter nog niet over een geïntegreerd tarief, waardoor het moeilijk zal zijn de rechten van het Litouwse douanetarief met die van het gemeenschappelijke douanetarief te vergelijken. Litouwen heeft echter een systeem van bindende tariefinlichtingen dat vergelijkbaar is met het systeem dat in de Gemeenschap wordt toegepast. Litouwen heeft op 1 april 1997 het nieuwe systeem van de cumulatie van de oorsprong tussen Europese landen aangenomen. Litouwen heeft een aanvraag ingediend om te mogen toetreden tot de EG/EVA Overeenkomst inzake Gemeenschappelijk Douanevervoer en de Overeenkomst inzake het Enig Document. Een Task Force van de Gemeenschap staat Litouwen op dit gebied bij. Er zullen nog veel voorbereidingen moeten worden getroffen voordat Litouwen tot de Overeenkomst inzake Douanevervoer kan toetreden. Evaluatie en prognose Litouwen zal zijn nationale procedures moeten aanpassen aan de EU-wetgeving inzake schorsende en economische douaneregelingen. Bij toetreding zullen overgangsregelingen getroffen moeten worden, met name voor transacties waarmee voor de datum van toetreding een aanvang is gemaakt, maar die eerst na die datum worden beëindigd. Het is van groot belang dat de Litouwse douaneautoriteiten leren met de verschillende computersystemen om te gaan die in het kader van de douane-unie/interne markt gebruikt 98 moeten worden voor de toepassing van de voorschriften inzake douane en indirecte belastingen en met de computersystemen voor de wederzijdse administratieve bijstand op het gebied van douane, landbouw en indirecte belastingen. De automatisering bevindt zich in Litouwen nog in een beginstadium. Bij toetreding zou Litouwen de douanecontroles aan de grenzen met de lidstaten van de EU en de andere toetredende landen moeten afschaffen. Bij de strategische planning dient te worden gedacht aan de middelen die nodig zijn voor de versterking van de posten aan de grenzen met andere staten dan de lidstaten van de EU. Conclusie Litouwen zal grote inspanningen moeten blijven leveren om zijn organisatie en personeel aan de taken aan te passen die een moderne douaneadministratie moet uitvoeren. Indien dit gebeurt, is het mogelijk dat het land op middellange termijn aan de EU-eisen voldoet. Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid Litouwen heeft sedert het herstel van zijn onafhankelijkheid in 1991 zijn buitenlands en veiligheidsbeleid afgestemd op de EU en de NAVO. In de grondwet van 8 juni 1992 is het beginsel van niet-gebondenheid aan oostelijke allianties uit het post-Sovjet-tijdperk ingeschreven. Deze wet verbiedt de regering aan te sluiten bij om het even welke alliantie "die is gevormd op basis van de voormalige USSR" en verbiedt ook het stationeren van strijdkrachten van de voormalige USSR op het grondgebied van Litouwen. Litouwen heeft actief meegewerkt aan de regelingen waarin het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de Unie voorziet en heeft, wanneer het daarom werd verzocht, de acties van de EU in dat verband ondersteund. Litouwen is lid van de VN, de OESO, de Raad van Europa en talrijke internationale organisaties. Het is een geassocieerd partner van de WEU, neemt deel aan de NACC en het PVV en heeft de wens te kennen gegeven om zo spoedig mogelijk tot de WEU en de NAVO toe treden. Het heeft troepen gestuurd voor deelname aan de IFOR/SFOR- operaties. Litouwen is ook lid van een aantal regionale organisaties waaronder de Raad van Oostzeestaten en de Baltische Raad en het is van plan om tot de CEFTA toe te treden. Er bestaan geen territoriale geschillen tussen Litouwen en een lidstaat van de Unie, hoewel de formele afbakening van de zeegrens met Zweden nog moet worden goedgekeurd. Litouwen heeft ook geen belangrijke geschillen met aangrenzende geassocieerde landen. De betrekkingen met Polen zijn de laatste jaren verbeterd en zijn gebaseerd op het Verdrag inzake vriendschappelijke betrekkingen en goed nabuurschap van 1994 dat deel uitmaakt van het Stabiliteitspakt. Beide landen werken aan de oprichting van een gemeenschappelijke vredesmacht. De onderhandelingen over de afbakening van de zeegrens met Letland worden voortgezet en bevinden zich reeds in een gevorderd stadium. Hoewel Litouwen en Rusland meer dan 30 verdragen en overeenkomsten hebben ondertekend, blijven er meningsverschillen bestaan over de afbakening van de zee- en landgrenzen : het Russisch gebied dat aan Litouwen grenst is de "oblast" Kaliningrad. De kwestie van het militaire transport per spoor tussen Rusland en Kaliningrad via Litouwen wordt geregeld door een jaarlijks verlengbare overeenkomst. 99 inzake De betrekkingen met Wit-Rusland zijn gebaseerd op de Overeenkomst betrekkingen van goed nabuurschap en samenwerking en de Overeenkomst inzake de staatsgrens. Beide overeenkomsten zijn op 26 april 1996 in werking getreden : er moet nog overeenstemming worden bereikt over de precieze afbakening van de grens. Litouwen heeft een nieuwe en kleine diplomatieke dienst met beperkte ervaring en middelen. Te zijner tijd zou het evenwel zijn rol als lid van de Unie ten volle moeten kunnen vervullen. Litouwen heeft 38 vertegenwoordigingen in het buitenland en heeft ongeveer 325 personen in diplomatieke dienst. Litouwen steunt de non-proliferatie van kernwapens, biologische en chemische wapens en heeft alle relevante en internationale overeenkomsten inzake wapenbeheersing ondertekend. Het kleine Litouwse leger, dat onder democratische controle wordt gebracht, wordt gereorganiseerd om te voldoen aan de NAVO-voorwaarden. Litouwen neemt deel aan het Baltisch vredesbataljon (BALTBAT) en heeft in 1996 deelgenomen aan een belangrijke PVV-oefening Litouwen heeft geen wapenindustrie. (Baltic Challenge). In de verklaring bij het verzoek om toetreding tot de Unie van 8 december 1995 en in antwoorden die zij in juli 1996 aan de Commissie heeft gegeven, heeft de Litouwse regering bevestigd dat zij bereid en in staat is om ten volle en actief deel te nemen aan het GBVB van de Unie. Op grond van de evaluatie van het buitenlands en veiligheidsbeleid dat Litouwen tot op heden heeft gevolgd mag worden verwacht dat het als lid de uit het GBVB voortvloeiende verplichtingen zal kunnen nakomen. 3. 9. Financiële aspecten Financfêle controle Voor de tenuitvoerlegging van het communautaire beleid, vooral op het gebied van de landbouw en de structuurfondsen, is het noodzakelijk over efficiënte systemen te beschikken voor het beheer en de controle van de openbare uitgaven, en over voorzieningen om fraude te bestrijden. Bovendien is een aanpassing van de wetgeving vereist om het systeem van de 'eigen middelen' te kunnen invoeren en moeten de daarvoor benodigde boekhoudkundige voorzieningen worden getroffen. De Europa-Overeenkomst voorziet in samenwerking op het gebied van boekhoudkundige en financiële controle en in technische bijstand van de Gemeenschap, indien dit nodig mocht blijken. In het Witboek wordt dit onderwerp niet behandeld. Situatieschets De Rekenkamer van Litouwen, die rechtstreeks verantwoordelijk is tegenover het Parlement, is het hoogste (externe) controle-orgaan op de besteding van de openbare middelen. De taken van de Rekenkamer zijn geregeld bij de Wet van 1995 op de Rekenkamer. De Litouwse Rekenkamer neemt deel aan de activiteiten van internationale organisaties van rekenkamers. 100 De Rekenkamer ziet, door middel van een controle achteraf, toe op de wettelijkheid van het bezit en het gebruik van openbare financiën en de toepassing en het gebruik van de rijksbegroting. Het Hoofd van de Rekenkamer dient een verslag met opmerkingen in bij het Parlement over de jaarrekening van de rijksbegroting. Het Parlement kan de Rekenkamer ook vragen bijzondere onderzoeken in te stellen. Momenteel is er geen centraal intern controle-orgaan. Elke minister is verantwoordelijk voor de financiële controle binnen zijn ministerie. Interne controle-afdelingen bestaan bij 12 van de 18 ministeries, maar die voldoen niet geheel aan internationaal erkende normen. In afwezigheid van een centrale instantie die met fraudebestrijding is belast, houdt het Ministerie van Financiën zich hiermee bezig. De interne controle bij het Ministerie van Financiën en de douaneorganisatie wordt door de Rijksbelastinginspectie en het Directoraat-generaal Douane verricht. De douaneadministratie is verantwoordelijk voor de inning van de invoerrechten. Binnen deze administratie worden de invoerrechten door de belastingafdelingen beheerd. Ze zijn verantwoordelijk voor het boeken en het invorderen van de invoerrrechten en voor de nasporings- en beroepsprocedures. Tegen de tijd dat de interne en externe controlemaatregelen aan de internationale normen zullen beantwoorden, zullen zowel de nationale als de EU-middelen op dezelfde wijze tegen fraude worden beschermd. Evaluatie en prognose De interne controle-instellingen lijkt enige zwakheden te vertonen (niet genoeg gekwalificeerde controleurs). Het externe controlesysteem lijkt daarentegen aan algemeen erkeride normen te voldoen. Litouwen zal instrumenten tot stand moeten brengen om het EU-beleid correct te kunnen uitvoeren. Daarbij moet bijzondere aandacht worden geschonken aan de ontwikkeling van efficiënte interne controlemechanismen. Het nieuwe douanewetboek, dat op 1 januari 1998 in werking zal treden, schijnt dezelfde bepalingen te bevatten als Verordening 2913/92. Verdere samenwerking met de Commissie zal nodig zijn om de boekingsprocedures uit te werken. inzake douaneschuld Conclusie Op dit gebied schijnen er geen belangrijke hinderpalen te bestaan voor een toetreding op middellange termijn, ofschoon het nog veel inspanningen zal vergen om de nodige beheer- en controlemechanismen tot stand te brengen. Gevolgen voor de begroting In de mededeling "Agenda na 2000" wordt het financiële kader aangegeven voor de uitbreiding van de Unie op middellange termijn, op zodanige wijze dat de gevolgen van die uitbreiding, in samenhang met de voorgestelde oriëntaties van het communautair beleid, binnen redelijke begrotingsgrenzen blijven. 101 In het huidige stadium is het moeilijk en zeker voorbarig om de gevolgen voor de begroting van de toetreding van elk kandidaat-land afzonderlijk nauwkeurig te ramen. Deze gevolgen zullen immers grotendeels afhangen van een geheel van factoren : de datum waarop de toetreding van elk kandidaat-land plaatsvindt; de ontwikkeling van het communautair beleid, in het bijzonder de hervorming van het gemeenschappelijk inzake structuurmaatregelen; de vooruitgang van de kandidaat-landen op het gebied van groei, concurrentievermogen, productiviteit en vermogen om het 'acquis' over te nemen; de overgangsmaatregelen die uit de onderhandelingen kunnen voortkomen. landbouwbeleid en de nieuwe beleidslijnen Slechts enkele ordes van grootte, voor enkele begrotingscategorieën, en een globale raming kunnen louter ter illustratie worden gegeven. Uitgaven Bij een hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid volgens de door de Commissie uitgestippelde oriëntaties zou de toetreding van Litouwen, in een jaar van volledige toepassing van deze hervorming en uitsluitend voor de interventies op de markten, extra uitgaven met zich brengen van ongeveer 1 à 2% van de overeenkomstige uitgaven die voor de huidige vijftien lidstaten te verwachten zijn. Na een aanloopperiode zouden de toewijzingen uit de structuurfondsen ten behoeve van Litouwen ongeveer 4% van zijn BNP bedragen. De toepassing van het overige interne communautaire beleid op de nieuwe lidstaten zal extra uitgaven met zich brengen die waarschijnlijk hoger zullen zijn dan hun relatieve gewicht in het BNP van de Unie, aangezien de extra kosten voor de tenuitvoerlegging van sommige onderdelen van het interne beleid ten dele ook afhangen van de bevolking, de geografische uitgestrektheid en het aantal lidstaten waarmee coördinatie- en harmonisatie-acties worden gevoerd. Ter illustratie zij vermeld dat het BNP van Litouwen momenteel ongeveer 0,1% bedraagt van dat van de Unie. Daarentegen zou de toetreding van Litouwen normalerwijze geen aanzienlijke extra uitgaven met zich brengen wat het externe optreden van de Unie betreft. Tenslotte wordt erop gewezen dat de toetreding van elk kandidaat-land zal leiden tot het wegvallen van uitgaven ten laste van de communautaire begroting waarvoor het land in aanmerking had kunnen komen uit hoofde van de programma's ter voorbereiding van de toetreding, bijv. het PHARE-programma. Gezien het bovenstaande worden de uitgaven op de drie genoemde gebieden die uit de toetreding van Litouwen zullen voortvloeien in totaal op 0,7 tot 0,9 miljard ecu per jaar geraamd in de jaren 2005-2006 (tegen constante prijzen van 1997). Ontvangsten De bijdragen van de nieuwe lidstaten aan de EG-begroting zullen, bij de volledige toepassing van het stelsel van de eigen middelen op het BNP en de BTW - wat de BTW betreft rekening houdend met de aftoppingsregels -, ongeveer overeenstemmen met hun aandeel in het BNP van de Unie (voor Litouwen ongeveer 0,1 %). De bijdrage van 102 Litouwen aan de traditionele eigen middelen zal afhangen van de structuur van zijn handelsstromen op het ogenblik van de toetreding. Om ervoor te zorgen dat de traditionele eigen middelen volgens de EG-voorschriften worden vastgesteld, gecontroleerd en ter beschikking gesteld, zal het huidige douanestelsel van Litouwen moeten worden aangepast. Voorts zal het voor de juiste berekening van het BNP noodzakelijk zijn de betrouwbaarheid, homogeniteit en volledigheid van de nationale rekeningen aanzienlijk op te voeren. Verbeteringen van de statistieken zullen ook noodzakelijk zijn voor het vaststellen van de grondslag van de eigen-middelenbron BTW. Bovendien zal het BTW-stelsel van Litouwen geheel aan de EG-richtlijnen moeten worden aangepast. 103 4. Bestuurlijke capaciteit om het acquis toe te passen Op de in december 1995 te Madrid gehouden Europese Raad kwam men tot de conclusie dat het voor een harmonieuze integratie in de EU van de landen uit Midden-en Oost- Europa die zich kandidaat hebben gesteld, met name nodig zal zijn dat hun bestuurlijke structuren worden aangepast. In dit hoofdstuk wordt bezien hoe het is gesteld met het overheidsapparaat in Litouwen, waarbij tevens relevante aspecten van het gerechtelijk apparaat onder de loep worden genomen, en wordt het huidige en toekomstige vermogen van deze apparaten beoordeeld om de taken uit te voeren die daarvan in een moderne democratische staat worden verwacht; in het bijzonder wordt de noodzaak benadrukt van het beheren van de met het acquis verband houdende zaken. 4. 1. Bestuurlijke structuren Een beschrijving van de constitutionele structuren in Litouwen, hun bevoegdheden en verantwoordelijkheden, inclusief die van het regionaal en lokaal bestuur, is te vinden in hoofdstuk 1. Op centraal niveau zijn er 17 ministeries en een Kabinet van de Eerste Minister. Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft een departement Europese integratie. In 1995 werd door de Seimas een ambtenarenwet goedgekeurd die een ambtenarenapparaat met twee categorieën in het leven roept : categorie A voor door de zittende regering benoemde politieke ambtenaren en categorie B voor ambtenaren met een permanent dienstverband. De nieuwe regering stelde in 1997 op elk ministerie "deskundigen" van hoog niveau aan, waarmee een parallelle ambtenarenstructuur in het leven werd geroepen. Om het systeem te stabiliseren, wordt er thans evenwel door de regering gewerkt aan een gewijzigde ambtenarenwet. In Litouwen wordt het beginsel van politieke onafhankelijkheid van het ambtenarenapparaat erkend, hoewel partijpolitieke invloed bij hoge posten meestal toch een zekere rol speelt. 18. 000 ambtenaren zijn in dienst bij de centrale regering. De bezoldiging en de arbeidsvoorwaarden zijn veel minder rooskleurig dan in de particuliere sector met het gevolg dat de moraal en motivering te wensen overlaten. Het beleid van de huidige regering spitst zich vooral toe op hervorming van het centrale bestuur met het gevolg dat er ingrijpende wijzigingen werden doorgevoerd in de organisatie van de ministeriële verantwoordelijkheden. De gewijzigde ambtenarenwet zal gebruikmaken van de conclusies van een in 1996 door het ministerie van Openbaar Bestuur opgesteld beleidsdocument, een "ontwerp voor de hervorming van het overheidsapparaat in Litouwen", waarin een hervormingsbeleid wordt uitgestippeld dat concepten, een tijdschema en middelen en eveneens organisatorische structuren voorstelt. De regering van Litouwen riep in juni 1994 een ministerie van Openbaar Bestuur en Hervorming van het Plaatselijk Bestuur in het leven. Dit doet voorstellen aan de regering inzake bestuurlijke in de vorm van overheidsprogramma's of ontwerp-wetten hervormingen. Het is doende de opleidingscriteria en het overheidssysteem van ambtenarenopleiding en certificatie uit te werken. 104 interministeriële coördinatiecommissie Wat EU-zaken betreft, werd een onder de verantwoordelijkheid van de Eerste Minister vallende Europese integratieaangelegenheden opgericht, terwijl tevens binnen ieder ministerie Europese integratie-eenheden in het leven werden geroepen. Het Litouwse Centrum voor openbaar bestuur, dat ambtenaren een opleiding geeft, met name voor de uitvoering van met de toetreding tot de Europese Unie verbandhoudende zaken, werd in 1993 opgericht. (Zie eveneens het deel van de inleiding betreffende de betrekkingen tussen de Europese Unie en Litouwen). voor 4. 2 Bestuurlijke en gerechtelijke capaciteit Litouwen maakte tot 1991 deel uit van de Sovjet-Unie en kende tot dan toe een centrale planning. Door het communistisch systeem werd de rechtsstaat afgewezen en werden recht en overheidsapparaat ondergeschikt gemaakt aan de uitvoering van de partijpolitiek. Tegen deze achtergrond werden zowel het overheidsapparaat als het recht zelf in toenemende mate door het publiek gezien als instrumenten om politieke controle uit te oefenen. De bestuurlijke structuren zijn geschikt voor een doelmatig bestuur. Het kader voor een permanent ambtenarenapparaat is aanwezig. Ondanks de belangrijke voortgang die werd geboekt, zal verdere ontwikkeling van het systeem noodzakelijk zijn. Het Litouwse openbaar bestuur wordt gehinderd door een gebrek aan ervaring en middelen en op de lagere niveaus door de erfenis uit het verleden, die de krachtige inspanningen van de regering om hervormingen door te voeren nog wel eens wil dwarsbomen. Desondanks kunnen het departement overheidscontrole en de procureur- generaal naar behoren functioneren. Een krachtige impuls in het systeem gaat met name in het kader van de uitbreiding, uit van de gehechtheid van de overheid aan het bereiken van niveaus die in overeenstemming zijn met het lidmaatschap van de Europese Unie. De wettelijke grondslag voor het ambtenarenapparaat voldoet. Niettemin zal het enige tijd vergen voordat een politiek onafhankelijk ambtenarenapparaat tot volle wasdom is gekomen. Er zijn te veel ambtenaren. De huidige regering heeft plannen om het ambtenarenapparaat in te krimpen. Een van de gevolgen hiervan zou zijn dat er fondsen vrijkomen voor hogere ambtenarensalarissen. Dit zou op zijn beurt helpen voorkomen dat er een "brain drain" naar de particuliere sector plaatsvindt. Zoals bij alle overheidsapparaten zijn er personeelsleden van een hoog niveau. Het algehele niveau valt moeilijk te beoordelen, maar het is duidelijk dat vele onderdelen van het overheidsapparaat grote tekortkomingen vertonen. Er wordt niet voor gezorgd dat het publiek vertrouwen heeft in het ambtenarenapparaat. De meeste contacten van het publiek vinden plaats op het niveau van de lagere ambtenaren die werkzaam zijn in administratieve banen waar routine een grote rol speelt; over het algemeen wordt dit niet geacht een aantrekkelijk visitekaartje voor het Litouwse overheidsapparaat te zijn. Het uitroeien van corruptie bij de overheid heeft bij de huidige regering hoge prioriteit. Er hebben ontslagen en gerechtelijke vervolgingen wegens 105 onbetamelijk gedrag plaatsgevonden bij de douane en het Bureau van de Procureur- generaal. De voornemens van de huidige regering op het gebied van de hervorming van het ambtenarenapparaat zijn positief. Litouwen heeft goede voortgang geboekt met hervormingen op het gebied van het lokaal bestuur. Aan de derde golf hervormingen wordt gewerkt en aldus wordt nog een stap gezet op de weg naar decentralisatie op gemeentelijk niveau. Op wetgevingsniveau is het evenwel nog niet duidelijk hoe het zit met de verantwoordelijkheden van de lokale overheden. Wat het lokale bestuur betreft, is het grootste probleem hoe de scheidingslijn tussen de bestuursniveaus loopt op het gebied van wetgeving en beleid. Recentelijk werd er voortgang geboekt met het uitwerken en versterken van passende wetgeving voor verdere decentralisatie, waarbij bijzondere aandacht werd geschonken aan de punten gemeentelijk eigendom en grondeigendom alsmede aan verduidelijking van de respectieve terreinen van fiscale controle op plaatselijk niveau en het evenwicht tussen fiscale inkomsten en overheidssubsidies. Met de vanaf 1996 met het oog op de Europese integratie in het leven geroepen bestuurlijke structuren werden reeds enkele goede resultaten geboekt. Sleutelterreinen voor de tenuitvoerlegging van het aqcuis De uniforme toepassing van het EG-recht : de doelmatige toepassing van het acquis veronderstelt dat de gerechtelijke instanties in de lidstaten in staat zijn om de bepalingen van het Verdrag welke betrekking hebben op het waarborgen van de eenheid en de toepassing van het acquis toe te passen, en in het algemeen de goede werking van de interne markt en het communautaire beleid te verzekeren. Een efficiënt, goed opgeleid en goed toegerust gerechtelijke apparaat is noodzakelijk voor de toepassing door de rechtbanken van het EG-recht, waaronder zaken waarbij het om de rechtstreekse werking van het Gemeenschapsrecht gaat, en zaken die uit hoofde van artikel 177 van het EG- Verdrag voor een prejudiciële beslissing aan het Europees Hof van Justitie worden voorgelegd. Het gerechtelijk apparaat in Litouwen vertoont grote tekortkomingen, met name wat betreft middelen en relevante deskundigheid. Gezien deze situatie heeft de Commissie grote twijfels over het vermogen van het apparaat de doelmatige toepassing van het acquis te verzekeren. Interne markt: het vermogen van Litouwen om op de interne markt de correcte toepassing van de communautaire voorschriften te verzekeren, met name met betrekking tot het vrije verkeer van goederen en diensten veronderstelt het bestaan van goed ontwikkelde en efficiënt werkende instanties op het gebied van regelgeving, normalisatie, certificering en het houden van toezicht, die in staat zijn om volledig in overeenstemming met de EG- regels te werk te gaan. Voor een analyse van deze punten zie hoofdstuk 3. 1 ("de vier vrijheden"). De situatie in Litouwen wat betreft de bestuurlijke capaciteit op het gebied van het vrije verkeer van goederen is nog niet bevredigend. Op normalisatiegebied moet de voorgestelde wetgeving de overeenstemming met het EG-stelsel verbeteren. Het departement normen is, in strijd met de EG-beginselen, evenwel nog geen onafhankelijk orgaan. Wat de conformiteitsbeoordelingsinfrastructuur betreft, zij opgemerkt dat er nog geen certificatieinstelling voor het kwaliteitssysteem bestaat. Op het gebied van het vrije 106 verkeer van diensten is de situatie nog wat onbevredigend, aangezien het niet duidelijk is of de Litouwse autoriteiten al dan niet over de bestuurlijke middelen beschikken om het uitgebreide wetgevingsprogramma waartoe zij zich hebben verplicht, snel uit te voeren. De Bank van Litouwen heeft 62 personeelsleden in dienst en de toezichthoudende instantie van de Rijksverzekering vijf. Om te beantwoorden aan de EU-eisen op dit gebied zal de algehele kwaliteit van het personeel moeten worden verbeterd. Mededinging : zoals in hoofdstuk 3. 1 (onder het hoofd "Mededinging") is uitgelegd, vereist de naleving van de mededingingsregels de oprichting van instanties welke toezicht houden op de antitrustwetgeving en de staatssteun, terwijl bovendien vereist is dat het gerechtelijk apparaat, de overheidsdiensten en de relevante economische subjecten de wetten en het beleid op het gebied van de mededinging in voldoende mate begrijpen. centrale instantie in Litouwen De en consumentenbescherming met in totaal 37 personeelsleden; dit is waarschijnlijk voldoende. Het deskundigheidsniveau is niet hoog. Wil de capaciteit worden verworven om de EG-voorschriften op dit gebied doelmatig uit te voeren dan zullen er verdere investeringen in technisch en menselijk potentieel moeten worden gedaan. is het Rijksbureau concurrentie : Om de talrijke in het acquis begrepen verordeningen die Telecommunicatie liberalisering ten doel hebben te kunnen opstellen en ten uitvoer te kunnen leggen, dient te worden beschikt over een regelgevend en beleidsbepalend orgaan waarvoor op doelmatige wijze het losstaan van de exploitatiemaatschappijen is geregeld. De Commissie beschikt over beperkte informatie aangaande de bestuurlijke situatie op dit gebied in Litouwen; er moet evenwel worden betwijfeld dat er voldoende bestuurlijke capaciteit voorhanden is. Indirecte belastingen : een efficiënt beheer van het acquis op het gebied van de indirecte belastingen veronderstelt structuren waarmee uitvoering kan worden gegeven aan de EG- wetgeving betreffende de harmonisering van de belasting op de toegevoegde waarde en de accijnzen waarbij in ogenschouw moet worden genomen dat de fiscale controles aan de binnengrenzen van de EU zijn afgeschaft en het stelsel van accijnzen is gebaseerd op de belasting-entrepots, waarbij de rechten tegen het plaatselijke tarief moeten worden betaald in de lidstaat op het moment waarop goederen verbruikt worden. Dit vereist een goed ontwikkelde, goed opgeleide en goed toegeruste dienst, die een grote mate van integriteit aan de dag weet te leggen, (3. 000 voor de In Litouwen is de betrokken instantie het ministerie van Financiën (een centraal ministerie en 56 regionale kantoren) met een totaal personeelsbestand van 31. 000 mensen indirecte belastingen). Als gevolg van het sterke personeelsverloop, ten dele voortvloeiende uit het feit dat geschoold personeel door de particuliere sector wordt aangeworven, valt de capaciteit van het bestaande personeel moeilijk te beoordelen. Om te zorgen voor een effectief beheer van het acquis op dit terrein zal het algehele vakbekwaamheidsniveau van het personeel, inclusief via opleidingsmaatregelen en loonsverhogingen, moeten worden geconsolideerd en verbeterd. 107 Landbouw : De bestuurlijke eisen op het gebied van de landbouw hebben in de eerste plaats betrekking op diergeneeskundige en fytosanitaire controle, om de volksgezondheid te beschermen en het vrije verkeer van landbouwproducten te verzekeren; verder dient ook te worden nagegaan of men in staat is de mechanismen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid te beheren en aan de voorwaarden daarvan te voldoen, hetgeen onder meer het verrichten van een hoogwaardige financiële controle inhoudt en het opmaken van officiële statistieken. Deze punten worden behandeld in hoofdstuk 3. 4 (onder het hoofd "Landbouw"); de algemene normen op statistisch gebied komen verder aan bod in hoofdstuk 3. 3 (onder het hoofd "Statistieken"). Wat de bestuurlijke capaciteit op het gebied van diergeneeskundige en fytosanitaire controles in Litouwen betreft, moet worden opgemerkt dat de keurings- en diagnostische voorzieningen nog ontoereikend zijn. De diergeneeskundige voorzieningen en de voedselinspectie zouden moeten worden uitgebreid. Voor het beheer van de algemene GLB-voorschriften zal een ingrijpende aanpassing van de huidige bestuurlijke structuur vereist zijn. Om aan de EG-eisen op dit terrein te beantwoorden, zullen er aanzienlijke verbeteringen moeten worden doorgevoerd. Vervoer : De toepassing op de vervoersector van de EG-voorschriften op het gebied van de interne markt en mededinging, de ontwikkeling van relevante infrastructuurproducten en andere aspecten van het acquis op vervoergebied zullen uit bestuurlijk oogpunt een uitdaging voor de nieuwe lidstaten vormen. De verantwoordelijke overheidsinstantie in Litouwen is het ministerie van Vervoer (86 personeelsleden). Al de personeelsleden van het ministerie staan momenteel evenwel niet ter beschikking van de Commissie. Er is een gebrek aan geschoold personeel. Dit doet met name problemen rijzen op het gebied van het doen naleven van veiligheidscontroles. Werkgelegenheid en sociaal beleid : Een belangrijke bestuurlijke vereiste ten aanzien van het acquis op dit gebied is dat er voldoende inspectiecapaciteit beschikbaar dient te zijn, met name betreffende gezondheid en veiligheid op de arbeidsplaats. De Litouwse Arbeidsinspectie (50 personeelsbestand als wat betreft deskundigheid versterking. inspecteurs) behoeft zowel wat betreft het Regionaal beleid en samenhang : De voornaamste bestuurlijke vereisten op dit gebied zijn het bestaan van passende en efficiënte bestuurlijke organen, en met name een hoge mate van vakbekwaamheid en integriteit bij het beheer van de communautaire fondsen. Er bestaat in Litouwen geen op nationaal niveau vastgesteld regionaal beleid. De situatie op het gebied van de financiële controle is nog niet bevredigend (zie het deel hieronder over "financiële controle"). Een effectief beheer van het acquis op dit gebied zal het in het leven roepen van bestuurlijke en budgettaire controlekaders vereisen. Milieu : Omdat het milieubeleid van de EG de integratie van milieubescherming in het sectoriële beleid van de EG met zich meebrengt, kunnen de bestuurlijke eisen hier verreikend zijn en zich uitstrekken tot tal van organen die zich gewoonlijk niet met milieubescherming bezighouden. De voornaamste verantwoordelijkheid ligt evenwel bij de ministeries van Milieu en verschillende daarvan afhangende organen. 108 In Litouwen zijn bij het ministerie van Milieu 130 personeelsleden in dienst. De controle wordt uitgeoefend door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek en op de naleving wordt toegezien door de ministeries en 44 districtsorganen. Deze regelingen zijn nog niet toereikend en de nalevingsstructuren moeten worden versterkt. Het doelmatig beheer van het acquis op dit terrein vraagt om meer menselijk potentieel, met name omdat de wetgeving geleidelijk wordt geharmoniseerd. Consumentenbescherming : Op dit gebied vereist een efficiënt beheer van het acquis dat de algehele verantwoordelijkheid wordt toevertrouwd aan een specifiek staatsorgaan dat zich bezig kan houden met het opstellen, ten uitvoer leggen en doen naleven van het consumentenbeleid en de wetgeving inzake consumentenbescherming. In Litouwen berust de voornaamste verantwoordelijkheid bij het Rijksbureau concurrentie en consumentenbescherming (7 personeelsleden zijn werkzaam bij consumentenbescherming), een orgaan dat belast is met concurrentiezaken, dat zijn werkterrein heeft uitgebreid tot consumentenzaken. De niet-gouvernementele consumentenorganen hebben nog steeds niet veel om het lijf. Er bestaat nog verwarring over de precieze doelen van het consumentenbeleid. Dit verklaart ten dele de moeilijkheden met het effectief doen naleven van de consumentenwetten; maar verdere zaken waarvoor een oplossing moet worden gevonden, zijn het gebrek aan deskundig personeel, organisatorische tekortkomingen en het gebrek aan aandacht van de rechterlijke macht voor consumentenaangelegenheden. Justitie en binnenlandse zaken : De supervisie voor vraagstukken op het gebied van justitie en binnenlandse zaken berust bij de desbetreffende ministeries. De bestuurlijke structuren moeten op een efficiënte manier zaken kunnen afhandelen op het gebied van asielverlening en migratie, grensbeheer en samenwerking op het vlak van politie en op justitieel gebied. Er is grote behoefte aan goed geschoold personeel met een hoge mate van integriteit. De Litouwse ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken beschikken over voldoende personeel. Voor capaciteit om asiel- en migratiezaken te kunnen afhandelen is nog niet gezorgd, aangezien met het verwerken van asielaanvragen in mei 1997 een begin werd gemaakt en de voorzieningen voor de opvang van vluchtelingen nog worden opgebouwd. Het grensbeheer is ontoereikend, er bestaat een tekort aan personeel en uitrusting. De politie wordt geherstructureerd om het mogelijk te maken de georganiseerde misdaad aan te pakken. Bij de rechterlijke macht worden hervormingen doorgevoerd, hoewel er momenteel weinig sprake is van praktische samenwerking met de Europese Unie. Een doelmatig beheer van het acquis op dit terrein vereist meer menselijk en technisch potentieel en maatregelen ter bestrijding van corruptie. Douane : De toepassing van het acquis op dit terrein vereist een adequaat infrastructureel en uitrustingsniveau, inclusief automatisering en opsporingsmiddelen, terwijl er een efficiënte douane-organisatie moet worden opgezet met een voldoende aantal geschoolde en gemotiveerde personeelsleden die een hoge mate van integriteit bezitten. Bij de douane werken in Litouwen 3. 295 mensen. Als gevolg van een sterk personeelsverloop valt de efficiency van de douane moeilijk vast te stellen en is het derhalve ook moeilijk te zeggen welk personeelsniveau toereikend zou zijn. Voor een doelmatig beheer van het acquis op dit gebied zijn nodig ervaren en geschoold personeel 109 en automatisering van de douane-administratie. Met name moet het probleem corruptie op adequate wijze worden aangepakt. (opsporingsambtenaren, Financiële controle : Voor de bescherming van de financiële belangen van de Gemeenschap zijn nodig : het opzetten van fraudebestrijdingsdiensten, de opleiding van specialisten rechters) en versterking van de specifieke samenwerkingssystemen. De tenuitvoerlegging van het communautair beleid vraagt, met name voor wat de landbouw en de structuurfondsen betreft, om efficiënte beheer- en controlesystemen voor openbare uitgaven en om voorzieningen om bedrog tegen te gaan. Uit bestuurlijk oogpunt is het van groot belang de externe en de interne controle duidelijk van elkaar te scheiden. De politie en de justitiële autoriteiten moeten in staat zijn om op doelmatige wijze ingewikkelde gevallen van transnationale financiële misdaad (zoals fraude, corruptie en het witwassen van geld), die de belangen van de Gemeenschap kunnen schaden, te behandelen. Het belangrijkste orgaan van externe controle in Litouwen is de Staatscontrole (295 personeelsleden). Voor een doelmatig beheer van het acquis op dit gebied moeten omvangrijke voorbereidingen worden getroffen om de nodige beheer- en controlesystemen op te zetten. 4. 3 Algemene evaluatie De bestuurlijke structuren van Litouwen zullen ingrijpend moeten worden hervormd, wil het land op middellange termijn beschikken over voldoende capaciteit om het acquis op doelmatige wijze te beheren. Het is in dit stadium nog moeilijk om te beoordelen of de capaciteit van het justitieel apparaat toereikend is om het gemeenschapsrecht op doelmatige wijze toe te passen. 110 C. SAMENVATTING EN CONCLUSIE Litouwen heeft op 8 december 1995 bij de Europese Unie het verzoek om toetreding ingediend. Dit verzoek, onderdeel van het historische proces waarbij en einde werd gemaakt aan de deling van Europa, is een bewijs van het feit dat de democratie in dit land stabiel is. Overeenkomstig artikel 0 van het Verdrag heeft de Commissie, op verzoek van de Raad, een advies opgesteld over het verzoek om toetrding van Litouwen. De toetreding van Litouwen werd in het bijzonder door de op 1 januari 1995 in werking getreden Vrijhandelsovereenkomst voorbereid. De Europese Unie en Litouwen hebben op 12 juni 1995 de Europa-Overeenkomst ondertekend, die in werking zal treden zodra de ratificatieprocedures zijn beëindigd. De Vrijhandelsovereenkomst zal dan komen te vervallen. Het Witboek over de interne markt, van mei 1995, een ander essentieel element van de toetredingsstrategie, wordt uitgevoerd op grond van een Nationaal Programma inzake de harmonisatie van de wetgeving dat de regering in december 1996 heeft goedgekeurd. De regering heeft nationale coördinatiestructuren ingesteld die belast zijn met het Europese integratiebeleid. Het verzoek om toetreding is beoordeeld aan de hand van de criteria die de Europese Raad van Kopenhagen in juni 1993 heeft vastgesteld. Volgens de conclusies van die raad kunnen de Midden- en Oosteuropese landen die daartoe de wens te kennen geven tot de Europese Unie toetreden indien ze : stabiele instellingen hebben die waarborgen dat de beginselen van de democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten worden gëerbioedigd en dat minderhaden worden gerespecteerd en beschermd; een levensvatbare markteconomie hebben en in staat zijn de concurrentie en de marktkrachten binnen de Unie het hoofd te bieden; in staat zijn aan de verplichtingen te voldoen die aan de toetreding zijn verbonden, met name door de doelstellingen van de politieke, economische en monetaire unie de onderschrijven. De beoordeling van deze drie criteria - een van politieke aard, een van economische aard en het vermogen het "acquis" over te nemen - kan niet los worden gezien van de beoordeling van het vermogen van de uitvoerende en wetgevende organen om de beginselen van de democratie en de markteconomie in praktijk te brengen en het "acquis communautaire" toe te passen en te doen naleven. De methode die hierbij werd gevolgd bestond uit een onderzoek van de vooruitzichten op middellange termijn van elk kandidaat-land, met inachtneming van de reeds gemaakte vorderingen en de hervormingen die reeds tot stand zijn gebracht. Wat de politieke voorwaarden betreft, heeft de Commissie de huidige situatie beoordeeld, waarbij ze zich niet tot een loutere beschrijving van de instellingen heeft beperkt, maar de werking van de democratie in de praktijk heeft beoordeeld. m 1) Politieke criteria De Litouwse instellingen zijn stabiel en functioneren volgens de regels, in die zin dat de verschillende machten de grenzen van hun bevoegdheden in acht nemen en onderling samenwerken. De verkiezingen van 1992 en 1996 zijn vrij en eerlijk geweest en hebben beide keren tot een ordelijke regeringsinstelling geleid. De oppositie neemt op normale wijze deel aan de werking van de instellingen. Er moet nog het een en ander worden gedaan om de werking van de rechterlijke macht te verbeteren en corruptie beter te kunnen bestrijden. Op het gebied van de grondrechten zijn er geen grote problemen. Litouwen vertoont de kenmerken van een democratie met stabiele instellingen die waarborgen dat de beginselen van de rechtsstaat en de mensenrechten worden nageleefd en dat de minderheden worden gerespecteerd en beschermd. 2^ Economische criteria De eerste drie jaar na de onafhankelijkheid is de productie sterk teruggelopen. Aan deze neergaande tendens kwam een einde na DE invoering van één enkele munteenheid en de oprichting van een zogenaamde "currency board" in de jaren 93/94. Sedertdien is de groei ieder jaar positief (3,6% in 1996)? niettegenstaande de bankcrisis van 1995. Ondanks zijn geringe belastingontvangsten voert Litouwen nog steeds een betrekkelijk strak fiscaal beleid. De buitenlandse schuld is niet zeer groot en het handelstekort is onder controle. De inflatie bevindt zich niet meer op het zeer hoge niveau van de jaren 1992/1993 en bedroeg in 1996 nog 24,6%. Het BBP per capita bedraagt ongeveer 24% van het gemiddelde voor de Europese Unie voor een bevolking van 3,7 miljoen inwoners. De landbouwsector geeft werkgelegenheid aan 24% van de actieve bevolking en levert 9% van de toegevoegde waarde. 37% van de buitenlandse handel vindt met de Europese Unie plaats en dit is derhalve de belangrijkste handelspartner van Litouwen. De situatie van Litouwen ten aanzien van de door de Europese Raad van Kopenhagen vastgestelde economische criteria is als volgt: Litouwen heeft aanzienlijke voortgang gemaakt op de weg naar een markteconomie. Het handelsverkeer en de prijzen werden geliberaliseerd en wat de macro-economische stabilisatie betreft werd grote vooruitgang geboekt. Het is echter belangrijk dat Litouwen deze inspanningen volhoudt, vooral wat de aanpassing van de prijzen, de grootschalige privatisering en de faillissementsprocedures betreft. Het belangrijkste nog ontbrekende element is het opleggen van financiële discipline aan het bedrijfsleven. Litouwen zal op middellange termijn slechts moeilijk het hoofd kunnen bieden aan de concurrentiedruk en de marktkrachten binnen de Europese Unie. De recente verbetering van het beleid ter bevordering van de marktmechanismen zou, indien het voortgezet wordt, de totstandkoming van de markteconomie bespoedigen en de concurrentiepositie versterken. Herstructurering van het bedrijfsleven blijft evenwel noodzakelijk. De landbouw heeft behoefte aan modernisering en de banksector blijft zwak. 112 3) Vermogen van het land om aan de verplichtingen van de toetreding te voldoen De overneming van het acquis werd beoordeeld aan de hand van verschillende indicatoren : - de Europa-Overeenkomst, die met name voorziet in verplichtingen op het gebied van het vestigingsrecht, de nationale behandeling, de vrijhandel, de intellectuele eigendom en de overheidsopdrachten; - de in het Witboek vermelde maatregelen die essentieel zijn voor de totstandbrenging van de interne markt; - de geleidelijke omzetting van de andere delen van het acquis in het nationale recht. zijn verplichtingen Litouwen komt Reeds voor de inwerkingtreding van de Europa-Overeenkomst heeft Litouwen aanzienlijke inspanningen gedaan om aan bepaalde daarin gestelde verplichtingen te voldoen. in het kader van de Vrijhandelsovereenkomst na en houdt zich aan het daarin vastgestelde tijdschema. Op bilateraal niveau heeft zich geen enkel ernstig probleem voorgedaan. Litouwen heeft eveneens inspanningen gedaan om zich aan de voornaamste regels van de interne markt te houden. Het land heeft vorderingen gemaakt op het gebied van het handelsrecht, de bescherming van gegevens en de comptabiliteit. Er zal echter een bijkomende inspanning moeten worden geleverd op het gebied van de intellectuele eigendom, de overheidsopdrachten, de financiële dienstverlening, de fiscaliteit, de mededinging en in een aantal andere sectoren. liberalisatie van de kapitaalmarkten, de De zwakte van de Litouwse overheidsdiensten is een algemeen probleem, waardoor zowel het tempo van de aanpassing van de wetgeving als de kwaliteit van de tenuitvoerlegging en de toepassing daarvan in het gedrang kunnen komen. Wat de andere delen van het acquis betreft zal Litouwen, indien het land voortgaat met de omzetting in de nationale wetgeving, geen bijzondere moeilijkheden ondervinden om het acquis op middellange termijn toe te passen op de volgende gebieden : onderwijs, technologische ontwikkeling, beroepsopleiding, audiovisuele middelen, midden- en kleinbedrijf, buitenlandse handel en ontwikkeling. jongeren vorming, onderzoek en Het land zal zich evenwel nog grote inspanningen moeten getroosten op het gebied van de telecommunicaties, de statistiek, de visserij en de douane. Indien Litouwen doorgaat met het herstructureren en privatiseren van het grootste gedeelte van zijn industrie dan zou dit land op middellange termijn klaar moeten zijn voor integratie in de interne markt. Op milieugebied zijn nog aanzienlijke inspanningen vereist, onder meer zeer grote investeringen en een versterking van de instrumenten die nodig zijn voor het handhaven van de wetgeving op dit gebied. De volledige overname van het acquis is pas mogelijk op lange termijn en vereist veel grotere overheidsuitgaven. Litouwen zal vermoedelijk geen grote problemen ontmoeten bij de toepassing van het acquis in de vervoersector, op voorwaarde dat het land de nodige aandacht geeft aan het probleem van de veiligheid op zee en de naleving van de milieunormen. Er zijn investeringen noodzakelijk om de TEN uit te breiden en zodoende de goede werking van de interne markt te garanderen. 113 Litouwen zou op middellange termijn in staat moeten zijn het acquis op het gebied van werkgelegenheid en sociale zaken in nationale wetgeving om te zetten, mits dit land zich de nodige inspanningen getroost om zijn wetgeving aan de door de Europese Unie gestelde eisen aan te passen op gebieden zoals de volksgezondheid en de veiligheid van werknemers en de arbeidswetgeving. Wat het regionaal beleid en het cohesiebeleid betreft, dient Litouwen de noodzakelijke administratieve hervormingen ten uitvoer te leggen en een goed functionerend systeem van financiële controle in te voeren opdat de regionale fondsen en de structuurfondsen van de Europese Unie zo doeltreffend mogelijk voor de ontwikkeling van het land kunnen worden gebruikt. De landbouw moet geherstructureerd worden en op dit ogenblik is nog slechts een beperkt aantal van de voor de toepassing van het gemeenschappelijk landbouwbeleid vereiste instrumenten aanwezig. Op dit gebied dient Litouwen derhalve een aanzienlijke en langdurige inspanning te doen om zich op middellange termijn op de toetreding voor te bereiden. Wat de energiesector betreft zij opgemerkt dat Litouwen sterk afhankelijk is van kernenergie. Het land heeft zich ertoe verbonden de centrale van Ignalina te sluiten en dient het hiervoor overeengekomen tijdschema te volgen. In afwachting van deze sluiting dienen op korte termijn de nodige aanpassingen te worden verricht om de centrale aanvaarde veiligheidsnormen. De verwachting is dat Litouwen in deze sector geen andere grote problemen zal ontmoeten, hoewel het zich nog de nodige inspanningen zal moeten getroosten op het gebied van de monopolieposities, de toegang tot netwerken en het prijsbeleid. te brengen met de in overeenstemming internationaal Rekening houdend met de evaluatie van al de betrokken gebieden is op dit ogenblik moeilijk te bepalen op welke termijn Litouwen in staat zal zijn alle maatregelen te nemen en ten uitvoer te leggen die noodzakelijk zijn om de controles aan de binnengrenzen op te heffen en deze naar de buitengrenzen van de Unie te verplaatsen. De deelname van Litouwen aan de derde fase van de Economische en Monetaire Unie, die een coördinatie van het economisch beleid en de volledige liberalisering van de kapitaalbewegingen vereist, zou op middellange termijn enige moeilijkheden kunnen doen rijzen. Op dit ogenblik kan nog niet worden beoordeeld of het land op de datum van toetreding in staat zal zijn deel uit te maken van de Euro-zone. Om aan de convergentiecriteria te voldoen dient Litouwen eerst zijn herstructureringen tot een goed einde te brengen. Dit is evenwel geen toetredingsvoorwaarde. Op het gebied van justitie en interne zaken heeft Litouwen reeds enige vooruitgang geboekt, bijvoorbeeld wat het asielbeleid betreft. Om op middellange termijn het acquis te kunnen overnemen zal het land zich evenwel nog aanzienlijke inspanningen moeten getroosten over een langere periode. Litouwen zou zonder problemen aan de verplichtingen op het gebied van de buitenlandse politiek en de gemeenschappelijke veiligheid moeten kunnen voldoen. 114 Tenslotte zij opgemerkt dat Litouwen met geen van de huidige lidstaten of kandidaat lidstaten enig grensgeschil van betekenis heeft. Het land hecht veel belang aan het verbeteren van zijn betrekkingen met Polen. 4)Admmistratie en rechtssysteem Litouwen zal zich grote inspanningen moeten getroosten om op middellange termijn de nodige administratieve structuren te brengen voor een efficiënte tot stand tenuitvoerlegging en toepassing van het acquis. Het vermogen van de rechterlijke macht om het gemeenschapsrecht op uniforme wijze toe te passen is een belangrijk element voor de totstandkoming van de interne markt. De situatie op dit gebied is in dit stadium nog moeilijk te beoordelen. CONCLUSIE De conclusie van het door de Commissie uitgevoerde onderzoek is dat : Litouwen de kenmerken vertoont van een democratie met stabiele instellingen die erop toezien dat de beginselen van de rechtsstaat en de mensenrechten worden gëerbiedigd en dat minderheden worden gerespecteerd en beschermd; Litouwen aanzienlijke vorderingen heeft gemaakt bij het tot stand brengen van een markteconomie, maar dat het land ernstige problemen zal hebben om op middellange termijn het hoofd te bieden aan de concurrentie en de marktkrachten binnen de Unie; Litouwen vorderingen heeft gemaakt bij de omzetting en de toepassing van het "acquis", met name op het gebied van de interne markt. Indien het land aanzienlijke inspanningen levert, kan het op middellange termijn geheel en al aan de eengemaakte markt deelnemen. Bijzondere inspanningen, met name investeringen, zullen nodig zijn om het "acquis" in sectoren zoals milieu, energie en landbouw volledig toe te passen. De administratieve structuren zullen versterkt moeten worden, wil Litouwen over instrumenten beschikken waarmee het land het "acquis" daadwerkelijk kan toepassen en doen naleven. Gelet op het voorafgaande, meent de Commissie dat toetredingsonderhandelingen met Lithouwen geopend zouden moeten worden van zodra het voldoende voortgang heeft gemaakt met het vervullen van de vereisten voor lidmaatschap zoals gedefinieerd door de Europese Raad van Kopenhagen. Een versterkte pre toetredingsstrategie zal ertoe bijdragen dat Litouwen zich sneller kan voorbereiden op de verplichtingen die aan de toetreding zijn verbonden, waarbij vooral aandacht zal worden besteed aan de zwakke punten die in het advies zijn vermeld. De Commissie zal uiterlijk eind 1998 verslag uitbrengen over de vorderingen die Litouwen heeft gemaakt. 115 Samenstelling Parlement BIJLAGEN Uitslagen van de recentste parlementsverkiezingen (1996) Politieke partij Thuislandunie Christendemocratische Partij Centrumunie Democratische arbeidspartij Sociaaldemocratische Partij Democratische Partij Christendemocratische Unie Vrouwenpartij Liberale Unie Unie van Politieke Gevangenen en Gedeporteerden Electorale Actie van Polen Nationale Unie Jong Litouwen Boerenpartij Onalhankelijken TOTAAL Zetels 70 16 13 12 2 2 4 137* * 4 zetels konden niet opgevuld worden wegens een te lage opkomst in de desbetreffende kiesdistricten. 116 Single Market: White Paper measures This table is based on information provided by the Lithuanian authorities and confirmed by them as correct as at the end of June 1997. It docs not indicate the Commission's agreement with their analysis. The table includes directives and regulations cited in the White Paper which total 899. These have been listed in accordance with the categorization used in the White Paper and in relation to the policy areas covered. The table shows the number of measures for which the Lithuanian authorities have notified the existence of adopted legislation having some degree of compatibility with the corresponding White Paper measures. White Paper chapters 1. Free Movement of Capital 2. FM and Safety of Industrial Products 3. C 0 I T i p e t i t i 0n 4. Social policy and action 5. AgriCUIture Ó. TranspOrt 7. AudiovisuaI 8. Environment ^Telecommunication lO. Direct Taxation l l. F r ee movement of goods H. Public Procurement 13. Financial services 14. Protection of personal data IS. Company Law 16. AcCOUntancy 1 7. C i v iI l aw 18. Mutual rec. of prof. Qual. 19. 1ntellectual property 2 0. E n e r gy 21. Customs law 22. 1ndirect Taxation 23. Consumer Protection T / o t ll Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Lithuania Number of White Paper measures Directives Regulations Total I 1 3 25 56 1 3 10 12 47 93 16 19 1 1 17 31 7 9 0 2 0 0 5 5 11 13 0 0 2 i Stage Stage II/III 1 1 59 104 0 0 2 15 15 46 11 15 0 0 0 7 3 7 0 2 0 0 1 l 6 8 0 2 3 3 0 2 0 1 8 16 2 3 1 2 1 1 6 54 0 3 119 293 0 3 0 1 1 2 4 5 6 10 0 -> 10 15 0 8 164 295 Stage I 0 0 3 4 6 'o 7 62 6 8 0 0 3 7 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 3 1 14 0 0 0 0 24 99 Stage II/III 0 0 0 i 0 0 2 0 2 4 13 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 i 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 2 184 0 6 0 0 9 2 4 87 165 2 4 14 24 69 203' 37 1 l 20 45 10 1* 0 4 0 0 6 17 21 0 6 <> 0 5 0 9 18 6 n 10 15 4 201 16 75 0 11 316 AA^\ - /l^ Source: TA1BX STATISTISCHE GEGEVENS Indien niet uitdrukkelijk anderszins wordt vermeld, zijn de gegevens in deze bijlage verzameld bij het "Litouwse bureau voor de statistiek (STATISTIKOS DEPARTAMENTAS)", waarmee Eurostat en de bureaus voor de statistiek van de lidstaten in het kader van het Phare-programma al een aantal jaar samenwerken. In het kader van deze samenwerking worden regelmatig gegevens verzameld en verspreid teneinde de wetgeving en de praktijken van de EU op statistisch gebied te kunnen toepassen. Onderstaande gegevens zijn waar mogelijk samengesteld aan de hand van de definities en standaarden van de EU, die soms afwijken van de nationale praktijken. Hierdoor zijn er verschillen mogelijk tussen de hier gepresenteerde gegevens en die welke elders in het advies te vinden zijn, want die zijn in het algemeen gebaseerd op de bijgewerkte antwoorden die de kandidaat-lidstaten zelf hebben verstrekt in reactie op de vragenlijst die zij in april 1996 toegestuurd hebben gekregen. Een volledige compatibiliteit met de statistische standaarden van de EU en dus ook de vergelijkbaarheid met EU-cijfers kunnen nog niet worden gegarandeerd, met name ten aanzien van statistieken die niet via Eurostat, maar rechtstreeks door de betrokken landen zijn geleverd. Indien informatie beschikbaar is, worden in methodologische aantekeningen de inhoud van en bijzonderheden over de statistische gegevens in deze bijlage beschreven. Bij de gegevens gaat het om informatie die in mei 1997 beschikbaar was. BASISGEGEVENS Totale oppervlakte Bevolking (eind van de periode) - Totaal - Vrouwen - Mannen Bevolkingsdichtheid Stadsbevolking Sterftecijfer Geboortecijfer Inkomen en BBP per hoofd van de bevolking -Gemiddeld maandloon per werknemer -BBP per hoofd van de bevolking 1990 1993 1994 1000 ha 1995 1996 6530,1 6530,1 6530,1 6530,1 3724,0 1962,8 1761,2 x 1000 3717,7 1961,1 1756,6 per km2 % van totale bevolking per 1000 personen 12,3 12,5 12,5 11,5 ecu 56,8 68,1 3711,9 1959,3 1752,6 3707,2 1952,2 1749,0 56,9 56,8 68,0 67,8 11,6 10,6 12,2 11,1 70 932 Productiestructuur: aandeel sector in bruto toegevoegde waarde % van totale bruto toegevoegde waarde -landbouw -industrie -bouwnijverheid -diensten 27,7 32,8 10,5 29,0 9,3 29,0 6,7 55,0 Aandeel van sector in bruto toegevoegde waarde in 1990 Aandeel van sector in bruto toegevoegde waarde in 1995 share of branch GVA in 1990 share of branch GVA in 1995. 0. 0. 27. 7 -agriculture g ig -industry Q -construction m -services -Others • i55. 0 ,29. 0 agriculture H -industry Q -construction H -services - Others • landbouw; industrie; bouwnijverheid; diensten; overige landbouw; industrie; bouwnijverheid; diensten; overige Totale oppervlakte: De gegevens hebben betrekking op de situatie aan het eind van het jaar. 119 NATIONALE REKENINGEN 1990 1991 1992 1993 1994 1995 min. nationale valuta Bruto binnenlands product (lopende prijzen) 12897,2 42282,1 3386,7 11107,9 16980,7 23829,0 mld. ecu Bruto binnenlands product (lopende prijzen) 1,2 2,0 2,9 3,5 Bruto binnenlands product Bruto binnenlands product Consumptieve bestedingen -van huishoudens en van IZW's t. b. v. huishoudens -van de overheid Investeringen in vaste activa (bruto) Uitvoer van goederen en diensten Invoer van goederen en diensten Consumptieve bestedingen -van huishoudens en van IZW's t. b. v. huishoudens -van de overheid Investeringen in vaste activa (bruto) Uitvoer van goederen en diensten Invoer van goederen en diensten koopkrachtstandaard per hoofd van'de bevolking 1 3411,7, 3592,3 4128,0 verandering in % t. o. v. het voorgaande jaar -3,3 -13,1 -34,0 -30,4 1,0 3,0 % van het bruto binnenlands product 74,9 54,9 11,0 28,8 54,2 63,0 66,5 55,5 11,0 22,0 29,1 20,6 82,1 69,4 12,7 29,2 31,8 22,8 85,5 69,1 16,4 24,2 86,1 94,3 90,6 72,4 18,2 20,6 55,1 61,1 89,2 69,5 19,8 21,4 53,6 65,4 BBP (verandering in % to. v. het voorgaande jaar) _ _. ^ ^ ^ _ 4- 1992 m 5,0 0,0 -5,0 -10,0 -15,0 -20,0 -25,0 J -30,0 -35,0 120 BELANGRIJKSTE ECONOMISCHE INDICATOREN Inflatiecijfer 9,1 216,4 1020,8 410,2 72,2 39,6 24,6 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 verandering in % t. o. v. het voorgaande jaar Volume-indexcijfers van de industriële productie: Volume-indexcijfers van de bruto landbouwproductie Werkloosheidscijfer (ILO-methode) -Totaal - tot 25 jaar - 25 jaar en ouder Bruto buitenlandse schuld Betalingsbalans - Uitvoer van goederen - Invoer van goederen - Handelsbalans - Diensten (netto) - Inkomen (netto) - Lopende rekening van de betalingsbalans - Kapitaalrekening en financiële rekening (excl. reserves) - Reserves voorgaand jaar - 100 92 % v*n de arbeidskrachten 3,5 3,5 3,5 mld. USD 73,4 82 4,5 4,3 4,5 105,3 110 103,7 115,0 7,3 5,9 7,7 6,2 5,1 6,4 1 1 0,038 0,321 0,578 min USD 2026 -2181 -155 -55 8 -86 401 2029 -2234 -205 -55 9 -94 321 -308 -180 2706 -3404 -698 -13 -13 -614 558 -231 Inflatiecijfer: Procentuele verandering van het jaarlijks gemiddelde ten opzichte van het voorgaande jaar algemeen prijsindexcijfer (de gegevens zijn gebaseerd op nationale ICP's die niet volledig vergelijkbaar zijn). Volume-indexcijfers van de brutolandbouwproductie: De indexcijfers zijn gebaseerd op een evaluatie van alle producten van de brutolandbouwproductie afzonderlijk. Constante prijzen hebben betrekking op 1989. Werkloosheidscijfer (ILO-methode) -Bij het arbeidsbureau ingeschreven werklozen als percentage van de beroepsbevolking. Ontleend aan de arbeidskrachtenenquête waarbij de volgende ILO-definitiss en -aanbevelingen in acht zijn genomen: Arbeidskrachten: werkzame personen en werklozen in de zin van onderstaande ILO-definities: Werkzame personen: alle personen van 15 jaar en ouder die gedurende de referentieperiode ten minste 1 uur hebben gewerkt voor loon of een andere bejoning, als werknemer, ondernemer, lid van een coöperatie of medewerkend gezinslid. Leden van de strijdkrachten en vrouwen met verlof voor kinderverzorging zijn inbegrepen. Werklozen: alle personen van 15 jaar en ouder die gelijktijdig voldoen aan alle drie voorwaarden van de ILO-definitie om als werkloze te worden geclassificeerd: zij moeten (a) zonder baan zijn, (b) actief werk zoeken en (c) beschikbaar zijn om binnen twee weken met werken te beginnen. Bruto buitenlandse schuld: De schuld is ontleend aan de desbetreffende statistiek van de OESO (External Debt Statistics). Betalingsbalans: De gegevens zijn ontleend aan de gegevensbank van het IMF. Vergelijkbaarheid met de respectieve EU-statistieken is niet gegarandeerd, maar de betalingsbalans is grotendeels overeenkomstig de standaarden van het IMF opgesteld. De balans van het goederenverkeer is in overeenstemming met de beginselen van de betalingsbalans. In- en uitvoer zijn beide investeringen, uit Het netto-inkomen omvat beleggingsportefeuilles en uit andere beleggingen, alsmede de beloning van werknemers. De lopende rekening van de betalingsbalans is in overeenstemming met de definitie van het 5e Handboek van het IMF; kapitaaloverdrachten worden niet in aanmerking genomen. Reserves: dit betreft veranderingen in de reserves gedurende het jaar; (+) betekent een toename en (-) betekent een afname van de reserves. inkomsten uit directe fob-waarden. in 121 BUITENLANDSE HANDEL In- en uitvoer (lopende prijzen) - Invoer - Uitvoer - Handelsbalans Volume-indexcijfers van de buitenlandse handel* - Invoer - Uitvoer 1993 1994 1995 1996 min. USD 2255,5 2004,4 -251,2 2351,7 2030,4 -321,3 3648,5 2705 -943,5 4404,5 3279,8 -1124,8 voorgaand jaar » 100 Structuur van de invoer volgens de SITC (lopende prijzen) % van totale uitvoer - (0+1) voedingswaren en levende dieren, dranken en tabak - 2 niet-eetbare grondstoffen - 3 minerale brandstoffen en smeermiddelen - 4 dierlijke en plantaardige oliCn en vetten - 5 chemische producten - 6 fabrikaten, hoofdzakelijk naar grondstof ingedeeld - 7 machines en vervoermatericel - 8 diverse fabrikaten Structuur van de uitvoer volgens de SITC (lopende prijzen) % van totale invoer - (0+1) voedingswaren en levende dieren, dranken en tabak - 2 niet-eetbare grondstoffen - 3 minerale brandstoffen en smeermiddelen - 4 dierlijke en plantaardige oliën en vetten - 5 chemische producten - 6 fabrikaten, hoofdzakelijk naar grondstof ingedeeld - 7 machines en vervoermaterieel - 8 diverse fabrikaten Prijsindexcijfers van de buitenlandse handel - Invoer - Uitvoer voorgaand jaar » 100 In- en uitvoer (lopende prijzen): De handelsgegevens omvatten niet de rechtstreekse wederuitvoer, de handel in diensten en de handel met vrije zones en evenmin de handel in licenties, knowhow en octrooien. De gegevens hebben betrekking op de Handelsclassificaties: Litouwen gebruikt de Gecombineerde algemene handel en worden regelmatig bijgewerkt. Nomenclatuur als goederenclassificatie. De invoer wordt op cif-basis geregistreerd. De uitvoer wordt op fob-basis geregistreerd. 122 BUITENLANDSE HANDEL Structuur van de invoer naar belangrijkste handelspartners (lopende % van totale invoer prijzen) 1993 1994 1995 1996 Ie handelspartner 2e handelspartner 3e handelspartner 4e handelspartner 5e handelspartner overige Structuur van de uitvoer naar belangrijkste handelspartners (lopende prijzen) Ie handelspartner 2e handelspartner 3e handelspartner 4e handelspartner 5c handelspartner overige RU DE UA BY DK RU UA BY LV PL RU DE UA PL BY 53,7 9,7 6,2 3,3 2,4 24,7 RU DE PL UA BY 39,3 13,8 5 4 3,8 34,1 % van totale uitvoer 33,1 RU 28,2 RU 11,2 DE 11,5 DE 7,4 7,3 LV BY 7 UA 34 BY UA LV 8,4 6,5 6,1 39,3 RU DE PL GB DK RU DE BY LV UA 31,2 14,3 4,2 3,7 3,6 43 20,4 14,4 10,8 7,5 7,1 39,8 26 15,7 5,1 4 3,8 45,4 23,8 13 10,1 9,3 7,7 36,1 Structuur van de uitvoer naar belangrijkste handelspartners in 1996 de Structuur handelspartners in 1996 van invoer naar belangrijkste Structure of export by main partners in 1996 RU 23. 8% 36. 1% Structure of import by main partners in 1996 45. 4% l ) K (» 3. K%0% 5 IM' l% BY DE DK GB Wit-Rusland Duitsland Denemarken Verenigd Koninkrijk LV PL RU UA Letland Polen Russische Federatie Oekraïne 123 SOCIALE INDICATOREN Bevolking op 1 januari 1991 1992 1993 1994 1995 3736,5 3746,9 3736,5 3723,97 3717,7 Indeling van de bevolking naar leeftijd (I januari 1995) % van totale bevolking 0-14 jaar 15-24 jaar 25-44 jaar 45-64 jaar 65 jaar en ouder Levendgeborenen Overledenen Zuigelingensterfte - Tot 1 jaar - Doodgeborenen Huwelijken Echtscheidingen Brutohuwelijkscijfer Bruto-cchtschcidingscijfcr Natuurlijke groei Nettomigratie Totale bevolkingsgroei Totale vruchtbaarheid Zuigelingensterfte Doodgeborenen (late fase zwangerschap) Levensverwachting - Mannen - Vrouwen Levensverwachting - Mannen - Vrouwen 56219 41013 806 408 34241 15250 9,2 4,06 4,05 -1,41 2,64 1,97 14,34 7,21 totaal aantal 53617 41455 46727 46107 887 434 30112 13981 746 370 23709 13884 per 1000 personen 8,02 3,72 3,25 -5,91 -2,66 1,89 16,54 8,03 6,36 3,72 0,16 -3,51 -3,35 1,67 15,97 7,86 bij de geboorte met 65 jaar 42832 46486 603 297 23337 11061 6,3 3,0 -1 -0,7 -1,7 1,54 14,08 6,89 21,9 14,6 29,5 22,1 11,8 6,0 2,8 12,5 63,6 75,2 12,9 16,9 Huwelijken en echtscheidingen: De verhoudingscijfers zijn opnieuw berekend, uitgaande van de ingezeten bevolking. Nettomigratie: De totale migratie werd berekend door van de totale verandering de natuurlijke groei af te trekken. Wegens verschillen in de wijze van berekening blijven bij deze gegevens de refile cijfers voor de aankomst uit en het vertrek naar de Republieken van de voormalige Sovjetunie buiten beschouwing. 124 ARBEIDSMARKT Beroepsbevolking (ILO-methode) Gemiddeld aantal werkzame personen Werkloosheidscij fer (ILO-methode) - Totaal - tot 25 jaar - 25 jaar en ouder Ingeschreven werklozen (eind van de periode) Indexcijfers van het gemiddeld aantal werkzame personen in loondienst naar NACE-klasse - Landbouw, jacht, bosbouw en visserij - Winning van delfstoffen - Industrie - Productie en distributie van elektriciteit, gas en water - Bouwnijverheid - Vervoer, opslag en communicatie Indexcijfers van de maandlonen - reëel - nominaal 1993 1994 1995 1996 % van de bevolking van 1S jaar en ouder 65,3 61,1 x 1000 61,4 1778,2 1675 1643,6 % van de arbeidskrachten 3,5 3,5 3,5 3,5 4,5 4,3 4,5 •/. van de beroepsbevolking 4,5 7,3 5,9 7,7 7,3 62,3 1659 6,2 5,1 6,4 6. 2 1993 1994 1995 1996 voorgaand jaar « 100 110,2 66,7 84,1 109,5 74,9 80,6 61 311,2 97,7 100 80 112,9 87,5 92,2 114,2 196,6 100,1 97,5 90 112,2 103,4 103,3 103,2 144 102,2 89,7 95,3 100 100,8 98,8 104,0 129,6 Werkloosheidscijfer (ILO-methode) - Bij het arbeidsbureau ingeschreven werklozen als percentage van de beroepsbevolking. Ontleend aan de arbeidskrachtenenquête waarbij de volgende ILO-definities en -aanbevelingen in acht zijn genomen: Arbeidskrachten: werkzame personen en werklozen in de zin van onderstaande ILO-definities: Werkzame personen: alle personen van 15 jaar en ouder die gedurende de referentieperiode ten minste 1 uur hebben gewerkt voor loon of een andere beloning, als werknemer, ondernemer, lid van een coöperatie of medewerkend gezinslid. Leden van de strijdkrachten en vrouwen met verlof voor kinderverzorging zijn inbegrepen. Werklozen: alle personen van 15 jaar en ouder die gelijktijdig voldoen aan alle drie voorwaarden van de ILO-definitie om als werkloze te worden geclassificeerd: zij moeten (a) zonder baan zijn, (b) actief werk zoeken en (c) beschikbaar zijn om binnen twee weken met werken te beginnen. Ingeschreven werklozen (eind van de periode): Aandeel van de ingeschreven werklozen in de civiele beroepsbevolking, gebaseerd op de steekproefenquête naar de arbeidskrachten. Tot de ingeschreven werklozen behoren personen die werk zoeken via het arbeidsbureau in het gebied waar ze wonen. Indexcijfers van de maandlonen: Bij de nominale lonen gaat het om nominale nettolonen. 125 OPENBARE FINANCIEN Overheidsbegroting -Geconsolideerde inkomsten van de centrale overheid -Bijdragen -Geconsolideerde uitgaven van de centrale overheid -Geconsolideerde uitgaven van de overheid -Geconsolideerd tekort/overschot van de centrale overheid -Tekort/overschot van de overheid Overheidsbegroti ng -Geconsolideerde uitgaven van de centrale overheid -Geconsolideerde uitgaven van de overheid -Geconsolideerd tekort/overschot van de centrale overheid -Tekort/overschot van de overheid 1990 1991 1992 min. nationale valuta 1993 1994 1995 133,3 0,5 120 139,2 13,8 17,4 2688,1 5,5 2475,3 3253 218,3 244 % van het bruto binnenlands product 22,3 29,3 2,0 2,2 4031,9 2,2 4292,1 5660,1 -258 -282,8 25,3 33,3 -1,5 -1,7 5661,1 0 6079,1 7860,4 -418 -384,5 27,4 35,4 -1,9 -1,7 Overheidsbegroting: Deze gegevens hebben betrekking op de centrale overheid en de overheid in het algemeen. Als bijlage toegevoegd zijn werktabellen die laten zien hoe de reeksen over de geconsolideerde uitgaven en het tekort/overschot van de overheid zijn berekend op basis van de gegevens die zijn gepubliceerd in het Government Finance Statistics Yearbook (1996) (GFSY) van het IMF; inbegrepen is ook de presentatie van het land in het GFSY. Omdat het GFSY geen statistieken voor de overheid in het algemeen geeft, maar alleen voor de verschillende niveaus van de overheid afzonderlijk, zijn de hier gepresenteerde geconsolideerde reeksen berekend op basis van gegevens voor de centrale en de lokale overheid en gecorrigeerd voor geïdentificeerde overdrachten binnen de overheid. Ook al komen de statistieken overeen met de in het GFSY gepubliceerde gegevens over de centrale en lokale overheid, toch is de dekking wellicht niet volledig als bepaalde eenheden van de centrale of lokale overheid niet in deze dekking zijn begrepen. De volledigheid van de dekking kan worden gemeten door in het GFSY de voetnoot over de dekking van de gegevens voor elk van de landen te vergelijken met de lijst van eenheden van de centrale en lokale overheid waarvoor gegevens worden verstrekt. Opgemerkt zij dat het tekort/overschot in deze publicatie gelijk is aan inkomsten en bijdragen minus uitgaven, en dat geen rekening wordt gehouden met leningen minus terugbetalingen (zie hieronder). De saldering van overdrachten binnen de overheid in de bijgevoegde tabellen is beperkt tot de inkomens- en kapitaaloverdrachten die bestaan uit geïdentificeerde bijdragen en vermogens- en kapitaalsubsidies tussen de verschillende niveaus van de overheid. Andere soorten transacties tussen deze niveaus, zoals de betaling van belastingen en sociale premies ten laste van werkgevers of de aankopen van goederen en diensten bij elkaar, worden gewoonlijk niet als overdrachten binnen de overheid geclassificeerd en zijn er bij de consolidatie dan ook niet uitgefilterd. Of het ontbreken van gegevens over vermogens- en kapitaaloverdrachten moet worden toegeschreven aan het ontbreken van overdrachten of aan het gebrek aan gegevens is onduidelijk; in alle gevallen is bij het ontbreken van informatie over overdrachten gehandeld alsof er geen overdrachten waren. a. Overheidsuitgaven bestaan uit lopende en investeringsuitgaven van de overheid in geld, rentebetalingen en inkomens- en kapitaaloverdrachten; overdrachten die niet in geld luiden, blijven buiten beschouwing. in geld, minus de uitgaven b. Het tekort/overschot is gelijk aan de inkomsten in geld en de bijdragen in geld minus de uitgaven in geld. Deze meting van het tekort/overschot wijkt af van die van het GFSY, waar het gelijk is aan de inkomsten in geld en de bijdragen in geld, minus het vorderingenoverschot. Deze uitsluiting van het vorderingenoverschot (die in de GFST-methodologie bestaat in transacties in vorderingen en schulden voor specifieke beleidsdoeleinden en niet met het oog op de liquiditeit) zorgt ervoor dat deze meting van het tekort/overschot dichter bij het begrip vorderingenoverschot (+) c. q. -tekort (-) uit de nationale rekeningen ligt. Als gevolg van deze uitsluiting blijven de ontvangsten uit de privatisering (in de GFSr-methodologie geclassificeerd als terugbetalingen) bij de vaststelling van het tekort/overschot in de bijgevoegde tabellen buiten beschouwing (en verminderen het tekort dus niet). 126 FINANCIËLE SECTOR Monetaire aggregaten - Monetair aggregaat M1 - Quasi-geld Totale reserves (excl. goud, eind van de periode) Gemiddelde korte rente - op leningen - op deposito's Officieel disconto (eind van de periode) Wisselkoersen met USD Gemiddelde voor de periode Eind van de periode Wisselkoersen met ECU Gemiddelde voor de periode Eind van de periode 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 mid US-dollars 0,45 0,24 min. US-dollars 0,62 0,47 0,88 0,55 0,91 0,49 350,35 525,45 757,07 777,21 % per jaar 91,9 48,7 62,3 27,4 27,1 8,4 1,773 3,79 2,787 2,147 1 USD=. LTL 4,344 3,9 1 ECU = LTL 5,675 4,846 3,978 4 5,820 4,893 4 4 6,876 5,257 16 6 4 4 6,364 5,012 Monetaire aggregaten (eind van de periode): Geld (Ml) omvat zichtdeposito's en chartaal geld buiten banken. Quasi-geld omvat termijn- en spaardeposito's en deposito's in vreemde valuta. Termijndeposito's in nationale valuta, convertibelc valuta of nict- convcrtibele vreemde valuta. Eurostat heeft de nationale valuta omgerekend in US-dollars door hierop de wisselkoersen aan het eind van het jaar van het IMF toe te passen. Gemiddelde korte rente: De gegevens zijn ontleend aan het maandblad International Financial Statistics (IFS) van het IMF. De gemiddelde rente voor kortlopende leningen of deposito's is het gemiddelde voor de betrokken periode. De rente op leningen betreft in het algemeen de gemiddelde rente voor door de meldende banken verstrekte leningen. De rente op deposito's betreft de gemiddelde rente voor zicht- en termijndeposito's of de gemiddelde rente voor termijndeposito's. De rente is niet altijd volledig van land tot land vergelijkbaar omdat de representatieve waarde van de meldende banken en de weggingsschema's kunnen uiteenlopen. Totale reserves (excl. goud, eind van de periode): De statistieken over de reserves in vreemde valuta zijn ontleend aan het maandblad International Financial Statistics (IFS) van het IMF. De totale reserves (excl. goud) worden gedefinieerd als de som van het bezit van de centrale bank aan vreemde valuta en andere (bruto) vorderingen op niet-ingezetenen; in deze definitie blijven vorderingen op ingezetenen in vreemde valuta buiten beschouwing. Overeenkomstig de definitie worden de reserves in vreemde valuta berekend tegen de marktwisselkoersen en -prijzen die van kracht zijn op het eind van de betrokken periode. De in IFS gepubliceerde totale reserves (excl. goud) kunnen verschillen van de door de nationale autoriteiten gepubliceerde cijfers. Factoren die aan eventuele verschillen bijdragen, zijn de waardering van de reservepositie in het fonds en een andere behandeling van vorderingen in niet-convertibele valuta's. Wisselkoersen met USD: Wisselkoersen van het Internationaal Monetair Fonds, opgenomen in de publicatie: "International Financial Statistics". 127 INFLATIE (ontwikkeling over 12 maanden) Verandering in % van het ICP tussen de desbetreffende maand en dezelfde maand eenjaar eerder (t/t-12) jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 797,9 594,9 613,6 708,8 753,5 707,1 553,2 477,0 364,5 319,2 247,0 188,6 176,3 158,1 119. 5 46,4 32. 4 47,8 30,4 45. 1 31,6 78. 5 44,9 31,4 68,4 39,3 28,8 61,9 37,7 28,1 60,7 38,5 24,9 62,8 36. 1 24,3 59,8 35,7 22,3 53,1 36,3 18,6 48,4 37,2 15,0 45,1 35,7 13,1 1993 1994 1995 1996 Inflatie (verandering in % van het ICP) Inflation (% change of CPI) jan 93; mrt; mei; jul; sep; nov; jan 94 enz. Inflatie (ontwikkeling over 12 maanden): Bij het inflatiecijfer (ontwikkeling over 12 maanden) gaat het om de verandering in % van het ICP tussen de desbetreffende maand en dezelfde maand een jaar eerder. De inflatiecijfers zijn gebaseerd op nationale ICP's die niet altijd volkomen vergelijkbaar zijn tussen de kandidaat-landen onderling of met de GICP's van de EU (verschillende methoden, begrippen en praktijken bij de berekening van de ICP's). 128 INDUSTRIE Structuur van het BBP naar economische activiteit (NACE, lopende prijzen) % van het bruto binnenlands product 1993 1994 1995 1996 - Winning van delfstoffen - Industrie - Productie en distributie van elektriciteit, gas en water Volume-indexcijfers van de industriële productie naar NACE-klasse - Totaal - Winning van delfstoffen - Industrie - Productie en distributie van elektriciteit, gas en water 24,8 5,6 65,3 23,1 2,7 25. 9 3 voorgaand jaar- 100 25,2 3,1 73,4 70,2 88,4 105,3 103,7 100,9 121,9 101,3 110,8 INFRASTRUCTUUR Spoorwegnet Autosnelwegen 1985 1990 1995 1996 km per 1000 Icm2 40,8 39,8 km 318 421 394 404 inwoners Aantal inwoners per personenauto 10,7 7,8 5,4 129 LANDBOUW Bodemgebruik - oppervlakte land - landbouwgrond -bos • bouwland - blijvend grasland Landbouwgrond naar wettelijke status - staatsonderneming - coöperatieven - overige 1992 1993 6530,1 3524 3007,9 459,8 6530,1 3519,3 1972,7 2979,9 473,6 1994 1000 ha 6530,1 3513 1975,5 2958,3 495,9 1995 1996 6530,1 3506,8 1990,2 2946,8 500,5 6530,1 3504 1978,8 2567,9 500,5 % van de landbouwgrond 31,3 1310,4 2177,6 26,6 935,4 2551 25,4 679 2802,4 24,5 547,7 2931,8 Aandeel in BBP 1992 1993 1994 1995 1996 % van het bruto binnenlands product - Landbouw, jacht, bosbouw en visserij (Nace A+B) 11,1 7,4 9,4 11,4 voorgaand jaar = 100 Volume-indexcijfers van de bruto landbouwproductie 92 82 110 115 Belangrijkste teelten, oppervlakte - Granen - waarvan: tarwe - Aardappelen - Suikerbieten - Voederhakvruchten Belangrijkste gewassen, opbrengst - Granen - waarvan: tarwe - Aardappelen - Suikerbieten - Voederhakvruchten Verkoop of aankoop van slachtdieren - varkens - rundvee - gevogelte Veebezetting (eind van de periode) - rundvee - waarvan: koeien - schapen - varkens 1084 351,7 126 32 54 1000 ha 1194,5 270 117 27 55 100 kg/ha 17,6 20,4 94,1 173,5 239,4 1268,4 375,5 122 35 54 21,1 23,7 145,4 246,5 371,4 1134 283,5 114 33 56 19,4 29,4 94,9 190,6 251,8 1026,7 260,6 125 24 65 18,5 24,5 128 283,7 338,8 1992 1993 1994 1995 1996 1000 ton levend gewicht 30,1 195,4 13,2 23,5 116,7 15,8 32,5 90,2 20,7 45,0 103,9 20,4 stuks per 1000 ha landbouwgrond 426 208 14 386 206 13 319 175 10 315 176 8 stuks per 1000 ha bouwland 434,6 499,9 452,2 400,5 130 Lithuania 1995 Legend: A/ Country boundary A/ Region boundary COUNTRY NAME REGION NAME OTÏNAHE Selected major settlements: (1 000 inhabitants) O 200-250 • • • 250- 500 500- 1000 >1000 General information about the country: Age groups (in years): 4- <15 Living standard (in 1993): ECU 565 (QDPparMplla) 15- 65 >65 Area: 65 300 km8 Administrative regions: 10 provinces Population: 3 712500 8ouraK UtftiMfiiavt OsfMrtrnsntof SttfaHoc Qvtoçtattmtà9togn0Ne\rtkmw&mmmnÊQ»amib(k\8CO i. I 0 I 25 -| = = =^ 75km euros» ISSN 0254-1513 COM(97) 2007 def. DOCUMENTEN NL 11 01 06 Catalogusnummer : CB-CO-97-375-NL-C ISBN 92-78-22876-1 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg