title: Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de regio's - "Het concurrentievermogen van de Europese informatie- en communicatietechnologie (ICT) industrie"

eurovoc_concepts:
action programme
competitiveness
information technology
international competition
market

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 16. 04. 1997 COM(97) 152 def. MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S "Het concurrentievermogen van de Europese informatie- en communicatietechnologie (ICT) industrie" 1. 2. INHOUD Inleiding De ICT-industrie: wereldstructuren, Europees concurrentievermogen 2. 1 Marktstructuur 2. 2 Het concurrentievermogen van de Europese ICT-industrie 3. De belangrijkste uitdagingen voor de Europese ICT-industrie Verbetering van de marktopname Omvorming van de industriële structuren Ontwikkeling van snel groeiende bedrijven Mogelijk maken dat Europa uitmunt op softwaregebied Optimalisering van de ontwikkeling en verspreiding van technologie Benutting van de groeimogelijkheden voor de werkgelegenheid 4. Prioriteitsgebieden voor beleidsinitiatieven 4. 1 Reeds genomen beleidsinitiatieven waarvan dringend geboden is tenuitvoerlegging 4. 2 Nieuwe aandachteisende gebieden Verbetering van de concurrentievoorwaarden in de wereld Versnelde invoering van ICT en bewustmakingscampagnes De schepping van nieuwe markten door de tijdige vaststelling van normen Benutting van de mogelijkheden die de uitbreiding biedt Bevordering van industriële samenwerking Bevordering van de opkomst van KMO 's Het accent leggen op werkgelegenheid: vaardigheden, onderwijs en opleiding Bevordering van benchmarking 5. Conclusie Bijlage 1 - De resolutie van de Raad van 18. 11. 1991 en de follow-up daarvan Bijlage 2 - Statistische tabel /* 1. Inleiding De informatie- en communicatietechnologie(ICT)industrie (figuur 1) is een kritische component van de Europese economie, want zij vormt: • een belangrijk en steeds groeiend deel van de industriële activiteit; • een van de sleutels tot de toekomstige concurrerendheid van alle industriële processen, producten en diensten; • het platform voor de opkomende informatiemaatschappij in de 21e eeuw. te grote afhankelijkheid van sleuteltechnologieën te voorkomen; Het is van essentieel belang dat Europa beschikt over een concurrerende dynamische ICT-industrie, teneinde • • deel te kunnen nemen aan de groeiende wereldmarkten; • bij te dragen tot de schepping van nieuwe werkgelegenheid; • wat de toekomstige innovatie betreft tot de koplopers te behoren. Europa kan zich niet permitteren om de boot te missen. Er zijn verontrustende tekenen zoals • een trage groei van de markt; • afnemende relatieve marktaandelen voor Europese producenten; ® een ongelijke respons op de technologische en marktontwikkeling. Actie door alle betrokken partijen (industrie, Lid-Staten en Commissie) is dringend geboden om het tempo te versnellen en ervoor te zorgen dat de Europese ICT-industrie koploper is bij de markt- en technologische ontwikkeling. Er zijn reeds vele acties ondernomen die nu dringend een doeltreffende en implementatie behoeven. Andere acties moeten nog worden ontwikkeld. De Nederlandse regering en de recente informele Industrieraad hebben de discussie op gang gebracht. Deze mededeling is een eerste bijdrage van de Commissie waarin de analyse wordt bijgewerkt en de voornaamste uitdagingen en aandachtspunten worden aangegeven. De komende maanden moet er driepartijenoverleg worden gepleegd om de werkzaamheden op weg naar prioriteitsbepaling en -tenuitvoerlegging voort te zetten. In deze mededeling omvat de definitie van de ICT-industrie: consumentenelektronica, computer- en kantoorapparatuur, telecommunicatieapparatuur, componenten, software (als component of als product, of aan de levering van software verbonden diensten). Zij is niet van toepassing op andere sectoren zoals de omroep of de inhoudsindustrie, die anders wel vaak onder de definitie van ICT-industrie vallen. 2. De ICT-industrie: wereldstructuren, Europees concurrentievermogen 2. 1 Marktstructuur Door de vooruitgang op technologisch, economisch en sociaal gebied van de afgelopen 5-10 jaar zijn de industrie en haar markten veranderd. De drie voornaamste marktsegmenten zijn: de infrastructuur-, de commerciële en de consumentenmarkt. De uiteenlopende aard van deze markten maakt verschillende structuren en werkwijzen van de daarop actieve ondernemingen noodzakelijk (figuur 1) en impliceert ook dat de belangen voor de overheden op het gebied van wetgeving en beleid verschillen. Infrastructuren die bestaan uit grootschalige systemen met lange productcycli en een betrekkelijk langzame groei ondergaan de invloed van downsizing en deregulering. Hoewel de traditionele Europees gebonden leveranciers sterke concurrentieposities hebben op enkele gebieden zoals telecommunicatie, staan zij onder extreem hoge druk om zichzelf aan te passen aan de geleidelijke liberalisering en deregulering van hun sectoren. De industriële en commerciële markten trekken een groot aantal nieuwe marktdeelnemers aan voor niche-markten die tot zeer grote marktsegmenten. De producenten zijn overwegend technologiegericht en in de beginfase sterk afhankelijk van risicokapitaal. De Amerikaanse industrie heeft op deze markten in het algemeen een zeer sterke positie. in veel gevallen zijn uitgegroeid De consumentenmarkten eisen constante innovatie en betrouwbaarheid van het product, terwijl de prijzen voortdurend afbrokkelen. Consumentenproducten zijn in toenemende mate de stuwende kracht voor de technologische ontwikkeling in de ICT-industrie. Dit alles heeft geleid tot een dusdanige concentratie van bedrijven dat de wereldmarkten worden beheerst door een klein aantal bekende merknamen waarachter complexe dynamische wereldomvattende productiestructuren staan. De Japanse en de laatste tijd ook de Koreaanse producenten zijn marktleiders, hoewel de "Europese" producenten opvallend aanwezig blijven. De VS-producenten winnen veld naarmate met de PC verband houdende producten grotere verspreiding vinden op de consumentenmarkten. De toenemende mondialisering van deze markten heeft de industrie ertoe gedwongen haar fabricageactiviteiten te spreiden en daarbij naar de kosteneffectiefste structuren te zoeken; dit heeft geleid tot een echt wereldomvattend netwerk. De relatieve zeldzaamheid van handelsbelemmeringen en de universele aard van de vraag naar ICT-producten zijn natuurlijk basisfactoren die ervoor zorgen dat de hoeveelheden kunnen worden geleverd die nodig zijn voor het verkrijgen van de schaalvoordelen die deze ontwikkeling aandrijven. In Europa en ook elders wordt een groot deel van de fabricageactiviteiten verricht door transnationale ondernemingen met Amerikaans, Japans of Koreaans kapitaal. De situatie op het gebied van de werkgelegenheid in de ICT-industrie is het resultaat van twee tegengestelde trends (zie figuur 2). Enerzijds heeft het effect van de sterke productiviteitsverhogingen door middel van fabricagemethoden en in sommige gevallen verplaatsing van de productie, geleid tot aanzienlijke inkrimping van de werkgelegenheid in sectoren als consumentenelektronica, computers en terminals. Anderzijds is de werkgelegenheid weer toegenomen dankzij de spectaculaire groei van de software en de diensten. Het nettoresultaat is een evenwichtige situatie van algemene matige groei op lange termijn, die wel belangrijke wijzigingen van de vaardighedenstructuur met zich meebrengt. De afgelopen tien jaar hebben de banen zich verplaatst van de fabricage naar O&O en verkoop/marketing, alsmede van de arbeiders en lager geschoold pesoneel naar hoger geschoold personeel'. 2. 2 Het concurrentievermogen van de Europese ICT-industrie Een steeds groter en belangrijker deel van de verwerkende industrie in Europa wordt gevormd door de ICT-industrie (zie figuur 3. 1): 8,3% van de omzet (4,3% in 1981), 6,5% van de werkgelegenheid, 7,8% van de productie en 9,1% van de totale bruto toegevoegde waarde (6,1% in 1991). Behalve wat de werkgelegenheid betreft zijn de bijdragen van de ICT-industrie hoger dan die van de chemische en de automobielindustrie (zie figuur 3. 2). Hun relatief aandeel zal in de toekomst groeien, wanneer de informatiemaatschappij in al haar vormen tot stand komt. Deze cijfers houden geen rekening met de dienstenindustrie (software-industrie ICT een sterke groei van de werkgelegenheid te zien geven. De marktgroeipercentages bedragen zo'n 7% en de verwachting is dat deze groei de komende jaren zal doorgaan (zie figuur 4). Dit is een indrukwekkend cijfer, wanneer men bedenkt dat de prijzen per eenheid over het algemeen dalen - voor bepaalde producten zelfs drastisch dalen - en van iedere nieuwe generatie producten zijn de prestaties weer een stuk beter. inbegrepen), die voor de Ondanks dit schijnbaar positieve macro-economisch beeld, is er reden tot ernstige bezorgdheid. Deze groeipercentages lijken hoog maar zijn toch steeds lager dan die van de VS en de groeiende Aziatische economieën. Vooral zorgwekkend is het feit dat sinds 1990 het Europese aandeel op de wereldmarkt voor IT is gedaald van 35% tot 28% (zie figuur 5). In diezelfde periode is de Amerikaanse IT-markt gegroeid van ongeveer 35% tot zo'n 41% van de wereldmarkt in 1996. De ICT-uitgaven in Europa bedragen 4,5% van het BNP, tegen 5,7% in de VS. De ICT-uitgaven per hoofd van de bevolking bedragen in Europa 797 ecu, tegen 1. 285 ecu in de VS (zie figuur 6). Binnen de Unie bestaan er grote verschillen tussen de Lid-Staten onderling, waarbij het uitgavenpeil in de perifere en Zuidelijke landen over het algemeen lager ligt. Bovendien wordt de handelsbalans in de meeste IC-sectoren (zie figuur 7), met uitzondering van de telecommunicatiesector, steeds ongunstiger. De invoer is sinds 1980 vervijfvoudigd tot 143 miljard ecu in 1995 en dekt nu ongeveer 50% van het verbruik op enkele gebieden (kantoorapparatuur en computers, en consumentenelektronica) - terwijl die cijfers voor de chemische en de automobielsector respectievelijk ongeveer 11 en 17% bedragen. Het succes in de ICT is meestal het resultaat van een combinatie van toegang tot uitmuntend onderzoek, de beschikbaarheid van risicodragend kapitaal in de beginfasen, en een zich sterk concentreren op markten wanneer die eenmaal tot stand zijn gekomen. Een goed voorbeeld van deze situatie wordt gevormd door de softwarepakketten, een gebied waarop de Amerikaanse leveranciers marktleiders zijn geworden. De Europese successen op dit gebied beperken zich tot w'c/ïe-applicaties, met name in de sectoren waar de mogelijkheid bestond om voortbouwend op de ervaring van pioniergebruikers te komen tot geavanceerde applicaties, bijvoorbeeld de engineering- of design-pakketten. Werkgelegenheid in de ICT-sector - studie van BIPE voor de Europese Commissie - DG III - juli 1996. Op het gebied van de halfgeleiders zijn de Europese fabrikanten door middel van nationale strategische allianties en grote O&O-inspanningen, zoals JESSI en het Esprit programma, erin geslaagd een concurrentiepositie te handhaven die een Europese productie, toegang tot de essentiële vcrwerkingstechnologieën en het vermogen om de kritische bevoorrading van de gebruikersindustrieën te verzorgen garandeert. De elektronische assemblagesector heeft zowel wat de consumentenelektronica als de computers betreft, in Europa als productiegebied de zwaarste handicap, omdat de loonkosten hoog zijn. Dit nadeel heeft geleid tot complexe combinaties van verplaatsingen van de productie naar Azië en de laatste tijd ook naar Midden- en Oost- Europese landen, en tot de vestiging van enkele fabricagefüncties in de nabijheid van de doelmarkten. In de sector telecommunicatieapparatuur hebben de mondiale structuur van de belangrijkste ondernemingen en de voortdurende inspanningen op technologisch gebied Europa een leidende positie bezorgd; het succes van de GSM is daarvan een voorbeeld. Het belang van de Europese telecommunicatieapparatuurindustrie is op zichtzelf al reden genoeg om de voortschrijdende technologische revolutie op adequate wijze het hoofd te bieden. 3. De belangrijkste uitdagingen voor de Europese ICT-industrie Verbetering van de marktopname: de Europese markten lopen achter op die van andere regio's. Ten eerste is de commerciële markt minder vooruitziend; teveel bedrijven zien investeringen in ICT hoofdzakelijk als een kostenpost waarop gesnoeid dient te worden wanneer het minder goed gaat met het bedrijf. De mate waarin ICT kan bijdragen tot verbetering van de concurrentiepositie en de rationalisering van bedrijfsprocessen en innovatie mogelijk maakt wordt onderschat of genegeerd. Ten tweede verloopt de aanvaarding van ICT door de afzonderlijke consumenten langzaam. Op enkele uitzonderingen na, bijvoorbeeld in de Scandinavische landen, is het aantal Internet gebruikers relatief laag (zie fig. 8). Ten derde lopen de overheidsadministraties niet erg hard om innoverend gebruik te maken van ICT; dit is vooral van belang op onderwijsgebied, maar ook van invloed op vele andere gebieden met zeer grote potentiële mogelijkheden tot verbetering van efficiency en kwaliteit van dienstverlening. De sterkste remmende invloed is echter wel uitgegaan van het ongelijke tempo van de liberalisering op telecommunicatiegebied in de gehele Unie. Dergelijke structurele vertragingen vormen ernstige handicaps voor de Europese ICT-industrie, zowel op het vlak van de evolutie op weg naar de informatiemaatschappij als de ontwikkeling van een industrieel concurrentiebeleid. De leveranciers moeten harder zoeken naar middelen om de markt te overtuigen van de voordelen van ICT en een versnelde opname te stimuleren. Een open en goed werkende interne markt is van essentieel belang voor de verspreiding van ICT-producten en de ontwikkeling van de bijbehorende diensten. Doordat er uiteenlopende normen en voorschriften blijven bestaan, worden er belemmeringen geschapen voor de uitbreiding van de ICT-industrie. Dit zijn problemen die in een andere mededeling aan de orde zullen komen2 en die opgelost zullen moeten worden om een volledige ontwikkeling van het Europese marktpotentieel mogelijk te maken. Omvorming van de industriële structuren: de Europese ICT-industrie is niet al te snel geweest met de herstructurering waarmee aan de nieuwe uitdagingen het hoofd moest worden geboden. Men heeft niet gelijke tred gehouden met de trend van outsourcing, de ontwikkeling van een netwerk van concurrerende leveranciers van componenten, transnationale productienetwerken, die zo kenmerkend is voor de Amerikaanse en Japanse producenten en hun Aziatische leveranciersnetwerken3. De kansen die door de economieën van de Midden- en Oost-Europese landen en hun eventuele integratie in de Unie worden geboden om herstructurering mogelijk te maken moeten door de industrie worden aangegrepen en door de overheid worden bevorderd. Industriële samenwerking op wereldmarkten is van essentieel belang, niet alleen omdat men dan betrokken is bij de totstandkoming van normen en aanwezig is op de markten, maar ook omdat men moet zorgen toegang te hebben tot sleuteltechnologieën en -componenten, om te grote afhankelijkheid te vermijden. invoering van nieuwe Ontwikkeling van snel groeiende bedrijven: Europa heeft ook nagelaten de dynamische groei van nieuwe marktdeelnemers, die zo kenmerkend is voor de Amerikaanse industrie, te bevorderen. Het ondernemingsklimaat voor KMO's en beginnende ondernemingen moet worden verbeterd. Hun rol is van cruciaal belang voor de technologieën, de ondersteuning van concurrerende verbeteringen in grote ondernemingen en, wat het belangrijkste is, de schepping van werkgelegenheid. Industriële herstructurering betekent onvermijdelijk veranderingen in de werkgelegenheid, welke vergemakkelijkt kunnen worden met behulp van instrumenten voor het scheppen van flexibel, goed opgeleid personeel. Als de ICT- industrie de productie in Europa concurrerend wil houden, zal zij ervoor moeten zorgen dat de vakkennis continu op peil wordt gehouden. Mogelijk maken dat Europa uitmunt op softwaregebied: alle herstructureringen van de wereld kunnen het feit niet veranderen dat Europa de regio is waar de fabricage hoge kosten met zich meebrengt. De in Europa gefabriceerde producten moeten op de wereldmarkten qua ontwerp en kwaliteit concurreren en in sommige gevallen gebeurt dat met groot succes, zoals in het geval van de GSM mobiele telefoon en de digitale satelliettelevisie. De rol van de software, vooral van de ingebedde software, waar het gaat om de producten concurrerend te maken en er een meerwaarde aan te geven, is heel belangrijk en verdient daarom bijzondere vermelding. In het gebied van de softwarehandel met inbegrip van de pakketsoftware, klantspecifieke software en diensten, heeft men een betrekkelijk goed inzicht, maar deze software vertegenwoordigt slechts een fractie van de totale industriële activiteit: iedere fabrikant van betekenis heeft wel enige eigen software-activiteit, zoals ontwikkeling, aanpassing, serviceverlening en onderhoud. De kernactiviteiten van vele bedrijven liggen vooral op softwaregebied. Het product van financiële diensten is vaak software; software vormt ook een belangrijk deel van de waarde van moderne vliegtuigen en draagt steeds meer bij tot de functies dankzij welke een aantal industrieproducten op de markt kunnen concurreren. Men had al lang COM(96)359 van 24. 7. 1996 - Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement inzake "Normalisatie en de wereldwijde informatiemaatschappij: de Europese aanpak". "Wintelism and the Changing Terms of Global Competition" de professoren M. Borrus en J. Zysman, Universiteit van Californie, 1997. 5 tot activiteit bijdraagt concurrentievermogen, meerwaarde moeten zorgen voor voldoende inzicht in een mate waarin dit onderdeel van de economische en werkgelegenheid. Ontwikkeling van een ondememings- of overheidsbeleid om de voordelen die software biedt te benutten kan alleen op basis van voldoende inzicht in de structuur en de economie van deze bedrijfstak. Dit punt wordt nog belangrijker wanneer men bedenkt dat de ontwikkeling van de ontelbare toepassingen van de informatiemaatschappij een massale ontwikkeling van software en inhoudproductie zal vergen. De versnippering van de Europese softwaremarkt betekent nog een extra uitdaging, maar is ook een gelegenheid voor specifieke Europese oplossingen: de ontwikkelings- en marketingkosten hangen voornamelijk af van het aantal talenversies van het product, terwijl de omvang van de taalmarkt tot welke men zich het eerst richt een belangrijk concurrentievoordeel betekent. Optimalisering van de ontwikkeling en verspreiding van technologie: de ICT- industrie moet koploper blijven bij de technologische ontwikkelingen. Niet alleen O&O- kosten die stijgen als gevolg van de korte levenscycli van de producten, maar het interactief innovatieproces maakt dat de industrie beter op de eisen van de klanten moet gaan inspelen. Bovendien moet de verspreiding van technologieën zo snel en zo ruim mogelijk gebeuren, wil de ICT-industrie van de O&O-investeringen kunnen profiteren. Dit proces verloopt niet automatisch; er is een aanzienlijk inspanning nodig om nieuwe technologieën bij alle categorieën gebruikers - industrie, diensten (particuliere en openbare) en de gewone burgers - ingang te doen vinden. Benutting van de groeimogelijkheden voor de werkgelegenheid: de verspreiding van de ICT-toepassingen zal een ingrijpend effect hebben op de kwantitatieve en kwalitatieve aspecten van de werkgelegenheid. Een recente studie4 onderscheidt drie soorten effecten van ICT op de werkgelegenheid: het rechtstreekse effect op de ICT- en aanverwante industrie; indirecte effecten op andere bedrijfstakken, zoals productiviteitsverhoging en verandering van de productiestructuren; en andere effecten die worden teweeggebracht door de verhoogde "verhandelbaarheid" van diensten en de daaruit voortvloeiende veranderingen in de internationale arbeidsverdeling. De studie schat dat de effecten op lange termijn voor Europa over de komende tien jaar zullen liggen tussen een verlies van 3 miljoen banen (ongunstig scenario) en een winst van 6 miljoen extra banen (het gunstige scenario van snelle ICT-verspreiding). Het is echter duidelijk dat de rechtstreekse effecten op de werkgelegenheid in de ICT-industrie een positieve trend tonen. De in de VS opgedane ervaring, waar de herstructurering van de ICT-industrie eerder is begonnen, wijst uit dat tussen 1988 en 1995 alleen al in de personal computersector meer dan 150. 000 banen zijn geschapen (een voorbeeld is een in 1985 opgericht Amerikaans bedrijf, dat is uitgegroeid tot een onderneming met een omzet van 6 miljard USD en 15. 000 werknemers in 1995). De Unie moet de door de dynamische pan-Europese secundaire kapitaalmarkten gestimuleerde groei van dergelijke bedrijven aanmoedigen. De Europese IT-bedrijven zullen de hoogwaardige banen van de toekomst creëren. IFO Institut flir Wirtschaftsforschung, München, 1996. 6 4. Prioriteitsgebieden voor beleidsinitiatieven De resultaten van het brede overleg met de industrie en de Lid-Staten en de aanbevelingen van de verschillende adviesorganen en de studies vertonen een duidelijke lijn. Ze kunnen worden verdeeld in twee categorieën. De eerste bestaat uit aanbevelingen, b. v. voor liberalisering van de telecommunicatie, die reeds hebben geresulteerd in acties of overleg bij de Commissie en de nationale administraties. Wij geven hiervan een overzicht om de aandacht te vestigen op het belang van beleidsimplementatie op een reeks sleutelgebieden voor het concurrentievermogen van de industrie. De tweede categorie onderwerpen die wordt onderscheiden is meer specifiek van belang voor de ICT-industrie of zou profiteren van toekomstig prioritair onderzoek. Deze worden in het tweede deel besproken. 4. 1 Reeds genomen beleidsinitiatieven waarvan tenuitvoerlegging dringend geboden is informatiemaatschappij5 In november 1996 is een uitgebreid actieplan voor de goedgekeurd waarin de prioriteiten van de Commissie scherper zijn gesteld. Het actieplan komt tegemoet aan de behoeften aan snelle vooruitgang en het geeft het beleidsplan van de EU voor daadwerkelijke invulling van alle aspecten van de informatiemaatschappij een urgent karakter. De prioriteiten zijn: • de daadwerkelijke tenuitvoerlegging door alle Lid-Staten vóór 1 januari 1998 van de liberalisering van de telecommunicatiemarkten is van vitaal belang. De Commissie is erop gebrand dat de gedane toezeggingen ook zullen worden nagekomen en zal de ontwikkeling van de wetgeving in de Lid-Staten nauwlettend volgen; • de is de eerste praktische elektronische handel realisering van de informatiemaatschappij, de eerste "massale toepassing" van de toekomst. In de mededeling "Putting services to work"6 is een initiatief voor de elektronische handel aangekondigd. Met het oog op de start van dit initiatief heeft de Commissie een kadermededeling aan de Raad goedgekeurd waarin de prioritaire aandachtsgebieden waarvoor oplossingen moeten worden gevonden vermeld staan; • de aanscherping en aanvaarding van internationaal overeengekomen beginselen en regels met betrekking tot intellectuele eigendomsrechten, privacy en individuele rechten, informatieveiligheid, interoperabiliteit en normen; • de opzet of uitbreiding van marktopnameacties en bewustmakingscampagnes is nodig om de Europese industrie en de samenleving aan te moedigen het ICT-gebruik op te voeren; • breedbandsatellietcommunicatiesystemen: het actieplan dat de Commissie heeft ingediend bevat de aanpassingen van de regelgeving en de O&O-acties die nodig zijn om de Europese aanwezigheid op internationaal niveau te waarborgen; 5 COM(96)607 van 27. 11. 1996 - Mededeling van de Commissie inzake "Europa in de voorhoede van de wereldwijde informatiemaatschappij: een permanent actieprogramma". 6 CSE(96)6 van 27. Î1. 1996 - "Putting Services to Work" - een mededeling aan de Europese Raad. in de vervoerssector ontstaan nieuwe toepassingen in Trans-Europese netwerken (TEN's), nieuwe lucht verkeersregelssystemen en vele consumententoepassingen, die groeiende markten voor de Europese ICT-industrie zullen gaan vormen. Actieplannen voor intelligente vervoerssystemen (ITS) en plaatsbepalings- en navigatiesystemen (GNSS) zijn in voorbereiding; voor een optimaal gebruik in de gehele EU van de omvangrijke investeringen in O&O die nodig zijn om de concurrentiekracht op peil te houden is het kaderprogramma voor O&O speciaal van belang. Het vijfde programma, dat in 1998 van start moet gaan, zal zich vooral concentreren op de deelname van gebruikers aan O&O- activiteiten, hetgeen absoluut nodig is om ervoor te zorgen dat de acties aan werkelijke behoeften voldoen en zijn afgestemd op de eisen van de markt. Daarnaast zal de steun aan de ontwikkeling van sleuteltechnologieën worden samengebracht in één programma, dat uit vier gebieden zal worden opgebouwd: diensten voor de burger, elektronische handel, multimedia-inhoud en sleuteltechnologieën. De slagvaardigheid en flexibiliteit zullen worden verhoogd: onderwijs en opleiding zijn van essentieel belang voor de levering van werknemers die over de nodige vaardigheden en flexibiliteit beschikken om de nieuwe technologieën te kunnen gebruiken. De onderwijsinfrastructuren moeten worden verbeterd door de scholen en culturele instellingen uit te rusten met ICT en ze toegang te geven tot het netwerk (vooral Internet). Een en ander dient gepaard te gaan met betere leraarsopleidingen op het gebied van ICT-toepassingen. De Commissie zal, in samenwerking met de Lid-Staten, acties op nationaal niveau bevorderen om de Europese burgers geschikte opleidingen te bieden voor de informatiemaatschappij. Het actieplan "leren in de informatiemaatschappij", dat in december 1996 door de Commissie is goedgekeurd, zal de belangrijkste spelers bijeenbrengen om de in de toekomst benodigde vaardigheden toegankelijker te maken. De tenuitvoerlegging van het actieplan loopt parallel met de werkzaamheden van de task force "onderwijs, software en multimedia", die de gemeenschappelijke oproep tot inschrijving van meerdere diensten van de Commissie heeft bekendgemaakt, waardoor de toegankelijkheid van de communautaire steun op dit gebied zal worden bevorderd. De maatregelen zullen volgend jaar worden verlengd; het talenprobleem dat in Europa vooral speelt voor software, wordt behandeld in de informatiemaatschappij- en taalengineeringprogramma's7. 4. 2 Nieuwe aandachteisende gebieden De acties op deze gebieden moeten gericht zijn op verbetering van de voorwaarden aan de aanbodkant, zoals benchmarking en opleiding of openingen maken aan de vraagkant, b. v. maatregelen betreffend markttoegang of marktopname. Verbetering van de concurrentievoorwaarden in de wereld: de succesvolle afsluiting van de informatietechnologieovereenkomst (ITA) op de WHO-conferentie van Singapore in december 1996 en de WHO-telecommunicatieovereenkomst in februari van dit jaar COM(96)456 van 2. 10. 1996- Meerjarenprogramma ter bevordering van de taaiverscheidenheid in de informatiemaatschappij. Door de Raad aangenomen op 8. 10. 1996. 8 terwijl is geboden, implementatie van de ITA zijn zeer belangrijke stappen in die richting. De afschaffing van de tarieven op alle IT- producten tegen het jaar 2000 betekent een versnelling van het proces dat bij de laatste ronde van GATT-onderhandelingen is ingezet. Zij zal bijdragen tot verlaging van de productiekosten van ICT-apparatuur in Europa en tegelijkertijd voor de Europese fabrikanten betere exportmogelijkheden naar buitenlandse markten scheppen. Onmiddellijke tegelijkertijd de herzieningsprocedure moet worden gestart om meer producten onder de ITA te laten vallen. Er moeten initiatieven worden genomen om de ITA uit te breiden tot de niet daarbij aangesloten WHO-landen (met name in Zuid-Amerika), terwijl ook deelname aan de ITA moet worden verlangd van kandidaat-landen voor de WHO, zoals China en Rusland. Wanneer de tarieven overeenkomstig de ITA zullen zijn opgeheven, zal de aandacht worden verlegd naar opheffing van de niet-tarifaire belemmeringen bij onze belangrijkste handelspartners, door onder meer te streven naar wederzijdse erkenningsovereenkomsten (MRA's) en verdergaande harmonisatie van normen en conformiteitsbeoordelingsprocedures. Eerste prioriteit zal zijn voort te bouwen op het werk van de TransAtlantic Business Dialogue om een MRA te sluiten met de VS, waarbij speciaal de mogelijkheden fabrikantenverklaring van tot uitbreiding van de overeenstemming zullen worden onderzocht. Tegelijkertijd zullen operationele activiteiten worden ontwikkeld in het kader van de TransAtlantic Small Business Initiatives (TASBI). Deze en andere handelsbeleidsinstrumenten moeten op samenhangende wijze worden toegepast om ervoor te zorgen dat de Europese industrie zowel binnen de Unie als op de wereldmarkten onder optimale voorwaarden opereert. Versnelde invoering van ICT en bewustmakingscampagnes: de overheid kan en moet meer doen om de invoering van ICT te stimuleren, zowel binnen haar eigen administratie als bij het publiek in het algemeen. In de eerste plaats moeten de onderwij sinstanties de levering van ICT aan scholen verbeteren, om zo de weg vrij te maken voor de informatiemaatschappij. Verder moeten zij inspelen op de vraag van het publiek naar betere kosteneffectievere diensten. Maar meer in het algemeen zou het nationaal en communautair beleid zoals dat op vele gebieden wordt gevoerd profiteren van een versneld, ruimer, en innoverend gebruik van de door ICT geboden mogelijkheden. In figuur 6 is bijvoorbeeld het relatieve gebrek aan investeringen in IT in zuidelijke en perifere Lid-Staten te zien, terwijl IT toch een krachtig instrument is voor het bevorderen van cohesie door het met elkaar verbinden van regio's en het wegnemen van barrières. Een aantal Lid-Staten is nu bezig met de vaststelling van innoverende fiscale en andere stimulerende maatregelen die de invoering van ICT thuis, op school en in bedrijven moeten versnellen. Dergelijke maatregelen zijn wegwijzers en verdienen navolging en uitbreiding over de hele Unie. De schepping van nieuwe markten door de tijdige vaststelling van normen: de schepping, en het gebruik van normen is een van de belangrijkste strategische hefbomen geworden voor de industrie om nieuwe markten tot stand te brengen. Vooral op de consumentenmarkten moet de koper vertrouwen kunnen hebben in de producten die hij koopt, vandaar het belang van samenwerking tussen leveranciers om universele normen tot stand te brengen. Om van een dergelijke samenwerking mee te kunnen profiteren moeten de producenten met bijdragen komen in de vorm van technologieën, normen of markten en actief zijn in de internationale normalisatie om niet het risico te lopen van een technologische regelgeving op normalisatiegebied moet aandacht worden besteed, en de procedures moeten worden vereenvoudigd en versneld (b. v. de fabrikantenverklaring van overeenstemming), opdat achterstand. Ook en commerciële aan de de marketing van nieuwe producten niet wordt belemmerd. De ICT-normen zijn over het algemeen wereldnormen, maar vaak zijn er meerdere met elkaar concurrerende op regionale specificiteiten gebaseerde normen die de markt proberen te veroveren. Daarom moeten Europese ondernemingen niet alleen in het kader van internationale organisaties deelnemen aan de normalisatie van technische specificaties, maar moeten zij dat waar mogelijk ook in Europees verband doen. De Europese Commissie steunt de instelling van een flexibele en open workshop-structuur die de Europese bedrijven de mogelijkheid zal geven deel te nemen aan het internationale ICT-normalisatieproces. Zij moeten de stoot geven tot internationaal erkende normen op basis van Europese specificiteiten. Voor dit doel zijn strategische overeenkomsten tussen de belangrijkste medespelers nodig over de voornaamste gebruikerseisen8. Om gebruikerseisen te kunnen omzetten in technische specificaties moet de in nauwe samenwerking met de Europese normalisatieorganisaties praktische en flexibele leveringsmechanismen ontwikkelen. De Europese Commissie steunt de opstelling van flexibele door de industrie geleide normalisatieprocedures voor de ontwikkeling van technische specificaties voor de Europese marktdeelnemers - naast de vaststelling van officiële Europese normen. Met het oog op een samenhangend en optimaal gebruik van het Europese normalisatiepotentieel dient dringend te worden gedacht aan de instelling van "één enkel loket" onder de paraplu van de Europese normalisatieorganisaties. industrie Benutting van de mogelijkheden die de uitbreiding biedt: de uitbreiding van de Europese Unie biedt de Europese ICT-industrie een vergrote en groeiende interne markt, meer schaalvoordelen en nieuwe ontwikkelingslocaties voor kostengevoelige activiteiten. De Europese ICT-industrie heeft hier de kans om haar fabricage- en leveringsstructuren te hervormen, naar het model van de Amerikaanse en Aziatische producenten, en op die manier haar concurrentiekracht op de wereldmarkt te vergroten. Een groot deel van de industrie is bezig met het opzetten van verschillende vormen van samenwerking in deze landen, die niet alleen markten te bieden hebben maar ook vaardigheden en gunstige productievoorwaarden. De Europese producenten verplaatsen hun activiteiten vanuit het Verre Oosten om van die, vaak betere, voorwaarden te profiteren, terwijl de fabrieken in het Verre Oosten vrijgelaten worden zich te concentreren op groeiende en steeds opener wordende lokale markten. Speciale aandacht zal worden gegeven aan bevordering van samenwerking tussen de industrie van de EU en de Midden- en Oost-Europese landen. Een en ander gebeurt reeds in de consumentenelektronica-industrie. De Commissie steunt dit initiatief en zal de uitbreiding ervan tot andere sectoren van de ICT-industrie bevorderen. Door de industrie zijn onder meer als acties voorgesteld benchmarking van leveranciers, en kwaliteitsworkshops. De Commissie is voorstander van de instelling of versterking van een actieve vertegenwoordiging van de industrie in de MOE. De voor de toetreding gevolgde strategie vormt een degelijk kader voor de vaststelling van eerlijke en gelijke concurrentievoorwaarden wat de Europese industrie ten goede zal komen. leveranciersconferenties, opleiding binnen bedrijf het Bevordering van industriële samenwerking: er bestaan reeds een groot aantal belangrijke lopende industriële samenwerkingsprojecten of voorstellen daartoe, met name in de Nieuwe Onafhankelijke Staten, het Middellandse-Zeegebied, Zuid-Amerika en Azië. Ook zijn een aantal exportbevorderende activiteiten voorgesteld. Voor de Een voorbeeld van zo'n overeenkomst is: het "Memorandum of Understanding" inzake "Open toegang tot de elektronische handel voor Europese KMO's". 10 ICT-bcdrijven, en vooral voor de KMO's, moet meer gedaan worden, om hen beter bewust te maken van de mogelijkheden die er zijn, en zij moeten worden geholpen bij het bepalen van hun prioriteiten naar gelang van de omstandigheden waarin ze verkeren. Voorts moeten grensoverschrijdende industriële samenwerkingsactiviteiten ruimschoots kunnen profiteren van een betere coördinatie met bestaande programma's van de Lid-Staten. Bevordering van de opkomst van KMO's:9 de kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) zijn van cruciaal belang voor de schepping van werkgelegenheid en zij vormen de kern van de ICT-industrie (vooral op het gebied van software en multimedia-inhoud), omdat zij vaak een leidende rol spelen bij de ontwikkeling van nieuwe technologieën en het scheppen van innoverende producten. De Europese industrie heeft een grote achterstand op de VS op het gebied van het starten van nieuwe high-tech IT-bedrijven. Dat dit een ernstige handicap is, valt af te leiden uit het feit dat de huidige leidende ICT-bedrijven in de VS nog geen twintig jaar geleden KMO's waren. Maatregelen die gunstige voorwaarden moeten scheppen voor het financieren en opstarten van nieuwe innoverende bedrijven zijn van het grootste belang. Beleidsinitiatieven dienen speciale aandacht te besteden aan bevordering van het beschikbaar maken van risicokapitaal, en er moet worden gestreefd naar samenwerking met de financiële instellingen voor de ontwikkeling van "technologiewaarderings"(rating)-mechanismen. Verder moet er worden gestreefd naar vermindering van de administratieve rompslomp, die vaak zeer ontmoedigend werkt. De administratieve procedures, vooral de opstartprocedures voor nieuwe ondernemingen, zouden onderworpen moeten worden aan benchmarkanalyses, waarbij de situatie in Europa vergeleken wordt met die in andere regio's, met name in de VS (Silicon Valley). Deze problemen zijn reeds lang bekend, maar de situatie is nog steeds kritiek. Het is dringend noodzakelijk dat de Commissie en de Lid-Staten snelle een effectieve actie ondernemen. De Commissie is ook van plan om het G7-project "Een wereldmarkt voor KMO's"10 als basis voor de mondiale uitwisseling van ervaring en bevordering van andere vormen van samenwerking. Het accent leggen op werkgelegenheid: vaardigheden, onderwijs en opleiding: zoals reeds gezegd moet de Europese ICT-industrie voortdurend herstructureren om concurrerend te kunnen blijven; ze moet haar producten en processen op peil brengen om een hogere meerwaarde te leveren en haar minder winstgevende kostengevoelige activiteiten verplaatsen. Waar het vooral om gaat is het op peil brengen van vaardigheden. Dit doel zou heel goed bereikt kunnen worden door de uitwerking van een "vaardigheidsnormalisatie"systeem. Door voor de hele bedrijfstak vaardigheidsprofielen te definiëren met betrekking tot de voornaamste activiteiten wordt een referentiekader geschapen voor de opbouw van een bekwaam personeelsbestand, verbetering van prestaties en de opstelling van opleidingsprogramma's. Dergelijke normen zullen ook bijdragen tot een betere werking van de arbeidsmarkten, omdat zij een duidelijke basis vormen voor onderlinge afstemming van de vraag van de werkgevers en het aanbod aan vaardigheden. Voorts vormen de normen een praktisch hulpmiddel voor een betere samenwerking tussen industrie en onderwijsinstellingen alsmede criteria die de 9 De specifieke kenmerken van KMO's worden behandeld in het "Eerste actieplan voor innovatie in Europa", dat door de Commissie is goedgekeurd op 20. 11. 1996 - COM(96) 589. 10 Project dat is opgestart op de te Brussel in februari 1995 gehouden ministersconferentie van de G7. 11 onderwij sinstanties in de Lid-Staten kunnen gebruiken om hun onderwijsprogramma's af te stemmen op de digitale economie van de 21e eeuw. toepassing van benchmarking, en de Nederlandse Bevordering van benchmarking: de Europese Commissie vindt benchmarking een doeltreffend en krachtig instrument om het concurrentievermogen te versterken en wil het gebruik daarvan door ondernemingen, met name door KMO's, bevorderen. Gezien haar economisch belang en mondiaal karakter komt de ICT-industrie als eerste in aanmerking voor regering heeft een benchmarkstudie laten uitvoeren met betrekking tot deze industrie. De Commissie is van plan benchmarking op te bevorderen. Verbeteringen binnen de ICT-industrie zullen het concurrentievermogen van de gehele Europese economie ten goede komen. Het systematisch bekijken van de industriële prestaties, de opsporing van relatief zwakke punten en het treffen van corrigerende maatregelen zullen bijdragen tot vooruitgang. De Commissie zal nagaan of haar huidige informatiebronnen voldoende zijn om geschikte benchmarkingindicatoren te kunnen leveren en zal ze zo nodig herzien. Ze zal nauw samenwerken met de Lid-Staten en de industrie bij het bepalen van de kritische randvoorwaarden voor de industrie en van de beste praktijken. Tot de reeds voor bestudering uitgekozen gebieden behoren opstarting van KMO's en ingebedde software. randvoorwaardenniveau sectorieel en 5. Conclusie In deze mededeling zijn een aantal voor actie in aanmerking komende essentiële gebieden aangegeven. Hoe langer daadwerkelijke maatregelen uitblijven hoe moeilijker het zal zijn voor de Europese ICT-industrie om haar leidende positie te behouden. Liberalisering van de telecommunicaties is van essentieel belang, maar ook maatregelen op andere terreinen zijn nodig, zoals hierboven beschreven. De Commissie stelt voor om deze mededeling te laten volgen door de opstelling in samenwerking met de Lid-Staten en de industrie, van specifieke, op deze essentiële gebieden afgestemde acties, door opstelling van een werkprogramma voor de uitvoering van deze acties door alle betrokken partijen (Commissie, Lid-Staten en industrie) en een procedure voor een regelmatige controle van de stand van zaken. 12 Bijlage 1 De resolutie van de Raad van 18. 11. 1991 en de follow-up daarvan Na de resolutie van 1991 ' en de start van het vierde kaderprogramma voor O&O is aan de behoeften van de industrie aan O&O op ICT-gebied met succes voldaan. De behoeften van de gebruikers en van de markt zijn de richtsnoeren geweest voor de betreffende O&O-programma's (ESPRIT, ACTS en Telematica), en de als resultaat van deze programma's ontwikkelde technologieën hebben een rechtstreekse impact op de markt. De katalyserende rol van ICT en haar invloed op het concurrentievermogen van de gehele industrie is aanmerkelijk versterkt. Optimale benutting van de resultaten en actieve internationale samenwerking zijn de twee centrale punten geweest in de acties van het programma. De aandacht was geconcentreerd op de KMO's en de synergieën met het Eureka-programma zijn versterkt. Zoals uiteengezet in de resolutie van 1991 moet naar markttoegang worden gestreefd vanuit een multilaterale optiek. Deze aanpak is gevolgd binnen het GATT, waar tijdens de onderhandelingen van de Uruguay-ronde aanzienlijke tariefverlagingen werden bereikt. Even belangrijk is het succes dat werd bereikt met de sluiting van de WTO-overeenkomst in februari 1997, waarbij de markten voor telecommunicatiediensten wereldwijd werden opengesteld. De multilaterale aanpak vormt echter geen beletsel voor eventuele bilaterale acties. Er is regelmatig contact opgenomen met de VS en Japan om te protesteren tegen bilaterale overeenkomsten met een discriminerende werking (b. v. het halfgeleiderakkoord tussen de VS en Japan). jegens de EU Er is een "Centraal Informatiepunt" ingesteld dat informatie moet verzamelen en onderzoek moet doen betreffende toegang tot de markten van en concurrentiepraktijken in de voornaamste geïndustrialiseerde landen. Er is een rapport2 uitgebracht over concurrentievervalsende praktijken, onregelmatigheden bij aanbesteding en staatssteun, met voorbeelden van discriminerende praktijken en structurele belemmeringen. Er is een aantal initiatieven genomen tot industriële samenwerking. Een goed voorbeeld daarvan is de bevoorrading door de onderdelen- en componentenindustrie van de consumentenelektronicaproducenten, waarvan de productiemethoden zijn vergeleken met die van hun Japanse tegenhangers. Dit is gebeurd in het kader van een gezamenlijk benchmarkingproject dat Japanse consumentenelektronica-industrie, met steun van de Commissie en MITI. Deze operatie heeft vele nuttige suggesties opgeleverd en heeft bijgedragen tot een beter begrip bij leveranciers en gebruikers van eikaars eisen, terwijl er ook betere prestaties en verhoogde bedrijfsactiviteiten uit zijn voortgekomen. Het programma wordt momenteel aangepast aan de landen van Midden- en Oost-Europa. is opgezet door de Europese en de 1 Resolutie van de Raad van 18 november 1991 betreffende elektronica, informatie- en communicatietechnologieën. 2 Op 11 maart 1994 aan de Directeurs-generaal voor industrie voorgelegd rapport. /3 Figuur 1: Structurele trends in de ICT-industrie GISTEREN VANDAAG Diensten (informatie maatschappij) Markten. ST" TI <5' c c Figuur 2 Werkgelegenheid EU in de ICT-industrie ( x duizend werknemers) Computers Componenten Consumentenelektronica Telecomapparatuur Software en diensten Totaal Bron: BIPE 1980 1990 1994 242 258 230 493 270 284 243 181 392 612 175 224 110 361 732 1493 1712 1602 /> EU 12 ICT-industrie als % van de totale verwerkende industrie (81-90-94) Figuur 3. 1 Aantal w e r k n e m e rs Totaal investeringen EU 12: Vergelijking hoofdindicatoren 1995 (als % van de totale verwerkende industrie) Figuur 3. 2 14. 0% S V) 3 "ö e 0) £ r ? O 03 Productie excl. BTW in prijzen van 1990 Bruto TW factorkosten in prijzen van 1990 Indicatoren IIC /& Groei iCT-markt, CGAR 1996-98 Figuur 4. 1 Totaal ICT markt Telecomm diensten Telecomm apparatuur Diensten Software Datacomapparatuur Kantoorapparatuur Computerapparatuur Bron EITO 97 9. 50 10% West-Europese informatie- en communicatietechnologie (ICT)-markt, 1996 miljard ecu** Figuur 4. 2 Totaal IT Computer- en Datacomapparatuur Kantoorapparatuur Software Diensten Onderhoud en ondersteuning apparatuur Totaal telecommunicatie Telecommunicatie-apparatuur Telecommunicatiediensten 1996 Waarde 148 58 31 37 15 167 29 138 315 % van ICT 47. 1 18. 4 2. 5 9. 9 11. 6 4. 7 52. 9 9. 1 43. 8 100 Totaal ICT Noot: *West-Europa omvat de 15 EU en 2 niet-EU landen (Zwitserland en Noorwegen) " Alle cijfers zijn naar boven afgerond tot op het volgende miljard ecu tegen constante wisselkoersen van 1996. Het totaal en het percentage kunnen door afronding niet kloppend zijn. Bron: EITO 97 West-Europese informatie- en communicatietechnologie- (ICT)-markt per product. 1996 Figuur 4. 3 Totale Waarde = 315 miljard ECU Kantoor apparatuur 3% Telecomm. apparatuur 9% Onderhoud en ondersteuning apparatuur 5% f> Wereldmarkt IT per regio: verdeling in percentages berekend op basis van marktwaarden 1995-1997. Miljard ECU Figuur 5. 1 1996 Waarde 154 225 92 16 57 544 1995 % 29. 4 41. 0 16. 9 2. 7 10. 0 100 1996 % 28. 3 41. 4 16. 8 2. 9 10. 5 100 1997 % 27. 5 41. 8 16. 6 3. 0 11. 1 100 Europa* VS Japan 4 Tijgers* RvW* Totaal Noot: * Europa = West- en Oost-Europa ** 4 Tijgers = Hong Kong, Zuid-Korea, Singapore, Taiwan *** RvW = Rest van de Wereld Bron: EITO 97 Wereldmarkt IT per regio. 1996 Figuur 5. 2 Totale Waarde = 544 miljard ECU Rest van de wereld 17% 4 Tijgers 3% Bron: EITO 97 /f IT/BBP en IT per h o o fd in W e s t - E u r o p a, de VS en J a p a n, 1995 IT/BBP % IT per hoofd ECU Figuur 6 3. 67 Bron: EITO 97 o 200 400 600 800 1000 Figuur 7 EU 1 2: Handelsbalans voor de ICT-, chemische en automobielindustrie Automobiel ICT Consumentenelektronica Telecomapparatuur Kantoorapparatuur/ Computers Chemie D1995 • 1990 • 1985 • 1980 -30000 -20000 -10000 0 10000 20000 30000 Mio ECU Penetratie van Internet hosts per 1. 000 personen, juli 1996 Figuur 8 Bron: EITO 97 / Network Wizards, http://www. nw. com and Analysys 2d ISSN 0254-1513 COM(97) 152 def. DOCUMENTEN NL 15 16 08 Catalogusnummer : CB-CO-97-157-NL-C ISBN 92-78-18707-0 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg. o?/