title: Verslag van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de regio's over de gezondheidstoestand van vrouwen in de Europese Gemeenschap

eurovoc_concepts:
EU situation
health policy
public health
report
woman

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 22. 05. 1997 COM(97) 224 def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S over de gezondheidstoestand van vrouwen in de Europese Gemeenschap INHOUD VOORWOORD SAMENVATTING 1. INLEIDING. 1. 1 ACHTERGROND 1. 2 DE GEZONDHEID VAN VROUWEN 1. 3 INDICATOREN EN DETERMINANTEN VAN DE GEZONDHEID VAN VROUWEN 1. 4 INFORMATIEBRONNEN 1. 5 INDELING VAN HET VERSLAG 2. SOCIALE EN DEMOGRAFISCHE TRENDS 2. 1 OMVANG EN OPBOUW VAN DE BEVOLKING 2. 2 GEZINSLEVEN 2. 3 BEROEPSLEVEN 2. 4 SEKSEGERELATEERDEONTWIKKELINGSINDICES 3. GESELECTEERDE GEZONDHEEÖSINDICATOREN 3. 1 LEVENSVERWACHTING 3. 2 ZUIGELINGENSTERFTE 3. 3 MOEDERSTERFTE 3. 4 ERVAREN GEZONDHEID 3. 5 LENGTE 4. ZIEKTE 4. 1 ACNVITEITF. NBEPERKINGEN ALS GEVOLG VAN LANGDURIGE AANDOENINGEN 4. 2 ACTIVTTEITENBEPERKINGEN VAN KORTE DUUR 4. 3 CONTACTEN MET ARTSEN 4. 4 ZIEKENHUISOPNAMEN 5. DOODSOORZAKEN EN TRENDS IN STERFTE ONDER VROUWEN 5. 1 ONGELUKKEN MET MOTORVOERTUIGEN 5. 2 ZELFDODING EN ZICHZELF TOEGEBRACHT LETSEL 5. 3 KANKER ALS DOODSOORZAAK BU VROUWEN 5. 5. 7 Borstkanker 5. 3. 2 Baarmoederhalskanker 5. 3. 3 Kanker van de ademhalingsorganen 5. 4 ZIEKTEN VAN DE BLOEDSOMLOOPORGANEN (HART- EN VAATZIEKTEN) 5. 5 ISCHEMISCHE HARTZIEKTEN 5. 6 CEREBROVASCULAR AANDOENINGEN (BEROERTES) 6. DETERMINANTEN VAN GEZONDHEID EN GEZONDHEIDSBEVORDERING 6. 1 ROKEN 6. 2 ALCOHOLGEBRUIK. 6. 3 VOEDING EN GEWICHT 6. 4 LICHAAMSBEWEGING 6. 5 GEZONDHEIDSBEVORDERING EN ZIEKTEPREVENTIE 6. 5. 1 Periodiek hartonderzoek 6. 5. 2 Cholesterolbepaling 6. 5. 3 Diabetestests 6. 5. 4 Osteoporoseonderzoek 6. 5. 5 Screening op kanker 6. 5. 5. 1 Screening op baarmoederhalskanker 6. 5. 5. 2 Screening op borstkanker 7. SPECIFIEKE VROUWELIJKE GEZONDHEIDSKWESTIES 7. 1 EETSTOORNISSEN 7. 2 HIV/AIDS EN DE GEZONDHEID VAN VROUWEN 7. 3 GEZINSPLANNING 4 5 10 10 IL 12 12 13 18 18 18 20 20 32 32 32 33 33 34 46 46 47 47 47 62 62 62 63 63 65 65 66 67 68 85 85 86 87 88 88 88 89 89 89 90 90 91 109 109 110 111 7. 4 ABORTUS 7. 5 MENOPAUZE 7. 5. 1 Osteoporose en hart- en vaatziekten 7. 5. 2 Preventie en symptoombestrijding 7. 6 GEWELD JEGENS VROUWEN 7. 6. 1 Geweld in de huiselijke sfeer 7. 6. 2 Verkrachtingen aanranding 7. 6. 3 Seksuele intimidatie en "stalking" 8. CONCLUSIE BIJLAGE I WOORDENLIJST BIJLAGE H LUST VAN FIGUREN BIJLAGE Dl LUST VAN TABELLEN BIJLAGE IV BIBLIOGRAFIE BIJLAGE V COÖRDINATOREN IN DE LID-STATEN 112 113 114 114 115 116 116 116 134 136 138 141 143 149 VOORWOORD Het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft de Europese Gemeenschap nieuwe verantwoordelijkheden opgelegd op het gebied van de volksgezondheid. De artikelen 3, onder o), en 129 van het Verdrag geven als algemene doelstelling dat de Gemeenschap ertoe bijdraagt een hoog niveau van bescherming van de volksgezondheid te verzekeren en bevatten bepalingen ter zake van de actie die de Gemeenschap moet ontplooien om deze doelstelling te realiseren. In de Mededeling van de Commissie betreffende het actiekader op het gebied van de volksgezondheid (COM(93) 559 def. van 24 november 1993) is aangegeven hoe de Commissie deze nieuwe bevoegdheid van de Gemeenschap gestalte denkt te geven. Een van de voorstellen was dat voor de Europese Gemeenschap periodiek een verslag over de gezondheidstoestand wordt opgesteld. Doel van deze verslagen is een bron van informatie te verschaffen over bepaalde belangrijke gezondheidskwesties alsmede de discussie te stimuleren en het debat te openen. Dit is het tweede dergelijke verslag. In het eerste (COM(95) 357 def. ) werd een overzicht van de gezondheidstoestand in de EG in 1994 gegeven. Het omvatte een beschrijving van de voornaamste demografische trends en patronen van-ziekte en sterfte, alsmede een discussie van de belangrijkste determinanten van gezondheid. Aangezien trends in de gezondheid en de determinanten daarvan in de tijd maar langzaam veranderen, zou een soortgelijk verslag op dit moment weinig nieuws bevatten. Daarom wordt in dit verslag één bepaald facet beücht, namelijk de gezondheid van vrouwen, waarvoor zowel bij het grote publiek als bij de zorgverleners en de beleidsmakers in de EG steeds meer aandacht komt. Dit verslag geeft een overzicht van de belangrijkste trends, patronen van ziekte en sterfte en relevante gezondheidsdeterminanten. Ook wordt dieper ingegaan op een aantal speciale gezondheidsvraagstukken van vrouwen op verschillende leeftijden. Daarbij wordt informatie verstrekt over de determinanten hiervan en het beleid ter zake in de Lid-Staten. Dit verslag is grotendeels gebaseerd op werk dat door de Universiteit van Limerick (Ierland) is verricht met gebruikmaking van informatie afkomstig van nationale bronnen, de gegevensbank 'Health for All' van de Wereldgezondheidsorganisatie, de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, het Bureau voor de statistiek van de Europese Gemeenschappen en andere beschikbare gegevens. Waar mogelijk zijn de gegevens door nationale deskundigen in elke Lid-Staat geverifieerd. SAMENVATTING 1. Inleiding Dit verslag geeft een beeld van de gezondheid van vrouwen in de Europese Gemeenschap, waarbij zowel verschillen als overeenkomsten binnen en tussen de Lid-Staten worden besproken. Ingegaan wordt op de belangrijkste oorzaken van sterfte en ziekte in de verschillende levensfasen van de vrouw en op een aantal individuele en sociale determinanten die van invloed zijn op de gezondheid van vrouwen in het licht van de veranderende demografische en sociale trends. De gegevens zijn in hoofdzaak afkomstig uit de gegevensbank 'Health for All' (HFA) van de Wereldgezondheidsorganisatie, uiteenlopende rapporten en gegevens van het Bureau voor de een Eurobarometerenquête die begin 1996 met steun van DG V in de hele Gemeenschap is gehouden. Deze enquête omvatte een aantal vragen naar de gezondheid van vrouwen, die in dit verslag nader worden geanalyseerd. statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurostat) en Ondanks voortdurende verbeteringen in de kwaliteit vertonen de beschikbare gegevens nog tekortkomingen qua volledigheid en vergelijkbaarheid, die in hoge mate bepalend waren voor de keuze van de onderwerpen in dit verslag. De nadruk valt op vrouwen van 15 jaar en ouder, aangezien de meeste seksespecifieke gegevens op EG-niveau op deze leeftijdsgroep betrekking hebben. Het verslag is verdeeld in acht hoofdstukken. Na een inleiding in hoofdstuk 1 worden in hoofdstuk 2 de sociale en demografische trends besproken die van belang zijn voor vrouwen en worden in hoofdstuk 3 een aantal geselecteerde gezondheidsindicatoren behandeld. Hoofdstuk 4 is gewijd aan ziektematen en hoofdstuk 5 behandelt de voornaamste doodsoorzaken bij vrouwen. In hoofdstuk 6 wordt op verschillende determinanten van gezondheid ingegaan en in hoofdstuk 7 komen een aantal actuele gezondheidskwesties in verband met vrouwen ter sprake. Hoofdstuk 8 bevat de conclusies van het verslag. 2. Sociale en demografische trends De Gemeenschap telt 191 miljoen vrouwen, wat neerkomt op 51,2% van de bevolking. Dit percentage verschilt slechts weinig van Lid-Staat tot Lid-Staat; het is het laagst in Ierland, namelijk 50,4%, en het hoogst in Portugal, 51,8%. Over de verschillende leeftijdsgroepen varieert dit percentage echter sterk. Beneden de 20 jaar zijn er slechts 95 vrouwen op elke 100 mannen, maar bij de tachtigjarigen is deze verhouding 221 op 100. Dit vrouwenoverschot is in de oudste leeftijdsgroep bijzonder geprononceerd doordat vrouwen in de EG gemiddeld zes jaar langer leven dan mannen. Het leven van vrouwen is in de EG de afgelopen dertig jaar drastisch veranderd. Het huwelijkscijfer is sinds 1960 gedaald (bijna met een derde) en het echtscheidingscijfer is bijna verdubbeld (behalve in Ierland). Daarbij is de gemiddelde leeftijd waarop vrouwen voor het eerst trouwen gestegen tot 26,1 jaar en die waarop zij hun eerste kind krijgen tot 28,6 jaar. Tegelijkertijd is de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen enorm toegenomen, al verschilt dit sterk per Lid-Staat. Met de stijging van de arbeidsparticipatie is ook de werkloosheid onder vrouwen toegenomen en deze ligt doorgaans hoger dan onder mannen. Kijkt men naar de positie van de vrouw in de samenleving (ten opzichte van de man), dan komen de vrouwen in de EG er in vergelijking met elders goed vanaf. In de EG wordt in de noordelijke Lid-Staten de hoogste mate van gelijkheid tussen de seksen aangetroffen, wat deels komt door het hoge onderwijs- en inkomensniveau in vergelijking met mannen. 3. Geselecteerde gezondheidsindicatoren De gezondheid van vrouwen in de EG, zoals bepaald aan de hand van een groot aantal gezondheidsindicatoren, ligt op een hoog peil. De levensverwachting neemt al tientallen jaren toe en ligt nu bij 80 jaar, wat ruim 6 jaar langer is dan het overeenkomstige gemiddelde voor mannen in de EG. Dit gemiddelde vertoont van Lid-Staat tot Lid-Staat echter aanzienlijke verschillen en ligt tussen 81,9 jaar in Frankrijk en 77,8 jaar in Denemarken. is ook gedaald; volgens de meest recente gegevens (1992) De zuigelingensterfte overlijden slechts 6,9 van de 1000 levendgeboren meisjes vóór zij de leeftijd van 1 jaar hebben bereikt. Dit is een daling van 68% ten opzichte van 1970. De moedersterfte is ook sterk gedaald (met 79% ten opzichte van 1970) en ligt nu bij 7 per 100 000 vrouwen. Afgaande op peilingen van de subjectief ervaren gezondheid beschouwen vrouwen in de EG zich als gezond (of zeer gezond). Gemiddeld geeft iets meer dan 62% aan in goede of zeer goede gezondheid te verkeren. Dit cijfer varieert over de Gemeenschap en over de leeftijdsgroepen en is bij oudere vrouwen lager, wat voor de hand ligt. Verder blijkt dat vrouwen de laatste decennia aanzienlijk langer geworden zijn. De jongere leeftijdsgroepen (18-29 jaar) zijn bijna 5 cm langer dan de ouderen (60 jaar en ouder). 4. Ziekte Er zijn nauwelijks specifieke ziektematen op EG-niveau beschikbaar. In plaats daarvan worden geaggregeerde gegevens, zoals aandoeningen van korte en lange duur en zorggebruik vermeld. Ondanks de over het algemeen goede gezondheidstoestand van vrouwen maken zij melding van aanzienlijke beperkingen als gevolg van langdurige ziekten. Gemiddeld maakt bijna een op de vier vrouwen melding van enige (17,3%) of ernstige (6,3%) beperkingen in haar dagelijkse activiteiten als gevolg van een langdurige aandoening. Dit cijfer ligt het hoogst in Finland en Portugal (30%) en het laagst in Luxemburg (15%) en neemt toe met de leeftijd. Meer dan de helft van alle vrouwen van 75 jaar en ouder maakt gewag van dergelijke activiteitenbeperkingen. Vrouwen maken ook melding van aanzienlijke activiteitenbeperkingen van korte duur. Ongeveer 14% van de vrouwen gaven aan dat zij de afgelopen twee weken hun activiteiten hadden moeten minderen in verband met ziekte of letsel, bij 3% was dat het geval wegens emotionele of psychische problemen. Onder de vrouwen van 65 jaar en ouder waren de overeenkomstige cijfers 25%, respectievelijk 5%. Hoewel niet voor alle chronische en kortdurende aandoeningen een arts hoeft te worden geraadpleegd, is dit blijkbaar toch wel vaak het geval. Uit de Eurobarometer van 1996 komt naar voren dat gemiddeld een op de drie vrouwen de laatste twee weken contact met een arts gehad had (persoonlijk of telefonisch). Ook hier weer ligt het cijfer onder de oudere vrouwen hoger. Een gering percentage van de ernstige ziektegevallen vereist ziekenhuisopname. Gemiddeld zegt 10% van de vrouwen in de EG in het afgelopen jaar eenmaal of vaker in het ziekenhuis opgenomen te zijn (om andere redenen dan bevalling), met een totale verblijftijd van ongeveer 10 dagen. Onder oudere vrouwen ligt het percentage ongeveer tweemaal zo hoog als onder jongere en zij blijven ook langer in het ziekenhuis. 5. Doodsoorzaken en trends in de sterfte onder vrouwen Voor alle leeftijden tezamen zijn de meest frequente doodsoorzaken aandoeningen van de bloedsomlooporganen (43%) en kanker (26%). Ziekten van de ademhalingsorganen zijn bij vrouwen in 6% van de gevallen de doodsoorzaak en zelfdoding en ongevallen in 5%. De overige 20% van de sterfgevallen zijn aan andere oorzaken te wijten. Zoals te verwachten is, verandert de voornaamste doodsoorzaak met de leeftijd. Bij vrouwen onder de 30 jaar zijn dit ongelukken met motorvoertuigen, terwijl het in de groep 30-34 jaar zelfdoding is. Kanker, met name van de 'vrouwelijke organen', zoals borst- en baarmoederhalskanker, is de voornaamste doodsoorzaak bij vrouwen tussen 35 en 64 jaar. Wat de oudere vrouwen betreft (65 jaar en ouder) zijn aandoeningen van de bloedsomloop de belangrijkste doodsoorzaak, namelijk in bijna 50% van de gevallen. De gemiddelde sterfte (voor alle vrouwen) door ongelukken met motorvoertuigen is 6,42 per 100 000 terwijl de sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel 6,24 per 100 000 is. De kankersterfte onder vrouwen van alle leeftijden is ongeveer 150 per 100 000, en de sterfte aan ziekten van de bloedsomlooporganen (hartziekten en beroertes) ongeveer 248 per 100 000. Ischemische hartziekten alleen zijn verantwoordelijk voor circa 85 op de 100 000 sterfgevallen en voor beroertes ligt dit cijfer op bijna 76. Van de totale kankersterfte onder vrouwen in de EG wordt 21% veroorzaakt door borstkanker, met een sterftecijfer van circa 31 per 100 000. Baarmoederhalskanker is daarentegen de oorzaak van slechts 2% van alle kankersterfte, met een sterftecijfer van ongeveer 3 per 100 000. De sterfte als gevolg van kanker van de ademhalingsorganen - hoofdzakelijk longkanker - is sinds 1970 met bijna 70% gestegen. Dit maakt nu 9% van alle kankersterfgevallen uit, met een sterftecijfer van 14 per 100 000. 6. Determinanten van gezondheid en gezondheidsbevordering De twee belangrijkste doodsoorzaken (hartziekten en kanker) zijn grotendeels te voorkomen door preventie, zowel primair (een gezondere levensstijl) als secundair (vroegtijdige opsporing, bijvoorbeeld door screening). De voornaamste risicofactoren voor een groot deel van de voortijdige sterfte (d. w. z. vóór het bereiken van de 65-jarige leeftijd) zijn roken, (overmatig) alcoholgebruik, ongezonde voeding en gebrek aan lichaamsbeweging. Ongeveer 28% van de vrouwen in de EG rookt, maar dit percentage verschilt sterk per Lid-Staat. Denemarken en Portugal onderscheiden zich daarbij door het extreem hoge (42%) respectievelijk lage (12%) percentage rokende vrouwen. Er zijn geen gegevens over het gemiddelde alcoholgebruik van vrouwen in de EG, al is bekend dat vrouwen minder drinken dan mannen. Hoewel er weinig gegevens over de voeding zijn, levert de Eurobarometer 1996 wel informatie over het resultaat van de eetgewoonten (namelijk het gewicht). Het blijkt dat een op de vijf vrouwen lijdt aan overgewicht (of ernstig overgewicht) zoals gedefinieerd aan de hand van de Quetelet-index, terwijl 15% ondergewicht vertoont. Overgewicht is een belangrijke risicofactor voor een aantal ziekten, in het bijzonder hartziekten en diabetes. De enquête levert ook informatie over de mate waarin vrouwen in de EG periodiek geneeskundig onderzoek ondergaan en wat dit inhoudt. Dit verschilt per land en per leeftijdsgroep. Zo heeft 44% van de Europese vrouwen boven de 65 het afgelopen jaar een hartonderzoek ondergaan en ongeveer een zelfde percentage een cholesteroltest. Voor de hele vrouwelijke bevolking ligt dit cijfer uiteraard lager. Tests op diabetes worden minder vaak gedaan, circa 22% heeft het afgelopen jaar een dergelijke test ondergaan; onder vrouwen met ernstig overgewicht (van 40 jaar en ouder) ligt dit cijfer echter bij 44%. Aangezien overgewicht een risicofactor voor niet- insulineafhankelijke diabetes, ligt dit voor de hand. Ongeveer 16% van de vrouwen in de EG zegt het afgelopen jaar een onderzoek naar osteoporose te hebben ondergaan. De cijfers voor kankerscreening liggen daarentegen veel hoger. Zo'n 40% van de vrouwen geeft aan het afgelopen jaar een baarmoederhalsuitstrijkje te hebben laten maken en voor manueel onderzoek van de borsten geldt een zelfde percentage. Circa 18% van de vrouwen heeft het afgelopen jaar mammografisch onderzoek ondergaan. Aangezien mammografie in veel Lid-Staten een controversieel onderwerp is, werd de vrouwen in de Eurobarometerenquête naar hun opvattingen hierover gevraagd. De overgrote meerderheid (meer dan 90%) verklaarde voorstandster te zijn van (gratis) mammografisch bevolkingsonderzoek voor de leeftijdsgroepen waarin de sterfte hierdoor aanzienlijk kan worden teruggebracht, en dit percentage vertoonde slechts weinig variatie. 7. Specifieke vrouwelijke gezondheidskwesties De afgelopen decennia zijn verscheidene gezondheidskwesties naar voren gekomen die van bijzonder belang zijn voor vrouwen. Dit omvat eetstoornissen, die meestal bij tieners en jonge vrouwen voorkomen, HP/ en aids - vaak alleen gezien als een aandoening van mannen, maar het is gebleken dat vrouwen hier kwetsbaarder voor zijn, hartziekten - ook veeleer beschouwd als mannenziekte ondanks dat ook veel vrouwen hieraan overlijden, en osteoporose, iets wat bij vrouwen veel meer voorkomt dan bij mannen. Aan deze lijst van voor vrouwen belangrijke gezondheidskwesties moeten nog worden toegevoegd gezinsplanning en abortus en geweldpleging tegen vrouwen. Er is een opvallend gebrek aan gegevens over de incidentie en prevalentie van eetstoornissen (boulimie en anorexia nervosa), hoewel de indruk bestaat dat deze in de afgelopen twintig jaar in de hele EG zijn toegenomen. De sterfte onder anorexiapatiénten wordt op 6% geschat, die onder boulimiepatiënten op de helft daarvan. Met de vergrijzing van de bevolking neemt de incidentie van osteoporose toe. Gezien de grote morbiditeit en mortaliteit in verband met deze aandoening is osteoporose voor veel (toediening van toenemend punt van zorg. Substitutietherapie Lid-Staten een oestrogenen) levert een bijdrage tot de preventie van osteoporose maar staat bij de zorgverleners nog ter discussie. Overigens zijn vrouwen blijkens de Eurobarometer 1996 van mening dat zij onvoldoende geïnformeerd zijn over de kosten en baten van een dergelijke therapie. 8. Conclusies een is getracht zo volledig mogelijk In dit verslag overzicht van de gezondheidsproblematiek van vrouwen te geven, uitgaande van de beschikbare gegevens. Duidelijk is dat hoewel vrouwen langer leven en naar eigen zeggen een goede gezondheid genieten, onder hen toch veel problemen voorkomen als gevolg van chronische ziekte. De gezondheid zoals gemeten aan de hand van een aantal indicatoren varieert over de Lid- Staten en tussen de verschillende leeftijdsgroepen. Zoals te verwachten was, is de gezondheid van oudere vrouwen slechter. Verder worden in dit verslag een aantal beleidsinitiatieven genoemd waarmee de voortijdige sterfte onder vrouwen in de Gemeenschap zou kunnen worden beperkt. 1. INLEIDING l. l Achtergrond Dit verslag geeft een beeld van de gezondheid van vrouwen in de Europese Gemeenschap, waarbij zowel verschillen als overeenkomsten binnen en tussen de Lid-Staten worden besproken. Ingegaan wordt op de belangrijkste oorzaken van sterfte en ziekte en op een aantal individuele en sociale determinanten die van invloed zijn op de gezondheid van vrouwen in het licht van de veranderende demografische en sociale trends. Aldus kunnen wij aandacht schenken aan gezondheidsproblemen die vaker bij vrouwen voorkomen (b. v. eetstoornissen, borstkanker, osteoporose, seksueel misbruik en de gevolgen van geweld in (reproductieve gezondheid, de huiselijke sfeer), specifiek zijn voor vrouwen baarmoederhals- en eierstokkanker, menopauze) of zich bij vrouwen anders voordoen dan bij mannen (b. v. hart- en vaatziekten, Hiv/aids). De gezondheid van vrouwen is deze eeuw sterk verbeterd, getuige een aanzienlijke toename van de levensverwachting en een daling van de vroegtijdige sterfte, met inbegrip van moeder- en kindersterfte. Vrouwen in de EG leven gemiddeld langer dan mannen, en wel zo'n 5 à 7 jaar. De laatste twintig jaar is er echter bijzondere aandacht gekomen voor de gezondheid van vrouwen en het beleid en de zorgverlening op dat gebied, als gevolg van het toenemende inzicht dat de behoeften en problemen van vrouwen op gezondheidsgebied van die van mannen verschillen. In een recent opinieonderzoek (Eurobarometer 44. 3/1996)3 is vrouwen in de EG gevraagd of zij van mening waren dat de gezondheidsproblematiek van vrouwen in hun land voldoende aandacht kreeg. Meer dan 1 op de 3 vrouwen dacht van niet (of wist het niet) (fig. 1. 1). Zoals te verwachten varieerden de antwoorden over de 15 Lid-Staten: bijna 50% van de Ierse vrouwen antwoordde dat deze kwesties onvoldoende aandacht krijgen (tab. 1. 1), terwijl van de Deense vrouwen slechts 12% dat vond. Dit is een interessant resultaat als men bedenkt dat de levensverwachting voor vrouwen in Denemarken en in Ierland tot de kortste in de EG behoort (zie hoofdstuk 3. 1). Blijkbaar zijn andere factoren van invloed op het beeld dat vrouwen van deze problematiek hebben. Er zij overigens op gewezen dat de Ierse regering onlangs met een speciaal gezondheidsbeleid voor vrouwen is gekomen, het eerste in zijn soort in de EG'. De grotere aandacht voor de gezondheid van vrouwen is tot stand gekomen tegen de achtergrond van diepgaande maatschappelijke en demografische veranderingen. Genoemd kunnen worden de postindustriële ontwikkeling van West-Europa, de toegenomen participatie van vrouwen in het arbeidsproces sinds de jaren zestig en de veranderende relaties tussen de seksen in het openbare en particuliere leven. De demografische veranderingen worden gekenmerkt door vergrijzing van de bevolking, met daarbij feminisatie van de oudere leeftijdsgroep13, dalende vruchtbaarheidscijfers, kleinere toegenomen gezinnen, een hogere echtscheidingscijfers. Deze verschijnselen hebben het aanzicht van de westerse maatschappij en de positie van vrouwen en mannen daarin drastisch gewijzigd. leeftijd van eerste huwehjkssluiting en a Zie hoofdstuk 1. 4 voor nadere gegevens over de Eurobarometerenquête. 0 Hiermee wordt het verschijnsel bedoeld dat als gevolg van de verschillen in sterfte de ouderen hoofdzakelijk vrouwen zijn. Zie voor nadere gegevens hoofdstuk 2. 1. 10 1. 2 De gezondheid van vrouwen Hoewel de gegevens over de gezondheidstoestand van vrouwen nog onvolledig zijn, hebben wij geleidelijk aan een duidelijker beeld daarvan in vergelijking met die van mannen gekregen. Vrouwen hebben vaker last van chronische ziekten en aandoeningen dan mannen, iets wat niet uitsluitend kan worden toegeschreven aan het feit dat zij langer leven. Verder ervaren zij hun gezondheid vaak als slechter dan mannen. Er komen steeds meer aanwijzingen voor dat veel van de medisch-biologische kennis omtrent gezondheidsproblemen - met uitzondering dan van biologische onderwerpen die uitsluitend vrouwen betreffen - voortkomen uit onderzoek dat gebaseerd is op het mannelijke prototype. Hierbij zijn de invloeden van sekseverschillen op de diagnostiek, de behandeling en de resultaten daarvan genegeerd. Ook vertonen de patronen van ziekte en sterfte bij vrouwen veranderingen. Zo sterven steeds meer vrouwen aan longkanker doordat het roken onder vrouwen, met name jongere vrouwen, is toegenomen. Vrouwen doen een groter beroep op de gezondheidszorg dan mannen (niet alleen voor henzelf maar ook als verzorgers van kinderen en bejaarde familieleden) en daarin zijn ook veel meer vrouwen dan mannen werkzaam. Zij zijn echter ondervertegenwoordigd in de hogere leidinggevende en medische echelons, waardoor hun invloed op de beleidsvorming beperkt is. Ook verrichten vrouwen vaker en meer onbetaalde zorg voor het eigen gezin, bejaarden en de gemeenschap. Ondanks het toenemende aantal vrouwen dat betaald werk verricht, besteden zij nog steeds meer tijd aan het huishouden dan mannen en beschikken zij over minder vrije tijd. Ook is de economische en sociale status van vrouwen in de regel lager, lijden zij vaker armoede en zijn zij vaker financieel afhankeüjk van mannen of van sociale voorzieningen. Deze factoren beperken de keuzen die zij in hun leven kunnen maken, met inbegrip van de keuze voor een gezonde levenswijze. Er bestaat echter nog onvoldoende inzicht in de invloed van deze factoren op de gezondheid van vrouwen en omgekeerd. Mede doordat de bewustwording omtrent deze problematiek is toegenomen, is er meer aandacht voor de gezondheid van vrouwen gekomen, getuige de vele inspanningen van de afgelopen twintig jaar om dit op politiek, sociaal en medisch-biologisch vlak tot een prioritair onderwerp te maken. Dankzij het Decennium voor de vrouw van de Verenigde Naties (1976-1985) heeft de gezondheid van vrouwen meer aandacht gekregen. Ook de streefdoelen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van 1978, 'Gezondheid voor iedereen in het jaar 2000', omvatten een specifiek doel voor vrouwen. En deze extra aandacht is onlangs nog bevestigd op de Vierde Wereldvrouwenconferentie van de VN (Peking, 1995), waar een actieprogramma is vastgesteld met als een van de doelstellingen3 het geven van prioriteit aan onderwijsprogramma's die er onder andere op gericht zijn vrouwen te helpen hun eigen beslissingen te nemen en zelf de verantwoordelijkheid voor hun gezondheid en vruchtbaarheid op zich te nemen. Op het niveau van de Gemeenschap zijn onlangs een aantal activiteiten gelanceerd met betrekking tot de verbetering en bescherming van de gezondheid van vrouwen; dit waren bijvoorbeeld de goedkeuring van de Richtlijn van de Raad met betrekking tot zwangerschapsverlof2, de prioriteit voor oudere vrouwen in de strategie voor de Deze doelstelling sluit aan bij de belangrijkste doelstellingen van de Europese Unie vóór, tijdens en na de conferentie van Peking. 11 ouderen*3 en het netwerk voor screening op borstkanker van het programma 'Europa tegen kanker'4. 1. 3 Indicatoren en determinanten van de gezondheid van vrouwen Ten behoeve van doeltreffende beleidsmaatregelen en programma's op gezondheidsgebied (en de evaluatie daarvan) wordt steeds meer gebruik gemaakt van objectieve maten om de gezondheidstoestand van bevolkingsgroepen en veranderingen daarin te beschrijven. Ook worden steeds vaker vergelijkingen gemaakt tussen (sub)populaties en tussen landen om de prevalentie van verschillende ziekten te bepalen, inzicht in de onderliggende oorzaken te krijgen en het effect van preventiestrategieën te evalueren. Hoewel een begin gemaakt is met de standaardisatie van de gegevens met het oog op Europese en internationale vergelijkingen, zijn er nog maar weinig werkelijk vergelijkbare gegevens beschikbaar. Dit verslag, dat gebruik maakt van bestaande en nieuwe gezondheidsgegevens en -indicatoren op EG-niveau, is daarom noodgedwongen beperkt in de keuze van onderwerpen. Ook beperkt het zich tot vrouwen van 15 jaar en ouder, aangezien de meeste seksespecifieke gegevens op EG-niveau op deze leeftijdsgroep betrekking hebben. Ten slotte zijn vergelijkingen tussen mannen en vrouwen wat hun gezondheidstoestand betreft om redenen van ruimtebesparing alleen gegeven als dat van bijzonder belang is. 1. 4 Informatiebronnen Voor dit verslag zijn tal van bestaande primaire en secundaire bronnen op gezondheids- of daarmee verband houdend gebied gebruikt. Het aggregatieniveau daarvan loopt van regionaal en nationaal tot communautair en internationaal. Hoewel de aandacht in hoofdzaak uitging naar kwantificeerbare, vergelijkbare gezondheidsindicatoren en -determinanten voor vrouwen, is ook kwalitatieve informatie gebruikt. Verwijzingen naar de specifieke informatiebronnen zijn na elk hoofdstuk en in de literatuurlijst aan het eind van het verslag opgenomen. De voornaamste gegevensbronnen zijn de gegevensbank Health for All (HFA) (WHO, 1996)5, diverse rapporten en gegevens van het Bureau voor de statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurostat) alsmede gegevens van de eerste fase van de European Community Household Panel van Eurostat (ECHP, 1994), de statistieken 'The World's Women 1970-1990' van de VN6 en gegevens afkomstig van verschillende gespecialiseerde centra, zoals het Internationaal Instituut voor kankeronderzoek in Lyon en het Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids in Parijs. Een belangrijke bron van gegevens voor dit verslag is verder een begin 1996 in de hele EG uitgevoerd Eurobarometeronderzoek. Hierin werden aan een representatieve steekproef uit de niet- geïnstitutionaliseerde bevolking (circa 1000 personen) in elke Lid-Staatb een aantal vragen over de gezondheid gesteld, onder meer over hun attitudes, ervaren gezondheid en in het afgelopen jaar genoten preventieve zorg. Ondanks voortdurende verbeteringen in de beschikbaarheid en vergelijkbaarheid van gezondheidsindicatoren en -determinanten zijn er nogal wat beperkingen. Zo ontbreken gegevens over veel kwesties die voor de gezondheid van de vrouw van belang zijn, a Bijvoorbeeld in het Europees Jaar van de ouderen in 1993 en het komende Internationale Jaar van de ouderen van de VN ( 1999)3. b Voor Duitsland omvatte de steekproef 1000 personen in de oude en 1000 in de nieuwe deelstaten. 12 bijvoorbeeld de menopauze en eetstoornissen (zie hoofdstuk 7) en/of betreffende specifieke groepen, bijvoorbeeld migrerende vrouwen. Ook de ziekte- en overlevingsstatistieken en de determinanten van de levensstijl, zowel algemeen als seksespecifiek, vertonen te weinig gezondheidsgerelateerde gegevens uitgesplitst naar geslacht, waarmee men bijvoorbeeld het verband tussen werk, stress en gezondheid zou kunnen bestuderen. lacunes. Bovendien tal van zijn er Waar mogeüjk is informatie voor alle 15 Lid-Staten ingewonnen. Daarbij zijn de gegevens gewoonlijk zowel voor de Lid-Staten afzonderlijk als voor de EG als geheel weergegeven. De gegevens over Duitsland van vóór 1990 hebben gewoonlijk betrekking op de oude Bondsrepubliek, die van na 1990 omvatten ook de nieuwe deelstaten, tenzij anders vermeld. Er is echter één belangrijke uitzondering: bij de Eurobarometer wordt onderscheid gemaakt tussen oude en nieuwe deelstaten. Dit onderscheid is hier overgenomen, aangezien uit de resultaten blijkt dat er als gevolg van de vele jaren van scheiding nog steeds grote verschillen bestaan in bepaalde gezondheids- en daarmee verband houdende indicatoren. Er is steeds van de meest actuele gegevens gebruik gemaakt. In sommige gevallen zijn deze al enige jaren oud (zo dateren de sterftegegevens van de WHO van 1992), terwijl andere zeer recent zijn (b. v. de gegevens van de Eurobarometer 1996). 1. 5 Indeling van het verslag In hoofdstuk 3 wordt een aantal voor vrouwen Dit verslag bestaat uit acht hoofdstukken. Hoofdstuk 1 beschrijft de doelen, achtergrond, methoden en indeling van het verslag; in hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van de sociale en demografische trends die voor vrouwen in de verschillende levensfasen van belang zijn. relevante gezondheidsindicatoren besproken, waaronder de levensverwachting, zuigelingensterfte en ervaren gezondheid. Ter aanvulling van deze informatie beschrijft hoofdstuk 4 bepaalde ziektematen, waaronder ziekte, activiteitenbeperkingen van korte duur en ziekenhuisopnames. In hoofdstuk 5 worden de doodsoorzaken bij vrouwen van verschillende leeftijden besproken. Hoofdstuk 6 bevat een bespreking van verschillende determinanten van gezondheid, onder andere roken en drinken, en hierin worden ook verschillende screenmgsprogramma's besproken. Hoofdstuk 7 analyseert een aantal onderwerpen die voor vrouwen in de verschillende levensfasen van bijzondere betekenis zijn. Hoofdstuk 8 rondt het verslag af. De bijlagen omvatten een verklarende woordenlijst, een lijst van tabellen en figuren en de bibliografie. beperkingen lichamelijke langdurige door In dit verslag wordt met cijfers naar de referenties aan het eind van elk hoofdstuk verwezen; letters verwijzen naar voetnoten onderaan de bladzijde. Figuren en tabellen zijn na de referenties bij elk hoofdstuk opgenomen. Referenties Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for Women's Health: A Discussion Document, Dublin: Stationary Office. Commissie van de Europese Gemeenschappen (CEG), Richtlijn 92/85/EEG van 19 oktober 1992. Pubükatieblad L 348 van 28 november 1992. Dooghe, G. and Appleton, N. (1995). Elderly Women in Europe. Choices & Challenges. Leuven. Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. 13 4 European Journal of Cancer Prevention ( 1994), Vol 3, Supplement 1. 5 Zie bijvoorbeeld ook: WHO, (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, Regional Publications, Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. 6 Verenigde Naties (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics. New York: Verenigde Naties. 14 [figuren en tabellen] 15 Figuur 1. 1 Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996 (*) Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 Zeer moa oneens (4,70 %) Enigszins moe oneens (13,60 %) Zoor moo oowi (25,00 %) Weet niet (15,70 %) Enigszins mee eens (41,00%) Bron; Eurobarometer 44. 3/1996 ( *): Verdeling van de antwoorden op de vraag in hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: 'In (land) wordt voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en baarmoederhalskanker" Figuur 1. 2 Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996 (*) Vrouwen van 15 jaar en ouder EU-15, per land Denemarken Nederland Finland Frankrijk Luxemburg België Oostenrijk Italië Duitsland Oost EU-15 Zweden Verenigd Koninkrijk Spanje Duitsland West Griekenland Portugal Ierland ^\m\\^mw^^ f^\s\s\s\\\\s\^^^^^ KS\SmSNSSSSNSS^^^^^ ^s\\s\s\\\\\^^^^^ feMKKKmvKKSKSKK^^ ^ssmm^^^m^^KKKKKM kv^VMMKk^^^^ ^ S S S S S S S \ N S S N S S \ S S S ^ ^^ hSSSSS\\SNSSS\\\SSSW^^^ ^SmhSmmmm^m^a t & ^ M ^ M K M K y f t K K ^ SI h m s m m s m ^ m s m s ^i bKftMK*MsmsKftm^w k\m\\sssss\\\s\^^^^^ t m ^ w m w a s K s s^ feKM^mSm^KKKftl L\\S\SSSSSSSSSSS\S\^^T 20% 0% 60% 40% 80% 100% gerankschikt naar het percentage "mee eens" Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 (*): Verdeling van de antwoorden op de vraag m hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: "In (land) wordt voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en baarmoederhalskanker". 16 Tabel LI Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen in het eigen land, 1996 (*) Vrouwen van 15 jaar en ouder Zeer mee Enigzins mee oneens oneens Enigzins mee Zeer mee Weet niet eens eens Denemarken Nederlands Finland Frankrijk Luxemburg België Oostenrijk Italië Duitsland Oost UE-15 Zweden Verenigd Koninkrijk Spanje Duitsland West Griekenland Portugal Ierland 3. 8 4. 3 1. 7 1. 4 1. 6 2. 5 1. 2 5. 1 2. 6 4,6 4. 8 10. 1 3. 3 1. 7 4. 6 5. 0 20. 7 8,7 6. 1 11. 0 12. 6 8. 4 8. 8 8. 2 5. 6 11. 1 13,6 20. 9 21. 6 17. 0 14. 9 14. 7 19,9 27,4 2. 0 5. 6 4. 5 11. 2 17. 4 16. 9 21. 6 21. 0 20. 3 16,4 11. 6 7. 1 21,6 26. 5 25. 8 23. 8 14. 4 % 33. 3 33. 5 53. 3 54. 4 48. 7 50. 3 36. 2 26. 2 49. 5 42,9 42,6 45. 0 40. 5 41. 2 31. 5 45. 2 27. 2 % 52. 2 50. 5 29. 6 20. 4 23. 9 21. 5 32. 8 42. 1 16. 5 22,5 20,1 16. 2 17. 6 15. 6 23. 4 6. 2 10. 4 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 (*) Verdeling van de antwoorden op de vraag in hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: "In (land) wordt voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en baarmoederhalskanker" 17 2. S O C I A LE EN D E M O G R A F I S C HE T R E N DS Dit hoofdstuk bevat achtergrondinformatie over demografische en sociale trends die betrekking hebben op vrouwen31. Gegevens over de levensverwachting en de zuigelingensterfte, die vaak in demografische statistieken worden opgenomen, worden behandeld in hoofdstuk 3, dat betrekking heeft op geselecteerde gezondheidsindicatoren. 2. 1 Omvang en opbouw van de bevolking Met de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en Zweden) op 1 januari 1995 steeg de totale bevolking van de Gemeenschap van ongeveer 350 tot 372 miljoen (6,3%). Iets meer dan de helft (50,9%) van deze nieuwe bevolking waren vrouwen, waardoor hun aantal toenam van 179 tot 190 miljoen. Het aandeel vrouwen in de EG-bevolking bleef hierdoor ook na de toetreding op 51,2%. Dit percentage is over de Lid-Staten opmerkelijk constant: het ligt tussen 50,4% in Ierland en 51,8% in Portugal (zie tab. 2. 1). Over de verschillende leeftijdsgroepen varieert het percentage vrouwen echter aanzienlijk. In de groep jonger dan 20 jaar zijn er 95 vrouwen per 100 mannen. Deze oververtegenwoordiging van mannen in de bevolking loopt door tot 39 jaar. In de leeftijdsgroep 40-59 jaar zijn er op elke 100 mannen 100 vrouwen, maar daarna neemt het vrouwenoverschot sterk toe en bij de tachtigjarigen ligt de verhouding vrouwen/mannen op ongeveer 221/100 (zie fig. 2. 1). In de groep jonger dan 20 jaar is de verhouding in alle Lid-Staten ongeveer gelijk, maar in de leeftijdsgroep 60 jaar en ouder zijn er aanzienlijke verschillen. Duitsland en Oostenrijk hebben het grootste vrouwenoverschot, Griekenland en Ierland het kleinste (zie fig. 2. 2). Dit grote vrouwenoverschot op hogere leeftijd is deels het gevolg van het verschil in levensverwachting tussen mannen en vrouwen. Gemiddeld leeft een vrouw in de EG meer dan zes jaar langer dan een man, met als gevolg dat er meer vrouwen dan mannen in de hogere leeftijdsgroepen zijn (voor nadere gegevens over de levensverwachting zie hoofdstuk 3). Dit verschil komt ook tot uiting in de leeftijdsopbouw van beide geslachten. Zoals blijkt uit tabel 2. 2 is 23,6% van de vrouwen 60 jaar of ouder, terwijl dit percentage voor mannen slechts 17,8% bedraagt. Deze verhouding kan in de loop der tijd veranderen: uit tabel 2. 2 blijkt dat het percentage mannen boven de zestig sneller stijgt dan dat voor vrouwen. Van 1991 tot 1996 is het percentage mannen boven de 60 met 5,5% toegenomen, bij de vrouwen bedroeg deze stijging 2,7%. 2. 2 Gezinsteven Met de vergrijzing van de bevolking verandert ook het gezinsleven. Het opmerkelijkst is de sterke daling van het huwelijkscijfer, tussen 1960 en 1995 daalde dit met bijna een derde, van ongeveer 8 huwelijken per 1000 inwoners tot 5,1. Deze daling deed zich in alle Uitvoeriger informatie over dit onderwerp is te vinden in ""Women and Men in the European Union, A Statistical Portrait. 18 Lid-Staten ongeveer in dezelfde mate voor, het sterkst in Duitsland en het geringst in Griekenland (zie tab. 2. 3). Deze daling in het huwelijkscijfer ging gepaard met een stijging van de leeftijd van eerste huwelijkssluiting van 24 tot iets boven 26 jaar (zie tab. 2. 3). In Denemarken en Zweden is deze leeftijd het hoogst (respectievelijk 28,1 en 28,5 jaar in 1994) en is deze sinds 1960 ook het sterkst gestegen. Ondanks de daling van het huwelijkscijfer en de stijging van de leeftijd waarop men voor de eerste maal trouwt, is het echtscheidingscijfer sinds 1960 meer dan verdrievoudigd, van 0,54 tot 1,8 per 1000 inwoners. Evenals het huwelijkscijfer varieert het aantal echtscheidingen binnen de EG sterk. Ierland neemt daarbij een aparte positie in aangezien echtscheiding daar niet toegestaan isa In de zuidelijke Lid-Staten Griekenland, Italië en Spanje ligt het cijfer lager, terwijl de lijst wordt aangevoerd door de noordelijke Lid- Staten Denemarken, Finland en Zweden, alsmede het Verenigd Koninkrijk. De gevolgen van deze trends kunnen worden afgelezen uit figuur 2. 3, waaruit blijkt dat zowel het aantal eenpersoonshuishoudens als het aantal eenoudergezinnen tussen 1960 en 1995 sterk gestegen is. Verder toont deze figuur een sterke stijging in het percentage buitenechteüjke geboorten, een trend die evenals het toenemende echtscheidingscijfer heeft bijgedragen aan het grotere aantal eenoudergezinnen. De stijging van het aantal buitenechtelijke kinderen was niet de enige verandering in deze periode. Het totale vruchtbaarheidscijfer daalde met 45%, van 2,59 tot 1,43 kinderen per vrouw. Hierdoor is het totaal aantal geboorten met meer dan 1,7 miljoen, bijna 31%, gedaald, tot iets minder dan 4 miljoen geboorten per jaar (zie fig. 2. 3 en tab. 2. 4). Hoewel het totale vruchtbaarheidscijfer sinds 1960 in alle Lid-Staten is gedaald, gebeurde dat niet overal op hetzelfde moment. Zoals blijkt uit figuur 2. 4 trad dit verschijnsel met name in Ierland pas in de jaren negentig op, terwijl in de meeste Lid-Staten de grootste daling zich in de jaren zestig of zeventig voordeed. Interessant is verder dat in de noordelijke landen, waar het totale vruchtbaarheidscijfer gedurende enige tijd het laagst was, dat nu het hoogst is. Dit is bijzonder opmerkelijk omdat, zoals wij later zullen zien, in deze landen de arbeidsparticipatie het hoogst is, wat normaliter gepaard gaat met een lager vruchtbaarheidscijfer. Deze toenemende vruchtbaarheid in de noordehjke landen kan niet worden toegeschreven aan een gering gebruik van anticonceptiemiddelen, wat een oorzaak kan zijn van de relatief recente daling in Ierland; uit tabel 2. 5 blijkt immers dat in de noordehjke Lid- Staten meer vrouwen gebruik maken van anticonceptiemiddelen dan in de overige Lid- Staten. Tabel 2. 5 geeft ook de leeftijd van de moeder bij geboorte van het eerste kind, die tussen 1990 en 1994 licht (met 0,5 jaar) is toegenomen tot 28,7 jaar, hetgeen waarschijnlijk een gevolg is van de stijging in de leeftijd van eerste huwelijkssluiting. Ten slotte geeft deze tabel het percentage levendgeborenen bij tienermoeders, dat per Lid-Staat nogal varieert; het is het laagst in Nederland (1,38%) en het hoogst in Portugal (7,48%) (zie ook hoofdstuk 7. 3). Na een referendum in 1995 is echtscheiding in Ierland nu onder bepaalde omstandigheden toegestaan. 19 2. 3 Beroepsleven Ook het beroepsleven van vrouwen - zowel moeders als kinderloze vrouwen - vertoont veranderingen. In sommige Lid-Staten, vooral de noordehjke, vertoonde de arbeidsparticipatie al in de jaren zestig een toename, in andere landen gebeurde dat pas in de jaren zeventig en tachtig. Zoals blijkt uit tabel 2. 6 is het aantal werkende vrouwen ook in de jaren negentig gestegen, al is in twee landen waar dat cijfer al erg hoog was (Finland en Zweden) sinds halverwege de jaren tachtig weer een daling ingetreden. Vrouwen beginnen ook steeds vaker een eigen zaak: in de Lid-Staten wordt tot 30% van alle ondernemingen door vrouwen geleid en ongeveer eenderde van alle nieuwe ondernemingen worden door vrouwen opgezet1. Ondanks de toenemende arbeidsmarktparticipatie bestaan er nog grote verschillen tussen de Lid-Staten. De noordelijke landen - Denemarken, Finland en Zweden - kennen veruit de hoogste arbeidsmarktparticipatie (meer dan 70% van de vrouwen werkt), terwijl deze in Griekenland, Spanje, Ierland, Italië en Luxemburg het laagst is (ongeveer 40-45%). Voor deeltijdarbeid zijn de verschillen nog groter. Uit tabel 2. 7 blijkt dat de overgrote meerderheid (70-90%) van het deeltijdwerk door vrouwen verricht wordt. Wat het aandeel van deeltijdarbeid ten opzichte van het totaal betreft ligt Nederland in de EG duideüjk op kop: meer dan 60% van de werkende vrouwen heeft daar een deeltijdbaan. Andere landen waar veel vrouwen in deeltijd werken zijn het Verenigd Koninkrijk (45,2%), Zweden (41,4%) en Denemarken (36,7%). In Griekenland, Finland, Italië, Portugal en Spanje is dit het laagst (minder dan 15%). In figuur 2. 5 is de totale toename van vrouwen (en mannen) in deeltijdbanen tussen 1975 en 1991 weergegeven. In deze periode nam het deeltijdwerk door vrouwen toe van iets boven 20% tot 28%. Deze figuur geeft ook de ontwikkelingen in de werkloosheid en in tijdelijk werk; beide zijn tussen 1975 en 1991 ongeveer verdubbeld. Vrouwen zijn veel zwaarder door de werkloosheid getroffen dan mannen. In tabel 2. 8 is de ontwikkeling van de werkloosheidscijfers tussen 1983 en 1993 in alle Lid-Staten weergegeven. In slechts vijf landen ligt de werkloosheid onder vrouwen beneden de 7% (Luxemburg, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk). In de overige landen is dit rond de 10 à 15%, behalve dan in Spanje, waar het bijna 30% is. De werkloosheid onder vrouwen is in alle Lid-Staten groter dan die onder mannen, met uitzondering van Ierland, Finland en Zweden. Onder jongere vrouwen (onder de 25 jaar) is de situatie ernstiger; in absolute termen is de werkloosheid in deze groep aanzienlijk hoger dan onder de totale vrouwelijke beroepsbevolking. Dat is ook te zien in figuur 2. 6, de verdeling van de activiteit over alle leeftijdsgroepen van de bevolking in 1994. 2. 4 Seksegerelateerde ontwikkelingsindices De bestaande sekseverschillen tussen de Lid-Staten (met uitzondering van Duitsland) en de positie die zij in de wereldranglijst innemen, op basis van geselecteerde indices van het Human Development Report 19952, zijn weergegeven in tabel 2. 9. De Human Development Index (HDI) is een instrument om landen te beoordelen en te indicatoren rangschikken naar een aantal geselecteerde sociale en economische 20 (gezondheid, inkomen en onderwijs). Canada, de VS en Japan voeren de lijst aan, gevolgd door twee Lid-Staten, Nederland en Finland, op de vierde en vijfde plaats. Als de HDI echter met behulp van de Gender Development Index (GDI) gecorrigeerd wordt voor de sekse komt een ander beeld naar voren. De noordelijke Lid-Staten Zweden en Finland staan zowel wat de Gemeenschap betreft als mondiaal op kop. Nederland duikelt op de GDI in de Gemeenschap naar een negende plaats, wat aangeeft dat er in dat land nog heel wat ongelijkheden tussen mannen en vrouwen zijn. Een andere op de sekse gebaseerde index, de Gender Empowerment Measure (GEM), geeft verschillen aan op het gebied van de economische en politieke besluitvorming. Ook hier staan de noordelijke Lid-Staten bovenaan. Maar het beeld is niet voor alle Lid-Staten hetzelfde. Frankrijk komt bijvoorbeeld wat de Gemeenschap betreft op de vierde plaats van de GDI-schaal, maar heeft de laagste GEM-index. In dit land bestaan dus de grootste ongelijkheden tussen vrouwen en mannen op het gebied van de volksvertegenwoordiging, beroepsuitoefening en verdiencapaciteit. De grootste mate van gelijkheid wordt aangetroffen in de noordelijke Lid-Staten, wat toe te schrijven is aan de hoge scholingsgraad van de vrouwen sinds de jaren zeventig en het geringere verschil tussen vrouwen en mannen ten aanzien van het percentage alleenverdieners. Hoewel deze indices niet volmaakt zijn, blijkt er wel uit dat er zowel binnen de Lid-Staten als daartussen nog steeds ongelijkheden tussen de seksen voorkomen, ondanks de voortgang die in de tweede helft van deze eeuw is geboekt. Wat de volksgezondheid en het onderwijs betreft zijn deze ongelijkheden niet zo uitgesproken, maar zij komen sterker naar voren op het gebied van de inkomensverdeling en de vertegenwoordiging op het economische en politieke vlak. Er dient op gewezen te worden dat gelijkheid tussen de seksen niet met het inkomen (BBP) samenhangt: Luxemburg, dat op de eerste plaats komt wat koopkracht betreft (reëel BBP per hoofd), heeft van de Gemeenschap de laagste GDI (zie tab. 2. 9) Referenties 1 Europese Waarnemingspost voor het MKB, Vierde jaarverslag, 1996, blz. 330. 2 United Nations Development Programme (1995), Human Development Report 1995, New York. Oxford University Press. 21 [figuren en tabellen] 22 Tabel 2. 1 Vrouwen in de totale bevolking van de Europese Unie 1996 (EU-15) Lid-Staat Totaal Aantal vrouwen EU-15 Portugal Oosterijk Italië Duitsland Frankrijk Finland België Spanje Verenigd Koninkrijk Luxemburg Griekenland Denemarken Zweden Nederland Ierland 372. 653. 590 190. 739. 240 9. 920. 760 8. 054. 800 57. 333. 000 SI. 817. 500 58. 255. 880 5 116. 830 10. 143. 050 39. 241. 930 58. 693. 970 412. 800 10. 465. 060 5. 251. 030 8. 837. 500 15. 493. 890 3. 615. 600 5. 143. 280 4. 147. 630 29. 515. 580 41. 992. 680 29. 891. 710 2. 625. 130 5. 184. 260 20. 037. 940 29. 908. 290 210. 200 5. 300. 110 2. 658. 800 4. 471. 430 7. 831. 600 1. 820. 600 In 51,18 51,84 51,49 51,48 51,32 51,31 51,30 51,11 51,06 50,96 50,92 50,65 50,63 50,60 50,55 50,35 Bron : Eurostat 1997. N. B. : de Lid-Staten zijn geranscfaikt naar afiiemend percentage vrouwen in de bevolking. Figuur 2. 1 Verhouding vrouwen/mannen, 1996 (EU-15) Leertijd 80 jaar and ouder 0-19 jaar Bron : Eurostat 1997. 50 100 150 200 250 Aantal vrouwen per 100 mannen 23 Fisuur 2. 2 Verhouding vrouwen/mannen in de leeftijdsgroepen 0-19 en > 60 jaar, 1996 (EU-15) EU-15 Oosterijk Duitsland Finland Luxemburg Frankrijk België Nederland Portugal Verenigd K. ZESBaasssBSsmaaeaBsr SBB u^vmuMiiwm'uia^aisxaa- mmwmww&rm\--mmnw-lnmm?'it\i&&' >MiimM. AmMwra*mai!. \imri. \*mtmmj O 60 jaar en ouder fjO-19 talie IM. I^. mW. ^. MJIMI»^ Denemarken imBmBZBBmmBtt^SBSmSEBESSSBSES&BS- Spanje Zweden Ierland Griekenland Ikon: Eurostat I997. S533SiBBB335i355533S8B3 EHBSsrasssssa- rfrtfiiimifiMiBLriBdlItliBB 20 40 60 80 100 120 140 160 Aantal vrouwen per 100 mannen Tabel 2. 2 Vrouwen en mannen in de EU (15) Vrouwen in% Mannen in% 1991 1996 1991 1996 23,9 29,2 23,9 23,0 100 22,6 29,2 24,6 23,6 100 26,4 31,6 25,0 16,9 100 24,9 31,6 25,7 17,8 100 Naar leeftijdsgroep 0-19 jaar 20-39 jaar 40-59 jaar > 60 ans Totaal Ikon Eurostat 1997. 24 Tabel 2. 3 Huwelijken en scheidingen in de EU (15), 1960-1995 Lid-Staat Huwetijken Leeftijd van eerste huwetijksluiting Scheidingen Aantal in 1995 Verandering sinds I960 (%) Cijfer m 1995 (o/ooi Verandtnng sinds 1960 (%> Cijftr m 1994 VerscM tussen 1990enl995 (jaar) Nombre en 1995 Verandenn gsinds I960 (%> Taux en I995\o/oo) VerscM m % tussen I960 EU-15 1. 901. 000' -24,1 5,1' -54,4 26,1*" 42. 900 51. 500 34. 700 23. 700 254. 000" 430. 500 64. 000 15. 600 283. 000" 2. 100 81. 500 65. 800 196. 900" 33. 600 321. 000" -26,6 -21,0 -3,2 -27,7 -20. 6 -37,5 10. 0 1. 0 -27,0 -7,2 -8. 6 -5,3 -16. 9 -32,9 -18,4 5,3 5,1 6,6 4,6 4,4" 5,3 6,1 4,4 4,9" 5,1 5,3 6,6 5,0" 3,8 5,5" -55,6 -40,7 -18,0 -59,5 -60,3 -79,8 -14,2 -25,2 -57,4 -40,1 -47,2 -18,2 -53,9 -75,9 -37,1 25. 8 25. 2 28. 9 26,7 26,7 26. 3 25. 6 27,02 26,1' 26,3 27,0 24,6 26. 2' 28,5 25,8' Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk p provisional data 1 1993 2 1992 * estimate Bron: Eurostat 1997 2,0 1,8 2,4 6,1 2,9 3,7 2,9 0,4 -0,6 1,3 2,8 -0,2 0. 1 4,6 677. 500' 297,7 1,8' 237,7 18. 200 35. 0002 13. 000 14. 000 117. 000" 169. 400 11. 000 27. 000" 700 34. 200 12. 300 33. 100" 22. 500 170. 100" 127. 2 662,3 94. 2 283,7 287,6 130,8 346,4 - 375. 2 502,4 1545,1 - 151,5 559,0 2,3 3,52 2,5 2,7 2,0". 2,1 1,1 0,5" 1,8 2,2 1,2 0,8" 2,6 2,9" 99. 0 586,0 70,0 232^8 204,1 105,9 255^0 264,1 345,4 1369. 5 113,1 489. 0 Fisuur 2. 3 Gezinnen vroeger en nu, EU-15 Eenoudergez innen (%) Aantal kinderen per vrouw Echtscheidingen (bruto per 1000) Buitenechtelijke geboorten Eenpersoonshuidsho udens Bron :Eurostat 1997 D1995] EB 1960 15 20 25 30 25 Geboorten en vruchtbaarheid in de EU (15), 1960-1995 Tabel 2. 4 [Jd-Staat Geboorten Aantal in 1995 Verandering sinds 1960 (%) Percentage buitenechttetijke geboorten m 1995 Verandering sinds i960 (%) Vruchtbaarheid Cijfer m 1995 Verandering sinds I960 EU-15 3. 999. 000. -30,9 23,4* 354,5 1,43* -44,9 88. 700 114. 700" 69. 800 63. 100 727. 800" 765. 200 101. 500 48. 500 521. 300" 5. 400 190. 500 107. 200 359. 900" 103. 400 732. 000 -29,6 -25,9 -8,3 -23,2 -10,8 -39,3 -35,5 -20,1 -12,7 8,0 -20,3 -49,9 -4-5,5 -20,3 27,4 15,0* 46,5 33,1 36,1' 16,1 3,0 23,0 8,1" 13,1 15,5 18,7 10,8' 53,0 33,6 110,2 624,6 494,2 719,8 491,8 112,4 145,2 1347,2 233,1 314,2 1049,6 97,6 365,8 369,5 543,1 1,40 1,55" 1,80 1,81 1,70' 1,25 1,32 1,87" 1,17* 1,69 1,53 1,40 1,18* 1,73 1,71" -48,0 -39,5 -29,1 -33,5 -37,7 -•7,3 -12,1 -50,3 -51,5 -25,9 -51,0 -54. 8 -58,7 -21,4 -37,3 Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk p provisional data * estimate 1 1994 Bron: Eurostat 1997. 26 Figuur 2. 4 De ontwikkeling van de conjuncturele vruchtbaarheidsindex in de afgelopen veertig jaar sir ^ <v a c <v -o c 12 "(O c ra ro 6 5 O <v a c (U u. <u -o c "cö +-» c ro ro -o -O E • Noorwegen • Zweden • Denemarken • Finland Waarnemingsjaren Waarnemingsjaren O tO "^ UI O cO Tf <0 GO CO C \i CO Og CO ^o CO O CT> T -T) Portugal Italië Spanje /Griekenland 3. 5 - 2. 5 y ~/ T a) <7S o in -«t- co O cp T <p CU CO co Ol OJ r-- Ol -T r-~ O) CO r- Ol CM co 3> ^ (O ao O a> ' 31 Waarnemingsjaren Waarnemingsjaren 27 'Xj "O E O) a CU 1) Tabel 2. 5 Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheid (EU-15) Lid-Staat Percentage vrouwendat anticonceptie middelen gebruikt, 1986- 93 Gemiddelde leeftijd van de T vrouw bij de geboorte van het eerste kind Percentage levendgeborenen waarbij de moeder jonger is dan 20 jaar, lastste beschikbare jaar EU-15 Oostenrijk België Denemarken Finland Franknjk Duitsland Griekenland Ierland Italie Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk 1990 JL 28. 2 26,7 27,9 28. 5 28,9 28. 3 27. 6 27. 2 30,1 29,0 27,9 29. 3 27,3 28,9 28. 6 27. 7 71 79 78 80 81 75 n/a n/a 78 n/a 76 66 59 78 81 1994 28,7 27,5 28,2* 29,1 29,1 28,8P 28,2 28,0 3(),3P 29,6* 28,8 29,9 27,9 29,5* 29,2 28,1 p provisional data * estimate 11994 Bron: « Human Development Report 1995, HFA 1996, and Eurostat 1997 » Tabel 2. 6 Arbeidsparticipatie Vrouwen van 15-64 jaar, EU-15, (1993) 3,84 4,39 2,40 1,99 2,48 2,35* 3,48* 4,74 5,11 2,51' 2,12 1,38 7,48 3,55' 2,07 6,38' X1000 1993 Verandering sinds 1983 % Arbeidsparticipatie van vrouwen* % verandering 13,1 2,8 5,9 1,9 6,3 8,1 7,2 4,9 1,2 3,1 3. 724 4. 237 2. 893 2. 508 25. 213 38. 682 4. 118 1. 334 22. 787 165 7. 084 4. 537 15. 564 4. 320 28. 179 OOSTENRIJK1 BELGIË1,4 DENEMARKEN FINLAND FRANKRIJK DUITSLAND1,3 GRECE IERLAND2 ITALIË1 LUXEMBURG2 NEDERLAND1 PORTUGAL SPANJE SUEDE VERENIGD KONINKRIJK 1 1992 2 1991 3 BRDtot 1990 4 1992 1982 5 1991 1981 * gedefinieerd als de vrouwelijke beroepsbevolking van alle leeftijden van alle leefdtijden gedeeld door de vrouwelijke bevolking van 15-64 jaar. 16,70 11,09 5,53 -3,71 8,66 16,76 7,92 5,56 15,38 7,19 37,72 4,76 28,92 -1,04 13,29 0,4 12,4 1,3 5,9 1983 % 49,7 48,7 74,2 72,7 54,3 52,5 40,4 37,8 40,3 41,7 40,3 56,7 33,2 76,6 57,2 1993 % 58,0 54,1 78,3 70,0 59,0 61,3 43,6 39,9 46,5 44,7 55,5 59,4 42,8 75,8 64,8 28 Tabel 2. 7 Deeltijdarbeid als percentage van de totale arbeid EU-15 (1993) Beide geslachten Vrouwen Mannen Deeltijdarbeid door vrouwen als percentage van de totale dellarbeidtijd 1983 8,4 8,1 23,8 8,3 9,6 12,6 6,5 6,6 4,6 6,3 21,4 6. 0 5,8 24,8 19,4 1993 9,1 12. 4 22,5 8,6 13,7 14,1 4,8 8,4 5,9 6,9 32. 8 7,3 6,3 24,9 24,0 1983 1993 1983 20,0 19,7 44,7 12,5 20,1 30. 0 12,1 15,5 9,4 17,0 50,1 10,0 13,9 45,9 42,4 20,5 28,1 36,7 11. 2 26,3 30,7 8,4 17,8 11. 5 16. 5 62. 9 11,2 14,3 41,4 45,2 1. 5 2,0 6,6 4,5 2,5 1,7 3. 7 2. 7 2,4 1,0 7,2 3,4 2. 4 6,3 3,3 1993 1,6 2,1 10. 1 6,2 4,1 2,2 2. 8 3,6 2. 9 1,3 13,4 4. 3 2. 3 9,1 6. 5 1983 88,4 84,0 84,7 71,7 84,3 91,9 61,2 71,6 64,8 88,9 77,3 65,9 71,5 86,6 89,8 1993 89,1 75,8 63,1 83,3 91,0 61,3 71. 6 68,5 88,5 75,0 67,3 75,9 81,3 85. 1 Lid-Staat Oostenrijk' België' Denemarken' Finland Frankrijk3 D u i t s l a n d '3 Griekenland' Ierland2 Italië' Luxemburg' Nederland' Portugal4 Spanje* Zweden Verenigd 1992 1991 I : Î URDU* 1990 4 5 Bron-OESO 1994/ 1995 1986 1987 Figuur 2. 5 Veranderingen in de arbeidswereld (EU) Weridooshsdsperoetsgei <marmen)« Wafclooxhtailspaoenagel f vrcuwon) S Bron : COM (96) 60 def. 29 Tabel 2. 8 Werkloosheidscijfers EU-15, (1993) Beide geslachten Vrouwen Mannen Jeugdwerkloosheid als percentage van de totale beroepsbevolking al percentage van de totale vrouwelijke beroepsbevolking als percentage van de totale mannelijke beroepsbevolking (jonger dan 25 jaar) als percentage van de totale jongerenberoepsbevolking Vrouwen Mannen Lid-Staat 1983 1993 1983 1993 1983 1993 1983 1993 1983 1993 17,4 14,3 15,4 21,5 7,4 20,1 24,9 26,7 4,2 6,8 9,8 39,9 21,6 20,8 23 3 4,1 13,2 11,4 5,4 8,3 7,9 7,9 14,0 93 16,0 11,8 7,8 17,0 3,5 11,2 4,2 10,3 10,7 17,7 11,6 8,8 9,7 15,7 10,8 1,2 6. 7, 5,5 22,4 8,2 10,2 5,1 18,3 12,3 5,2 11,2 8,8 11,8 11,1 1 5^ 1,7 - 14,0 12,2 20,3 3,5 8,0 4,5 14,2 11,1 15,6 13,7 10,4 15,3 312,1 15,1 2,0 8,8 6,5 28,9 6,6 5,4 3,5 10,0 10,7 5,6 63 7,3 5,8 15,3 6,2 1,0 10,6 4,7 15,6 3,4 13,3 4,0 10,3 19,5 9,8 7,7 6,4 317,3 8,3 1,1 5,3 4,6 18,6 9,8 13,9 28,5 19,3 10,8 25,5 11,1 30,0 16,6 36,5 7,4 18,8 24,6 43,7 8,3 17,3 19,7 14,6 11,3 28,4 7,6 38,6 20,9 35,6 3,8 6,8 14,9 47,4 14,9 13,4 19,1 17,8 10,3 15,0 10,2 17,1 22,9 25,5 6,2 22,6 13,2 33,7 7*8 22,2 OOSTENRIJK BELGIË2 DENEMARKEN FINLAND FRANKRIJK DUITSLAND4 GRECE IERLAND ITALIË LUXEMBURG2 NEDERLAND2 PORTUGAL SPANJE SUEDE VERENIGD KONINKRIJK2 Bron-OESO 1994/1995 'Nationale definitie 21992 31991 4BRD tot 1990 FJ2Uur2. 6 Huidige demografische structuur en structuur van de actieve bevolking I CD C O > O) -Q JV ro +-> O +-< CU •o c ro > 4. 5 3 1. 5 Niet-actieven Werklozen Werkenden 1994 90 + 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 4 1 - 44 35 - 40 3 0 - 34 2 5 - 29 20 - 24 1 5 - 19 10-14 5 -9 0 -4 30 1. 5 4. 5 Tabel 2. 9 Seksegerelateerde ontwikkelingsindices Lid-Staat Gender Development Index (GDI)3 Reëel BBP per hoofd (KKPS) 1992 Aandeel van het beroepsinkomen b (%) Zweden Finland Denemarken Frankrijk Oostenrijk Verenigd Koninkrijk Italië België Nederland Portugal Griekenland Ierland Spanje Luxemburg 0,919 (1) 0,918 (2) 0. 904 (4) (7) 0. 898 0,882 (10) 0. 862 (13) 0. 861 (14) 0. 852 (18) 0,851 (20) 0. 832 (25) 0. 852 (27) 0,813 (30) 0. 795 (34) 0. 790 (35) 18. 320 16. 270 19. 080 19. 510 18. 710 17. 160 18. 090 18. 630 17. 780 9. 850 8. 310 12. 830 13. 400 21. 520 Vrouwen 41. 6 40. 6 39. 8 35. 7 33. 6 30. 8 27. 6 27. 3 25. 2 29. 9 22. 2 22. 2 18. 6 23. 1 Mannen 58. 4 59,4 60. 2 64. 3 66. 4 69. 2 72. 4 ln 7 74. 8 70. 1 77. 8 77. 8 81. 4 76. 9 Bruto- participatiegraad in primair, secundair en tertiair onderwijs tezamen (%) 1992 Femmes 79. 3 100. 0 85,0 87. 5 82. 0 77. 4 70. 3 8 4J 86. 5 84. 3 77. 6 84. 6 88. 7 57. 4 Hommes 76. 7 90. 6 82. 3 83. 5 85. 9 76. 1 69. 0 84. 1 89. 4 70. 2 77. 4 80. 6 83. 0 55. 6 Gender Empowerment Measure (GEM)C Human Development Index (HDI)d 0. 757 (1) 0. 722 (3) 0. 683 (4) 0. 433 (31) 0,610 (9) 0. 483 (19) 0. 585 (10) 0. 479 (21) 0. 625 (7) 0,435 (30) 0. 469 (24) 0. 452 (26) 0. 542 (13) 10 5 16 8 14 18 20 12 4 36 22 19 9 27 Bron Human Development Report. 1995 * Duitsland: pas de données " Het cijfer tussen kaakjes geeft de plaats op de mondiale GDI-ranglijst aan. De GDI is een voor de sekse gecorrigeerde maat voor ha ontwikkelingsepeil. " Laatste beschikbare jaar. c De GEM is een maat voor de verschillen tussen de seksen op het gebied can de economische en politieke besluitvorming. d De HDI is een maat voor het nationale ontwikkelingspeil op basis van soaale en economische indicatoren. 31 3. GESELECTEERDE GEZONDHEIDSINDICATOREN In het vorige hoofdstuk is een overzicht gegeven van de sociale en demografische trends die van belang zijn voor de situatie van de vrouwen in de Gemeenschap. Dit hoofdstuk bespreekt een selectie van gezondheidsindicatoren, waaronder de levensverwachting, zuigelingensterfte, moedersterfte, subjectief ervaren gezondheid en lichaamslengte. Dit zijn helaas de enige indicatoren die op EG-schaal beschikbaar zijn. Er komen echter wel grote verschillen tussen de Lid-Staten uit naar voren, die naar alle waarschijnlijkheid voortvloeien uit verschillen in de gezondheidstoestand. 3. 1 Levensverwachting De levensverwachting (bij de geboorte) is de afgelopen decennia in vrijwel alle Lid-Staten sterk gestegen. Tussen 1970 en 1995 nam de gemiddelde levensverwachting bij de geboorte voor vrouwen in de EG met vijfenhalfjaar toe (de overeenkomstige stijging voor mannen was bijna vijfjaar). Een in 1995 geboren meisje zal naar verwachting ruim 80 worden, een jongen ruim 73,5. De stijging van de levensverwachting (bij de geboorte) varieert nogal over de Gemeenschap, zoals blijkt uit fîguur 3. 1. Over het algemeen is de levensverwachting het sterkst gestegen in de landen waar die in 1970 het laagst was. Dit geldt vooral voor Portugal. Bovendien was de stijging in sommige landen (b. v. Spanje) zo sterk dat zij nu op kop liggen. In andere landen was de stijging veel geringer, vooral in Denemarken, dat in 1970 de lijst aanvoerde en nu een van de laagste plaatsen in de EG inneemt doordat de levensverwachting sinds medio jaren zeventig vrijwel geüjk is gebleven. Een van de redenen voor deze korte (en stagnerende) levensverwachting is de hoge voortijdige sterfte onder vrouwen (jonger dan 65 jaar)a '. Uit fîguur 3. 2 blijkt dat de verkorting van de levensverwachting door voortijdig overlijden in Denemarken het grootst geweest is en in Spanje en Griekenland het kleinst. In alle Lid-Staten leven vrouwen langer dan mannen (fig. 3. 3). Gemiddeld leven vrouwen 6,4 jaar langer dan mannen (zie tab. 3. 1), maar dit varieert tussen 8,1 jaar in Frankrijk en 5. 1 jaar in Denemarken. Afgezien van enkele uitzonderingen is dit verschil tussen de geslachten in de tijd vrij constant. In Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk is het verschil sinds de jaren tachtig kleiner geworden, in Spanje juist groter. De levensverwachting kan voor allerlei leeftijden bepaald worden. In de tabellen 3. 2-3. 4 is de levensverwachting bij een leeftijd van 15, 45 en 65 jaar weergegeven. De verschillen tussen de Lid-Staten (en tussen mannen en vrouwen) blijven in alle leeftijdsgroepen aanwezig al komen de gemiddelde levensverwachtingen van mannen en vrouwen op hogere leeftijd wel dichter bij elkaar te liggen. 3. 2 Zuigelingensterfte Een volgende algemeen gangbare gezondheidsindicator is de zuigelingensterfte (sterfte vóór de eerste verjaardag). In figuur 3. 4 kan men zien dat de zuigelingensterfte de afgelopen decennia sterk gedaald is. In 1970 was de gemiddelde zuigelingensterfte onder meisjes in de EG 21,9 per 1000 levendgeborenen en in 1992 slechts 6,9, een daling van Factoren die deze hoge voortijdige sterfte in Denemarken kunnen verklaren zijn overmatig tabaks- en alcoholgebruik en een hoge werkloosheid1. 32 68%. Ook zijn de cijfers dichter bij elkaar gekomen. In 1971 was de zuigelingensterfte het grootst in Portugal, bijna 50 per 1000 levendgeborenen, terwijl dit in Zweden (in 1970) het laagst was (11 per 1000 levendgeborenen), dus een verschil van bijna 40 per 1000. In 1992 was het cijfer nog steeds het hoogst in Portugal, maar toen was dit 9,29, en het laagst in Zweden en Finland met iets meer dan 5 per 1000 levendgeborenen. Het verschil was toen slechts 4,13 per 1000, stukken minder dan 22 jaar daarvoor. Deze sterke daling van de zuigelingensterfte houdt verband met de betere gezondheidstoestand van de moeders, het hogere peil van de prenatale en zuigelingenzorg3 en de algemene sociale en economische vooruitgang gedurende de afgelopen dertig jaar. 3. 3 Moedersterfte Hoewel moedersterfte in de ontwikkelingslanden veel voorkomt, is dit in de ontwikkelde landen van weinig betekenis dankzij de betere gezondheidszorg. Toch is de moedersterfte in de EG de afgelopen decennia nog vrij sterk gedaald, en wel (fig. 3. 5) van 35 per 100 000 levendgeborenen in 1970 tot iets meer dan 7 per 100 000 in 1992, een daling van 79%. In absolute cijfers is de moedersterfte in de EG gedaald van 1493 in 1970 tot 178 in 1992. Evenals bij de zuigelingensterfte namen ook de spreiding en variatie sterk af. In 1971 was het hoogste moedersterftecijfer, voor Luxemburg, 67,5 per 100 000 en het laagste, voor Denemarken, 8,47 per 100 000. In 1992 kwam Frankrijk op de eerste plaats met 12,91 per 100 000 terwijl er in Zweden en Luxemburg geen moedersterfte was. Uit figuur 3. 5 blijkt dat de sterkste daling optrad in Zweden en Luxemburg (100%) en de geringste in Denemarken (12,9%), maar in dit laatste land was het cijfer in 1970 al uiterst laag. 3. 4 Ervaren gezondheid Hoewel de levensverwachting een maat is voor de gezondheidstoestand van een bevolking valt hieruit niet direct af te leiden hoe de inwoners hun gezondheid zelf beoordelen. In figuur 3. 6 is aangegeven hoe een aselecte steekproef vrouwen in de EG begin 1996 over de eigen gezondheid dacht3. (Zie de tabellen 3. 5-3. 7 voor de verdeling van de antwoorden van alle vrouwen en van de oudere vrouwen. ) Over het algemeen zijn de vrouwen in de EG van mening dat zij gezond zijn. Circa 62% zei het afgelopen jaar in goede of zeer goede gezondheid verkeerd te hebben. Dit percentage ligt bij oudere vrouwen uiteraard lager. Gemiddeld antwoordde slechts 40% van de vrouwen van 65-74 jaar met goed of zeer goed (tab. 3. 6). Zoals te verwachten beoordelen vrouwen van 75 jaar en ouder hun gezondheid in de regel nog slechter (zie fig. 3. 7), maar in Spanje, Luxemburg, Oostenrijk en Portugal denkt deze leeftijdsgroep gunstiger over de eigen gezondheid dan de vrouwen van 65-74 jaar3. Evenals bij de levensverwachting gaan achter het EG-gemiddelde grote verschillen tussen de Lid-Staten schuil. Zoals in tabel 3. 5 te zien is, varieert het percentage dat een met zeer goed antwoordt van 45,9% in Ierland tot 6,9% in Portugal (zie ook fig. 3. 6). De som van a De respondenten werd gevraagd hun eigen gezondheid in de afgelopen 12 maanden aan te geven met behulp van een vijfpuntsschaal: zeer goed, goed, gaat wel, slecht, zeer slecht, a De relatief geringe steekproefomvang kan een verklaring zijn voor dit nogal merkwaardige resultaat. 33 de percentages voor zeer goed en goed varieert net zo, van 75,8% in Ierland tot 34,7% in Portugal. Opmerkelijk is verder dat dit percentage onder de Portugese vrouwen een stuk lager ligt dan onder de vrouwen in het daaropvolgende land, Finland, waar het 54,9% is. Dit relatief hoge percentage activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen (hoofdstuk 4. 1). resultaat voor Portugal strookt met het 3. 5 Lengte Het is algemeen bekend dat de gemiddelde lichaamslengte van de wereldbevolking deze eeuw is toegenomen, vooral gedurende de laatste dertig jaar. Daarom wordt de lichaamslengte landen steeds vaker als een maat voor de gezondheidstoestand van een populatie beschouwd. Om een indruk van dit aspect te krijgen was in de Eurobarometer van 1996 een vraag naar de lengte opgenomen. in ontwikkelde Gemiddeld zijn de vrouwen in Europa 163,5 cm lang, maar dit varieert sterk al naar de Lid-Staat. Zoals aangegeven in figuur 3. 8 en tabel 3. 8 vindt men in de EG de langste vrouwen in Nederland en Denemarken, met een gemiddelde van 167,9 respectievelijk 166,3 cm; Spanje en Portugal sluiten de rij met 161,0 en 159,6 cm. Het verschil tussen beide uitersten is dus meer dan 8 cm. Al verschilt de gemiddelde lengte dus aanzienlijk per Lid-Staat, overal zijn de vrouwen langer geworden. Uit figuur 3. 9 en tabel 3. 8 kan men zien dat de oudere leeftijdsgroepen (vrouwen van 60 jaar en ouder) aanzienlijk kleiner zijn dan de jongere (18-29 jaar), wat de toename van de lichaamslengte in de loop der jaren bevestigt. Dit wordt nog duidelijker als men de verdeling van de lengte over alle leeftijdsgroepen bekijkt, zoals aangegeven in figuur 3. 10. De gemiddelde lengte van de vrouwen in de EG neemt gelijkmatig af van de jongste leeftijdsgroep (18-29 jaar) tot de oudste (60 jaar en ouder), waarbij de vrouwen in de jongste groep bijna 5 cm langer zijn dan die in de oudste. Referenties Ministerie van Volksgezondheid. Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen. Denemarken. Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union, A Statistical Portrait. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaües der Europese Gemeenschappen. Abel-Smith. B. Figueras, J. Holland. W. , McKee. M. Mossialos. E. (1995). Choices in Health Policy. Londen: Dartmouth. 34 [figuren en tabellen] 35 Fieuur 3. 1 Levensverwachting bij de geboorte, 1970-1995 Vrouwen, EU (15) EU-15 Denemarken Portugal Ierland Verenigd K. — M —1 1 ~— Duitsland WltÊKÊÊÊtÊÊÊÊÊÊIÊÊÊÊÊKÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊKÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊIÊÊtÊÊÊÊi Oostenrijk België Finland Luxemburg Griekenland Nederlands Spanje talie Zw eden Frankrijk {•1995 | ! 0 1 9 7 0' — T M —I — 1 —i — — M 10 20 30 40 50 60 70 80 90 *: Estimatie voor Frankrijk. Spanje. Italie en EU-l 5 in 1995. Bron. Eurostat 1997 Figuur 3. 2 Verkorting van de levensverwachting ten gevolge van voortijdig overlijden Vitortnq vm 4» I w i m n d i am twi g—olm vm ovwtjdm vóór a» \m«frl VMI 95 jw Vtauwm, 1902 e r t o i 1 ^ v » n d « l « v » n » v « r > » c l i « l t V 3 l « n g r < i l g » v » ) o v » l | d m v < i 6r d » l a « » l ) d vm i u h^ 18B2 % vMWtofmg «no* 197) a ns •ETCMMKSN PORTUGAL v ® e « o oK ' m x a a u Ra CUTSLAWMI OOSTBWJ» •«DeRuvo ITAUEI2 CTHJVO * WF «IHXEMJVOI Bron HFA1996. 3. S9 4,80 4,50 4,30 4,20 4,10 4. 10 4,00 3,90 3,80 3,80 3,70 3,70 3,S0 3,50 T 4fi - M. 0J -15. 7S -50. 5Ï -29,51 -30. 0C -35,&< -39. 71 -37. 5C -40. 0C -24. 0C -32, H -43,0£ -30,1£ -25,K -38. 6C -A* v ' ' CU-1S D m m t an Porwg* •WO» ' Vannègd Korangkriik Lu*«nbu>a torlmd Mtaiand OMMiijh N«d«l«nd Pnrmiffc K*« ' Fintand Zwwton 4 QlQ7n| 3p«ni« Ortmmtand I 1 1971 2 I960 3 1991 4 B D R t a t 1 9 S0 Bron: HFA 1996 36 Figuur 33 Levensverwachting bij de geboorte (in jaar), EU- 15 (1995) IG Vrouw en ! 10 Mannen 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 Mlddellevetid antal i àr Bron: Eurostat 1997 Tabel 3. 1 Levensverwachting bij de geboorte (in jaar) E 15 (1995) U] Lid-Staat EU-gemiddelde Frankrijk Spanje Finland Portugal Luxemburg België Italië Oostenrijk Duitsland Nederland Ierland Zweden Verenigd K. Griekenland Denemarken * a Bron -Eurostat 1997 Estimatie Geranscfaikt naar het verschilt Mannen 73,70* 73,80* 73,20* 72,80 71,30 73,00 73,40 74,90* 73,60 73,30 74,60 73,00 76,20 74,00 75,00 72,70 Verschila 6,40 8,10 8,00 7,40 7,30 7,30 6,80 6,50 6,50 6,50 5,80 5,60 5,30 5,20 5,20 5,10 Vrouwen 80,10* 81,90* 81,20* 80,20 78,60 80,20 80,20 81,40* 80,10 79,70 80,40 78,60 81,40 79,20 80,30 77,80 37 Tabel 3. 2 Levensverwachting op 15-jarig leeftijd UE 15 (1995) Lid-Staat EU-gemiddelde Frankrijk Finland Portugal Luxemburg Spanje België Duitsland Oostenrijk Italië Nederland Ierland Zweden Verenigd K. Griekenland Denemarken a Gerangschikt naar het verschil Bron:Eurostat 1997 Mannen 59,40 59,50 58,30 57,30 58,60 60,00 59,20 58,90 59,20 60,20 60,30 58,70 61,70 59,70 60,90 58,40 Vrouwen 65,60 67,50 65,60 64,40 65,70 67,10 65,80 65,30 65,60 66,50 65,90 64,20 66,80 64,80 66,00 63,30 Tabel 3. 3 Verschila 6,20 8,00 7,30 7,10 7,10 7,10 6,60 6,40 6,40 6,30 5,60 5,50 5,10 5,10 5,10 4,90 Lid-Staat EU-gemiddelde Frankrijk Luxemburg Finland Spanje België Duitsland Italië Nederland Ostenrijk Portugal Ierland Zweden Verenigd K. Denemarken Griekenland Levensverwachting op 45-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 (1995) Vrouwen 36,50 38,50 36,90 36,50 38,00 36,80 36,20 37,30 36,80 36,40 35,50 35,00 37,50 35,60 34,30 36,80 Mannen 31,30 31,90 30,50 30,40 32,30 31,10 30,70 32,00 31,60 31,20 30,30 30,30 33,00 31,20 30,20 32,70 Verschila 5,20 6,60 6,40 6,10 5,70 5,70 5,50 5,30 5,20 5,20 5,20 4,70 4,50 4,40 4,10 4,10 gerangschikt naar het verschil Bron: Eurostat 1997 38 Tabel 3. 4 Levensverwachting op 65-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 (1995) Lid-Staat EU-gemiddelde Luxemburg Nederland Frankrijk België Finland Duitsland Italië Spanje Ierland Zweden Oostenrijk Verenigd K. Portugal Denemarken Griekenland gerangschikt naar het verschil Bron: Eurostat 1997 Mannen 15,00 14,70 14,70 16,20 14. 80 14,50 14,70 15,50 16,00 13,70 16,00 15,20 14,60 14,30 14,10 16,10 Vrouwen 18,80 19,20 19,10 20,60 19,10 18,60 18,50 19,30 19,80 17,40 19,70 18,70 18,10 17,70 17,50 18,40 Verschil * 3,80 4,50 4,40 4,40 4,30 4,10 3,80 3,80 3,80 3,70 3,70 3,50 3,50 3,40 3,40 2,30 39 Figuur 3 A Zuigelingensterftecijfer' Aantal kkidaran dat atarlt voor da aanla v«r|aardaa P*r 1 0 0° tavandgalwawwn Vrouwan Gerangschikt naar SDR in 1992 EU-15 PORTUGAL (1) GRIEKENLAND BELGIË (2) ITALIË (3) OOSTENRIJK LUXEMBURG (1 SPANJE FRANKRIJK IERLAND VERENIGD K. DENEMARKEN NEDERLAND DUITSLAND (4) Z W E D EN FINLAND 1 1971 2 1MB 3 1901 4 80R tot 1990 Vmiiw#n Lid-Staat EU-15 PORTUGAL1 GRIEKENLAND BELGIË 2 ITALIË ' OOSTENRUK LUXEMBURG ' SPANJE FRANKRIJK IERLAND VERENIGD K. DENEMARKEN NEDERLAND DUITSLAND ' ZWEDEN FINIANn 1992 % varandarlng slnda 1970 6,93 9,29 8. 56 8. 53 8. 22 7,53 7,19 7. 05 6,82 6,67 6. 58 6. 51 6,29 6,17 5,19 5. 1ÊL -«8,40 -81,33 -71,08 -59,55 -72. 18 -70,92 -64,89 -66,07 -54,95 -65. 78 -64. 41 -54. 12 -50,67 -73. 90 -52. 82 -61. 00 1 1971 2 1989 1 1991 4 BOR tot 1990 Aantal kinderen dat sterft voor de eerste verjaardag per 1000 levendgeborenen Bron : HFA 1996 Bron: HFA 1996 Gerangschikt naar SDR in 1992 EU-15 FRANKRIJK PORTUGAL (1) O E N E M A R K E N L ^I NEDERLAND DUITSLAND <4| VERENIGD K. BELGIË (2] GRIEKENLAND IERLAND ITALIË (3) SPANJE FINLAND OOSTENRUK ZWEDEN LUXEMBURG (1)f: '1971 21989 ^1991 'BOR tot 1990 'Moedersterfte (alle oorzaken) per 100000 levendgeborenen Bron-HFA 1996 Figuur 3,5 Moedersterfte* Ud-Staat E U - 15 Frankrijk Portugal ' Denemarken Nederland Duitsland Verenigd K. B a l g» z Griekenland lariand Italia > Spanje Finland Oostenrijk Zwadan L m t a m h um 1971 1969 1991 SDR tot 1990 Bron : HFA 1996 40 • verandaril g 5lnd«197l •79,51 -54. 2C -82,4e -12. 87 -46,8; -87, i: -63. 0É -67,5£ -79. 1£ -81. 26 -91. 1C -85. 5: -63. 6£ -83. 7' -100. 0C • 100 OC 7,14 12,9 9,56 7,38 7. 12 6. 67 6. 66 6,62 5,89 5,82 4,85 4. 79 4,50 4,20 0,00 000 Figuur 3. 6 Subjectief ervaren gezondheid, 1996 Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 Ierland Oostenrijk Denemarken Nederland België Luxemburg Griekenland Frankrijk Duitsland West Duitsland Oost Zweden EU-15 Spanje Verenigd K. Italië Finland Portugal -Q%_. 20% 40% 60% 80% 100% D Zeer goed Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 3. 5 Gezondheidsbeleving 1996 Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 Zeer goed Goed Gaat wel Slecht Zeer slecht IERLAND OOSTENRIJK DENEMARKEN NEDERLAND BELGIË LUXEMBURG GRIEKENLAND FRANKRIJK DUITSLAND WEST DUISTLAND OOST ZWEDEN EU-15 SPANJE VERENIGD K. FINLAND ITALIË PORTUGAL Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 % 45,9 35,3 45,4 20,7 27,2 24,8 30,8 20,6 19,8 16,5 31,9 23,1 15,6 25,5 18,8 14,4 6,9 % 18,3 20,0 19,4 22,7 22,8 27,4 19,8 25,0 28,5 29,6 27,3 27,0 27,8 31,2 36,3 37,9 37,6 % 4,5 5,3 5,4 5,8 7,5 5,8 14,3 10,6 9,1 7,0 10,4 8,0 10,2 8,5 6,0 5,6 20,7 % 1,4 0,7 2,2 2,4 1,3 1,0 2,2 2,8 9,0 2,0 1,6 2,7 1,5 2,6 2,2 1,4 6,9 % 29,9 38,3 27,4 49,4 41,2 41,0 32,9 41,0 41,7 44,7 28,9 37,5 44,8 32,1 36,1 40,7 27,8 41 Tabel 3. 6 Gezondheidsbeleving 1996 Vrouwen van 65-74 jaar, EU-15 Zeer goed Goed Gaar wel Slecht Zecrskcht IERLAND OOSTENRUK OENEMARKEN NEDERLAND BELGIË LUXEMBURG GRIEKENLAND FRANKRIJK DUITSLAND WEST DUITSLAND OOST ZWEDEN EU. 16 SPANJE VERENIGD K. FINLAND ITALIË PORTUGAL Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 % 21,6 15,9 31,7 25,0 16,0 8,8 9,0 6,4 6,0 4,7 21,0 9,7 6,9 17,6 7,4 4,2 0,0 % 25,5 28,6 33,3 40. 0 46,0 32,4 29. 9 27,7 34. 3 34,4 30,6 29,2 25,0 24,4 23,5 28,4 4,3 % % % 47,1 41,3 20,0 30,0 30,0 44,1 22,4 36,2 90,7 51,6 33,9 43,3 37,5 41. 2 56,8 54,7 52,9 5,9 9. 5 5,0 0,0 4,0 11. 8 37,3 19,1 7,5 4,7 14,5 14,1 25,0 15,3 6,2 12,6 34,3 0,0 3,2 10,0 5,0 4,0 2. 9 1. 5 10,6 1,5 4,7 0,0 3. 7 5,6 1. 2 4. 9 0,0 8,6 Tabel 3. 7 Gezondheitsbeleving, 1996 Vrouwen van 75 jaar en ouder, EU-15 Zeer goed Goed Gaat wel Slecht Zeer slecht % 5,0 17,9 19,2 30,8 12,2 5,9 0,0 5,3 9,1 0,0 14,8 8,6 9. 5 15,2 0,0 7. 9 3,7 % 30,0 39,3 23,1 23,1 26,6 52. 9 23,5 26,3 15,2 20,8 18,5 23,7 28,6 24,2 28,6 21,1 7,4 % 45,0 32,1 50,0 23,1 42,9 17,6 11,8 47,4 48,5 62. 5 55. 6 43,5 38,1 45,5 42,9 44,7 18,5 % 15,0 10,7 7,7 23,1 14,3 11. 8 58,8 15,8 27. 3 16. 7 7,4 19,2 19,0 6,1 19. 0 21,1 51. 9 % 5,0 0,0 0,0 0,0 2,0 11,8 5,9 5,3 0,0 0,0 3,7 5,1 4,8 9,1 9,5 5,3 18,5 IERLAND OOSTENRIJK DENEMARKEN NEDERLAND BELGIË LUXEMBURG GRIEKENLAND FRANKRIJK DUITSLAND WEST DUITSLAND OOST ZWEDEN EU-15 SPANJE VERENIGD K. FINLAND ITAUË PORTUGAL Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 42 Figuur 3. 7 Subjectief ervaren gezondheid Oudere vrouwen, EU-15 (1996) Ierland Oostenrijk Denemarken Nederland België Luxemburg Griekenland Frankrijk Duitsland West Duitsland Oost Zweden EU-15 Spanje Verenigd K. Italië Finland Portugal 0% 20% 40% 60% 80% 100% goed/zeer goed Bron: eurobarometer 44. 3/1996 Figuur 3. 8 Gemiddelde lichaamslengte (in cm) Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 (1996) Nederland Denemarken Duitsland West Zweden Oostenrijk Duitsland Oost Luxemburg België EU-15 Finland Ierland Frankrijk Griekenland Verenigd K. Italië Spanje Portugal EU- gemiddelde 155 160 Lichaamslengte in cm 165 Geranoaehikt naar qemtddaWe lichaamalenate 170 Bron: eurobarometer 44. 3/1996 43 Gemiddelde lichaamslengte (en cm) Vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Tabel 3. 8 LEEFTIJDSGROEP 18-29 jaar 30-44 jaar 45-59 jaar 60 jaar en ouder Totaal 18 jaar en ouder NEDERLAND DENEMARKEN DUITSLAND WEST ZWEDEN OOSTENRIJK DUITSLAND OOST LUXEMBURG BELGIË EU-15 FINLAND IERLAND FRANKRIJK GRIEKENLAND VERENIGD K. ITALIE SPANJE PORTUGAL Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 169,7 167,8 168,3 166,8 166,7 165,7 166,0 165,8 166,4 165,6 164,8 164,6 164,8 163,6 164,1 164,4 161,6 168,6 167,8 167,5 166,4 166,2 166,5 165,0 165,3 164,3 164,6 163,5 163,9 163,3 162,1 162,9 160,9 160,7 167,0 165,6 165. 6 165,6 165,8 165,3 165,7 162,8 162,9 163,7 162,9 162,1 162. 4 162,4 161,0 159,7 158,4 Figuur 3. 9 164,8 163,8 162. 7 164,0 163,2 163,0 163,2 160,9 161,4 160,9 162,3 160,9 159,9 161,4 160,7 158,4 157,9 167. 9 166,3 166,0 165,7 165. 6 165,2 165,1 163,7 163,5 163,4 163,4 163,0 162,7 162. 3 162,1 161,0 159,6 Gemiddelde lichaamslengte (en cm) Vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Nederland ~ Denemarken "~ " Duitsland West Zweden Oostenrijk " Duitsland Oost Luxemburg België EU-15 Finland Ierland Frankrijk Griekenland Verenigd K. Italië Spanje Portugal " 18-29 iaar EU- gemiddelde 60 (aar en ouder 150 155 160 165 170 175 Geranaschikt naar gemiddelde lichaamslenate Gemiddelde lichaamslengte in cm Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 44 Figuur 3. 10 Gemiddelde lichaamslengte (in cm) Vrouwen naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 170 165 160 Gemiddelde lichaamslengte in cm 155 ••- 18-29 - --••- 30-44 - 45-59 -- - 60+ Leeftijdsgroep Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 4. ZIEKTE In het vorige hoofdstuk zijn verschillende gezondheidsindicatoren besproken, zoals de levensverwachting, de zuigelingensterfte en de lichaamslengte. Nu zullen wij in het kort verschillende ziektematen behandelen. Aangezien er op EG-niveau geen indicatoren voor specifieke ziekten bestaan, wordt gebruik gemaakt van indirecte maten, zoals zelfgerapporteerde beperkingen in het lichamelijk functioneren, zowel van lange als van korte duur, en het beroep op de gezondheidszorg, zoals contacten met een arts (in de afgelopen 2 weken) en ziekenhuisopnamen (in het afgelopen jaar). De gegevens voor deze maten zijn afkomstig van de Eurobarometer 1996 en de European Community Household Survey (ECHP) van 1994. Dit laatste onderzoek vond plaats toen de EG nog 12 Lid- Staten had en de gegevens zijn dus tot die landen beperkt. 4. 1 Activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen Zoals te zien is in fîguur 4. 1 en tabel 4. 2 geeft bijna een op de vier vrouwen in de EG aan enigszins (17,3%) of ernstig (6,3) in het dagelijkse functioneren beperkt te zijn als gevolg van een langdurige aandoening. Dit gemiddelde beweegt zich tussen 30% in Finland en Portugal en 15% in Luxemburg. Hoewel deze indicator tot op zekere hoogte beïnvloed kan zijn door de criteria voor het verkrijgen van een invaliditeitspensioen in de verschillende Lid-Staten, kan hieruit waarschijnlijk toch geconcludeerd worden dat er onder de vrouwelijke bevolking verschillen zijn in het voorkomen van beperkingen in het functioneren. Het hoge percentage Portugese vrouwen dat melding maakt van activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige ziekte sluit in ieder geval aan bij het hoge percentage dat aangeeft in slechte gezondheid te verkeren (zie hoofdstuk 3. 4). Het wekt geen verbazing dat de frequentie van beperkingen als gevolg van langdurige ziekten gelijkmatig toeneemt met de leeftijd. In figuur 4. 2 is te zien dat het percentage dat enigszins of ernstig beperkt is, toeneemt van 10,2% bij vrouwen van 15-29 jaar tot 54,3% bij de vrouwen van 75 jaar en ouder. Het percentage vrouwen jonger dan 30 met ernstige beperkingen is 1,5% terwijl dat bij vrouwen van 75 jaar en ouder juist boven de 20% ligt (tab. 4. 2). Beschouwt men uitsluitend de oudere vrouwen, van 65 jaar en ouder, dan valt op dat ongeveer de helft van hen aangeeft enigszins (36,4%) of ernstig (12,3) in hun dagelijkse activiteiten beperkt te zijn als gevolg van langdurige ziekte (zie tab. 4. 3). Bovendien is de rangschikking van de Lid-Staten wat beperkingen bij oudere vrouwen (65-plus) betreft anders dan wanneer men alle vrouwen tezamen bekijkt. Dit is te zien in figuur 4. 3, waarin de landen in dezelfde volgorde staan als in figuur 4. 1, maar dit komt nu niet meer overeen met hun relatieve positie. Zo nemen de Griekse vrouwen de tiende plaats in, net boven het EG-gemiddelde, als men de hele bevolking beschouwt, maar wat het percentage oudere vrouwen met beperkingen als gevolg van langdurige ziekten betreft ligt Griekenland op de tweede plaats. Oudere Griekse vrouwen hebben dus relatief meer van dergelijke problemen dan jongere. Evenzo nemen de Ierse vrouwen de op twee na laagste plaats in als men ze allen tezamen bekijkt, maar de op twee na hoogste als men zich tot de oudere vrouwen beperkt. 46 4. 2 Activiteitenbeperkingen van korte duur Activiteitenbeperkingen van korte duur door ziekte en letsel komen duidelijk minder vaak voor dan activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen Gemiddeld geeft 13,8% van de vrouwen in de EG3 aan dat zij hun normale activiteiten in de laatste twee weken hebben moeten beperken in verband met ziekte of letsel, maar met een aanzienlijke spreiding: bij de Italiaanse vrouwen was dit cijfer slechts 5,6%, bij de Nederlandse bijna 20% (fig. 4. 4 en tab. 4. 4). Ook hier weer ligt het percentage bij de oudere vrouwen veel hoger, gemiddeld 25% met een minimum van 12,0% in Italië en een maximum van 31,5% in Duitsland. Het is opmerkelijk dat bij Italiaanse vrouwen (65 jaar en ouder) het aantal beperkingen van korte duur het laagst is, terwijl zij bij de langdurige aandoeningen een van de hoogste scores hebben. Blijkbaar worden hier twee verschillende dingen gemeten (fig. 4. 5 en tab. 4. 5). De laatste indicator die hier wordt vermeld betreft activiteitenbeperkingen van korte duur twee weken) als gevolg van emotionele of psychische (in de afgelopen gezondheidsproblemen. Slechts 3% van de vrouwen in de EG heeft de dagelijkse activiteiten moeten beperken in verband met een emotioneel of psychisch gezondheidsprobleem (fig. 4. 6 en tab. 4. 6). Per Lid-Staat ligt dit tussen circa 1% in Italië en bijna 9% in Nederland. Bekijkt men alleen de oudere vrouwen (65-plus) dan is het patroon hetzelfde, maar de mate van beperking ernstiger. Ook hier is het cijfer het laagst in Italië (2,8%) en het hoogst in Nederland (11,2%), met een EG-gemiddelde van 5,0% (zie fig. 4. 7 en tab. 4. 7). De gerapporteerde incidentie van activiteitenbeperkingen van korte duur is dus zelfs onder de oudere vrouwen in de EG heel gering, zowel absoluut als ten opzichte van andere soorten activiteitenbeperkingen. 4. 3 Contacten met artsen Hoewel dagen met activiteitenbeperkingen waarschijnlijk wel afbreuk zullen doen aan de kwaliteit van leven, leiden zij niet steevast tot contacten met een arts. In verband met de financiële consequenties is in de Eurobarometer 1996 onderzocht of de ondervraagden de afgelopen twee weken een arts geraadpleegd hadden (persoonlijk of telefonisch). De resultaten zijn weergegeven in figuur 4. 8 en tabel 4. 8. Gemiddeld had ongeveer een op de drie vrouwen in die periode een arts geraadpleegd, met enige verschillen tussen de Lid- Staten. In Ierland en Nederland was dit 25%, in Spanje 38%. Het percentage neemt ook hier weer met de leeftijd toe. Beneden de leeftijd van 30 jaar is het toch nog ongeveer 1 op de 4 en dit loopt geleidelijk op met de leeftijd tot 2 op de 5 bij de vrouwen van 75 jaar en ouder (fig. 4. 9 en tab. 4. 9). 4. 4 Ziekenhuisopnamen Een volgende ziektemaat in een populatie is het ziekenhuisverblijf (in een periode van een jaar). Aangezien dit alleen gebeurt in geval van ernstige ziekte, komt dit (ook op jaarbasis) relatief minder vaak voor. Uit figuur 4. 10 en tabel 4. 10 kan men aflezen dat ongeveer 10% van de vrouwen in de EG een ziekenhuisverblijf in het afgelopen jaar aangeeft. Dit varieert echter sterk over de Lid-Staten: bij de Deense vrouwen is het slechts 3,8%, in Vanwege problemen met de gegevens zijn in deze analyse maar 11 van de 12 Lid-Staten opgenomen. 47 Frankrijk en Finland bijna I3%a Deze verschillen kunnen tot op zekere hoogte gelegen zijn in de beschikbaarheid van ziekenhuisbedden, die in de EG sterk varieert'. Beschouwt men de verschillen tussen de leeftijdsgroepen, dan blijkt dat de toenemende beperkingen met het klimmen der jaren ook leiden tot meer ziekenhuisopnamen. Uit figuur 4. 11 blijkt dat slechts 6,3% van de vrouwen tussen 15 en 29 jaar in het voorgaande jaar in het ziekenhuis gelegen heeft, terwijl dit geldt voor 18% van de vrouwen van 75 jaar en ouder (tab. 4. 11). Figuur 4. 12 geeft het gemiddelde aantal nachten dat in het ziekenhuis is doorgebracht door vrouwen die ten minste eenmaal opgenomen zijn om andere redenen dan een bevalling. Gemiddeld hebben vrouwen in een periode van 12 maanden ongeveer 10 nachten in het ziekenhuis doorgebracht. Ook hier weer varieert dit aanzienlijk over de Lid- Staten, de hoogste percentages vindt men in de nieuwe en oude Duitse deelstaten (14,9 respectievelijk 13,5) en het laagste in Spanje (5,9) (zie ook tab. 4. 12). Deze gegevens moeten echter voorzichtig geïnterpreteerd worden in verband met de verschillende soorten ziekenhuizen die in de Lid-Staten bestaan en het relatief geringe aantal ziekenhuisopnamen dat aan deze schattingen ten grondslag ligt. Referenties 1 Eurostat (1996), Social Portrait of Europe. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. De overeenkomstige gegevens van de ECHP 1994 leveren enigszins afwijkende resultaten, waarschijnlijk als gevolg van afwijkende steekproefmethoden en -grootten. Met name maakt 15% van de vrouwen in Luxemburg en 12% van de vrouwen in Denemarken melding van ziekenhuisopname in het voorgaande jaar. 48 [figuren en tabellen] 40 Figuur 4. 1 Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Finland Portugal Denemarken Frankrijk Verenigd K. Duitsland Oost Zweden Duitsland West Griekenland EU-15 Oostenrijk Spanie Nederland België Ierland Italië Luxemburg 0% 20% 40% 60% 80% 100% Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte* Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Tabel 4. 1 nee % enigszins % ja* ernstig % geen antwoord/ weet niet % Finland Portugal Denemarken Frankrijk Verenigd Koninkrijk Duitsland Oost Zweden Duitsland West Griekenland EU-15 Oostenrijk Spanje Nederland België Ierland Italië Luxemburg Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 * Verdeling van de antwoorden op de vraag ''Lijdt u aan oen langdunge ziekte, aandoening of handicap waardoor u enigszins ot" ernstig in uw werk of dagelijkse activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw gezondheid, ook de gevolgen van het ouder worden. Zo ja. gelieve "enigszins" aan te geven. 69. 8 69,9 71. 2 72,4 74,0 72,1 74. 9 73,8 75. 4 75,7 75,0 78,4 78. 8 80,5 80. 1 82,4 83,9 20. 1 17,2 19. 2 18,4 20,1 16,9 17. 1 17,7 18. 1 17^ 18,8 15,8 13,6 15,6 16,5 14,6 10,6 9,5 12,4 9,1 8,6 5,6 8,5 8,0 7,2 6. 0 6^ 4,4 4,8 6,9 3,5 2,6 2,8 4. 2 0,6 0. 5 0. 4 0. 6 0,3 2. 6 0,0 1,3 0,6 0,8 1,8 1. 0 0,7 0. 4 0. 8 0. 2 1. 3 90 Figuur 4. 2 Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte naar leeftijdsgroep en mate van beperking, EU-15 (1996) 100% 75% 50% 25% enigszins + ernstig alleen ernstig 0% 15-29 3(M4 45-59 60-74 75+ Leeftijdsgroep Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 4. 2 Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langudnge ziekte*, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Leeftijdsgroep enigszins + ernstif % alleen ernstif % 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ 10. 2 15. 0 27,4 43. 5 54. 3 1. 5 4,1 8. 1 11. 6 20. 3 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 * Verdeling van de antwoorden op de vraag: "Lijdt u aan een langdunge ziekte, aandoening of handicap waardoor u anigszins of ernstig in uw werk of dagelijkse activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw gezondheid, ook de gevolgen van het ouder worden. Zo ja, gelieve "enigszins" of "ernstig" aan te geven. 51 Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte* Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) Tabel 4. 3 Finland Portugal Denemarken Frankrijk Verenigd Koningkrijk Duitsland Oost Zweden Duitsland West Griekenland EU-15 Oostenrijk Spanje Nederland België Ierland Italië Luxemburg nee % 48. 7 44. 3 57,0 27. 3 55,1 46. 6 59. 6 57. 0 34. 5 50,7 45. 1 44. 1 81. 8 61. 9 42. 3 60. 3 68,6 enigszins % 31. 9 24. 7 26. 7 54. 5 34. 7 34. 1 28,1 31. 0 48,8 36,4 40. 7 40,9 12. 1 29. 9 45,1 33. 6 17,6 ja, weet niet/ ernstig geen antwoord % 19. 3 29. 9 15. 1 18,2 10. 2 17. 0 12,4 10. 0 15,5 123 12. 1 15. 1 6. 1 8. 2 11. 3 6. 0 13. 7 % 0. 0 1. 0 1,2 0. 0 0. 0 2,3 0,0 2. 0 1. 2 0,6 2. 2 0. 0 0. 0 0,0 1. 4 0,0 0. 0 Bron: Eurobarometer 4 4. 3 / 1 9 96 * V «deling van da antwoorden op de vraag: "Lijdt n aan een langdurige ziekte, aandoening of handicap waardoor v enigszint of ernstig in uw werk of dagelijkse activiteiten beperkt beat? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw gezondheid, ook de gevolgen van het ooder worden. Zoja. gelive "enigszins" of "ernstig" aaa te geven. Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte* Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) Figuur 4. 3 Finland Portugal Denemarken Frankrijk Verenigd K. Duitsland Oost Zweden Duitsland West Griekenland EU-15 Oostenrijk Spanje Nederland België Ierland Italië Luxemburg 0% 20% 40% 60% 80% 100% ranaachikkinQ ara in figuur 4. 1 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 'Verdeling van de anrwootdea op de vraag;'Ujdtn aan een activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen m verband met !m gezondheid, ook de gevolgen van het ooder worden. Zo ja, gelive "enigszins" of "ernstig" aaa te geven. 52 Figuur 4. 4 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-lT (1994) Bron : European Community Household Panel -1994 * Met uitzondering van Franknjk Tabel 4. 4 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-ll" (1994) Percentage EU-ll* Italië (I) Griekenland (GR) Ierland (IRL) België (B) Spanje (E) Portugal (P) Luxemburg (L) Verenigd Koningkrijk (UK) Duitsland (D) Denemarken (DK) Nederland (NL) Bron : European Community Household Panel - 1994 * Met uitzondering van Franknjk 133 5. 6 9,4 10,9 11. 4 13. 6 14,6 14,9 14. 9 18,6 19. 0 19,9 53 Figuur 4. 5 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-ll" (1994) Bron : European Community Household Panel -1994 * Met uitzondering van Frankrijk Tabel 4. 5 Percentage met activiteiten beperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-ll" (1994) EU-ll* Italië (I) Griekenland (GR) Ierland (ERL) België (B) Spanje (E) Portugal (P) Luxemburg (L) Verenigd Koningkrijk (UK) Duitsland (D) Denemarken (DK) Nederland (NL) Percentage 24,4 12. 0 21. 6 19,4 18. 8 27. 7 29. 0 23. 4 22. 7 31. 5 27. 0 27. 8 Bron : European Community Household Panel -1994 * Met uirzondering van Frankrijk 54 Figuur 4. 6 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) Bron : European Community Household Panel -1994 Tabel 4. 6 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) Percentage EU-12 Italië (I) Griekenland (GR) Ierland (IRL) België (B) Spanje (E) Portugal (P) Luxemburg (L) Frankrijk (F) Duitsland (D) Denemarken (DK) Nederland (NL) Verenigd Koningkrijk (UK) Bron : European Community Household Panel -1994 3,2 1. 2 2,4 3,9 4,3 3. 0 4. 4 4. 5 1. 8 3,7 5. 4 8. 7 3. 8 55 Figuur 4. 7 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) Bron : European Community Household Panel -1994 Tabel 4. 7 Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) EU-12 Italië (I) Griekenland (GR) Ierland (IRL) België (B) Spanje (E) Portugal (P) Luxemburg (L) Frankrijk (F) Duitsland (D) Denemarken (DK) Nederland (NL) Verenigd Koningkrijk (UK) Percentage 5,0 2. 8 4. 1 5. 2 6. 8 5. 8 4. 7 7. 5 3. 2 6,5 7. 8 11. 2 4. 2 Bron : European Community Household Panei - 1994 56 Figuur 4. 8 Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Spanje talie i é y a f c i ^ * ^^ Portugal tTai^fe. ,^^i. ^^^:;. ^*^»4Maii^»>8,«>'. ,. i Frankrijk Bi-15 België Griekenland Duitsland West Oenemarken Rnland Luxemburg Duistland Oost Verenigd K. Oostenrijk Zweden Ierland Nederland ^^w^wtw^wrmmmm EU-gemiddelde SESSSSEE] l-'. -V'. y^^^^iri^tTiTf^irf^ T-i'"'u IÉ'ÉIII I:IIT-| iiViTiift-il mmmsss^ëmmMimm&iMà ,y rfrdtf'l 13 a®^. fc4^v:MWsa jyi^irhK^H^^^imt^hii^V^i^l hiiÎMiS^ijânHd 3 0% 20% 40% 60% 80% 100% Ja Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 4. 8 Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Contact % 37,8 36,4 34,8 33,3 31,7 31,5 31,0 30,9 29,7 29,7 28,9 28,4 26,7 26,7 26,3 24,6 24,6 Spanje Italië Portugal Frankrijk EU-15 België Griekenkand Duitsland West Finland Denemarken Luxemburg Duitsland Oost Oostenrijk Verenigd K. Zweden Nederland Ierland Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Geen contact % 62,2 63,6 65,2 66,7 68,3 68,5 69,0 69,1 70,3 70,3 71,1 71,6 73,3 73,3 73,7 75,4 75,4 57 Figuur 4. 9 Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 100% 75% 50% Ja 25% 15-29 30-44 45-59 Leeftijdsgroep 60-74 75+ Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 4. 9 Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts Leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Leeftijdsgroep 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ % 23. 9 25. 7 32. 1 39,2 41. 8 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 ~~~~ 58 Figuur 4. 10 Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere reden dan bevalling Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) feKKKKl kWWW) ss^s ESSS3 KK5S3 F S ^l ^^ E^ Kmï KSSS ^S Frankrijk Finland Ierland Oostenrijk Verenigd K. Portugal Italië Zweden EU-15 Duitsland West Nederland België Duitsland Oost Spanje Griekenland Luxemburg Denemarken EU- gemiddelde 0% 20% 40% 60% 80% 100% Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 4. 10 Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere reden dan bevalling Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) geen ziekenhuisopname wel ziekenhuisopname Frankrijk Finland Ierland Oostenrijk Verenigd K. Portugal Italië Zweden EU-15 Duitsland de l'Est Pays- Bas België Duitsland de l'Ouest Spanje Grèce Luxemburg Denemarken Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 % 87. 3 87. 3 88,9 89,5 89. 6 90,2 90,5 90. 5 90,5 91. 5 92,1 92,2 92,3 92. 5 93,0 95,4 96,2 % 12,7 12,7 11,1 10. 5 10,4 9,8 9. 5 9,5 9,5 8. 5 7. 9 7. 8 7,7 7. 5 7. 0 4. 6 3. 8 59 Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere rede dan bevalling, naar leeftijdsgroep. EU-15 (1996) 100% 75% 50% Ja 25% 0%- 15-29 30-44 45-59 Leeftijdsgroep 60-74 75+ Bron: Eurobarometer44. 3/1996 Tabel 4. 11 Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere rede dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) leeftijdsgroep geen ziekenhuisopnamewel 15-29 30-44 45-59 60-74 75+ ziekenhuisopnamewei % 93,7 92. 8 90. 8 87. 4 82. 0 % 6,3 7,2 9. 2 12,6 18. 0 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 60 Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in bet voorgaande jaar" Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Duitsland Oost KSEMMKMM\^^^^^ Duitsland w e st ^s^^s^ftft^^^^&^^ft^^a^^^^^^^^&^^^&^ftftga Oostenrijk msmsmSSS^S^SSSWNM Nederland S ^ ^ k ^ ^ ^ ^^ Griekenland hSSmmSSm^KS^KKKI Luxemburg ^ v * \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^^ Frankrijk NNSSSSSWSSSSSSSSSWSSWSW^ s\SSS\\\\\S\SS\\SS\\SSS\SS\N Italie EU 15 sS\smmmmmS\\l ^ Denemarken MMMMMMMMMMMKM Portugal JK^K^KKKSKKS lenand s s s m m s s s m m^ Finland N \ m m \ \ \ \ \ \ \W België sSN\mmSSS\SWS3 Verenigd K. N\\\SS\\S\\S\SS\Xj Zweden S^^\^v^v\\VH Spanje k \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \\ ^ EU- gemiddelde 5 20 gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis 15 10 25 Betreft vrouwen die het voorgaande jaar ten minste eenmaal in het ziekenhuis zijn opgenomen om andere redenen dan bevalling. Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 4. 12 Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar4 Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Duitsland Oost Duitsland West Oostenrijk Nederland Griekenland Luxemburg Frankrijk Italië EU-15 Denemarken Portugal Ierland Finland België Verenigd K. Zweden Spanje Aantal nachten** 14,9 13,5 12. 8 11,1 10,7 10,2 10,0 9. 8 9* 9,3 9. 2 9. 1 8,9 8,8 6. 2 6. 0 5. 9 Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 "Betreft vrouwen die het voorgaande jaar ten mmste eenmaal in het rwkenrwit zijn opgenomen om andere redenen dan bevalling. N=729. 8 gevallen(iutschieters) zijn uitgesloten in verband met de uitsers hoge aantallen nachten, waardoor het gemiddelde al te zeer beïnvloed zou worden. 61 5. D O O D S O O R Z A K EN EN T R E N DS IN S T E R F TE O N D ER VROUWEN Na de bespreking van verschillende ziektematen in het vorige hoofdstuk volgt nu een overzicht van de voornaamste doodsoorzaken bij vrouwen in de Gemeenschap. Ook worden de trends gedurende de laatste twintig à dertig jaar beschreven, alsmede de belangrijkste risicofactoren die geassocieerd zijn met de ziekten (en aandoeningen) die de voornaamste oorzaak van sterfte onder vrouwen in de EG zijn (b. v. roken en drinken). Het zal blijken dat veel van de huidige voortijdige sterfte ( d wz voor het bereiken van de 65-jarige leeftijd) voorkomen kan worden door preventie, primair (verandering in levensstijl) of secundair (vroegtijdige opsporing van ziekten). De belangrijkste doodsoorzaken bij vrouwen (alle leeftijdsgroepen) zijn aangegeven in figuur 5. 1. De twee belangrijkste hiervan zijn ziekten van de bloedsomloop met 43% van alle sterfgevallen en kanker met 26%. Dit varieert echter met de leeftijd. Bij vrouwen onder de 30 jaar zijn ongelukken met motorvoertuigen de belangrijkste doodsoorzaak, in de groep van 30-34 is dat zelfdoding. Kanker, met name van de vrouwelijke organen, zoals borst- en baarmoederhalskanker, is de voornaamste doodsoorzaak bij vrouwen van 35-64 jaar. Bij oudere vrouwen (65 jaar en ouder) zijn dat ziekten van de bloedsomloop, waaraan bijna de helft in deze leeftijdsgroep overlijdt1. 5. 1 Oogelukken met motorvoertuigen Jaarlijks komen in de EG zo'n 50 000 mensen om in het wegverkeer, hetzij als inzittende van een motorvoertuig hetzij als voetganger. Alcoholmisbruik is een van de voornaamste oorzaken van ongelukken met motorvoertuigen. Hoewel nog veel vrouwen door dergelijke ongelukken om het leven komen (zie fig. 5. 1), neemt de sterfte hieraan af. Uit fîguur 5. 2 blijkt dat de gemiddelde sterfte van vrouwen als gevolg van ongelukken met motorvoertuigen tussen 1970 en 1992 met bijna 40% gedaald is, tot 6,42 doden per 100 000. De cijfers lopen per Lid-Staat sterk uiteen; het hoogste cijfer wordt aangetroffen in Luxemburg, namelijk 11,39 per 100 000, het laagste in het VK - 4,14 per 100 000. De veranderingen sinds 1970 verschillen nog sterker in op drie na alle Lid-Staten vertoont het cijfer een daling, variërend van 25% (in Italië) tot 64% (in Nederland" 2). In Griekenland is echter een stijging van bijna 62% opgetreden, en kleinere stijgingen in Luxemburg, Portugal en Spanje (4-14%). 5. 2 Zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel Jaarlijks plegen in de EG meer dan 40 000 mensen zelfmoord3 Hoewel dit meer mannen dan vrouwen zijn, ligt het cijfer voor parasuïcide (poging tot zelfdoding) bij vrouwen hoger4, wellicht omdat vrouwen meestal minder gewelddadige methoden gebruiken dan mannen5. De totale sterfte onder vrouwen als gevolg van zelfdoding is sinds 1970 met 24% gedaald tot 6,24 per 100 000 (zie fig. 5. 3). De cijfers verschillen nogal van Lid-Staat tot Lid-Staat en liggen in het Noorden in de regel hoger. Luxemburg heeft het hoogste zelfdodingscijfer, 14,30 per 100 000, gevolgd door Denemarken met 13,67b 6. Dit is meer a Het educatieprogramma van Veilig Verkeer Nederland kan aan deze daling hebben bijgedragen1 b In een Deense studie is geconstateerd dat vrouwen daar eerder gewelddadige methoden gebruiken, wat gedeeltelijk kan verklaren dat zij vaker in hun opzet slagen6. 62 dan tweemaal zo veel als het EG-gemiddelde. Griekenland heeft het laagste cijfer, namelijk 1,21 sterfgevallen per 100 000. Risicofactoren voor suïcide en parasuïcide zijn onder meer alcoholisme, depressie en sociaal-economische moeilijkheden. Ook voor vrouwen met eetstoornissen, zoals anorexia en boulimie, zijn de risico's groter7. En bij vrouwen die al eens een zelfmoordpoging gedaan hebben, is de kans op herhaling groot. In verscheidene studies wordt geschat dat het risico van zelfdoding binnen een à twee jaar na een poging daartoe tienmaal zo groot is als het risico voor de gemiddelde bevolking8. 5. 3 Kanker als doodsoorzaak bij vrouwen Kanker komt bij de doodsoorzaken van vrouwen in de EG op de tweede plaats, na ziekten van de bloedsomlooporganen, en was in 1992 de oorzaak van 26% van de sterfgevallen onder vrouwen in de Gemeenschap (zie fig. 5. 1). Voorts is het de voornaamste doodsoorzaak bij vrouwen tussen 35 en 64 jaar. In de figuren 5. 4 en 5. 5 is de sterfte van vrouwen aan kanker in de Lid-Staten weergegeven. Het EG-gemiddelde voor vrouwen jonger dan 65 was 69,74 per 100 000 in 1992 en voor vrouwen van alle leeftijden was dat 150,30, waaruit blijkt dat de meeste kankersterfte voorkomt onder oudere vrouwen (boven de 65). De sterfte aan kanker bij vrouwen jonger dan 65 jaar is sinds 1970 met 13% afgenomen; voor alle vrouwen tezamen bedraagt deze daling slechts 5%. Er is een duidelijk verschil tussen de noordelijke en de zuidelijke Lid-Staten, waarbij de cijfers in de noordelijke Lid- Staten meestal hoger zijn. Zweden en Finland liggen allebei echter onder het EG- gemiddelde; het kankercijfer in Finland is een van de laagste van de EG. Daarentegen zijn de cijfers in Denemarken het hoogst (102,23 per 100 000 voor vrouwen jonger dan 65 en 203,73 per 100 000 voor alle leeftijden). Verder is Denemarken de enige Lid-Staat waarin sinds 1970 een lichte stijging is opgetreden (0,28%) bij de vrouwen onder de 65, en een van de slechts vier Lid-Staten waarin de kankersterfte voor alle leeftijden tezamen is gestegen. en baarmoeder). Ter vergelijking, Meer dan 23% van de kankersterfgevallen betreft kanker van de vrouwelijke organen kanker van de (borst, baarmoederhals spijsverteringsorganen is in 32% van de gevallen de doodsoorzaak, en kanker van de ademhalingsorganen (luchtpijp, bronchiën en long) in 9% (zie fig. 5. 6). Een belangrijk verschijnsel is dat de laatstgenoemde vormen van kanker onder vrouwen toenemen maar onder mannen een dalende lijn vertonen*9, waarschijnlijk omdat steeds meer vrouwen gaan roken terwijl dit onder mannen afneemt (zie hoofdstuk 6. 1). Al deze vormen van kanker houden in sterke mate verband met de levensstijl en het leefmilieu en zijn daardoor in hoge mate te voorkomen. Zij zijn verantwoordelijk voor aanzienlijke voortijdige sterfte onder vrouwen (d. w. z. voor het bereiken van de 65-jarige leeftijd). 5. 3. 1 Borstkanker Borstkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij vrouwen in de EG, evenals in andere geïndustrialiseerde landen zoals de Verenigde Staten en Canada. In 1992 was omstreeks 21% van alle kankersterfgevallen bij vrouwen in de EG het gevolg van borstkanker (zie fig. 5. 6). Het is ook de meest voorkomende doodsoorzaak bij vrouwen Kanker van luchtpijp, bronchiën en long is onder mannen sinds 1970 met bijna 20% gedaald, maar onder vrouwen in de EG met bijna 70% toegenomen9. 63 van 35-64 jaar10. Naar schatting heeft een vrouw in de EG een kans van 2 à 3% om gedurende haar leven borstkanker te krijgen11. De incidentie van borstkanker neemt in veel Lid-Staten nog steeds toe, al kan dit ten dele komen door de betere opsporing via screeningsprogramma's. De overlevingscijfers zijn in stijgende lijn door vroegtijdiger opsporing en doeltreffender behandeling, maar wel zijn de overlevingscijfers voor vrouwen onder de 50 gunstiger dan voor oudere vrouwen (respectievelijk 60% en 40% vijijaarsoverleving)12. Daarbij hangt het er ook sterk vanaf of de tumor ten tijde van de diagnose nog gelokaliseerd is of al uitgezaaid. Is de tumor tot de borst beperkt, dan ligt het overlevingscijfer boven de 90%, als deze in de nabijgelegen organen uitgezaaid is dit nog 75%, maar in geval van metastasen op afstand is de overlevingskans minder dan 20%'3. De borstkankersterftecijfers voor de EG in 1992 zijn weergegeven in de figuren 5. 7 en 5. 8. Het gemiddelde voor vrouwen van alle leeftijden was 31,25 per 100 000 (een afname met 16% sinds 1970), terwijl de sterfte bij vrouwen jonger dan 65 jaar op 19,80 per 100 000 lag (een daling van 9,27%). Deze cijfers variëren sterk al naar de Lid-Staat. Voor alle leeftijden tezamen wordt het hoogste cijfer gevonden in Denemarken (40,56 per 100 000), gevolgd door het VK (39,23 per 100 000), terwijl Griekenland het laagste cijfer heeft (21,32 per 100 000). Het cijfer voor Griekenland is echter sinds 1970 met bijna 57% gestegen, waarin dat land alleen voorbijgestreefd wordt door Spanje met een toename van 73%. Wat vrouwen beneden de 65 jaar betreft heeft Ierland het hoogste cijfer (25,80 per 100 000), gevolgd door Denemarken (24,77 per 100 000). In Ierland is het cijfer sinds 1970 met 17% gestegen, terwijl dat in Denemarken vrijwel constant gebleven is. Evenals bij de sterfte voor alle leeftijden tezamen is het cijfer voor vrouwen jonger dan 65 het laagst in Griekenland (14,58 per 100 000), maar dit is sinds 1970 wel met 45% gestegen. Ook in Spanje is een stijging waargenomen (bijna 62%). Deze trend komt duidelijk tot uiting in figuur 5. 9, waarin de verandering van het sterftecijfer in zes EG-landen tussen 1970 en 1992 is weergegeven. Er is nog onvoldoende inzicht in de oorzaken van en relevante risicofactoren voor borstkanker. Circa 80% van de vrouwen die deze ziekte krijgen, vertonen geen van de bekende risicofactoren14. Als belangrijkste parameters zijn nu bekend de leeftijd (het risico stijgt met het ouder worden, in tweederde van de gevallen zijn de vrouwen boven de 50), en het voorkomen van borstkanker bij een moeder en/of zuster. Minder belangrijke risicofactoren zijn een vroege menarche (jonger dan 11 jaar), een late menopauze (boven de 54), ouder dan 30 zijn bij de eerste voldragen zwangerschap en geen kinderen gebaard hebben. Andere risicofactoren zijn sommige eerder doorgemaakte borstziekten en eierstok- en endometriumkanker. Er is wel geopperd dat het leven in een verstedelijkte samenleving, voeding met een hoog gehalte aan eiwit en dierlijke vetten en een hoge economische status verband kunnen houden met borstkanker. Recent onderzoek duidt erop dat ook alcoholgebruik een risicofactor voor borstkanker kan zijn15. Gezien de onvolledige kennis omtrent de oorzaken van en de risicofactoren voor borstkanker is secundaire preventie door vroegtijdige opsporing via zelfonderzoek, klinisch onderzoek en mammografie van het grootste belang. Er is nader onderzoek nodig naar de oorzaken van borstkanker om te bepalen in hoeverre deze ziekte kan worden voorkomen. Internationale verschillen in incidentie en studies naar de ontwikkeling van borstkanker bij verschillende generaties immigranten staven de veronderstelling dat blootstelling aan bepaalde risicofactoren een sleutelrol speelt16. 64 5. 3. 2 Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker is in de EG de op een na vaakst voorkomende vorm van kanker in de vrouwelijke organen en veroorzaakt ongeveer 2% van alle kankersterfgevallen (zie fig. 5. 6). Baarmoederhalskanker ontwikkelt zich zeer langzaam en als de aandoening wordt geconstateerd wanneer die nog gelokaliseerd (pre-invasief) is, is de vijfjaarsoverleving hoog, omstreeks 88%. Wordt de tumor in de latere, invasieve stadia gevonden, dan daalt de overleving tot 13%17. Uit de figuren 5. 10 en 5. 11 blijkt dat de sterftecijfers voor baarmoederhalskanker sinds 1970 in de meeste Lid-Staten zijn gedaald. De gemiddelde sterfte in de EG bij vrouwen onder de 65 is afgenomen tot 2,28 per 100 000, een daling van bijna 48% (fig. 5. 10). Voor alle leeftijdsgroepen tezamen is de sterfte aan baarmoederhalskanker met meer dan 40% gedaald en ligt nu bij 3,28 per 100 000 (fig. 5. 11). In Denemarken is de sterfte onder vrouwen jonger dan 65 nog het grootst (4,64 per 100 000), maar wel sinds 1970 met meer dan 55% gedaald. Alleen in Spanje3 18 en Griekenland vertoont het cijfer een toename, maar het ligt daar nog relatief laag. Griekenland komt in de EG op de derde plaats van onderen (1,31 per 100000), Spanje op de vierde (1,66 per 100000). Het laagste cijfer vindt men in Italië, en wel 0,75 per 100 000. Voor alle leeftijden tezamen vindt men vrijwel hetzelfde beeld als voor de groep beneden de 65. Denemarken staat bovenaan, Italië onderaan, en Spanje en Griekenland zijn de enige Lid-Staten waarin de sterfte sinds 1970 is gestegen (zie fig. 5. 11). De algemene daling van de sterfte is waarschijnlijk ten dele toe te schrijven aan doeltreffende screeningsprogramma's. Algemeen wordt er nu vanuit gegaan dat baarmoederhalskanker optreedt na seksuele overdracht van een carcinogeen. De voornaamste bekende risicofactor voor baarmoederhalskanker is infectie met het humaan papillomavirus (HPV16 en HPV18) en in mindere mate andere seksueel overgedragen ziekten (SOA'S), zoals herpes, gonorroe en chlamydia. Belangrijke risicofactoren voor deze vorm van kanker zijn dus onveilig vrijen in het algemeen, eerste geslachtsgemeenschap op jeugdige leeftijd (onder de 16), wisselende partners en een vroegere (of huidige) sekspartner met HPV-infectie of andere SOA'S. Andere risicofactoren zijn actief en/of passief roken, HTV-infectie en een slechte voeding19. 5. 3. 3 Kanker van de ademhalingsorganen Zoals blijkt uit figuur 5. 6 is 9% van de kankersterfte bij vrouwen aan longkanker toe te schrijven0. De gemiddelde sterfte in de EG bij vrouwen jonger dan 65 jaar is sinds 1970 met bijna 45% gestegen tot 66,3 per 100 000 (zie fig. 5. 13), terwijl het overeenkomstige cijfer voor alle vrouwen in die periode met bijna 70% is gestegen tot 14,05 per 100 000 (zie fig. 5. 14). De stijging sinds 1970 was het geprononceerdst in Nederland en Denemarken (zowel voor alle leeftijden als voor de vrouwen onder de 65), terwijl in Spanje juist een daling in de longkankersterfte onder vrouwen (zowel voor alle leeftijden als voor de vrouwen onder de 65) is opgetreden. Ook in Frankrijk is de sterfte aan longkanker gedaald, maar alleen bij vrouwen onder de 65. Bij onderzoek in Spanje naar de oorzaken van de toegenomen sterfte aan baarmoederhalskanker is een verband gevonden met een verhoogde seksuele activiteit in samenhang met het toegenomen toerisme en een laag onderwijspeil18. Kortheidshalve spreken wij in dit hoofdstuk over longkanker, maar dit omvat ook andere vormen van kanker van de ademhalingsorganen, zoals kanker van de luchtpijp en de vertakkingen daarvan. 65 Denemarken onderscheidt zich in de EG doordat het longkankersterftecijfer voor vrouwen hier verreweg het hoogst is; daarna komen het VK, Ierland en Nederland. De sterfte in Denemarken is meer dan driemaal het EG-gemiddelde voor vrouwen onder de 65, en meer dan tweemaal het EG-gemiddelde voor alle leeftijden. Daarentegen is de sterfte aan longkanker in de Middellandse-Zeelanden gering (zie fig. 5. 13 en 5. 14). Deze resultaten stemmen overeen met het geringere percentage rooksters in de Middellandse-Zeelanden in de afgelopen decennia en het percentage rooksters in Denemarken, dat al meer dan veertig jaar hoog is20. Gezien de sterke toename van de longkankersterfte onder vrouwen is het niet zo vreemd dat er onder de algemene (vrouwelijke) bevolking nogal wat onzekerheid heerst over de vraag bij welk van beide geslachten meer longkanker voorkomt. Zoals blijkt uit figuur 5. 15 en tabel 5. 1 dacht de helft van de vrouwen die in de Eurobarometer 1996 ondervraagd werden dat longkanker meer bij mannen voorkomt dan bij vrouwen, maar meer dan een derde zei dit niet te weten. De antwoorden varieerden nogal per Lid-Staat. Met name dacht in Finland 80% van de ondervraagden dat longkanker meer bij mannen voorkomt, terwijl in Zweden 48% het niet wist. Dit frappante verschil tussen aangrenzende landen kan ten dele verklaard worden door de grotere longkankersterfte onder vrouwen in Zweden (boven het EG-gemiddelde) dan in Finland, waar dit onder het EG-gemiddelde ligt (zie fig. 5. 13 en 5. 14). Longkanker wordt doorgaans veroorzaakt door inademing van kankerverwekkende stoffen, zoals tabaksrook en asbest, en door blootstelling aan ioniserende straling21. Met name roken is geassocieerd met een sterk verhoogd risico op longkanker. Geschat is dat het risico op longkanker voor rokende vrouwen 12 maal zo groot is als voor niet-rokende vrouwen en voor mannen 25 maal zo groot, wat zou betekenen dat 85 à 90% van alle gevallen van longkanker door roken veroorzaakt wordt12. Ook is aangetoond dat passief roken het risico op longkanker verhoogd, zij het veel minder3. Andere risicofactoren zijn milieuverontreiniging, slechte voeding, overbezette woningen en een lage sociaal- economische status24. 5. 4 Ziekten van de bloedsomlooporganen (hart- en vaatziekten) Ziekten van de bloedsomlooporganen (in het bijzonder ischemische hartziekten* en cerebrovasculaire aandoeningen oftewel beroertes) zijn stoornissen van het hart en de bloedvaten. Zij zijn de voornaamste oorzaak van overlijden (en van ziekte en beperkingen) bij vrouwen in de EG in het algemeen (zie fig. 5. 1) en komen na kanker op de tweede plaats bij de oorzaken van voortijdig overlijden (jonger dan 65 jaar). Deze ziekten zijn karakteristiek voor de ontwikkelde westerse samenleving en levensstijl. Zij hangen ook samen met de sociale klasse25. Daardoor zijn deze ziekten in hoge mate te voorkomen door veranderingen in levensstijl, zoals niet roken en voeding met een laag gehalte aan verzadigde vetten, suiker en zout26. Deze ziekten manifesteren zich bij vrouwen anders dan bij mannen: zij worden er vaker door getroffen maar op hogere leeftijd; met name boven de 65 nemen de incidentie en sterfte sterk toe. Nog een verschil is dat vrouwen vaker beroertes krijgen en mannen eerder hartaanvallen. Ischemische hartziekte wordt vaak als synoniem van coronaire hartziekte gebruikt, hoewel er strikt genomen een verschil tussen beide is: men kan aan coronaire hartziekte lijden zonder dat er sprake is van ischémie (slechte zuurstoftoevoer naar het hart). Aangezien de dood veroorzaakt wordt door onvoldoende zuurstoftoevoer naar het hart (ischémie dus), wordt in dit verslag de uitdrukking ischemische hartziekte gebruikt. 66 De sterftecijfers in verband met ziekten van de bloedsomloop onder vrouwen jonger dan 65 jaar zijn sinds 1970 in alle Lid-Staten gedaald. De gemiddelde sterfte in de EG voor deze leeftijdsgroep is in die periode met meer dan 50% gedaald tot 31,56 per 100 000 (fig. 5. 1); de daling was het grootst in Finland (64%) en het kleinst in Denemarken en Griekenland (32%). Voor vrouwen van alle leeftijden is het beeld hetzelfde, met dit verschil dat de totale daling (sinds 1970) in de sterfte niet meer dan 37% was. Verder ligt de totale sterfte veel hoger (248,44 per 100 000). De daling verschilt ook hier weer per Lid-Staat. Verder neemt Griekenland een aparte positie in doordat de sterfte hier sinds 1970 is gestegen (fig. 5. 17). 5. 5 Ischemische hartziekten Ischemische hartziekten vormen de grootste afzonderlijke doodsoorzaak bij vrouwen in de EG. Desondanks worden zij door het publiek en de media nog vaak als 'mannenziekte' gezien. Uit figuur 5. 18 en tabel 5. 2 blijkt dat bijna 60% van de vrouwen in de Eurobarometer van 1996 aangaf dat volgens hen meer mannen dan vrouwen door hartziekten werden getroffen. De afgelopen jaren hebben een aantal Lid-Staten speciale preventiecampagnes voor vrouwen opgezet, bijvoorbeeld de campagne van de Britse hartstichting, waarin deze ziekte werd gekarakteriseerd als 'Britain's no. 1 lady killer'27 2S. Hartziekten manifesteren zich bij vrouwen anders dan bij mannen. Bij mannen ontwikkelt de ziekte zich vaak op jongere leeftijd, als zij in de veertig of vijftig zijn, bij vrouwen meestal na het zestigste levensjaar, dus na de menopauze. Vermoedelijk wordt dit verschil ten dele veroorzaakt door de beschermende werking van de vrouwelijke oestrogène hormonen, maar ook zouden de lagere ijzerdepots bij premenopauzale vrouwen hierbij een rol kunnen spelen29. De gegevens over coronaire hartziekten bij vrouwen zijn over het algemeen onvolledig, deels omdat veel studies aan mannen gewijd zijn. Er is nader onderzoek nodig ter staving van de veronderstellingen dat bij vrouwen vaker niet- herkende voorkomen en andere symptomen dan bij mannen, en dat de overlevingscijfers verschillen30 3132. Hoewel er aanzienlijke verschillen zijn in de sterfte aan ischemische hartziekten, vertonen de cijfers sinds 1970 over het algemeen een daling. Onder vrouwen beneden de 65 is de sterfte sinds 1970 met iets meer dan een derde gedaald tot ongeveer 12 per 100 000 (fig. 5. 19). De sterfte ligt tussen 24,31 per 100 000 in Ierland tot 4,51 per 100 000 in Frankrijk. De mate van daling varieert ook, van 60% in Finland tot circa 2% in Griekenland. Zoals al is vermeld, liggen de sterftecijfers bij oudere vrouwen veel hoger, waardoor de sterfte voor alle leeftijden tezamen hoger uitvalt. Uit figuur 5. 20 blijkt dat het gemiddelde sterftecijfer in de EG voor ischemische hartziekten bij vrouwen van alle leeftijden 84,75 per 100 000 is. Dit varieert tussen 149,75 per 100 000 in Finland en 36,94 per 100 000 in Frankrijk. Met uitzondering van drie Lid-Staten (Griekenland, Spanje en Duitsland) is de sterfte in de EG gedaald, tussen 20% in Portugal en 46% in Zweden. De daling van de sterftecijfers hangt samen met een veranderde voeding, met name minder verzadigde vetten, en de teruggang van het roken in bepaalde groepen en Lid-Staten. Ondanks dat zijn ischemische hartziekten nog altijd een van de belangrijkste doodsoorzaken (zowel voortijdig als totaal) bij vrouwen in de EG. Bovendien kan achter de daling in de sterftecijfers een toename van de morbiditeit schuil gaan, vooral onder oudere vrouwen. Verder houden ischemische hartziekten verband met chronische beperkingen in het functioneren, hoge uitgaven voor de gezondheidszorg en andere 67 economische kosten, zoals verloren arbeidsdagen, en vaak met een teruggang in de kwaliteit van leven. Er zijn tal van risicofactoren voor hartziekten. Aan sommige daarvan, zoals ouder worden en genetische aanleg, is niets te doen, maar de drie belangrijkste factoren - roken, hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte in het bloed - kunnen door de levensstijl dan wel door medicatie worden beïnvloed. Roken is de belangrijkste afzonderlijke risicofactor. Het risico neemt toe met het aantal gerookte sigaretten, met name bij vrouwen boven de 35 die de pil gebruiken. Vrouwen lijden ook vaak aan hoge bloeddruk als zij boven de 50 zijn. Verder neemt het cholesterolgehalte in het bloed toe met de leeftijd. Andere risicofactoren voor ischemische hartziekten zijn overgewicht (zie hoofdstuk 6 3), diabetes, een zittend leven en overmatig drinken. Een lagere sociaal-economische status en werkstress zijn ook geassocieerd met een verhoogd risico op ischemische hartziekte33 Interessant is dat het grote publiek vaak meent dat stress een risicofactor voor hartziekte is, hoewel medische bewijzen daarvoor ontbreken, behalve waar het stress door het werk betreft. Zoals te zien is in figuur 5. 21 en tabel 5. 3 meende in de Eurobarometer 1996 bijna 20% van de vrouwen dat stress de belangrijkste risicofactor voor hartziekten is. In Griekenland, Zweden en Nederland beschouwde meer dan 30% stress als een van de belangrijkste risico's. Stress kwam bij de als belangrijkste genoemde risicofactoren op de tweede plaats, na roken maar vóór een ongezonde voeding, overgewicht, te weinig lichaamsbeweging en overmatig alcoholgebruik (in die volgorde). Deze resultaten geven aan dat er onder de vrouwen in de EG nog veel onwetendheid heerst omtrent de in het kader van het voornaamste risicofactoren voor hartziekten. Hier zou volksgezondheidsbeleid iets aan kunnen worden gedaan. 5. 6 Cerebrovasculaire aandoeningen (beroertes) Een tweede belangrijke klasse van ziekten van de bloedsomloop zijn cerebrovasculaire aandoeningen (beroertes). Het risico dat vrouwen een beroerte krijgen neemt met de leeftijd toe, vooral boven de 65, wat deels komt doordat oudere vrouwen vaak een verhoogde bloeddruk hebben. Evenals bij ischemische hartziekten zijn de sterftecijfers voor beroertes bij vrouwen jonger dan 65 sinds 1970 sterk gedaald, namelijk met bijna 43%; het gemiddelde is nu 8,73 sterfgevallen per 100 000. Deze daling deed zich in alle Lid-Staten voor, het sterkst in Ierland met 69%, het minst in Luxemburg met 2% (zie fig. 5. 22). De sterfte onder vrouwen jonger dan 65 jaar is het grootst in Portugal (18,42 per 100 000) en het kleinst in Frankrijk (5,80 per 100 000). Zoals gezegd doet de meeste sterfte aan beroertes zich voor bij oudere vrouwen. Daardoor is de sterfte voor alle leeftijden tezamen veel hoger dan wat in figuur 5. 22 is aangegeven. In figuur 5. 23 is te zien dat de gemiddelde sterfte voor alle vrouwen in de EG 75,93 per 100 000 is. Dit varieert tussen 175,63 per 100 000 in Portugal en 44,11 per ischemische hartziekten als 100 000 cerebrovasculaire aandoeningen het laagst liggen. Net als bij de jongere vrouwen is de totale sterfte sinds 1970 gedaald, op EG-niveau met bijna 43%. Het sterftecijfer is echter gestegen in Luxemburg (10%) en Griekenland (1%). In de overige Lid-Staten deed zich een daling voor, liggend tussen 26% (Portugal) en 60% (Frankrijk). in Frankrijk, waar de cijfers voor zowel De voornaamste risicofactor voor cerebrovasculaire aandoeningen is hoge bloeddruk. Andere risicofactoren zijn een eerder doorgemaakte hartziekte of beroerte, diabetes en overmatige alcoholconsumptie. Roken is ook met cerebrovasculaire aandoeningen in verband gebracht, zij het in minder mate dan bij ischemische hartziekte het geval is34. Maar ook hier kan de sterfte onder vrouwen, met name vrouwen jonger dan 65, beperkt worden door een gezonde levensstijl en goede gezondheidszorg. Referenties 1 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995, COM (95) 357 def, Brussel. CEG. en Abel-Smith. B. , Figueras. J. , Holland W. McKee. M. Mossialos, E. (1995). Choices in Health Policy: Londen. Dartmouth. 2 Abel-Smith et al. (1995), ibid 3 Eurostat (1995-a). Women and men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 4 Platts et al. (1992), "WHO/EURO multicentre study on parasuicide'. Acta Psychiatrica Scandinavie. 85: 97-104. 5 Ministerie van Volksgezondheid. Denemarken (1994b), Trends in Suicide Mortality in Denmark 1955-1991 (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 6 Bille-Brahe, U. and G. Jessen (1994) "Suicide in Denmark. 1922-1991: The Choice of Method" Acta Psychiatrica Scandinavica 90(2) 91 -96. 7 Weilandt C. (1996), German Report on Woman 's Health, Bonn: niet gepubliceerd 8 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-b). Trends in Suicide Mortality in Denmark 1955-1991 (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. Nordentoft M. , et al. (1993), 'High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow up study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts". British Medical Journal 306: 1637-41. Fisher, N. J. , Nielsen. P. K. (1993), "Death after previous self-inflicted poisonings. A ten-year study from an intensive care unit" (in het Deens), Ugeskriftfor Lceger, 155: 1857-61. 9 WHO (1996), gegevensbank Health for AIL Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. 10 Eurostat (1995-a). Women and men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 11 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995, COM (95) 357 def. , BrusseL CEG. 12 Ibid 13 Scientific American (96), Special Issue: "What you need to know about cancer", Vol. 275, No. 3. 14 The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, New York: The National Women's Health Resource Center. 15 Zie b. v. Le, M. G. , et al. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case- control study," Am J Epidemiol. , 120:350-357; Rohan, T. E. , McMichaeL AJ. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer. " Int J Cancer, 41:695-699; and Willett, W. C. , et al (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N Engl J Med. , 316:1174-1180. 16 Zie b. v. Kliewer E. V. , Smith KR (1995). "Breast cancer mortality among immigrants in Australia and Canada". Journal of the National Cancer Institute 87(15): 1154-1161. 17 CancerNet van het National Cancer Institute (1996a). Screening for cervical cancer. 208/04728. 18 Vioque, J. , Feenollar J. (1995) "The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 1981 to 1986. An ecological study," Medicina Clinica; 104 (8): 287-92. 19 CancerNet van het National Cancer Institute (1996b). Prevention of cervical cancer,208/04734. 20 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen. Denemarken. 21 Burdorf. A Swuste, P. Maas, P. w. d (1998), "Asbest en gezondheid: van patiëntbespreking naar erkenning van beroepsziekten in Nederland", Ned Tijdschr Geneeskunde, 132:2167-77. 22 Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994c): Cancer Trends and Cancer Mortality (in het Deens), Kopenhagen, Denemarken. Schaapveld, K, Hirasing, RA (1993), Preventiegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. 23 G. D. and AN. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip Morris's 'experts'T BMJ; 313: 929-33. Zie ook: Europese werkgroep (1996): Environmental tobacco smoke and the risk. Trondheim: Europese werkgroep. lung cancer risk: an evaluation of Law, M. R, Hackshaw. AK. (1996), "Environmental Tobacco Smoke". Br Med Bull: 52: 22-34. Lee, PN (1992). Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. 24 Hein. Suadicani. and Gyntelberg (1992): "Lung Cancer Risk and Social Class. " Danish Medical Bulletin, 39:173-6. 25 Hall. E. M. , Johnson. J. V. , Tsou. T. (1993), "Women. Occupation, and Risk of Cardiovascular Morbidity and Mortality. " Occupational Medicine, Vol. 8. No. 4. 709-719. 26 Sytkowski, P. A, Kunnel. W. B. , D'Agostino. RB. (1990), "Changes in risk factors and the decline in mortality from cardiovascular disease. " :V Eng J Med: 322: 1635-41. 27 Tunstall-Pedoe. H. et al. (1994). "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO MONICA Project". Circulation. 90: 583-612. 28 British Heart Foundation (1996), persoonlijke mededeling. 29 Salonen. J. T. , et al. (1992), 'High Stored iron are associated with excess risk of myocardial infarction in eastern Finnish men. " Circulation, 86:803-811. 30 Fiebach. N. H. Viscoli. M. , Horwitz. R. I. (1990), "Differences between Women and Men in Survival after Myocardial Infarction: Biology or Methodology?" JAMA. Vol. 263. No. 8. 1092-1096 31 Khan. S. et al. (1990). "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery. Evidence for Referral Bias". Annals of Internal Medicine, 112: 561-567. 32 Leraer, D. J. , Kannel. W. B. (1986), "Patterns of coronary heart disease morbidity and mortality in the sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population. " American Heart Journal. Vol. 111. No. 2. 383-390. 33 Davey-Smith, G. , Blane. D. , and M. Baitley (1994), "Explanations for Socio-economic differentials in mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health. 4:131-144. 34 Donaldson. RJ. and Donaldson. L. J. (1993), Essential Public Health Medicine. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. 70 [figuren en tabellen] 71 Figuur 5A Voornaamste doodsoorzaken (1992) Alle vrouwen, UE (15) Doodsoorzaken, vrouwen van alle leeftijden, 1992 (EU 15) Andere doodsoorzaken (20%) Zalldoding en ongevallen (5%) Ziekten van de bloedsomlonporganen (437») Bron HFA 1996 Ziekten van de ademhalingsorganen (6%) Figuur 5J. Sterfte als gevolg van ongevallen met motorvoertuigen (1992) Alle vrouwen, EU 15 iLirx ian gevoiqe van MgAviilAh met mottK'Mf&Jlflefl, jWr1 'UU 'JUU garangscftitt naar SDR in 1992 J l >. Ik, j é v f l l gé v *« «MflWâlUn Ml mAWrVWHilqArl, p«r 1 00 0 00 V r o u w en Ltd Staat 1992 % varend wlng tXIT3lANO(« /EB6M00K0MI*(»Ji ' 1971 '1989 M991 ' BRO tot 1990 Bron: HFA 1996 ,19701 ,19921 Starftaciftar 6. 42 11. 39 10. 60 9. 14 9. 05 7. 45 7. 30 7. 04 6. 82 6. 79 6. 51 6. 19 5. 12 4. 57 4. 28 4. 14 sinds 15 70 -39. 55 5. 37 4. 43 -39. 87 61. 61 -38. 88 13. 8? -51. 52 -43. 59 -24. 97 -31. 97 -59. 65 -63. 79 -63. 12 -57. 07 -44. 95 EU 15 LUXEMBURG' PORTUGAlL BELGIË 2 GRIEKENLAND FRANKRIJK SPANJE O O S T E N R UK FINLAND IERLAND I T A Ué DUITSLAND DENEMARKEN NEDERLAND S W E D EN VEREMGO KONMKRUK ' 1 9 71 • 1 9 89 31991 43ROtot1990 Bron: HFA 1996 72 Figuur 5J Sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel (1992) Alle vrouwen, EU 15 Zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel, per 100 000, vrouwen gerangschikt naar SDR in 1992 ta 19701 • 1 «1921 Sterftecijfer Bron HFA 1996 ZaModkigenzkïhzelftoe&bradittos*, perlOOOTJOvn-iitwypfi Lid Staat 1992 % verandering sinds 1*370 EU 15 1 LUXEMBURG DENEMARKEN FINLAND BELGIË 2 OOSTENRIJK FRANKRIJK ZWEDEN DUITSLAND1 NEDERLAND PORTUGAL' ITALIË3 IERLAND VERENIGD K. SPANJE GRIEKENLAND 6. 24 14. 30 13. 67 11. 00 10. 46 10. 39 10. 01 8. 90 7. 96 6. 72 4. 23 3. 63 3. 61 3. 36 2. 99 1. 21 -24. 27 179. 30 -14. 62 13. 05 -3. 33 -22. 23 2 2. 22 -32. 78 -44. 84 -1 47 20. 17 1. 68 464 06 -4641 26. 69 - 3 6 32 ' 1971 •' 1989 ' (991 'BRD lot 1990 Bron HFA 1996 Figuur $. 4 Kankersterfte (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 DR tan gavolga v an kwaadaardlga nlauwvormingan, 0-64 jaar, par 100 000 erangschikt naar SDR in 1992 EU-15 OENEMARKEN IERLAND VERENIGD K. NEDERLAND BELGIË(2) LUXEMBURG(I) DUITSLAND(4) OOSTENRIJK Ud Staat ZWADEN ITALIË 3) P O R T U G A L 0) FRANKRIJK FINLANO SPANJE G R I E K E N L A N t£ ' 1 9 71 21989 51991 ' B RD tot 1990 Bron : HF A 1996 Q 19701 • 1992 20 50 80 100 Sterftecijfer 73 SDR tan gavolga v an kwaadaardlga nlauwvormlngan, 0-64 jaar, par lOOJlflfl, Lid-Staat 1992 "/. verandering slnria 1970 69. 74 102. 23 86. 98 86. 23 76. 50 75. 06 74 66 72. 58 69. 52 68. 27 66. 90 61. 48 60. 04 59. 19 56. 36 54. 77 -13. 02 0. 28 •9. 87 •8. 74 -lo. ae -9. 64 -9. 1 S -17. 34 -24. 34 -12. 27 -12. 6; -15. 01 -13. 27 -13. 4Î -11. 22 -7. 51 EU-15 DENEMARKEN IERLAND VERENIGD K. NEDERLAND BELGIË ' L U X E M B U RG ' DUITSLAND O O S T E N R UK Z W E D EN ITALIË" PORTUGAL' FRANKRIJK FINLAND SPANJE Q R I E K E N L A Nn ' 1971 21 9 89 31-391 ' BRD tot 1990 Bron HFA 1996 Figuur $. $ Kankersterfte (1992) Alle vrouwen, EU 15 SDR ten gevolge van kwaaadaanjige nieuwvormingen, jlle leeftlMen. uer 100Q OOO gerangschikt naar SDR in 1992 EU-15 DENEMARKEN E IERLAND VERENIGO K. il L DUITSLAND(4) E NEDERLAND LUXEMBURG (1) £ • 8ELGIÊ(2) jï OOSTENRIJK E Lid-Staat I TALIË (3 fc Z W E D EN fi FINLAND i FRANKRIJK t PORTUGAL (1) Li SPANJE t GRIEKENLANIG ' 1971 21 9 89 31991 4 BRD tot 1990 Bron HFA 1996 DR ten gevolge van kwaaadaafdlqa nieuwvormingen. aHe leaflHden. per i O0O 000 gerangschikt naar SDR in 1992 1992 % verandering slnrta 1370 150. 30 203. 73 186. 53 182. 37 162. 43 159 99 159. 86 159. 80 157. 23 145. 93 143. 04 134. 66 128. 78 125. 57 117. 42 112,60 -5. 05 4. 5 4. 3S 4. 66 -11. 87 -9. 6S -1. 9; -8. 6Ï -17 3€ -0. 6 -10. 2 -9. 9 -9. 6 -3. 54 -6. 76 9,94 Lid-Staat EU-15 DENEMARKEN IERLAND VERENIGO K. DUITSLAND NEDERLAND LUXEMBURG BELGIË 2 ' OOSTENRIJK ITALIË Z W E D EN FINLAND FRANKRIJK PORTUGAL' SPANJE GRIEKENLAND ' 1 9 71 21 9 89 J1 9 91 ' B RD tot 1990 O 19701 • 19921 100 150 200 250 Sterftecijfer Bron : HFA 1996 Figuur 5. 6 Kankersterfte onder vrouwen (1992) Alle vrouwen, EU 15 Kanker als doodsoorzaak naar aard, vrouwen van alle leeftijden, UE 15 (1992) Baarmoederhalskanker (2%) Kanker van de spijsverteringsorganen (32%) Andere vormen van kanker (36%) Kanker van trachea, bronchus en long (9%) Bron : HFA 1996 74 Figuur 5. 7 Sterfte aan borstkanker (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SDR ten gevolge van kwaadaardige nieuwvormingen m de vrouwelijke borst 0-64 jaar. per 100 000 gerangschikt naar SDR in1992 EU-15 IERLAND DENEMARKENï BELGIË (2) VERENIGD K. NEDERLAND DUITSLAND (4) ITALIE (3) OOSTENRIJK PORTUGAL(1) FRANKRIJK SPANJE ZWEDEN UXEMBURGO) FINLAND GRIEKENLANÜ ' 1971 21989 31991 "BRD lot 1990 Bron : HFA 1996 O 1970 ,l«1992 10 15 Sterftecijfer SDR ten gevolge van kwaadaardige 0-64i aam«f 1-nnoon Lid-Staat nieuwvormingen m de vrouwene Borst 1992 % verandering sinds 1970 19. 80 25. 80 24. 77 24. 63 2436 23. 86 19. 89 19. 06 18. 31 1796 1775 1660 16. 43 15. 46 15. 12 14. 58 9. 27 17. 22 -0. 84 14. 77 -5. 18 -3. 28 1081 10. 62 9. 12 20. 05 11 57 62. 11 -1 56 -30. 30 4 49 4,5. 07 EU-15 IERLAND OENEMARKEN BELGIË 2 VERENIGD K. NEDERLAND DUITSLAND ITALIË" OOSTENRIJK PORTUGAL' FRANKRIJK SPANJE ZWEDEN LUXEMBURG ' FINLAND GRIEKENLAND, ' 1971 •'1989 1 1991 ' BRD lot 1990 Bron : HFA 1996 Figuur $. $ Sterfte aan borstkanker (1992) Alle vrouwen, EU 15 SDR ten gevolge van kwaadaardige nieuwvormingen m de vrouwelijke borst alle leertijden. per 100 000 gerangschikt naar SDR, in. 1992 EU-15 •ENEMARKEN VERENIGO IERUNO NEDERLANoi BELGIË (2) DUITSLAND (4) OOSTENRIJK ITALIE (3) FRANKRIJK PORTUGAL (1) ZWEDEN LUXEMBURG (1 SPANJE FINLAND GRIEKENLAND ' 1971 21989 31991 ' BRD tol 1990 Q1970 «1992 ÜUK ien gévôlgê vàfl kwââo'àafâ'lg'é nièuwvorMingén m dè vrouwelijke borst alle leertijden, per 100 000 1992 V. verandanng ilnde 1970 31. 25 40. 56 39. 23 39. 17 38. 47 37. 93 31. 87 31. 29 29. 83 28. 11 26. 57 25. 66 24. 99 24. 40 23. 82 -2J-22- 16. 2( S. 7S 5. 8C 28 5! i. ie 14 8C 15. 6" 17. 9' 21. 0" 15. 6Î 29. 8C -4. 0/ -20. 7' 73. 6Î 20. 5! «=fiflf Lid-Staat EU-15 OENEMARKEN VERENIGO K. IERLAND NEDERLAND BELGIË 2 DUITSLANt) OOSTENRIJK ITALIË FRANKRIJK PORTUGAll ZWEDEN LUXEMBURG ' SPANJE FINLAND GRIEKENI AND '1971 21989 21991 'BRD tot 1990 Bron HFA 1996 Bron : HFA 1996 75 Figuur 5,9 Sterfte aan borstkanker (1992) Alle vrouwen, 1970-1992, EU 15 SOR ten gevolge van kwaaddaardige nieuwvormingen in de vrouwelijk borst, per 100. 000 enkele Lid-Staten gerangschikt naar SDR in 1970 fteci|l*r - o— DENEMARKEN - Û— IERLAND -x - BELGIË - O - E U - 15 -X - FINLAND SPANJE O— GRIEKENLAND Bron: HFA 1996 Figuur 5. 10 Sterfte aan baarmoederhalskanker (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 0-64 jaar, per 100 000 gerangschikt naar SDR in 1092 DUITSLAND (4) LUXEMBURG) PORTUGAL (1) OOSTENRIJK BELGIË (2: ZWEDEI NEDERLAI FRANKRIJK! SPANJE fcalM GRIEKENLAND^^ FINLAND j j ^ p= ITALIË (3) '1971 :1989 '1991 * BRD lot 1990 Bron HFA 1996 Q 1970 • 1992 Sterftecijfer SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 0-44 Jaar, per 100 000 1992 2. 28 4. 64 3. 78 3. 41 3. 20 2. 71 2. 30 2. 26 2. 14 2. 05 1. 84 1. 67 1. 66 1. 31 0. 90 Q. 75 S vDrandennp. inr» l')70 -47,71 -55. 34 -42. 02 -23. 88 -50. 54 -70. 61 -73. 10 -56. 87 -37. 97 -70. 80 •67. 83 -36. 26 95. 29 61. 73 -81. 05 -55. 36 Lld-SUat EU-15 DENEMARKEN VERENIGD K. IERLAND DUITSLAND* LUXEMBURG PORTUGAL 1 OOSTENRIJK BELGIË 2 ZWEDEN NEDERLAND FRANKRIJK SPANJE GRIEKENLAND FINLAND ITAU6' 1971 21989 21991 4 BRD lot 1990 Bron HFA 1996 76 Figuur 5. 11 Sterfte aan baarmoederhalskanker (1992) Alle vrouwen, EU 15 SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, alle leeftijden, per 100 000 gerangschikt naar ftnR in 19*32. SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 0-64 Jaar, per 100 000 EU-15 DENEMARKEN VERENIGD K. DUITSLAND (4) IERLAND OOSTENRIJK LUXEMBURG (1) PORTUGAL (1) BELGIË (2) NEDERLAND ZWEDEN SPANJE M MM FRANKRIJK j i üp FINLAND L— " ' GRIEKENLAND t ITALIË (3) li * ^ ^™ 'fajjj ' 8 10 Sterftecijfer —— ,019701 '•19921 1992 •'. veranderirJB sinds 1970 3. 28 7. 13 5. 26 4. 62 4. 43 3. 82 3. 59 3. 42 3. 36 2. 98 2. 93 2. 24 2. 23 1. 88 •40. 79 -40. 88 -37. 38 -41. 44 -22. 42 -41 58 -64. 98 -59. 38 -35. 14 -Ô2. C -59. 73 38. 2 - 3 42 -70. 76 66. 07 -49. 77 Lid-Staat EU-15 DENEMARKEN VERENIGD K. DUITSLANÓ IERLAND O O S T E N R UK LUXEMBURG ' P O R T U G A L' BELGIË 2 Z W E D EN NEDERLAND SPANJE FRANKRIJK FINLAND GRIEKENLAND ITALIË1 ' 1971 •' f389 1 1991 4 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 Bron : HFA 1996 Figuur 5. 12 Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1970-1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SDR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 0-64 jaar, perl 00. 000 Enkele Lid-Staten gerangschikt naar SDR in 1992 -^-VERENIGD K. -er- DENEMARKEN - x - E U - 15 -H3-SPANJE - o- NEDERLAND PORTUGAL 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 Bron : HFA 1996 Jaar 77 Figuur 5. 13 Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SOR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 044 Jaar, per 100 000 gerangschikt naar SDR 'm 1992 DENEMARKEN b a e j B j n i B j a H B T a i B B j e j i HH VERENIGD V^Ka^mma^HBmeé^ NEDERLAND l««BaaaBjs>Me>aa-««a*ai IERLAND ^^aâïaaïaâaïaa ZWEDEN LUXEMBURG (1) DUITSLAND (4) BELGIË (2) OOSTENRIJK FINLAND ITALIË (3) GRIEKENLAND FRANKRIJK (3) PORTUGAL (1) SPANJE ' 1971 •M989 '1991 'BRD lot 1990 Bron HFA 1996 0 1970 • 1992 5 10 15 25 Sterftecijfer SDR ten gevolge van Kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen. o-«4 jaar, per 100 oog 1992 6. 63 20. 52 12. 91 10. 56 9. 55 8. 92 8. 78 6. 20 6. 15 6. 13 4. 91 4. 90 4. 69 4. 06 2. 89 % veranderii g sinds 1971 44. 76 218. 6: 19. 4c 269. 2: 12. 4S 163. 1C 155. 9É 3 0 2: 86 9C 49. 51 78. 5£ 33. If -5 0€ 30. 4^1 10. 31 -?n nr Lid Staat EU-15 DENEMARKEN VERENIGO K. NEDERLAND IERLANO ZWEDEN LUXEMBURG DUITSLAND ' BELGIË ' OOSTENRIJK FINLAND ITALIË ' GRIEKENLAND FRANKRIJK PORTUGAL ' SPANJE 1971 1989 '1991 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 Figuur 5. 14 Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992) Alle vrouwen, EU 15 SOR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, alle leerrllden. per 100 000 gerangschikt naar SDR in 1992 EU U-15 C OENEMARKE RKENfi VERENIGO K. Ij IERLAND S NEDERLANO ZWEDEN LUXEMBURG (1) OOSTENRIJK DUISTLANO (4) Pais BELGIË (2) ITALIË (3) FINLAND GRIEKENLAN FRANKRU PORTUGAL (1) SPANJE ' 1971 '1901 ' BRO tot 1990 Bron HFA 1996 O 19701 «1992 15 20 25 Stertteci|<ei SDR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, alle leeftUden. per 100 000 1992 14. 05 34. 88 30. 89 26. 60 16. 62 15. 94 14. 11 13. 55 12. 28 11. 15 10. 89 10. 88 10. 06 7. 80 6. 44 5,40 % verandering «tlnrls 1« i 70 67. 86 175. 30 73. 15 85. 24 207 21 126. 74 156. 08 57. 56 74. 43 73. 68 61. 57 90. 54 15. 77 52. 16 39. 09 -6 74 Lid Staat ' EU 15 DENAMARKEN VERENIGO K. IERLAND NEDERLANO ZWEDEN LUXEMBURG OOSTENRIJK DUISTLANO BELGIË ITALIË1 FINLAND GRIEKENLAND FRANKRIJK PORTUGAL' ' 5EAÜJE '1971 :1989 11991 4 BRD tot 1990 Bron. HFA 1996 78 Figuur 5J5 Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt Alle vrouwen, EU 15 (1996) Finland Griekenland België Spanje Duitsland Frankrijk Duitsland Oost Portugal Italië EU-15 Nederland Ostenrijk Luxemburg Ierland Denemarken Verenigd K. Zweden EU- gemiddeld 0% 20% 40% 60% 80% 100% • *D Weet niet No Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 5. 1 Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt Vrouwen van 15 jaar en oulder, EU 15 (1996) Finland Griekenland België Spanje Duitsland West Frankrijk Duitsland Oost Portugal Italic' EU-15 Nederland Oostenrijk Luxemburg Ierland Denemarken Verenigd Koninkrijk Zweden Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Ja % 32. 9 60. 7 58,8 58,3 56,8 55,4 54,0 53,9 50,7 5<U 47,1 45,4 40,6 36,8 36,3 32,5 22,6 Nee % 7,8 8,9 8,8 9,1 8,6 11,0 10,5 12,2 S. l 13,4 20,3 11,7 12,6 17,1 29,8 26,6 28,9 Weet niet % 9,3 30,4 32,4 32,6 34,7 33. 6 35,5 33,9 41. 2 36J 32,6 42,9 46,8 46,1 33,9 40,8 48,5 79 Figuur 5. 16 Sterfte door aandoeningen van de bloedsom looporganen (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SORten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen 0-64 jaar, per 100 000, vrouwen gerangschikt naar SDR inl992. EU-15 IERLAND VERENIDG K. PORTUGAL (1) DENEMARKEN OOSTENRUK DUITSLANO(4) GRIEKENLAN FINLAND BELGIË(2) XEMBURG(1) NEDERLAND ZWEDEN ITALIE (3) SPANJE FRANKRIJK '1971 :1989 "1991 ' BRD lot 1990 Bron : HFA 1996 60 80 Sterftecijfer SORten gevolge van aandoeningen 0-64 Jaar,. w i n n n nn »>». »—, I Lid-Staat van de bloedsomlooporganen 1992 31. 56 43. 81 42. 96 39. 30 36. 80 36. 65 36. 06 34. 16 33. 73 32. 71 32. 43 30. 89 28. 85 27. 63 24. 76 19. 01 *4 verandering sinds 970 •51. 01 -57. 12 -4723 -51. 70 -31. 62 -45. 97 -40. 25 -31. 67 -64. 47 -52. 37 -63. 66 -39. 35 -37. 76 -58. 76 -63. 72 -57,71 EU-15 IERLAND VERENIGO K. PORTUGAL' DENEMARKEN OOSTENRUK DU1TSLAN6 GRIEKENLAND FINLAND BELGIË 2 LUXEMBURG ' NEDERLANO ZWEDEN ITALIË1 SPANJE FRANKRIJK ' 1971 :1989 '1991 4 BRD tot 1990 Bron: HFA 1996 Figuur 5. 17 Sterfte door aandoeningen van de bloedsom looporganen (1992) Alle vrouwen, EU 15 SORten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen alle leeftijden, per 100 000, vrouwen 1992 % v e r a n d e r i ra sinds 1979 -37. 35 248. 44 316. 53 315. 53 301. 78 299. 59 289. 50 299. 71 271. 81 265. 77 263. 09 247. 74 243. 67 239. 31 221. 80 214. 23 150. 55 -29. 56 -33. 79 -40. 35 7. 54 -4779 -31. 60 -44. 52 -40. 52 -31. 37 -40. 56 -34. 91 -40. 81 -43. 28 -40. 42 -»5,63 Lid-Staat EU-15 PORTUGAL' OOSTENRIJK IERLAND GRIEKENLAND FINLAND DUITSLAND LUXEMBURG ' VERENIGD K. OENEMARKEN ITALIË* ZWEDEN BELGIË 2 SPANJE NEDERLAND FRANKRIJK ' 1971 M989 51991 4 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 SDRten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen alle leeftijden, per 100 000, vrouwen gerangschikt naar SDR in 1992 EU-15 PORTUGAL!, IJ- OOSTENRIJK IERLAND DUITSLAND (4) GRIEKENLAND] FINLAND LUXEMBURG(I) VERENIGD K. DENEMARKEN ITALIË (3) ZWEDEN BELGIË (2) SPANJE NEDERLAND FRANKRIJK '1971 :1989 '1991 4 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 300 400 500 Sterftecijfer 80 Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen* Alle vrouwen, EU 15 (1996) Figuur 5,ld Finland Denemarken Griekenland Zweden Italië Ierland Nederland Duitsland West EU-15 België Spanje Frankrijk Verenigd K. Duitsland Oost Luxemburg Oostenrijk Portugal EU- gemiddeld 0% 20% 40% 60% 80% 100% • j aD weet | niet Nee Bron: Eurobaromter 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven of zij het eens waren met de folgende uitspraak: "In (land) worden veel meer mannen dan vrouwen door hartziekten getroffen". Het antwoord ja betekent dat zij het hiermee eens waren, nee oneens. Tabel 5. 2 Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen* Alle vrouwen, EU 15 (1996) Ja % Nee % Weet niet % Finland Denemarken Griekenland Zweden Italië Ierland Nederland Duitsland West EU-15 België Spanje Frankrijk Verenigds K. Duitsland Oost Luxemburg Oostenrijk Portugal Bron: Eurobarometer 44. J/l 996 • De ondervraagden werd verzocht aan te geven ot'zij het eens waren met de folgende uitspraak: "!n (land) worden veel meer mannen dan I let antwoord ja betekent dat /. IJ het hiermee eens waren, nee oneens. vrouwen door hartziekten getroffen" 81,2 Ù6. 5 66,1 63,5 60,7 59,6 58,8 57,9 57,8 57,7 57,5 56,8 55,8 51. 8 51,0 48,8 43,8 9,7 21,6 26,0 26,3 33,6 29,9 24,0 31,5 30,2 33,5 34,2 29,2 24,2 34,9 39,4 39,4 42,4 9,1 11,9 7,9 10,2 5,6 10,4 17,1 10,6 11,9 8,8 8,3 14,0 20,0 13,3 9,7 11. 9 13,8 81 Figuur 5rl 9 Sterfte aan ischemische hartziekten (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SOR ten gevolge v an Ischemltche hartzleken,0-64 Jaar, per 100 000, vrouwen gerangschikt naar SDR in 1992 EU-15 20 30 5t«rft«cijf«r Bron : HFA 1996 SOR ten gevolge van ischemische hartzleken. 0-64 Jaar, per 100 000. v r o u wn 1992 % verandi rtng 12. 14 24. 31 24. 12 17 30 1477 1420 14. 16 13. 96 12. 85 10. 50 9. 71 9. 56 9. 05 8. 21 6. 42 4,51 slnda 1SLJQ •34. 06 -45. 0Ç -28. 9!: -34. 44 -60. 76 -31. 5 -23. 34 -25. 3S -40. 67 -56. 91 -2. 31 -39. 91 -56. 47 -47. 17 -5. 87 -49. 8' Lid-Staat EU-15 IERLAND VERENIGD K. OENEMARKEN FINLANO ZWEDEN OOSTENRIJK DUITSLAND NEDERLANO BELGIË z GRIEKENLAND PORTUGAIS LUXEMBURG 1 ITALIA SPANJE FRANKRIJK ' 1971 :1 9 89 31 9 91 4 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 Figuur 5. 20 Sterfte aan ischemische hartziekten (1992) Alle vrouwen, EU 15 SOR ten gevolge van ischemieche hartzleken, alle leeftijden, per 100 000, vrouwen SOR ten gevolge van Ischemische hartzleken, alle leeftijden per 100 000, vrouwen 1992 % verani lering SindaUaZO 84. 75 149. 75 147. 19 138. 76 130. 00 115. 33 110. 41 108. 26 76. 36 62. 79 61. 49 59. 44 57. 62 56. 08 46. 67 _ £ _ 2 4_ -21. 5; -22. 3' -24. 5; -21. 1' -37. 0( -46. 3' 1. 1E -31. 6: -43. 31 -43. 3! -21. 5; -44. 2( 24. 91 -20. 0' 22. 0' -?0 7I Uu-Staat EU-15 FINLAND IERLAND VERENIGD K. DENEMARKEN Z W E D EN DUITSLAND OOSTENRIJK NEDERLANO I T A UË L U X E M B U R G' BELGIË J GRIEKENLAND PORTUGAL SPANJE FRANKRIJK ' 1971 ' 1 9 89 31 9 91 ' B RD lot 1990 Bron HFA 1996 EU-15 FINLAND IERLAND VERENIGD K. DENEMARKEN ZWEDEN DUITSLAND(4) OOSTENRIJK NEDERLAND P»'» ITALIË (3) LUXEMBURG (1) BELGIË(2) GRIEKENLANI PORTUGAL (1) SPANJE FRANKRIJK '1971 :1989 31991 4 BRD lot 1990 Bron HFA 1996 50 Ste?Rec. |fer50 01970. • 1992 250 82 Figuur 5,21 Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996V Alle vrouwen, EU 15 Portugal J Spanje Frankrijk Ierland Griekenland België • —• EU-15 Luxemburg Italië Verenigd K. Duitsland West Duitsland Oost Zweden Nederland Oostenrijk Denemarken Finland 0% 20% 40% 60% 80% 100% 1 roken • overgewicht 2 stress 3 ongezonde voeding 5 gebrek aan lichaamsbeweging 6 overmatig alcoholgebruik Bron:Eurobarometer 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven wat volgens hen de belangrijkste en de op één na belangrijkste risikofactor voor hartziekten waren. Tabel 5. 3 Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996)* Alle vrouwen, EU 15 roken ongezonde voeding gebrek aan voeding overmatig alcoholgebruik stress overgewicht ns/nc Portugal Spanje Frankrijk Ierland Griekenland België EU 15 Luxemburg Italië Verenigd Koninkrijk Duitsland West Duitsland Oost Zweden Nederland Oostenrijk Denemarken Finland % 52. 5 51,5 51,2 45,1 43,3 42,9 42,7 42,6 42,3 41,9 38,7 38,1 35,5 32,4 31,6 28,4 22,3 % 15,6 13,1 12,4 13,0 9,3 8,4 13,3 12,3 13,4 17,6 10,9 7,5 9,8 16,9 18,6 14,1 30,0 % 3,0 4,1 5,2 6,7 4,4 4,0 6,3 6,8 3,3 6,2 9,6 9,2 8,2 8,4 10,1 12,5 7,4 % 7,6 7,1 10 3,0 2,6 5,2 6,3 4,5 5,6 2,4 7,4 8,5 2,8 7,0 7,1 2 7,6 8,3 11,0 12,6 15,0 35,7 22,6 18,5 22,9 24,6 12,1 19,2 25,2 30,7 30,9 21,3 24,6 14,5 % 8,7 8,7 7,6 14,2 4,4 12,3 10,4 7,4 9,3 14,0 11,9 10,1 11,6 9,1 7,3 16,7 15,1 % 4,3 4,4 1,0 3,1 4,0 4,6 2,8 3,5 1,4 5,7 2,3 1,5 1. 6 1,5 4,1 1,8 3,0 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven wat volgens hen de belangrijkste en de op één na belangrijkste risikofactor voor hartziekten waren. 83 Figuur 5,22 Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992) Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 SOR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, 0-64 jaar. per 100 00 SOR ten gevolge van cerebrovascuiaira aandoeningen. 0-64 jaar. per too ooo gerangschikt naar SOR in 1992 EU-15 PORTUGAL (1) UXEMBURG<1) GRIEKENLANI FINLAND VERENIGO K. DENEMARKEN IERLAND BELGIË (2) ITALIE (3) OOSTENRIJK DUITSLAND (4) NEDERLAND SPANJE ZWEDEN FRANKRIJK < ion. 'tUHU M99I •BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 1992 %v*randerinb «Inde 19TOI 8. 73 18. 42 12. 98 12. 12 11. 29 10. 88 10. 82 9. 77 892 888 841 8 17 808 7 30 «97 180 -54. 05 -30 25 -2. 41 -32. 85 -64. 11 •5570 -18. 65 -69. 08 -53. 22 -57 14 -57 C2 •50 ;4 -45 41 -6337 49 82 il4 Hl Ud-Staat EU-15 PORTUGAL ' LUXEMBURG ' GRIEKENLAND FINLAND VERENIGO K. DENEMARKEN IERLAND BELGIË ! ITALIË' OOSTENRIJK DUITSLAND4 NEDERLAND SPANJE ZWEDEN FJANHRIJK ' ion ' ioa» '1991 4 BRD tot 1990 Bron : HFA 1996 ; a i970i • 1992 1 Figuur 5,23 Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992) Alle vrouwen, EU 15 SDR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, aaa leeftijden, per too 000 DR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, ate leeftijden, per 100 OOM gerangschikt naar SOR «11902 EU-15 PORTUGAL (1) GRIEKENLANg LUXEMBURG (1) FINLAND ITALIE (3) OOSTENRIJK VERENIGD K. DUITSLANO (4) IERLANO SPANJE BELGIË (2) OENEMAI NEDERLANO ZWEDEN FRANKRUI '1971 '1989 M991 ' BRD tot 1990 Bron. HFA 1996 1992 % verandering «tlnri» 1P. 7P 75. 93 175. 63 125. 75 101. 82 82. 71 81. 27 80. 33 79. 53 78. 80 77. 96 75. 25 66. 46 65. 41 62. 75 61. 34 a an -42. 94 -26. 34 1. 35 9. 85 -51 54 -3524 -49. 92 -45. 16 -49. 33 -51. 26 -41. 39 -52. 30 -33. 57 -42. 36 -30. 30 •59. fia Lid-Staat EU-15 PORTUGAL' GRIEKENLAND LUXEMBURG ' FINLAND ITALIË1 OOSTENRIJK VERENIGD K. DUITSLAND- IERLAND SPANJE BELGIË ' DENEMARKEN NEDERLAND ZWEDEN FRANKRIJK '1971 21989 31991 'BRD tot 1990 Bron HFA 1996 84 6. DETERiMINANTEN VAN GEZONDHEID EN GEZONDHEIDSBEVORDERING De belangrijkste doodsoorzaken bij vrouwen zijn in het vorige hoofdstuk behandeld. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de voornaamste determinanten voor de ziekten waardoor vrouwen worden getroffen, waaronder risicofactoren als roken, drinken, voeding en gewicht alsmede gebrek aan lichaamsbeweging. Ook worden activiteiten op het gebied van gezondheidsbevordering en ziektepreventie besproken, zoals kanker- screeningsprogramma' s. 6. 1 Roken Roken is een van de voornaamste oorzaken van ziekte en sterfte in de Gemeenschap1. Het is de belangrijkste oorzakelijke factor bij naar schatting 30% van de kankergevallen:, waaronder longkanker (naar schatting voor 85% door roken veroorzaakt), kanker van de mondholte (lippen, mond, tong, keel), kanker van het strottenhoofd, de keelholte, slokdarm, blaas en nieren. Ziekten van de ademhalingsorganen, zoals chronische bronchitis, emfyseem en astma, zijn ook toe-te schrijven aan en/of worden verergerd door roken. Verder speelt roken een grote rol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten: bij rokers is het risico van ischemische hartziekten ongeveer tweemaal zo groot als bij niet- rokers3. Ook passief roken wordt als risicofactor voor een aantal ziekten aangemerkt, in het bijzonder longkanker. Naast de algemene risico's van roken worden rokende vrouwen geconfronteerd met een aantal bijkomende, seksespecifieke risico's: roken kan de hormoonbalans beïnvloeden. Het kan namelijk leiden tot een verminderde vruchtbaarheid4 5 en een vervroegde menopauze. Verder draagt roken bij aan de onttrekking van calcium en daardoor aan osteoporose bij postmenopauzale vrouwen. In combinatie met pilgebruik kan roken ook het risico van hart- en vaatziekten aanmerkelijk vergroten6. Roken tijdens de zwangerschap is geassocieerd met een verhoogde kans op een miskraam, complicaties (bloedingen, placenta praevia), doodgeboorte, vroeggeboorte, laag geboortegewicht en neonatale sterfte. Ook verhoogt roken het risico op wiegedood en wordt het geassocieerd met een aantal andere langetermijngevolgen voor het nageslacht (b. v. verminderde longcapaciteit, verhoogde vatbaarheid voor infecties)7. Van oudsher roken meer mannen dan vrouwen. Het percentage rokende mannen in de EG (43%) was altijd hoger dan het percentage vrouwen die roken (28%)8. Doordat echter nu meer mannen met roken stoppen en de verhouding bij het beginnen met roken ook is verschoven, is het verschil tussen de geslachten in een aantal Lid-Staten kleiner geworden (b. v. in Finland, Nederland, Spanje, Duitsland, Portugal, Italië en Denemarken)9 en als dit zo doorgaat zullen er over een paar jaar meer vrouwen dan mannen zijn die roken10. In figuur 6. 1 en tabel 6. 1 kan men zien dat het aandeel rokende vrouwen in de meeste Lid-Staten rond de 25% schommelt. Uitzonderingen zijn Denemarken en Portugal: onder de Deense vrouwen vindt men veel meer rooksters (42%), in Portugal veel minder (12%)n. Roken komt in de regel vaker voor onder vrouwen met een lagere sociaal-economische status (behalve in Portugal), onder werkloze vrouwen en onder vrouwen met een lager onderwijspeil. Het roken onder jongeren is bijzonder zorgwekkend; er zijn aanwijzingen 85 dat in deze leeftijdsgroep bijna evenveel meisjes als jongens roken12. In Denemarken roken zelfs meer vrouwen dan mannen in de jongere leeftijdsgroepen. Aangezien met roken verband houdende ziekten meestal pas ontstaan na 15-20 of meer jaren roken, beginnen de gevolgen van de toename van het roken onder vrouwen in de EG zich pas nu enigszins te manifesteren. Er zijn aanwijzingen dat de sterfte onder vrouwen aan met roken in verband staande vormen kanker de afgelopen tien jaar in alle Lid-Staten behalve Portugal en Ierland is toegenomen, het sterkst in Nederland (87%) en met meer dan 40% in België, Denemarken, Duitsland en Frankrijk13. Volgens een berekening op basis van de nationale bevolkingsstatistieken komt de hoogste aan roken gerelateerde sterfte onder vrouwen voor in Ierland en Denemarken, waar in 1990 16,2 respectievelijk 15,3% van de sterfgevallen bij vrouwen van 35 jaar en ouder aan roken toe te schrijven was (zie fig. 6. 2 en tab. 6. 2). Dat is meer dan drieënhalf maal het EG-gemiddelde (5,1%), maar sluit althans wat Denemarken betreft aan bij het percentage rooksters in dat land, dat al veertig of vijftig jaar hoog is14. Die berekeningen leverden echter ook op dat er in Frankrijk zeer weinig en in Luxemburg, Portugal en Spanje helemaal geen vrouwen als gevolg van roken overleden zouden zijn. Dit laatste resultaat is natuurlijk nogal onwaarschijnlijk, maar is waarschijnlijk een artefact als gevolg van de uiterst conservatieve manier waarop de aan roken toegeschreven sterftecijfers berekend zijn15. 6. 2 Alcoholgebruik Het verband tussen alcoholgebruik en gezondheid is complex. Er zijn aanwijzingen voor dat er niet simpelweg een lineair verband bestaat, maar dat matig alcoholgebruik geassocieerd is met een lagere sterfte, terwijl een grotere consumptie tot hogere sterfte leidt. Alcoholmisbruik speelt een rol bij tal van ziekten en aandoeningen die tot een verhoogde sterfte leiden. Genoemd kunnen worden levercirrose16, alcoholpsychosen en alcoholvergiftiging17. Ook is er een verband met hoge bloeddruk, beroertes en hartziekten1819. Bovendien is alcoholgebruik een risicofactor voor een aantal vormen van kanker, zoals borstkanker20 en kanker van mondholte, strottenhoofd, keelholte, slokdarm en pancreas21. Bij verscheidene hiervan is er een synergetisch effect tussen alcoholgebruik en roken. Verder is alcoholgebruik geassocieerd met agressief gedrag, geweld in de huiselijke sfeer, ongelukken op het werk en in het verkeer en met depressie, suïcide en parasuïcide22 a. Ten slotte kan overmatig alcoholgebruik bij zwangere vrouwen het foetaal alcoholsyndroom veroorzaken, wat kan leiden tot lichamelijke en psychische afwijkingen bij het kind24. Er zijn recente aanwijzingen dat de aan alcoholmisbruik' verbonden gezondheidsrisico's voor vrouwen wellicht groter zijn dan voor mannen, onder meer vanwege verschillen in de wijze waarop zij alcohol metaboliseren25. Ondanks de mogelijke consequenties van alcoholgebruik voor vrouwen zijn er op dit moment geen seksespecifieke gegevens over de alcoholconsumptie op EG-niveau beschikbaar. Er zijn weliswaar gegevens van verscheidene studies, maar die zijn volledig noch vergelijkbaar. Uit de beschikbare informatie kan worden afgeleid dat het alcoholgebruik onder vrouwen een stijgende lijn vertoont in Finland, Zweden, Denemarken, het VK en Nederland26. In Denemarken en het VK gaat dit toegenomen alcoholgebruik gepaard met een toename van de sterfte aan leverziekten (zie fig. 6. 3). Vrouwen drinken nog steeds minder alcohol dan mannen en doorgaans drinken zij minder bier en sterke drank. In sommige Lid-Staten echter, zoals Zweden27, is het gebruik van sterke drank door vrouwen toegenomen. Verder baart het drankgebruik onder jongere 86 vrouwen (12-24 jaar) in sommige Lid-Staten zorgen. Zo werd in Nederland in 1993-1994 het grootste percentage zware drinksters aangetroffen in de leeftijdsgroep van 16-19 jaar28. In Zweden is het alcoholgebruik door vrouwen in de leeftijdsgroep 12-24 jaar sinds de jaren tachtig sterk gestegen29 en het VK heeft streefdoelen vastgesteld om het overmatig drankgebruik onder 15- en 16-jarigen te beperken30. Initiatieven op volksgezondheidsgebied zijn onder meer educatiecampagnes betreffende de gevolgen van alcoholgebruik, het aangeven van een veilig wekelijks consumptieniveau (normaal 21 glazen per week voor mannen en 14 voor vrouwen)"31 en bevordering van alcoholarme dranken. De EG heeft onlangs wetgeving vastgesteld betreffende reclame voor alcoholhoudende dranken en minimumaccijnzen32. in de Lid-Staten 6. 3 Voeding en gewicht Goede voeding is essentieel voor een goede gezondheid. In de geïndustrialiseerde landen ontstaan gezondheidsproblemen vaak door te veel of verkeerd eten. Te veel eten kan tot overgewicht leiden, wat een verhoogd risico inhoudt op diabetes, hoge bloeddruk, ischemische hartziekten, hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker (onder meer kanker van colon en rectum en bij vrouwen borstkanker33 en baarmoederhals- en eierstokkanker)34. In figuur 6. 3 en tabel 6. 4 is de verdeling van vrouwen met onder-, respectievelijk overgewicht in de EG aangegeven aan de hand van de Quetelet-indexb. Volgens de definitie van de WHO lijdt een vrouw aan ondergewicht als haar Quetelet-index tussen 18 en 20 is en aan ernstig ondergewicht als deze kleiner dan 18 is. Bij een Quetelet-index tussen 27 en 30 is er sprake van overgewicht en boven de 30 van ernstig overgewicht. Vrouwen met een normaal gewicht hebben dus een Quetelet-index tussen 20 en 27. De gezondheidsrisico's nemen al aanzienlijk toe als het gewicht meer dan 20% hoger is dan de wenselijke waarde (of wanneer de Quetelet-index groter is dan 27) en nog veel meer bij een Quetelet-index van 30 en meer35. De gemiddelde Quetelet-index voor vrouwen in de EG is 24, wat dus normaal is. Maar een aanzienlijk deel van de vrouwen (20%) lijdt aan overgewicht en een wat kleiner deel (15%) aan ondergewicht. Binnen de EG zijn er flinke verschillen: in Griekenland en Portugal komt het meeste overgewicht voor (33,2 respectievelijk 28,5%); in Frankrijk, Denemarken, Duitsland (oude deelstaten) en Ierland het minste (respectievelijk 15,5, 16,5, 16,5 en 16,9%). De Quetelet-index van vrouwen van de voormalige DDR is groter dan die van vrouwen in de oude deelstaten, evenals het percentage vrouwen met overgewicht (respectievelijk 20 en 16,5%). Verkeerd eten kan allerlei gezondheidsproblemen tot gevolg hebben. Een te groot aandeel verzadigde vetten in de voeding geeft meer kans op hart- en vaatziekten36, terwijl te weinig verse groenten en fruit een groter risico op diverse vormen van kanker oplevert, in het bijzonder maag- en darmkanker37 38. De voedingspatronen in de Gemeenschap worden gekenmerkt door een scheiding tussen Noord en Zuid, wat waarschijnlijk veroorzaakt wordt door andere tradities op landbouwgebied en cultuurverschillen. In de noordelijke Lid-Staten wordt van oudsher a Het VK heeft de aanbevolen hoeveelheden onlangs verhoogd tot 21 glazen voor vrouwen en 28 voor mannen31, b De Quetelet-index wordt verkregen door het gewicht in kilogram te delen door het kwadraat van de lichaamslengte in meter en is dus een maat (in kg/m2) voor het gewicht in relatie tot de lengte. 87 meer dierlijk eiwit en vet gegeten, terwijl het voedsel in de zuidelijke (mediterrane) Lid- Staten meer natuurlijke vezels bevat door een groter aandeel groenten, fruit, graanproducten en meervoudig onverzadigde vetten. Deze voedingspatronen vervagen echter met het toenemende verkeer van voedselproducten in de Gemeenschap als gevolg van de interne markt. Zo is de voeding in Zweden in het algemeen meer mediterraan van karakter geworden en worden hier meer fruit, groenten, graanproducten en zuivelproducten met laag vetgehalte gegeten39. Hoewel er geen recente seksespecifieke gegevens (d. w. z. van na 1970) over voedingsgewoonten op EG-niveau beschikbaar zijn, geven de meeste Lid-Staten aan dat vrouwen meer groente en fruit eten dan mannen. Initiatieven op volksgezondheidsgebied van de Gemeenschap3 zijn gericht op het wijzen op het verband tussen gezonde voeding en ziektepreventie, met inbegrip van het belang van screening op het cholesterolgehalte en diabetes voor bekende risicogroepen. Daarbij is het verrassend dat over de hele EG slechts 17% van de vrouwen zich ervan bewust was dat ongezonde voeding de op een na belangrijkste met de levensstijl verband houdende risicofactor is, terwijl circa 1 op de 2 vrouwen wist dat roken de belangrijkste van die risicofactoren is. 6. 4 Lichaamsbeweging Regelmatige lichaamsbeweging is van belang voor het lichamelijk en geestelijk welzijn. Fitheid verkleint de sterfte aan hartziekten en kanker10 doordat de gevolgen van stress worden beperkt, het lichaam op optimaal gewicht blijft, hart en longen sterker worden en het risico van hartziekte kleiner wordt41. Verder zijn wandelen, hardlopen en dergelijke vooral van belang voor premenopauzale vrouwen om het risico van osteoporose op latere leeftijd te verkleinen. Hoewel er op EG-niveau geen seksespecifieke gegevens over lichaamsbeweging zijn, wordt over het algemeen aangenomen dat vrouwen, met name oudere, minder bewegen dan mannen en te weinig om optimaal gezond te blijven42. 6. 5 Gezondheidsbevordering en ziektepreventie Zoals al is opgemerkt, bepaalt artikel 129 van het Verdrag dat de Gemeenschap een hoog niveau van bescherming van de volksgezondheid dient te garanderen door middel van gezondheidsbevordering en ziektepreventie. In de Eurobarometer 1996 waren een aantal vragen opgenomen met betrekking tot de verleende beschikbare zorg en gezondheidsbevorderingsmaatregelen. De enquête bevatte ook een aantal attitudevragen om meer te weten te komen over bepaalde actuele onderwerpen van discussie, zoals mammografisch bevolkingsonderzoek. Uit de resultaten komt naar voren dat er grote verschillen tussen de Lid-Staten zijn. Aangezien het hier zelfgerapporteerde gegevens betreft, dienen de resultaten met de nodige reserves geïnterpreteerd te worden. 6. 5. 1 Periodiek hartonderzoek Zoals in de hoofdstukken 5. 7 en 5 8 is besproken, behoren hartziekten tot de voornaamste oorzaken van ziekte en sterfte onder vrouwen; vroegtijdige opsporing ervan kan van doorslaggevend belang zijn voor de preventie. In de Eurobarometerenquête was een vraag a Het programma voor kankerbestrijding en dat voor gezondheidsbevordering. opgenomen naar periodiek hartonderzoek. Uit de antwoorden, weergegeven in figuur 6. 5 en tabel 6. 4, blijkt dat circa 22% van de vrouwen in de EG het afgelopen jaar zo'n onderzoek heeft ondergaan. Dit hangt, nogal logisch, samen met de leeftijd: bij oudere vrouwen gebeurt dit vaker. Van de vrouwen van 65 jaar en ouder had 44% het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan, van de vrouwen onder de 35 slechts 10%. Dit varieert nogal binnen de Gemeenschap. De hoogste percentages werden gevonden in Duitsland (zowel nieuwe als oude deelstaten) en Portugal (respectievelijk 35,3, 31,5 en 32,6%), de laagste in Nederland en Zweden (resp. 9,7 en 12,8%). 6. 5. 2 Cholesterolbepaling Hoewel de wenselijkheid van grootschalige screening op het cholesterolgehalte nogal omstreden is, was volgens de enquête bij één op de vier vrouwen in de EG het voorgaande jaar een cholesterolbepaling verricht. Ook dit varieert weer sterk met de leeftijd: bij bijna 43% van de vrouwen van 65 jaar en ouder was het afgelopen jaar zo'n test gedaan (zie fig. 6. 6 en tab. 6. 5). Er is wederom een grote variatie over de Lid-Staten, waarbij het hoogste percentage (38,1%) wordt gevonden in Griekenland en het laagste (7,5%) in Denemarken. Bij de 65- plussters is de spreiding nog groter: 67,9% in Griekenland en 12,8% in Denemarken. 6. 5. 3 Diabetestests De incidentie van niet-insulineafhankelijke diabetes mellitus (gewoonlijk diabetes van type II genoemd) vertoont de laatste decennia een stijgende lijn43 Vooral vrouwen boven de veertig lopen risico, wellicht omdat bij hen na de menopauze veel overgewicht voorkomt. Er zijn aanwijzingen voor dat bij ongeveer de helft van de mensen met diabetes van type II de ziekte niet gediagnosticeerd is, met als gevolg een aanzienlijke ziekte en sterfte die voorkomen had kunnen worden44. Uit figuur 6. 7 en tabel 6. 6 blijkt dat iets meer dan 1 op de 5 vrouwen in de Gemeenschap het afgelopen jaar een diabetestest heeft ondergaan. Al hangt dit af van de leeftijd, toch is het verbazingwekkend dat slechts 25% van de vrouwen van 40-64 jaar en 37% van de vrouwen van 65 jaar en ouder op diabetes getest zijn. Aangezien vrouwen boven de veertig die te zwaar zijn speciaal risico lopen om diabetes van type II te krijgen, is het percentage van deze groep dat zich hierop heeft laten onderzoeken berekend. Het blijkt dat circa 39% van de vrouwen met overgewicht en 44% van de vrouwen met ernstig overgewicht het voorgaande jaar een diabetestest hebben ondergaan. Deze resultaten duiden erop dat er bij middelbare en oudere vrouwen meer op diabetes getest moet worden, vooral als zij te zwaar zijn. Evenals bij de cholesterolbepaling verschillen de cijfers nogal over de Lid-Staten. De totaalcijfers zijn het hoogst in de nieuwe en oude Duitse deelstaten (38,1 respectievelijk 33,0%) en het laagst in Ierland en Zweden (7,9 respectievelijk 11,2%) (tab. 6. 6). 6. 5. 4 Osteoporoseonderzoek Osteoporose op hogere leeftijd komt meer bij vrouwen voor dan bij mannen en heeft aanzienlijke ziekte en sterfte tot gevolg. Uit de Eurobarometer 1996 komt naar voren dat 89 17% van de vrouwen boven de 50 het afgelopen jaar een osteoporoseonderzoek* heeft ondergaan. Dit percentage varieert van 28% in Oostenrijk en 27% in de oude Duitse deelstaten tot 5% in Ierland en 4% in Finland (zie fig. 6. 8 en tab. 6. 7). 6. 5. 5 Screening op kanker Het derde actieplan voor kankerbestrijding van de EG (1996-2000) geeft prioriteit aan vroegtijdige opsporing van en screening op kanker. De doelstelling is het bijdragen tot de verbetering en de toename van de mogelijkheden van vroegtijdige opsporing, met name door de ontwikkeling en de verspreiding van doeltreffende screeningprogramma's en van passende praktijken45. Wat vrouwen betreft, vindt al bijna twintig jaar screening plaats op twee specifieke vormen van kanker (borst- en baarmoederhalskanker) en bij een goede aanpak is dit doeltreffend gebleken (zie hierna). Voor het welslagen van screening is de kwaliteit van het onderzoek van doorslaggevend belang. Bij foutieve interpretatie van baarmoederhalsuitstrijkjes bijvoorbeeld moeten vrouwen voor nader onderzoek worden opgeroepen. Het feit dat er bij screening op kanker altijd een bepaald percentage foutpositieven en foutnegatieven optreedt, is trouwens voor sommigen een belangrijk argument tegen dergelijke programma's. Bij de bestaande screeningsprogramma's wordt de doeltreffendheid sterk beïnvloed door de participatie van de doelpopulatie. Een opkomst van 60% is acceptabel, maar 75% (of meer) is wenselijk. Dergelijke cijfers worden in de regel alleen gehaald in landen die systematische screeningsprogramma's met persoonlijke oproepen hebben ingevoerd. toegankelijkheid van de Redenen voor wegblijven zijn problemen met de screeningsvoorzieningen door geografisch isolement of door een (lage) sociaal- economische status, ontoereikende informatie ofte weinig vrouwelijke artsen46 47. Wat dit laatste betreft is uit de Eurobarometer 1996 gebleken dat iets meer dan 36% van de vrouwen in de EG de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts. Dit varieert nogal over de Gemeenschap en is het meest uitgesproken in Denemarken, Finland en Ierland en het minst in Zweden, Luxemburg en Nederland (zie fig. 6. 9 en tab. 6. 8). 6. 5. 5. 1 Screening op baarmoederhalskanker en speciale gynaecologische klinieken. Gebleken Baarmoederhalskanker kan worden opgespoord met behulp van een uitstrijkje, waarvoor men bijvoorbeeld terecht kan bij de huisarts, klinieken voor gezinsplanning, gewone is dat met ziekenhuizen screeningsprogramma's de sterfte aan baarmoederhalskanker aanzienlijk kan worden teruggebracht. Zo noemen studies uit Finland een mogelijke daling in de sterfte van 50- 80%48 en in Zweden is een feitelijke daling van 34% gerapporteerd49. Al met al is de hierdoor bereikte beperking van de incidentie van en de sterfte aan baarmoederhalskanker voldoende om massale screeningsprogramma's te rechtvaardigen50. Hoewel vrouwen in alle Lid-Staten een uitstrijkje kunnen laten maken, zijn er niet overal massale screeningsprogramma' sb 5'. Baarmoederhalskankerscreening op nationaal niveau bestaat in Denemarken, Finland, Zweden, Nederland en het VK, zij het met verschillende Deze gegevens dienen met de nodige te worden omdat het osteoporoseonderzoek in de enquête niet nader gedefinieerd was. De nauwkeurigheid van de antwoorden is dus niet gegarandeerd Enkele van de autonome regio's in Spanje hebben screeningsprogramma's en in Ierland is een In Duitsland hebben vrouwen die onder een in voorbereiding. nationaal programma ziekteverzekering vallen recht op een jaarlijks medisch onderzoek51. reserves geïnterpreteerd 90 aangeraden screeningsintervallen52. In Denemarken en Zweden worden vrouwen om de drie jaar opgeroepen, in Finland en Nederland is dat om de vijfjaar. In het VK kunnen vrouwen kiezen tussen drie of vijf jaar. De leeftijdsgroep die wordt gescreend, verschilt ook per Lid-Staat; de minimumleeftijd ligt tussen 18 en 30 jaar, en de maximumleeftijd tussen 59 en 75. De opkomst bij deze programma's ligt tussen 70 en 83% van de doelpopulatie. Over de hele EG zegt 40% van de vrouwen van 15 jaar en ouder in het afgelopen jaar een uitstrijkje te hebben laten maken (Eurobarometer, 1996). Dit ligt tussen 16,5% bij de vrouwen van 65 jaar en circa 46% in de leeftijdsgroep 35-64 jaar (zie fig. 6. 10 en tab. 6. 9). Het verschilt nogal van Lid-Staat tot Lid-Staat; voor alle vrouwen tezamen liggen de cijfers het hoogst in Denemarken en Duitsland (nieuwe en oude deelstaten), namelijk respectievelijk 63,5, 53,2 en 52,3%). Het laagst is het in Ierland en Portugal (15,8 resp 22,3%). 6. 5. 5. 2 Screening op borstkanker Screening op borstkanker kan gebeuren door manueel onderzoek van de borsten of met behulp van een speciaal röntgentoestel (mammografie). Manueel onderzoek van de borsten door een arts of andere gezondheidswerker (palpatie) of door de vrouw zelf wordt al tientallen jaren als methode voor vroegtijdige opsporing aangeprezen. Dit gebeurt vrij vaak: als afzonderlijk onderzoek of in het kader van een algemeen medisch onderzoek. De resultaten zijn echter nogal teleurstellend aangezien hierdoor weinig nieuwe tumoren in een vroeg stadium worden ontdekt. En daar goedaardige knobbels in de borst bij veel jongere vrouwen voorkomen, worden velen onnodig doorverwezen voor nader onderzoek of biopsie. Studies naar de effectiviteit van zelfonderzoek zijn niet eenduidig53. Desondanks zegt bijna 40% van de vrouwen in de EG het afgelopen jaar zelf hun borsten te hebben onderzocht (Eurobarometer, 1996). Dit varieert niet zo veel over de leeftijdsgroepen en ligt tussen 29,8% bij de vrouwen van 60 jaar en ouder en 48,4% bij de groep van 50-59 jaar (zie fig. 6. 11 en tab. 6. 10). Het hoogste percentage werd gevonden in de nieuwe Duitse deelstaten (61,5), het laagste in Ierland (15,6). Met goed opgezette screening van vrouwen van 50-69 jaar wordt borstkanker gemiddeld vier jaar voordat er klinische symptomen verschijnen ontdekt, waardoor de sterftecijfers (geleidelijk) dalen. Screeningsprogramma's met volledige (100%) deelname zouden het sterfterisico in verband met borstkanker halveren, maar in de praktijk ligt de opkomst rond 70%, waardoor het risico met een derde wordt beperkt54. Naarmate borstkanker vroeger en bij meer vrouwen wordt ontdekt en de levensverwachting toeneemt door vroegtijdige behandeling, zullen er ook meer nacontroles moeten plaatsvinden. Met het dalende borstkankersterftecijfer zal het aantal patiënten dat voor metastasen op afstand moet worden behandeld dalen. Hoewel gebleken is dat screening effectief is om de sterfte aan borstkanker bij vrouwen tussen de 50 en 69 jaar terug te dringen, zijn er momenteel onvoldoende bewijzen om grootschalige screening aan te bevelen voor vrouwen in de leeftijdsgroep 40-49 jaar55. landen steeds meer In staat grootschalige landen waar een nationaal ter discussie. borstkankerscreeningsprogramma's screeningsprogramma bestaat, wordt dit gerechtvaardigd met het argument dat de baten, namelijk minder behandeling in een vergevorderd stadium en een lagere sterfte, opwegen tegen de kosten van de screening en de ongerustheid die wordt veroorzaakt door foutpositieve resultaten dan wel doordat men weet dat men de ziekte heeft. de wenselijkheid In van 91 Een groot deel van het debat over de zogenaamde medicalisering van vrouwen heeft plaatsgevonden zonder dat men wist hoe vrouwen zelf over mammografisch bevolkingsonderzoek dachten. Daarom is hen in de Eurobarometer 1996 gevraagd aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "Mammografische screening, dat wil zeggen röntgenfoto's van de borsten, zou voor vrouwen vanaf een bepaalde leeftijd gratis moeten zijn omdat hierdoor de sterfte aan borstkanker kan worden teruggebracht. " Uit de antwoorden, die zijn weergegeven in figuur 6. 12 en tabel 6. 11, blijkt dat vrouwen sterk voorstander zijn van massale screening. Meer dan 90% van de vrouwen in de EG is het enigszins of geheel met de uitspraak eens. Bovendien is er maar weinig variatie over de Lid-Staten en over de leeftijdsgroepen, in tegenstelling tot wat bij alle andere vragen het geval was. Ondanks deze eensgezindheid onder de vrouwen verschilt de situatie sterk per Lid-Staat. Op dit moment zijn er nationale programma's voor mammografisch bevolkingsonderzoek in Finland, Nederland, Luxemburg (voor vrouwen die onder het socialezekerheidsstelsel vallen). Zweden en het VK. In Denemarken, Frankrijk en Spanje zijn er in verschillende regio's mammografieprogramma's. In Duitsland kunnen vrouwen die onder een ziektekostenverzekering vallen jaarlijks een onderzoek ondergaan, maar daarbij wordt niet altijd een mammogram gemaakt. Het deelnamepercentage bij de nationale screeningsprogramma's varieert: Nederland meldt een opkomst van 79%, Finland 89%, Zweden 70-85% en het VK 72%56. Hoewel in veel landen geen nationale screeningsprogramma's bestaan, betekent dat nog niet dat vrouwen in de landen geen mammografie ondergaan wanneer dat nodig is. Zoals te zien is in figuur 6. 13 en tabel 6. 12 zegt 38% van de vrouwen van 50-59 jaar en 28% van de vrouwen van 60-69 de afgelopen 12 maanden een mammogram te hebben ondergaan. Gezien de verschillen in de nationale screeningsprogramma's is het niet verbazend dat het percentage vrouwen dat het afgelopen jaar mammografie heeft ondergaan over de Lid-Staten sterk uiteenloopt. In Zweden en Luxemburg - landen met bevolkingsonderzoekprogramma's - was dit respectieveüjk 71 en 64%, en Griekenland en Ierland sluiten de rij met 31 respectievelijk 2% (voor de leeftijdsgroep 50-59 jaar). Referenties 1 Abel-Smith. B. Figueras. !. Holland, W. McKee. M. , Mossialos. E. (1995), Choices in Health Policy. London Dartmouth. 2 CEG (1990), Europa tegen kanker: 1990-1994, tweede actieplan. Luxemburg. 3 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark. Kopenhagen, Denemarken. ibid 4 Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women 's Health. Kuopio: niet gepubliceerd 5 Thomas, C. ( 1996), British Report on Women 's Health. Lancaster: niet gepubliceerd 6 7 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital, Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de faculteit Public Health Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet gepubliceerd). 92 8 Eurostat (1996), Social Portrait of Europe. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 9 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 19%), niet gepubliceerd 10 Sinkkonen S. (1996), Finnish Report on Women 's Health, Kuopio: niet gepubliceerd 11 Eurostat (1995a) , Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 12 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996), niet gepubliceerd 13 Bureau voor actie op het gebied van de preventie van tabaksgebruik (1994), Tobacco and Health in the European Union, an overview, Brussel: BASP. 14 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark. Kopenhagen, Denemarken. 15 Peto. R. , et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics. Oxford:Oxford Medical Publications. 16 Abel-Smith. B. , Figueras, J. , Holland W. McKee. M. Mossialos. E. (1995). Choices in Health Policy. Dartmouth. Londen. 17 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a). Lifetime in Denmark. Kopenhagen. Denemarken. 18 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def, Brussel. CEG. 19 Marmot, M. , Brunner, E. (1991). "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U shaped curve," BMJ: 303:565-568. 20 Zie b. v. Le. M. G. Hill, C. Kramar, A. Ramant, R. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357: Rohan. T. E. McMichael. A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699; Willett, W. C. , et al. (1987). "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N Eng J Med, 316:1174-1180. 21 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 22 Ministerie van Volksgezondheid Ierland (1995). Developing a Policy for women's Health: A Discussion Document, Dublin: Stationary Office. 23 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995, COM (95) 357 def. , Brussel, CEG. 24 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital. Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de faculteit Public Health Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet gepubliceerd). 25 Zie b. v. Glenn, S. W. , Parsons, O. A. , Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial alcoholism on physical health in men and women,'" Health Psychol, 8:325-341; North, C. S. (1996), "Alcoholism in women - more common - and serious — than you might think," Postgrad Med, 100:221-224: Chou, S. P. , Dawson, D. A. (1994), "A study of the gender differences in morbidity among individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," J Subst Abuse, 6:381-392: en Thomasson. H. R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to ethanol. " Recent Dev Alcohol, 12:163-179. 26 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 1996), niet gepubliceerd 27 Sundh, M. , Renck, B. (1996), Swedish Report on Women 's Health, Karlstad: niet gepubliceerd 28 Vermeulen. M. (1996), Dutch Report on Women 's Health , Amsterdam: niet gepubliceerd 29 Folkhâlsoinstitutet & Centralförbundet för alkohol- och narkotikaupplysning. Alkohol och narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, 1995. 30 Thomas C. (1996), British Report on Women 's Health, Lancaster: niet gepubliceerd 31 Ministerie van Volksgezondheid Verenigd Koninkrijk (1996), persoonlijke mededeling. 32 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. Brussel. CEG. 33 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 34 Pi-Sunyer, F. X. (1993), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. See also Foster, W. R. , Burton, B. J. (Eds. ) (1985). "National Institutes of Health Consensus Conference: Health Implications of Obesity," Ann Intern Med, 103:977-1077. 35 Blumen-Krantz, M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. 36 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-d), Heart Disease in Denmark (in het Deens), Kopenhagen, Denemarken. 93 37 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. , Brussel. CEG. 38 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken ( 1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 39 Sundh. M. Renck, B. (1996), Swedish Report on Women 's Health. Karlstad: niet gepubliceerd 40 Blair. S. N. et al. (1989), "Physical fitness and all-cause mortality, " Journal of American Medical Association. 262( 17):2395-2401. 41 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995, COM (95) 357 def. , Brussel. CEG. 42 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 1996), niet gepubliceerd 43 Zie b. v. King, H. , Zimmet, P. (1988), "Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non- insulin-dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales. 41 (3-4) 190-6; Eshej, O. , et aï. (1994), "Increased prevalence of insulin-treated diabetes mellitus in Funen County, Denmark. " Journal of Internal Medicine. 235 (5) 405-10. 44 British Diabetic Association (1996). Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin Dependent Diabetes. Londen: British Diabetic Association. 45 CEG (1995c), "The fight against cancer: an action plan for 1996-2000". Social Europe: Two years of Community social policy: July 1993 - June 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, biz. 101-103. 46 Bentham. G. , et al. (1995). " Factors affecting non-response to cervical cytology screening in Norfolk. England" Soc Sci Med, 40:131-35. 47 Gatrell. A. , Maddocks. A. Kirwan. M. Garnett S. (l995),"Making GIS sing and dance to a Purchaser's tune. " Proceedings AGI '95. 48 Pukkala (1993), Women and men in Finland, Living Conditions 1995: 1, Finnish Cancer Registry: Cancer Statistics of NAWH. 49 Laara. E. , Day, N. E. Hakama. M. ( 1987). 'Trends in mortality from cervical cancer in the Nordic countries: association with organized screening programmes. " Lancet. 85-44: 1247-9. 50 Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728). 51 Sanchis, C. (19%), Spanish Report on Women's Health, Valencia: niet gepubliceerd Weilandt C. (19%), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd 52 Petersson, B. (19%), Danish Report on Women's Health, Kopenhagen: niet gepubliceerd Sinkkonen. S. (19%), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd Sundh, M. , Renck, B. (19%), Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd Vermeulen, M. (19%), Dutch Report on Women's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd Thomas, C. (19%), British Report on Women's Health", Lancaster: niet gepubliceerd 53 Zie b. v. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health Exantination: 2,1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729; Foster, R. S. , Constanza, M. C. (1984), 'Breast self-examination practices and breast cancer survival," Cancer, 53:999-1005; en Le Geyte, M. , Mant, D. , Vessey, M. P. , et al. (1992), "Breast self-examination and survival from breast cancer," Br J Cancer. 66:917-918. 54 Nystrom, L. , Rutqvist L. E. , Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening with mammography: an overview of Swedish randomised trials". Lancet. 341:973-978. 55 Cancer screening for patients ( 1995), Mednews (208/05499). 56 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 19%), niet gepubliceerd 94 [figuren en tabellen] 95 Fisuur 6. 1 Percentage rooksters (1991)* Vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lide-Staten Denemarken Nederland Frankrijk Ierland Verenigd Koninkrijk Spanje Duitsland W Italië Luxemburg Griekenland l ^ m ^ m ^^ I ^ ^ ^ S S^ België p S M ^ fl Portugal § | P§ 0% 20% 40% 60% 80% 100% ' Bekjü: 1989, Spanje en taM:1990 Bron: Eurostat 1995b Tabel 6. 1 Percentage rooksters (1991)* Vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lid-Staten Denemarken Nederland Frankrijk Ierland Verenigd Koninkrijk Spanje Duitsland West Italië Luxemburg Griekenland België Portugal - België 1989: Spanje en Italie I 990 Bron : Eurostat 1995b Percentage 42 33 32 31 29 27 26 26 26 25 24 12 96 Figuur 6. 2 Aan roken toegeschreven sterfte (1990) Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 4 6 8 10 12 14 16 18 %aan roken toegeschreven sterfgevallen Bron : Peto R. Lopez AD, Boreham J. Thun M. Heath C. Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics. Oxford Medical Publications. Oxford. New York. Tokyo. 1994. Tabel 6. 2 Aan roken toegeschreven sterfte* (1990) Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 Totale sterfte* 2,3 / 14,2 28. 8 4. 4/ 320,0 48,0/ 43,3 2,1/ 60. 0 2,7/ 45,5 2. 0/ 10. 1 / 256. 0 16. 2 / 487,0 43. 2 1. 3/ 24. 9 0. 7/ 50. 0 1,3 / 246. 0 2,2/ 0. 0/ 1. 8 0. 0/ 47,0 151. 0 0,0/ 9,3 /1817,9 percentage 16,2 15,3 15. 0 4,9 4. 5 4. 4 4. 0 3,3 3,0 2,8 2,6 0,9 0 0 0 5,1 Ierland Denemarken Verenigd Koninkrijk Oostenrijk Nederland Zweden Italië Duitsland Griekenland Finland België Frankrijk Luxemburg Portugal Spanje EU 15 totaal Bron : PetoR. Lopez AD. BorehamJ, ThunM, Heath C. Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000 Indirect estimates from vital statistics. Oxford Medical Publications. Oxford, New York, Tokyo. 1994. *. Aan roken toegeschreven sterfte in verhouding tot de totale sterfte (in 1000) en als percentage (tussen haakjes: de rangorde va de 15 Lid-Staten); de gegevens zijn voor twee leeftijdsgropen berekend (zie bron): 35-69 jaar en 70 jaar en oudem en vervolgens bij elkaar opgeteld. (De schattingen zijn berekend voor 1990). 97 Figuur 6. 3 Sterfte aan leverziekten (1992) Alle vrouwen, EU 15 SOR tan gnttgt van cnromacna lavwaandDaringan an lavardnoaa. ala laaHIJaii. par 100 000. vrouwan r SOR h 1982 jD'970| SOR tan gavolga van ehromaeha lavaraandoaningan an lavanarroaa ala laaftHdan. par 100 000. vrouwan 1992 9J1 1442 13. 78 13. 70 12. 84 10. 90 8 98 8. 92 8. 77 8. 46 801 458 4 46 4. 19 3. 58 1 93 * mmioini •mai m» -19. M 10. 84 -13. 11 -45. 57 -3. 31 -34 69 -53. 85 -40. 97 8. 54 10. 59 8048 -50. 22 9142 -10. 85 -2. 72 -33 45 Lid-at nat EU 15 OOSTENRUK ITALIE ' PORTUGAL' DUITSLAND ' LUXEMBURQ ' PRANKRUK SPANJE DENEMARKEN BBLOlë J FINLAND ORIEKENLAND VnCNIGO KOMMA*. ZWEDEN NEDERLAND IERLAND ' 19/1 1980 '1991 'BRD lot 1990 Bron: HFA 1996 Bron: HFA 1996 Fisuur 6. 4 Percentage over- en ondergewicht Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) EU 15 Oostenrijk Bekjié Denemarken Frankrijk Finland Griekenland Duitsland O Duitsland W Ierland Italie Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk y///y///x//s<szxs*z&*z Y///S///S/. ^SSSSSSSSSA f/y/ss//&. iissssss$s 'S////SJ. iSSSSSSSSSSSSs Y/rs/rs/rAisssssssi vr//r////ssssA '/////y///sY///. s$siïs£xx. «•NSNS'J-JN'S v/M///mm^ 40% 20% 40% ernstig ondergewicht («18 Ql) overgewicht (27-30 Ql) Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 ondergewicht (18-20 Ql) ernstig overgewicht (30+ Ql) 98 Tabel 6. 3 Percentage over- en ondergewicht Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) ernstif ondergewicht (QK18) ondergewicht normaal gewicht overgewicht ernstig overgewicht Ql gemiddeld (18SQK20) (20SQK27) (27SQIO0) (Qte30) % 2. 8 2. 2 4. 1 2. 4 3. 8 2. 8 1. 8 2. 1 1. 4 2. 6 4. 2 4. 2 2. 2 1. 5 3. 2 1. 7 2. 5 % 12,4 10. 1 10. 0 15. 2 20. 5 7. 8 8. 7 5. 8 11. 1 10. 5 14. 7 14. 9 8. 6 8. 1 10. 9 10. 0 10. 1 % 64,4 66. 7 67. 0 65. 9 60. 1 64. V 56. 3 72. 1 71. 0 70. 0 62. 0 61. 1 68. 6 61. 9 62. 3 69. 4 60. 6 % 12,4 12. 4 8. 9 9. 0 9. 9 13. 8 16. 6 13. 6 12. 0 8. 8 11. 9 10. 7 12. 0 14. 8 15. 3 11. 8 13. 8 % 84 8. 5 10. 0 7. 5 5. 6 11. 4 16. 6 6. 4 4. 5 8. 1 7. 2 9. 2 8. 6 13. 7 8. 3 7. 0 13. 1 24,0 24. 1 24. 2 23. 5 23. 0 24. 7 25. 5 24. 2 23. 6 24. 1 23. 5 23. 7 24. 2 24. 9 24. 3 23. 9 25. 2 EU 15 Oostenrijk België Denemarken Franknjk Finland Griekenland Duitsland Oost Duitsland West Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk Bron : Eurobarometer 14. 3/1996 Fisuur 6. 5 Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Duitsland O Portugal Duitsland W Oostenrijk Griekenland Finland EU 15 Italië Belgié Ierland Luxemburg Frankrijk Verenigd Koninkrijk Spanje Denemarken Zweden Nederland K\SSSSS\SS\S\SS\SSSSSS\S\SN EU- gemiddelde kSSWsSWWXi kSWsSS^ 0% 20% 40% 60% 80% 100% Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 99 Tabel 6. 4 Percentage waarbij het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 15-34 Jaar 35-64 Jaar % 11,9 15,1 9,0 19,0 13,1 8. 7 9,8 9. 9 6. 3 7. 5 11,6 10,4 8,3 13,3 5,4 4,0 4. 8 39,7 38,6 35,8 23,0 27,6 22,2 22,2 18,6 21. 1 19. 7 16. 7 19,4 15,1 12,8 14,1 12,1 11. 5 65+ Jaar 66,3 54,2 61,0 58,9 45,7 47,9 43,7 43,5 45. 5 50,7 40,0 32,3 36,2 35,2 31,4 32,2 24. 2 totaal % 35,3 32,6' 31,5 27,2 25,4 23,9 21,8 20. 7 20,4 19,1 18,5 17,6 17,0 16,9 14,1 12,8 9. 7 Duitsland Oost Portugal Duitsland West Oostenrijk Griekenland Finland EU 15 Italië Belgié Ierland Luxemburg Frankrijk Verenigd Koninkrijk Spanje Denemarken Zweden Nederland Bron Eurobarometer 44. 5/1996 Fisuur 6. 6 Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) D 65» jaar 50-64 jaar Griekenland Oostenrijk Duitsland W Duitsland O Portugal Luxemburg Spanje Frankrijk Italië België EU 15 Finland Nederland Zweden Ierland Verenigd Koninkrijk Denemarken 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt naar het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Ja 100 Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Tabel 6. 5 Griekenland Oostenrijk Duitsland W Duitsland O Portugal Luxemburg Spanje Franknjk rtalie België EU 15 Finland Nederland Zweden Ierland Verenigd Koninkrijk Denemarken 15-34 jaar 35-49 jaar 50-64 j««r 65 jaar en ouder Totaal 17,1 26,1 11,7 14,8 14,5 19,0 20,2 24. 2 15. 5 11. 1 13,8 9. 2 5. 7 }. 5 4,5 3. 8 3. 6 31,8 28,6 22,8 27,2 34,2 33,7 27,6 29. 8 24. 7 22,6 22,8 21. 7 10. 0 8. 9 12,3 12,8 8,0 56,3 48,1 52,0 49,3 51,4 46,0 35,0 38,9 40. 2 39,0 37,2 30,4 25. 8 22,6 18,0 14,9 8,9 67,9 56,0 48,0 50,0 46,4 49,0 58,1 53. 0 46,6 41. 4 42,8 38,7 27,3 23. 0 25,4 16,1 12,8 38,1 35,6 30,6 32,7 33. 3 31,9 31,7 33. 0 29. 1 25. 1 26,2 23. 5 12,5 12. 8 12,0 10. 6 7. 5 Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht Vrouwen van 40 jaar en ouder, EU 15 (1996) Fisuur 6. 7 D 65+ Jaar 40-64 Jaar Duitsland O Duitsland W Portugal Griekenland Luxemburg Oostenrijk Finland EU 15 Italië Frankrijk Spanje België Denemarken Verenigd Koninkrijk Zweden Nederland Ierland 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt naar het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 101 Tabel 6. 6 Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) <40 jaar 23,7 14. 2 17,2 12. 8 24,7 20,2 16,1 12,5 7. 5 15. 2 7. 3 10,7 10,4 13,3 5,8 10,4 5,8 40-64 jaar 65 jaar en ouder Totaal 42,2 41,7 39,5 33,3 30,5 29,5 29. 5 25,1 22,2 19,8 19,2 19,9 14. 6 15,8 12,1 13,4 7,8. 62,5 58,0 48,5 47,6 45,1 44,0 17,8 36,6 34. 5 34,9 30,1 232 24,4 19,5 21,4 15,2 15,5 38,1 33,0 31. 4 26,8 30. 0 27. 3 26. 1 21,6 18. 5 19,6 15. 4 16,3 14,5 15,4 11. 2 11,9 7. 9 Duitsland Oost Duitsland West Portugal Griekenland Luxemburg Oostenrijk Finland EU 15 Italie Frankrijk Spanje België Denemarken Verenigd Koninkrijk Zweden Nederland Ierland Bron : Eurobarometer 44. 3/1996. Fisuur 6. 8 Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht Vrouwen van 50 jaar en ouder, EU 15 (1996) Oostenrijk Duitsland W Duitsland O Griekenland België Frankrijk Italië EU 15 Denemarken Spanje Luxemburg Portugal Nederland Verenigd Koninkrijk Zweden Ierland Finland EU- gemiddelde 0% 20% 40% 60% 80% 100% Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 102 Ta bel 6. 7 Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht Vrouwen van 50 jaar en ouder, EU 15 (1996) 50 jaar en ouder 50-64 jaar 65 jaar en ouder Totaal 27,5 26. 7 22. 8 19. 7 19. 5 19,2 18,5 16,8 14. 1 12. 6 12,3 11,6 10. 3 5,7 5,5 4. 5 4. 4 28,9 27,0 18,8 18,2 24,5 19,2 20,7 16,7 11,0 10,5 19,4 12,2 8,5 5,3 3,5 4,7 2,7 25,9 26,4 29,5 21,7 14,3 19,4 16,2 17,2 18,3 14. 9 7,1 10,6 15,6 6,1 8,0 4,2 6. 1 15,7 13,6 14,1 9,0 10,3 9,4 8. 2 8,7 7,3 7. 9 14. 3 6. 6 4. 7 3,0 2. 4 2,2 2. 9 Oostenrijk Duitsland West Duitsland Ost Griekenland Belgiö Frankrijk Italië EU 15 Denemarken Spanje Luxemburg Poitugal Nederland Verenigd Koninkrijk Zweden Ierland Finland Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts1 Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Fisuur 6. 9 Denemarken ^^^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaTT^^^ Finland j a a a a a M a a a a a im m Ê Ê a m Ê m m« r- MMMMKKKSKS Ierland J H L B H H H H H H a E Z Z Z Z Z ^ ^ ^ ^ ^^ K V V \ V \ \ \ ^W S S^ Duitsland W 'pÊÊÊÊÊÊMMÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊMÊM Italië "^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaMaf— Duitsland O pÊÊÊÊWWÊÊWÊMÊKMÊMÊÈ k \ ^ V \ V V W SS k \ \ V V \ ^ W S ^^ mee oneens D Verenigd Koninkrijk > • • • • • — • •• K\\V\W\\\W^^^^ Griekenland "JaaaaaaaaaaaaaaaaaMaaM k ^ V ^ ^ S^ (Tl 66 66ftS Oostenrijk ^ EU 15 ^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaal Spanje J M ^— l x \ \ \ \ \ \ \ \ ^ \ v ^^ k W \ ^ V \ V ^ ^^ K V \ \ \ K ^ X \ V ; X \ ^ \ \ \ \ ^ XV Portugal j— Frankrijk 1 —~ België j — —n K ^ ^ V \ ^ W ^^ K\\\VV\\\\V\^^^^^ rmsssmssss^sssss^^ Nederland j— ^V\^\V\\\\V\\^^^^^ Luxemburg j p — E ZZ ^ \ ^ \ \ \ \ \ \ \ \ ^ ^ ^ ^^ Zweden j — ZZ M ^ V K ^ V K ^ ^ ^ ^^ EU- gemiddelde o% 20% 40% 60% 80% 100% Gerangschikt naar percentage "mee eens" Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De raadpleeg liever een arts van mijn eigen geslacht voor mijn hartproblemen'1. De tabel geeft de verdeling van de antwoorden hierop weer. 103 Tabel 6. 8 Percentage dat de voordeur geeft aan een vrouwelijke arts*, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) zeer mee oneens enigszins mee eens weet niet mee eens zeer mee eens Denemarken Finland Ierland Duitsland West Italie Duitsland Oost Verenigd Koninkrijk Griekenland Oostenrijk EU 15 Spanje Portugal Frankrijk België Nederland Luxemburg Zweden 16. 1 8. 6 10. 0 10. 8 21. 7 12. 6 12. 5 15. 7 17. 4 16,7 9. 7 10. 5 24. 0 15. 9 45,8 19. 7 15. 7 21. 8 21. 4 22. 8 24. 3 6. 2 26. 8 29. 7 16. 5 20. 9 22,3 30. 1 26. 2 21. 6 34. 4 15. 3 31. 0 25. 3 2. 0 18. 8 18. 7 22. 2 31. 2 21. 1 18. 8 30. 2 25. 2 25,4 25. 7 33. 3 31. 4 27,6 17. 9 29. 7 39. 4 25. 2 30. 0 21. 7 27. 7 21. 1 23. 1 21. 0 23. 6 20. 7 21,0 23. 9 21. 3 14. 2 15,0 8. 9 13. 2 13. 1 34. 9 21. 2 26. 8 15. 0 19. 9 16. 5 17. 9 14. 1 15. 8 14,6 10. 6 8. 7 8. 8 7. 1 12. 1 6. 5 6. 4 Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De raadpleeg liever een arts van mijn eigen geslacht voor mijn hartproblemen" De tabel geeft de verdelmg van de antwoorden hierop weer. Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Fisuur 6. 10 15» jaar D 35-64 jaar Denemarken Oostenrijk Frankrijk Duitsland O Finland Duitsland W Luxemburg België EU 15 Griekenland Italië Verenigd Koninknjk Zweden Nederland Spanje Portugal Ierland 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 3 5 - 64 Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 104 Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Tabel 6. 9 Denemarken Oostenrijk Frankrijk Duitsland Oost Finland Duitsland West Luxemburg België EU 15 Griekenland Italië Verenigd Koninkrijk Zweden Nederland Spanje Portugal Ierland Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 15-34 jaar 51. 8 49. 3 55. 2 55. 7 38. 0 38. 0 42. 5 41. 6 37,3 24. 4 22. 2 41. 6 26. 7 20. 1 29. 3 23. 2 14. 4 35-64 jaar 73. 2 60. 9 60. 4 58,1 55. 1 53,2 52. 2 49. 4 45,9 43. 0 40,3 38. 0 36. 8 32. 2 31. 3 273 21. 5 65 jaar en ouder 58. 1 22. 0 21. 2 27. 3 12. 8 18. 0 18. 0 20. 2 16,5 15. 5 15. 5 8. 6 11. 2 15. 2 12. 9 7. 2 1. 4 Totaal 63. 5 50. 2 53,2 52. 3 40. 6 41. 4 42. 8 41. 0 37,7 31. 9 29. 1 J J. J 28. 8 26. 4 27. 2 22. 3 15. 8 Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Fisuur 6. 11 15+ jaar D 50-59 jaar Duitsland O Denemarken Oostenrijk Luxemburg Duitsland W Frankrijk België EU 15 Finland Zweden Spanje Italië Nederland Verenigd Koninkrijk Portugal Griekenland Ierland 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15 jaar en ouder Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 105 Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Tabel 6. 10 15-34 jaar 35-49 jaar 50-59 jaar 60 jaar en ouder Totaal 54. 2 41. 1 55. 4 45. 8 48. 6 42. 3 36. 3 32,4 24. 1 20. 4 27. 8 20. 1 16. 3 20. 8 19. 3 15. 9 11. 9 71. 5 51. 5 59. 7 66. 3 64. 3 50. 9 58. 7 47,0 48. 6 38. 7 38. 6 38. 4 39. 4 34. 3 35,8 29. 6 22. 8 74. 5 64. 7 62. 7 76. 7 63,1 58. 2 50. 0 48,4 54. 8 44. 3 36. 2 37. 7 33. 3 37. 7 34. 5 36. 5 22. 2 50. 8 62. 8 32. 5 27. 3 38. 4 39. 4 27. 0 29,8 33. 6 37. 9 21. 0 23. 2 26. 0 18. 8 18. 0 11,5 9. 5 61. 5 52. 8 52. 7 52. 3 52. 0 46. 8 41. 2 37,9 37. 6 33. 2 29. 9 28. 0 27. 9 25. 8 24. 8 21. 4 15. 6 Duitsland Oost Denemarken Oostenrijk Luxemburg Duitsland West Frankrijk België EU 15 Finland Zweden Spanje Italië Nederland Verenigd Koninkrijk Portugal Griekenland Ierland Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Fisuur 6. 12 Percentage dat voorstander is van mammorgrafische screening Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Finland Zweden Frankrijk Verenigd Koninkrijk Nederland Spanje Italië Griekenland EU 15 Ierland Luxemburg Denemarken Duitsland O Portugal België Oostenrijk Duitsland W 15+ jaar D 50-59 jaar EU- gemiddelde 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15 jaar en ouder Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 106 Tabel 6. 11 Percentage dat voorstander is van mammografische screening, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 15-34 jaar 35-49 j a ar 50-59 jaar 60 jaar en ouder Totaal 97. 6 97. 1 95. 4 92. 8 94. 8 96. 5 93. 8 92. 1 91,3 91. 6 90. 9 88. 1 86. 4 91. 3 87. 9 82. 3 81. 1 98. 6 96. 8 93. 0 97. 0 96. 6 96. 1 91. 1 96. 2 91,7 89. 7 89. 1 89. 1 85. 7 90,0 87. 2 88. 3 85. 0 98. 6 98. 9 96. 9 91. 2 94. 3 98. 6 93. 5 93. 2 93,0 90. 9 90. 3 90. 6 90. 4 79. 3 87. 1 90. 7 88. 2 97. 5 93,1 95. 7 98,6 94. 0 88. 7 86. 8 82. 0 87,4 84,8 82. 5 85. 8 90. 3 86. 0 86. 9 71. 7 73. 2 98. 0 96. 4 95. 2 95,0 95. 0 94. 8 91. 2 90. 9 90,7 89. 6 88. 7 88. 3 879 8 78 87. 4 82. 8 81. 1 Finland Zweden Frankrijk Nederland Verenigd Koninkrijk Spanje Italië Griekenland EU 15 Ierland Luxemburg Denemarken Duitsland Oost Portugal België Oostenrijk Duitsland West Bron: Eurobarometer 44,3/1996 Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, Vrouwen van 50 - 69 jaar, EU 15 (1996) Fisuur 6. 13 D 60-69 jaar 50-59 jaar Zweden Denemarken Nederland Luxemburg Finland Oostenrijk Verenigd Koninkrijk Frankrijk EU 15 Duitsland W Portugal Spanje Duitsland O Italië België Griekenland Ierland 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt volgens het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 107 Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Tabel 6. 12 <40 jaar 40-49 jaar 50-59 jaar 60-69 jaar 70 jaar en ouder Totaal Zweden Denemarken Nederland Luxemburg Finland Oostenrijk Verenigd Koninkrijk Frankrijk EU 15 Duitsland West Portugal Spanje Duitsland Oost Italië België Griekenland Ierland 2. 4 11. 0 6. 1 13,9 2. 4 19. 1 2. 6 6. 0 8,1 14. 8 10. 7 12. 6 14. 2 3. 4 11. 0 3. 2 2. 7 Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 30. 3 34. 4 16. 5 47. 0 11. 8 41. 1 10. 5 23. 9 24,6 30. 4 21. 7 32. 5 25. 5 270 31. 2 19. 3 10. 1 70. 5 51. 2 50. 9 64. 3 58. 3 57. 3 40. 0 34. 4 38,0 37. 4 35. 6 31. 9 31. 2 36,0 32. 2 30. 6 1. 9 574 574 55. 6 36. 4 33. 7 271 32. 5 32. 8 28,4 26. 1 22. 5 24. 3 22. 8 19. 0 16. 7 14,8 6. 8 22. 4 45. 5 15. 8 20. 0 9. 1 19. 3 3. 2 22. 9 11,9 11. 8 10. 2 3. 9 16. 0 9. 4 10. 5 5. 1 4. 4 279 31. 1 18. 4 28. 3 17. 8 28. 9 12. 9 18. 4 18,1 21. 8 18. 0 18. 8 20. 7 15. 1 172 12. 0 4. 6 106. 7. SPECIFIEKE VROUWELIJKE GEZONDHEIDSKWESTIES In dit hoofdstuk worden een aantal gezondheidskwesties betreffende vrouwen besproken die van belang zijn voor het volksgezondheidsbeleid, zowel op het niveau van de Gemeenschap als op dat van de Lid-Staten. Deze zijn zo gekozen dat een beeld wordt verkregen van de gezondheidsproblemen waarmee vrouwen in de verschillende levensfasen geconfronteerd worden. Wat jonge vrouwen betreft wordt daarom ingegaan op eetstoornissen en fflv/aids. Voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd gaat de aandacht uit naar gezinsplanning en abortus en voor oudere vrouwen naar de menopauze en daarmee samenhangende onderwerpen (b. v. osteoporose en substitutietherapie). Daarnaast wordt ingegaan op geweld tegen vrouwen, aangezien dat voor alle leeftijden van belang is. Er zij op gewezen dat er ondanks het belang van deze onderwerpen maar weinig nationale statistieken zijn. Bovendien kunnen de bestaande gegevens vaak moeilijk vergeleken worden als gevolg van verschillen in definities en/of wijzen van gegevensverzameling. Daarom moet dit hoofdstuk worden beschouwd als een poging om belangrijke in opkomst zijnde gezondheidskwesties betreffende vrouwen onder de aandacht te brengen, en niet zo zeer als een vergelijking van deze aspecten van de gezondheidstoestand van vrouwen in de Gemeenschap. 7. 1 Eetstoornissen De eetstoornissen boulimie en anorexia nervosa, die voornamelijk bij jonge vrouwen voorkomen, leiden tot een aanzienlijke ziekte en zelfs tot sterfte. Nergens in de EG bestaat vooralsnog een nationaal volksgezondheidsbeleid ter zake van deze aandoeningen en er zijn ook geen nationale statistische gegevens beschikbaar over de incidentie en prevalentie ervan. Uit diverse schattingen van de incidentie van boulimie/anorexia nervosa kan worden afgeleid dat het aantal gevallen in de EG toeneemt. Gezien de grotere aandacht in de media voor deze aandoeningen is echter niet uit te maken of deze ogenschijnlijke toename reëel is dan wel niet meer dan het gevolg van een betere bewustwording. Een bijkomende moeilijkheid bij het verkrijgen van betrouwbare gegevens over de incidentie van eetstoornissen is dat de vrouwen die eraan üjden vaak niet voor hun aandoening(en) uitkomen. De schattingen van de incidentie voor deze eetstoornissen lopen nogal uiteen. Volgens één bron' is de incidentie van anorexia nervosa in westerse landen onder vrouwen van 14-29 jaar bijna 1%. In andere studies worden echter veel lagere cijfers genoemd, van 0,45 per 100 000 in Zweden2 tot 8,1 per 100 000 in Nederland3 3; voor het VK werden cijfers van 0,66-3,77 per 100 000 gemeld4. Natuurlijk valt niet uit te maken welke schatting het nauwkeurigst is. Voor boulimie wordt de incidentie in westerse landen in de leeftijdsgroep 14-45 jaar op 1 à 2% geschat5. De schattingen in verschillende studies lopen weer uiteen, van 11,4 per 100 000 in Nederlandb 6 tot 3 à 4% in Zweden en Duitsland7 8. Zoals al is opgemerkt leiden anorexia nervosa en boulimie tot aanzienlijke ziekte en sterfte. Met name zelfdoding en pogingen daartoe komen veel voor. Helaas bestaat er weinig informatie over de feitelijke ziekte en sterfte als gevolg van deze aandoeningen, omdat vaak andere aandoeningen als rechtstreekse doodsoorzaak (of oorzaak van ziekte) worden aangegeven. Zo worden zelfmoord in een toestand van depressie en hartfalen, a 8. 3% van de onderzochte populatie in deze studie was man. b 3. 5% van de onderzochte populatie in deze studie was man. 109 twee frequente gevolgen van anorexia nervosa, vaak als doodsoorzaak aangegeven terwijl anorexia nervosa even juist of zelfs juister zou zijn. Een studie schat de sterfte aan anorexia nervosa op 6%, die aan boulimie op 3,1%9. Bovendien lijden veel vrouwen aan een gedeeltelijk anorexia/boulimiesyndroom of ander afwijkend eetgedrag, waardoor hun gezondheid in gevaar kan komen en zij een hoger risico lopen om werkelijke eetstoornissen te krijgen. De oorzaken van eetstoornissen zijn niet duidelijk, maar de schuld ligt althans ten dele bij de obsessie van de samenleving voor gewicht en uiterlijk. Uit onderzoek blijkt dat tieners en jonge vrouwen zich bijzonder druk maken om hun gewicht en dat kan wellicht verklaren waarom eetstoornissen in deze leeftijdsgroepen vaker voorkomen. In een Belgische studie10 is geconstateerd dat scholieres in de tienerleeftijd zich zorgen maken om hun gewicht, ook al hebben zij een ideale Quetelet-index; daardoor leggen zij zich beperkingen op bij het eten en dat is een risicofactor voor het ontstaan van eetstoornissen. Evenzo werd in een Nederlandse studie gevonden dat 41% van de scholieres in de steekproef zichzelf te dik vond, 33% dieet hield, 11% aan een of andere eetstoornis leed en 1,5% aan boulimie of anorexia nervosa11. De resultaten van deze en soortgelijke studies12 worden bevestigd door de uitkomst van de Eurobarometer van 1996. Zoals is aangegeven in fîguur 7. 1 en tabel 7. 1, zegt ongeveer eenderde van de vrouwen tussen 15 en 24 niet tevreden te zijn met hun gewicht; ongeveer 25% volgde het afgelopen jaar een dieet (zie fig. 7. 2 en tab. 7. 2). Dit varieert nogal van Lid-Staat tot Lid-Staat; in Griekenland zijn de vrouwen het minst tevreden met hun gewicht, in Ierland het meest. Dit zou samen kunnen hangen met verschillen in lichaamsgewicht (zie hoofdstuk 6. 3). Zoals is aangegeven in figuur 7. 3 is er een sterke correlatie tussen de ontevredenheid over het gewicht en dat gewicht zelf. Vrouwen die ernstig overgewicht vertonen (Quetelet-index van 30 en meer) zullen veel vaker ontevreden over hun gewicht zijn dan vrouwen met ernstig ondergewicht (Quetelet-index kleiner dan 18). Eetstoornissen kunnen behandeld worden met behulp van voedingsadviezen, psychotherapie, gezinstherapie (aanbevolen voor anorexia nervosa) en cognitieve therapie (aanbevolen voor boulimie). Medisch-psychiatrische hulp wordt meestal verleend in ziekenhuizen met gespecialiseerde poliklinische programma's; ziekenhuisopname vindt alleen plaats als de aandoening levensbedreigend wordt13. In sommige Lid-Staten zijn gespecialiseerde klinieken opgericht (b. v. Zweden, Finland, België, VK), maar die kunnen de vraag naar behandeling niet aan. 7. 2 HIV/aids en de gezondheid van vrouwen Infectie met het humane immunodeficiëntievirus (HIV) en de daardoor veroorzaakte ziekte aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome) is een ernstig gezondheidsprobleem voor jonge vrouwen. Sinds begin jaren tachtig de eerste aidsgevallen in de EG geconstateerd werden, is de preventie van HTV-infectie een belangrijk doel voor de volksgezondheid geworden. Aangezien echter de ziekte zich eerst uitbreidde onder homo- en biseksuele mannen, wordt aids pas sinds kort onderkend als een kwestie die ook voor vrouwen van belang is. Op 30 september 1996 hadden in de EG 167 021 mensen aids, onder wie 27 355 vrouwen (17%) (zie tab. 7. 3 en 7. 4a)14. Van de vrouwen waren de meesten (52%) Het totaal in beide tabellen is niet hetzelfde hoewel zij uit dezelfde bron afkomstig zijn14. Hoewel hier geen verklaring voor gegeven wordt, komt dit verschil waarschijnlijk doordat in tabel 7. 3 niet bij alle gerapporteerde gevallen het geslacht bekend was. 110 intraveneuze drugsgebruiksters. De incidentie van aids onder homo- en biseksuele mannen lijkt zich nu te stabiliseren, maar de overdracht bij de heteroseksuele bevolking (zowel mannen als vrouwen) neemt nog steeds toe. Er zijn aanwijzingen voor dat in de EG de meeste gevallen van heteroseksuele HTV-besmetting het gevolg zijn van onveilig vrijen met een HTV-positieve intraveneuze drugsgebruiker15 en dat de meeste baby's die Hiv-positief geboren worden met het virus besmet zijn via périnatale (verticale) overdracht (van moeder op kind), waarbij de moeder intraveneuze drugsgebruikster is of een partner uit een risicogroep heeft. Er zij echter op gewezen dat de belangrijkste overdrachtsroutes van Hiv bij vrouwen niet in alle Lid-Staten hetzelfde zijn (zie fig. 7. 4). In Spanje, Italië, Portugal en Ierland bijvoorbeeld vindt men de meeste aidsgevallen onder intraveneuze drugsgebruikers, terwijl in België heteroseksuele overdracht de belangrijkste route is. Als gevolg van de hogere prevalentie van HTV/aids onder mannen is de kennis over het natuurlijke beloop van Hiv bij vrouwen tamelijk beperkt. Duidelijk is echter dat zij vatbaarder zijn voor het virus (en voor andere seksueel overdraagbare aandoeningen) dan mannen. Met andere woorden HTV wordt gemakkelijker van mannen op vrouwen overgedragen dan andersom. Verder wordt bij vrouwen de diagnose vaak in een later stadium gesteld omdat de symptomen niet herkend worden. Ook is gebleken dat seksueel overdraagbare infecties van de voortplantingsorganen bijkomende risicofactoren voor de verspreiding van HTV zijn16. Vrouwen hebben nog meer problemen om zich tegen infectie te beschermen. Zij bevinden zich in een zwakkere positie dan mannen om aan te dringen op veilig vrijen, ongeacht of dit in een stabiele, occasionele of commerciële seksuele relatie gebeurt. Tegelijkertijd wordt er vaak van uitgegaan dat de vrouw de verantwoordelijkheid voor het gebruik van condooms op zich moet nemen. Het blijkt dat het seksueel gedrag van vrouwen en mannen aan het veranderen is: zij gebruiken vaker condooms en hebben minder wisselende partners. Er wordt echter nog steeds onveilig gevrijd. Vooral voor prostituees is het risico van infectie groot, al blijkt de prostitutie in tegenstelling tot wat algemeen gedacht wordt geen rol van betekenis gespeeld te hebben bij de overdracht van HTV in de EG17; bij die groep gaat het er dus veiliger aan toe, wat te danken is aan de ontplooide preventieactiviteiten. Ondanks de risico's waar vrouwen aan blootstaan, zijn er over het algemeen weinig specifieke preventieactiviteiten voor hen ontwikkeld. Zij kwamen indirect aan bod in het kader van algemene campagnes voor de hele bevolking, of er waren speciale acties voor bepaalde doelgroepen, met name intraveneuze drugsgebruikers en werkers in de seksindustrie. Er moet meer actie worden ondernomen die specifiek op vrouwen is toegesneden, en dan met name op jonge vrouwen onder wie de meeste HTV-besmetting voorkomt of die waarschijnlijk tot een van de risicogroepen zullen gaan behoren. 7. 3 Gezinsplanning Een van de belangrijkste zaken voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd is gezinsplanning. De meeste vrouwen vinden dat zij om zeggenschap uit te oefenen over hun eigen leven zelf moeten kunnen bepalen hoeveel kinderen zij krijgen en wanneer, en zich seksueel ontplooien zonder bang te hoeven zijn voor ongewenste zwangerschap en seksueel overdraagbare ziekten. De verkrijgbaarheid van anticonceptiemiddelen en de mogelijkheid van abortus zijn daarom van groot belang. m Gemakkelijke verkrijgbaarheid van doeltreffende anticonceptiva heeft ertoe bijgedragen dat het vruchtbaarheidscijfer in de EG sterk gedaald is. Sinds 1970 was dat het geval in alle Lid-Staten behalve Finland en Zweden, waar een kleine stijging optrad (zie tab. 7. 5). Er zijn geen gegevens beschikbaar over het gebruik van anticonceptiemiddelen in Griekenland, Ierland en Luxemburg, in de overige Lid-Staten ligt dit tussen 71 en 81%, behalve in Portugal en Spanje, waar het respectievelijk 66 en 59% is. Er zijn geen gegevens over het gebruik van anticonceptiemiddelen door tieners, maar wel is bekend dat dat gebruik om allerlei redenen lager ligt dan bij volwassenen. Dit kan veroorzaakt worden door onwetendheid, angst dat de ouders erachter komen dat zij aan seks doen, geen mogelijkheden om anticonceptiemiddelen te verkrijgen, enz. Deze factoren dragen bij aan het ondanks recente dalingen nog steeds relatief hoge geboortecijfer onder tieners in de EG (zie tab. 7. 5). De volgende anticonceptiemiddelen worden in de EG toegepast: natuurlijke middelen (b. v. periodieke onthouding, coïtus interruptus), hormonale middelen (pil, prikpil, pleister), barrièremiddelen (mannen- en vrouwencondoom, pessarium, spiraaltje (IUD)), chirurgische methoden (sterilisatie van man of vrouw) en interceptie post coitum (morning-afterpil). De pil is het meest gebruikte anticonceptiemiddel, gevolgd door het condoom. Het condoomgebruik is toegenomen als gevolg van de inspanningen om de verspreiding van Hiv te voorkomen1819. De keuze van het anticonceptiemiddel zal worden beïnvloed door de beschikbaarheid, de prijs en de toegankelijkheid, het nationale beleid, de feiteüjke verkrijgbaarheid, culturele en religieuze overwegingen, de gezondheidstoestand, de voorkeur van de partner en de sociaal-economische status. Een volgende factor die van invloed is op de keuze zijn de gezondheidsrisico's en/of bijwerkingen van het gekozen middel. Zo zijn de hoge bloeddruk en het verhoogde risico op trombose, zoals inherent aan bepaalde piltypen, en het verhoogde risico op adnexitis bij gebruik van het spiraaltje voor sommige vrouwen voldoende redenen om van deze middelen af te zien. De gemaakte keuze zal in de loop van het vruchtbare leven van de vrouw ook veranderen. Jongere vrouwen zullen eerder de pil of condooms gebruiken, terwijl oudere vrouwen de voorkeur zullen geven aan spiraaltjes en sterilisatie. In alle Lid-Staten kunnen adviezen over geboorteregeling worden verkregen bij artsen, gespecialiseerde centra, kraamklinieken en consultatiebureaus; de kosten lopen echter sterk uiteen. In sommige Lid-Staten (b. v. Finland, Italië en het VK) worden anticonceptiemiddelen gratis verstrekt20 21, terwijl dat in andere (b. v. Ierland, Duitsland) voor bepaalde doelgroepen, zoals armen22 of jongeren23 het geval is. In een aantal Lid- Staten (b. v. Finland, Nederland, Zweden en het VK) zijn er speciale centra voor geboortebeperking voor seksueel actieve tieners24. 7. 4 Abortus Dankzij de betere geboorteregeling is het aantal ongewenste zwangerschappen weliswaar gedaald, maar dit komt nog steeds voor. Er is dus ook nog altijd vraag naar abortus provocatus, vooral onder tieners25. De redenen hiervoor kunnen zijn een falend anticonceptiemiddel, een al volledig gezin, zwangerschap als gevolg van verkrachting, vastgestelde misvorming van de foetus, gezondheidsrisico voor de moeder en de sociaal- economische omstandigheden. 112 Abortus is met inachtneming van uiteenlopende criteria en voorwaarden toegestaan in alle Lid-Staten, behalve in Ierland en in Noord-Ierland*. In Ierland mogen gezondheidswerkers hun cliënten sinds 1995 verwijzen naar wettelijk toegestane voorzieningen elders in de EG om een abortus te ondergaan, maar alleen als zij volledige voorlichting geven over alle beschikbare opties en niet alleen tot abortus adviseren. Het recht van Ierse vrouwen om zich binnen de EG te verplaatsen teneinde een abortus te ondergaan werd in 1992 vastgelegd. In de Lid-Staten waar abortus gelegaliseerd is, gelden hiervoor uiteenlopende criteria. Overal geldt een bepaalde termijn: in de regel is abortus gedurende de eerste drie maanden toegestaan, maar gedurende de tweede drie maanden slechts in speciale gevallen. Een gesprek alvorens de abortus wordt uitgevoerd, waarbij op de alternatieven wordt gewezen, alsmede een bedenktijd zijn in alle Lid-Staten verplicht. Verder kan een gezondheidswerker in sommige Lid-Staten een abortus weigeren in verband met morele bezwaren. In een aantal Lid-Staten (Spanje, Duitsland en Frankrijk) is het abortusbeleid de afgelopen jaren enigszins versoepeld, zij het niet zonder slag of stoot, terwijl andere Lid- Staten (Italië en België) dat juist strenger trachten te maken26. Het aantal abortussen per 1000 vrouwen varieert over de EG (zie tab. 7. 6). De hoogste cijfers worden aangetroffen in Zweden (18,3 per 1000 vrouwen), Denemarken (14,3 per 1000 vrouwen) en Frankrijk (13,0 per 1000 vrouwen). In Italië, Nederland en Spanje liggen de cijfers een stuk lager: respectievelijk 8,6, 6,0 en 5,4 per 1000 vrouwen. Een andere vaak gepubliceerde abortusstatistiek is het aantal abortussen per 1000 levendgeborenen. Ook dit cijfer varieert natuurlijk binnen de Gemeenschap, waarbij de hoogste waarden worden aangetroffen in Zweden, Italië, Denemarken, Frankrijk en het VK27, en de laagste in Nederland, Luxemburg en Spanje (zie tab. 7. 6). In deze landen bedraagt het cijfer slechts eenderde van dat in de eerste groep. Indien een abortus onder goede medische omstandigheden wordt uitgevoerd treden er nauwelijks complicaties op. De sterfte aan legale abortussen vóór 8 weken is op 0,5 per 100 000 geschat28. Dit staat tegenover een moedersterfte van 7 per 100 000 bij bevallingen (zie hoofdstuk 3. 3). Het ontdekken van trends in abortus in de tijd wordt bemoeilijkt doordat er onvoldoende gegevens zijn en deze niet vergelijkbaar zijn. Uit bestudering van de gegevens van het VK, Nederland en Spanje kan echter worden afgeleid dat er een typisch patroon optreedt nadat abortus in een land gelegaliseerd is: eerst neemt het cijfer toe, vaak behoorlijk, en dan na verloop van tijd treedt een stabilisatie op en kan het cijfer zelfs weer dalen. 7. 5 Menopauze De menopauze - letterlijk het ophouden van de maandelijkse menstruatie - betekent het einde van de vruchtbare periode van de vrouw; in de regel wordt er echter de langere periode (20 jaar of meer) mee aangeduid waarin het vrouwelijke lichaam zich aanpast aan een lagere hormoonspiegel voor en na het ophouden van de menstruatie. De gemiddelde leeftijd waarop de menopauze intreedt is 50 à 52 jaar, wat inhoudt dat vrouwen in de EG kunnen verwachten dat zij dan nog een derde van hun leven voor zich hebben. In Ierland is abortus niet mogelijk. Er zij echter op gewezen dat het Ierse Hooggerechtshof heeft geoordeeld dat een abortus toegestaan is als er een werkelijk, ernstig gevaar voor het leven van de moeder is dat niet op andere wijze kan worden weggenomen. De Abortion Act van 1967, die van toepassing is op Engeland Schotland en Wales, werd niet tot Noord-Ierland uitgebreid daar is abortus alleen toegestaan als het leven van de moeder in gevaar komt. 113 De gevolgen van de menopauze op de gezondheid van vrouwen lopen uiteen. Naar schatting heeft 75% van de vrouwen overgangsklachten, maar slechts 10-20% raadpleegt daarvoor een arts29. Kortdurende effecten van de menopauze zijn vasomotorische symptomen (opvliegingen, nachtelijke transpiratieaanvallen), urogenitale symptomen en stemmingswisselingen. Deze symptomen kunnen worden toegeschreven aan het effect van dalende hormoonspiegels (oestrogenen) waarmee de menopauze gepaard gaat. Doordat vrouwen in de EG steeds langer leven, komt er meer aandacht voor de mogelijke langetermijngevolgen van de menopauze. Hoewel er momenteel geen bewijzen voorhanden zijn dat er een causaal verband bestaat tussen de hormoonspiegels en de gezondheid na de menopauze, blijkt uit de ziektestatistieken dat hart- en vaatziekten en osteoporose bij postmenopauzale vrouwen vaker voorkomen. 7. 5. 1 Osteoporose en hart- en vaatziekten Seniele osteoporose komt zowel bij vrouwen als bij mannen voor, maar meer bij vrouwen als gevolg van de versnelde botafbraak tijdens en na de menopauze. Postmenopauzale osteoporose is in de hele EG een verontrustend verschijnsel, aangezien het gepaard gaat met een verhoogd voorkomen van botbreuken, met name heup- en wervelbreuken, met als gevolg aanzienlijke ziekte, sterfte, mobiliteitsbeperking en verminderde kwaliteit van leven. Onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd dat osteoporose een stijgende lijn vertoont. In een Griekse studie wordt geschat dat 9% van de vrouwen boven de 45 symptomen van osteoporose vertoont30. Een Finse studie heeft berekend dat vrouwen van 50 jaar en ouder een kans van bijna 40% lopen om in hun leven een botbreuk als gevolg van osteoporose op te lopen31. Uit andere studies komt naar voren dat bij heupfracturen in het eerste jaar een sterfte van 20% optreedt, en in de eerste drie jaar na de fractuur een sterfte van 40%. Verder bereikt meer dan de helft van de mensen die een heup gebroken hebben nooit meer volledig herstel32. Preventieve initiatieven waren gericht op manieren om de kwaliteit van leven tot op hoge leeftijd te behouden en om de kosten als gevolg van osteoporose te beperken. Er bestaan in de EG op dit moment geen nationale programma's voor screening op osteoporose, al zijn er in de meeste landen wel plaatselijke screeningsvoorzieningen. Er is nader onderzoek nodig om de kosteneffectiviteit van de preventiemethoden te bepalen, dit omvat primaire preventie door meer lichaamsbeweging en een grotere calciumopname door tieners en premenopauzale vrouwen, secundaire preventie in de vorm van vroegtijdige opsporing (en behandeling) door middel van screening, en tertiaire preventie, in hoofdzaak behandeling bij ongevallen en revalidatie van vrouwen met osteoporose. Hart- en vaatziekten worden van oudsher beschouwd als een typische mannenziekte, vooral omdat deze aandoeningen bij vrouwen voor de menopauze weinig voorkomen. Bij vrouwen onder de 50 is de incidentie slechts een kwart van die bij mannen van dezelfde leeftijd. Maar naarmate vrouwen ouder worden neemt het risico sterk toe. Op zestigjarige leeftijd is de incidentie al de helft van die bij mannen33. Over het hele vrouwenleven genomen vormen hart- en vaatziekten de voornaamste doodsoorzaak. En omdat vrouwen steeds langer leven, leiden deze aandoeningen in de hele EG ook tot steeds meer ziekte. 7. 5. 2 Preventie en symptoombestrijding In tal van Lid-Staten wordt nader onderzoek verricht naar de oorzaken van en behandelingen voor osteoporose en hart- en vaatziekten bij postmenopauzale vrouwen. Sinds de jaren tachtig adviseren veel artsen substitutietherapie aangezien hiermee osteoporose, hart- en vaatziekten en, zoals onlangs aangetoond, de ziekte van Alzheimer34 114 zouden kunnen worden voorkomen De discussie over de kosten en baten van substitutietherapie is echter nog lang niet ten einde Nauwkeurige gegevens over de toepassing van substitutietherapie in de Lid-Staten zijn niet voorhanden, maar de schattingen lopen uiteen van 2% in Italië", 4% in Spanje36, 15% in Nederland37, 20% in Oostenrijk3' en Zweden39 tot 56% in Finland' 1-10 Er zijn aanwijzingen dat substitutietherapie geassocieerd is met een hogere sociaal-economische status en het wonen in een grote stad11. Ook maken hoger opgeleide vrouwen eerder gebruik van substitutietherapie, wat erop duidt dat de informatie over de baten (en bijwerkingen) van substitutietherapie onder de algemene bevolking onvoldoende bekend zijn. Om dit te onderzoeken is in de Eurobarometer van 1996 aan vrouwen gevraagd of zij vonden dat zij goed (of slecht) over substitutietherapie geïnformeerd waren. De resultaten zijn weergegeven in figuur 7. 5 en tabel 7. 7 en hieruit blijkt dat 61% van de vrouwen meent onvoldoende over substitutietherapie geïnformeerd te zijn. Naar leeftijdsgroepen uitgesplitst blijft deze conclusie overeind, al blijken vrouwen van 50-64 jaar iets beter geïnformeerd te zijn dan vrouwen van andere leeftijden. Dit is wel te begrijpen aangezien substitutietherapie voor deze groep met name van belang is. Uit figuur 7. 5 blijkt verder dat er aanzienlijke verschillen tussen de Lid-Staten bestaan. Het hoogste percentage slecht geïnformeerde vrouwen wordt aangetroffen in Portugal, Ierland, Spanje en Griekenland, het laagste in Finland en Luxemburg, wat tot op zekere hoogte overeenkomt met het gebruik in die landen. AI met al blijkt uit deze resultaten dat er in de Gemeenschap meer (of betere) voorlichting over substitutietherapie nodig is. 7. 6 Geweld jegens vrouwen Geweld jegens vrouwen - door de Algemene Vergadering van de VN gedefinieerd als "elke daad van geweld op basis van gender, die resulteert of kan resulteren in lichamelijke, seksuele of psychologische schade aan of lijden van vrouwen, met inbegrip van de dreiging met dergelijke gewelddaden, dwang of willekeurige vrijheidsberoving, ongeacht of dit plaatsvindt in het openbaar of in de privé-sfeer"42 - is in de EG steeds meer een punt van zorga 43. Door het ontbreken van nationale statistieken hierover kan niet worden vastgesteld of de als zodanig ervaren toename van geweld jegens vrouwen reëel is of dat er door de betere bewustwording en acceptatie van de problematiek vaker melding van gemaakt wordt. Geweld jegens vrouwen werd aanvankelijk beschouwd als een mensenrechtenprobleem, maar krijgt geleidelijk erkenning als een volksgezondheidskwestie. Het Europees Netwerk voor de gezondheid van vrouwen, dat in 1994 in Wenen is opgericht, rekende geweld jegens vrouwen tot een van de zes belangrijkste gezondheidsproblemen. Hoewel geweld jegens vrouwen geen sociaal- economische, culturele, religieuze en raciale grenzen kent, worden sommige groepen, zoals oudere, migrerende en arme vrouwen, als bijzonder kwetsbaar beschouwd. De oorzaken van geweld jegens vrouwen zijn onduidelijk, maar alcohol- en drugsmisbruik, armoede en overbevolkte woningen zijn bekende factoren die geweldpleging tegen vrouwen kunnen verergeren'1. Ook is wel geopperd dat de veranderingen in de maatschappij om de positie van vrouwen ten opzichte van die van mannen te verbeteren hebben bijgedragen aan de toename van lichamelijk en seksueel geweld jegens vrouwen45. De Commissie heeft onlangs een communautair actieprogramma voorgesteld vrouwenhandel voor seksuele exploitatie11. ter bestrijding van 115 7. 6. 1 Geweld in de huiselijke sfeer Hoewel de gegevens schaars zijn, wordl nu in alle Lid-Stalcn ingc/ien dal geweldpleging legen vrouwen door een mannelijke partner de meest endemische vorm van geweld is" ' Over het algemeen maken de beschikbare gegevens onderscheid tussen geweld in de huiselijke sfeer en seksueel geweld, al overlappen deze twee elkaar aanzienlijk omdat verkrachting binnen een intieme relatie ook als een vorm van geweld in de huiselijke sfeer beschouwd wordt. Er zijn nauwelijks gegevens over de gezondheidseffecten op lange termijn van geweld in de huiselijke sfeer tegen vrouwen. De weinige beschikbare studies richten zich eerder op de psychologische dan op de lichamelijke gevolgen. Zo wordt geschat dat mishandelde vrouwen vier- à vijfmaal zo vaak psychiatrische behandeling nodig zullen hebben en vijfmaal zo vaak een zelfmoordpoging zullen doen als niet mishandelde vrouwen48. In een Deens onderzoek betreffende vrouwen die een poging tot zelfdoding gedaan hadden, werd gevonden dat zij in ernstige mate psychologisch en fysiek geweld ondergaan hadden49 Recenter nog zijn in een aantal Lid-Staten studies uitgevoerd om basisgegevens te verkrijgen over het aantal vrouwen dat aan geweld in huiselijke kring is blootgesteld. De schattingen lopen uiteen van 1 op de 5 vrouwen in Ierland50 en 1 op de 4 in het VK51 tot 1 op de 3 in Portugal52 en Duitsland53. 7. 6. 2 Verkrachting en aanranding Verkrachting en aanranding kunnen lichamelijk letsel en ernstige emotionele trauma's tot gevolg hebben. Verder lopen slachtoffers van verkrachting vaak allerlei gezondheidsrisico's, van overlijden/zelfdoding tot ongewenste zwangerschap, SOA'S met inbegrip van Hiv, chronische aandoeningen en psychologische symptomen, zoals depressie, woede, schuldgevoelens, slaap- en eetstoornissen, angst voor seks en concentratiestoornissen54. In de hele EG wordt erkend dat verkrachting een sterk ondergerapporteerde misdaad is. In Finland bijvoorbeeld was in de jaren tachtig het gemiddelde aantal aangegeven gevallen van verkrachting per jaar 345, maar volgens schattingen van de politie ligt dit in werkelijkheid tussen 6000 en 10 000 per jaar55. Andere meldingen van het aantal verkrachtingen per jaar variëren tussen 125 in Portugal (1992), 1381 in Zweden (1995), 1599 in Spanje (1992) en 5082 in het VK (1994). In Nederland, waar relatieve cijfers worden gepubliceerd, is het aantal verkrachtingen tussen 1980 en 1988 gestegen van 7 tot 10 per 100 000 vrouwen56. 7. 6. 3 Seksuele intimidatie en 'stalking" en "stalking" De bewustwording ten aanzien van seksuele intimidatie ongewenste intimiteiten -iemand voortdurend lastig vallen is in de Lid-Staten de afgelopen jaren toegenomen Hoewel er geen nationale statistieken zijn, duiden een aantal studies erop dat seksuele intimidatie van vrouwen veel voorkomt. Zo wordt geschat dat in Finland 26% van de vrouwen tussen 18 en 24 jaar met seksuele intimidatie geconfronteerd wordt (tegen 4% van de mannen)57. Uit rapportage in Nederland blijkt dat 1 op de 3 meisjes jonger dan 16 jaar met een of andere vorm van ongevraagde seksuele toenaderingspogingen te maken heeft, van seksuele intimidatie tot verkrachting58. 116 Referenties 1 West. R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of Health Economics ibid. 2 3 Hoek. H. W. (1995),. "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders. " Psychiatry. 152:8. 1272- 1278. 4 Thomas. C. (1996), British Report on Women's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. 5 West, R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nen'osa. Londen: Office of Health Economics. 6 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nen>osa. London: Office of Health Economics. 7 Weilandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. 8 Folkhalsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995). Ett liv av vikt. Regeringens uppdrag av anorexia-bulemia. Stockholm. 9 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health Economics. 10 Vervaet. M. et al. (zonder jaartal). Attitudes of schoolboys and girls toward body-weight and eating habits and eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young females (niet gepubliceerd). 11 Vermeulen. M. (1996), Dutch Report on Women's Health. Amsterdam: niet gepubliceerd. 12 Azcvedo. M. H. P. Ferrcira. C. P. (1992). "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence Study. " Acta Psychiatry Scandinavica, 86: 432-436. Baptista, F. , et. al. (1996). "The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a Portuguese Female University Population. " European Eating Disorders Review, 4(0). 144. 1-11. 13 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of Health Economics. 14 Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HIV/AIDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report, No 36, 30 september 1996. 15 McKeganey et al. (1992). "Female streetworking prostitution and HIV infection in Glasgow," BMJ. 305:801- 804. 16 Piot et al. (1988). HIV infection infernale prostitutes. Antwerpen: Instituut voor Tropische Geneeskunde. 17 Alary, M. (1993), "HIV infection in European female sex workers: epidemiological link with the use of petroleum based lubricants. " AIDS. 7:401-408. 18 Ditch. J. , Bradshaw. J. , and Eardley. T. (1994), Developments in national family policies in 1994, York: University of York. 19 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996), niet gepubliceerd. 20 Sinkkonen, S. (1996). Finnish Report on Women 's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 21 Thomas. C. (1996). British Report on Women 's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. 22 Riper. H. Cowley. H. (1996), Irish Report on Women's Health, Limerick: niet gepubliceerd. 23 Weilandt. C. (1996), German Report on Women 's Health. Bonn: niet gepubliceerd. 24 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996). niet gepubliceerd. 25 Coeytaux. F. M. Leonard, A. H. Bloomer. C. M. (1993), "Abortion. " in: Koblinsky, M. Timyan. J. , and Gay. J. (Eds). 77»»? health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 26 Ditch. J. Bradshaw. J. , and Eardley. T. (1994). Developments in national family policies in 1994. York: University of York. 27 Saurel-Cubizolles. M. J. Blondel. B. (1996). La Santé des Femmes, Flammarion Médecine-Sciences. Parijs. 28 Segal, S. LaGuardia, K. D. (1990). "Termination of pregnancy: a global view. " Baillieres Clin Obstet Gynecol, 4:235-247. 29 Haas. S. , Schiff. I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency. " in: Studd J. W. W. and Whitehead M. I. (Eds), The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, biz. 15-23. 30 Kallinikos. G. , Roumeliotou. A. (1996), Greek Report on Women's Health. Athene, niet gepubliceerd. 31 Kroger. H. (toim. ) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen sairaalan alueella. " Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin julkaisuja. (Reeks publicaties van het ziekenhuisdistrict Pohjois-Savo) nr. 22/1995, Kuopio. 117 32 Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief' in: European Institute of Women's Health. Women in Europe: Towards Healthy Ageing, conferentieverslag, 16 oktober 1996, Dublin: European Institute of Women's Health. 33 Llewellyn-Jones. D. and Abraham. S. (1988). Menopause, Oxford: Penguin Books. 34 Zie b. v. Paganini-Hill. A. (1995). "The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure world" Inl J Fertil Menopausal Stud. 40(suppl 1):54-62; zie ook Boulton. A. (1996). "Hormone therapy may protect against Alzheimer's disease," BMJ. Vol. 313, p. 442. 35 Bailey, J. Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and future trends," European Menopause Journal, 2(1). 4-7. 36 Martinez, F. J. , Varela E. , Suarez S. (1994), "The menopause and hormone replacement therapy: its prevalence in the town of Lugo," Atención Primaria, 14(9): 1052-7. 37 Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women's Health, Amsterdam: met gepubliceerd. 38 Birbaumer, A. (1996), Austrian Report on Women's Health. Wenen: niet gepubliceerd. 39 Sundh, M. , Renck, B. (1996), Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd 40 Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 41 Topo Pâivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone replacement therapy in 1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of Epidemiology and Community Health. 45: 277-280 42 Verenigde Naties (1994). A/RES/48/104. 43 CEG (1996b), Mededeling van de Commissi e aan de Raad en het Europees Parlement over vrouwenhandel voor seksuele exploitatie. COM(96) 567 def. Brussel: CEG. 44 WHO (1995b),Investing in women's health: (^entrai and Eastern Europe, Kopenhagen:WHO Regional Publications. 55. 45 Sundh. M. Renck, B. (1996). Swedish Report on Women's Health. Karlstad: niet gepubliceerd. 46 Hcisc, L. (1993). "Violence against women: the missing agenda. ", in: Koblinsky, M. Timyan. J. , and Gay. J. (Eds. ), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 47 Romkens. R. (1992). Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlingcr. 48 Heise. L. , (1993). Violence against women: the missing agenda. In: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. , (eds. ) The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 49 Arcel, L. T. , Mantonakis J. , Petersoon, B. , et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and Danish women and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta Psychiatr Scandinavica, 85(3), 189- 95. 50 Moloney, E. (1996), "Domestic violence 'suffered by 1 in 5 women'," Irish Independent, 30 april, 5. 51 Mooney K. (1993), The Hidden Figure : Domestic Violence in North London, Islington: Islington Council. 52 Silva, L. (1995). "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". À Bolina: Colecçâo das Mulheres e dos Homens. 53 Weilandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. 54 Heise. L. (1993), "Violence against women: the missing agenda". In: Koblinsky, M. Timyan, J. , and Gay. J. (Eds. ). The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 55 Sinkkonen. S. (1996). Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 56 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996). niet gepubliceerd. 57 Haavio-Mannila. E. Kontuia K. (toim. ) (1993). Suomalainen seksi. Tictoa suomalaistcn sukupuoliclaman muutoksesta. WSOY. 58 Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women 's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd. 118 [figuren en tabellen] 119 Fisuur 7. 1 Percentage dat niet tevreden is over het gewicht' Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) D 15+jaar 15-24 jaar Griekenland Verenigd Koninkrijk Frankrijk Finland Nederland Denemarken EU 15 Spanje Zweden Duitsland W Luxemburg België Portugal Italië Oostenrijk Duitsland O Ierland 20% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15-24 jaar 0% 40% 60% 80% 100% Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De ben volkomen tevreden met mijn gawicht". In de figuur is het percentage ondervraagden afgebeeld dat het hier (zeer) mee oneens was. Tabel 7. 1 Percentage dat niet tevreden is over het gewicht* Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 25-34 jaar 15-24 jaar 35-64 jaar 65 jaar en ouder Griekenland Verenigd Koninkrijk Fraiikrijk Finland Nederland Denemarken EU 15 Spanje Zweden Duitsland West Luxemburg België Portugal Italië Oostenrijk Duitsland Oost Ierland Bron Eurobarometer 44. 3/1996 46. 5 45. 0 40. 0 39. 5 35. 7 33. 4 33,3 32,7 30,5 30. 2 29. 7 28. 5 26. 9 24. 3 23. 0 20. 0 18. 9 35,3 43,6 41,2 52. 3 28,7 32,7 30,6 31,2 38. 2 18,1 38. 8 40,5 27. 4 19. 1 28. 0 23. 9 27. 1 45. 9 56,9 43,7 60,0 38. 0 43,8 «40,1 37,8 49. 3 33,3 42. 3 35,8 31. 0 28,3 33. 1 41,2 34. 2 33,7 47,9 28,8 45,4 42,4 31,4 30,7 31,5 39. 3 19,4 26,5 28. 5 12. 6 26,8 40,7 22. 1 26. 8 Totaal 42,1 50,4 40,6 52. 2 35,6 38,0 35,4 34,4 42,6 26,9 36. 9 34. 3 26. 5 25,8 28. 3 31,7 28. 6 * De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De ben volkomen tevreden met mijn gawicht" In de figuur is het percentage ondervraagden afgebeeld dat het hier (zeer) mee oneens was. 120 Fisuur 7. 2 Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) D 15+jaar 15-24 jaar Griekenland Luxemburg Verenigd Koninkrijk Denemarken Nederland EU15 Frankrijk Spanje België Italië Duitsland W Finland Zweden Oostenrijk Ierland Duitsland O Portugal 0% 20% 40% 60% ' 80% 100% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15-24 jaar Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 7. 2 Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 15-24 jaar 25 jaar en ouder Totaal Griekenland Luxemburg Verenigd Koninkrijk Denemarken Nederland EU 15 Frankrijk Spanje België Italië Duitsland West Finland Zweden Oostenrijk Ierland Duitsland Oost Portugal Bron : Eurobarometer 44. 3/1996 35. 7 35,8 34,6 27,7 24,8 24,5 25. 4 24,1 23,1 24,8 17. 9 18. 5 19. 0 18,1 20,9 16. 7 20. 0 43. 7 40. 7 39. 0 35. 8 31. 4 23,6 22. 5 22,1 20. 2 19. 2 19,1 18. 6 16. 7 15. 2 14. 2 11. 7 7. 7 34,1 34. 8 33. 7 26,4 23,8 24,7 26. 0 24,6 23,7 26. 1 17,8 18,5 19. 4 18. 6 22. 7 17,4 22. 8 121 Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, naar gewichtsklasse* Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) Fisuur 7. 3 Zweden ±r ' '»:>=" <i. ir-. mmÊ^mm,r\~^-um;*i Finland "W^^^W^^^^W: ü gü 30+Ql ernstig ondergewicht Frankrijk L'-«g^\A:c:if^. lia"i. yg"^ii^i,ix^. ^11. :. -. "•mwM^T^j^. y'^^ià'fi Griekenland [••<Jr. :. ^;fi,,-v,-^i,lm;i-^. ;. -,ini -ii, w <•;: Verenigd Koninkrijk ['••«'^'•,>'\r«;<,ltn<mu^ ,,. «. ^ n ig 2-^ŒrSŒSEZZm iTiii'i» « i. S3 Denemarken | n. 1-. , " ^ ^ r ^ T i '. s ^ y ^ ' i r ^ s z z rs Spanje EU 15 Nederland 1Ü1. iiiMJÉrirt rliffliiiiiiMr »iiiiai*Mfllnii iMnftiSiiai •• r. lj. mull! ,i,. ; ;,. ,«. • ^-. ••••:•&;- :. : - ,^ je. '. ::. ->i. ». i. <:. - ^. s. :1. - „I Duitsland O ^- ^,r • r-•••-• • ,•-. ,,"-u- ,wvr*,-;-. f,- ['' •:: ^ v n v r v ' ^ ST v " M r ^ r r^ „ *»' v w w mw rm - f ^ a sa <18QI ernstig ondergewicht EU- gemiddelde le ria n cj L A m ^ - M » ^ ^ ^^ Oostenrijk [ •;«-r. :--r, • -„••-TS,,,:, ;. •; ,„*. • ,-,,--. , ;,-mf,3 Luxemburg Portugal iVTiff; , 'V. j'-'ait. 'i'j. v. m. in'-tetiwj. •> '. "^ 'i'V'. A. :. «*? ' ' T '11 " ' I" " '' Italië [v, ^r^i'ff'\;f::nn^r^i;?rl,,)"-»te:u^lfei:iizii 0% 20% 40% 60% 80% 100% gerangschikt naar ernstig overgewicht Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 "Zie de noot bijfiguur 7. 1 Tabel 7. 3 Cumulatief aantal aidsgevallen naar overdrachtsgroep, EU 15 (1996) Overdrachtsgroep Cumulatief totaal* * Cumulatief totaal* * % Cumulatief totaal** Cumulatief totaal ** % Vrouwen Mannen Homo-/biseksuele mannen Intraveneuze drug5gebruikers(ID) Homo-/biseksuele ID Hemofilie/Stollingsstoomis Besmet door transfusie*** Heteroseksueel contact Overige****/Onbekend TOTAAL 14. 049 71 1. 439 10. 199 1. 597 27. 355 51,4 0,3 5,3 37,3 5. 8 100 59. 260 51. 535 2. 535 2 806 1. 635 12. 869 6. 344 136. 984 * Van 13 jaar en ouder ** Sinds het begin van de epidemie *** Met inbegrip van transseksuelen **** Met inbegrip van ontvangers van bloedbestanddelen of weefsel Bron : European Centre for the Epidemiological Monitoring of AIDS. Quarterly Report No. 36, 30 september J 995. 43,3 37,6 1,9 2,0 1,2 9,4 4,6 100 122 Figuur 7. 4 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Oostenrijk Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 90-j 80- 70- 60- 50- 40- 30- 20 " 1o- ,. •*' ,v. «•»••». «•" 0. }ur. trf. r , * -te j—JL^ , t. *+*' , , 1 , •• , 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic België Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases - Cas 120-, 100- 8 0- 60- 40 - 20 -. ' * «. '' *' 0 f„. ,. j. mty ••" , »;yr. , 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic , , , , IDU-UDI Heterosex. IDU = IVD Heterosex. - heteroseksuelen * 13 jaar en ouder ••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 123 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Denemarken Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 160 ~j 140 120 - 100 - 8 0- 6 0- 40 - 2 0-. «. « • • • • • « •• i « M Y " " ' Yl'l l l* '| " 1' " " " f — " !1 - m i j' i | | n | 8 6 8 6 6 7 88 89 90 9 1 9 2 9 3 9 4 95 Year of riagnosls - Année de diagnostic Finland Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Caa 3 0 -j 2 5- 2 0- 1 5- 1 0- 5- 0 — •âiliiii |iiWil><M | •> * ii t'Wmft « • » ** '• iiSatkammmmmmammmt^ 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Armée de diagnostic IDU-UDI Heterosex. ÏDU = 1VD Heterosex. = heteroseksuelen * 13 jaar en ouder **Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 124 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Frankrijk Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases - Cas 2500 2000- 1500- 1000- 500- 0 T* I I 1 I 1 1 1 1 1 1 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 96 Year ol diagnosis - Année de diagnostic Duitsland Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 1400 i 1200 1000 - 8 0 0- 8 0 0- 4 0 0- 2 0 0- O ** t+4AMAÊMMM^-*m^M~É^-A-ML^f. •, U|JTIL. f. __ r. _r f. t. 1 i mnqniftaiiiiMinJi ww ,y vu vtf VU V H V U O w v ü Vl 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic IDU-UDi Heterosex. IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen •13 jaar en ouder **Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 125 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Griekenland Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases - Cas 140-j 120- 100- 80- 60- 40 20 H 0 „. „«. «•lil m,. TSAW^. tfi'^nUMM^liMM'f. 'YIti»». «. «« 86 86 67 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic Ierland Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 3 0 -i 25 20H 15 10- 5- 1 > < "" r »' " » i 1 1 i i 8 5 86 87 8 8 8 9 90 9 1 9 2 9 3 9 4 95 Year of «diagnosis - Année de diagnostic IDU-UDI - • - • Heterosex. IDU = 1VD Heterosex. = heteroseksuelen * 13 jaar en ouder **Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 126 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Italië Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 3000 -j 2500 - 2000- 1500 - 1000- 500 - 0 JMMMyilVly. » t. s ??. it^'. r. y ^ | 8 5 86 87 8 8 8 9 90 9 1 9 2 9 3 9 4 95 T T Year of diagnosis - Année de dtagnostte Luxemburg Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases - Cas 12 -, 1 0- 8- 6- 4 - 2 A ,. + •* ƒ* ^ 1 1 T" ' T" 'T" I' 'T f""" r. " > 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic IDU-UD1 - • " -« Heterosex. IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen * 13 jaar en ouder ••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 127 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Nederland Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 400-1 360- 300- 250- 200 150 100 5 0H " f " * Yr « 1 87 8 8 8 9 90 1 1 91 1 1 1 > 9 2 9 3 9 4 96 Year of diagnosis - Année de diagnostic 8 5 86 Portugal Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 3 0 0- 2 5 0- 2 0 0- 150- 100 50 85 86 8 7 8 8 8 9 90 9 1 9 2 9 3 9 4 95 Year of dagnosis - Année de diagnostic IDU-UDI Heterosex. IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen * 13 jaar en ouder **Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 128 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Spanje Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 4000 - 3500- 3000 2500 - 2000- 1500 1000- 500- 0. ^»—Mtfit'mii^t m » y t r, 1. " "~, * *** Tl. ••. • ,. 8 5 86 87 8 8 8 9 90 9 1 9 2 9 3 9 4 95 Year of diagnosis • Année de dagnosöc Zweden Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases-Cas 120-1 100- 8 0- 6 0- 4 0- 20 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of dagnosis - Année de diagnostic Î IDU-UDI Heterosex. IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen * 13 jaar en ouder ••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 129 Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste overdrachtsgroepen, 1985-1995 Verenigd Koninkrijk Aantal gevallen** naar jaar van diagnose Women - Femmes Cases* Cas 1200 -j 1000- 8 0 0- 600 400- 200- , ,• *^mmfAn^{nryr"\*™*r^T'rtf!tt?^ 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 Year of diagnosis - Année de diagnostic IDU-UDI Heterosex. IDU * IVD Heterosex. = heteroseksuelen •13 jaar en ouder ••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 130 Tabel 7. 4 Cumulatief aantal aidsgevallen voor beide geslachten1 EU 15 (1996) Lit-Staat T Cumulatief totaal* 30. 09. 1996 Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk TOTAAL EG Sinds het begin van de epidemie Bron European < 'entre for the Epidemiological Monitoring of'. UDS. 1. 609 2. 203 1. 957 248 43. 451 15. 308 1. 422 549 35. 949 114 4. 199 3. 575 41. 598 1. 445 13. 394 167. 021 Quarterly Report So. 36. 30 September 1996 Tabel 7. 5 Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheidscijfers bij vrouwen, EU 15 Lid-Staat Gebruiksters van anticonceptie middelen (%) 1986-93 Totaal vruchtbaarheidscijfer 1970 1993 Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk 71 79 78 80 81 75 n. v n. v 78 n. v 76 66 59 78 81 2,30 2,20 1. 90 1. 80 2. 50 2. 10 2. 30 3,90 2,40 n. v. 2. 60 2. 80 2,80 1,90 2,<40 1. 50 1. 70 1,70 1. 90 1. 70 1. 30 1. 40 2. 10 1,30 1,70 1. 60 1. 60 1,20 2,10 1,80 Bron : Human Development Report 1995/HFA. 1996. % levendgeborenen bij moeders jonger dan 20 jaar, laatste beschikbare jaar 5,76(1992) 3,69(1986) 2. 73(1988) 2. 70(1992) 2,40(1991) 3,36(1991) 5,82(1992) 4. 35(1987) 3,00(1994) 2,62(1989) 1,87(1992) 10^5(1985) 5,20(1989) 3,11(1986) 8. 13 (1989) Vruchtbaarheidscijfer per 1000 vrouwen van 15-19 jaar 1970 1990 61. 4 31. 1 32. 4 32. 2 26. 4 n. v. 36. 5 16. 9 42,8 28,0 22,6 29,4 14,1 34,0 49. 7 21. 3 12. 2 9. 1 12. 1 9. 0 n. v. 26. 3 16. 0 10. 0 11,6 8. 3 26,3 16,7 12,7 33,0 131 Tabel 7. 6 Abortus, EU 15 Lid-Staat Gelegaliseerd sinds Abortussen per 1000 vrouwen Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk 1975 1990 1970 1975 1992/1996 1986 Niet gelegaliseerd 1978 1979 1984 1984 1985 1938 1968 n. v. n. v. 14. 3 7. 9 13. 0 n. v. n. v n. v 8. 6 n. v. 6. 0 n. v. (1993) (1994) (1990) (1994) (1994) 5. 38 18. 3 12. 18 (1994) (1994) (1994)* Bron : Human Development Report 1995,HFA. 1996. Abortussen per 1000 levendgeborenen bij moeders van alle leeftijden n. v. n. v. 278. 00 157. 34 254. 00 146. 60 108. 25 n. v. 287. 30 99. 0 98. 70 200. 00 92. 70 290. 00 227. 48 (1992) (1993) (1990) (1992) (1991) (1991) (1992) (1992) (1994) (1990) (1993) ( 1988) Abortussen per 1000 levendgeborenen Wj moeders jonger dan 20 jaar n. v n. v 1856,07 961. 22 1058. 00 n. v. 86. 47 n. v. n. v. n. v. 558. 50 n. v. n. v. 1701. 40 663. 52 (1988) (1991) (1990) (1992) (1988) (1993) (1988) 132 Fisuur 7. 5 Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 (1996) 50-64 jaar d 35-49 jaar Portugal Ierland Spanje Griekenland Italien Nederland Verenigd Koninkrijk EU 15 Duitsland O Duitsland W Oostenrijk Zweden Frankrijk Denemarken België Finland Luxemburg 0% 20% gerangschikt volgens leeftijdsgroep 50-64 jaar 40% % niet geïnformeerd 60% 80% 100% Bron Eurobarometer 44. 3/1996 Tabel 7. 7 Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) Portugal Ierland Spanje Griekenland Italië Nederland Verenigd Koninkrijk EU 15 Duitsland Oost Duitsland West Oostenrijk Zweden Frankrijk Denemarken België Finland Luxemburg Bron: Eurobarometer 44. 3/1996 <35 jaar 77. 3 69. 8 72. 7 76. 7 89. 7 67. 9 70,1 71,7 64. 5 67. 2 64. 7 77. 0 66,0 71. 4 55. 8 54. 6 53. 7 35-49 jaar 50-64 jaar 65 jaar en ouder Totaal 67. 9 67. 4 67. 0 65. 2 61. 6 50. 5 50,5 47,1 42. 1 40. 7 39. 4 36. 5 28. 6 26. 8 26. 0 15. 2 10. 8 67,0 74,7 71,0 81. 0 69,0 51. 5 62,7 584 65,9 54,0 58,2 46,1 45,5 41. 9 32. 3 32,8 21. 6 71. 5 68,5 68,7 74,6 75,2 62,9 62,8 60,9 57,5 54,7 57,6 57,4 51,4 51. 6 39. 9 36,7 40,3 69,2 64,4 62. 2 75,8 71,2 65,7 60. 8 59. 3 59. 2 51. 2 59. 7 57. 3 55. 3 53. 6 33,1 36. 4 44. 6 133 8. CONCLUSIE Dit verslag is opgesteld om een overzicht te geven van de gezondheidstoestand van vrouwen en daarmee samenhangende onderwerpen. Het is bedoeld om aan de hand van de meest recente gegevens op Gemeenschapsniveau een aantal voor vrouwen belangrijke gezondheidskwesties toe te lichten om zo de discussie te stimuleren. Het verslag is niet bedoeld om als uitgangspunt te fungeren voor een nieuw communautair actieprogramma voor de gezondheid van vrouwen, maar wel zullen de gedane constateringen waar van toepassing in de bestaande programma's worden verwerkt. Hoewel de beschikbare gegevens verre van ideaal zijn, konden toch voldoende gegevens vergaard worden om een beeld te geven van (enkele van) de vele verschillende dimensies van de gezondheid van vrouwen. Met name komt naar voren dat vrouwen in de EG een goede gezondheid genieten, zowel gemeten aan de levensverwachting, die nu bij 80 jaar ligt, als aan de subjectief ervaren gezondheid. Gemiddeld zegt meer dan 60% van de vrouwen in de EG in goede of zeer goede gezondheid te verkeren. Deze situatie is bereikt doordat de gezondheid van vrouwen gedurende tientallen jaren in de is geworden, deels als gevolg van de algemene verbeteringen beter levensomstandigheden in de Gemeenschap, en deels doordat de positie van de vrouw in de samenleving is verbeterd. Uiteraard zijn er verschillen tussen de Lid-Staten in de gezondheid van vrouwen, enerzijds omdat de uitgangspunten verschillend waren en anderzijds omdat niet overal even snel vooruitgang geboekt is. Duidelijk is in elk geval dat in sommige van de Lid-Staten waarin de gezondheidstoestand twintig jaar geleden het slechts was, de grootste vooruitgang geboekt is, terwijl in andere Lid-Staten, waar de gezondheid altijd al op een hoog niveau lag, de vooruitgang bescheidener was. Ondanks de geconstateerde verbeteringen zijn er nog redenen tot verontrusting in verband met de gezondheid van vrouwen. Bijna een op de vier vrouwen in de Gemeenschap zegt enigermate in haar functioneren beperkt te zijn als gevolg van een langdurige aandoening. Verder heeft een groot aantal (en percentage) vrouwen een ongezonde levensstijl (roken, drinken, zittend leven, ongezonde voeding). Deze factoren dragen samen bij aan (een groot deel van) de beperkingen, ziekte en voortijdige sterfte onder vrouwen in de EG. De voornaamste doodsoorzaken voor vrouwen zijn hart- en vaatziekten en kanker. Beide soorten aandoeningen zijn ook verantwoordelijk voor een groot deel van de voortijdige sterfte, die grotendeels voorkomen kan worden door middel van preventie, primair - een gezondere levensstijl, of secundair - vroegtijdige opsporing van de ziekte, b. v. door middel van screening. Helaas blijken er onder vrouwen behoorlijk wat misvattingen te heersen over de risico's om een hartziekte te krijgen en de voornaamste risicofactoren daarvoor. Uit de gegevens over gezondheidsbevordering en ziektepreventie blijkt dat er tussen de Lid-Staten grote verschillen bestaan in de faciliteiten die voor vrouwen beschikbaar zijn. Met name is vermeldenswaard dat minder dan de helft van de vrouwen boven de 40 die aan overgewicht lijden, en daardoor een verhoogd risico op diabetes van type II lopen, het voorgaande jaar gescreend is op deze aandoening, die sterk in opkomst en de oorzaak van aanzienlijke ziekte en sterfte is. Opmerkelijk is verder dat de meeste vrouwen, ongeacht hun leeftijd, vinden dat zij onvoldoende geïnformeerd zijn over de mogelijke voor- en nadelen van substitutietherapie. Uit deze en andere bevindingen komt duidelijk naar voren 134 dat een aantal belangrijke gezondheidskwesties van vrouwen nog de nodige aandacht vereisen. In het laatste deel van het verslag is getracht een aantal aspecten van actuele gezondheidskwesties aan te geven die voor vrouwen in de verschillende levensfasen van belang zijn. Met name is gebleken dat Hiv en aids niet langer een specifiek probleem van (homoseksuele) mannen zijn. In feite zijn vrouwen vatbaarder voor deze ziekte dan mannen, ook al zijn zij onder de aidsslachtoffers nog in de minderheid. Daarom moeten de inspanningen om de uitbreiding van deze aandoening te voorkomen zich ook op vrouwen richten. Een ander, in omvang toenemend gezondheidsprobleem onder jonge vrouwen, dat ernstige gevolgen kan hebben, betreft eetstoornissen. Onder oudere vrouwen is een van de belangrijkste punten van zorg de toename van osteoporose, deels veroorzaakt door vergrijzing en deels door onvoldoende aandacht voor de preventie- en behandelingsmogelijkheden. Ter afsluiting dient te worden benadrukt dat met dit verslag over de gezondheidstoestand van vrouwen niet de indruk gewekt wil worden dat de gezondheid van vrouwen meer aandacht verdient dan die van mannen, maar dat er nu eenmaal biologische, maatschappelijke en andere redenen zijn waarom de gezondheidsproblematiek bij vrouwen anders ligt en dat dit als gegeven moet worden erkend. Vrouwen leven tegenwoordig dan wel langer dan mannen, maar dit gaat wel gepaard met aanzienlijke ziekte en beperkingen. Erkenning van het speciale karakter van de gezondheidsproblemen van vrouwen is een eerste stap om hun situatie te verbeteren. 135 Bijlage I Woordenlijst Anorexia nervosa: Een psychologische eetstoornis die vooral vrouwen treft. Gaat gepaard met extreem dieet houden, gewichtsverlies en verhongering, waarbij het lichaamsbeeld gestoord is en verlies van de zelfbeheersing kan optreden; kan de dood tot gevolg hebben1 Boulimie: Een psychologische eetstoornis die vooral vrouwen treft. Hierbij worden in korte tijd grote hoeveelheden voedsel gegeten (vreetbuien), waarbij de patiënt het gevoel heeft zichzelf niet onder controle te hebben, gevolgd door compenserend gedrag om gewichtstoename te voorkomen, b. v. door braken-. Gestandaardiseerd sterftecijfer (SDR): Het aantal sterfgevallen per 100 000, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw van een standaard Europese bevolking. Met behulp van gestandaardiseerde sterftecijfers kunnen vergelijkingen in de tijd tussen landen gemaakt worden, aangezien de hierin uitgedrukte sterfte onafhankelijk is van de leeftijdsopbouw van de populatie. De in dit verslag gebruikte sterftecijfers zijn berekend door de WHO3 Incidentie: Het aantal nieuwe gevallen van een ziekte in de loop van een bepaalde periode (doorgaans een jaar) als percentage van het aantal inwoners4. Levensverwachting: Het gemiddelde aantal jaren dat een mens heeft te leven wanneer hij een bepaalde leeftijd heeft bereikt, waarbij ervan uitgegaan wordt dat de huidige leeftijdsspecifieke sterftecijfers niet veranderen. De levensverwachting op 65-jarige leeftijd bijvoorbeeld geeft het gemiddelde aantal jaren aan dat iemand die 65 wordt nog kan verwachten te leven5. Menopauze: Het ophouden van de menstruatie, hetgeen het einde betekent van de vruchtbare levensfase van de vrouw. De gemiddelde leeftijd van de menopauze in de EG is 50-52 jaar. Moedersterfte: Sterfte van vrouwen bij de bevalling; wordt gewoonlijk per 100 000 opgegeven. 136 Prevalentie: Het aantal bestaande ziektegevallen in een populatie op een bepaald ogenblik of in een bepaalde periode6. Totaal vruchtbaarheidscijfer: Het gemiddelde aantal levendgeboren kinderen dat een vrouw gedurende haar leven zou krijgen als zij op elke leeftijd kinderen zou baren overeenkomstig de daarvoor geldende leeftijdsspecifieke cijfers7. Verkorting van de levensverwachting t. g. v. overlijden vóór 65 jaar: De hypothetische toename van de levensverwachting als de sterfte in de leeftijdsgroep 0-64 jaar volledig geëlimineerd zou zijn8. Ziekten van de bloedsomlooporganen: Dit omvat acuut myocardinfarct en andere ischemische myocardaandoeningen. Ischémie is de gelokaliseerde onderbreking van de bloedtoevoer9. Zuigelingensterftecijfer: Het aantal kinderen dat jaarlijks sterft voordat zij hun eerste verjaardag hebben bereikt, per 1000 levendgeborenen10 Referenties 1 American Psychiatrie Association (1987), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSMI1I-R), Washington, D. C. : American Psychiatric Association. ibid 2 3 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. Brussel, CEG. Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 4 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. , Brussel, CEG. 5 CEC (1995b), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 6 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. Brussel. CEG. 7 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995. COM (95) 357 def. , Brussel. CEG. 8 WHO (1996), gegevensbank Health for All. Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO 9 Eurostat (1995b), Jaarboek 1995. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 10 Ibid. 137 Bijlage II Lijst van figuren Figuur 1. 1: Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 Figuur 1. 2: Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 15 jaar en ouder Figuur 2. 1 : Verhouding vrouwen/mannen, 1996 (EU-15) Figuur 2. 2: Verhouding vrouwen/mannen in de leeftijdsgroepen 0-19 jaar en 60-plus, 1996 (EU-15) Figuur 2. 3: Gezinnen vroeger en nu, EU 15 Figuur 2. 4: Trends in de economische vruchtbaarheidsindicator in de laatste 40 jaar Figuur 2. 5: Veranderingen in de arbeidswereld (EU) Figuur 2. 6: Huidige bevolkingsopbouw en opbouw van de beroepsbevolking Figuur 3. 1: Levensverwachting bij de geboorte, 1970-1995, vrouwen, EU-15 Figuur 3. 2: Verkorting van de levensverwachting t. g. v. voortijdig overlijden Figuur 3. 3: Levensverwachting bij de geboorte (in jaar), EU-15 ( 1995) Figuur 3. 4: Figuur 3. 5: Moedersterfte Figuur 3. 6: Subjectief ervaren gezondheid, 1996, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU- 15 Subjectief ervaren gezondheid, oudere vrouwen, EU-15(1996) Figuur 3. 7: Figuur 3. 8: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 Zuigelingensterftecijfer (1996) Figuur 3. 9: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Figuur 3. 10: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Figuur 4. 1 : Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van Figuur 4. 2: Figuur 4. 3: Figuur 4. 4: Figuur 4. 5: Figuur 4. 6: Figuur 4. 7: Figuur 4. 8: Figuur 4. 9: langdurige ziekte, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte naar leeftijdsgroep en mate van beperking, EU-15 (1996) Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, naar leeftijdsgroep, EU-15(1996) Figuur 4. 10: Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere reden dan bevalling, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) 138 Figuur 4. 11: Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere reden dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Figuur 4. 12: Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Figuur 5. 1: Voornaamste doodsoorzaken ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 2: Sterfte als gevolg van ongevallen met motorvoertuigen (1992), alle vrouwen, EU-15 Sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel (1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 3: Figuur 5. 4: Kankersterfte ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 5: Kankersterfte ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 6: Kankersterfte onder vrouwen ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 7: Figuur 5. 8: Figuur 5. 9: Figuur 5. 10: Sterfte aan baarmoederhalskanker ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 11: Sterfte aan baarmoederhalskanker ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5 12: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1970-1992), vrouwen van Sterfte aan borstkanker ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Sterfte aan borstkanker ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Sterfte aan borstkanker (1992), alle vrouwen 1970-1992, EU-15 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 13: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 14: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992), alle vrouwen, EU- 15 Figuur 5. 15: Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt, alle vrouwen, EU-15 (1996) Figuur 5. 16: Sterfte door aandoeningen van de bloedsomlooporganen (1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 17: Sterfte door aandoeningen van de bloedsomlooporganen (1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 18: Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen, alle vrouwen, EU-l5 (1996) Figuur 5. 19: Sterfte aan ischemische hartziekten ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 20: Sterfte aan ischemische hartziekten (1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 21: Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996), alle vrouwen, EU-15 Figuur 5. 22: Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 Figuur 5. 23: Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992), alle vrouwen, EU-15 Figuur 6. 1: Percentage rooksters (1991), vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lid-Staten Figuur 6. 2: Aan roken toegeschreven sterfte (1990), vrouwen van 35 jaar en ouder, Figuur 6. 3: Figuur 6. 4: Figuur 6. 5: Figuur 6. 6: Figuur 6. 7: Figuur 6. 8: EU-15 Sterfte aan leverziekten ( 1992), alle vrouwen, EU-15 Percentage over- en ondergewicht, vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht, vrouwen van 40 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht, vrouwen van 50 jaar en ouder, EU-15 (1996) 139 Figuur 6. 9: Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 ( 1996) Figuur 6. 10: Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Figuur 6. 11: Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Figuur 6. 12: Percentage dat voorstander is van mammografische screening, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Figuur 6. 13: Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, vrouwen van 50-69 jaar, EU-15 ( 1996) Figuur 7. 1 : Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, vrouwen van 15 jaar en Figuur 7. 2: Figuur 7. 3: ouder, EU-15 (1996) Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, naar gewichtsklasse, vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15(1996) Figuur 7. 4: Aidsgevallen bij jongeren en volwassenen overdrachtsgroepen, 1985-1995 Percentage dat onvoldoende geïnformeerd vrouwen van 3 5 jaar en ouder, EU-15(1996) is over substitutietherapie, in de twee voornaamste Figuur 7. 5: 140 Bijlage III Lijst van tabellen Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 Vrouwen in de totale bevolking van de Europese Unie, 1993 (EU-15) Vrouwen en mannen in de EU (15) Huwelijken en scheidingen in de EU (15), 1960-1995 Geboorten en vruchtbaarheid in de EU ( 15), 1960-1995 Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheid (EU-15) Arbeidsparticipatie EU-15, (1993) Deeltijdarbeid als percentage van de totale arbeid, EU-15, (1993) Tabel 1. 1: Tabel 2. 1 : Tabel 2. 2: Tabel 2. 3: Tabel 2. 4: Tabel 2. 5: Tabel 2. 6: Tabel 2. 7: Tabel 2. 8: Werkloosheidscijfers EU-15, (1993) Tabel 2. 9: Tabel 3. 1: Tabel 3. 2: Tabel 3. 3: Tabel 3. 4: Tabel 3. 5: Tabel 3. 6: Tabel 3. 7: Tabel 3. 8: Seksegerelateerde ontwikkelingsindices Levensverwachting bij de geboorte (in jaar) EU-l5 ( 1995) Levensverwachting op 15-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 (1995) Levensverwachting op 45-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 ( 1995) Levensverwachting op 65-jarige leeftijd (in jaar) EU-15(1995) Gezondheidsbeleving 1996 vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 Gezondheidsbeleving 1996, vrouwen van 65-74 jaar, EU-15 Gezondheidsbeleving 1996, vrouwen van 75 jaar en ouder, EU-15 Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte of letsel, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere redenen dan bevalling, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) Tabel 4. 1: Tabel 4. 2: Tabel 4. 3: Tabel 4. 4: Tabel 4. 5: Tabel 4. 6: Tabel 4. 7: Tabel 4. 8: Tabel 4. 9: Tabel 4. 10: Tabel 4. 11 : Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis opgenomen is om andere redenen dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) Tabel 4. 12: Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 141 Tabel 5. 1: Tabel 5. 2: Tabel 5. 3: Tabel 6. 1: Tabel 6. 2: Tabel 6. 3: Tabel 6. 4: Tabel 6. 5: Tabel 6. 6: Tabel 6. 7: Tabel 6. 8: Tabel 6. 9: Tabel 6. 10: Tabel 6. 11: Tabel 6. 12: Tabel 7. 1: Tabel 7. 2: Tabel 7. 3: Tabel 7. 4: Tabel 7. 5: Tabel 7. 6: Tabel 7. 7: Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen, alle vrouwen EU-15 (1996) Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996) alle vrouwen, EU-15 Percentage rooksters (1991), vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lid-Staten Aan roken toegeschreven sterfte (1990), vrouwen van 35 jaar en ouder, EU-15 Percentage over- en ondergewicht, vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht, vrouwen van 50 jaar en-ouder, EU-15 (1996) Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 ( 1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, vrouwen van 15 jaar en ouder, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat voorstander is van mammografische screening, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 ( 1996) Cumulatief aantal aidsgevallen naar overdrachtsgroep, EU-15(1996) Cumulatief aantal aidsgevallen voor beide geslachten, EU-15(1996) Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheidscijfers bij vrouwen, EU-15 Abortus, EU-15 Percentage dat onvoldoende geïnformeerd vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) is over substitutietherapie, 142 Bijlage IV Bibliografie Abel-Smith, B. , Figueras, J. , Holland, W. , McKee, M. , Mossialos, E. (1995), Choices in Health Policy. Londen: Dartmouth. Alary, M. et al. (1993), "HIV infection in European female sex workers: epidemiological link with the use of petroleum based lubricants," AIDS, 7:401-408. American Psychiatric Association (1987), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSMIII-R), Washington, D C: American Psychiatric Association. Arcel, L. T. , Mantonakis J. , Petersson, B. , et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and Danish women and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta Psychiatry Scandinavica, 85(3 ), 189-95. Azevedo, M. H. P. , Ferreira, C. P. (1992), "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence Study," Acta Psychiatry Scandinavica, 86 : 432-436. Bailey, J. , Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and future trends," European Menopause Journal, 2( 1 ), 4-7. Baptista, F. et. al. (1996), 'The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a Portuguese Female University Population," European Eating Disorders Review, 4(0), 144. 1-11. Bentham G. , et al (1995), "Factors affecting non-response to cervical cytology screening in Norfolk, England," Soc Sci Med, 40: 131-35. Bille-Brahe U. , Jessen G. (1994), "Suicide in Denmark, 1922-1991: The Choice of Method, " Acta Psychiatrica Scandinavica, 90 (2) 91-96. Birbaumer, A. (1996), Austrian Report on Women's Health, Wenen: niet gepubliceerd. Blair, S. N. et al. (1989), ''Physical fitness and all-cause mortality," Journal of American Medical Association, 262( 17): 23 95-2401. Blumen-Kantz, M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. Boulton, A. (1996), "Hormone therapy may protect against Alzheimer's disease," BMJ, Vol. 313, p. «442. British Diabetic Association (1996^, Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin Dependent Diabetes, London: British Diab-etic Association. British Heart Foundation (1996), persoonlijke mededeling. Bruggeman, K. (1996), Belgian Report on Women's Health, Brussel: niet gepubliceerd. Bureau voor actie op het gebied van de preventie van tabaksgebruik (1994), Tobacco and Health in the European Union, an overview, Brussel: BASP. Burdorf, A. , Swuste, P. Maas, P. v. d. (1988), "Asbest en gezondheid: van patiëntbespreking naar erkenning van beroepsziekten in Nederland," Ned Tijdschr Geneeskunde, 132:2162-7. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health Examination: 2, 1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729. Cancer screening for patients (1995), Mednews, 208/05499, december 1996. CancerNet (1996a), Screening for cervical cancer, 208/04728,. National Cancer Institute. CancerNet (1996b), Prevention of cervical cancer, 208/04734, National Cancer Institute. Commissie van de Europese Gemeenschappen (CEG) (1990), Europa tegen kanker: 1990- 1994, tweede actieplan, Luxemburg. CEG (1992), Richtlijn 92/85/EEG van 19 oktober 1992, Brussel: CEG. CEG (1995 a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 1995, COM(95) 357 def, Brussel. CEG. CEG (1995b), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 143 CEG (1995c), 'The fight against cancer: an action plan for 1996-2000," Social Europe Two years of community social policy: July 1993-June 1995. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, biz. 101-103. CEG( 1996a), The demographic situation in the European Union, 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. CEG (1996b), Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over vrouwenhandel voor seksuele exploitatie, COM(96) 567 def, Brussel: CEG. Chou, S. P. , Dawson, DA. (1994), "A study of the gender differences in morbidity among individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," JSubst Abuse, 6:381-392. Coeytaux, FM. , Leonard, A. H. , Bloomer, CM. (1993), "Abortion," in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J (eds), The health of women: a global perspective, Colorado: Westview Press. Da Silva, L. F. (1996), Portuguese Report on Women's Health, Porto: niet gepubliceerd. Davey-Smith, G. , Blane, D. , Bartley, M. (1994), "Explanations for socio-economic differentials in mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health, 4: 131-144. Ditch, J. , Bradshaw, J. , Eardley, T (1994), Developments in national family policies in 1994. York: University of York. Donaldson, RJ. and Donaldson, L. J. (1993), Essential Public Health Medicine, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. Dooghe, G. and Appleton, N (1995), Elderly Women in Europe. Choices & Challenges, Leuven: Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. Eshoj, O. , et al. (1994), "Increased prevalence of insulin-treated diabetes mellitus in Funen County, Denmark," Journal of Internal Medicine, 235 (5) 405-10. Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HIV/ADDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report No. 36, 30 september 1996. European Journal of 'Cancer Prevention (1994), Vol 3, Supplement 1. Europese Waarnemingspost voor het MKB, Vierde jaarverslag, 1996, biz. 330. Europese werkgroep (1996), Environmental tobacco smoke and lung cancer risk. Trondheim: Europese werkgroep. Eurostat (1993), Population and social conditions. Women in the European Community, Rapid Reports, No. 10, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat (1996), Social Portrait of Europe, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Fiebach, N. H. , Viscoli, M. and Horwitz, R. I. (1990), "Differences between Women and Men in Survival after Myocardial Infarction. Biology or Methodology?" JAMA, Vol. 263, No. 8, 1092-1096. Fisher, N. J. , Nielsen, P K. (1993), "Death after previous self-inflicted poisonings. A ten-year study from an intensive care unit" (in het Deens), Ugeskriftfor Lœger, 155: 1857-61 Folkhàlsoinstitutet & Centraliorbundet lor alkohol- och narkotikaupplysning (1995,), Alkohol och narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, Zweden. Folkhàlsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995,), Ett liv av vtkt. Regeringens uppdrag av anorexia-bulemia, Stockholm, Zweden. Foster, R. S. , Constanza, M. C. (1984), "Breast self-examination practices and breast cancer survival," Cancer, 53:999-1005. Foster, W. R. , Burton, B. T. (eds) (1985), "National Institutes of Health Consensus Conference: Health Implications of Obesity," 4 wi Intern Med, 103: 977-1077. 144 Frigo, A. C. (1996), Italian Report on Women's Health, Padua: niet gepubliceerd. Gatrell A. , Maddocks A. , Kirwan M. , Garnett S. (1995), "Making GIS sing and dance to a Purchaser's tune, "Proceedings AGI 1995. Glenn, S. W. , Parsons, O. A. , Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial alcoholism on physical health in men and women," Health Psychol, 8:325-341. Haas, S. , Schiff, I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency," in: Studd, J. W. W. and Whitehead, M. I. (eds), The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, biz. 15- 23. Haavio-Mannila E. , Kontula K. (eds. ) (1993), Suomalainen seksi. Tietoa suomalaisten sukupuolielàmàn muutoksesta. WSOY Hall, E. M. , Johnson, J. V. , Tsou, T. (1993), "Women, Occupation, and Risk of Cardiovascular Morbidity and Mortality," Occupational Medicine, Vol. 8, No. 4, 709-719. Hein, Suadicani, Gyntelberg (1992), tcLung Cancer Risk and Social Class," Danish Medical Bulletin, 39:173-6. Heise, L. (1993), "Violence against women: the missing agenda," in: Koblinsky, M. , Timyan, J. , and Gay, J. (eds), The health of women: a global Perspective Colorado: Westview Press. Hoek, H. W. ( 1995), "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders," Psychiatry 152:8, 1272-1278. Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for women's Health: A Discussion Document. Dublin: Stationary Office. Kallinikos, G. , Roumeliotou, A. (1996), Greek Report on Women's Health, Athene: niet gepubliceerd. Khan, S. et al. (1990), "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery: Evidence for Referral Bias," Ann Int Med, 112: 561-567. King, H. , Zimmet, P. (1988), 'Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non-insulin- dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales, 41 (3-4) 190-6. Kliewer, E. V. , Smith, K. R (1995), "Breast cancer mortality among immigrants in Australia and Canada," Journal of the National Cancer Institute, 87( 15): 1154-1161. Kroger, H. (éd. ) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen sairaalan alueella," Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin juïkaisuja, reeks publicaties van het ziekenhuisdistrict Pohjois-Savo, nr. 22/1995, Kuopio. Laara, E. , Day N. E. , Hakama M. (1987), 'Trends in mortality from cervical cancer in the Nordic countries: association with organized screening programmes," The Lancet, 8544:1247-9. Law, M. R. , Hackshaw, A. K. (1996), "Environmental Tobacco Smoke," Br Med Bull; 52: 22- 34. Lee, P. N. (1992), Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. Le, M. G. , Hill, C, Kramar, A. , Flamant, R. (1984), "Alcohoüc beverage consumption and breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357. Le Geyte, M. , Mant, D. , Vessey, MP. , et al. (1992), "Breast self-examination and survival from breast cancer," Br J Cancer, 66:917-918. Lerner, D. J. , Kannel, W. B. (1986), 'Tatterns of coronary heart disease morbidity and mortality in the sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population," American Heart Journal, Vol. lll,No. 2, 383-390. Llewellyn-Jones, D. , and Abraham, S. (1988), Menopause. Oxford: Penguin Books. Marmot, M. , Brunner, E. (1991), "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U shaped curve," BMJ; 303:565-568. Martinez, F J, Varela E. , Suarez S (1994), 'The menopause and hormone replacement therapy: its prevalence in the town of Lugo," Atención Primaria, 14(9); 1052-7. McKeganey, N. , et al. ( 1992), 'Temale streetworking prostitution and HIV infection in Glasgow," BMJ, 305: 801-804. 145 Mc Williams, M. , Gray, A. M. (1996), Nothern Irish Report on Women's Health, Belfast: niet gepubliceerd. Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994b), Trends in Sucide Mortality in Denmark, (in het Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994c), Cancer Trends and Cancer Mortality in Denmark, (in het Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994d), Heart Disease in Denmark, (in het Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. Ministerie van Volksgezondheid, Groothertogdom Luxemburg (1994), Santé pour Tous, Luxemburg. Moloney, E. (1996), 'T)omestic violence 'suffered by 1 in 5 women'," Irish Independent, 30 April, 1996. Mooney K. (1993), The Hidden Figure: Domestic Violence in North London. Islington: Islington Council. Nordentoft, M. , et al. (1993) "High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow up study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts, " BMJ, 306: 1637-41. North, C. S. (1996), "Alcoholism in women - more common — and serious -- than you might think," Postgrad Med, 100:221-224. Nystrom, L. , Rutqvist, LE. , Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening with mammography: an overview of Swedish randomised trials", Lancet, 341:973-978. O'Malley, M. S. , Fletcher, S. W. (1987), "Screening for breast cancer with breast self examination," JAMA; 257:2197-2203. Paganini-Hill, A. (1995), 'The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure world," Int J Fertil Menopausal Stud, 40(suppl 1): 54-62. Petersson, B. (1996), Danish Report on Women's Health, Kopenhagen: niet gepubliceerd. Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. Pi-Sunyer, F. X. ( 1993 ), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. Piot, P. , et al. (1990), HIV infection in female prostitutes, Antwerpen: Instituut voor Tropische Geneeskunde. Platts et al. (1992), "WHO/EURO Multi-Centre Study on Parasiticide," Acta Psychiatry Scandinavica, 85:97-104. Pukkala (1993), Women and men in Finland, Living Conditions 1995:1, Finnish Cancer Registry: Cancer Statistics of NAWTL Riper, H. , Cowley, H. (1996), Irish Report on Women's Health, Limerick: niet gepubliceerd. Roberts, H. (1992), 'Introduction: women's health matters," in: Women's Health Matters. Roberts, H. (éd. ), London: Routledge, biz. 1-10. Rohan, T. E. , McMichael, A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699. Romkens, R. (1992), Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: S wets & Zeitlinger. Salonen, J. T. , Nyyssonen, K. , Korpela, H. , Tuomilehto, J. , Seppanen R. , Salonen, R. (1992), "High stored iron levels are associated with excess risk of myocardial infarction in eastern Finnish men," Circulation, 86:803-811. Sanchis, C. (1996) Spanish Report on Women's Health, Valencia: niet gepubliceerd. Saurel-Cubizolles, M. J. , Blondel, B. (1996), La Santé des Femmes, Parijs: Flammarion Médecine- Sciences. Schaapveld, K. , Hirasing, R. A. (1993), Preventiegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. Scientific American (1996), Special Issue: What you need to know about cancer, Vol. 275, No. 3. Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728), maart 1996. 146 Segal, S. , LaGuardia, K. D. et al. , (1990), 'Termination of pregnancy: a global view," Baillieres Clin Obstet Gynecol, 4:235-247. Silva, L. (1995), "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". In: À Bolina: Colecçâo das Mulheres e dos Homens. Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. Smith, G. D. and A. N. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip Morris's 'experts'?" BMJ; 313: 929-33. Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief' in: European Institute of Women's Health, Women in Europe: Towards Healthy Ageing, Conference Report, 16 October 1996, Dublin: European Institute of Women's Health. Sundh, M. , Renck, B (1996) Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd. Sytkowski, P. A. , Kannel, W. B. , D'Agostino, R. B. (1990), "Changes in risk factors and the decline in mortality from cardiovascular disease," N Engl J Med, 322:1635-41. The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, New York: The National Women's Health Resource Center. Thomas, C. (1996), British Report on Women's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. Thomasson, H. R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to ethanol," Recent Dev Alcohol, 12:163-179. Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a Dublin maternity hospital, Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de faculteit Public Health Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet gepubliceerd). Topo Pàivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone in 1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of replacement Epidemiology and Community Health, 45: 277-280. therapy Tunstall-Pedoe, H. et al. (1994), "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO MONICA Project," Circulation, 90:583-612. Verenigde Naties (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics. New York: Verenigde Naties. Verenigde Naties (1994), A/RES/48/104. Verenigde Naties, Ontwikkelingsprogramma (1995), Human Development Report 1995. New York: Oxford University Press. Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women 's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd. Vervaet, M. et al. (zonder jaartal), Attitudes of schoolboys and girls towards body-weight and eating habits and Eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young females. (België, niet gepubliceerd) Vioque J, Fenollar J. (1995), 'The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 1981 to 1986. An ecological study," Medicina Clinica, 104 (8): 287-92. West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of Health Economics. Wielandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. World Health Organization (WHO) (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, Regional Publications, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. WHO (1995a), Highlights on Women's Health in Europe. Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. WHO (1995b), Investing in women's health: Central and Eastern Europe. Kopenhagen: WHO Regional Publications, 55. WHO (1995c), Highlights on Health in Belgium, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995d), Highlights on Health in Denmark, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995e), Highlights on Health in France, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). 147 WHO (19950, Highlights on Health in Germany, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995g), Highlights on Health in Greece, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995h), Highlights on Health in Ireland, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995i), Highlights on Health in Italy, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995j), Highlights on Health in Luxembourg, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995k), Highlights on Health in Portugal, kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995m), Highlights on Health in Spain, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp). WHO (1995n), Highlights on Health in The Netherlands, Kopenhagen: WHO Regional Office for Europe (ontwerp). WHO (1995o), Highlights on Health in the United Kingdom, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO (ontwerp) Willett, W. C, et al. (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N ^ J M * /, 316:1174-1180. Gegevensbronnen CEG (1995), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. CEG (1996a), The demographic situation in the European Union, 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HTvVAIDS Surveillance in the European Community and COST countries Europe: Quarterly Report No. 36, 30 september 1996. Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat (1996), Social Portrait of Europe, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. Eurostat-gegevensbank, 1997. OESO (1994), Employment Outlook. Parijs: OESO, juli 1994. OESO (1995), The Labour Force Statistics: 1973-1993. Parijs: OESO. Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. WHO (1995p), 1994 World Health Annual Statistics. Genève: WHO. WHO (1996), gegevensbank Health for All, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. 148 Bijlage V Coördinatoren in de Lid-Staten De coördinatoren in de Lid-Staten hebben niet-gepubliceerde verslagen opgesteld over de gezondheid van vrouwen, die als materiaal voor dit verslag zijn gebruikt België Mevr. Katrien Bruggeman Prof. Mieke van Haegendoren Nederlandstalige Nationale Vrouwenraad 'De Amazone' Brussel Denemarken Dr. Birgit Petersson Faculteit Sociale Geneeskunde Vakgroep Medisch onderzoek betreffende vrouwen Universiteit van Kopenhagen Panum-Instituut Kopenhagen Duitsland Dr. Caren Weilandt Mevr. Adrienne Zeir Wissenschaftliches Institut der Àrzte Deutschlands (WIAD) (Wetenschappelijk instituut van de Duitse artsen) Bonn Griekenland Dr. George Kallinikos Prof. Anastasia Roumeliotou Nationale school voor de volksgezondheid Athene Spanje Mevr. Carmen Sanchis Generalitat Valenciana (Conselleria de Sanitat i Consum) Institut Valencia d'Estudis en Salut Publica (IVESP) (Instituut voor de volksgezondheid) Valencia 149 Frankrijk (samenwerking gebaseerd op: Saurel-Cubizolles, M. J. , Blondel, B. (1996), La Santé des Femmes. Parijs: Flammarion Médecine-Sciences, zie bibliografie; deze publicatie staat los van het Europees project voor de gezondheid van vrouwen). Dr. Beatrice Blondel INSERM Unité de Recherches Epidemiologiques sur la Santé des Femmes et des Enfants-U 149 (Vakgroep Epidemiologisch onderzoek naar de gezondheid van vrouwen en kinderen) Villejuif Cedex Frankrijk Ierland Drs. H. Riper Mrs. H. Cowley Universiteit Limerick Limerick Italië Prof. Francesco Grigoletto Dr Anna Chiara Frigo Universita' degli Studi di Padova Instituto di Igiene Padova Luxemburg Drs. H. Riper Universiteit Limerick Limerick Nederland Mevr. Mary Vermeulen Stichting Augustus Amsterdam Oostenrijk Mevr. Andrea Birbaumer Technische Universitât Wien Inst. f. Gestaltungs- und Wirkungsforschung Abteilung fur CSCW Wenen 150 Portugal Prof. Luisa Ferreira Da Silva Comissâo Para a Igualdade e Para os Direitos das Mulheres (Commissie voor gelijke behandeling en rechten van vrouwen) Ministerie van Werkgelegenheid en Sociale Zekerheid Porto Finland Prof. Sirkka Sinkkonen Prof. Katri Vehvilainen-Julkunen Faculteit Gezondheidsbeleid en -management Universiteit Kuopio Kuopio Zweden Mevr. Mona Sundh Mevr. Barbro Renck Centrum for Folkhàlsoforskning (Centrum voor volksgezondheidsonderzoek) Karlstad Verenigd Koninkrijk Dr. Carol Thomas Universiteit Lancaster Faculteit Toegepaste sociale wetenschappen Lancaster Noord-Ierland Dr. Monica McWilliams Dr. Ann Marie Gray Universiteit Ulster Belfast 151 ISSN 0254-1513 COM(97) 224 def. DOCUMENTEN NL 05 Catalogusnummer : CB-CO-97-214-NL-C ISBN 92-78-19701-7 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg