title: ECONOMISCH JAARVERSLAG 1997 - Groei, werkgelegenheid en convergentie op weg naar de EMU

eurovoc_concepts:
EU situation
Economic and Monetary Union
activity report
economic policy
short-term economic prospects

text: WS COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 12. 02. 1997 COM(97)27 def. ECONOMISCH JAARVERSLAG 1997 Groei, werkgelegenheid en convergentie op weg naar de EMU (door de Commissie ingediend) Economisch Jaarverslag 1997 DEEL A: ONTWIKKELINGEN IN DE GEMEENSCHAP ALS GEHEEL SAMENVATTING EN CONCLUSIES HOFDSTUK 1: DE HUIDIGE ECONOMISCHE SITUATIE EN DE VOORUITZICHTEN VOOR 1998 1. 1 TELEURSTELLENDE ONTWIKKELING VAN GROEI EN WERKGELEGENHEID IN DE EERSTE HELFT VAN DE JAREN NEGENTIG 1990-93: Oververhitting en recessie 1. 1. 1. 1. 1. 2. Medio 1993 tot medio 1995: herstel op gezonde basis 1. 1. 3. Medio 1995 tot medio 1996: een plotselinge vertraging en langdurige pauze in de groei Voornaamste oorzaken van de groeipauze in 1995-1996 Macro-economische belemmeringen voor de groei 1. 1. 4. 7. 7. 5. 1. 2. EEN GELEIDELIJK AAN KRACHT WINNEND HERSTEL IN 1996-1998 7. 2. 7. 7. 2. 2 7. 2. 5. Een in tempo toenemend en evenwichtig herstel heeft ingezet. Factoren die de groei stimuleren. Onzekere factoren en risico 's voor de korte termijn 1. 3. GELEIDELIJK BETERE VOORUITZICHTEN VOOR DE WERKGELEGENHEID 7. 3. 7. 1. 3. 2. Recente en verwachte ontwikkeling van werkgelegenheid en werkloosheid De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal Lid-Staten 1. 4. BEMOEDIGENDE VOORUITZICHTEN VOOR DE INFLATIE KADER 1: REGIONALE WERKLOOSHEID IN DE GEMEENSCHAP HOOFDSTUK 2: DE VOORNAAMSTE STRUCTURELE PROBLEMEN WAARVOOR DE GEMEENSCHAP ZICH GESTELD ZIET 2. 1. DE TECHNOLOGISCHE VOORUITGANG 2. 2. DE GLOBALISERING 2. 2. 7. 2. 2. 2. 2. 2. 3. 2. 2. 4. Handel Buitenlandse directe investeringen (BDI) Beleggingskapitaalstromen Economische implicaties 2. 3. HET CONCURRENTIEVERMOGEN i 1 1 2 3 4 4 8 10 10 13 17 18 18 21 25 28 31 31 35 36 40 43 43 45 2. 4. DE SUBSTITUTIE VAN ARBEID DOOR KAPITAAL EN DE TOENAME VAN DE WERKGELEGENHEID 49 2. 4. 7. 2. 4. 2. Substitutie van arbeid door kapitaal Substitutie en de loonontwikkeling 2. 5. IMPLICATIES VOOR HET BELEID KADER 2 : IMPACT EN DOELTREFFENDHEID VAN DE INTERNE MARKT - HET ONDERZOEK UIT 1996 KADER 3: LOONDIFFERENTIATIE INDE GEMEENSCHAP IN 1994 KADER 4: ECONOMISCHE GROEI EN HET MILIEU 49 52 56 58 60 61 ^ ) ö 2. HOOFDSTUK 3: CONSOLIDATIE EN HERVORMING VAN DE OPENBARE FINANCIEN IN DE GEMEENSCHAP 3. 1. 3. 2. LANGE-TERMIJNONTWIKKELINGEN IN DE OPENBARE FINANCIEN IN DE GEMEENSCHAP 3. 7. 7. 3. 1. 2. Overheidsuitgaven Overheidsontv angsten BEGROTINGSONTWIKKELINGEN IN 1996 EN VOORUITZICHTEN VOOR 1997 EN 1998 3. 2. 7. 3. 2. 2. 3. 2. 3. 3. 2. 4. Versnelde voortgang bij de vermindering van de begrotingstekorten Tempo en omvang van de consolidatie-inspanning Samenstelling en duurzaamheid van de consolidatie-inspanning Ontwikkelingvan de overheidsschuld/BBP-ratio 3. 3. HET ECONOMISCHE EFFECT VAN DE BEGROTINGSCONSOLIDATIE IN DE GEMEENSCHAP 3. 3. 1. 3. 3. 2. Het effect van de begrotingsconsolidatie op de groei op korte termijn in 1996-97 Het begrotingsbeleid op middellange termijn gezien KADER 5: AUTOMATISCHE STABILISATOREN IN DE GEMEENSCHAP KADER 6: PENSIOENUITGAVEN EN-VERPLICHTINGEN IN DE GEMEENSCHAP HOOFDSTUK 4: WISSELKOERSSTABILITEIT EN CONVERGENTIE VAN DE RENTEVOETEN IN DE GEMEENSCHAP 4. 1. OVERZICHT 4. 2. 4. 3. 4. 4. 4. 5. E EN ONGELIJKMATIGE WAARDESTIJGING VAN DE AMERIKAANSE DOLLAR DE APPRECIËRENDE DOLLAR EN OPTIMISME OVER DE E MU BEVORDEREN DE MONETAIRE STABILITEIT IN DE GEMEENSCHAP 4. 3. 1. 4. 3. 2. 4. 3. 3. De sterke dollar werkt door in de koersfluctuaties van de EG-valuta 's ten opzichte van elkaar De appreciatie van de andere EG-valuta 's ten opzichte van de DEM gaat vergezeld van convergentie van de korte rentetarieven Ook de lange rentetarieven convergeren, ondersteund door optimisme over de EMU DE VOORUITZICHTEN VOOR DE EMU WORDEN BEVESTIGD DOOR DE ECU-MARKT EN DE TERMIJNRENTE DE ONTSPANNING VAN DE MONETAIRE OMSTANDIGHEDEN ZORGT IN COMBINATIE MET DE BEGROTINGSCONSOLIDATIE VOOR TERUGKEER VAN HET EVENWICHT IN DE MACRO-ECONOMISCHE BELEIDSCOMBINATIE 4. 5. 1. 4. 5. 2. Ontspanning van de monetaire situatie in de loop van het jaar De monetaire verruiming schept ruimte voor voortgezette begrotings consolidatie 64 64 66 69 69 71 73 75 76 76 80 84. 86 89 89 90 92 92 94 96 98 100 100 102 SI Tabellen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Groei en werkgelegenheid EUR, USA en Japan Herstel en vertraging van de groei in de Gemeenschap Reële groei van het BBP De verbeterde macro-economische beleidscombinatie Externe omstandigheden Toename van de werkgelegenheid Werkloosheid De recente ontwikkelingvan de arbeidsmarkt in een aantal landen. Inflatie Nominale beloning per werknemer De groei van de TFP op lange termijn Geografische samenstelling van de handel met landen buiten de Gemeenschap De regionale samenstelling van de invoer in de EG van verwerkte producten uit landen buiten de EG Buitenlandse directe investeringen. Samenstelling van de buitenlandse directe investeringen in de EG Ontwikkeling van de export, alle goederen Concurrentievermogen in de triade, macro-economisch , Productie, werkgelegenheid, productiviteit en substitutie van arbeid door kapitaal 19. Werkgelegenheidspotentieel, EUR 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Omvang van de openbare financiën in de EG, de VS en Japan Ontvangsten en uitgaven van de totale overheid - EUR Vorderingenoverschot of-tekort van de totale overheid Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd financieringssaldo van de totale overheid Uitgaven en ontvangsten van de totale overheid Uitgaven van de totale overheid Bruto overheidsschuld Vijfjaars-termijnrente op leningen met een looptijd van vijf jaar 1 3 11 13 17 19 20 22 25. 26 32 38 40 41 43 45 47 50 52 64 65 70 72 73 74 76 99 2 5 6 7 7 8 9 14 15 '. 19 25 34 34 36 37 42 46 48 51 53 54 71 79 91 93 93 94 95 96 Grafleken 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Productiecapaciteit en BBP, EUR Lange-rentevoeten Wisselkoersen ten opzichte van de DEM Aandeel van de winsten in de toegevoegde waarde Korte-rentevoeten Uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap Investeringen en werkloosheid, EUR Rentevoeten en productie, EUR Winstgevendheid, investeringen en groei van het BBP, EUR 10. Werkgelegenheid 11. 12. Inflatie Bruto toegevoegde waarde, naar sectoren, EUR ] 13. Werkgelegenheid naar type, in de verwerkende industrie, EUR 14. 15. 16. 17. 18. Elasticiteit van de wereldhandel voor de mondiale productie Aandeel in de wereldgoederenuitvoer Buitenlandse directe investeringen in de EUR Exportontwikkeling en reële effectieve wisselkoers, EUR Arbeidsproductiviteit 19. Werkgelegenheid, productiviteit en kapitaal-arbeidsubstitutie Loonontwikkeling - EUR Ontwikkeling van de loondifferentiatie 20. 21. 22. 28. 29. 30. 31. 32. Effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst en andere productiefactoren, EUR 67 23. Werkelijk en voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd vorderingentekort van de totale overheid, EUR 24. Begrotingstekort en spaarquote van de gezinnen (Zweden, Italië) 25. Wisselkoers van de USD 26. Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden in het wisselkoersmechanisme 27. Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden buiten het wisselkoersmechanisme Korte-rentetarieven in Duitsland Ecarts van de korte rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen De lange rente in Duitsland en de Verenigde Staten Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen97 Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die niet aan het wisselkoersmechanisme deelnemen 33. Wisselkoers en rente: afwijking van de theoretische ECU ten opzichte van de markt-ECU 34. 35. Index van de monetaire omstandigheden Rendementscurven in de grotere Lid-Staten 97 98 100 101 4 A Deel A: Ontwikkelingen in de Gemeenschap als geheel s) + SAMENVATTING EN CONCLUSIES De Gemeenschap ligt op koers voor oen geslaagde overgang naar de EMU. Sedert het vorige Economisch Jaarverslag zijn aanzienlijke vorderingen gemaakt bij de institutionele voorbereiding op de EMU en hebben vele Lid-Staten de vruchten geplukt van een strengere begrotingsdiscipline. De korte en lange rente convergeren naar een lager niveau en de stabiliteit van de wisselkoersen is toegenomen. Met de voorbereiding op de EMU worden enkele van de voornaamste belemmeringen weggenomen die de Lid-Staten in de afgelopen jaren gehinderd hebben in hun streven naar duurzame groei en meer werkgelegenheid, namelijk een hoge reële rente en monetaire onrust. Tegen de achtergrond van een algemene ontspanning van de monetaire omstandigheden en de toenemende geloofwaardigheid van de begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten zijn de vooruitzichten op een duurzaam herstel van de economische activiteit en de werkgelegenheid in de Gemeenschap aanzienlijk verbeterd. mede geholpen door institutionele voorbereidingen. Op het institutionele vlak heeft de Gemeenschap grote vorderingen gemaakt bij de voorbereiding van de derde fase van de EMU. Het betreft de technische voorbereidingen voor de invoering van de euro en de regelingen voor de verhouding tussen de euro en de valuta's van de Lid-Staten die op 1 januari 1999 niet tot de euro-zone kunnen toetreden. Evenzeer belangrijk is de overeenstemming die bereikt is over de regeling om begrotingsdiscipline en -coördinatie in de derde fase van de EMU te waarborgen (het stabiliteits- en groeipact). Met de toetreding van de Finse mark en de Italiaanse lire tot het wisselkoersmechanisme van het EMS is voorts een positieve bijdrage geleverd tot de wisselkoersstabiliteit. Deze vorderingen op institutioneel vlak tiebben bijgedragen tot versterking van het vertrouwen in de EMU. Het is van wezenlijk belang dat de Gemeenschap vastberaden werkt aan het tijdig scheppen van alle voorwaarden die nodig zijn voor een geslaagde overgang naar de derde fase van de EMU op 1 januari 1999. Een geleidelijk herstel van de economie heeft ingezet Na de inzinking in de tweede helft van 1995 en begin 1996 lijkt de economie van de Gemeenschap nu weer in het goede spoor. In vrijwel alle Lid-Staten heeft de economische bedrijvigheid zich hersteld en voor de Gemeenschap als geheel wordt in 1997 een trendmatige groei en in 1998 een hoger dan trendmatige groei verwacht. Dit biedt enige verlichting voor de toenemen en hoewel de werkgelegenheidssituatie. De beroepsbevolking blijft echter werkloosheid in 1997 waarschijnlijk licht en in 1998 iets sterker zal afnemen, blijft het peil hoog. In de meeste Lid-Staten beweegt de inflatie zich in de goede richting en de verwachtingen zijn dat de inflatiepercentages verder zullen convergeren op een laag niveau. Er is nu een goede basis gelegd om op middellange termijn te komen tot krachtige, door de investeringen geleide economische groei en duurzame uitbreiding van de werkgelegenheid. De onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde - opnieuw gematigde loonstijgingen en gezonde rendementen op investeringen - zijn beter dan gedurende de periode van sterke groei van de economie en de werkgelegenheid in de tweede helft van de jaren tachtig en zelfs beter dan gedurende het herstel van 1994 en begin 1995. De verwachte toename van de investeringen zal ervoor zorgen dat de productiecapaciteit snel genoeg toeneemt om aan de groeiende vraag te kunnen beantwoorden. Ook is de huidige koers van het economische beleid bevorderlijk voor een gezonde en blijvende expansie van productie, investeringen en werkgelegenheid. A De verschillende onderdelen van hei macro-economisch beleid zijn weer beter in evenwicht De meeste Lid-Staten hebben in 1996 en in hun begrotingen voor 1997 ingrijpende maatregelen genomen om hun begrotingstekorten terug te brengen tot 3% van het BBP of minder, als onderdeel van hun streven naar begrotingsevenwicht of zelfs een begrotingsoverschot op middellange termijn. Sommige landen hebben weliswaar hun toevlucht genomen tot eenmalige maatregelen die door een duurzame verbetering van de begrotingspositie moeten worden gevolgd. Over het algemeen blijkt echter uit de omvang en de aard van de consolideringsmaatregelen dat de Lid-Staten vastberaden zijn hun overheidsfinanciën te saneren. Bovendien zouden op dit punt al meer resultaten geboekt zijn, als de economische groei in 1995-1996 niet een terugslag had gekend. Begrotingsconsolidatie is noodzakelijk en wenselijk. Het feit dat de Lid-Staten vorderingen moesten maken om te beantwoorden aan de voorwaarden voor de invoering van de Europese munt, is een unieke gelegenheid gebleken om deze aanpassingsmaatregelen veel geloofwaardiger te laten zijn. Hierdoor is in 1996 in een aantal Lid-Staten de risicopremie op de rente sterk gedaald. De meest frappante voorbeelden zijn Spanje, Italië, Zweden en Portugal, waar het écart van de lange rente ten opzichte van de valuta met de laagste rente aanzienlijk kleiner is geworden. Een lagere rente is niet alleen goed voor de groeivooruitzichten van de economie en voor de investeringen, maar maakt het ook eenvoudiger de begrotingstekorten terug te dringen, omdat de schuldendienst van de overheid afneemt. Het weer in evenwicht brengen van het economisch beleid in de Gemeenschap is ondenkbaar zonder begrotingsconsolidatie. Lagere inflatoire druk en een gematigde loonontwikkeling hebben de weg geëffend voor een duidelijke versoepeling van de monetaire omstandigheden. Tegen de achtergrond van een gezonde onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde en een gunstig internationaal klimaat in de is de begrotingsconsolidatie samen met de Gemeenschap consistent met een krachtige economische groei in 1997/1998. Zelfs wanneer deze groei enigszins zou tegenvallen, mag de begrotingsdiscipline niet worden losgelaten. Als immers de begrotingsdoelstellingen niet bereikt worden, zou dit gevolgen kunnen hebben voor de gunstige ontwikkeling van rente en wisselkoersen, waardoor wederom de vooruitzichten op een krachtige economische groei in gevaar zouden worden gebracht. lagere rente Macro-economische belemmeringen voor de groei wegnemen. De teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de Gemeenschap gedurende de eerste helft van de jaren negentig is vaak, doch ten onrechte geweten aan factoren als de globalisering of de opkomst van nieuwe technologie. Feitelijk was deze ontwikkeling in hoofdzaak het gevolg van in de Gemeenschap aanwezige macro-economische belemmeringen voorde groei. (i) onvoldoende uitbreiding van de productiecapaciteit: eind jaren tachtig, begin jaren negentig ontstond inflatoire druk in de Gemeenschap, omdat in verhouding tot de productiecapaciteit de vraag te snel groeide; (ii) een verstoorde macro-economische beleidscombinatie: een verstoorde beleidscombinatie leidde tot een te zware last op het monetaire beleid. Te ruim begrotingsbeleid (sinds 1988) en loonontwikkelingen die niet consistent waren met de doelstelling van prijsstabiliteit, veroorzaakten een stijging van de rente, die leidde tot een vertraging van de groei en de schepping van werkgelegenheid en uiteindelijk tot de recessie van 1992-1993; (iii) monetaire turbulentie: valutacrises, die in hoge mate het gevolg waren van een tekortschietende geloofwaardigheid van het economisch beleid in verscheidene landen en het ontbreken van beleidscoördinatie binnen de Gemeenschap, hadden een ontwrichtend effect op de economische groei, zowel in landen waarvan de munt in waarde steeg, als in landen waarvan de munt in waarde daalde. Het meest recente voorbeeld daarvan was de ^ wisselkoersonrust van voorjaar 1995, die in combinatie met de stijging van de lange rente en de waardedaling van de USD leidde tot het afbreken van het overigens gezonde economische herstel dat medio 1993 had ingezet. Wil de Gemeenschap een langdurige periode van gezonde economische groei bereiken, die voor een aanmerkelijke en bestendige daling van de werkloosheid kan zorgen,, dan moeten duurzame oplossingen voor de macro-economische belemmeringen voor de groei gevonden worden. betekent het groeipotentieel van de Gemeenschap vergroten. termijn moet worden ondersteund door Krachtige economische groei op middellange investeringen om ervoor te zorgen dat de productiecapaciteit evenredig aan de vraag blijft groeien. Op korte termijn kan en moet de economische groei groter zijn dan de potentiële productiegroei, zodat onbenutte productiecapaciteit weer in gebruik kan worden genomen en de over het algemeen kleine cyclische component van de werkloosheid kan worden geabsorbeerd. Op middellange termijn kan de economische groei echter niet groter zijn dan de potentiële groei zonder dat dit tot capaciteitsproblemen leidt, waardoor de inflatie weer zou toenemen. Bij de huidige investeringsquote zou de economische groei in de Gemeenschap op lange termijn nauwelijks boven de 2V* procent per jaar kunnen uitkomen. Uitgaande van de ervaringen in het verleden zou dit slechts in een geringe toename van de werkgelegenheid resulteren. Gezien de hoge werkloosheid in de Gemeenschap en het enorme potentieel voor een stijging van de participatiegraad zullen de economie en de werkgelegenheid veel sneller en duurzamer moeten groeien. De investeringen in vaste activa moeten sterk toenemen, zowel in omvang als in kwaliteit, zodat de groei van de potentiële productie op middellange termijn rond de 3 à VA procent uitkomt. Vanuit macro-economisch oogpunt is het investeringsklimaat momenteel gunstig. Wil dit zo blijven, dan moet op middellange termijn een beleid worden gevoerd dat op alle fronten evenwichtig en geloofwaardig is. De versterking van het beleidskader die inherent is aan het proces dat tot de EMU leidt, is in dit verband een zeer positieve factor. zorgen middellange voor een evenwichtige en geloofwaardige beleidscombinatie op termijn. Sedert 1993 wordt in de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid gepleit voor het bereiken van een begrotingsevenwicht op middellange termijn. Deze doelstelling is belangrijker en geloofwaardiger geworden in het kader van het stabiliteits- en groeipact, dat is goedgekeurd door de Europese Raad van Dublin in december 1996 om begrotingsdiscipline in de derde fase van de EMU te garanderen. De Lid-Staten hebben zich ertoe verbonden in de jaren na 1997 verdere stappen te ondernemen om te waarborgen dat hun begrotingssituatie voortdurend verbetert, zodat op middellange termijn in normale omstandigheden begrotingsevenwicht of een begrotingsoverschot resulteert. Dit is een cruciale voorwaarde om de EMU levensvatbaar te laten zijn en er alle vruchten van te plukken, maar ook om op middellange termijn te komen tot een duurzame door investeringen ondersteunde groei van productie en werkgelegenheid. Hiertoe is nodig dat de overheidsbesparingen stijgen om een evenwicht in stand te houden tussen de totale besparingen en investeringen en de rente laag is. De doelstelling om op middellange termijn tot een begrotingsevenwicht of zelfs een begrotingsoverschot te komen, schept bovendien de nodige budgettaire ruimte om conjunctuurfluctuaties op te vangen, zonder dat het begrotingstekort bij "normale" conjuncturele dalingen de 3 procent van het BBP overschrijdt. Tenslotte kan zo worden bereikt dat de rentebetalingen door de overheid niet langer toenemen, zodat de niet-rente-uitgaven minder verdrongen worden en belastingverlagingen mogelijk worden ter voorbereiding op de budgettaire gevolgen van de vergrijzing van de bevolking. Wanneer het gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap tegen 1997 is teruggebracht tot 3 procent van het BBP, zal het door een weer gezonde economische groei eenvoudiger worden in de jaren erna begrotingsevenwicht te bereiken. A l Aard en omvang van maatregelen ter sanering van de overheidsfinanciën en het tijdstip waarop deze genomen worden, moeten worden afgestemd op de specifieke situatie in ieder land. De maatregelen moeten geloofwaardig en sociaal evenwichtig zijn en overeenstemmen met de voornaamste beginselen van de successievelijke Globale richtsnoeren voor het economisch beleid, waaronder de aanbeveling uit 1996. Dit betekent dat de voorkeur moet worden gegeven aan uitgavenbeperking boven een verdere verhoging van de totale belastingdruk;' dat in de overheidsuitgaven een verschuiving moet plaatsvinden naar productieve activiteiten zoals investeringen in infrastructuur, menselijk kapitaal en actieve arbeidsmarktmaatregelen; dat de efficiëntie van overheidsdiensten vergroot moet worden; en dat de totale lastendruk, met name de lasten op arbeid, waar mogelijk verminderd moet worden. Een eerste vereiste is uiteraard dat het begrotingstekort een duidelijk dalende lijn gaat vertonen. Voor het eerst sedert in 1993 Globale richtsnoeren voor het economisch beleid zijn vastgesteld blijft de gemiddelde loonstijging in de Gemeenschap volgens de prognoses op een peil dat geheel verenigbaar is met handhaving van prijsstabiliteit en een verdere verbetering van het investeringsrendement in de Gemeenschap, terwijl toch een bescheiden reële inkomensstijging mogelijk is. Dit moet zo blijven. De veel grotere geloofwaardigheid van het monetaire en budgettaire beleidskader in de EMU kan voorkomen dat opnieuw excessieve opwaartse druk op lonen en prijzen ontstaat. Een verantwoorde loonontwikkeling en een gezond begrotingsbeleid maken het eenvoudiger prijsstabiliteit te bereiken en leiden uiteindelijk tot een duurzaam evenwichtige beleidscombinatie in de Gemeenschap. De discussies op Gemeenschapsniveau over de en lagere rente mededeling van de Commissie in Europa - een "Actie voor de werkgelegenheid vertrouwenspact" dragen ertoe bij eventuele conflicten tussen de drie voornaamste macro-economische variabelen te voorkomen. en voor het behoud van de monetaire stabiliteit. De vorderingen in de richting van de EMU hebben positieve gevolgen voor de stabiliteit van de wisselkoersen en zorgen voor een daling van de risicopremie op de rente. Wanneer in 1999 de EMU tot stand komt, zal de economische groei niet meer kunnen worden gehinderd door monetaire onrust tussen EG-valuta, terwijl ook de gevolgen voor de "pre-ins" positief zijn, aangezien zij vorderingen zullen blijven maken in de richting van economische convergentie. Bovendien zal de Gemeenschap door toenemend gebruik van de euro in de handel binnen en buiten Europa minder gevoelig worden voor schommelingen van de dollarkoers. Technologische werkloosheid veranderingen en globalisering zijn niet de oorzaken van de Het feit dat de Europese economie in de eerste helft van de jaren negentig maar weinig banen heeft kunnen scheppen, wordt soms toegeschreven aan de gevolgen van snelle technologische veranderingen en toenemende globalisering. Bij een dergelijke redenering wordt echter vaak geen rekening gehouden met de verdergaande economische gevolgen van deze verschijnselen. Vooruitgang van technologie en organisatie, de totstandkoming van een op kennis gebaseerde economie en een betere internationale allocatie van de middelen waren en blijven de drijvende krachten achter een duurzame stijging van de productiviteit, de economische groei, de werkgelegenheid en de levensstandaard in de Gemeenschap. Dit houdt echter wel in dat voortdurend structurele veranderingen optreden in de productie en de werkgelegenheid en dat de vraag naar laaggeschoolde arbeid over het algemeen daalt. Om optimaal te kunnen profiteren van de technologische vooruitgang en de globalisering moet de economie sterk genoeg groeien om het arbeidspotentieel dat door de stijging van de productiviteit vrijkomt, te kunnen absorberen. Structureel betekent dit: (i) dat efficiënt functionerende markten voor goederen en diensten aanpassingen mogelijk maken door snelle veranderingen van relatieve prijzen en dat sectorale veranderingen soepel en maatschappelijk verantwoord verlopen; AA. (ii) dat onderwijs en opleiding verbeterd worden, zodat het aanbod van hooggeschoolde arbeidskrachten stijgt, en dat maatregelen worden genomen om ook laaggeschoolden werk te kunnen bieden. Bevordering van de efficiëntie van goederen- en dienstenmarkten Om het vertrouwen en de investeringsbereidheid te vergroten moeten de Lid-Staten en de Gemeenschap intensiever werken aan meer concurrentie op de markten voor goederen en diensten. Dit betekent in de eerste plaats dat de Europese interne markt, die tot nu toe verantwoordelijk is geweest voor een stijging van het BBP van 1,5 procent en voor 900. 000 nieuwe banen, voltooid moet worden. Op gebieden als belastingen, vennootschapsrecht en de liberalisering van de telecommunicatie- en energiemarkten moet de regelgeving nog worden voltooid. Nog belangrijker is dat de bestaande Gemeenschapswetgeving en het mededingingsbeleid daadwerkelijk worden toegepast en afgedwongen en dat de last van overregulering, die met name doch niet uitsluitend op nationaal niveau bestaat en het functioneren van de interne markt nog steeds bemoeilijkt, wordt verminderd. flexibele economie Om een te creëren, moeten ook op andere belangrijke gebieden maatregelen worden genomen. Zo moeten transeuropese vervoers- en communicatienetwerken tot stand worden gebracht en moeten onderzoek en ontwikkeling sterker worden gestimuleerd. Ook moet de informatiemaatschappij verder worden ontwikkeld en het MKB worden bevrijd van belemmeringen voor toetreding tot markten en overregulering. Dergelijk beleid zal leiden tot een totale vergroting van het endogene groeivermogen, een positieve ontwikkeling van de productiviteit van de economie van de Gemeenschap en tot een doelmatiger macro-economisch beleid. De werkgelegenheidseffecten ter bevordering van het concurrentievermogen en ter verbetering van het functioneren van goederen- en dienstenmarkten zijn echter cruciaal afhankelijk van de vraag of dit potentieel door hogere totale groei kan worden benut. De EMU zal de weg helpen effenen voor een sterke en duurzame groei, waarbij ook nieuwe banen worden geschapen. De noodzaak van flexibelere arbeidskosten en werkgelegenheid In de afgelopen twee decennia hebben de technologische vooruitgang en de substitutie van arbeid door kapitaal macro-economisch in min of meer gelijke mate bijgedragen tot de verhoging van de arbeidsproductiviteit in de Gemeenschap met jaarlijks gemiddeld ongeveer 2 procent. In de Verenigde Staten daarentegen heeft macro-economisch vrijwel geen substitutie plaatsgevonden, terwijl het tempo van de technologische vooruitgang niet veel lager lag. De substitutie van arbeid door kapitaal in de Gemeenschap kan aan drie factoren worden toegeschreven. In de eerste plaats waren verhoudingsgewijs meer investeringen gericht op substitutie van arbeid dan op uitbreiding van capaciteit. In de tweede plaats heeft de Gemeenschap zich binnen de internationale arbeidsverdeling toegelegd op hoogwaardige en laag kapitaalintensieve productie. productieve banen in de Gemeenschap verdwenen. In de derde plaats zijn bepaalde arbeidsintensieve, Substitutie van arbeid door kapitaal is een middel om de economie sterk te laten groeien en de levensstandaard te verhogen. In de huidige situatie, waarin de werkloosheid in de Gemeenschap hardnekkig hoog blijft, leidt dit echter tot twee problemen. In de eerste plaats is de economische groei in de Gemeenschap bij een stabiele toename van de arbeidsproductiviteit niet voldoende geweest om de nodige werkgelegenheid te scheppen, hoewel de voorwaarden voor een sterke economische groei, als boven aangegeven, beter worden. A In de tweede plaats betekent het feit dat arbeid door kapitaal wordt vervangen dat de relatieve prijzen van kapitaal en arbeid niet in evenwicht zijn en dat met name de arbeidsmarkt onvoldoende aanpassingsvermogen bezit. Na de eerste oliecrisis werd arbeid als productiefactor minder attractief vanwege de hoge loon- en niet-loonkosten alsmede in sommige gevallen de starre ontslagregelingen. Dit dwong bedrijven ertoe steeds meer arbeid te gaan vervangen door kapitaal om opgewassen in de Gemeenschap passen zich maar langzaam aan. Pas in het begin van de jaren tachtig werkten de productiviteitsstijgingen ten gevolge van substitutie van arbeid door kapitaal over het algemeen niet meer door in de vorm van hogere reële lonen, zodat de winstgevendheid aanzienlijk toenam. Deze ontwikkelingen leggen de basis voor een economische groei die wordt ondersteund door investeringen in capaciteitsuitbreiding en nieuwe arbeidsplaatsen, naarmate de vraag aantrekt. Het werkgelegenheidseffect van deze groei wordt echter maar langzaam merkbaar. tegen de concurrentie. De arbeidsmarkten te blijven Een snellere methode om het werkgelegenheidseffect van de groei te vergroten, zou zijn dat de loonstructuur evenals in de Verenigde Staten aan de onderkant wordt uitgebreid. Wanneer de loonkosten in het onderste segment afnemen, kunnen activiteiten met een geringe productiviteit rendabel blijven of weer worden. Om sociale en politieke redenen is navolging van het Amerikaanse model, waardoor de reële lonen voor laaggeschoolde arbeid aanzienlijk zijn gedaald, in de Gemeenschap haalbaar noch wenselijk. Daarom is een sterke economische groei nodig die door investeringen ondersteund wordt en geflankeerd wordt door pragmatische oplossingen zoals vervat in de strategie die is goedgekeurd door de Europese Raad van Essen in december 1994 en die erop gericht is het werkgelegenheidseffect van de groei te vergroten zonder het concurrentievermogen aan te tasten. tussen regio's en tot op zekere hoogte Om de kern van het Europese sociale model in een herziene en gestroomlijnde versie te kunnen behouden zouden de volgende pragmatische benaderingen moeten worden gevolgd. De loonafspraken tussen de sociale partners moeten meer ruimte laten voor differentiatie op grond van beroepskwalificaties, tussen sectoren. Niet-loonkosten (of loonbelastingen) aan de onderkant van de loonstructuur moeten worden verlaagd, waarbij de inkomstenderving voor de overheid zou moeten worden gecompenseerd door een strengere controle op de toename van de overheidsuitgaven en/of door een verhoging van andere belastingen (b. v. milieuheffingen). Vanuit deze optiek zou het ook zinvol kunnen zijn tijdelijke aanvangslonen voor laaggeschoolden, jongeren of langdurige werklozen in te voeren. Voorts zouden flexibelere arbeidstijdregelingen, die zijn aangepast aan de specifieke behoeften van bedrijven en werknemers, meer gebruik van vrijwillige deeltijdarbeid en stimulering van locale werkgelegenheidsinitiatieven bevorderlijk zijn voor het scheppen van werkgelegenheid en het verhogen van de arbeidsparticipatie. Zoals reeds werd benadrukt in het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag van 1996 "Groei en Werkgelegenheid in Europa - de weg voorwaarts", dat door de Europese Raad van Dublin is goedgekeurd, bestaat er meer in het algemeen een voortdurende behoefte om het reactievermogen van de arbeidsmarkten in de Lid-Staten ten opzichte van veranderingen in de economie te moderniseren, geografische en beroepsmobiliteit te verhogen en de arbeidskosten meer op basis van de productiviteit te differentiëren. Er moeten vooral inspanningen worden gedaan op het vlak van onderwijs en technologische opleiding om werknemers veranderingen. Dit is ook nodig om knelpunten op de arbeidsmarkt te voorkomen en looninflatie te voorkomen, wanneer de werkloosheid afneemt. te verbeteren door de arbeidsorganisatie te stellen zich aan te passen aan in staat Met de totstandkoming van de interne markt en de EMU groeit de Gemeenschap geleidelijk aan tot een economische eenheid. De onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde is gezond en verbetert zelfs, hetgeen het inmiddels op gang gekomen herstel ondersteunt. In de EMU zullen A k een gezond begrotingsbeleid en gematigde loonontwikkeling het handhaven van stabiele monetaire omstandigheden gemakkelijker maken. Deze fundamentele verandering in het totale macro-economisch beleid is bevorderlijk voor de groei. Déze factoren leggen de basis om het huidige herstel te doen uitgroeien tot krachtige en duurzame economische groei die stoelt op meer investeringen, waardoor capaciteitstekorten en inflatoire druk kunnen worden voorkomen. Wanneer de economie gedurende een langere periode met 3 tot 3,5 procent per jaar groeit, zou het grote arbeidspotentieel van de Gemeenschap geleidelijk kunnen worden geabsorbeerd en de werkloosheid aanzienlijk kunnen worden teruggedrongen. Meer economische groei en werkgelegenheid zijn ook nodig om optimaal te kunnen profiteren van de interne markt, de globalisering en de technologische vooruitgang. Onder deze omstandigheden wordt het eenvoudiger de overheidsfinanciën te consolideren en te herstructureren en de onontkoombare structurele aanpassingen uit te voeren. De noodzakelijke structurele maatregelen op het gebied van de markten voor goederen, diensten en arbeid kunnen ook effectiever bijdragen tot het overwinnen van knelpunten, het voorkomen van inflatoire druk en het vergroten van het werkgelegenheidseffect van de groei, met name voor laaggeschoolden, zonder het concurrentievermogen aan te tasten. Deze opmerkingen onderstrepen dat maatregelen moeten worden genomen die overeenstemmen met de conclusies van de Europese Raad van Florence en Dublin. * A ï 1. DE HUIDIGE ECONOMISCHE SITUATIE EN DE VOORUITZICHTEN VOOR 1998 door gezonde een weer Nadat de economische expansie in de tweede helft van 1995 en aan het begin van 1996 stagneerde, lijkt de economie van de Gemeenschap thans terug te zijn op het goede spoor. evenwichtige macro-economische Ondersteund beleidscombinatie en een met de EMU verband houdende toegenomen geloofwaardigheid van het economische beleidskader in de Gemeenschap, trekt de economische groei aan, waardoor de lange-rentevoeten veel sterker convergeren. Tegen de achtergrond van een gunstige onderliggende economische ontwikkeling en een gezond economisch beleid groeit de productie waarschijnlijk in een tempo dat in 1997 gelijk is aan de trendmatige groei en dat in 1998 daarboven ligt. en Het herstel van de economische activiteit moet leiden tot een geleidelijke verbetering op het gebied van de werkgelegenheid. Op korte termijn blijft de werkloosheid waarschijnlijk hoog, maar in de loop van 1997 wordt een daling verwacht, die in 1998 enigszins zal versnellen. De inflatie ontwikkelt zich in vrijwel alle Lid-Staten positief en er zijn goede vooruitzichten op voortgezette convergentie van de inflatiepercentages op een laag peil, hetgeen wordt bevorderd door over het algemeen gematigde loonsverhogingen. 1. 1 Teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de eerste helft van de jaren negentig Het vooruitzicht dat de economische activiteit zal aantrekken, moet worden geplaatst tegen de achtergrond van een onbevredigende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de eerste helft van de jaren negentig. De afgelopen zes jaar is het BBP van de Gemeenschap gemiddeld met slechts 1,5 procent per jaar gegroeid (zie tabel 1). Deze zeer matige groei was veel lager dan de gemiddeld 3,3 procent in de tweede helft van de jaren tachtig en was nog lager dan de gemiddeld 2 procent in de jaren 1974-1985, hoewel in laatstgenoemde periode sprake was van ernstige negatieve aanbodschokken. Tabel 1 Groei en werkgelegenheid EUR, USA en J a p an (gemiddelde procentuele mutatie per jaar) EUR USA Japan groei van het reële BBP 1974-85 1986-90 1991-96 3,3 2,0 1,5 2,3 2,8 2,3 3,4 4,6 1,7 toename werkgelegenheid0 1974-85 1986-90 1991-96 0,0 1,8 0,7 EUR USA Japan 1} Volgens de definitie van de nationale rekeningen. Bron: diensten van de Commissie. -0,4 1,2 0,7 1,3 2,1 1,0 De lagere groei kwam tot uitdrukking in een teleurstellende ontwikkeling van de werkgelegenheid. In de jaren 1991-1996 is de werkgelegenheid in de Gemeenschap met gemiddeld 0,4 procent per jaar afgenomen, zodat sinds 1990 in totaal 4V£ miljoen banen verloren zijn gegaan (3V2 miljoen als de nieuwe Duitse deelstaten niet is meegerekend worden). Bijgevolg ongeveer de helft van de 10 miljoen banen die in de groeiperiode 1986-1990 gecreëerd werden, weer verdwenen. A YV\ Daarmee blijft de ontwikkeling in de Gemeenschap ver achter bij die van de belangrijkste internationale partners. In de Amerikaanse economie is dankzij een hogere groei en een beter reagerende arbeidsmarkt de werkgelegenheid in de eerste helft van de jaren negentig met gemiddeld 1,2 procent per jaar gestegen. De Japanse economie, die te maken had met een ernstige recessie en die in de beschouwde periode gemiddeld slechts iets méér groeide dan de economie van de Gemeenschap, slaagde erin de werkgelegenheid met jaarlijks 0,7 procent te doen toenemen. De verhoudingsgewijs slechte prestaties van de Gemeenschap in de jaren negentig vloeien voort uit het feit dat de economie van de Gemeenschap bij herhaling is gestuit op ernstige macro-economische belemmeringen voor de groei. 1. 1. 1 1990-1993: Oververhitting en recessie ' ' ' ' ' ' ' I ! ! ! '. ',, ' 85 SBSJëXS met % mutatie per jaar Grafiek 1 werden vergelijking Productiecapaciteit en BBP, EUR In de jaren 1988-1990 was de macro-economische beleidscom binatie in de Gemeenschap over het geheel genomen te expansief het in beschikbare productiepotentieel. Er onvoldoende inspanningen gedaan om de budgettaire onevenwichtigheden te verminderen en de monetaire omstandigheden waren na de krach van oktober 1987 op de gemiddeld aandelenmarkten de verruimd. verwachtingen in het bedrijfsleven verder werden opgeschroefd door de het totstandbrenging van de interne markt, versnelde de groei van de productie tot gemiddeld ongeveer 4 procent per jaar in 1988-1989. Dit was aanmerkelijk hoger dan de potentiële groei van de Gemeenschap en bij afwezigheid van onbenutte capaciteit raakte de economie oververhit. In Duitsland leidde het feit dat de enorme uitgaven in verband met de eenwording met behulp van leningen gefinancierd werden, tot een hoog begrotingstekort en toenemende inflatoire druk. Het saldo van de lopende rekening van de Gemeenschap als geheel sloeg om van een overschot van 0,6 95 * Verhouding tussen het feitelijke en het potentiële BBP. Bron: diensten van de Commissie. vooruitzicht Aangezien op Ö6 86 90 procent van het BBP in 1987 tot een tekort van 0,9 procent van het BBP in 1991. In deze zelfde periode liep de gemiddelde inflatie op van 3Vfc procent tot SVi procent en nam de gemiddelde nominale loonstijging toe van 5!/2 procent tot 712 procent. Als reactie op de toenemende inflatoire druk werden vanaf 1988 in de hele Gemeenschap de monetaire omstandigheden geleidelijk verkrapt, maar het begrotingsbeleid bleef zeer ruim. Deze verstoorde beleidscombinatie leidde in de meeste landen tot een vertraging van de groei in 1990-1991; alleen in Duitsland werd de neergang vertraagd door de positieve korte-termijn-vraageffecten van de eenwording. De tegenstrijdige eisen die aan het economisch beleid gesteld werden, veroorzaakten ernstige spanningen op de valutamarkten. In de winter van 1992-1993 raakte de economie van de Gemeenschap in een recessie. In slechts twee jaar tijd zijn bijna 5 miljoen banen verloren gegaan (4 miljoen als de nieuwe Duitse deelstaten niet meegerekend worden). 1. 1. 2 Medio 1993 tot medio 1995: herstel op gezonde basis Met het wegebben van de inflatoire druk werden eind 1992 en in 1993 de monetaire omstandigheden in vrijwel alle Lid-Staten weer verruimd. Tegen de achtergrond van een gezonde onderliggende economische ontwikkeling - minder opwaartse druk op prijzen en lonen en betrekkelijk goede rendementen in het bedrijfsleven - kreeg het herstel medio 1993 vaste voet onder invloed van de sterke internationale economie, lagere rentevoeten en een verbetering van de concurrentiepositie van de Gemeenschap. 1,6 1,2 1,7 1,9 1,9 1,3 2,1 2,1 9,2 0,2 9,4 3,8 3,8 2,0 0,9 9,3 2,5 4,5 0,9 1. 8 -2,6 -0,6 -2,9 -2,8 -1,9 -0,9 -10,2 94H2 94H1 93H1 95H1 95H2 96H1 93H2 van 1,3 6,9 Tabel 2 particuliere consumptie Totale binnenlandse vraag - waarvan: investeringen Herstel en vertraging van de groei in de Gemeenschap0 (halfjaarlijkse gegevens; procentuele mutatie op jaarbasis) Vanaf eind 1993 tot en eerste het met kwartaal 1995 groeide de economie van de Gemeenschap in een bevredigend gemiddeld tempo van ongeveer VA procent op jaarbasis. Het herstel had een solide werd en basis voornamelijk geleid door de sterk stijgende uitvoer en een gezonde de toename investeringen. De groei particuliere van nam consumptie tot geleidelijk ongeveer 2 procent (op jaarbasis) in de Gemeenschap als geheel. Zoals gebruikelijk in de Uitvoer } Totale vraag3) Voorraadvorming4) Reëel BBP Werkgelegenheid5-* !) EUR-5 = Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 2) Goederen en diensten; uitvoer inclusief intracommunautaire uitvoer. 3) Exclusief intracommunautaire handel; raming van de diensten van de 4) Bijdrage tot de groei van het BBP. 5) Arbeidsmarktenquête; voor seizoensinvloeden gecorrigeerd door de diensten Bron: diensten van de Commissie. van de Commissie. Commissie. van toe de -0,3 -0,8 -0,5 -0,2 -0,6 -1,4 -1,6 -0,1 -2,1 0,7 0,9 2,8 2,9 2,2 2,4 3,4 4,2 0,5 0,5 3,3 2,9 1,3 1,4 1,7 1,2 1,0 1,1 aanvangsfase van een periode van economisch herstel, werd de groei mede aangewakkerd door een conjunctureel bepaalde omslag in de voorraadvorming. Gezien de snelle toename van de investeringen in uitrusting (+ 6,7 procent in 1995) leek de Gemeenschap zich op de goede weg te bevinden om het herstel om te zetten in een krachtige en voortdurende groei op middellange termijn van de economie en de werkgelegenheid. Dit korte tijdvak laat opnieuw duidelijk zien dat, als de economische groei maar in een gezond tempo aanhoudt, de Europese economie in staat is arbeidsplaatsen te scheppen. Van het eerste kwartaal van 1994 tot en met het derde kwartaal van 1995 nam de totale werkgelegenheid toe met meer dan 1 procent. Gemiddeld voor de Gemeenschap daalde de werkloosheid van ongeveer 11,3 procent tot 10,7 procent van de beroepsbevolking. 1. 1. 3 Medio 1995 tot medio 1996: een plotselinge vertraging en langdurige pauze in de groei In het tweede kwartaal van 1995 kwam plotseling een einde aan deze fase van over het algemeen bevredigende groei. De vertraging was met name sterk in de landen waarvan de munteenheid tijdens de wisselkoersturbulentie van voorjaar 1995 geapprecieerd was. In het bijzonder Duitsland en Frankrijk kregen te maken met drie tot vier kwartalen van stagnatie. In de landen waarvan de munt gedeprecieerd was, bleef de groei aanvankelijk hoger, maar ook in deze groep zette al snel een duidelijke vertraging in. Voor de Gemeenschap als geheel kwam de gezonde groei van de investeringen plotseling tot stilstand en nam de groei van de uitvoer duidelijk af, omdat zowel de handel binnen Europa als die met landen daarbuiten vertraagde. Met een vertraging van een tot twee kwartalen stagneerde ook de particuliere consumptie, omdat in de landen waarvan de munt in waarde was gestegen, de vooruitzichten voor de werkgelegenheid verslechterden en in de landen waarvan de munt in waarde was gedaald, de rente steeg. Als geheel vertraagde de groei van de totale vraag (exclusief voorraadvorming) van bijna 3 procent in de voorgaande anderhalfjaar tot slechts 1 procent in de tweede helft van 1995 (zie tabel 2). 1. 1. 4 Voornaamste oorzaken van de groeipauze in 1995-1996 De voornaamste oorzaken van deze plotselinge en algemene vertraging van de economische groei waren de stijging van de reële lange rente in de loop van 1994 en zwakkere dollar de oorzaak was van de wisselkoersschommelingen die in 1994 en meer nog in de eerste maanden van 1995 optraden. In beide gevallen speelde onvoldoende geloofwaardigheid van het begrotingsbeleid in vele landen een cruciale rol. Bovendien hadden het verslechterende kosten-concurrentievermogen van Europa en de geringere groei van de exportmarkten een remmend effect op de uitvoer van de Gemeenschap. Tenslotte liep de grote bijdrage die de voorraadvorming in de beginfase van het herstel tot de groei geleverd had, sterk terug (van bijna 1 procentpunt in 1994 tot VA procentpunt in 1995). Een stijging van de lange rente Van januari 1994 tot januari 1995 steeg de rente op tienjaars benchmark-obhgaties in de Gemeenschap gemiddeld met ongeveer 250 basispunten. Gegevens uit landen waar indexobligaties verhandeld worden, duiden erop dat de reële rente met ten minste 1 procentpunt steeg; in een aantal landen is de reële rente wellicht nog aanzienlijk sterker gestegen. uit een van interne stijging factoren ten dele Deze ontwikkeling hield verband met een vergelijkbare stijging van de obligatierente in de VS en ten in de dele met Gemeenschap. De internationale stijging van de reële rente was het gevolg van onder meer het vooruitzicht op een aanzienlijke toename van de vraag naar uitleenbare middelen; deze vloeide weer de voort investeringen die niet voldoende werd gecompenseerd door geloofwaardige vooruitzichten op dalende overheids in de tekorten. In 1994-1995 was Gemeenschap als geheel sprake van een slechts geringe begrotingsconsolidatie. invloeden conjuncturele Het voor gecorrigeerde begrotingstekort daalde in 1994 en 1995 gemiddeld met slechts een VA procentpunt van het BBP. Dat men er aanvankelijk niet in slaagde de omvangrijke begrotingsonevenwichtig- heden geloofwaardig aan te pakken, Grafiek 2 Lange-rentevoeten {maand0*9«v«tis) EUR. Duitsland en USA 1991 % 1992 1993 1994 199S 1996 Duitsland, Italië, Z w e d en en S p a n je 1991 1992 1993 1994 4995:: Brom dé diensten van de Commissi*. leidde tot een oplopende risicopremie op de rente en een duidelijke tendens van de lange rente om het meest te stijgen in de landen met hoge tekort- en schuldquotes en/of slechte prestaties in het verleden op het gebied van de inflatie. De rente in Duitsland en verscheidene buurlanden steeg met ongeveer 180 basispunten, in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk was de stijging hoger (ongeveer 250 basispunten); in Italië, Spanje en Zweden bleef de lange rente in de eerste maanden van 1995 oplopen, hetgeen de totale stijging van de rente op 400 tot 450 basispunten bracht (zie grafiek 2). in de meeste De stijging van de reële geïndustrialiseerde landen (de groei van het BBP in de Verenigde Staten vertraagde van 4 procent medio 1994 tot minder dan 2 procent in de eerste helft van 1995, niet in het lange rente drukte de bedrijvigheid minst door de hogere rente). In de Gemeenschap speelde de hogere reële rente, in combinatie met specifieke factoren in bepaalde landen, een belangrijke rol in de vertraging van de investeringen in de bouwnijverheid. Ook andere rentegevoelige componenten van de vraag, waaronder de investeringen in uitrusting, de voorraadvorming en duurzame consumptiegoederen, werden negatief beïnvloed. Een zwakke Amerikaanse dollar en intra-Europese wisselkoersonrust De economie van de Gemeenschap werd ook getroffen door een aanzienlijke verzwakking van de dollar in 1994 en een scherpe koersdaling van de Amerikaanse munt aan het begin van 1995. In totaal daalde de Amerikaanse munt met ongeveer 20 procent ten opzichte van de DEM (zie grafiek 3). In combinatie met een "vlucht in kwaliteit" na de crisis van de Mexicaanse peso begin 1995 zorgde de zwakkere dollar voor ernstige druk op de intra-Europese wisselkoersen. Grafiek 3[ Wisselkoersen ten opzichte van de DEM {weergegevens) JanuMi1»4*100 110 :;:75: ;:1S8S: 3996-: 1995 1994 het vloeiden Bron: diensten van de Commissie. In tegenstelling tot wat voor bepaalde eerdere perioden van onrust op de valutamarkten de gold, in dit geval niet wisselkoersfluctuaties voort uit de noodzaak onevenwichtige concurrentieverhoudingen te corrigeren. De onrust had negatieve gevolgen voor de munteenheden van de Lid-Staten waarvan financieel-economisch beleid, met name het begrotingsbeleid, door de markten nog niet voldoende geloofwaardig geacht werd. De Italiaanse lire, die reeds in de loop van 1994 verzwakt was, daalde in de eerste maanden van 1995 scherp en de (handelsgewogen) waarde van zowel het Britse pond als de Zweedse kroon daalde aanzienlijk. Binnen het wisselkoersarrangement van het EMS werden in maart de spilkoersen van de Spaanse peseta en de Portugese escudo gedevalueerd. De (handelsgewogen) waarde van de Duitse mark en de daar nauw mee verbonden munten steeg met zo'n 6 procent. Relatief hoge loonstijgingen in bepaalde industriële sectoren in Duitsland in 1995 beperkten de ruimte voor een verlaging van de rente en droegen aldus indirect bij tot de kracht van de DEM op de internationale markten. 1996: De wisselkoersfluctuaties deden in de hele Gemeenschap hun negatieve invloed gevoelen. In de meeste landen waarvan de munt apprecieerde, trad een ernstige verslechtering op van het kosten-concurrentievermogen en de rendementen (in grafiek 4 is ter benadering van de winstgevendheid in de exporterende sector gekozen voor de industrie). In verscheidene van deze landen moest bovendien de korte rente worden verhoogd om speculatieve druk af te wenden (zie grafiek 5). De vooruitzichten voor de uitvoer verslechterden en de investeringen werden in hoog tempo teruggeschroefd. De groei van de productie stagneerde en werd in een aantal landen tijdelijk zelfs negatief. Grafiek 41 Aandeel van de winsten in de Grafiek S Korte-rentevoeten (weekgegevefts) toegevoegde waarde* {jaarlijks* mutatie in procenten, kwartaalgegevens} * mutatis Duitsland Totale economie 1992 * Aandeel van de bruto exploitatiewinst in tie bruto toegevoegde waarde, jaarlijkse mutatie in procenten 1ÔÔ6 19Ô4 1993 1995 Bron: nationale gegevens. Duitsland, Frankrijk, België, Denemarken en Spanje % 12 1995 1996 Bton: diensten van de Commissie. In de landen waarvan de munt deprecieerde, werd de korte rente - in veel gevallen aanzienlijk - verhoogd om de waardedaling van de munt te beperken en het ontstaan van een inflatiespiraal te voorkomen. In de meeste depreciërende landen steeg bovendien de premie voor het lange-termijnrisico aanzienlijk (zie grafiek 2). Dit betekende dat de begrotingsconsolidatie in veel moeilijkere omstandigheden ten uitvoer moest worden gelegd. Het gevolg was dat ook in deze landen de economie duidelijk vertraagde, omdat de binnenlandse vraag beperkt werd en de aanvankelijke impuls voor de uitvoer geleidelijk wegebde. Een vertraging van de buitenlandse vraag Terwijl het herstel in Europa in 1993 en 1994 had geprofiteerd van een zeer hoge groei van de export, vertraagde in 1995 de export naar landen buiten de EG (zie grafiek 6). Dit had twee hoofdoorzaken. Ten eerste zorgde de de Europese van waardestijging munteenheden ten opzichte van de andere internationale munteenheden, met name de Amerikaanse dollar, ervoor dat het gemiddelde kosten- concurrentievermogen verslechterde en marktaandeel het terugliep. Ten leidde de vertraging de Amerikaanse economie tot het afzwakken van de tot dan sterke groei van de invoer in de VS. De groei van de export naar landen buiten de EG vertraagde van 10 procent in 1994 tot gemiddeld voor het jaar ongeveer 7 procent in 1995. internationale tweede van Grafiek 6 Uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap " (kwartaal* en jaargegevens) 14 «Ufcttt*< J a* op t*ytf Uitvoer naar landen buiten de EG 1992 1993, 1994 Bm»; dièWen vw> de c<wwn)$«i». mm. m&-. 1. 1. 5 Macro-economische belemmeringen voor de groei De teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de Gemeenschap gedurende de eerste helft van de jaren negentig is vaak, doch ten onrechte geweten aan factoren als de globalisering of de opkomst van nieuwe technologie (zie hoofdstuk 2). Feitelijk was deze ontwikkeling in hoofdzaak het gevolg van in de Gemeenschap aanwezige macro-economische belemmeringen voorde groei. (i) onvoldoende uitbreiding van de productiecapaciteit: eind jaren tachtig, begin jaren negentig ontstond inflatoire druk in de Gemeenschap, omdat in verhouding tot de productiecapaciteit de vraag te snel groeide; (ii) een verstoorde macro-economische verstoorde beleidscombinatie leidde tot een te zware last op het monetaire beleid. Te ruim begrotingsbeleid (sinds 1988) en loonontwikkelingen die niet consistent waren met de doelstelling van prijsstabiliteit, veroorzaakten een stijging van de rente, die leidde tot een vertraging van de groei en de schepping van werkgelegenheid en uiteindelijk tot de recessie van 1992-1993 ; beleidscombinatie: een (iii) monetaire turbulentie: valutacrises, die in hoge mate het gevolg waren van een tekortschietende geloofwaardigheid van het economisch beleid in verscheidene landen en het ontbreken van beleidscoördinatie binnen de Gemeenschap, hadden een ontwrichtend effect op de economische groei, zowel in landen waarvan de munt in waarde steeg, als in landen waarvan de munt in waarde daalde. Grafiek 7 Investeringen en werkloosheid, EUR <&vahhetB8P 25 *5t van de beroepsbevolking :20: 15 1960 Bron: diensten ven de Commissie. 196S 197Q mm mm mm 49901 "m&i ,. '. ,. ,•. ,. I. Wil de Gemeenschap een langdurige periode van gezonde economische groei bereiken, die voor een aanmerkelijke en bestendige daling van de werkloosheid kan zorgen, dan moeten duurzame oplossingen voor de macro-economische belemmeringen voor de groei gevonden worden. Dit betekent in de eerste plaats dat handhaving van een in hoge mate geloofwaardig economisch beleid van essentieel belang is, ten einde monetaire en financiële onrust te voorkomen. Ten tweede moet het economisch herstel worden ondersteund door een sterke toename van de investeringen, zodat de productiecapaciteit zich voldoende snel, parallel aan de toenemende vraag, uitbreidt. Ook al is de relatie tussen investeringen en werkloosheid complex, grafiek 7 laat zien dat er voor de Gemeenschap als geheel tussen deze twee variabelen een negatieve correlatie bestaat. Dit illustreert dat hogere investeringen een absolute voorwaarde zijn voor het scheppen van de arbeidsplaatsen die nodig zijn om de werkloosheid terug te dringen. Ten derde moeten de begrotingstekorten worden verminderd om besparingen vrij te maken voor de noodzakelijke toename van de investeringen, zodat een stijging van de reële rente, die de expansie van de productie zou doen stagneren, wordt voorkomen. Evenzo belangrijk is dat alle betrokken partijen bijdragen tot een loonontwikkeling die consistent is met de eisen die prijsstabiliteit stelt, en met de noodzaak meer werkgelegenheid te scheppen. De EMU biedt een grote kans om deze belemmeringen voor voortdurende groei en schepping van arbeidsplaatsen te overwinnen. De convergentie heeft in hoge mate bijgedragen tot het bewerkstelligen van een meer evenwichtige beleidscombinatie en heeft gezorgd voor een doorslaggevende toename van de geloofwaardigheid van het op stabiliteit gerichte economische beleidskader. Voorts verdwijnt binnen de groep landen die aan de gemeenschappelijke munt deelnemen, het risico van valutaturbulentie die leidt tot ongewenste spanningen en oplopende risicopremies op de rente. Mits het convergerende economische beleid wordt voortgezet, worden dergelijke risico's ook geringer voor de Lid-Staten die wellicht niet onmiddellijk de euro invoeren. 1. 2 Een geleidelijk aan kracht winnend herstel in 1996-1998 en door gezonde een weer In de loop van 1996 herstelde de economie van de Gemeenschap zich en naar verwachting zal de groei in 1997 en 1998 toenemen. Deze globaal gunstige perspectieven worden evenwichtige macro-economische ondersteund beleidscombinatie in de Gemeenschap, door de in verband met de EMU toenemende geloofwaardigheid van het economisch beleidskader, alsook door een gunstige onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde - passende loonstijgingen en bevredigende rendementen op investeringen -, die zelfs nog positiever lijkt te zijn dan tijdens het herstel van 1994 en begin 1995. Verwacht wordt voorts dat de expansie van de economische activiteit bij de internationale partners van de Gemeenschap en de groei van de wereldhandel het herstel in de Gemeenschap blijven ondersteunen. 1. 2. 1 Een in tempo toenemend en evenwichtig herstel heeft ingezet Het tempo van de stijging van de totale vraag is van ongeveer 1 procent (op jaarbasis) in de tweede helft van 1995 opgelopen tot ongeveer 2V4 procent in de eerste helft van 1996. Aangezien de voorraden werden verminderd, groeide de productie aanmerkelijk minder snel, maar toch wordt geraamd dat voor het jaar als geheel de productie in de Gemeenschap met 1,6 procent expandeerde. Onder invloed van aanhoudende groei- bevorderende factoren, zal de stijging van de productie oplopen tot 2,3 procent in 1997 en 2,8 procent in 1998. Verwacht wordt dat het herstel evenwichtig is en op een brede basis steunt. De uitvoer ontwikkelt zich waarschijnlijk dynamisch: de groei ervan neemt van 4 procent in 1996 geleidelijk toe tot ongeveer 6lA procent in 1998. Drijvende kracht achter deze toename is een solide ontwikkeling van de uitvoer naar landen buiten de EG en het herstel van de intracommunautaire handel, dat wordt ondersteund door een stijgende vraag, stabiele wisselkoersen en voortgezette integratie tussen de Lid-Staten. In de eerste helft van 1996 is de particuliere consumptie in een gezond tempo gestegen (2XA procent), waartoe werd bijgedragen door het herstel van de afzet van duurzame consumptiegoederen. Op korte termijn mag een zekere vertraging verwacht worden, doch overeenkomstig de gematigde stijging van de reële lonen, de geleidelijk verbeterende vooruitzichten voor de werkgelegenheid en een daling van de besparingen uit voorzorgsmotieven zal de groei van de consumptieve uitgaven waarschijnlijk oplopen van iets minder dan 2 procent in 1997 tot bijna 2XA procent in 1998. 10 Gegeven de toenemende uitvoer en consumptie en het geleidelijk uitgeput raken van de te omvangrijke voorraden, is de bezettingsgraad in de industrie het dieptepunt gepasseerd en weer aan het toenemen. Dit zal de investeringen in uitrusting, die zich reeds in de eerste helft van 1996 begonnen te herstellen, een impuls geven. Op basis van bevredigende rendementen in het bedrijfsleven en lage rentevoeten is het waarschijnlijk dat de investeringen in 1997 met ongeveer 5 procent toenemen en dat deze groei in 1998 zal oplopen tot bijna 7 procent. De activiteit in de bouwnijverheid bleef in het eerste deel van 1996 over het algemeen gering, maar er waren duidelijke aanwijzingen voor een op handen zijnd herstel; volgens de prognoses loopt de groei van de investeringen in de bouwnijverheid in 1998 op tot iets meer dan 3 procent. een bijgedragen In Duitsland heeft de economie zich in 1996 krachtiger hersteld dan was verwacht; hiertoe werd aanmerkelijke door verzwakking van de effectieve Avisselkoers van de DEM, lagere rentevoeten en betere vooruitzichten voor het bedrijfsleven die werden ondersteund door gematigde looneisen. Van het voorjaar tot en met het najaar van 1996 is de prognose voor de groei van de productie met bijna een vol procentpunt naar boven bijgesteld tot 1,4 procent in 1996. Naar verwachting zal de economie in 1997-1998 verder aantrekken, waarbij de uitvoer een positieve stuwende kracht zal blijven en de investeringen in uitrusting in hoger tempo zullen stijgen. De particuliere consumptie neemt in 1997 waarschijnlijk bescheiden toe, maar naarmate de vooruitzichten werkgelegenheid verbeteren, kunnen de consumptieve uitgaven in 1998 enigszins sneller stijgen. Als geheel bedraagt de groei van de productie naar verwachting 2,2 procent in 1997 en 2,8 procent in 1998. voor de 1 Tabel 3 Reële groei van het BBP (procenten per jaar) | 1995 1996 1997 1998 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR Bron: 1,9 2,8 1,9 2,0 2,8 2,2 10,7 3,0 3,4 " 2,1 1,8 2,3 4,2 3,0 2,4 2,4 1,4 2,1 1,4 2,4 2,1 1,1 7,8 0,8 2,3 2,5 1,0 2,5 2,3 1,7 2,3 1,6 2,2 3,1 2,2 2,5 2,7 2,1 5,8 1,4 2,8 2,8 1,6 2,8 3,7 2,1 3,0 2,3 2,7 3,0 2,8 2,8 3,2 2,7 5,2 2,6 3,8 3,0 2,5 3,2 3,1 2,5 3,0 2,8 van diensten de Commissie, economische prognoses november 1996. In Frankrijk wordt de economie gestimuleerd doordat ten gevolge van de sterkere internationale vraag de uitvoer aantrekt. Ondanks voorzichtigheid bij de consumenten ontwikkelde particuliere consumptie zich in 1996 beter dan verwacht. Vanwege een grote voorraadcorrectie bleef de productie in de eerste helft van 1996 aanzienlijk achter bij de vraag, doch in de tweede helft van het jaar nam de activiteit in hoger tempo toe. Betere vooruitzichten voor de vraag, een goede onderliggende economische ontwikkeling en een stijgende bezettingsgraad zullen naar verwachting leiden tot het aantrekken van de investeringen in uitrusting. De lagere lange rente moet het herstel van de bouwnijverheid bevorderen. De groei van het BBP zal waarschijnlijk toenemen tot 2,1 procent in 1997 en 2,7 procent in 1998. 11 In Italie heeft de kracht van de lire sinds medio 1995 negatief uitgewerkt op de uitvoer en de investeringen. Voorts betekende de in 1995 en begin 1996 hoge rente dat de begrotingsconsolidatie in moeilijke omstandigheden ten uitvoer moest worden gelegd, waardoor de binnenlandse vraag beperkt werd. Gesteund door afnemende inflatoire druk, vooruitzichten op overeenstemming over een sociaal pact dat passende loonstijgingen impliceert, en sterk verbeterde vooruitzichten voor de begrotingsconsolidatie na de vaststelling van de begroting voor 1997, is de rente echter zeer aanzienlijk gedaald. De economie heeft waarschijnlijk het dieptepunt bereikt en een geleidelijk herstel ligt in het verschiet, waarbij de productie in 1997 met 1,4 procent en in 1998 met 2,6 procent stijgt. Na een aanzienlijke voorraadcorrectie in de eerste helft van 1996 is de economie van het Verenigd Koninkrijk terug op een hoger dan trendmatig groeipercentage. De hogere groei werd ondersteund door vroegtijdige verlagingen van de rentetarieven en een krachtig herstel van de export. De consumptie stijgt in snel tempo, waartoe wordt bijgedragen door de toenemende werkgelegenheid, gematigde reële loonstijgingen en een verbetering op de woningmarkt; al deze factoren leiden naar verwachting tot een daling van de gezinsbesparingen. Tegelijkertijd zal de krachtige groei van de investeringen aanhouden. De economische activiteit zal in 1997-1998 met ongeveer 3 procent per jaar expanderen. In Nederland en Denemarken is de binnenlandse vraag in 1996 in een gezond tempo toegenomen. Mede ondersteund door betere vooruitzichten voor de uitvoer zal de groei van de productie volgens de prognoses versnellen van 2XA respectievelijk 2 procent in 1996 tot ongeveer 3 procent in 1997-1998. In België en Oostenrijk zijn de vooruitzichten voor de binnenlandse vraag op korte termijn minder rooskleurig, maar de uitvoer groeit in een bevredigend tempo; verwacht wordt dat de groei van de productie geleidelijk oploopt tot 2V2 a 2VA procent in 1998. In Spanje en Portugal zorgen de sterke groei van de uitvoer en het geleidelijk aantrekken van de investeringen en de consumptie ervoor dat de economische activiteit in 1997 met ongeveer 2% procent en in 1998 nog iets sterker toeneemt. In Zweden zwakt de groei van de investeringen, die dit jaar meer dan 10 procent bedroeg, naar verwachting af, maar omdat de particuliere consumptie aantrekt en de groei van de uitvoer aanhoudt, zal de economische groei stijgen. In Finland is de krachtige binnenlandse vraag de belangrijkste factor die een gezonde groei van de productie ondersteunt. In Ierland, waar groei en werkgelegenheid zeer sterk zijn toegenomen, vertraagt de economie waarschijnlijk, doch blijft de groei van de productie volgens de prognoses de hoogste in de hele Gemeenschap. In Griekenland zet de verbetering van de economische ontwikkeling waarschijnlijk door en groeit de productie in een tempo van 2V2 a 2% procent, hoofdzakelijk onder invloed van sterk toenemende investeringen. 12 1. 2. 2 Factoren die de groei stimuleren Een weer gezonde en evenwichtige macro-economische beleidscombinatie De afgelopen jaren en met name in de loop van 1996 is de Gemeenschap erin geslaagd de macro-economische beleidscombinatie zeer aanzienlijk te verbeteren en het economische beleidskader voor de middellange termijn veel geloofwaardiger te maken. In vrijwel alle Lid-Staten zijn omvangrijke maatregelen genomen om de toestand van de overheidsfinanciën in 1996 en 1997 te doen verbeteren. Met steun van betere vooruitzichten en gezondere overheidsfinanciën, heeft het afnemen van de inflatoire druk een aanmerkelijke ontspanning van de monetaire omstandigheden in de Gemeenschap mogelijk gemaakt. Dit hervonden evenwicht heeft bewerkstelligd dat de economische beleidscombinatie meer bevorderlijk is voor een aanhoudende en op gezonde basis berustende groei van productie, investeringen en werkgelegenheid. voor voortgezette gematigde loonsverhogingen Tabel 4 1 De verbeterde macro-economische beleidscombinatie reële effectieve wisselkoers1* (arbeidskosten per eenheid product) (1993 =100) mutatie van de korte rente sinds januari 1994 (3-maands interbancair) mutatie van de lange rente sinds januari 1994 (10-jaars benchmark) jaarlijkse mutatie van het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde begrotingssaldo 2e kw. 1995 4e kw. 1996 april 1995 december 1996 januari 1995 B DK D EL E F IRL I NL A P FIN S UK 109,1 104,8 106,4 112,5 92,9 102,5 103,7 99,4 122,5 94,5 103,8 101,9 93,0 82,6 106,0 109,6 106,0 117,1 96,2 95,1 95,2 102,8 100,0 105,5 108,3 116,4 115,2 102,7 -1,7 0,7 -1,2 -3,4 0,6 1,5 0,8 2,4 -0,5 -0,8 -0,3 0,9 1,5 1,3 -3,9 -2,7 -2,6 -7,5 -2,4 -2,9 -0,2 -1,2 -2,2 -2,2 -4,6 -2,0 -2,9 0,9 100,32) 106,42) EUR !) Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen 2) Ten opzichte van 9 geïndustrialiseerde landen buiten de EG Bron: diensten van de Commissie. -1,9 0,5 1,9 3,0 1,9 n. b. 3,9 2,6 2,7 3,6 2,1 2,0 3,0 3,7 4,2 2,5 2,6 december 1996 1997 1996 -0,6 0,6 0,1 n. b. -1,0 0,1 -0,5 -1,0 0,1 -0,2 -1,8 0,2 0,0 1,4 0,0 1,0 0,3 0,0 0,8 2,3 1,2 -0,7 1,0 1,4 2,0 1,1 1,6 3,8 1,1 0,9 0,3 0,6 1,2 1,1 1,3 0,8 0,8 3,4 0,0 1,8 1,0 0,0 0,5 0,7 1,3 13 De voortgang in de richting van de EMU heeft in vrijwel alle Lid-Staten de geloofwaardigheid van het economische beleidskader aanmerkelijk doen toenemen. Het akkoord over een "Pact voor stabiliteit en groei" voor de derde fase van de EMU, dat tijdens de Europese Raad van Dublin in december 1996 bereikt is, heeft de perspectieven voor een gezond begrotingsbeleid op middellange termijn verbeterd. Het op bestrijding van de inflatie gerichte monetaire beleid dat de EMU-bepalingen van het Verdrag verlangen, krijgt steeds duidelijker invloed op de economische subjecten, met name op degenen die prijzen en lonen bepalen: zij stemmen hun gedrag af op een lage inflatie, hetgeen bijdraagt tot een loonontwikkeling die consistent is met de noodzaak de werkgelegenheid te stimuleren. Al deze ontwikkelingen hebben reeds grote positieve effecten gesorteerd. De wisselkoersen zijn over het geheel genomen weer terug op het peil van vóór de wisselkoersonrust van voorjaar 1995 en binnen het wisselkoersarrangement is sprake geweest van een hoge mate van stabiliteit. De lange rente is aanmerkelijk gedaald en de convergentie van de rente was aanzienlijk sterker. Terwijl de daling van de rentetarieven in 1995 over het algemeen parallel liep aan de daling van de rente in de Verenigde Staten, is voor de ontwikkelingen in 1996 kenmerkend dat het beloop van de rente in Europa in hoge mate onafhankelijk van de Amerikaanse rente was. Met name de Lid-Staten die in hun begrotingen voor 1997 omvangrijke aanpassingsmaatregelen aangekondigd hebben, zijn erin geslaagd een aanzienlijke verlaging van de premie voor het lange-termijnrisico te bewerkstelligen. Grafiek 8 Rentevoeten en productie, EUR-4 de de sterk zorgen Lid-Staten economische Aldus voorbereidingen voor de EMU ervoor dat aan geloofwaardigheid winnen. Verwacht mag worden dat dit het vertrouwen in de sector bevordert en op particuliere is. die de groei zichzelf al een factor stimuleert. De koers van het monetaire beleid is van grote invloed op de vooruitzichten voor de groei op korte termijn (zie grafiek 8). Indien eventuele directe vraagbeperkende effecten van de begrotingsconsolidatie in de komende jaren minder dan volledig gecompenseerd worden door de toename van het vertrouwen in de particuliere sector en de verbeterde verwachtingen, Groei van het reële BBP (Jaar op Jaar) 70 72 74 76 76 80 82 84 86 88 90 92 94 96 rendementscurve (4J(wartalen vertraagd, rechter schaal ) G r o ei v an h et r e ë le B BP (Jaar op Jaar, linker schaal) 70 72 74 76. 7B 80 82 B4 86 88 90 92 94 96 Bron. ' diensten van de Commissie, 14 heeft het monetaire beleid zowel de noodzakelijk speelruimte als het vermogen om de groei van de vraag op een voldoende hoog peil te laten blijven, zonder dat de doelstelling van het behoud van een lage inflatie in gevaar komt. Bovendien kan de Gemeenschap, mits de geloofwaardigheid van het monetaire beleidskader behouden blijft of zelfs nog toeneemt, gemiddeld waarschijnlijk verdere vooruitgang boeken in de richting van een daling van de reële lange rente. Dit zal de investeringen stimuleren en de opwaartse druk op kosten en prijzen algemeen verminderen, hetgeen bijdraagt tot een evenwichtige groei van de vraag en de activiteit in de particuliere sector en tot een daling van de momenteel hoge structurele werkloosheid. Loonontwikkeling en rendementen in het bedrijfsleven zijn consistent met het aantrekken van de investeringen Grafiek 9 verbetering 1960=100 W i n s t g e v e n d h e id en i n v e s t e r i n g en van noodzakelijk Winstgevendheid, investeringen en groei van het BBP, EUR Tegen de achtergrond van een dalende inflatie, toenemende geloofwaardigheid van het monetaire beleid en hoge werkloosheid waren de loonsverhogingen in de meeste landen het afgelopen jaar gematigd. Voor het eerst sinds in 1993 begonnen is met het vaststellen van Globale richtsnoeren voor het economisch beleid, is volgens de ramingen de gemiddelde loonsverhoging in de Gemeenschap (ongeveer 3 procent per jaar in 1997 en 1998) thans volledig verenigbaar met het handhaven van prijsstabiliteit en het bewerkstelligen van een verdere verbetering van het rendement op investeringen, en bestaat daardoor tevens ruimte voor een bescheiden verhoging van de reële lonen. Zoals aanbevolen in de Globale richtsnoeren moet deze trend op middellange termijn is een worden vastgehouden. Zelfs de verdere om winstgevendheid te bedrijven uit de Gemeenschap stimuleren te in de Gemeenschap investeren buitenlandse trekken. De investeringen concurrentie op het gebied van het scheppen van goede omstandigheden einde voor het bedrijfsleven, ondernemingen, investeringen en banen aan scherper geworden. De winstgevendheid van het bedrijfsleven is op middellange termijn een belangrijke bepalende factor voor de investeringen (zie grafiek 9). De winstgevendheid is gemiddeld hoger dan ooit sinds 1970, maar de reële rente Bruto investeringen in vaste activa, % per jaar, reëel (rechter schaal) netto rendement op _nettp_geïnyesteerd vermogen (linker schaal) BBP en investeringen om te trekken, is nog (•/•perjaar, reëel) aan ten en te 1990 I960 1995 1980 1970 1985 1975 1965 izo iiso;: •lia: <& 15 1960 1965 1970 1975 1990 1985 1995: Bron: diensten van de Commissie. 15 is eveneens hoger dan in de jaren zestig. Hoge rendementen zijn op zichzelf niet voldoende om een herstel van de investeringen op gang te brengen. Gezien echter de stijgende bezettingsgraad en verbeterende vooruitzichten voor de vraag - omdat de uitvoer en consumptie toenemen -, zullen goede rendementen waarschijnlijk leiden tot. een vroegtijdig en krachtig herstel van de investeringen. Stabielere wisselkoersen verminderen de onzekerheid op investeringsbeslissingen. en hebben daarmee een positieve eveneens invloed Voortdurend gunstige externe omstandigheden Verwacht mag worden dat de Gemeenschap blijft profiteren van een sterke expansie van internationale partners. Volgens de prognoses blijven de de handel met haar exportmarkten van de Gemeenschap als geheel de komende jaren sterk groeien (ongeveer 8 procent per jaar). De stijging van de reële effectieve wisselkoers van de Gemeenschap in de jaren 1994-1996 zal naar verwachting echter ook de komende jaren een matigende invloed hebben op het aandeel op de internationale exportmarkten. Desondanks blijft de groei van de uitvoer naar landen buiten de EG in 1997-1998 met 7 procent per jaar waarschijnlijk hoog. In de Verenigde Staten blijft de economische activiteit gezond groeien. Hoewel de werkgelegenheid en bezettingsgraad in de Amerikaanse economie thans op een peil zijn dat in het verleden gepaard ging met opwaartse druk op prijzen en lonen, zijn er tot dusverre nauwelijks tekenen die daarop wijzen. Als een onverwachte stijging van de inflatie uitblijft, wordt daarom geraamd dat de Amerikaanse economie in 1997-1998 met 2% tot 2Vi procent per jaar groeit, hetgeen dicht in de buurt van de potentiële groei van de economie komt. Bij een hoge mate van gebruik van binnenlandse hulpbronnen, een krachtige groei van de investeringen in uitrusting en een hoge marginale neiging tot invoer zal de Amerikaanse vraag naar buitenlandse producten en diensten naar verwachting toenemen met 7 tot VA procent per jaar in 1997-1998 (een stijging ten opzichte van de 63/4 procent in 1996). In Japan wordt voor de komende jaren verwacht dat het herstel doorzet. De verschuiving in de richting van een groter aandeel van de invoer in de binnenlandse vraag, die de afgelopen jaren plaatsvond en wordt versterkt door liberaliseringsmaatregel en om de Japanse markt te openen, duurt in de nabije toekomst naar verwachting voort. In combinatie met een gezonde groei van de binnenlandse vraag blijft de Japanse invoer in 1997-1998 daarom in hoog tempo groeien. 16 dat, wordt daargelaten, Ondanks de volgens de prognoses afnemende groei van de invoer in de opkomende markteconomieën van Azië, Latijns-Amerika en Midden- en Oost-Europa, zdX de handel van de Gemeenschap met deze landen naar verwachting krachtig blijven groeien. enkele Verwacht onder uitzonderingen invloed voortdurende hervormingen en een snelle toename van de verhoudingsgewijs krachtige groei van het BBP in de economieën van Midden- en Oost-Europa in 1997-1998 aanhoudt of nog verder oploopt. Ook in Azië en Latijns-Amerika blijft de naar economie verwachting sterk groeien. productiviteit 1997-1998 van de in Tabel 5 | Externe omstandigheden (procentuele mutatie per jaar, reëel) Gewicht 1995 1996 1997 1998 Wereld excl. EG USA Japan DAE3) LMOE excl. VSU4) 100. & 26,9 10,0 6,6 2,5 reëel BBP 4,2 2,4 3,3 7,1 3,9 3,6 2,0 0,8 8,0 5,4 4,3 2,3 1,8 7,2 A1 invoer 5,8 17. 8 lOO. O2* markten buiten EG USA Japan DAE3) LMOE excl. VSU4) uitvoer landen buiten EG 1} Wegingsfactoren op basis van BBP in 1995. 2) Wegingsfactoren op basis van uitvoer naar landen buiten de EG in 1995. 3) Dynamische Aziatische Economieën: Hong Kong, Zuid-Korea, Maleisië, 8 7,5 6,7 9,5 • 9,3 7 7,5 6,8 10,5 10,2 10,9 6 9 8,9 11,4 15,1 17,5 7 11,5 9,4 4,6 2,4 2,8 7,2 4,5 8 7,2 9,8 9,4 8,9 7 Singapore, Taiwan en Thailand. LMOE excl. de voormalige Sovjet-Unie (VSU): Albanië, Bulgarije, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Polen, Roemenië en Slovenië. Bron: diensten van de Commissie; prognoses november 1996. /. 2. 3 Onzekere f actoren en risico 's voor de korte termijn De economische vooruitzichten lijken sinds begin 1996 met aanmerkelijk minder onzekerheden te zijn omgeven. Het belangrijkste risico voor de globaal bezien gunstige vooruitzichten is gelegen in het eventuele ontstaan van twijfels over de vastbeslotenheid van regeringen om het proces van de begrotingsconsolidatie te voltooien door de begrotingen voor 1996 volledig ten uitvoer te leggen. Als het op nominale convergentie gerichte beleid in bepaalde Lid-Staten aan geloofwaardigheid zou inboeten en de streefcijfers gerealiseerde begrotingscijfers teleurstellend zouden zijn, zou hernieuwde druk op de rente en de wisselkoersen het gevolg kunnen zijn. Dit heeft in aanleg schadelijke effecten op de productie en de in de Gemeenschap als geheel. De harde toezeggingen om de werkgelegenheid economische voorwaarden voor de EMU te scheppen - in de vorm van politieke uitspraken, begrotingsmaatregelen waartoe reeds besloten is en waarvoor de technische voorbereidingen vergevorderd zijn - verminderen zulke onzekerheid echter in hoge mate. in vergelijking met de vastgelegde Voorts zouden spanningen kunnen ontstaan, als onvoldoende groei en nieuwe banen in bepaalde landen zouden leiden tot de opvatting dat er binnen de Gemeenschap interne beleidsconflicten bestaan. Dit zou het geval kunnen zijn, als in bepaalde Lid-Staten het 17 vertrouwen van consumenten en investeerders niet volgens verwachting aantrekt. Ook kan de budgettaire consolidatie leiden tot een lager dan verwachte toename van het vertrouwen, als de genomen maatregelen worden beschouwd als korte-termijn- en ad hoc beleid, in plaats van de weerslag van een vastberaden streven naar gezonde overheidsfinanciën en het aanpakken van de problematiek van de overheidsuitgaven en belastingen die in verhouding tot het BBP zeer hoog zijn. Als anderzijds echter het economisch beleid en de gematigde loonontwikkeling geloofwaardig blijven, kunnen de groei en het aantal nieuwe arbeidsplaatsen hoger blijken te zijn dan nu geraamd wordt. Het vooruitzicht van de grote economische voordelen die de EMU biedt, kan een sterke impuls geven aan de verwachtingen en het vertrouwen in de particuliere sector, vergelijkbaar met de positieve invloed die het programma voor de interne markt eind jaren tachtig gehad heeft. Dit kan leiden tot meer investeringen, een vermindering van de besparingen uit voorzorgsmotieven in de meeste Lid-Staten en kan in de Gemeenschap zich robuust ertoe bijdragen dat groei en werkgelegenheid ontwikkelen. Een bijkomende onzekere factor is het eventuele risico dat tegen het einde van de periode waarop de prognoses betrekking hebben, weer opwaartse druk op de lonen ontstaat. Hoewel de noodzaak van een loonontwikkeling die consistent is met lage inflatie en meer investeringen en werkgelegenheid, thans algemeen ingang heeft gevonden, is uit de ontwikkelingen in 1994-1995 in bepaalde landen gebleken dat in een vroege fase van het herstel aangepaste looneisen kunnen worden gesteld die daarmee niet in overeenstemming zijn. In het recente advies over de koers van het economisch beleid, dat de sociale partners in communautair verband uitgebracht hebben, wordt onderkend dat excessieve loonsverhogingen dienen te worden vermeden. Te hoge loonstijgingen zouden de inflatoire druk aanwakkeren, waarop de monetaire autoriteiten met een krapper monetair beleid zouden reageren, zodat opwaartse druk op de lange rente zou ontstaan en het vermogen van de Europese economieën om meer werkgelegenheid te scheppen zou worden gefrustreerd. 1. 3 Geleidelijk betere vooruitzichten voor de werkgelegenheid 1. 3. 1 Recente en verwachte ontwikkeling van werkgelegenheid en werkloosheid In het verslag van de Commissie over de werkgelegenheid in Europa uit 1996 en het gezamenlijke Werkgelegenheidsverslag 1996 dat voor de Europese Raad in Dublin is opgesteld, wordt een gedetailleerde analyse gegeven van de meest recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en de beleidsproblematiek die in communautair verband moet worden aangepakt. De belangrijkste aspecten van de vooruitzichten voor de arbeidsmarkt in de Gemeenschap worden in de volgende paragraaf kort uiteengezet. Ook wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal landen, die erin geslaagd zijn de afgelopen jaren op dit gebied aanmerkelijk beter te presteren dan de meeste overige Lid-Staten. 18 Werkgelegenheid van verbetering De betrekkelijk sterke groei van de economische activiteit in 1994 en begin 1995 zorgde voor een bescheiden de werkgelegenheidssituatie. In 1995 steeg de totale werkgelegenheid in de Gemeenschap als geheel met 0,5 procent ofwel ongeveer 750. 000 banen. Deze verbetering kwam echter tot stilstand, toen in de tweede helft van 1995 en begin 1996 de groei begon af te zwakken. De in de hele zwakke ontwikkeling van de Gemeenschap werkgelegenheid in de eerste helft van 1996 en de daaropvolgende geleidelijke verbetering van de werkgelegenheidsvooruitzichten in de tweede helft van het jaar - naar aanleiding van de aantrekkende economische activiteit - hadden al bij al tot in 1996 als resultaat dat de werkgelegenheid geheel slechts met een magere 0,1 procent toenam. Aangezien verwacht wordt dat het herstel van de economie in 1997-1998 vastere voet krijgt en de loonsverhogingen in vrijwel alle Lid-Staten gering blijven, zal het tempo waarin werkgelegenheid geschapen wordt, enigszins oplopen tot 0,6 in Tabel 6 Toename van de werkgelegenheid (procenten per jaar) 1996 1995 1997 1998 0,1 0,3 3,4 2,5 0,3 0,7 0,7 1,3 1,6 0,3 1,7 0,5 2,3 1,3 2,0 0,9 0,9 1,7 1,2 -0,1 0,7 -0,8 0,4 1,6 -0,3 0,2 0,8 -0,0 4,4 -0,4 2,5 1,2 1,3 -0,2 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 0,1 Bron: diensten van de Commissie, economische prognoses november 1996. 1,9 -0,3 -0,6 1,6 -0,3 0,6 1,2 -0,6 0. 4 1,5 -0,7 0,5 1,6 0,0 0,7 1,1 1,6 0. 7 -0,2 1,1 0,9 0,6 0,5 0,5 1,7 1,5 1,9 1,1 1,1 Grafiek 10 Werkgelegenheid (kwartaaJgegevens) 1S93kW. 1 = tOO ::1D5! 1997 en 0,9 procent in 1998; dit komt overeen met het scheppen van 2,2 miljoen arbeidsplaatsen in twee jaar. niet voor uitsluitend vooruitzichten De de werkgelegenheid lopen van Lid-Staat tot Lid-Staat sterk uiteen, voornamelijk doch door uiteenlopende vooruitzichten voor de economische groei. In Ierland neemt de werkgelegenheid naar verwachting toe met gemiddeld meer dan 2 procent per jaar in 1997-1998 (na bijna 4 procent per in jaar Luxemburg, Griekenland, in 1995-1996). Ook Spanje, 1993 1964 iieasï •;1896:; Bron: diensten van d« commls$le. 19 Nederland en Finland groeit het aantal banen in 1997-1998 sterk (VA tot 2 procent per jaar); hetzelfde geldt voor het Verenigd Koninkrijk en Denemarken (respectievelijk ongeveer 1 en VA procent per jaar). Daarentegen werkt in Duitsland, Oostenrijk en Zweden, waar de werkgelegenheid naar teleurstellende ontwikkeling van de verwachting nog enigszins zal dalen, de werkgelegenheid in 1996 waarschijnlijk negatief door in de banengroei in 1997; dit geldt ook voor België, Frankrijk en Italië, waar slechts zeer weinig arbeidsplaatsen worden geschapen. Onder invloed van het aantrekken van de economische activiteit zal de groei van de werkgelegenheid zich in 1998 naar verwachting herstellen en is in dat jaar in vrijwel alle Lid-Staten sprake van een positieve groei van de werkgelegenheid. Ontwikkeling van de werkloosheid De in maart 1995 ingezette geleidelijke daling van de werkloosheid in de Gemeenschap kwam eind 1995, begin 1996 tot staan. Gemiddeld steeg de werkloosheid in de Gemeenschap in de tweede helft van 1996 enigszins; voor het jaar als geheel bedroeg het percentage werklozen 10,9 procent van de beroepsbevolking. jaren De matige toename van de werkgelegenheid in de Gemeenschap is naar in de komende verwachting slechts voldoende om voor een bescheiden daling van de werkloosheid te zorgen. Naarmate de vooruitzichten op het vinden van een baan positiever worden, komt de groei van de beroepsbevolking naar verwachting terug op de middellange-termijn-trend van ongeveer een lA procent per jaar. Voor de Gemeenschap als geheel wordt uitgegaan van een lichte daling van de werkloosheid tot 10,8 procent in 1997 en een iets sterkere daling daarna tot 10,4 procent in 1998. In een aantal landen daalt de werkloosheid aanmerkelijk sterker. In het Verenigd Koninkrijk - dat van de grootste Lid-Staten reeds het land met de laagste werkloosheid is - en Nederland daalt het aantal mensen zonder baan aanzienlijk. Hetzelfde Tabel 7 Werkloosheid (in procenten van de burgerlijke beroepsbevolking) 1995 1996 1997 1998 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK 9,9 7,1 8,2 9,1 22,9 11,5 12,4 11,9 2,9 7,3 3,8 7,3 17,2 9,2 8,8 9,9 6,2 9,0 9,1 22,0 12,3 12,5 12,1 3,1 6,8 4,2 7,3 16,0 9,8 8,3 9,9 6,0 9,1 9,0 21,5 12,4 12,0 12,3 3,0 6,3 4,5 7,1 14,9 9,4 7,8 9,8 5,7 8,7 9,0 20,7 11,9 11,7 12,1 2,9 5,8 4,6 6,8 14,2 9,0 7,4 EUR Bron: 10,9 10,9 10,8 10,4 van diensten de Commissies, economische prognoses november 1996. 20 geldt voor Spanje, Ierland en Finland, maar in deze drie landen blijft de werkloosheid desalniettemin zeer hoog. Een geringere, doch voortdurende daling van de werkloosheid treedt naar verwachting op in Denemarken, Zweden en Portugal. Daarentegen wordt verwacht dat de werkloosheid in België, Duitsland, Frankrijk, Italië en Oostenrijk gelijk blijft of verder oploopt. Met een mogelijke uitzondering voor Oostenrijk zal de stijgende tendens van de werkloosheid in deze landen in de loop van het jaar echter worden gekeerd, waarna de werkloosheid in 1998 wellicht gaat dalen. In de meeste gevallen zal daardoor het percentage werklozen dalen tot onder het peil van 1996. 1. 3. 2 De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal Lid-Staten Terwijl het aantal banen zich in de Gemeenschap als geheel teleurstellend ontwikkelt, is een aantal Lid-Staten er de afgelopen twee tot drie jaar in geslaagd een aanzienlijke stijging van de werkgelegenheid en/of een grote daling van de werkloosheid te bewerkstelligen (Denemarken, Spanje, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk)1. Macro-economisch bezien is de ontwikkeling van de economie'in deze landen qua groei schepping van werkgelegenheid en ontwikkeling van de van de productie, In Ierland werd de sterke groei van de beroepsbevolking zeer uiteenlopend. werkgelegenheid vooral veroorzaakt door een snelle toename van de productie. In Denemarken en het Verenigd Koninkrijk ging een gezonde groei van het BBP gepaard met een positieve, doch niet uitzonderlijke toename van het aantal banen; de daling van de werkloosheid was ten dele het gevolg van een kleiner wordende beroepsbevolking en/of een toename van het aantal deeltijdbanen. In Spanje en Nederland ging een meer bescheiden groei van de productie samen met een per saldo verhoudingsgewijs sterke stijging van het aantal banen (zie tabel 8). In Ierland was de uitzonderlijk hoge economische groei de belangrijkste reden voor de grote stijging van het aantal banen. De krachtige groei werd gestimuleerd door een versterking aan de aanbodzijde - waaronder een aanzienlijk hogere winstgevendheid, een toenemend concurrentievermogen en een voortdurende stijging van de gemiddelde kwalificaties van de beroepsbevolking - en een macro-economisch beleid dat was gericht op lage inflatie, gezonde overheidsfinanciën en lage rentevoeten. Dit werd ondersteund in het kader van de Structuurfondsen en het door hulp van de Gemeenschap Cohesiefonds. Een belangrijk onderdeel waren tussen werkgevers, vakbonden en centrale overheid om de loonstijging gematigd te laten blijven, waartoe mede werd bijgedragen door een lagere loon- en inkomstenbelasting, met een aanmerkelijke toename van het aantal gecreëerde arbeidsplaatsen als voordeel. De loonmatig heeft in combinatie met een verschuiving in de samenstelling van de groei ten tripartite-overeenkomsten 1 Voorts is in Finland de werkloosheid met meer dan 2 procentpunt gedaald in de periode 1994-1996. Finland is tot op zekere hoogte echter een bijzonder geval vanwege de voortdurende aanpassing aan de uitzonderlijke omstandigheden die sinds eindjaren tachtig een rol spelen. 21 Tabel 8 | De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal landen (1994-96) Ierland Dene UK NL Spanje rest van EUR E U R! 5 marken Werkloosheid Werkloosheid 1993 1996 Mutatie sinds 1993 Werkgelegenheid en beroepsbevolking Groei van de beroepsbevolking Groei van de werkgelegenheid2 BBP, lonen en productiviteit BBP Arbeidsproductiviteit Reële loonkosten per werknemer3 Reële arbeidskosten per eenheid product4 Kapitaal/arbeid-substitutie5 Participatiegraad en werkgelegenheid Participatiegraad 1993 1996 Werkgelegenheid 1993 1996 10,1 6,2 — in procenten van de beroepsbevolking — 6,61 6,8 0. 21 22. 81 22,0 -0. 81 10,4 8,3 -2,1 -3,9 9,5 10,4 0,9 — gemiddelde toename 1994-96 in procenten per jaar -- -0,9 0,6 -0,2 0,4 1,3 1,2 0,5 0,8 0,1 -0,2 — gemiddelde toename 1994-96 in procenten per jaar — 3,1 2,5 2,0 2,8 2,5 0,8 2,7 1,5 0,1 2,0 2,3 0,8 15,6 12,5 -3,1 2,1 3,6 8,6 4,8 1,1 10,9 10,9 0,0 0,1 0,1 2,3 2,2 0,6 -3,5 -0,5 -1,6 -1,3 -1,5 -1,6 -0,4 -0,1 0,5 0,4 0,8 0,7 ~ in procenten van de beroepsgeschikte bevolking (leeftijd tussen 15 en 0,7 64 jaar) — 60,8 62,5 51,2 55,0 82,2 79,3 73,9 74,5 75,2 73,8 67,3 67,7 67. 8 69,8 63,4 65,3 58,8 58,7 45,6 46,1 65,7 65,4 59,5 58,7 66,7 66,3 59,5 59,2 2,3 1,5 -0,9 -2,4 1 Met 7,2 procent in Nederland en 24,1 procent in Spanje bereikte de werkloosheid in deze twee landen in 1994 het hoogste pvnt; in de jaren 1994-1996 is de werkloosheid in beide landen gedaald, met respectievelijk 0,4 en 2,1 procentpunt. 2 Volgens de definitie van de nationale rekeningen (voor Nederland: op basis van voltijdsequivalenten). Volgens de arbeidsmarktenquête was in Spanje (1,0 procent), Nederland (1,4 procent) en het Verenigd Koninkrijk (1 procent) de gemiddelde groei van de werkgelegenheid in de periode 1994-1996 iets hoger. 3 Nominale beloning per werknemer gecorrigeerd met de BBP-deflator. 4 Reële arbeidskosten per werknemer gedeeld door de arbeidsproductiviteit per werknemer. 5 Een positief cijfer wijst op substitutie van kapitaal voor arbeid in het productieproces (een hogere kapitaal/arbeid-verhouding). Op de korte termijn wordt dit verhoudingsgetal beïnvloed door conjuncturele effecten. Zie hoofdstuk 2 voor een middellange-termijn-analyse van de rol van kapitaal/arbeid-substitutie in de ontwikkeling van de werkgelegenheid in de Gemeenschap. Bron: diensten van de Commissie. gunste van binnenlandse sectoren ertoe bijgedragen dat de voorheen in de Ierse economie bestaande tendens tot substitutie van arbeid door kapitaal is gestuit. Gemiddeld per jaar is de substitutie van arbeid door kapitaal afgenomen van 1,4 procent per jaar in de periode 1974-1985 tot 0,4 procent in de tweede helft van de jaren tachtig en 0,1 procent per jaar jaren negentig. Tegelijkertijd hebben omvangrijke in de eerste helft van de capaciteitsvergrotende investeringen geleid tot een snelle integratie van de technische vooruitgang. Daarom en ook door de verbetering van vaardigheden en kwalificaties is de toename van de arbeidsproductiviteit hoog gebleven. Een akkoord over verlenging van de tripartite-overeenkomst zal de komende jaren naar verwachting de basis vormen voor voortgezette loonmatiging en een hoge groei van de werkgelegenheid. 22 De omvangrijke daling van de werkloosheid in Denemarken sinds 1993 was niet alleen het gevolg van het scheppen van meer werkgelegenheid (door de hogere economische groei), maar eerst en vooral van een daling van de beroepsbevolking door het invoeren van door de overheid gesubsidieerde verlofregelingen (met name voor het volgen van opleidingen of het verzorgen van kinderen) en door een stijging van het aantal vervroegd gepensioneerden. Het werkgelegenheidspercentage in Denemarken is weliswaar nog steeds een van de hoogste in de Gemeenschap, maar een groot gedeelte van de van beroepsgeschikte werkloosheidsuitkeringen, arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, verlofregelingen, enz. Deze regelingen brengen aanzienlijk kosten met zich en verminderen het feitelijke arbeidsaanbod. De regelingen en positieve arbeidsmarkthervormingen zijn bedoeld om passieve afhankelijkheid te verminderen en het scheppen van banen te bevorderen. De afgelopen jaren zijn de reële loonkosten enigszins sneller gestegen dan in andere landen waarvan de munt aan de DEM gekoppeld is. Om de komende jaren de werkgelegenheid voortdurend en sterk te laten stijgen, is van essentieel belang dat excessieve verhogingen van de arbeidskosten worden voorkomen. recente aanscherping van bepaalde overdrachten bevolking ontvangt vorm de in In het Verenigd Koninkrijk was de sinds 1993 opgetreden daling van de werkloosheid ten dele het gevolg van de toenemende werkgelegenheid, overeenkomstig de hogere groei van de productie en een toenemend aantal deeltijdbanen, en ten dele van een daling van de beroepsbevolking. In tegenstelling tot in eerdere fasen van een aantrekkende conjunctuur heeft de participatie van de. beroepsbevolking zich niet hersteld, onder meer vanwege de stijging van het aantal jongeren dat hoger onderwijs volgt. Ondanks de aanmerkelijke daling van de werkloosheid is geen sprake van significant hogere loonstijgingen. De loonsverhogingen zijn bescheiden gebleven en de reële loonkosten (de beloning per werknemer gecorrigeerd met de BBP-deflator) nemen toe in een tempo, dat duidelijk onder dat van de productiviteitsstijging ligt. Dit kan erop wijzen dat de structurele hervormingen die sinds begin jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk doorgevoerd zijn, hebben bijgedragen tot flexibeler arbeids- en productmarkten en daarmee tot een lagere prijs- en loondruk. Om de komende jaren de werkgelegenheid voortdurend en sterk te laten stijgen, is van essentieel belang dat de gunstige loonontwikkeling voortduurt. In Nederland is de positieve ontwikkeling van het aantal banen sinds 1994 een voortzetting van de verhoudingsgewijs sterke groei van de werkgelegenheid sinds het midden van de jaren tachtig. Terwijl echter tussen 1983 en 1994 ongeveer de helft van het geschapen aantal banen voor rekening kwam van de toenemende deeltijdarbeid, heeft deze factor de afgelopen twee jaar niet significant bijgedragen tot de stijging van het aantal banen. Sinds 1983 wordt de basis voor de toenemende werkgelegenheid gevormd door een beleid van loonmatiging, waarover tussen vakbonden, werkgevers en centrale overheid overeenstemming bestaat. In vergelijking met andere Lid-Staten heeft de gematigde stijging van de nominale en reële lonen in Nederland geleid tot minder 23 substitutie van arbeid door kapitaal, tot een verlaging van de werkgelegenheidsdrempel van de groei (het percentage economische groei waarbij de werkgelegenheid begint te stijgen) en tot een verhoudingsgewijs sterke stijging van de werkgelegenheid. Tijdens de aantrekkende conjunctuur van dit moment heeft deze ontwikkeling nog duidelijker doorgezet. De basis voor voortgezette loonmatiging wordt gelegd door een vrijwel algemene consensus daarover, door het in stand houden van een op stabiliteit gericht macro-economisch kader en door een snelle toename van de beroepsbevolking. De doorgevoerde structurele verbeteringen op de arbeidsmarkt bestonden uit lagere belastingen en sociale-zekerheidsbijdragen, met name voor laagbetaalde/laaggeschoolde werknemers, pogingen om de stijging van het wettelijk minimumloon te beperken, minder toegang tot en een verlaging van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, alsmede meer en van in de flexibiliteit ondernemingsniveau. tenuitvoerlegging loonafspraken bedrijfstak- op In Spanje ging de economische groei, die vergelijkbaar was met het gemiddelde van de Gemeenschap, sinds 1994 gepaard met een verhoudingsgewijs sterke stijging van de werkgelegenheid. De positieve ontwikkeling van het aantal banen wordt bevorderd door gematigde loonstijgingen - die hebben bijgedragen tot een daling van de reële loonkosten per werknemer in 1994 en 1995 - en door arbeidsmarkthervormingen, waarbij de voorschriften inzake werktijden, ontslag, functie-afbakening en in zekere mate ook de vaststelling van het loon versoepeld zijn. Een groot deel van de recente stijging van de werkgelegenheid betreft tijdelijke en deeltijdbanen. Hoewel dit voor niet-tijdelijke werknemers het risico op werkloosheid kan hebben verminderd en hun positie als insiders kan hebben versterkt, is de recente loonontwikkeling bemoedigend en stijgen de loonkosten in 1996 naar verwachting slechts iets sneller dan de prijzen. Zoals de redenen voor de verhoudingsgewijs gunstige ontwikkeling van de arbeidsmarkt in de genoemde landen aanzienlijk uiteenlopen, zo lopen ook de oorzaken van de minder gunstige ontwikkeling in de meeste overige Lid-Staten uiteen. Eén belangrijke factor is dat de economische groei in de meeste andere landen aanzienlijk lager was dan in Denemarken, Ierland, Nederland en het UK. Ook is over het algemeen het percentage nieuwe banen in verhouding tot de economische groei niet in dezelfde mate gestegen als in Spanje en Nederland. In bepaalde landen duurt ondanks de recente loonmatiging de uitstoot van arbeid voort, hetgeen ten dele het gevolg is van in het verleden opgebouwde excessieve arbeidskosten en/of een geringe economische activiteit. Al bij al hebben verschillen waarin arbeidsmarkthervormingen hebben plaatsgevonden, tot dusverre in een aantal Lid-Staten verhinderd dat de vruchten van een betere onderliggende economische ontwikkeling konden worden geplukt. conjunctuurfase uiteenlopende mate een en in 24 1. 4 Bemoedigende vooruitzichten voor de inflatie De vooruitgang in de richting van het bereiken van een hoge mate van prijsstabiliteit is onderzocht in het Convergentieverslag 1996 dat de Commissie op grond van artikel 109 J van het Verdrag betreffende de Europese Unit ingediend heeft. In deze paragraaf worden de recente ontwikkeling korte-termijn- en vooruitzichten voor de convergentie van de inflatie samengevat. een inflatie, De Lid-Staten hebben aanmerkelijke vooruitgang geboekt in de richting van prijsstabiliteit en convergentie essentiële van de voorwaarde voor de invoering van de gemeenschappelijke munt. De de inflatie gemiddelde in (gemeten Gemeenschap aan de deflator particuliere de consumptie) is afgenomen tot 2,6 1996 procent de en tussen de Lid- inflatieverschillen kleiner Staten geworden. aanzienlijk van zijn in de van 1993 In België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxembourg en Nederland waar de munt zich tot de verrruiming van de fluctuatiemarges nauwe binnen in fluctuatieband het wisselkoersarrangement bevond, als de in Oostenrijk, werd ook in 1996 bevorderd prijsstabiliteit door gezonde een loonontwikkelng en een geringe prijsstijging van de invoer. In deze landen was de inflatie (gemeten aan de deflator van de particuliere consumptie) 2 procent of minder. globaal Tabel 9 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK Inflatie (procentuele mutatie) ICPI0 Deflator particuliere consumptie nov. 19962) 1,9 2,3 1,3 8,3 3,6 2,1 2,1 4,2 1,4 1,4 1,8 2,9 1,1 1,1 3,0 1995 1,4 2,3 1,6 9,0 4,7 1,7 2,4 5,4 1,9 1,1 2,0 3,8 1,0 2,9 3. 0 1995 1996 1997 1,6 2,1 1,9 9,3 4,7 1,7 2,0 5,8 2,0 0,9 2,3 4,2 0,2 2,7 2. 6 2,0 2,0 1,8 8,5 3,6 1,9 2,0 3,9 1,7 1,9 2,0 3,3 0,9 1,7 2. 5 2,1 2,4 1,7 6,9 2,9 1,4 2,2 2,9 2,1 2,0 1,9 3,0 1,6 2,3 2. 4 1998 2,0 2,7 1,8 5,8 2,7 1,5 2,6 2,6 2,1 2,0 2,0 2,9 2,0 2,6 2,5 3,0 2,6 3,0 2,6 2,2 EUR 1J Interim geharmoniseerde consumentenprijsindexcijfers. 2) Gemeten aan de procentuele mutatie van het rekenkundig gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundig gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers in de voorgaande periode. 2,2 Bron: diensten van de Commissie en economische prognoses november 1996. Grafiek 11 :m Inflatie (jaarlijkse mutatie) Griekenland 10 9 6 7 6 5 4 3 2 Gemiddelde van de overige Lid-Staten JL 94 95 -A. 96 97 Sron: diensten van de Commissie. 25 Binnen de groep landen waar voor het monetaire beleid een inflatiestreefcijfer gehanteerd wordt, bleef in het VK de prijsstijging beperkt tot ongeveer 2,5 procent en in Zweden in Finland tot minder dan VA procent, waartoe werd bijgedragen door een aanzienlijke waardestijging van de munteenheden van deze landen ten opzichte van eerdere zeer lage koersen. Ook de vier overige Lid-Staten, waar de inflatie in 1995 uiteenliep van 4,2 procent tot 9,3 procent, hebben aanmerkelijke vooruitgang in de richting van prijsconvergentie geboekt (zie grafiek 11). In Portugal nam de inflatie af tot 3,3 procent. In Spanje vertraagde de inflatie tot 3,6 procent en in Italië tot 3,9 procent. In Griekenland nam de inflatie af tot 8,5 procent. In de landen waarvan de munteenheden begin 1995 sterk in waarde waren gedaald, zorgden een verkrapping van de monetaire omstandigheden en betere vooruitzichten op gezondere begrotingen voor een daaropvolgende appreciatie van de munt. In combinatie met behoedzame loonafspraken heeft dit ertoe bijgedragen dat de inflatie eind 1995, begin 1996 snel is teruggelopen. wordt toegenomen is de geloofwaardigheid van het Overal en de inflatiebestrijdingsbeleid doelstelling van een lage inflatie is thans in de Gemeenschap algemeen geaccepteerd. Tegen deze de achtergrond prijsontwikkeling de komende jaren nog sterker zal convergeren. Volgens de prognoses daalt de gemiddelde inflatie in de Gemeenschap verder tot 2,2 procent in 1997 en 1998. Dit zijn historisch lage percentages, die dicht in de buurt komen van wat normaliter wordt aangeduid als prijsstabiliteit. verwacht dat In Duitsland en de landen waarvan het monetaire beleid nauw verbonden is met het Duitse beleid, blijft de inflatie met 2 procent of minder in 1997- 1998 naar verwachting laag, behoudens twee uitzonderingen: in Denemarken en Ierland kunnen de voortdurende krachtige binnenlandse vraag en hogere (van ongeveer 4 procent per jaar of meer) dan in de andere landen waarvan de munten aan de DEM gekoppeld zijn, ertoe leiden dat de inflatie oploopt tot meer dan 2lA loonkostenstijgingen Tabel 10 Nominale beloning per werknemer1* (procentuele mutatie) 1995 1996 1997 1998 1,1 5,2 3,8 1,6 4,1 2,6 2,5 3,6 3,6 2,6 3,8 2,5 7,5 3,0 2,5 2,6 4,2 2,5 4,0 6,2 3,4 9,2 3,2 2,2 11,1 3,9 2,2 12,7 3,0 2,3 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 3,1 !) Totaal van lonen en indirecte loonkosten. Bron: 3,2 4,3 4,1 2,0 3,8 5,3 4,2 4,1 3,8 1,0 2,9 5,8 4,3 3,1 3,6 2,3 2,4 5,0 4,0 6,6 3,3 4,7 3,1 2,9 2,9 3,2 4,0 2,9 2,9 4,3 3,4 3,4 3,2 diensten van de Commissie, economische prognoses november 1996. procent. 26 In het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland zorgt voortzetting van het behoedzame monetaire beleid er naar verwachting voor dat de inflatie in de orde van 2 tot 2Vi procent blijft; in de twee laatstgenoemde landen wordt hiertoe bijgedragen door een aanzienlijk tragere stijging van de nominale beloning per werknemer. Voor Italië, Spanje en Portugal is de verwachting dat een verdere daling van de inflatie bereikt zal worden, tot ongeveer 2VA procent in 1998, onder meer gezien de minder snel oplopende loonkosten. In Griekenland daalt de inflatie in 1998 volgens de prognoses tot ongeveer 5% procent. 27 Kader 1 : Regionale werkloosheid in de Gemeenschap De werkloosheidspercentages lopen van Lid-Staat tot Lid-Staat sterk uiteen: van 3 procent in Luxemburg tot bijna 22 procent in Spanje (gegevens van 1995). Indien de afzonderlijke regio's worden beschouwd, zijn de verschillen in de Gemeenschap nog groter. Binnen de groep van bijna 100 regio's waarvoor geharmoniseerde regionale werkloosheidsgegevens beschikbaar zijn, liep het werkloosheidspercentage in 1995 uiteen van minder dan 4 procent in het centrale deel van Portugal tot bijna 32 procent in Zuïd-Spanje (zie table! B1. 1). Tabel B1. 1 Hoogste regionale percentage Nationale percentage Laagste regionale percentage Verhouding: hoog/laag Regionale werkloosheid in de Gemeenschap -1995 (NUTS1-regio's) B DK WD EL IRL NL FIN UK EUR 12,9 12,3 11,2 11,0 31,8 15,3 15,8 25,9 8,9 11,4 21,2 12,0 11,0 31,8 9,9 7,1 6,6 9,1 22,9 11,5 14,3 11,9 7,3 7,3 17,2 9,2 8,8 10,9 6,9 4,5 5,5 7,4 18,5 8,7 13,5 6,0 6,9 3,9 15,2 7,7 6,7 3,9 1. 9 2,7 2. 0 1. 5 1,7 1,8 1. 2 4. 3 1,2 2,9 1,4 1,6 1,6 8,2 Bron: diensten van de Commissie. n 1995, was in 10 van de ongeveer 100 regio's de werkloosheid lager dan 6 procent van de beroepsbevolking (zie tabel B1. 2). De regio's met lage werkloosheid waren tot op zekere hoogte geconcentreerd in een beperkt aantal gebieden: Zuid-Duitsland, het naburige Noord-Jtalië, Zuid- Nederland, de regio's in het noordoosten en zuidwesten van Denemarken en Noord- en Midden- Portugal. Dit beeld was gedurende de afgelopen tien jaar betrekkelijk stabiel. Opvallende uitzonderingen zijn de regio's in het zuiden en oosten van Zweden en het grootste deel van Finland, die in het verleden een laag werkloosheidspercentage kenden, alsook het He de France (Parijs) en de regio's in het zuidoosten van het UK, waar de werkgelegenheidssituatie aan het begin van de jaren negentig verslechterde. In al deze gevalled* was de verslechtering niet het gevolg van specifieke regionale oorzaken, maar veeleer van een toename van de werkloosheid In het hele land. Aan de andere kant van het spectrum bevinden zich ongeveer 20 regio's waar de werkloosheid in 1995 meer dan 15 procent bedroeg. Deze regio's zijn geconcentreerd in Spanje, Zuid-ltalië en delen van Ierland en Finland. Met uitzondering van Finland waren de regio's die het meest te lijden hadden onder hoge werkloosheid, de afgelopen tien jaar over het geheel genomen dezelfde. Grafiek BU Spreiding van de regionale werkloosheid in de werkloosheidspercentage Gemeenschap standaarddeviatie 12 standaarddeviatie van de regionale werkloosheidspercentages (rechter schaal) werkloosheidspercentage EUR-15 (linker schaal) 1983 1985 1987 1989: i99Ü Ü993: Bron: diensten van de Commissie. 1995: \% Naast de onveranderlijkheid van de geografische concentratie van de werkloosheid was de afgelopen paar jaar sprake van grotere regionale verschillen in werkloosheidspercentages. Een regionale manier om deze spreiding werkloosheidspercentages1. Deze standaarddeviatie is positief gecorreleerd met conjuncturele schommelingen van het werkloosheidspercentage in de Gemeenschap (zie grafiek 81. 1). is de standaarddeviatie van de te meten Tabel B1. 2 Verdeling van de regionale werkloosheidspercentages Aantal regio's •. I •Percentage {werklozen I <5% I 5 - 6% | 6 - 7% I 7 - 8% I 8 - 9% l 9 -11% I 11-13% 13-15% 15-17% 17-20% 20-25% >25% Gemiddelde 1983-95 7 9 10 14 13 15 10 2 8 7 1 1 * ggg 4 6 13 13 11 15 10 6 4 5 8 2 97 Totaal 97 • • • > •• ^ ^ ^ — ^i • i 1 ^ — » — ^ * * — 1 — — P — — ,— Het beeld van tussen 1983 en 1995 (jaren die qua fase in de conjunctuurcyclus vergelijkbaar zijn) ernstiger wordende regionale onevenwichtigheden geldt voor de meeste Lid staten (zie tabel B1. 3). De verandering van de spreiding is positief gecorreleerd met de verandering van het nationale werkloosheidspercentage. landen waar ingrijpende hervormingen van de arbeidsmarkt zijn doorgevoerd (Nederland, Verenigd Koninkrijk), zijn zowel de verschillen tussen de regionale werkloosheidspercentages als het nationale werkloosheidspercentage afgenomen. In bepaalde Ook al bleef in de meeste landen een hardnekkig verschil tussen regio's met hoge en lage werkloosheid bestaan, in beide typen regio's was de werkloosheid in hoge mate conjunctureel bepaald (voor een aantal landen, zie grafiek B1. 2). in de meeste landen volgden de pieken en dafen van het werkloosheidspercentage regio's met hoge werkloosheid over het algemeen het patroon in de regio's met lage werkloosheid, met een vertraging van ongeveer een jaar. Hieruit blijkt dat regio's met hoge werkloosheid gevoelig blijven voor, maar ook afhankelijk zijn van de activiteit in de regio's met lage werkloosheid. Dit komt hoofdzakelijk door een verband aan de vraagzijde: hoge en toenemende activiteit in regio's met lage werkloosheid zorgt in voor een toenemende vraag uit deze regio's. Voorts kiezen meer ondernemingen voor uitbreiding in regio's met een overvloedig arbeidsaanbod. Vanwege de grotere kans om in regio's met lage en dalende Werkloosheid een baan te vinden, zijn werknemers bovendien bereid uit regio's met hoge werkloosheid te verhuizen naar regio's met lage werkloosheid. de van lonen tussen relatief hoge rigiditeit van de regionale verschillen De hardnekkigheid van in werkloosheid in de meeste Lid-Staten vloeit voort uit een betrekkelijk geringe gevoeligheid voor wijzigingen in de economische omstandigheden in het algemeen en een regionale in het bijzonder. Bij een beperkte loonstructuur komen flexibiliteit productiviteitsverschillen vaak onvoldoende tot uitdrukking in loonkostenverschillen. Om de regionale verschillen te verminderen kan derhalve een hogere mate van regionale flexibiliteit van de lonen nodig zijn. Zowel het verplaatsen van activiteiten naar minder begunstigde regio's als de mobiliteit van werknemers tussen regio's en het vermijden van excessieve loonsverhogingen in het hele land (vanwege opwaartse druk op de lonen in de regio's met lage werkloosheid) worden door een grotere mate van regionale loondifferentiatie, die overeenkomt met regionale productiviteitsverschillen, bevorderd. in werkloosheid regio's Tabel B1. 3 S p r e i d i ng van regionale w e r k l o o s h e i d s p e r c e n t a g es standaard deviatie 19831 0,81 2,08 1,71 2,02 3,28 1,45 0,58 2,77 1,31 1995 3,40 2,01 1,84 2,23 4,69 1,89 0,86 7,14 0,58 nationaal werkloosheids percentage 19831 11,9 9,5 6,9 1995 9,9 7,1 6,6 7,8 21,4 7,6 14,8 8,5 11,7 9,1 22,9 11,5 14,3 11,9 7,3 B DK WD EL E F IRL I NL 1,97 2,38 1,29 0,87 3,18 1,87 0,55 2,79 8,6 3,7 1,4 11,1 P FIN S UK EUR 1 1988 voor EL en NL, 1986 voor P, 1989 voor FIN, 1990 voor S. 5,70 4,06 9,1 7,3 18,1 9,2 8,8 10,9 1 De standaarddeviatie is gevoelig voor de mate waarin regio's zijn uitgesplitst. Voor een bepaling van de standdaarddeviatie op NUTS2-niveau, zie het "Eerste Cohesieverslag" van de Commissie uit november 1996. 29 Grafiek B1. 2 Cyclische trend in de regionale werkloosheidspercentages Wast-Duitsland Frankrijk ResLo_roet. de laagste werkloosheid 1983 1989 1987 1689 1991 1993 1995 Italië ;1 9 8 3 :: :: : :;; ^ 9 R : ; Ï : : : : : I S 8 7 :; ;IB. 91::::;:;;';:;I993:;:';;;;:;IB Nederland 1983 1985 1987 1989 1991 1993 Bron ; diensten van de Commissie. 30 2. DE VOORNAAMSTE STRUCTURELE PROBLEMEN WAARVOOR DE GEMEENSCHAP ZICH GESTELD ZIET De onbevredigende prestaties van de economie van de Gemeenschap in de eerste helft van de jaren negentig zijn aanleiding geweest tot hernieuwde bezorgdheid over de gevolgen van bepaalde structurele lange-termijnontwikkelingen, die op de Gemeenschap van invloed zijn. Eén daarvan is de opkomst van nieuwe technologische verbeteringen, waarvan vaak gedacht wordt dat zij niet alleen geschoolden bevoordelen, maar ook arbeidsbesparend zijn, zodat zelfs de vraag naar geschoold personeel afneemt. Een tweede ontwikkeling is de steeds verder gaande globalisering van de wereldeconomie, die heeft geleid tot angst dat banen uit de Gemeenschap worden overgebracht naar de nieuwe industrielanden, met name in Zuidoost-Azië, en dat onder invloed van deze marktkrachten laaggeschoolde arbeiders in de Gemeenschap te maken hebben met neerwaartse druk op hun lonen of hoge werkloosheid. Dergelijke opvattingen worden in de hand gewerkt door in de Gemeenschap gevestigde ondernemingen die activiteiten overplaatsen naar nieuwe opkomende industrielanden. Hoewel zulke zorgen en angsten begrijpelijk zijn, zijn zij over het algemeen gebaseerd op een onjuiste analyse van de economische gevolgen van technologische vooruitgang en globalisering. Laatstgenoemde factoren zijn en blijven de cruciale drijvende kracht achter in de de toename van produktiviteit, groei, werkgelegenheid en levensstandaard Gemeenschap op lange termijn. Op korte termijn echter nopen zij soms tot pijnlijke aanpassingen in bepaalde sectoren van de economie. Om de potentieel omvangrijke lange- termijnvoordelen van meer technologische vooruitgang, toenemende globalisering en sterkere inspanningen om het concurrentievermogen te verhogen, werkelijkheid te laten worden, moet voldaan zijn aan twee cruciale voorwaarden: de onvermijdelijke aanpassingen moeten soepel en op sociaal aanvaardbare wijze plaatsvinden en de economische groei moet voldoende hoog zijn om de middelen die door de technologische vooruitgang en globalisering vrijkomen, te benutten. 2. 1 De technologische vooruitgang De afgelopen dertig jaar zijn wij getuige geweest van de opkomst van een nieuwe golf technologische verbeteringen op belangrijke gebieden als de elektronica, computers, telecommunicatie en bio- en ecotechnologie. De meeste van deze nieuwe technologieën hebben hun vertakkingen in alle sectoren van de economie. Met name de informatie- en is de drijvende kracht achter het proces van structurele communicatietechnologie veranderingen en doet overal in de economie haar invloed gelden. De informatie- en communicatietechnologie tot fundamentele veranderingen in werkmethoden en arbeidsverhoudingen, in de organisatie van de onderneming en in de wijze waarop kennis wordt geproduceerd en verspreid. leidt niet alleen tot snel dalende kosten, maar ook 31 Macro-economisch kan de rol van technologie worden beoordeeld aan de hand van de ontwikkeling van de groei van de totale factorproductiviteit (TFP). De TFP wordt gedefinieerd als het gedeelte van de groei van de produktie dat niet kan worden verklaard door de toename van de aangewende hoeveelheid kapitaal en arbeid, de twee voornaamste productiefactoren2. Op deze wijze kan een stijging van de TFP de weerslag vörriïen van de invloed van de technologische vooruitgang, het aanwezige menselijke kapitaal en de organisatorische efficiency in het economisch proces. De TFP kan derhalve worden geïnterpreteerd als een indicator van de kracht van de endogene groeifactoren in een economie. - 1,6 1,2 1,0 in 2,8 de 1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 1991-95 Tabel 11 EUR VS Japan De groei van de TFP1) op lange termijn Tabel 11. laat zien dat de groei van de TFP in de Gemeenschap belangrijkste en partnerlanden de van Gemeenschap in de periode 1974- 1985 duidelijker lager was dan in de periode 1961-1973. In het geval van de Gemeenschap kan deze lagere groei grotendeels worden toegeschreven aan drie factoren: het sterk teruglopen van de ruimte om in te lopen op de technologisch leidende natie, de Verenigde Staten; de negatieve invloed van macro-economische schokken die het gevolg waren van grote en plotselinge veranderingen van relatieve prijzen, in combinatie met een trage aanpassing aan de nieuwe omstandigheden in het tijdvak na 1973; en de daling van het aandeel van de investeringen in het BBP in de Gemeenschap. !) Totale factorproductiviteit: gemiddelde productiviteit van arbeid en kapitaal, gewogen met het aandeel van het factorinkomen. Bron: diensten van de Commissie. -0,5 6,3 2,3 0,9 0,8 0,9 0,6 0,4 1,0 1,5 1,1 • De afgelopen tien jaar was ondanks grote technologische veranderingen, met name op het gebied van informatie en communicatie, geen sprake van een duidelijk herstellende groei van de TFP ten opzichte van het lage percentage van de tweede helft van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig. Wel is sinds de start en tenuitvoerlegging van het programma voor de interne markt een einde gekomen aan de vertraging en is zelfs een gering herstel waarneembaar. Dit herstel is voornamelijk het gevolg van een ten dele De totale factorproductiviteit is berekend met als uitgangspunt een produktiefunctie, waarin de omvang van de produktie wordt bepaald door de omvang van de input van de twee produktiefactoren, arbeid en kapitaal, en een bepaalde mate van technologische vooruitgang (totale factorproductiviteit): Y = A(t)F(L,K) waarin Y de produktie voorstelt, L en AT de input van arbeid en kapitaal en A(t) het effect van de technologische vooruitgang. Uitgaande van constante schaalopbrengsten kan de mate van technologische vooruitgang bij benadering worden berekend als g = y - ak waarin g de technologische vooruitgang voorstelt (mutatie van de totale factorproductiviteit), v de groei van het volume van het BBP per werknemer, a het aandeel van de winst in het BBP tegen factorkosten en k de groei van de kapitaalgoederenvoorraad per werknemer. Op deze wijze wordt de totale factorproductiviteit ex post gemeten als een restterm, die ook de input van andere factoren dan arbeid en kapitaal omvat. In nieuwe groeitheorieën daarentegen is de technologische vooruitgang een endogeen onderdeel van het economisch systeem, dat door economisch beleid en investeringen in materieel en menselijk kapitaal kan worden beïnvloed. 32 conjunctureel bepaald aantrekken van de TFP-stijging in de tweede helft van de jaren tachtig, toen de economie van de Gemeenschap werd gekenmerkt door sterk toenemende investeringen. De afgelopen twintig jaar is de TFP in de Gemeenschap gestegen in een tempo dat vrijwel gelijk was aan dat van Japan en dat ongeveer twee maal zo hoog lag als in de Verenigde Staten. Dat de snelle technologische vooruitgang in de jaren tachtig en negentig niet tot uitdrukking komt in groei van de TFP in de hele economie (de zogenaamde "productiviteits- of Solow-paradox"), houdt wellicht merendeels verband met de te Jage economische groei en met name de geringe investeringen. Ook andere verklaringen zijn gesuggereerd3, waaronder: problemen bij het meten van technologische vooruitgang en productiviteit, met name in de dienstensector; de noodzaak van aanvullende investeringen in de organisatie en institutionele veranderingen; verschuivingen in de aard van de innovatie waardoor meer aandacht wordt geschonken aan productdifferentiatie en minder aan productverbetering en geheel nieuwe producten; en de tijdsvertraging waarmee nieuwe technologie doorwerkt in de economie. Green van deze verklaringen echter doet twijfel rijzen aan het feit dat de technologische vooruitgang en de overgang naar een op kennis gebaseerde economie op middellange en lange termijn de drijvende krachten zijn achter de toename van de economische activiteit, de productiviteit en de levensstandaard in de Gemeenschap. Technologische vooruitgang impliceert een voortdurende verschuiving structuur van productie en werkgelegenheid, weg van landbouw en verwerkende industrie en in de richting van de dienstensector en nieuwe groeisectoren als communicatie, bio- en ecotechnologie, gezondheidszorg, vrijetijdsbesteding en milieu. De toepassing van nieuwe technologie elimineert met name laagbetaalde, laag-productieve banen van ongeschoolden en schept banen die productiever zijn, meer scholing vragen en beter betaald worden. Van een dergelijk transformatieproces is in de Gemeenschap al sinds de oprichting sprake. in de Zoals blijkt uit grafiek 12 is de werkgelegenheid in landbouw en industrie de afgelopen vijfentwintig jaar gedaald. In tegenstelling tot de voortdurende daling van het aantal werkenden in de landbouw was bij de werkgelegenheid in de industrie in tijden van relatief krachtige economische groei echter sprake van een stabilisatie of zelfs een stijging. Het verlies aan banen in de landbouw en de industrie werd gecompenseerd door de stijgende werkgelegenheid in de dienstensector. Deze stijging werd tijdens de recessie van 1992- 1993 slechts tijdelijk onderbroken, ten dele onder invloed van sterkere concurrentie, bij voorbeeld in de financiële dienstverlening, en door de conjuncturele kwetsbaarheid van veel middelgrote en kleine bedrijven. Zie OESO (1996), "Technology, productivity and job creation. Analytical report", met name blz. 26-29. 33 Grafiek 12 | Bruto toegevoegde waarde, Index 1670 - 100 naar sectoren *, EUR (conetante prijzen) Graflek13 ' Werkgelegenheid naar type, in de verwerkende industrie, EUR 1B70-100 110 970 1960 1975 Sectorale werkgelegen heïds- 1990 1985 199» kMim. No ontwikkeling, EUR 80 1970 1974 197B 1982 198S 1990 1994 1970 «100 Gemiddeld technologisch niveau * Bruto toegevoegde waarde voor EUR excl. E, IRU, L eh P. Bron diensten van de Commissie «nLFS van de OESO. Bron: $TAN-geg»ven*ba«k van 4» OE$0, 60 197C 1974 1978 1982 198$ 19#0 1994 Grafiek 13 wijst uit dat binnen de verwerkende industrie de werkgelegenheid in de technologisch geavanceerde bedrijfstakken in de Gemeenschap in de jaren tachtig duidelijk is toegenomen, ook al is deze stijging van de werkgelegenheid tijdens de periode van geringe economische groei in de eerste helft van de jaren negentig weer teniet gedaan. Daarentegen is in laag-technologische sectoren van de verwerkende industrie sinds het begin van de jaren zeventig sprake van een duidelijke en voortdurende daling van het aantal arbeidsplaatsen. Om ten volle te profiteren van de nieuwe golf technologische verbeteringen moet aan vier voorwaarden worden voldaan. Ten eerste moeten efficiënte goederen- en dienstenmarkten snelle veranderingen van relatieve prijzen mogelijk maken. In sectoren waar onder invloed van de technologische vernieuwing, het openstellen van markten en deregulering de productiviteit relatief snel stijgt, moeten de relatieve prijzen dalen, zodat de productiviteitsverbetering wordt doorgegeven aan de rest van de economie. Langs deze weg kunnen de relatieve prijzen in sectoren met een lager dan gemiddelde productiviteitstoename stijgen. Alleen onder deze voorwaarde kan in de meer arbeidsintensieve sectoren de werkgelegenheid toenemen. Er 34 zijn aanwijzingen dat in de Gemeenschap betrekkelijk goed aan deze eis voldaan wordt. 4 Druk van de concurrentie en effectief mededingingsbeleid moeten ervoor zorgen dat in de toekomst nog beter aan deze voorwaarde voldaan wordt. Ten tweede moeten de onvermijdelijke sectorale veranderingen soepel en op sociaal aanvaardbare wijze plaatsvinden. In de economie van de Gemeenschap' lijkt aan deze voorwaarde te zijn voldaan, zij het met enige moeilijkheden. Meer beroeps- en geografische mobiliteit, alsmede een verlaging van de niet-loonkosten van arbeid en tijdelijk lagere aanvangslonen voor laaggeschoolden kunnen bijdragen tot het dempen van de aanpassingen die het gevolg zijn van technologische vooruitgang, globalisering en dalende subsidies voor sectoren en bedrijfstakken in moeilijkheden. In de derde plaats moet de overgang naar een op kennis gebaseerd patroon van productie van goederen en diensten vergezeld gaan van beleid om in het algemeen de vorming van menselijk kapitaal in de Gemeenschap te bevorderen en van maatregelen om in het bijzonder de inzetbaarheid van laaggeschoolden te vergroten (bij voorbeeld door lagere niet-loonkosten, lagere belastingen, tijdelijk verlaagde aanvangslonen, verbetering van onderwijs en opleiding, enz. ). Ten vierde moet het productiepotentieel dat door de technologische vooruitgang en de sterkere concurrentie wordt geschapen, daadwerkelijk worden benut door een stijging van de economische groei die hoger is dan de toename van de productiviteit. Als de vrijkomende middelen niet worden aangewend, is het totale saldo van gecreëerde en vernietigde arbeidsplaatsen onvoldoende positief om de toenemende beroepsbevolking aan werk te helpen en de werkloosheid te laten dalen. Achterblijvende economische groei is het voornaamste probleem van de Gemeenschap, hetgeen onderstreept dat de belemmeringen voor economische groei waarop in hoofdstuk 1 gewezen is, vastberaden uit de weg moeten worden geruimd. 2. 2 De globalisering De technologische vooruitgang, de concurrentie en de globalisering zijn ontwikkelingen die elkaar versterken. Globalisering kan worden gedefinieerd als het proces, waarin de dynamiek van de handel in goederen en diensten en de kapitaal- en technologiestromen ertoe leiden dat markten en productie in verschillende landen steeds meer met elkaar verweven raken. Dit is geen nieuw verschijnsel, maar de voortzetting van ontwikkelingen die reeds geruime tijd aan de gang zijn. Sedert het einde van de tweede wereldoorlog is ook actief gestreefd naar een meer geïntegreerde wereldeconomie. Het welbekende argument vóór globalisering is dat deze een belangrijke rol heeft gespeeld en nog speelt in de stijging van de levensstandaard, omdat de allocatie van middelen er door wordt verbeterd en er een disciplinerend effect op het economisch beleid van uitgaat. Sinds de Voor een nader uitgewerkte analyse van de relatie tussen productiviteit en groei van de werkgelegenheid, zie kader 6 in AER1996, European Economy, n° 61, blz. 64. 35 oprichting heeft de Gemeenschap belangrijke invloed uitgeoefend op dit proces. De Europese integratie moet niet alleen gezien worden als een integraal onderdeel ervan, zij voegt er ook een dimensie aan toe. Het streven naar sterkere integratie door onder meer de vorming van een douane-unie, de voltooiing van de interne markt en de op handen zijnde economische en monetaire unie is vergezeld gegaan van belangrijke institutionele ontwikkelingen en het delen van soevereiniteit op bepaalde beleidsgebieden. liberalisering van de diensten), de voortgaande De afgelopen twee decennia heeft de globalisering aan kracht gewonnen. Onder invloed van diverse krachten zijn sedert medio de jaren zeventig de economische banden tussen de geïndustrialiseerde landen aanmerkelijk intensiever geworden. De voornaamste van deze krachten zijn de enorme verlaging van de communicatie- en transportkosten, de geleidelijke mondiale afbouw van handelsbelemmeringen (sinds de Uruguay-ronde geldt dit ook voor landbouwprodukten en door de GATS-overeenkomst is een begin gemaakt met de liberalisering vaii het kapitaalverkeer en tenslotte veranderingen in de ondernemingsorganisatie en -strategie. Bovendien hebben ontwikkelingslanden die tot nog toe op zichzelf gericht waren, hun markten opengesteld en zich steeds meer geïntegreerd in de wereldeconomie. De meest recente ontwikkeling in dit verband is de openstelling van de voorheen door de Staat gecontroleerde economieën van de landen in Midden- en Oost-Europa (LMOE) en de voormalige Sovjet-Unie. Op middellange tot lange termijn is onvermijdelijk dat deze tendens versneld doorzet en een grotere groep landen met een hogere bevolkingsdichtheid omvat. De omvang van de globalisering kan worden beoordeeld op basis van de ontwikkeling van de internationale handels- en kapitaalstromen. 2. 2. 1 Handel In de jaren 1950-1973 nam het volume van de wereldhandel (goederen en diensten) jaarlijks met bijna 8 procent toe, terwijl het volume van het BBP jaarlijks met 5 procent steeg. In de tien jaar na het verdwijnen van het stelsel van vaste wisselkoersen van Bretton- Woods en de eerste oliecrisis vertraagde de groei van zowel de wereldhandel als het mondiale BBP aanzienlijk. Grafiek 14 Elasticiteit van de wereldhandel voor de mondiale productie * •:i:97o;: : 1975:; :1980: :i985:: 1990: 1995: * Wereldhandel in goederen en diensten, berekend als de gemiddelde jaarlijkse mutatie in procenten van de reële wereldultvoer cn -invoer. Oe elasticiteit is berekend als de jaarlijkse procentuele mutatie van de wereldhandel, gedeeld door de jaarlijkse procentuele mutatie van het mondiale BBP (beide grootheden reëel). Bron: IMF. 36 Sinds 1983 echter versnelt het groeitempo van de wereldhandel (een gemiddelde groei van 5,7 procent per jaar) weer zodanig, dat de toename van het mondiale BBP (dat met slechts 3,4 procent per jaar is gestegen) daarbij duidelijk achterblijft. Sedert het begin van de jaren negentig is de elasticiteit van de wereldhandel ten opzichte van het mondiale BBP zelfs tot meer dan 2 gestegen (zie grafiek 14). Een bijkomend verschijnsel is dat de verhouding tussen de export (goederen en diensten) en het BBP voor de wereld als geheel sterk is gestegen: na tussen 1950 en 1973 te zijn verdubbeld tot 16 procent, is deze verhouding in 1995 opgelopen tot bijna 25 procent5. Grafiek 15 mm m. Aandeel in de wereldgoederenuitvoer* EUR Q 1 i i i | | | _ _l t i I i i i i | i i i i I i i i i I i i i i I i 1968 1963 * Nominaal; exclusief intracommunautaire ujtyoer, Broh: diensten van de Commissie, statistieken Van de buitenlandse handel. 197S 1973 1983 1988 1993 De Gemeenschap heeft in dit globaliseringsproces een actieve en positieve rol gespeeld. Ook heeft de Gemeenschap betrekkelijk goed het hoofd kunnen bieden aan de toenemende druk van de concurrentie. Sedert het begin van de jaren zeventig is het aandeel van de Gemeenschap in de mondiale goederenuitvoer weliswaar gedaald, maar het is met ongeveer 24 procent (exclusief de intracommunautaire handel) nog altijd hoog. Voor zover de daling van het aandeel in de wereldhandel het gevolg is van de opkomst van nieuwe handelspartners in de wereld en de toegenomen integratie van de Lid-Staten, is geen sprake van een verontrustend verschijnsel. Interessant is in dit verband dat het grootste deel van de toename van het aandeel van de Aziatische landen in de wereldhandel6 voornamelijk ten koste is gegaan van de andere ontwikkelingslanden. Inclusief de intracommunautaire handel. Het aandeel van de Dynamische Aziatische Economieën (DAE) in de werelduitvoer is van 5 a 6 procent aan het begin van de jaren zeventig gestegen tot ongeveer 15 procent op dit moment. 37 Tabel 12 Geografische samenstelling van de handel met landen buiten de Gemeenschap (goederen, extra-communautair) als % van het nominale BBP 19761> 19822) 19953) jaarlijkse % mutatie van de waarde 82/771) 87/822) 95/873) %vari totaal 1995 uitvoer naar: • totaal • OESO waarvan: VS Japan • niet-OESO waarvan: DAE4) China rest van Azië5) LMOE6) invoer uit: • totaal • OESO waarvan: VS Japan • niet-OESO waaivan: DAE China rest van Azië LMOE handelsbalans • totaal • OESO waarvan: VS Japan • niet-OESO waan'an: DAE China rest van Azië • LMOE 10,9 4,6 11,5 5,0 1,2 0,2 6,2 0,3 0,1 0,2 0,9 1,7 0,3 6,4 0,4 0,1 0,5 0,7 12,1 4,9 12,9 5,7 1,9 0,5 7,2 0,5 0,1 0,3 0,8 -1,3 -0,3 -0,7 -0,3 -1,0 -0,2 0,0 -0,1 0. 1 2,2 0,7 7,2 0,6 0,1 0,3 1,0 -1,4 -0,7 -0,4 -0,5 -0,7 -0,1 0,0 0,1 -0. 3 9,8 4,9 1,6 0,5 4,9 1,1 0,2 0,4 1,0 9,6 5,1 1,6 0,8 4,5 0,9 0,4 0,4 1,0 0,3 12,5 13,0 17,9 14,6 12,1 17,7 10,5 25,9 5,7 12,6 14,3 13,5 18,8 11,4 14,7 12,0 13,3 15,9 (7) -1,2 -0,2 -0,4 -0,1 -0,3 0,5 0,1 -0,2 0,0 0,0 -0,5 -0,4 -0,8 -0,2 0,0 0,0 -0,1 3,3 9,3 10,9 15,5 -2,5 11,3 18,7 3,7 1,4 0,8 5,6 0,9 12,4 -3,9 10,3 14,2 5,8 0,8 (7) -0,5 -0,1 0,2 -0,5 -0,4 -0,1 0,0 0,1 -0,3 8,7 4,9 100,0 49,7 15,8 5,0 50,3 10,6 2,2 4,0 10,7 100,0 53,2 17,1 8,8 46,8 9,4 4,3 3,9 10. 9 3,3 10,2 12,9 16,4 11,3 8,5 16,4 8,2 5,9 7,2 4,8 10,7 9,3 21,5 10,0 13,2 (7) -0,5 -0,4 -0,1 -0,5 -0,1 -0,1 -0,1 0,0 -0. 1 *) EUR9: EUR15 exclusief EL, E, A, P, FIN en S. 2) EUR10: EUR15 exclusief E, A, P, FIN en S. 3) EUR12: EUR 15 exclusief A, FIN en S. 4) Hong Kong, Zuid-Korea, Maleisië, Singapore, Taiwan, Thailand. 5) Afghanistan, Pakistan, India, Bangladesh, Maladiven, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodja, Indonesië, Brunei, Filipijnen, Mongolië, Macao. ") Albanië, Bulgarije, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Polen, Roemenië, de voormalige Sovj et-Unie en Slovenië. 7) Gemiddelde saldo op de handelsbalans in de betreffende periode, in % van het BBP. Bron: diensten van de Commissie. 38 Een betrekkelijk klein deel van de export van de Gemeenschap naar landen daarbuiten gaat naar de Aziatische markten, die snel groeien en dat in de nabije toekomst waarschijnlijk zullen blijven doen. In 1995 bedroeg de uitvoer van de Gemeenschap naar Azië (inclusief China) slechts ongeveer 17 procent van de totale uitvoer naar landen buiten de EG; voor de Verenigde Staten en Japan is dit aandeel respectievelijk 20 en 44 procent. Opgemerkt zij wel dat de export van de Gemeenschap naar deze landen sinds het eind van de jaren tachtig sterk toeneemt (zie tabel 12). Voorts is het aandeel van de uitvoer van de Gemeenschap naar de LMOE, waar de markten eveneens sterk groeien, significant hoger dan dat van de Verenigde Staten en Japan. Er is echter enige reden tot zorg. De Gemeenschap is in verhoudingsgewijs geringe mate gespecialiseerd in sectoren die technologisch geavanceerd zijn en waar de vraag groot is. Het aandeel van de sectoren met een sterk groeiende vraag in de totale uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap bedroeg in 1994 30 procent, terwijl dat voor de Verenigde Staten en Japan respectievelijk 39 en 34 procent was. Het aandeel van de technologisch geavanceerde sectoren in de totale uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap bedroeg (in 1993) 23 procent, terwijl dat voor de Verenigde Staten en Japan ongeveer 37 procent was. Een van de meest opvallende aspecten van de recente globalisering is de opkomst van de nieuwe geïndustrialiseerde landen als vooraanstaande leveranciers en exporteurs van internationaal verhandelde goederen (met name verwerkte produkten). De invoer in de EG uit Aziatische landen is het afgelopen decennium spectaculair gestegen, waardoor het aandeel van Azië in de invoer uit landen buiten de EG scherp is toegenomen. Hoewel de invoer uit Aziatische landen in 1995 slechts 1,3 procent van het BBP van de Gemeenschap bedroeg, verwerven deze landen zich in toenemende mate een plaats als belangrijke concurrenten op de EG-markt. In 1995 hadden zij een aandeel van ongeveer 18 procent in de totale invoer in de EG uit de rest van de wereld (zie tabel 12). Tabel 13 laat zien dat de groei van de export uit Azië naar de Gemeenschap niet beperkt blijft tot traditionele laaggeschoolde sectoren als kleding en textiel. Hooggeschoolde, kapitaalintensieve sectoren als machinebouw en voertuigen en technologisch geavanceerde producten hebben een toenemend aandeel in de uitvoer uit Azië naar de Gemeenschap. De tot toegenomen mobiliteit van beleggingskapitaal en de gemakkelijkere technologie sinds het begin van de jaren tachtig hebben in belangrijke mate bijgedragen tot deze ontwikkeling. Ook beperkingen op de toegang tot markten voor "gevoelige" producten (bij voorbeeld textiel en kleding, ijzer en staal) hebben wellicht bevorderd dat de Aziatische landen hun aandacht hebben verlegd naar een sterkere mate van specialisatie in meer geavanceerde marktsegmenten. Ten gevolge daarvan is de last van aanpassingen in de EG ten dele komen te rusten op sectoren, waarin de EG-landen tot voor kort niet te maken hadden met rechtstreekse concurrentie van exportproducten uit Azië. toegang 39 Tabel 13 De regionale samenstelling van de invoer in de EG van verwerkte producten uit landen buiten de EG1> totaal % van de totale invoer van producten van de I verwerkende industrie uit elk land of elke groep I I landen % van de totale invoer van verwerk te producten uit lan den buiten de EG machines, voertuigen chemische producten kleding en textiel hi-tech VS Japan ontwikke- lingslan- den2) waarvan: DAE China 1980 1995 1980 1995 1980 1994 1980 1995 1980 1995 overige lan- 1980 den in Azië 1995 LMOE 1980 1995 22,9 21,6 8,6 12,4 27,4 36,4 7,6 12,2 0,9 5,7 2,5 4,6 5,2 11,6 26,4 30,8 37,6 47,4 4,7 13,7 3,1 30,8 0,8 9,6 1,5 4,1 9,8 14,0 9,1 8,9 3,5 5,0 6,2 4,7 0,4 1,7 13,5 5,8 1,1 2,9 12,7 7,3 4,3 2,2 3,1 1. 4 23,7 23,7 31,3 11,1 44,1 23,9 42,2 50,2 16,9 17,5 24,3 33,5 38,9 36,1 7,4 17,3 20,2 34,3 1,9 21,3 2,9 8,6 3,6 9,0 ^EUR 9 voor 1980 en EUR 12 voor 1995. 2) Landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan die de conventie van Lomé ondertekend hebben, Midden- en Zuid-Amerika, het Midden-Oosten, de DAE, China, overige landen in Azië en de LMOE. Bron: diensten van de Commissie. De groei van de uitvoer uit de Gemeenschap naar andere delen van de wereld en de invoer in de Gemeenschap uit andere delen van de wereld hebben elkaar ongeveer in evenwicht gehouden. Wel is het tekort van ongeveer 1 procent van het BBP op de handelsbalans van de Gemeenschap met de ontwikkelingslanden, waarvan na de eerste oliecrisis sprake was, omgeslagen in een momenteel bescheiden overschot. De handel met de nieuwe opkomende economieën in Azië en de LMOE was de afgelopen twee decennia globaal in evenwicht. 2. 2. 2 Buitenlandse directe investeringen (BDI) Sinds de tweede helft van de jaren tachtig zijn de BDI-stromen mondiaal snel toegenomen, zowel in absolute cijfers als in verhouding tot de handelsstromen en de groei van de productie. Van gemiddeld 50 miljard USD per jaar in de periode 1981-1985 zijn de BDI-stromen via gemiddeld 155 miljard USD per jaar in de periode 1986-1990 toegenomen tot 200 miljard USD in 1990. Door de vertraging van de economie en de 40 slechtere bedrijfsresultaten in een aantal geïndustrialiseerde landen namen de BDI-stromen aan het begin van de jaren negentig aanzienlijk af, waarop sinds 1994 weer een sterk herstel is gevolgd. Volgens de UNCTAD7 bedroegen de mondiale BDI-stromen in 1995 315 miljard USD. De afgelopen tien jaar zijn de mondiale BDI-stromen nominaal gemiddeld meer dan twee maal zo snel gegroeid als het mondiale BBP. van begin De Gemeenschap was voor de BDI- stromen zowel een belangrijke bron als een belangrijk bestemmingspunt. Hoewel onder de invloed conjunctuurvertraging jaren negentig sprake was van een zekere achteruitgang, is de omvang van zowel de inkomende als de uitgaande BDI-stromen historisch bezien hoog (zie tabel 14). De Gemeenschap intra-: communautaire BDI-stromen) vormde de bron van 42 procent van de mondiale BDI-stromen in 1995 en was de bestemming van 36 procent van de inkomende BDI-stromen. (inclusief Tabel 14 Buitenlandse directe investeringen (in miljard USD) 1975 1980 1985 1990 1995 E UR 15 (intracommunautair + uit/naar landen buiten de EG) 9,9 45,9 2,6 9,9 36,0 2,6 0,0 21,3 40,9 2,8 27,0 46,8 3,6 5,7 15,4 31,1 2,9 25,5 42,6 4,8 10,1 97,4 47,8 7,0 133,0 55,4 9,5 35,6 111,9 35,5 7,0 132,3 41,6 8,3 20,4 VS inkomend % wereld % BIVAl) uitgaand % wereld % BIVAl) netto stromen 16,9 3,1 21,9 4,0 19,2 2,5 15,2 1,9 2,6 0,9 14,2 5,1 60,2 4,9 95,5 7,8 47,9 5,1 27,2 2,9 inkomend % BIVA» uitgaand % BIVAl) Japan bestemming interne markt Nadat medio jaren tachtig-het programma voor de interne markt gestart werd, is de Gemeenschap in toenemende mate een aantrekkelijke geworden voor traditionele investeerders, zoals de VS en Japan, en voor de nieuwkomers uit Zuidoost-Azië die trachten hun positie op te verstevigen. De de afschaffing niet-tarifaire van belemmeringen, de vereenvoudiging van administratieve formaliteiten, het vooruitzicht van een grote en groeiende vraag op de markt en de potentiële schaalvoordelen hebben kennelijk een sterke prikkel gevormd om in de EG te investeren. Ook heeft het programma voor de interne markt geleid tot ongekende bedragen aan BDI-stromen tussen de Lid-Staten van de EG. Het aandeel van de intracommunautaire BDI-stromen in de totale uitgaande BDI-stromen van de EG is sterk gestegen, van 20 procent in 1983 tot 59 procent in 1994. 0,6 0,2 inkomend % BIVAl) 0,2 0,1 6,4 1,8 uitgaand U | % BIVAX) 1,1 0 Bruto investeringen in vaste activa. Bron: UNCTAD. 0,5 0,0 21,3 1,5 1,7 0,2 48,0 5,1 0,3 0,1 2,4 0,7 7 UNCTAD (1996), World investment report, Genève. 41 Van de uitgaande investeringsstromen uit de EG naar landen buiten de EG gaat een groot gedeelte (in 1994 ongeveer 60 procent) naar andere industrielanden. Dit percentage daalt echter: in het midden van de jaren tachtig was het nog ongeveer 75 procent. In de groep ontwikkelingslanden zijn landen in Azië steeds belangrijker als locatie voor investeringen vanuit de EG. Dit geldt ook voor China, waarvan het aandeel in de uitgaande BDI- stromen van de EG de afgelopen jaren sterk is toegenomen. Opvallend is dat de uitgaande BDI-stromen van de EG in vergelijking met de bruto investeringen in vaste activa in de Gemeenschap gering zijn (ongeveer 2 tot 3 procent voor de totale uitgaande BDI-stromen naar landen buiten de EG)8. van onderdeel gebruikelijk Directe investeringen in het buitenland zijn de een groeistrategie van ondernemingen, dat de onderneming in staat stelt haar sterke punten op grotere schaal te benutten. Vanuit dit gezichtspunt kunnen uitgaande BDI-stromen naar dynamische en snel groeiende economieën wijzen op een concurrentievoordeel. Alleen als deze verplaatsingen niet worden gecompenseerd door globaal even omvangrijke inkomende BDI-stromen of als zij vergezeld gaan van achterblijvende binnenlandse investeringen, twijfelen aan de te is er reden om aantrekkelijkheid als van productielocatie. Tot dusverre doet de Gemeenschap het internationale concurrentieslag om directe investeringen relatief goed, zoals moge blijken uit de krachtige groei van de inkomende BDI- stromen en het bescheiden netto-overschot in de land een Grafiek 16 Buitenlandse directe investeringen indeEUR-12 Extra- en intracommunautaire stromen MrdECU M Intra-EG 18*4 1899 199* « 87 1988 1888 1990 1891 1883 1893 1984 Bróni diensten van de Commissie. bij de BDI-stromen. Kennelijk zijn, gezien de sterke (zij het afnemende) correlatie tussen de richting van de uitvoer en de uitgaande BDI, vestiging in de Gemeenschap en productie in het buitenland complementair. Voorts zijn er geen aanwijzingen dat productiefaciliteiten Deze analyse beperkt zich tot trends voor de Gemeenschap als geheel, waarachter belangrijke verschillen tussen de Lid-Staten schuil gaan. In het geval van Duitsland bij voorbeeld was de omvang van de inkomende BDI-stromen traditioneel altijd al gering in vergelijking met de uitgaande BDI- stromen. Waar in de jaren tachtig de omvangrijke netto uitgaande BDI-stromen de weerslag waren van een solide overschot op de lopende rekening, heeft het oplopende verschil na de eenwording, toen de lopende rekening een tekort ging vertonen, het huidige debat over de aantrekkelijkheid van Duitsland als productielocatie ("Standort Deutschland") aangewakkerd. De grote waardestijging van de DEM in recente jaren heeft ongetwijfeld een rol gespeeld, maar structurele zwakke punten in de Duitse economie hebben in hoge mate bijgedragen tot de huidige bezorgdheid op dit gebied. In tegenstelling tot Duitsland was eind jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk, na de deregulering en privatisering van begin jaren tachtig, juist sprake van een sterke stijging van de inkomende BDI- stromen, met name van Japanse ondernemingen. 42 hoofdzakelijk om redenen van kosten naar het buitenland overgebracht worden, ook al kan dit voor bepaalde arbeidsintensieve sectoren als kleding, schoeisel en speelgoed wel het geval zijn. 2. 2. 3 Beleggingskapitaalstromen industrielanden Niet alleen de BDI-stromén zijn de afgelopen twintig jaar aanzienlijk toegenomen, ook de internationale beleggingskapitaalstromen zijn onder invloed van financiële deregulering en innovatie enorm gestegen. De omvang van de grensoverschrijdende transacties is in de in obligaties en aandelen bij voorbeeld belangrijkste van minder dan 10 procent van het BBP in 1980 tot tussen de 150 en 250 procent in 1995. Het wereldwijde volume van de valutahandel is eveneens sterk gestegen tot een dagomzet, die thans 1500 miljard USD bedraagt. Opgemerkt zij dat het bij deze transacties hoofdzakelijk gaat om handel in pakketten financiële activa (waaronder staatsobligaties), die in de loop der tijd zijn opgebouwd en onmiddellijk marginale reageren geëxplodeerd maar zelfs op Tabel 15 Samenstelling van de buitenlandse directe investeringen in de EG (in miljard ecu) 1 uit: -VS 1 - Japan 1 - Azië3) - overig naar: 1984,} 19901) 19942> inkomende BDI uit landen buiten de EG 3,0 0,4 9,2 5,4 2,8 18,2 8,5 1,4 0,5 9,5 uitgaande BDI naar landen buiten de EG 6,4 0,3 2,4 0,5 3,3 8,6 37,4 7,2 0,9- 11,5 0,3 0,0 5,6 0,2 12,2 -VS -Japan - Azië3) - China -LMOE - overig intra communautair (1) EUR12. (2)EUR15. (3) Azië: Thailand, Maleisië, Indonesië, Singapore, Filipijnen, Zuid-Korea, Taiwan, Hong Kong en India. I Bron: diensten van de Commissie 39,3 4,2 rendementsverschillen. De liberalisering van de financiële markten heeft tevens bijgedragen tot een betere allocatie van middelen. Aangezien houders van financiële activa zeer gevoelig zijn voor veranderingen van de stemming op de internationale financiële markten, hebben zij een sterk disciplinerend effect op de wisselkoersen en het economisch beleid. Het negeren van signalen uit de markt leidt onvermijdelijk tot onrust op de valuta- en obligatiemarkten; zoals in hoofdstuk 1 is gebleken, vormt dergelijke onrust weer een belangrijke belemmering voor de economische groei. 2. 2. 4 Economische implicaties Er zijn weinig aanwijzingen dat de globalisering als zodanig en de toegenomen handel met en investeringen in ontwikkelingslanden in het bijzonder een belangrijke oorzaak zijn van de werkloosheid in de Gemeenschap. Integendeel, door de betere allocatie van middelen is toenemende handel een belangrijke bron van economische groei en van een stijgende levensstandaard. 43 Ten eerste moet men in gedachten houden dat de openheid van de Gemeenschap voor de wereldeconomie betrekkelijk gering is, in het algemeen vergelijkbaar met de Verenigde Staten en Japan. In 1995 was de mate van openheid9 van de Gemeenschap ongeveer 10 procent, hetgeen moet worden vergeleken met 12 procent voor de Verenigde Staten en 9 procent voor Japan. Dit impliceert dat de globalisering van de handel slechts voor een beperkt gedeelte van de economie van de Gemeenschap rechtstreekse gevolgen heeft. Ten tweede zij erop gewezen dat het bij het merendeel van de economische betrekkingen van de EG gaat om banden met landen van de Gemeenschap en met de belangrijkste handelspartners. Dit betekent dat van globalisering vooral sprake is bij landen die qua economische structuur, aanwezigheid van productiefactoren en loon- en productiviteitspeil vergelijkbaar zijn. Daarom hebben internationale handel en BDI-stromen voornamelijk binnen de triade (de Gemeenschap, de Verenigde Staten en Japan) gevolgen voor het scheppen van werkgelegenheid. Het tussen de geïndustrialiseerde landen moet niet als een nadeel worden gezien, maar veeleer als factor die de welvaart in de Gemeenschap bevordert. Dit is de reden voor verscheidene onderdelen van het EG-beleid, met name het nieuwe initiatief voor toegang tot markten, waarmee getracht wordt de voordelen van de globalisering voor de Gemeenschap te maximaliseren. intensiever worden van de economische banden Ten derde is de omvang van de handel van de Gemeenschap met de lage-lonenlanden nog altijd gering: de invoer uit lage-lonenlanden buiten de EG bedraagt momenteel minder dan 3 procent van het BBP van de Gemeenschap en de handelsbalans van de Gemeenschap met deze economieën is over het algemeen in evenwicht. Soms wordt aangevoerd dat zelfs evenwicht op de lopende rekening ten opzichte van deze landen kan betekenen dat in de Gemeenschap werkgelegenheid verdwijnt, omdat de invoer uit lage-lonenlanden over het algemeen arbeidsintensiever (lager geschoold) is dan de uitvoer van de Gemeenschap naar deze landen. Dit argument houdt echter geen rekening met de dynamische effecten die het gevolg zijn van een betere allocatie van middelen, noch met het feit dat goedkope invoer een stijging van de reële inkomens en de binnenlandse vraag in de Gemeenschap impliceert. Over het geheel genomen gaat het bij deze handel om het ruilen van laaggeschoolde arbeid tegen hooggeschoold en beter betaald werk. Ten vierde moet de mate waarin bepaalde economische activiteiten naar het buitenland worden verplaatst, niet worden overdreven en noch moet dit verschijnsel als per definitie onwenselijk worden beschouwd. Een baan die in een lage-lonenland geschapen wordt, kan niet gelijk worden gesteld aan een in de Gemeenschap verloren gegane arbeidsplaats; ook mag niet worden aangenomen dat deze productie en werkgelegenheid in het buitenland weer terug naar de Gemeenschap zouden kunnen worden gebracht. Veeleer dan het verplaatsen van export uit de Gemeenschap kunnen met verkoopgerichte investeringen in het buitenland markten worden geopend, waardoor concurrerende bedrijfstakken in de Gemeenschap nog meer kunnen exporteren. Bedrijven uit de Gemeenschap benutten deze kansen, zoals blijkt uit het voortdurende handelsoverschot van de Gemeenschap met de LMOE en de nieuwe industrielanden in Azië. Gemeten als het rekenkundige gemiddelde van de uitvoer en invoer van goederen en diensten, uitgedrukt als percentage van het nominale BBP. 44 Wel bespoedigt de globalisering van product en financiële markten de sectorale veranderingen en gaat er neerwaartse druk op de lonen van laaggeschoolden vanuit. Ook oefent de globalisering sterke druk uit op de economie van de Gemeenschap om nieuwe technologie toe te passen, de concurrentiekracht op peil te houden en te verhogen, de allocatie van middelen te optimaliseren en een gezond economisch beleid te voeren. 2. 3 Hei concurrentievermogen Technologische vooruitgang en globalisering leggen een voortdurende druk op dè Lid- Staten verbeteren. "Concurrentievermogen" is een complex en dubbelzinnig begrip, dat vaak wordt verward met andere begrippen, zoals winstgevendheid. concurrentiepositie handhaven hun om en te te Voor een onderneming is de betekenis van concurrentievermogen volstrekt duidelijk: een onderneming is concurrerend, als zij haar producten tegen de marktprijs kan verkopen en op middellange en lange termijn winstgevend is. 1,6 VS 4,3 te -0,2 -0,1 -2,8 -1,9 -1,6 EUR - 1,6 JAPAN 1981-85 1991-95 1986-90 1996(2) stijgen Tabel 16 Ontwikkeling van de export, alle goederen % gewonnen of verloren marktaandeel, reëel1) (gemiddelde mutatie per jaar) In het geval van een land is het begrip concurrentievermogen minder duidelijk. Het uiteindelijke beleidsdoel van een land is het verhogen van de levensstandaard en de welvaart van zijn burgers. In verband hiermee worden de externe prestaties van land over het algemeen belangrijk een geacht, omdat dit een nuttige indicatie is van het vermogen om op lange termijn de en de laten productiviteit internationale in economische binnenlandse banen om te zetten. In deze gedachtengang het concurrentievermogen van een land vaak afgemeten aan de ontwikkeling van zijn export. Zoals blijkt uit tabel 16 heeft de Gemeenschap sedert het midden van de jaren tachtig te maken met een voortdurende bescheiden daling van haar aandeel op de exportmarkten. Ten aanzien van de andere regio's die in de tabel vermeld worden, zij erop gewezen dat ook Japan te lijden heeft onder een voortdurend en opvallend teruglopen van het aandeel op de exportmarkten, terwijl de Verenigde Staten (in de tweede helft van de jaren tachtig) en de Aziatische economieën (sinds het begin van de jaren tachtig) aanzienlijke winst geboekt hebben. van de uitvoer en de volumegroei van de exportmarkten. * ) Gemeten als de verhouding tussen de volumegroei ^' DAE exclusief Thailand and Maleisië Niet-OESO wordt Bron: OESO. 2) Raming - rest Azië groei waarvan: - DAE<3) -5,9 -3,9 -7,8 -1,4 3,6 2,4 3,3 2,5 5,5 3,0 3,1 1,7 1,9 1,7 1,6 1,0 45 Grafiek 17 Exportontwikkeling en reële effectieve wisselkoers, 1987-100 EUR 1978 1984 * Ten opzichte van 6 geindustrfalfeeerde landen die geen lid van de EG zj}n; dubbel gewogen uitvoer. 1980 1990 1986 1988 1982 1992 1994:; :199e! Deflator: (x«rtn*löafbeids(co$teftj>ef*iefth*id; product " Qenwtwn afe di-verhoucMnfl van de volumegroei van de uitvoer-tot de volumegroei van deexportroarWen. Érpn; dlèfWeflVaftdfc Commissie tft OESO, De ontwikkeling van het aandeel op de exportmarkten kan ten dele worden verklaard door veranderingen in het internationale kosten-concurrentievermogen (gemeten aan de reële effectieve wisselkoersen). In dit verband blijkt uit grafiek 17 dat de verslechterde exportontwikkeling van de Gemeenschap in de afgelopen tien jaar ten dele het gevolg is geweest van de aanmerkelijke stijging van de reële effectieve wisselkoers. Ten tijde van de sterke stijging van de koers van. de valuta's van de Gemeenschap, in het midden van de jaren tachtig en aan het begin van de jaren negentig, is sprake van een negatief verband tussen beide variabelen. Hoewel de trend in de exportontwikkeling en het kosten-concurrentievermogen nuttige inzichten kunnen bieden, geven zij ten dele een beeld van het concurrentievermogen van een land. Macro-economisch en vanuit een middellange- tot lange-termijnperspectief kan de volgende zinvolle, samenhangende definitie van concurrentievermogen10 worden gegeven: een land is internationaal concurrerend als tegelijkertijd: slechts - de productiviteitsstijging ervan even hoog of hoger is dan bij de belangrijkste handelspartners met een vergelijkbaar ontwikkelingsniveau; - het land in de context van een open vrije-markteconomie extern evenwicht kan handhaven; en - de werkgelegenheid in het land hoog is. 10 Zie ook: Competitiveness Policy Council (1993), "A competitiveness strategy for America". 46 Uit tabel 17 blijkt dat, op basis van de gegeven definitie, de prestaties van de Gemeenschap een wisselend beeld geven. De arbeidsproductiviteit is in de Gemeenschap sterker gestegen dan in de Verenigde Staten en recentelijk Japan, terwijl het externe evenwicht gehandhaafd is, maar de prestaties op het gebied van de werkgelegenheid zijn significant slechter dan bij de twee belangrijkste handelspartners. Tabel 17 Concurrentievermogen in de triade, macro-economisch 1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 1991-95 Stijging van de arbeidsproductiviteit (% per jaar) 4,4 1,9 8,2 0,3 0,5 0,6 2,0 0,5 2,7 1,9 0,8 2,0 1,9 0,6 3,6 Lopende rekening (% van het BBP) -0,3 -0,4 0,9 -0,2 -1,9 2,7 0,1 -2,5 2,8 1,9 1,1 0,6 -0,4 -1,3 2,7 1960 1973 1985 1990 1995 Werkgelegenheid (%)l) 59,1 68,5 70,6 62,2 72,6 72,6 64,8 66,7 70,8 Werkloosheid (%) 2,6 4,9 1,3 10,0 7,2 2,6 7,8 5,5 2,1 67,0 62,7 74,3 2,4 5,5 1,7 59,6 73,0 73,9 10,9 5,4 3,3 EUR VS Japan EUR VS Japan EUR VS Japan EUR VS Japan ^Werkgelegenheid als percentage van de beroepsgeschikte bevolking (15-64 jaar). Bron: diensten van de Commissie. in de toename van de arbeidsproductiviteit. Alle geïndustrialiseerde landen zijn na de eerste oliecrisis getroffen door een structurele breuk is de arbeidsproductiviteit de afgelopen twintig jaar met een stabiele 2 procent per jaar toegenomen, waarmee de stijging ongeveer drie maal zo hoog was als in de Verenigde Staten. In Japan, dat in de periode 1960-1990 het beste presteerde, is de stijging van de arbeidsproductiviteit beginjaren negentig spectaculair gedaald tot percentages ruim onder die van de Gemeenschap en zelfs die van de Verenigde Staten. De recente ontwikkeling in Japan is het gevolg van de uitstoot van arbeid tijdens de diepe en langdurige economische neergang van beginjaren negentig. In de Gemeenschap 47 De hogere arbeidsproductiviteitstoename in de Gemeenschap heeft geresulteerd in een inhaalproces in de richting van het productiviteitspeil in de Verenigde Staten (zie grafiek 18). De productiviteit in de economie van de Gemeenschap als geheel (op basis van koopkrachtpariteiten) is toegenomen van 45 procent van het Amerikaanse niveau in 1960 tot 82 procent in 1995 en is nog altijd duidelijk hoger dan in Japan, hoewel laatstgenoemd land in bepaalde sectoren van de verwerkende industrie koploper is. In dezelfde periode in echter geslaagd het verschil in levensstandaard ten opzichte van de Verenigde Staten in vergelijkbare mate terug te brengen. Het BBP per hoofd van de bevolking is slechts gestegen van 55 procent van het Amerikaanse niveau in 1960 tot 71 procent in 1995. Dit is hoofdzakelijk de weerslag van uiteenlopende werkgelegenheids ontwikkelingen (zie hierna). is de Gemeenschap er niet Grafiek 18 Arbeidsproductiviteit BBP per werkende, in constante pryzen van 1$90 10D (kkpïUSA»K»f 1960 1969 1970 1979 1980 1993 1990 1995 BBP per werkende tegen lopende prijzen en wisselkoersen. (ECU; USA-100) 140 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 Brom diensten van de Commtote» De productie per werkende, gemeten op basis van lopende prijzen en wisselkoersen, is in de Gemeenschap thans vergelijkbaar met die in de Verenigde Staten, maar is duidelijk lager dan in Japan. Dit betekent dat bij de huidige wisselkoersen een werkende in de Gemeenschap gemiddeld een even groot bedrag aan economische welvaart schept als een werkende in de Verenigde Staten. In het verleden heeft de Gemeenschap nooit serieuze problemen gehad met het externe evenwicht. Van 1960 tot het einde van de jaren tachtig was de lopende rekening van de Gemeenschap over het algemeen in evenwicht of vertoonde zij een gering overschot. Deze positieve ontwikkeling gaat in tabel 17 (dat gemiddelden voor een aantal perioden geeft) enigszins schuil achter de kortstondige, maar niet verwaarloosbare gevolgen van de twee achtereenvolgende oliecrises voor de lopende transacties van de Gemeenschap met de rest van de wereld. Na de oververhitting van de jaren 1989-1990 en de Duitse eenwording vertoonde de lopende rekening tijdelijk een tekort, maar sinds 1995 is weer sprake van een overschot voor de Gemeenschap in de orde van grootte van VA procent van het BBP. De Verenigde Staten daarentegen hebben sinds het begin van de jaren tachtig voortdurend een omvangrijk tekort op de lopende rekening, terwijl Japan een groot overschot heeft waarin tot uitdrukking komt dat de nationale besparingen structureel aanzienlijk hoger zijn dan de binnenlandse investeringen. 48 de blijft twee voornaamste handelspartners vergelijking met In de werkgelegenheidsontwikkeling in de economie van de Gemeenschap sterk achter. Tot het begin van de jaren zeventig was de werkgelegenheid in de Gemeenschap geen punt van zorg. Sedertdien echter is, afgezien van een periode van groei in de tweede helft van de jaren tachtig, het tempo waarin nieuwe arbeidsplaatsen worden geschapen, te laag en blijft dit achter bij de betrekkelijk bescheiden groei van de beroepsbevolking. In de Verenigde Staten daarentegen is de werkgelegenheid sinds het begin van de jaren zestig snel toename van de gegroeid, over het algemeen beroepsbevolking. Bijgevolg vertoont de werkgelegenheid als percentage van' de beroepsgeschikte bevolking in beide werelddelen een tegengestelde ontwikkeling. Vanaf een peil dat iets lager lag dan dat van de Gemeenschap, is de werkgelegenheid in de Verenigde Staten gestegen tot ongeveer 73 procent, terwijl in de Gemeenschap sprake was van een daling tot minder dan 60 procent. in combinatie met een sterke 2. 4 De substitutie van arbeid door kapitaal en de toename van de werkgelegenheid 2. 4. 1 Substitutie van arbeid door kapitaal Tegen de achtergrond van de snelle technologische vooruitgang en de toenemende globalisering zijn voortdurende inspanningen noodzakelijk om het concurrentievermogen op peil te houden en te versterken. De Gemeenschap en haar twee belangrijkste handelspartners zagen zich gesteld voor vergelijkbare aanpassingsproblemen, maar de arbeidsmarktontwikkeling was sterk verschillend. Een belangrijke verklaring voor de uiteenlopende ontwikkeling van de werkgelegenheid aan beide zijden van de Atlantische Oceaan lijkt te zijn gelegen in het samenspel van arbeidsproductiviteit, substitutie van arbeid door kapitaal en groei11. In de voorgaande paragraaf hebben we gezien dat de afgelopen vijfendertig jaar in de toename van de Gemeenschap voortdurend arbeidsproductiviteit dan in de belangrijkste handelspartner, de Verenigde Staten, en dat die toename recentelijk zelfs hoger was dan in Japan. Klaarblijkelijk echter is bijna de helft van de toename van de arbeidsproductiviteit het gevolg van de substitutie van arbeid door kapitaal. sprake was van een hogere De toename van de arbeidsproductiviteit kan worden uitgesplitst in de toename van de technologische vooruitgang (de totale factorproductiviteit) en de erin verwerkte kapitaal/arbeid-substitutie. Uit tabel 18 blijkt dat van de jaarlijkse toename van de arbeidsproductiviteit in de Gemeenschap {AV2 procent in de periode 1961-1973) ongeveer 3 procent kan worden toegeschreven aan de stijging van de totale factorproductiviteit, terwijl de resterende 1 V2 procent voor rekening komt van de substitutie van arbeid door kapitaal. In de twee decennia na de eerste oliecrisis steeg de arbeidsproductiviteit met een stabiele 2 procent per jaar. Slechts iets meer dan de helft hiervan kan worden verklaard door de technologische vooruitgang, zodat bijna de helft van de toename van de arbeids productiviteit in dit tijdvak is veroorzaakt door substitutie van arbeid door kapitaal. 1 ] De ontwikkeling in Japan wordt niet in de vergelijking betrokken, omdat de Japanse aanpak cultureel en sociaal te specifiek is om in de Gemeenschap te kunnen worden toegepast. 49 Tabel 18 Productie, werkgelegenheid, productiviteit en substitutie van arbeid door kapitaal (jaarlijkse mutatie in %) - - -_. 1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 1. Technische vooruitgang = totale factorproductiviteit = endogene groei 2,8 1,6 6,3 1,0 0,4 1. 1 1. 2 0,8 0,9 1,5 0,6 2,3 1,0 0,9 0,5 2. Macro-economische substitutie van arbeid door kapitaal = arbeidsbesparende groei (2 = 3 - 1) 0,4 0,7 0,0 0,1 1,2 1,1 *J± LJ_! 1,5 0,3 1,8 _ 1^ >. Arbeidsproductiviteit = BBP per werkende = economische groei 1,1 0,2 1,1 L L J_ 1,0 0,1 1,6 L£ I I I I zonder werkgelegenheid (3 = 1 + 2) 4,4 1,9 8,2 2,0 0,5 2,7 1,9 0,8 2,0 1,9 0,6 3,6 1,9 1,1 0,6 4. Werkgelegenheid = werkgelegenheidscheppende groei (4 = 5 - 3) 0,4 1,7 0,9 -0,5 1,2 0,7 0. 3 1,9 1,3 0,0 1,8 0,7 1,3 2,1 1,0 5. Feitelijke groei van het BBP (5 = 1+2+4 = 3+4) 4,7 3,9 9,7 2,0 2,3 3,4 2,3 2,5 2,9 3,3 2,8 4,6 1,4 2,3 1,3 EUR VS Japan EUR VS Japan EUR VS Japan EUR VS Japan EUR VS Japan De Verenigde Staten geven een opvallend ander beeld. In de periode 1961-1973 en de periode 1974-1995 was de groei van de arbeidsproductiviteit ongeveer een derde van die in de Gemeenschap en de substitutie van arbeid door kapitaal droeg daar slechts marginaal toe bij. In de Amerikaanse economie is het gebruik van kapitaal en arbeid derhalve in vergelijkbare mate toegenomen. Opvalt dat sedert het midden van de jaren tachtig de groei van de TFP in de Verenigde Staten is toegenomen ten opzichte van het zeer lage percentage in de tien jaar daarvoor, ten dele door een sterke stijging van de investeringen. 50 Grafiek 19 Werkgelegenheid, productiviteit en kapitaal-arheidsiihstitutie >. W « W >. r. : : « S >. : ^^ -Kapitaal/arbeid substitutie : :»6M: :::;::•: :*$:•': Beële_ beloning, per. werkende 146» 6S ?Ö ?i 66 > ^ : : - ! : : : ï : W : ; : ï : ï :: 70 :;: : : : : : :T5:> :: :: : : : « : : ï: : : : Ï 8 S : :: ; : : :Ö:W:,:':':Ï:::,:'«": Bron diensten van de Commissie Op zichzelf is substitutie van arbeid door kapitaal geen verontrustend verschijnsel. Een hoge mate van substitutie van arbeid door kapitaal maakt een voortdurend hoge toename van de economische activiteit en de levensstandaard mogelijk. Als echter een groot deel van de beroepsgeschikte bevolking werkloos is, zoals in de Gemeenschap sinds de eerste oliecrisis steeds meer het geval is (zie tabel 18), is een tweeledig probleem ontstaan: - onvoldoende aanpassing op de arbeidsmarkt heeft ondernemingen ertoe gedwongen voortdurend in hoge mate kapitaal voor arbeid te substitueren, ten einde door productiviteitsstijgingen hun concurrentievermogen op peil te houden; - de economische groei was, in verhouding tot de gegeven en stabiele toename van de arbeidsproductiviteit, onvoldoende om het noodzakelijke aantal banen te scheppen. 51 Als het werkgelegenheidspercentage in de periode 1961-1973 als maatstaf genomen is de potentiële arbeidsreserve ongeveer 17 miljoen personen; als het wordt, werkgelegenheidspercentage landen, de VS en Japan als referentiepunt genomen wordt, is de potentiële arbeidsreserve 26 miljoen personen. Deze arbeidsreserve is een belangrijk groeipotentieel, maar dan moet wel adequaat beleid ten uitvoer worden gelegd om hiervan te profiteren. in de Scandinavische Tabel 19 Werkgelegenheidspotentieel, EUR ( 1960-95, in miljoenen) 1. Beroepsgeschikte bevolking (15-64 193,8 208,4 229,7 234,2 235,4 246,0 249,0 1960 1973 1985 1990 19911) 19912) 1995 jaar) 2. Participatiegraad in % (= 3 /1) 3. Actieve bevolking (=4 + 5) 4. Werkloosheid 5. Totale werkgelegenheid 6. Werkgelegenheidspercentage (=5/1) 7. Potentiële werkgelegenheid bij het gemiddelde werkgelegen heidspercentage van 1961-73 (66,2%) 68,9 66,9 65,7 67,2 67,3 133,4 139,5 150,9 157,5 158,3 3,1 130,4 67,3 3,5 14,8 12,0 12,7 136,0 136,2 145,4 145,6 65,2 59,3 62,1 61,9 128,4 138,1 152,2 155,2 155,9 8. Werkgelegenheidstekort 1 (=5-7) 2,0 -2,1 -16,0 -9,7 -10,3 9. Potentiële werkgelegenheid bij een werkgelegenheidspercentage van 70%3) 135,6 145,9 160,8 163,9 164,8 67, 166, 13, 153, 62, 163, -10, 172, 66,6 165,9 17,9 148,1 59,5 165,0 -16,9 174,3 10. Werkgelegenheidstekort 2 (= 5 - 9) -5,3 -10. 0 -24,6 -18. 5 -19. 1 -19,3 -26. 2 1> 1960-91 inclusief West-Duitsland. 2) 1991-95 inclusief het verenigde Duitsland. 3) Vergelijkbaar met de hoogste werkgelegenheidspercentages die in Noord-Europa, de VS en Japan zijn waargenomen. Bron: diensten van de Commissie. 2. 4. 2 Substitutie en de loonontwikkeling Zcals in het voorgaande uiteengezet verklaart de substitutie van arbeid door kapitaal in de Gemeenschap ongeveer de helft van de groei van de arbeidsproductiviteit. In de Verenigde Staten, waar het tempo van de technologische vooruitgang slechts iets lager lag, heeft macro-economisch vrijwel geen substitutie plaatsgevonden. Derhalve rijst de vraag of het mogelijk is zonder nadelige gevolgen voor het concurrentievermogen dit substitutieproces af te remmen. Een eerste antwoord op deze vraag wordt gegeven door de macro-economische ontwikkeling van de relatieve factorprijzen. Na de excessieve loonsverhogingen die volgden op de twee oliecrises en die de oorzaak waren van de stijging van de werkloosheid, is macro-economisch de loonontwikkeling in de Gemeenschap zich steeds beter gaan aanpassen. Sinds 1982 hebben, met uitzondering van de jaren 1990-1992, de totale loonkosten (inclusief sociale premies) zich ontwikkeld overeenkomstig de dalende inflatie. De stijging van de arbeidskosten per eenheid product was voortdurend lager dan de stijging van de BBP-prijsdeflator en de stijging van de reële lonen bleef ongeveer 1 52 procentpunt achter bij de totale toename van de arbeidsproductiviteit (grafiek 20). Deze ontwikkeling heeft geleid tot een opvallende verbetering van het rendement op kapitaal (zie grafiek 9 in hoofdstuk 1) en heeft een gezond fundament gelegd voor hogere, door de investeringen aangetrokken economische groei op het moment dat de vooruitzichten voor de vraag verbeteren. Een macro-economisch aangepaste loonontwikkeling is dus belangrijk om via door de investeringen ondersteunde groei de werkloosheid te doen dalen (dit stemt overeen met het macro-economische deel van de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid). Econometrische analyses wijzen evenwel uit dat een gunstige geaggregeerde loonontwikkeling de macro-economische substitutie van arbeid door kapitaal slechts zeer geleidelijk doet vertragen. Grafiek 20 Loonontwikkeling - EUR {jaarlijks* mutatie) 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 B8 90 92 94 96 98 Reële beloning per werknemer, —7- Arbeidsproductiviteits- ontwikkeling (gem. 61-73) Wh 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 38 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 98 Bron: diensten van de Commissie. het Een snellere manier om het substitutieproces te vertragen béneden naar is loon uitbreiden van de (kosten-) De schaal. marktkrachten die in deze richting werken, zijn sterk en zullen ten gevolge van de globalisering, met name door de openstelling van de LMOE en de voormalige S o vj et-Unie, wellicht aan kracht winnen. Bij een sterk gedifferentieerde loonstruc tuur schept de economische groei meer werkgelegenheid, omdat de grote loonverschil- len mogelijk maken dat laag activiteiten productieve rendabel blijven of weer worden. 53 1979 Grafiek 21 toename dan 30 Ontwikkeling van de loondifferentiatie {mannelijke beroepsbevolking D9/D1 ) In de jaren zeventig en tachtig is in de Verenigde Staten de loonschaal mannelijke voor werknemers aan de onderkant procent met meer uitgebreid12. Dit betekent dat de betrekkelijk geringe stijging van de gemiddelde reële lonen in de Verenigde Staten (een jaarlijks gemiddelde met ongeveer lA procent in de periode 1974-1990) vergezeld is gegaan van een spectaculaire daling van de reële lonen aan de onderkant van beloningsstructuur. Betoogd kan worden dat de sterkere spreiding van de lonen in de Verenigde Staten de prijs was die werd betaald voor de hoge werkgelegenheid. De flexibiliteit aan de onderkant beloningsstructuur heeft gezorgd voor een nauwe afstemming op elkaar van de relatieve lonen en de oplopende verschillen in arbeidsproductiviteit (die het gevolg zijn van de technologische vooruitgang en de globalisering). 1987 1991 Mutatie tussen 1979" ért 1995** Verhouding tusen hoogste en laagste -deciel van de ioonspreidlng ten opzichte van het gemiddelde 'Duitsland 1983 a 100. ** Gegevens voor Italië tot 1992, Frankrijk tot 1994, Duitsland tot 1993, Japan tot Bron: OESO. van Ê1ÜD1 Duitsland de de Frankrijk ID9 ;1995; Japan 1994. Italië 1983 USA UK 20 • $ • : • :- :• « : Hoewel deze trend in de Verenigde Staten de afgelopen jaren wellicht enigszins minder sterk is geworden, blijft de loonspreiding hoog en heeft deze nog steeds een positieve invloed op de werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Voorts leggen de Verenigde Staten beleid ten uitvoer dat is gericht op meer investeringen, een sterkere toename van de productiviteit en hogere lonen voor ongeschoolden. In dit verband zijn er sterke aanwijzingen dat het merendeel van de banen die de afgelopen jaren in de Verenigde Staten geschapen zijn, geen laagbetaalde banen van geringe kwaliteit zijn, maar dat zij juist zijn geconcentreerd in hooggeschoolde activiteiten. Van de netto-groei van het aantal voltijdbanen in de jaren 1994-1996 betrof 68 procent categorieën banen, waarin meer dan het gemiddelde loon betaald werd13. 12 Zie BURTLESS, G. (1993), "The contribution of employment and hours changes to family income inequality", American Economic Review, Papers and Proceedings, vol. 83, nr. 2, biz. 131-135. 13 Zie US Council of Economic Advisers (1996), "Job creation and employment opportunities: The United States labour market, 1993-96". 54 In de Gemeenschap daarentegen trad, ondanks wijzigingen in de structuur van de vraag naar arbeid, vrijwel geen of slechts een geringe vergroting van de loondifferentiatie op. De uitzonderingen op dit algemene beeld zijn het Verenigd Koninkrijk en in minder mate Italië na 1991 (zie ook kader 3). Een belangrijke verklarende factor voor de discrepantie in de mate van beloningsongelijkheid tussen de Verenigde Staten en de Gemeenschap zijn de uiteenlopende arbeidsmarktinstituties. Deze verschillen zijn er in wezen in gelegen, dat in de Verenigde Staten veel meer dan in de Gemeenschap vertrouwd wordt op de werking van de markt. In vergelijking met de Gemeenschap zijn in de Verenigde Staten bij voorbeeld het minimumloon, de werkloosheidsuitkeringen en andere sociale overdrachten aanzienlijk minder genereus. Andere verschillen zijn dat in de Verenigde Staten collectieve onderhandelingen over arbeidsvoorwaarden minder gebruikelijk zijn, het aantal banen bij de overheid geringer is en minder wordt uitgegeven voor onderwijs en beroepsopleiding dan in de Gemeenschap. Om sociale en politieke redenen is het overnemen van de Amerikaanse aanpak in de Gemeenschap haalbaar noch wenselijk: dit zou een zeer ingrijpende verandering van het Europese sociale model betekenen. Toepassing van het Amerikaanse model op de Gemeenschap zou bij voorbeeld een aanmerkelijke verlaging van de werkloosheids- en andere uitkeringen vereisen. Ceteris paribus zou dit grotere loondifferentiatie en een grotere inkomensongelijkheid impliceren. Daardoor zou in de Gemeenschap het syndroom van de werkende armen worden geïntroduceerd: een vorm van uitsluiting, die voor het maatschappelijk bestel even schadelijk is als de werkloosheid. Bovenstaande opmerkingen impliceren echter niet dat althans niet enig soelaas moet worden gezocht in pragmatische oplossingen, langs de lijn van de strategie die door de Europese Raad van Essen vastgesteld is en waarin gestreefd wordt naar een hogere werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Met name de navolgende uitgangspunten zijn in dit verband het nastreven waard. In de loonovereenkomsten tussen de sociale partners moet meer differentiatie naar kwalificaties, regio's en in zekere mate sectoren worden ingebouwd. De niet-loonkosten (of de inkomstenbelasting) aan de onderkant van de loonstructuur moeten worden verlaagd; de daaruit resulterende inkomstenderving voor de overheid moet worden gecompenseerd door striktere beheersing van uitgavenstijgingen in de collectieve sector en/of door verhogingen van andere belastingen (bij voorbeeld milieuheffingen). tijdelijk verlaagde In dezelfde geest zou het ook zinvol zijn aanvangslonen voor laaggeschoolden, jongeren en langdurig werklozen in te voeren. Dergelijke maatregelen moeten zorgvuldig gericht zijn en geleidelijk worden afgebouwd. Meer flexibiliteit in arbeidstijdenregelingen, toegesneden op de specifieke behoeften van bedrijven en werknemers, een groter beroep op vrijwillige deeltijdarbeid en het stimuleren van lokale werkgelegenheidsprojecten zullen waarschijnlijk zowel nieuwe banen als een hogere participatiegraad bevorderen. De oplossing voor het werkloosheidsprobleem van de Gemeenschap moet daarom in de eerste plaats gezocht worden in hogere economische groei, structurele hervormingen en flexibiliteit op microniveau. 55 2. 5 Implicaties voor het beleid De werkloosheid in de Gemeenschap is van ongeveer 2XA procent van de burgerlijke beroepsbevolking aan het begin van de jaren zestig opgelopen tot thans ongeveer 11 procent. In dezelfde periode is de werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met nauwelijks 0,3 procent toegenomen, terwijl de participatiegraad en de werkgelegenheid als percentage van de beroepsgeschikte bevolking een neerwaartse trend vertonen. Het resultaat hiervan is dat er in de Gemeenschap sprake is van een omvangrijke reserve aan onbenutte arbeid. Zoals in het voorgaande uiteengezet, zijn er weinig aanwijzingen voor de veronderstelling dat de slechte arbeidsmarktontwikkeling in nauw verband staat met de technologische vooruitgang, de globalisering of het concurrentievermogen. ingrijpende te weten hevige mondiale concurrentie en te verbeteren en de product- en arbeidsmarkten Desalniettemin onderstrepen de inherente gevolgen van technologische vooruitgang en globalisering, sectorale veranderingen, dat dringend behoefte bestaat aan tenuitvoerlegging van maatregelen om het concurrentievermogen te moderniseren. Het daartoe noodzakelijke beleid is reeds* uiteengezet in het Witboek over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" en in de achtereenvolgende Globale richtsnoeren voor het economisch beleid die sinds 1993 zijn vastgesteld. De Lid-Staten hebben de urgentie van dergelijk beleid onderkend en, in bepaalde gevallen ingrijpende, hervormingsprogramma's doorgevoerd om een positief antwoord te geven op de cruciale structurele problemen waar hun economieën mee kampen. Deze inspanningen moeten worden voortgezet en geïntensiveerd, met name op gebieden waar de vooruitgang nog onvoldoende zichtbaar of afwezig is. Om in een wereld van vrije handel en opkomende technologische veranderingen het concurrentievermogen en de werkgelegenheid in de EG op peil te houden en te vergroten, is van essentieel belang dat de Lid-Staten en de Gemeenschap, overeenkomstig de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid, zich intensiever inspannen om de markten voor goederen en diensten te moderniseren. Daarbij moet in de eerste plaats gedacht worden aan de voltooiing van de Europese interne markt, op het belang waarvan duidelijk is gewezen in de recente evaluatie van de Commissie14. Deze studie laat zien dat langs de weg van toegenomen handel en concurrentie het programma voor de interne markt tot dusverre heeft bijgedragen tot een stijging van het BBP met 1,5 procent en tot het scheppen van 900. 000 banen. Nader beleid is nodig om het rechtskader op gebieden als de belastingen en het vennootschapsrecht en de liberalisering van de markten voor telecommunicatie en energie af te ronden. Nog belangrijker is de noodzaak te zorgen voor daadwerkelijke toepassing en afdwinging van het bestaande gemeenschapsrecht en voor het verminderen van de last van overregulering, vooral maar niet uitsluitend in de nationale wet- en regelgeving, die het functioneren van de interne markt nog altijd belemmerd. Om de economie te flexibiliseren zijn voorts ingrijpender structurele 14 Europese Commissie, (1996), "Impact en doeltreffendheid van de interne markt", COM(96) 520 def. 56 hervormingen nodig op andere belangrijke gebieden, waaronder het tot stand brengen van transeuropese netwerken voor vervoer en telecommunicatie, het bevorderen van onderzoek en ontwikkeling, het stimuleren van de informatiemaatschappij en het wegnemen van toetredingsbelemmeringen en excessieve regelgeving waarvoor het MKB zich gesteld ziet. Al deze beleidslijnen zullen bijdragen tot een hogere endogene groei en tot een duidelijke verbetering van de productiviteit in de economie van de Gemeenschap als geheel. Als dit noodzakelijke beleidskader tot stand wordt gebracht, hoeft voortdurende, door de investeringen geleide groei niet in tegenspraak te zijn met het behoud van een gezond milieu (zie kader 4). In "Groei en werkgelegenheid in Europa - de weg voorwaarts", het gezamenlijke verslag over de werkgelegenheid dat in 1996 door de Raad en de Commissie is opgesteld en door de Europese Raad van Dublin is goedgekeurd, wordt benadrukt dat het nog altijd noodzakelijk is de arbeidsmarkten in de Lid-Staten beter te laten reageren op veranderingen in de economie, en wel door modernisering van de organisatie van het werk, meer geografische en beroepsmobiliteit en een aan de productiviteit gerelateerde differentiatie van arbeidskosten. Van essentieel belang is met name het verbeteren van onderwijs en opleiding, zodat de vaardigheden van de beroepsbevolking zich kunnen aanpassen aan de technologische ontwikkeling en andere veranderingen. Dergelijke inspanningen zijn tevens noodzakelijk om, wanneer de werkloosheid daalt, knelpunten op de arbeidsmarkt en het terugkeren van de inflatie te voorkomen. Daarnaast moet actief gewerkt worden aan pragmatische oplossingen om de werkgelegenheidsintensiteit van de groei te verhogen (zie paragraaf 2. 4. 2). Deze dragen niet alleen bij tot meer werkgelegenheid, maar ook tot het verzachten van de pijn van aanpassingsinspanningen. 15 15 Zie "The composition of unemployment from an economie perspective", European Economy, n° 59, 1995 en "Growth, employment and employment-intenstive growth", European Economy, n° 62, 1996. 57 Kader 2: Impact en doeltreffendheid van de interne markt - het onderzoek uit 1996 Het programma voorde interne markt is het meest ambitieuze en veelomvattende, op de aanbodzijde van de economie gerichte programma dat ooit is gestart. Het beoogt alle resterende niet-tarifaire belemmeringen voor de handel tussen de Lid-Staten van de EG weg te nemen. De recente evaluatie van de Commissie - getiteld "Impact en doeltreffendheid van de interne markt" (COM(96) 520 def. ), in oktober 1996 gepubliceerd - en een nadere analyse die in een komend nummer van European Economy onder de titel Economie Evaluation of the Internal Market1 gepubliceerd zal worden, bieden enig economisch bewijsmateriaal omtrent de invloed van de interne markt tot dusver. Geconcludeerd wordt dat er sprake is van duidelijk positieve effecten op de economie van de Gemeenschap, met name in de verwerkende industrie. Er zijn nog steeds problemen die moeten worden aangepakt en waakzaamheid is geboden om een nieuwe verbrokkeling van de communautaire markt te voorkomen, "maar de interne markt wordt zonder twijfel werkelijkheid. De positieve effecten van de interne markt kunnen worden onderscheiden in drie gebieden: • veranderingen ir. de samenstelling van handelsstromen en buitenlandse directe investeringen; volgens de theorie moet het wegnemen van belemmeringen voor de handel tussen landen leiden tot meer handel tussen de Lid-Staten en het vervangen van minder efficiënte binnenlandse productie door meer efficiënt vervaardigde invoerproducten, waardoor de welvaart toeneemt. Het programma voor de interne markt kan voorts leiden tot een sterkere mate van specialisatie van de Lid-Staten op grond van hun comparatieve voordelen, waarbij de inter-industriële handel tussen de Lid-Staten toeneemt, of tot het benutten van schaalvoordelen, onvolledige mededinging en productdifferentiatie, waarbij de intra- industriële handel toeneemt (dat wil zeggen het tegelijkertijd in- en uitvoeren van vergelijkbare productlijnen, zoals gelijktijdige in- en uitvoer van auto's). In het eerste geval is sprake van efficiencyverbeteringen, omdat de Lid-Staten zich specialiseren in activiteiten waarin zij relatief meer efficiënt zijn; de consumenten profiteren van lagere prijzen, maar een dergelijke ontwikkeling kan vergezeld gaan van een pijnlijke herstructurering van de industrie. Intra-industriële handel daarentegen biedt de consument een groter scala producten en de aanpassingskosten voor producenten zijn geringer. Omdat door het programma voor de interne markt de EG ten opzichte van andere locaties in de wereld ook aantrekkelijker zou worden als vestigingsplaats voor productiefaciliteiten van multinationale ondernemingen, werd verwacht dat het programma tevens gevolgen zou hebben voor de stromen buitenlandse directe investeringen (BDI); • veranderingen in de productiestructuren, de intensiteit van de concurrentie en daaruit voortvloeiende gevolgen voor de prijzen in de Lid-Staten; verwacht werd dat veel van de positieve effecten van het programma voor de interne markt op de economie van de Gemeenschap het resultaat zouden zijn van de door de integratie teweeggebrachte sterkere concurrentie, die de efficiency zou verhogen, kosten en prijzen zou doen dalen en de productdifferentiatie doen toenemen. Verwacht werd dat het benutten van schaalvoordelen en toenemende concurrentie hieraan ten grondslag zouden liggen. Bijgevolg zouden industrie geherstructureerd. Meer concurrentie zou er voorts toe leiden dat de lagere productiekosten die het gevolg zijn van efficiencyverbeteringen, zouden worden vertaald in lagere consumentenprijzen. inefficiënte ondernemingen worden geëlimineerd en de • veranderingen in de toename van de totale factorproductiviteit, de groei, werkgelegenheid en convergentie in de EG; verwacht mocht worden dat het programma voor de interne markt een positieve invloed zou hebben op de accumulatie van productiefactoren, hetgeen zou moeten ieiden tot een hogere groei in de EG. Ten eerste zouden door het programma voor de interne markt statische efficiencyverbeteringen zich vertalen in hogere inkomens, die kunnen leiden tot investeringen en een hogere groei op middellange termijn. Ten tweede zouden door het programma voor de interne markt de opbrengsten van het produceren van innovaties in de EG worden verhoogd en de kosten daarvan verlaagd, hetgeen op lange termijn de groei een impuls zou geven. - 1. Veranderingen in de handelsstromen en buitenlandse directe investeringen In analyses wordt geraamd dat het wegnemen van handelsbelemmeringen door het programma voor de interne markt geleid heeft tot een toename van het volume van de intracommunautaire handel in verwerkte producten met 20-30%. Tussen 1985 en 1995 is voorts het aandeel van de intracommunautaire invoer in de totale invoer van verwerkte producten met 6,7 procentpunt gestegen: van 61,2% in 1985 tot 67,9% in 1995. Wat de diensten betreft, is in dezelfde periode het aandeel van de intracommunautaire invoer in de totale invoer van diensten met 3,1 procentpunt gestegen, van 46,9% in 1985 tot 50,0% in 1995. Deze stijging van de handel tussen de Lid-Staten gaat evenwel niet ten koste van de handel met derde landen, getuige het feit dat in de periode 1980-1993 het aandeel van uit landen buiten de EG ingevoerde verwerkte producten in de consumptie is gestegen van 12 tot 14% en geraamd wordt dat 70% van deze stijging het gevolg is van het programma voor de interne markt. 1 Economic Evaluation of the Internal Market, European Economy - Verslagen en studies, 1997, Bureau voor Officiële Publicaties der Europese Gemeenschappen (OPOCE), Luxemburg. 58 Aan het begin van de jaren tachtig kon de intracommunautaire handel grotendeels worden gekenschetst als inter-industriële handel (ongeveer 45% van de handel in verwerkte producten), hetgeen overeenkomt met specialisatie op basis van de comparatieve voordelen van de Lid-Staten. Door het programma voor de interne markt is dit percentage medio jaren tachtig gaan dalen, terwijl het aandeel van de intra-industriële handel is gestegen. De intra-industriële handel kan op zijn beurt weer worden onderverdeeld in handel in qua prijs en kwaliteit vergelijkbare producten versus handel in producten die qua prijs en kwaliteit verschillen (waarbij bij voorbeeld het ene land dure merkoverhemden uitvoert en het andere goedkope overhemden van lage kwaliteit). Bij de stijging van de intra-industriële handel ging het hoofdzakelijk om het tweede type (van minder dan 35% van de handel in verwerkte producten in 1985 tot meer dan 42% in 1994), terwijl de intra-industriële handel van het eerste type globaal stabiel is gebleven (op ongeveer 20% van de in verwerkte producten). Met andere woorden, de productiestructuren van de Lid-Staten convergeren ten gevolge van specialisatie in steeds meer vergelijkbare sectoren, doch in verschillende prijs/kwaliteitsniches daarvan. Dit maakt de overgang op de EMU eenvoudiger. intracommunautaire handel totale De invloed van het programma voor de interne markt op de BDI lijkt zelfs nog positiever te zijn geweest dan de invloed op het handelsverkeer. Aan het begin van de jaren negentig vloeide 44,4% van de inkomende BDI uit alle landen ter wereld naar de EG, waar dat in de periode 1982-1987 slechts 28,2% was. Tussen 1984 en 1992 zijn de intracommunautaire BDI vier maal zo snel gestegen als de intracommunautaire handel. 2. Veranderingen in de productiestructuren, de intensiteit van de concurrentie en daaruit voortvloeiende gevolgen voor de prijzen in de Lid-Staten Kenmerkend voor de herstructurering van de industrie in de EG is de explosie van het aantal fusies en overnames. Met name het aantal grensoverschrijdende fusies en overnames nam sterk toe, ook al is het grootste deel nog steeds binnenlands (tussen 1990 en 1995 70% van de fusies en overnames in de EUR- 15); hieruit blijkt dat de herstructurering althans aanvankelijk plaats heeft gevonden via wijzigingen in binnenlandse marktstructuren. Tussen 1988 en 1992 was de verwerkende industrie het belangrijkste doelwit voor fusies en overnames. Daarna heeft de dienstensector de leidende rol overgenomen, hetgeen overeenstemt met de vertraagde invoering van de maatregelen van het programma voor de interne mark;: in deze sector. Een en ander heeft geleid tot een hogere mate van concentratie in het bedrijfsleven in de EG (doch niet in de Lid-Staten afzonderlijk). In veel bedrijfstakken, met name de technologie-intensieve, was sprake van een toename van de concentratie met meer dan vijf procentpunt. Een dergelijke toename van de concentratie kan, als de concurrentie erdoor wordt onderdrukt, leiden tct een geringere economische welvaart. De bevordering van een actief mededingingsbeleid is derhalve zeer belangrijk. Gegevens omtrent marges tussen prijzen en kosten en in het bedrijfsleven bestaande opvattingen lijken er echter op te wijzen dat de efficiencyverbeteringen die voortvloeien uit een grotere schaalomvang, dankzij heviger concurrentie aan de consument zijn doorgegeven. De sleutel hiertoe is de intensivering van het grensoverschrijdende handelsverkeer. 3. Veranderingen in de toename van de totale factorproductiviteit, de groei, werkgelegenheid en convergentie in de EG Geraamd wordt dat het inkomen van de Gemeenschap in 1994 1,1 tot 1,5 procentpunt hoger was dan het zonder de interne markt zou zijn geweest. Over het algemeen hebben de perifeer gelegen Lid-Staten het meeste van deze verbetering geprofiteerd. Met andere woorden, er was op het stuk van de reële inkomens per hoofd sprake van convergentie van de Lid-Staten. Ook de werkgelegenheid is hoger: dankzij de interne markt zijn zo'n 300. 000 tot 900. 000 banen extra gecreëerd, al wordt dit effect overschaduwd door ongunstige economische omstandigheden die geen verband houden met de interne markt. De groei-impuls van het programma voor de interne markt is ondersteund door de aanzienlijke groei van de Structuurfondsen. In de Economie Evaluation of the Internal Market worden deze conclusies gedestilleerd uit de economische resultaten van ongeveer 40 studies die voor de Single Market Review 1996 uitgevoerd zijn - een omvangrijk, twee jaar durend onderzoeksproject van de Commissie naar het programma voor de interne markt, dat naar aanleiding van een eind 1992 door de Raad gedaan verzoek is opgezet. Ongeveer de helft van de studies was gewijd aan het analyseren van ontwikkelingen in een aantal relevante verwerkende en dienstensectoren (i. e. sectoren waar de markt in de Gemeenschap in 1985 sterk gefragmenteerd was door belangrijke niet-tarifaire handelsbelemmeringen van het type dat het programma voor de interne markt beoogde weg te nemen). De andere helft betrof horizontale vraagstukken (waaronder de prijsontwikkeling in de hele Gemeenschap in relatie tot de interne markt, de vooruitgang bij het afschaffen van de belangrijkste niet-tarifaire belemmeringen en de gevolgen voor het handelsverkeer, zowel binnen de Gemeenschap als met derde landen). De meeste studies zijn uitgevoerd door onafhankelijke deskundigen, die elk weer gecontroleerd werden door een beoordelingscommissie van diensten van de Commissie. Ter aanvulling op de in hoofdzaak kwaliteitsbewakende taak van de beoordelingscommissie en ter bevordering van de objectiviteit van de studies is een adviescomité van onafhankelijke academische deskundigen uit de hele Gemeenschap ingesteld. Deze deskundigen hebben daarnaast een cruciale adviserende rol __^ gespeeld bij het opstellen van de Economie Evaluation of the Internal Market. 59 Kader 3: Loondifferentiatie in de Gemeenschap in 1994 Het nieuwe gezinshuishoudingen-panelonderzoek-1994 van de EG (ECHP-94) biedt een goede gelegenheid om een recent en betrekkelijk gedetailleerd beeld te krijgen van de spreiding van de bruto-lonen in de EU. In tabel BZA zi]n gegevens opgenomen over de differentiatie van de brùtb-belonîng van werknemers met een voltijdbaan in 1994. Uit onderzoekt van deze maatstaven van beloningsongelijkheid komen enkele belangrijke conclusies naar voren: • • in E, F, L, A, het UK en met name IRL en P is de loondifferentiatie over het geheel genomen opvallend hoog: het gemiddelde in deze landen ligt ruim boven dat van de Gemeenschap. Dat in deze groep zowel landen met een hoge als landen met een lage toename van de werkgelegenheid voorkomen, lijkt erop te wijzen dat macro-economisch de mate van loondifferentiatie slechts één, zij het ook een belangrijke, factor is die een toename van de werkgelegenheid kan verklaren; in dezelfde landen is sprake van een betrekkelijk grote differentiatie in zowel de hogere als de lagere loondecielen; dit geldt echter niet voor P en F, waar de onderste helft van de loonschaal verhoudingsgewijs weinig spreiding vertoont (zeer waarschijnlijk door betrekkelijk hoge minimumlonen); • de bruto-lonen vertonen een opvallend geringe spreiding in B, DK, I, NL, FIN en S, hetgeen in het geval van B, DK en S met name voor de lagere lonen geldt. De meer homogene economische structuur in deze landen, alsook historische en sociale factoren kunnen bijdragen tot het verklaren van deze betrekkelijk weinig gedifferentieerde loonstructuur. Tabel B3. 1 Loondifferentiatie in de EG ECHP OESO(96) ECHP OESO (96) ECHP OESO (96) totale spreiding (D9/D1) totale spreiding (D9/D1) (2) spreiding in bovenste helft (D9/D5) spreiding in bovenste helft (D9/D5) spreiding in onderste helft (D5/D1) spreiding in onderste helft (D5/D1) B DK DO) GR E F I RL I L NL A P F IN S UK E U R 12 U SA 2,42 2,10 2,95 2,50 3,64 3,20 4,18 2,13 3,38 2,33 n. b. 4,20 n. b. n. b. 3. 73 3,05 n. b. 2,25 2,17 2,32 n. b. n. b. 3,28 n. b. 2,80 n. b. 2,59 3,66 4,05 2,38 2,13 3,38 n. b. 4,39 1,64 1,53 1,76 1,60 2,04 1,98 2,00 1,52 1,94 1,62 n. b. 2,63 n. b. n. b. 1,94 1,83 n. b. 1,57 1,57 1,61 n. b. n. b. 1,99 n. b. 1,60 n. b. 1,66 1,82 2,47 1,70 1,59 1,87 n. b. 2,10 1,47 1,37 1,68 1,56 1,78 1,62 2,08 1,40 1,74 1,44 n. b. 1,60 n. b. n. b. 1. 92 1,66 n. b. 1,43 1,38 1,44 n. b. n. b. 1,65 n. b. 1,75 n. b. 1,56 2,01 1,64 1,40 1,34 1. 81 n. b. 2,09 (1) De OESO-gegevens hebben uitsluitend betrekking op West-Duitsland. (2) (D9/D1 ) = (D9/D5) * (D5/D1 ) n. b. = niet beschikbaar Opmerking: Op basis van (voorlopige) gegevens van het ECHP-94, is de spreiding van beloningen berekend op grond van de normale bruto maandlonen (in het geval van NL: nette maandlonen) van werknemers met een voltijdbaan. De cijfers zijn verhoudingsgetallen tussen de hogere en lagere decielen in de beloningsstructuur. De verhoudingsgetallen voor de EUR-12 zijn berekend als het gemiddelde van de spreidingspercentages voor de afzonderlijke Lid-Staten, gewogen met het aandeel van elke Lid-Staat in de totale werkgelegenheid (uit de Arbeidsmarktenquête 1994). Bron: diensten van de Commissie en OESO. 60 Kader 4: Economische groei en het milieu Leidt voortdurende economische groei onvermijdelijk tot een sterkere achteruitgang van het milieu? Uit empirisch onderzoek blijkt dat er geen lineair verband bestaat tussen economische groei en de gevolgen daarvan voor het milieu. Hoewel uitbreiding van de productie van goederen en diensten a priori leidt tot meer gebruik van hulpbronnen en meer vervuiling, staat daartegenover dat factoren als de technologische vooruitgang, structurele veranderingen en de toenemende voorkeur voor een schoon milieu dit vaak compenseren. Voor economische groei zijn investeringen noodzakelijk en bij een adequaat milieubeleid zal de nieuwe kapitaalvoorraad efficiënter omspringen met hulpbronnen en schonere technologie gebruiken. Op dezelfde voorwaarden zal de groei structurele veranderingen bevorderen, die impliceren dat traditionele vervuilende verdwijnen en dat de meer milieuvriendelijke dienstenactiviteiten toenemen. industrieën geleidelijk Daarom hoeft de vaak veronderstelde afruil tussen economische groei (inclusief een hoog werkgelegenheidspeil) en milieubescherming niet als onvermijdelijk gegeven te worden aanvaard. Ook mag niet worden overzien dat in traditioneel opgestelde BBP-cijfers de economische kosten van milieugebruik en -vervuiling grotendeels worden genegeerd. Beleidsmakers beschikken over een aantal concepten en instrumenten waardoor met deze problematiek rekening kan worden gehouden. Er zijn zelfs overtuigende aanwijzingen voor de stelling dat economische groei en een gezond milieubeleid elkaar versterken. Hoe dan ook kan een economie niet op lange termijn welvarend blijven, als de natuurlijke omgeving en hulpbronnen worden uitgeput. Benadrukt dient echter te worden dat economische groei alleen kan worden losgekoppeld van toenemende milieubelasting, als een voor het milieu doeltreffend en economisch efficiënt beleid wordt gevoerd, dat wil zeggen als een adequaat kader voor het milieubeleid wordt ontwikkeld. Onderdelen van een adequaat kader voor het milieubeleid zijn: (1) de juiste prijssignalen voorde economische actoren om hen te prikkelen tot gedrag dat het milieu spaart; (2) een zo kosten-effectief mogelijke opzet van milieubeleidsmaatregelen, waarin rekening wordt gehouden met plaatselijke milieu-omstandigheden en de waarschijnlijke gevolgen voor de interne markt; (3) de integratie van milieudoelstellingen in andere beleidsonderdelen. als milieuheffingen te verminderen en stimuleren daarmee Als gezorgd wordt voor de juiste prijssignalen, i. e. het internaliseren van milieukosten in marktprijzen, hebben marktconforme beleidsinstrumenten of verhandelbare uitstootrechten een aantal voordelen ten opzichte van traditioneel regulerend instrumenten geven voortdurend een economische prikkel om de beleid. Dergelijke milieubelasting innovatieve en kosteneffectieve oplossingen voor de lange termijn. Ook verlagen zij over hét algemeen de kosten van beleidsmaatregelen, doordat tegelijkertijd verscheidene wegen voor het terugdringen van een bepaald milieuprobleem worden benut. Een C02-heffing bij voorbeeld om het broeikaseffect tégen te gaan bewerkstelligt op goed functionerende markten een reductie van emissies door prikkels tot gedragsveranderingen (zoals minder autorijden) en positieve structurele veranderingen (bij voorbeeld invoeren van prijssignalen ten behoeve van de milieubescherming heeft echter weinig zin als de bestaande prijzen verstoord zijn, bij voorbeeld als bestaande belastingen en fiscale regelingen en subsidies onbedoelde en ongewenste milieu-effecten sorteren. richting van "schonere" economische sectoren). Het van de energie-efficiëntie van installaties, te geven verhoging in de tot in de Europese Unie In "Belastingheffing - Verslag over de ontwikkeling van de belastingstelsels" (COM(96) 546), dat in oktober 1996 is gepubliceerd, heeft de Europese Commissie haar visie op toekomstige milieubelastingen in de Unie verwoord. In het document wordt erop gewezen dat nationale regelingen op het gebied van milieubelastingen deugdelijk moeten zijn opgezet en verenigbaar moeten zijn met het functioneren van de interne markt. Voorts wordt de belastingheffing op energie aangemerkt als een gebied waarop de is voor het Gemeenschap maatregelen zou moeten treffen en dat van groot belang verminderen van de C02-uitstoot. Daarom werkt de Commissie thans aan het opstellen van nieuwe voorstellen voor e'en toekomstige EU-regeling voor belasting op energie. Voorts streeft zij naar een verdere harmonisatie van accijnzen op energie en wil zij nagaan hoe de Lid-Staten milieudoelstellingen kunnen verwerken in hun regelingen voor belasting op energie. Op het gebied van het vervoer heeft de Commissie in juli 1996 een voorstel gedaan voor een richtlijn van de Raad betreffende de toerekening van de kosten in verband met het gebruik van bepaalde infrastructuren door vrachtwagens (COM(96) 331). Een belangrijke doelstelling van dit richtlijnvoorstel is het tot stand brengen van een geharmoniseerd kader voor de Lid-Staten om beter te zorgen voor het verhalen van de kosten van weggebruik, waaronder de externe kosten daarvan, en om meer kosten-georiënteerde lastendifferentiatie mogelijk te maken. 61 Het opzetten van een kosten-effectieve benadering van het milieubeleid is een belangrijke voorwaarde om milieubescherming economisch haalbaar te maken. Het doel moet zijn de samenleving tegen zo laag mogelijke kosten verbeteringen in het milieubeleid te bieden. Dit kan worden bereikt door een grondige economische evaluatie van de beleidsopzet, bij voorbeeld door toepassing van kosten-batenanalyses of analyses van de kosten-effectiviteit. Een recent voorbeeld van een dergelijke ex ante beleidsevaluatie is het auto/olieprogramma van de Gemeenschap - een project waarin wordt samengewerkt met de betrokken bedrijfstak -, dat in juni 1996 is afgesloten. Dit programma heeft gediend als voorbereiding voor een strategie voor controle op de uitstoot van vervuilende stoffen in het wegvervoer en was met name gericht op uitstootnormen voor passagiersvoertuigen en kwaliteitsnormen voor benzine en diesel (COM(96) 248 def. ). Voorafgaand aan het formuleren van de strategie is een uitgebreide analyse van de kosten-effectiviteit verricht, waarin technische en niet-technische maatregelen werden overwogen. Uitbreiding van het scala instrumenten om op plaatselijke milieu-omstandigheden in te spelen en tegelijkertijd het soepel functioneren van de interne markt te bevorderen, verhoogt veelal de kosten-effectiviteit van milieubeleid. Verduidelijking van het rechts- en institutionele kader voor nationale beleidscombinaties is bij uitstek een terrein voor maatregelen van de In haar Mededeling over milieuconvenanten (COM(96) 561) heeft de Gemeenschap. Commissie bij voorbeeld een aantal richtsnoeren behandeld voor een uit milieu-oogpunt doelmatige toepassing van beleid op basis van vrijwilligheid. Momenteel wordt gewerkt aan een vergelijkbare mededeling over milieuheffingen en -lasten op de interne markt. integratie van de milieubeleidsproblematiek in andere beleidsonderdelen moet mogelijk maken dat het aanwezige potentieel om de economische efficiency te verhogen wordt benut, hetgeen tegelijkertijd de prestaties van Europa op economisch en milieugebied zou verhogen. Een aantal Lid-Staten onderzoekt momenteel bij voorbeeld de mogelijkheden om te profiteren van synergie op het gebied van ecologisch gerichte belastinghervormingen en werkgelegenheidsbeleid. In landen als Denemarken, Nederland, België en Zweden zijn zogenaamde °groentax"-commiss!es ingesteld, die zijn belast met de beoordeling en implementatie van dergelijke belastinghervormingen en het toezicht daarop. In het bedrijfsleven bestaat een groot potentieel voor synergie door beleidsintegratie. In het Verslag over het concurrentievermogen uit 1996 (SEC(96) 2121), een werkdocument van de diensten van de Commissie, wordt benadrukt dat gezond milieubeleid kansen kan scheppen voor het bedrijfsleven door de economische efficiency en de innovatie te stimuleren. In het verslag wordt vastgesteld dat er bij voorbeeld bij het gebruik van water en energie geprofiteerd kan worden van een omvangrijk potentieel voor efficiencyverbetering. Het "groen maken" van het bedrijfsleven en het aanbieden van milieugoederen en -diensten gaan vergezeld van een toenemende werkgelegenheid. Krachtdadig, economisch gezond milieubeleid kan prikkels geven tot het aanbieden van concurrerende en innovatieve milieutechnologie en kan op de markten vraag naar dergelijke illustreert hoeveel werkgelegenheid in Duitsland in 1994 (in vergelijking met 1990) verband hield met de milieubescherming. technologie creëren. Tabel B4. 1 Tabel B4. 1 R a m i ng v an de w e r k g e l e g e n h e i d s e f f e c t en van m i l i e u b e s c h e r m i ng in D u i t s l a nd Milieubeschermingsactiviteiten natuurbescherming, waterzuivering) Aanbod -diensten milieugoederen van (zoals en - rechtstreeks - indirect Totaal 1990 en 1994 1 9 9 0 ( 1) in 1000 255 341 203 137 597 1990(1) in % van de totale burgerlijke werkgelegenheid 0,9 1,2 0,7 0,5 2,1 1 9 9 4 ( 2) in 1000 508 448 256 192 956 1 9 9 4 ( 2) in % van de totale burgerlijke werkgelegenheid 1,5 1,3 0,7 0,6 2,8 (1) West-Duitsland (2) Duitsland na de eenwording Opmerking: De gegevens moeten met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Met name de werkgelegenheidscijfers over 1994 kunnen zijn beïnvloed door de gevolgen van de Duitse eenwording. Ook komt de definitie van "milieubeschermingssector" die in de aan de cijfers ten grondslag liggende IFO-enquête gehanteerd wordt, niet overeen met de OESO/Eurostat-definitie. Bron: Ifo Schnelldienst 28/1996 en diensten van de Commissie 62 3. CONSOLIDATIE EN HERVORMING VAN DE OPENBARE FINANCIËN IN DE GEMEENSCHAP Een vastberaden correctie van de bestaande budgettaire onevenwichtigheden is tegenwoordig een onontbeerlijke macro-economische en structurele vereiste voor bijna alle Lid-Staten. Deze correctie is nodig om de voorwaarden te scheppen voor een krachtige en duurzame uitbreiding van de investeringen, de productie en de werkgelegenheid op korte en middellange termijn, om de last van de overheidsschuld en van de dienst daarvan te verminderen, en om ervoor te zorgen dat het begrotingsbeleid weer flexibel kan reageren op conjunctuurschommelingen zonder een voortdurende escalatie van de overheidsschuld te veroorzaken. Voorts past de nagestreefde begrotingsdiscipline binnen het kader van de ruimere doelstelling het aandeel van de openbare financiën in de economie te verminderen, een klimaat te scheppen dat bevorderlijker is voor het bedrijfsleven, en het concurrentievermogen te verbeteren tegen de achtergrond van de toegenomen mondialisering. Tenslotte is het even belangrijk te zorgen voor een geslaagde overgang naar, en het blijvende succes van, de EMU. De laatste jaren hebben de meeste Lid-Staten voortgang gemaakt met het verminderen van de budgettaire onevenwichtigheden die waren ontstaan in de loop van de twee decennia na de eerste olieprijsschok. Er is echter duidelijk meer nodig. Terwijl de budgettaire consolidât)emaatregelen in omvang, timing en opzet moeten worden aangepast aan de specifieke omstandigheden van elk land, werden de voornaamste leidmotieven vastgelegd in de achtereenvolgende globale richtsnoeren voor het economisch beleid, waaronder de aanbeveling van 1996: • de nadruk moet worden gelegd op het beperken van de uitgaven in tegenstelling tot verdere verbogingen van de totale belastingdruk; • bij de overheidsuitgaven moeten de prioriteiten worden verlegd naar productieve activiteiten, zoals investeringen in infrastructuur en menselijk kapitaal en actieve arbeidsmarktinitiatieven; • de efficiency van de overheidsdiensten moet worden verbeterd; • de totale belastingdruk, vooral die op arbeid, moet worden verminderd, maar niet voordat het begrotingstekort een duidelijk neerwaartse tendens vertoont. Door hun consolidatieprogramma's op deze beginselen te baseren, zullen de Lid-Staten tegelijkertijd begrotingsdicipline verzekeren en de efficiency en de werkgelegenheid sterk bevorderen door de beheersing en rationalisering van de overheidsuitgaven en de verlaging en verlegging van de belastingdruk. Het proces van begrotingsconsolidaite biedt de Lid-Staten een waardevolle gelegenheid om de opzet en structuur van hun respectieve uitgavenprogramma's en belastingstelsels aan een kritisch onderzoek te onderwerpen. 63 3. 1 Lange-termijnontwikkelingen in de openbare financiën in de Gemeenschap De huidige belangrijke budgettaire onevenwichtigheden in de Gemeenschap zijn het resultaat van een aantal lange-termijnontwikkelingen in de uitgaven en de belastingen die alle of bijna alle Lid-Staten voor een groot deel gemeen hadden. 3. 1. 1 Overheidsuitgaven De laatste 35 jaar heeft de Gemeenschap een snelle groei van het aandeel van de openbare financiën in de economie doorgemaakt. De uitgaven «van de totale overheid, die in 1961 34% van het BBP vormden, stegen tot meer dan 52% in 1993, waarna zij de laatste jaren iets terugvielen. Het stijgende aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP was zeker tot het een begin gemeenschappelijk alle industrielanden, dat echter in de Gemeenschap een meer uitgesproken karakter had dan in haar voornaamste handelspartners (zie tabel 20). jaren verschijnsel tachtig in van de De overheidsuitgaven in de Gemeenschap stegen namelijk sterk in elke neerwaartse fase in de bedrijvigheid, terwijl in de daaropvolgende periodes van herstel deze opwaartse tendens niet werd gekeerd. I Tabel 20 Omvang van de openbare financiën in de EG, de VS en J a p an (% van het BBP) 1961 1973 1982 1996 | Totale uitgaven 33. 6 30. 3 17. 3 38. 7 32. 9 22. 3 49. 3 38. 9 33. 6 50. 6 36. 7 36. 6 Totale lopende ontvangsten 34. 3 46. 2 44. 3 38. 2 29. 5 19. 7 33. 2 22. 8 35. 0 30. 0 34. 6 31. 6 EUR VS JAP EUR VS JAP Vorderingenoverschot (+)/ of-tekort (-) -5. 1 -0. 6 0. 7 -4. 4 -0. 6 EUR VS JAP Bron: Diensten van de Commissie -3. 6 -3. 9 0. 3 2. 4 0. 5 -2. 2 -5. 0 De snelst groeiende uitgavencategorie sinds het begin van de jaren zestig waren de lopende overdrachten, waarvan de toename meer dan de helft van het totale stijgingspercentage van de overheidsuitgaven in de Gemeenschap vertegenwoordigde (zie tabel 21). Momenteel vormen de lopende overdrachten de grootste uitgavencategorie en vertegenwoordigen zij bijna een kwart van het BBP en ongeveer de helft van de totale overheidsuitgaven. De snelle toename van de lopende overdrachten was bijna geheel toe te schrijven aan de stijgende overdrachten aan gezinnen, terwijl het aandeel in het BBP van de directe subsidies aan ondernemingen grosso modo stabiel bleef op ongeveer 3%. De groei van de overdrachten aan gezinnen was hoofdzakelijk toe te schrijven aan de uitbreiding van drie belangrijke sectoren van het sociaal beleid: pensioenen, gezondheidszorg en werkloosheidsuitkeringen. De uitbreiding van de verzorgingsstaat in de jaren zestig en zeventig, die werd gekenmerkt door een verruiming van de dekking van 64 de programma's, een verruiming van de ontvankelijkheidscriteria en een verhoging van de uitkeringen, heeft bijgedragen tot een belangrijke verhoging van de betalingen in deze sectoren. Daarnaast hebben demografische en economische ontwikkelingen (vergrijzing, hogere werkloosheid alsmede stijgende kosten en een hoge inkomenselasticiteit van de vraag naar gezondheidszorg) een belangrijke rol gespeeld. Sinds het midden van de jaren tachtig hebben groeiende bezorgdheid over de druk op de overheidsbegrotingen en over de verminderde bereidheid zich op de arbeidsmarkt aan te bieden, geleid tot een verkrapping van de overdrachtstelsels in vele Lid-Staten. Dit heeft geleid tot een vertraging van de stijging van deze uitgaven in het laatste decennium, maar» de onverminderde vraag naar maatschappelijke dienstverlening en de nieuwe stijging van de werkloosheid in de jaren negentig hebben een voortdurende opwaartse druk uitgeoefend. Om de groei van de sociale overdrachten in de toekomst te beheersen, moet het beleid zijn gericht op duurzame sterke economische groei en meer werkgelegenheid en, om voorbereid te zijn op een steeds grotere demografische druk, op het herstructureren en/of stroomlijnen van de pensioen-, gezondheidszorg- en werkloosheidsstelsels. Tabel 21 Ontvangsten en uitgaven van de totale overheid - EURa> (in % van het BBP) Omvang Mutatie 1961 1973 1982 1989 1993 1996 73/61 82/73 89/82 93/89 96/93 33. 6 38. 7 49. 3 47. 2 52. 4 50. 6 5. 1 10. 6 -2. 1 5. 2 -1. 8 11. 5 16. 0 21. 6 20. 7 23. 7 23. 3 4. 5 5. 6 -0. 9 3. 0 -0. 4 3. 1 13. 7 0. 8 4. 5 13. 0 1. 7 17. 9 4. 1 17. 1 4. 6 19. 9 5. 4 19. 8 5. 4 16. 4 19. 6 18. 2 19. 6 18. 9 4. 9 2. 4 3. 2 -0. 8 0. 5 -1. 4 2. 8 0. 8 1. 4 -0. 1 0. 0 -0. 7 -1. 4 2. 7 0. 9 1. 0 0. 9 1. 1 0. 6 3. 7 2. 9 2. 8 2. 8 2. 4 0. 1 0. 1 -0. 1 0. 2 -0. 5 -0. 8 -0. 8 -0. 1 0. 0 -0. 4 34. 3 38. 2 44. 3 44. 8 46. 3 46. 2 3. 9 6. 1 0. 5 1. 5 -0. 1 13. 9 8. 7 10. 2 12. 9 10. 7 11. 8 13. 2 12. 4 14. 7 13. 5 13. 3 14. 6 13. 6 12. 9 16. 0 14. 0 12. 8 16. 1 -1. 0 2. 0 1. 6 0. 3 1. 7 2. 9 0. 3 0. 9 -0. 1 0. 1 -0. 4 1. 4 0. 4 -0. 1 0. 1 1. 5 2. 8 4. 0 3. 4 3. 7 3. 4 1. 3 1. 2 -0. 6 0. 3 -0. 3 6. 0 0. 7 4. 1 -0. 6 -1. 0 -5. 1 1. 2 -2. 4 -2. 5 -6. 3 -1. 3 -4. 4 -1. 9 -1. 3 -5. 1 -4. 5 2. 2 2. 7 -3. 7 -3. 9 1. 2 1. 9 Totale uitgaven waarvan: 1. Lopende overdrachten Ibis. waarvan: gezinnen 2. Rentebetalingen 3. Consumptieve overheidsuitgaven 4. Netto kapitaaloverdrachten 5. Bruto investeringen in vaste activa Lopende ontvangsten waarvan: 6. Indirecte belastingen 7. Directe belastingen 8. Sociale-zekerheids- bij dragen 9. Andere lopende ontvangsten Pro memorie 10. Bruto-besparingen 11. Vorderingen overschot(+)/ of-tekort(-) 12. Bruto-overheidsschuldb 65. 2 35. 3 45. 6 54. 1 66. 1 73. 5 -29. 9 10. 3 8. 5 12. 0 7. 4 a) 1961 : EUR 15 exclusief Griekenland, Portugal, Oostenrijk, Zweden en Finland; 1973: EUR 15 exclusief Luxemburg, Griekenland en Portugal. b) 1973 : EUR 15 exclusief Frankrijk en Nederland. Bron: Diensten van de Commissie 65 De rentebetalingen op uitstaande overheidsschuld vormden een andere belangrijke component van de stijging van de overheidsuitgaven. Na een daling tot minder dan 2% van het BBP in het begin van de jaren zeventig zijn deze rentebetalingen vervolgens snel gestegen tot thans 5,5% van het BBP. Deze sterke stijging weerspiegelt de interactie van een toegenomen gebruik van leningen in plaats van belastingen om de gestegen overheidsuitgaven te financieren, een daarmee gepaard gaande sterk opwaartse tendens van de overheidsschuld/BBP ratio en hoge rentetarieven. Het groeiende aandeel van de schulddienst heeft de begroting veel minder flexibel en veel kwetsbaarder ten aanzien van rentestijgingen gemaakt. Om deze is het nodig een stabiel macro-economisch kader tot stand te brengen dat leidt tot een daling van de kosten van het vorderingentekort. te keren, trend De consumptieve overheidsuitgaven leverden in de jaren zestig en zeventig een belangrijke totale bijdrage (ongeveer 6 procentpunten) overheidsuitgaven, maar sindsdien is het aandeel ervan relatief stabiel gebleven en schommelde het in de Gemeenschap gemiddeld rond 19% van het BBP. tot de procentuele stijging van de tot de overige uitgavencategorieën daalde het aandeel van de In tegenstelling overheidsinvesteringen in het BBP de laatste 35 jaar gestadig. Het huidige aandeel van 2,5% van het BBP is iets meer dan de helft van het niveau van 1961. Dit weerspiegelt tot op zekere hoogte de voltooiing van grote infrastructuurstelsels, maar het onthult ook de politieke realiteit dat het gemakkelijker bleek de overheidsinvesteringen te beperken dan de lopende uitgaven te beheersen. De privatisering van een aantal openbare nutsbedrijven kan ook een rol hebben gespeeld. Besparingen op overheidsinvesteringen kunnen leiden tot hoge economische kosten op lange termijn, aangezien deze uitgaven belangrijk bijdragen tot de groei van de productiviteit in de particuliere sector, zoals blijkt uit recente analyses over de potentiële voordelen van de totstandbrenging van de transeuropese vervoersnetwerken16. 3. 1. 2 Overheidsontvangsten De stijging van de overheidsuitgaven in de Gemeenschap heeft een aanzienlijke toename van de totale belastingdruk (d. i. de som van de indirecte belastingen, de directe belastingen en de sociale-zekerheidsbijdragen) met zich gebracht. De laatste 35 jaar is het aandeel van de overheidsontvangsten in het BBP met 12 procentpunten toegenomen tot 46 procent in 1996. De stijging van het aandeel van de overheidsontvangsten deed zich grotendeels in de periode 1960-82 voor, terwijl de belastingdruk in de rest van de jaren tachtig min of meer stabiel bleef. In het begin van de jaren negentig ging een sterke stijging van de uitgaven - deels veroorzaakt door de economische recessie - gepaard met 16 Zie "Transeuropese netwerken: Jaarverslag 1996" COM(96)645 def. 66 een verdere verzwaring van de belastingdruk. De wijdverbreide, maar niet altijd even geslaagde pogingen van de overheden sinds het begin van de jaren tachtig om de belastingdruk te stabiliseren ofte verlagen, moeten worden gezien tegen de achtergrond van diverse factoren. Ten eerste hebben het gegroeide besef van de verstorende en werkgelegenheid beperkende effecten van hoge belastingen alsmede het verzet van de kiezers vele regeringen doen aarzelen verdere belastingverhogingen in te voeren. Ten tweede hebben zowel een vervlakking van de belastingschalen en de indexering van de belastingstelsels als de lagere inflatie geleid tot een verlichting van de belastingdruk. Ten derde hebben belastinghervormingen, verhoogde belastingconcurrentie tussen landen en in sommige gevallen de groei van de informele economie wellicht ook bijgedragen tot een tragere stijging van de belastingopbrengsten. tot de factoren die De toename van de belastingdruk ging gepaard met belangrijke wijzigingen in de totale groei van de belastingstructuur. De voornaamste overheidsontvangsten bijdroegen, waren de sociale-zekerheidsbijdragen en in iets mindere mate de directe belastingen. De daling van de gemiddelde actieve beroepsbevolking (van 67% van de beroepsbevolking in 1961 tot 59% in 1996) leidde tot een vermindering van het aantal personen dat belastingen en sociale-zekerheidsbijdragen betaalde, terwijl het aantal uitkeringtrekkers steeg. De sterke stijging van de sociale-zekerheidsbijdragen hield geen gelijke tred met de stijging van de sociale uitkeringen. Dientengevolge moest een steeds groter deel van de uitkeringen worden gefinancierd met andere begrotingsmiddelen, met name directe belastingen. De indirecte belastingen bleven gedurende het grootste deel van de periode ongewijzigd als percentage van het BBP, maar de laatste jaren was er een tendens de indirecte belastingen te verhogen en tegelijkertijd het relatieve belang van andere overheidsontvangsten te verminderen. De wijzigingen in de belastingstructuur hebben geleid tot een toenemende belastingdruk op arbeid in loondienst, terwijl de omgekeerde tendens zich voordeed voor andere productiefactoren zoals kapitaal, energie en natuurlijke hulpbronnen. In de periode 1980 tot 1994 steeg de gemiddelde effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst (d. i. belastingopbrengsten gedeeld door de belastinggrondslag) in de Gemeenschap van een reeds hoog niveau van. 35% tot meer dan 40%. Grafiek 22 Effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst en andere productiefactoren, EUR SO 45 40 35 30 1980 Andere productiefactoren 1982 1984 1986: 1988! 1990: 1992: 1994 Bron: OI»nst«n van da Commissi*. 67 Anderzijds daalde de effectieve belastingdruk op de andere productiefactoren van ongeveer 44% tot iets meer dan 35% (zie grafiek 22). De opwaartse tendens van de belasting van arbeid heeft een remmende invloed op de schepping van werkgelegenheid, aangezien hierdoor de niet-loonkosten stijgen, de loondruk toeneemt en de bereidheid om inkomstenbelastingen te werken afneemt. Hoge veroorzaken in samenspel met de overdrachten- en uitkeringenstelsels een hoge effectieve marginale belastingdruk op werknemers met een laag inkomen, hoge reserveringsionen en omvangrijke "wiggen" tussen de arbeidskosten voor de werkgevers en het door de werknemers ontvangen netto-inkomen. sociale-zekerheidsbijdragen en De veranderingen in de belastingstructuur zijn onder meer toe te schrijven aan de geleidelijke uitholling van de belastinggrondslagen in de Lid-Staten, die verband houdt met factoren van zowel binnenlandse als internationale oorsprong. In het binnenland lijken hoge belastingniveaus en omvangrijke belastingwiggen voor inkomen uit arbeid de ontwikkeling van de informele economie in de hand te hebben gewerkt. Internationaal heeft belastingconcurrentie tussen de landen geleid tot fiscale erosie van de mobiele belastingbronnen, zoals kapitaal, waarbij de internationale verplaatsing van belastbare grondslagen reageert op verschillen in effectieve belastingdruk. Deze ontwikkelingen hebben een wijziging in de structuur van de belastingstelsels van vele Lid-Staten veroorzaakt, waarbij de belastingdruk wordt verlegd naar de arbeid, die relatief immobiel is, om het belastingverlies door de gestadige erosie van andere, beter "exporteerbare" bronnen van overheidsinkomsten goed te maken. De Lid-Staten zijn het er in het algemeen over eens dat de lange-termijnontwikkeling in de richting van hogere belasting op arbeid moet worden gekeerd. Dit kan zowel worden bereikt door een gerichte aanpak (bijvoorbeeld verlaging van de niet-loonkosten voor specifieke categorieën werknemers zoals laaggeschoolden, jongeren of nieuwkomers op de arbeidsmarkt) als door algemene maatregelen, met name een vermindering van de overheidsuitgaven als percentage van het BBP en een verschuiving van de belastingdruk naar andere factoren, vooral energie en kapitaal. -De maatregelen op dit gebied moeten verenigbaar zijn met en dienen bij te dragen tot de verwezenlijking van andere doelstellingen van de Gemeenschap, namelijk het stabiliseren van de begrotingsstelsels van de Lid-Staten en het opheffen van fiscale belemmeringen voor de interne markt, terwijl tegelijkertijd een fiscaal klimaat moet worden geschapen dat leidt tot een sterke, werkscheppende groei en een doeltreffend milieubeleid17. 17 De behoefte aan een veelomvattende aanpak werd benadrukt in de mededeling van de Commissie "belastingheffing in de Europese Unie", die werd ingediend bij de informele Raad Ecofm in Verona in april 1996, en in het "Tweede Verslag over de belastingheffing in de Europese Unie" van de Commissie, oktober 1996. 68 3. 2 Begrotingsontwikkelingen in 1996 en vooruitzichten voor 1997 en 1998 Overal in de Gemeenschap zijn onlangs grotere inspanningen gedaan om de openbare financiën gezond te maken. Verreweg de meeste Lid-Staten hebben in hun begrotingen voor 1996 en 1997 belangrijke stappen genomen om hun tekorten terug te dringen tot 3% van het BBP of minder in een poging om op middellange termijn hun begroting in evenwicht te brengen. De drijvende krachten achter dit proces zijn van tweeërlei aard. In de eerste plaats hebben de ervaringen van de laatste jaren uitgewezen dat excessieve begrotingstekorten en onvoldoende geloofwaardigheid van de consolidatie-inspanningen nadelige gevolgen kunnen hebben voor de rentetarieven, de wisselkoersen en uiteindelijk de groei. In de tweede plaats heeft de noodzaak om voortgang te maken om aan de convergentiecriteria voor deelneming aan de EMU te voldoen, een direct doel voor de begrotingsinspanningen van de Lid-Staten verschaft en werd dit in vele landen gezien als een unieke gelegenheid om deze inspanningen bij voorbaat veel geloofwaardiger te maken. Ten gevolge van deze inspanningen en gezien de ramingen voor de groei en de rentetarieven zal het gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap naar verwachting tussen 1995 en 1998 worden gehalveerd tot 2,5% van het BBP. Dit vormt een belangrijke stap op de weg naar het herstel van gezonde openbare financiën. 3. 2. 1 Versnelde voortgang bij de vermindering van de begrotingstekorten Bijna alle Lid-Staten slaagden erin hun begrotingstekort in 1996 verder terug te dringen. De enige uitzonderingen waren Duitsland, waar het tweede achtereenvolgende jaar groter werd, en Luxemburg, waar het overschot daalde. Het tekort verminderde in bijzonder sterke mate in Zweden, Spanje en Finland, maar daalde ook in verscheidene andere landen met 1% van het BBP of meer (Tabel 22). tekort voor het Het begrotingstekort bleef ruim onder de 3% van het BBP in de drie landen waarvoor momenteel geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig In Nederland werd het Ierland en Luxemburg). tekort geldt begrotingstekort teruggebracht tot onder de referentiewaarde van Maastricht. (Denemarken, Volgens de ramingen van het najaar 1996 van de diensten van de Commissie zullen bijna alle Lid-Staten in 1997 nog meer voortgang maken. Dit geldt vooral voor Italië (ongeveer 3,5 procentpunten van het BBP) en ook voor bijna alle overige Lid-Staten, waarvoor de voortgang wordt geraamd op 1 tot 1,5 procentpunt. 69 waar' Tegen deze achtergrond van een belangrijke vermindering van het tekort in bijna alle landen, zullen naar verwachting niet minder dan twaalf Lid-Staten hun tekort in 1997 weten terug te dringen tot 3% of minder van het BBP. De enige uitzonderingen zijn het Griekenland, begrotingstekort hoog is, maar wel daalt, en Italië en het Verenigd Koninkrijk, die volgens de huidige tekort van prognoses beide een ongeveer 3,5% van het BBP zullen hebben18. Van de landen met een tekort onder 3% van het BBP zullen Denemarken en Ierland waarschijnlijk dichter bij een begroting in evenwicht komen. Voor 1998 zijn nog geen begrotingen beschikbaar. Volgens het geraamde scenario voor 1998, dat is gebaseerd op een extrapolatie van de voor 1997 de tendenzen, verwachte zullen begrotingstekorten in het algemeen verder dalen en zullen alle Lid-Staten tekorten van behalve Griekenland minder dan 3% van het BBP hebben. Tabel 22 Vorderingenoverschot (+) of -tekort (-) van de totale overheid (% van het BBP) Omvang 1995 1996 1997 1998 Mutatie 1997 1996 B DK D*> EL2> E -2. 9 -0. 3 -2. 9 -6. 5 -3. 0 -3. 0 -0. 9 -3. 3 0. 5 -2. 5 -3. 0 -2. 9 -2. 2 -2. 9 -3. 5 -3. 3 -1. 4 -4. 0 -7. 9 -4. 4 -4. 0 -1. 6 -6. 6 0. 9 -2. 6 -4. 3 -4. 0 -3. 3 -3. 9 -4. 6 -4. 4 -2. 5 -0. 3 -2. 4 -5. 3 -2. 8 -2. 9 -0. 5 -3. 0 0. 9 -2. 0 -2. 9 -2. 9 -1. 4 -1. 0 -2. 2 -2. 5 IRL2> r*> L NL5* A P FIN S UK2) EUR 1) Exclusief door de Bondsregering in 1995 overgenomen -3. 0 5. 0 1998 0. 4 0. 0 0. 5 1. 2 0. 2 0. 1 0. 4 0. 3 0. 4 0. 5 0. 1 0. 0 0. 8 1. 9 1. 3 0. 5 0. 4 1. 1 1. 1 1. 4 1. 4 1. 0 0. 7 3. 3 -0. 4 0. 1 1. 3 1. 1 1. 1 1. 0 1. 1 1. 4 0. 8 0. 2 -0. 5 1. 2 2. 2 0. 8 0. 4 0. 5 -0. 6 1. 4 1. 6 1. 1 1. 9 4. 2 1. 2 0. 6 activa en passiva in verband met de eenmaking (Treuhand, Oostduitse woningbouwmaatschappijen en Deutsche Kreditbank) ten bedrage van 229 miljard DEM. 2) Ten tijde van de opstelling van de ramingen van de Commissie hadden Griekenland, Ierland en het VK hun begroting voor 1997 nog niet ingediend. De hypothese van een ongewijzigd beleid werd ook voor 1997 gebruikt. Overeenkomend met de nieuwe gegevens voor Griekenland is het tekort voor 1996 begroot op 7,6%. 3) Inclusief voor 1997 de betaling van 37,5 miljard FRF door France Telecom aan de Franse Staat. 4) Inclusief voor 1997 6 biljoen ITL minder overdrachten aan staatsbedrijven, maar exclusief 6,5 biljoen ITL andere operaties waarvoor momenteel wordt nagegaan of zij in overeenstemming met de ESER-regels zijn. ^ Exclusief voor 1995 een nettobedrag van 32,84 miljard NLG buitengewone uitgaven in verband met de hervorming van de financiering van de woningbouwverenigingen. Bron: Diensten van de Commissie. 18 De in het najaar van 1996 door de diensten van de Commissie opgestelde raming van het tekort voor Italië is exclusief tekort-verminderingsoperaties voor een bedrag van 6,5 biljoen ITL, waarvoor momenteel wordt onderzocht of zij in overeenstemming met de ESER-regels zijn. Voor het Verenigd Koninkrijk omvat de raming niet de maatregelen die in de begroting van november 1996 werden aangekondigd. De Britse autoriteiten verwachten dat deze maatregelen in het begrotingsjaar 1997/98 tot een extra begrotingsconsolidatie zullen leiden. 70 Grafiek 23 1 Werkelijk en voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd vorderingentekort van de totale overheid, EUR %van&BP *1 -2 -3 -4 *5 -6 -7 Werkelijk vorderingentekort Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 Bron: Diensten van de Commissie. 3. 2. 2 Tempo en omvang van de consolidatie-inspanning van conjuncturele Voor de Gemeenschap als geheel had de conjunctuurverslechtering in 1996 een ongunstige invloed op de uitgaven en de belastingopbrengsten. Terwijl de werkelijke tekorten in 1996 gemiddeld verminderden met 0,6 procentpunt van het BBP, verbeterde daardoor het financieringssaldo van de totale overheid, gecorrigeerd voor het budgettaire "voor effect conjunctuurschommelingen gecorrigeerde" begrotingssaldo) iets meer met naar raming 0,9 procentpunten van het BBP19. In 1997 zullen de conjunctuurschommelingen naar verwachting een min of meer neutraal budgettair effect hebben voor de Gemeenschap als geheel, en de verwachte vermindering van het tekort met ongeveer 1,3 procentpunt van het BBP weerspiegelt volledig een vermindering van het voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde tekort. Dit vertegenwoordigt een inspanning zonder weerga en wijst duidelijk op de vastberadenheid van de Lid-Staten om hun openbare financiën te saneren. trendafwijkingen productie (het van de 19 Ramingen van het voor de conjunctuur gecorrigeerde begrotingssaldo worden gekenmerkt door aanzienlijke onzekerheid in verband met zowel het trendmatige (potentiële) BBP en het budgettaire effect van door conjunctuurschommelingen veroorzaakte afwijkingen van het trendmatige (potentiële) BBP. De diensten van de Commissie hanteren een voorzichtige methode om conjunctuurschommelingen te corrigeren, in zoverre dat deze methode in het algemeen voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingstekorten oplevert die qua omvang hoger zijn dan die van andere methoden, zoals die welke door de OESO en het IMF worden gehanteerd. Aangezien deze verschillen hoofdzakelijk verband houden met verschillen in de geraamde omvang van het trendmatige voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde tekort niet significant naar gelang van de gebruikte methode. jaarlijkse mutaties van (potentiële) BBP, variëren het de 71 Het voor concunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingstekort wordt voor 1997 in dertien landen op of onder 3% van het BBP geraamd volgens de door de diensten van de Commissie gebruikte methode. Voor de Gemeenschap als geheel zal de totale vermindering van het voor conjunctuurschommelingen gecorri geerde tekort tussen 1992 en 1998 dan 3 naar procentpunten van het BBP bedragen, waarbij de grootste daling optreedt in 1996 en 1997. verwachting meer Tabel 23 Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd financieringssaldo van de totale overheid 1) (%inBBP) I I Omvang Mutatie 1995 1996 1997 1998 1996 1997 1998 B DK D» EL E F IRL I L -3. 7 -1. 5 -3. 5. 8. 3 -5. 8 -4. 6 -3. 2 -7. 1 1. 7 -2. 7 -1. 2 -3. 5 -7. 5 -3. 5 -3. 4 -3. 9 -6. 1 1. 3 -2. 4 -0. 6 -2. 3 -6. 4 -2. 2 -2. 6 -3. 1 -2. 7 0. 9 -2. 5 -1. 1 -2. 0 -5. 7 -2. 3 -2. 9 -2. 4 -2. 8 0. 6 1. 0 0. 3 0. 0 0. 8 2. 3 1. 2 0. 3 0. 6 1. 2 1. 1 1. 3 0. 8 -0. 7 1. 0 -0. 4 0. 8 3. 4. -0. 4 -0. 1 1 -0. 5 I 0. 3 I 0. 7 I -0. 1 B -0. 3 l 0. 7 I -0. 1 -0. 3 NL A P -3. 7 -6. 1 -4. 6 0. 0 1. 8 1. 0 0. 2 -0. 2 -0. 4 -2. 3 "f -3. 5 -2. 3 -2. 3 -2. 5 -2. 1 -2. 5 -2. 9 1. 4 2. 0 1. 1 1. 6 3. 8 1. 1 -2. 2 -3. 0 -4. 0 -2. 2 -2. 5 -3. 3 -3. 8 -6. 8 -5. 1 -2. 1 -1. 3 -2. 2 FIN S UK In 1996 en 1997 te samen zal het voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingstekort naar verwachting dalen in alle Lid-Staten (behalve Luxemburg). In vier landen (Spanje, Italië, Oostenrijk en Zweden) zal het tekort in die twee jaar naar verwachting uitzonderlijk sterk dalen met 3,5 tot 4,5 procentpunten van het grote BBP. Daarnaast worden dalingen 2 1 procentpunten van het BBP verwacht in de acht andere Lid-Staten waar het werkelijke tekort in 1995 hoger was dan 3% van het BBP. het geraamde budgettaire effect van de door conjunctuurschommelingen veroorzaakte afwijking van het BBP van zijn trendmatige niveau; ramingen van de diensten van de Commissie. De methodologie wordt verklaard in European Economy, nr. 60, 1995, blz. 35 - 90. 0. 1 EUR 1J Financieringssaldo van de totale overheid, gecorrigeerd voor 2) Zie voetnoot 1 in tabel 22. Bron: Diensten van de Commissie. 0. 1 1. 2 1. 1 0. 0 0. 5 0. 7 tussen van -2. 4 -4. 7 -2. 5 -3. 8 en 0. 9 1. 3 Verscheidene van deze landen hebben hun consolidatie-inspanning reeds grotendeels in 1996 geleverd. Dit geldt vooral voor België, Nederland, Finland en Zweden, waar in 1997 slechts een geringe of helemaal geen inkrimping wordt verwacht. Daarentegen was er in Duitsland in 1996 geen onderliggende verbetering en zal de consolidatie-inspanning daar uitsluitend in 1997 plaatsvinden, terwijl in Italië een zeer ambitieuze begroting voor 1997 een bijzonder grote inspanning in dat jaar impliceert. 72 3. 2. 3 Samenstelling en duurzaamheid van de consolidatie-inspanning van van aandeel Voor de Gemeenschap als geheel werd de begrotingsinspanning in 1996 in ongeveer gelijke mate geleverd door verminderingen van het de overheidsuitgaven in het BBP en verhogingen van het reeds hoge aandeel de overheidsontvangsten in het BBP. Indien de Lid-Staten zich aan de voor huidige uitgavenplannen 1997 de zal houden, begrotingsconsolidatie in dat jaar naar verwachting hoofdzakelijk door beperking van de uitgaven lichte bereikt. De worden toename van de belastingdruk zal in 1998 waarschijnlijk in het tegendeel verkeren. Voor de drie jaren te zamen zal het aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP in de Gemeenschap derhalve naar verwachting belangrijk dalen (met naar raming ongeveer ongewijzigd Tabel 24 Uitgaven en ontvangsten van de totale overheid (% van het BBP) Ontvangsten Uitgaven 1995 1996 1997 1998 1995 1996 1997 1998 B DK D ELJ> E FD IRL1) I1J L NL1' A P FIN S UK1) 50. 3 58. 1 46. 3 37. 6 39. 7 49. 5 35. 4 44. 8 40. 8 49. 1 46. 9 40. 1 53. 5 60. 1 37. 8 50. 5 58. 8 45. 7 38. 0 40. 3 50. 6 34. 7 46. 3 41. 7 48. 3 48. 2 40. 4 55. 3 63. 0 37. 6 50. 1 58. 0 46. 0 38. 4 40. 5 50. 5 34. 3 47. 7 41. 2 47. 7 48. 7 41. 3 54. 3 61. 7 37. 7 49. 7 56. 4 45. 9 38. 7 40. 2 50. 2 33. 9 47. 1 40. 8 47. 0 48. 3 41. 1 53. 9 60. 5 38. 0 54. 5 59. 7 49. 9 46. 7 46. 3 54. 3 37. 4 51. 8 40. 0 53. 2 52. 8 45. 3 58. 8 68. 2 43. 5 53. 8 60. 3 49. 7 46. 0 44. 8 54. 7 36. 3 52. 9 40. 7 50. 9 52. 5 44. 5 58. 7 66. 9 42. 3 53. 0 58. 2 48. 9 44. 9 43. 5 53. 5 35. 2 51. 0 40. 7 50. 1 51. 7 44. 3 56. 5 64. 6 41. 3 52. 1 56. 7 48. 2 44. 0 43. 0 53. 1 34. 3 50. 1 39. 9 49. 0 51. 2 44. 0 55. 3 61. 5 40. 2 EUR 45. 8 46. 2 46. 4 46. 1 50. 9 50. 6 49. 4 48. 5 J) Zie voetnoten in tabel 22. Bron: Diensten van de Commissie. ongeveer 2,5 procentpunten), terwijl de belastingdruk zal blijven. Zowel met betrekking tot het evenwicht tussen de maatregelen op het gebied van de uitgaven en die op het gebied van de ontvangsten als met betrekking tot de duurzaamheid van de consolidatiemaatregelen kunnen verschillen tussen de Lid-Staten worden waargenomen. Niettemin zal het aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP naar verwachting belangrijk worden teruggebracht in alle Lid-Staten behalve Portugal en Luxemburg. De bemoedigende vooruitzichten voor een beperking van de uitgaven zijn afhankelijk van de naleving van een stringente uitgavenplanning. De verwachte vermindering van de uitgavengroei weerspiegelt grotendeels het streven om de toename van het overheidsverbruik en van de overdrachten in te perken. In het algemeen zullen de effecten van deze maatregelen vermoedelijk duurzaam zijn. In verscheidene landen waar de stijging van de schuld/BBP-ratio is omgebogen tot een neerwaartse trend en waar de rentetarieven belangrijk zijn gedaald, zal de verminderde tot de schulddienst de komende jaren waarschijnlijk een belangrijke bijdrage 73 begrotingsconsolidatie leveren. In Italië wordt voor de periode 1995-1998 een daling van de rentebetalingen met 3 procentpunten van het BBP geraamd. De rentebetalingen zullen naar verwachting ook aanzienlijk dalen in andere Lid-Staten waar de schuldratio omlaag gaat. In 1998 zal de schulddienst naar verwachting in alle Lid-Staten verminderen. Uitgaven van de totale overheid ( mutaties in % van het BBP) Overheids verbruik Overdrachten aanondem. 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 Overdrachten aan gezinnen Overheids investeringen Kapitaal- overdrachten Rente- betalingen Totaal -0. 3 -0. 4 -0. 4 -0. 1 -0. 3 -0. 2 -0. 2 -0. 2 -0. 2 -0. 1 -0. 3 -0. 2 -0. 5 -0. 7 -0. 4 0. 0 0. 0 -0. 4 -0. 1 -0. 9 -0. 3 0. 0 -0. 1 0. 2 -0. 1 -0. 1 0. 5 0. 2 -0. 2 -0. 4 0. 0 0. 0 -0. 1 0. 1 0. 1 0. 0 0. 0 0. 1 0. 1 0. 0 0. 0 0. 3 0. 0 -0. 1 -0. 1 -0. 3 -1. 2 0. 1 0. 3 -0. 6 -0. 1 -0. 9 0. 8 0. 0 -1. 7 -0. 4 0. 6 -1. 7 -1. 8 -0. 5 -0. 3 -0. 7 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 3 -0. 3 0. 1 -0. 4 -0. 8 -0. 3 0. 1 -0. 8 -1. 0 -0. 4 -0. 3 -0. 6 -0. 3 -0. 1 -0. 2 0. 3 -0. 3 -0. 7 -0. 2 -0. 2 -0. 4 -0. 1 -0. 2 -0. 7 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 1 0. 0 -0. 1 -0. 2 -0. 1 0. 1 1. 0 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -0. 5 -0. 1 0. 3 0. 0 -0. 2 -0. 1 -0. 5 -0. 5 -0. 1 -0. 4 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 0. 0 0. 4 0. 0 0. 4 0. 0 0. 0 0. 0 -0. 1 -0. 1 0. 0 -0. 1 -1. 0 -0. 8 0. 2 -1. 9 -0. 1 0. 1 -0. 8 -1. 6 0. 1 -0. 6 0. 3 -1. 1 0. 4 -0. 1 0. 2 -0. 2 -0. 3 0. 0 -0. 6 -0. 1 0. 0 -0. 3 -1. 5 0. 0 -0. 1 0. 1 -0. 3 0. 0 -0. 8 0. 0 -1. 5 -1. 5 -1. 0 -1. 8 -2. 8 -0. 8 -2. 2 -0. 8 0. 7 -3. 1 -1. 1 0. 2 -2. 3 -3. 6 -2. 2 -0. 9 -1. 5 -0. 7 -0. 9 -0. 5 -0. 4 -0. 9 -0. 9 -0. 8 -1. 1 -0. 5 -0. 2 -1. 2 -3. 1 -1. 1 EUR -0. 4 -0. 3 -0. 3 0. 0 -0. 2 -0. 3 -0. 2 0. 0 -0. 2 0. 1 -0. 1 -0. 3 -1. 5 -0. 9 Bron: Diensten van de Commissie. Ten gevolge van hervormingen om de sociale uitgaven te beperken en in sommige gevallen ten gevolge van de dalende werkloosheid zullen de overdrachten aan gezinnen als percentage van het BBP naar verwachting in bijna alle Lid-Staten dalen. Voor de periode 1995-1998 vertoont het overheidsverbruik een tendens tot daling in vrijwel alle Lid- Staten, in het bijzonder Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Het aantal banen in overheidsdienst zal waarschijnlijk dalen in verscheidene landen (Duitsland, Spanje, Italië, Zweden, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk) en min of meer stabiel blijven in andere landen (België en Frankrijk). Sommige Lid-Staten hebben bespaard op een verminderde loonstijging in de overheidssector. Een aantal landen moet het vooral hebben van verminderingen of uitstel van overheidsinvesteringen. Dit geldt met name voor Spanje (zij het komend van een hoog niveau) en in mindere mate voor Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. In 74 sommige landen houden dergelijke verminderingen wellicht verband met een doelmatiger in het algemeen kunnen besparingen op gebruik van overheidsmiddelen, maar overheidsinvesteringen van tijdelijke aard blijken te zijn of anders op lange termijn duur komen te staan. In het Verenigd Koninkrijk weerspiegelt deze tendens een verschuiving van openbare naar privévoorzieningen. zekere hoogte op Volgens de hypothesen die ten grondslag liggen aan de ramingen van de diensten van de Commissie van het najaar 1996, berustte de begrotingsaanpassing in sommige Lid-Staten tot op de kapitaaloverdrachten van het Franse Telecom als onderdeel van de herstructurering en privatisering van het nutsbedrijf, en schatkistoperaties in Italië. Uiteraard draagt het tijdelijke karakter van dergelijke maatregelen niet bij tot een verbetering van de onderliggende begrotingssituatie. eenmalige maatregelen, in Frankrijk zoals Wanneer begin 1998 zal worden besloten welke landen een hoge mate van duurzame convergentie hebben bereikt zoals nodig is voor deelname aan de derde fase van de EMU vanaf 1. 1. 1999, zal worden beoordeeld in hoeverre eenmalige maatregelen in sommige landen in 1996-97 zijn aangevuld met duurzame verbeteringen van de begrotingssituatie. Aan de ontvangstenzij de nam de belastingdruk in 1996 in de meeste landen toe en in sommige gevallen is een verdere toename in 1997 te verwachten. Alleen in Ierland en Nederland is het aandeel van de overheidsontvangsten in het BBP duidelijk aan het dalen. Anderzijds zal de totale belastingdruk naar verwachting in 1998 in bijna alle Lid-Staten verminderen. In sommige gevallen omvatten maatregelen om meer ontvangsten te verkrijgen, verhogingen van de sociale-zekerheidsbijdragen die de werkgelegenheid zwaarder hypothekeren (bv. Duitsland en Oostenrijk). Vele landen hebben echter diverse verbruiksbelastingen verhoogd waardoor de werkgelegenheid naar verwachting minder ongunstig zal worden beïnvloed, voor zover de looneisen niet evenredig hoger worden gesteld om de hogere prijzen goed te maken. 3. 2. 4 Ontwikkeling van de overheidsschuld/BBP-ratio De gemiddelde schuld/BBP-ratio in de Gemeenschap steeg in 1996 met ongeveer 2 procentpunten tot 1VA%. De opwaartse tendens zal in 1997 echter waarschijnlijk, tot stilstand komen en de schuldratio zal naar verwachting in 1998 iets verminderen. Dit is toe te schrijven aan de grote inspanning van de regeringen van bijna alle Lid-Staten om de begrotingstekorten te verminderen en aan het verwachte herstel van de groei en de dalende rentebetalingen. Daarnaast zullen privatiseringsmaatregelen een rol spelen bij de vermindering van de schuldratio in verscheidene Lid-Staten. 75 zal In Frankrijk, Luxemburg en het de Verenigd Koninkrijk schuld/BBP-ratio de komende jaren naar verwachting onder de 60% blijven. In Duitsland en Finland steeg de tekortratio in 1996 tot boven 60% van het BBP en volgens de huidige prognoses zou zij in 1997 en 1998 iets boven dat niveau kunnen blijven. Tabel 26 Bruto overheidsschuld (% van het BBP) Omvang Mutatie 1993 1995 1996 1997 1998 95/93 98/95 137. 0 80. 1 48. 2 133. 7 71. 9 58. 1 130. 6 70. 2 60. 8 127. 0 67. 8 61. 9 123. 9 65. 5 61. 9 -3. 3 -8. 2 9. 9 -9. 8 -6. 4 3. 8 111. 8 60. 5 45. 6 111. 8 65. 7 52. 8 110. 6 67. 8 56. 4 109. 3 67. 1 58. 1 107. 2 65. 8 59. 2 0. 0 5. 2 7. 2 -4. 6 0. 1 6. 4 B DK1) D EL2) E F NL A P 76. 8 72. 2 69. 0 79. 7 69. 0 71. 7 80. 8 62. 8 68. 2 78. 7 71. 7 71. 1 -12. 9 5. 6 -0. 2 ERL2) I L •16. 2 -5. 5 3. 2 81. 6 124. 9 6. 0 74. 7 123. 4 7. 8 70. 0 122. 3 8. 8 94. 5 119. 3 6. 2 65. 4 1. 19. 4 9. 2 In de meeste landen waar de de brutoschuld/BBP-ratio boven 60% ligt, zal naar verwachting in de jaren 1996-98 voortgang worden gemaakt bij de vermindering van de In Denemarken en schuldenlast. Ierland zal de schuldratio naar verwachting snel de referentiewaarde van 60% benaderen (door een daling van respectievelijk 6!/2 en 16 procentpunten tot een niveau van ongeveer 65% van het BBP). In België, Griekenland en Italië, waar de schuldratio bijzonder hoog is, alsmede in Nederland, Zweden en Portugal zal de schuldratio naar verwachting dalen met 4 tot 10 procentpunten van het BBP in de periode 1996-98. EUR ^De overheidsdeposito's bij de centrale bank, het overheidsbezit van andere dan overheidsobligaties en de schuld in verband met overheidsondernemingen beliepen in 1995 ongeveer 18 % van het BBP. 2) Zie voetnoot 2 in tabel 22. Bron:diensten van de Commissie. FIN S UK2) 75. 1 72. 2 67. 8 61. 5 77. 6 57. 0 61. 3 78. 1 56. 2 61. 7 74. 9 56. 5 57. 3 76. 0 48. 5 59. 2 78. 7 54. 1 -1. 1 6. 2 3. 5 -4. 6 3. 2 -3. 9 2. 5 -3. 8 2. 4 1. 9 2. 7 5. 6 72. 9 66. 1 73. 7 71. 3 73. 5 5. 2 1. 6 3. 3 Het economische effect van de begrotingsconsolidatie in de Gemeenschap 3. 3. 1 Het effect van de begrotingsconsolidatie op de groei op korte termijn in 1996-97 De grote schaal van de geplande verminderingen van het begrotingstekort in de meeste Lid-Staten in 1996-97 heeft bij sommige commentatoren de vrees doen rijzen dat de inspanningen om aan de begrotingscriteria van Maastricht te voldoen, op korte termijn een belangrijk beperkend effect zouden kunnen hebben op de groei van de productie en de schepping van werkgelegenheid. Wie hiervoor bevreesd is, heeft echter geen oog voor het algemene economische beleid in de context waarvan de begrotingsconsolidatie plaatsvindt en voor de urgentie van de economische noodzaak om de openbare financiën in de Gemeenschap te consolideren, ongeacht het proces van Maastricht. 76 In de meeste Lid-Staten valt niet aan begrotingsconsolidatie te ontkomen indien de stijging van de overheidsschuld en de opwaartse tendens van de schulddienst moeten worden gestopt. Aanhoudend hoge begrotingstekorten zouden leiden tot een snelle stijging van de rentebetalingen in de komende jaren waardoor de belastingen nog verder omhoog zouden moeten ten koste van de werkgelegenheid, en zouden minder ruimte laten voor meer productieve of wenselijke overheidsuitgaven. In de huidige behoefte aan een groeibevorderende koers van het economisch beleid kan en mag derhalve niet worden voorzien met een "expansionistisch" begrotingsbeleid. In de meeste Lid-Staten is begrotingsconsolidatie nodig en wenselijk als op zichzelf staand doel. De voortgang op de weg naar de EMU versterkt het kader waarbinnen de nodige aanpassingen tot stand worden gebracht. een illusie blijken. Een termijn verwachte voordelen van beperkte Voorts zouden zelfs op korte consolidatie-inspanningen hoogstwaarschijnlijk aflatende begrotingsconsolidatie zou onmiddellijke en ernstige nadelige gevolgen hebben op de financiële markten, met een stijging van de premie op de rente en hoogstwaarschijnlijk nieuwe onrust op de wisselmarkten. Zoals maar al te duidelijk bleek na de valutabewegingen in 1995 (zie hoofdstuk 1), zou het netto-effect van een dergelijke onrust voor de groei op korte termijn in de Gemeenschap negatief zijn en de bestaande problemen van hoge en toenemende werkloosheid in de meeste landen nog verergeren. Derhalve is er in de praktijk geen alternatief voor de voortzetting van het beleid van begrotingsinkrimping. Het totale effect van het huidige en het toekomstige begrotingsbeleid op de vraag en de groei kan niet los worden gezien van de weerslag op de rentetarieven en de wisselkoersen, de koers van het monetaire beleid en andere onderdelen van het economisch beleid en de internationale en conjuncturele omstandigheden waarin de consolidatie plaatsvindt. Het directe beperkende effect van de begrotingsconsolidatie in 1996-97 wordt waarschijnlijk gecompenseerd door een aantal factoren die in twee grote categorieën kunnen worden ingedeeld. Ten eerste vormt de begrotingsconsolidatie een integrerend deel van het zoeken naar nieuw evenwicht in de beleidsmix die voor het economisch beleid in de Gemeenschap heeft plaatsgevonden en onder andere wordt weerspiegeld in lagere rentetarieven en een verbeterde wisselkoersstabiliteit. Deze voordelen strekken zich uit tot bijna alle Lid-Staten en hebben geleid tot een bijzonder sterke daling van de rentetarieven in landen die voorheen te lijden hadden onder hoge risicopremies. De treffendste voorbeelden zijn Spanje, Italië en Zweden, waar de lange-termijnrenteverschillen ten opzichte van Duitsland van hun recordniveau in 1995 tot december 1996 daalden met respectievelijk ongeveer 380, 430 en 340 basispunten. In elk van deze gevallen deed het leeuwendeel van deze daling zich voor na de aankondiging van geloofwaardige en belangrijke inspanningen om het begrotingstekort terug te dringen tot 3% van het BBP of minder in 1997 en nog in verder jaren daarna. De daling van de rentetarieven verlicht in de 77 belangrijke mate de last voor de openbare financiën en voor de particuliere bedrijvigheid in bijna alle landen. Lagere reële rentetarieven zullen waarschijnlijk ruimte scheppen voor investeringen. Aangezien de rentabiliteit van de investeringen momenteel gezond is en de huidige en de te verwachten ontwikkeling van de vraag wordt geschraagd door monetaire vermiming, lijken de investeringen relatief sterk te zullen aantrekken. Ten tweede zal een geloofwaardig en goed opgezet begrotingsconsolidatiebeleid waarschijnlijk het vertrouwen bij het bedrijfsleven en de consumenten verhogen. Vooral in landen met hoge begrotingstekorten en/of waar de overheidsuitgaven snel zijn gestegen, heeft een algemeen besef dat belangrijke belastingverhogingen zouden volgen — in combinatie met onzekerheid over de vraag welke maatregelen zouden worden genomen en op wie de lasten zouden worden afgewenteld — bijgedragen tot een voorzichtige stemming en preventieve besparingen in de privésector. In dergelijke gevallen kunnen maatregelen om de stijging van de overheidsuitgaven om te buigen en de belastingen minder te verhogen dan werd verwacht, wel degelijk leiden tot een verhoging van het "vertrouwen" van de privésector en bevorderlijk zijn voor het verbruik, de investeringen en de bereidheid van de ondernemingen om meer werknemers in dienst te nemen. Met betrekking tot het particuliere verbruik stapelt zich steeds meer empirisch bewijsmateriaal op dat wijst op het bestaan van vertrouwens- of "niet-Keynesiaanse"- effecten, vooral in gevallen waarin ernstige budgettaire onevenwichtigheden worden aangepakt met geloofwaardige pogingen om de groei van de overheidsuitgaven te beperken. De negatieve correlatie conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingssituatie en de spaarquote van de gezinnen in periodes van grootscheepse budgettaire aanpassing/expansie wordt geïllustreerd door de twee landenvoorbeelden in grafiek 24. Bovendien stuwen lagere rentetarieven en minder financiële onzekerheid de prijzen van vermogensbestanddelen (waaronder aandelen, obligaties en huizen) omhoog en verhogen zij de welvaart van de particuliere sector, hetgeen althans in sommige landen waarschijnlijk een belangrijke stimulans aan het particuliere verbruik zal geven. tussen de voor 78 Grafiek 24 Begrotingstekort en spaarquote van de gezinnen :;:j$;:y*o B BP Zweden ^vtM*h^<^»ohiW?«^<w#tv»ïn»wov»»i V o or c o n j u n c t u u r s c h o m m e l i n g en gecorrigeerd begrotingstekort S p a a r q u o te v an de g e z i n n en ( r e c h t er s c h a a l) 1MJ « f4 1«W y%;^fröB!iéS i-ffiijiiiiljifö^ Italië - 1* 198* V o or oonjunotuureohommalingen geoorrigeerd begrotingstekort (linker eehaaQ 1SS4. 198S ft'tWi? B/O/tt <HètW*> VàH 4» Córtttü**»* «ft OESO. wtw MOK: Tegen de achtergrond van lage inflatie, gezonde grondslagen en een gunstig internationaal klimaat wijzen de ramingen van de diensten van de Commissie erop dat de huidige en verwachte koers van het budgettaire en monetaire beleid strookt met een evenwichtig herstel van de groei tot ongeveer de trendmatige groei in 1997 en daarboven in 1998. Deze evaluatie stemt in grote lijnen overeen met die van andere internationale instellingen en met die van de meeste particuliere instanties. Zelfs indien de groei zich niet herstelt in de verwachte mate, mag het streven naar begrotingsconsolidatie niet worden onderbroken. Indien de budgettaire streefcijfers niet zouden worden gehaald, zouden de gunstige tendensen van de rentetarieven en de wisselkoersen in gevaar komen en derhalve de vooruitzichten voor een sterkere groei worden ondermijnd. 79 3. 3. 2 Het begrotingsbeleid op middellange termijn gezien Het is noodzakelijk gezonde en gedisciplineerde openbare financiën in de Lid-Staten te verwezenlijken en in stand te houden om de geschikte voorwaarden te scheppen voor een sterke en duurzame productiegroei met verbeterde werkgelegenheidschepping op middellange termijn. De wijdverbreide erkenning van dit feit bracht de Gemeenschap ertoe sinds 1993 in de achtereenvolgende globale richtsnoeren voor het economisch beleid als doel te stellen dat de financiële positie van de overheid vrijwel in evenwicht moest zijn20. Deze doelstelling werd herhaald en heeft een grotere geloofwaardigheid en meer gewicht gekregen in het kader van het "Pact voor stabiliteit en groei" ter verzekering van begrotingsdiscipline in de derde fase van de EMU. Aldus hebben de Lid-Staten zich ertoe verbonden in de jaren na 1997 verdere stappen te nemen om te zorgen voor een voortdurende verbetering van hun begrotingssituatie om de doelstelling op middellange termijn van bijna evenwicht of een overschot in normale omstandigheden te bereiken. Soms werd aangevoerd dat deze verbintenis om een gedisciplineerd begrotingsbeleid te voeren, een beperkende invloed zou hebben op de bedrijvigheid in de jaren na «1997. Een dergelijke vrees lijkt echter te berusten op een verkeerd begrip van de effecten van een gezond begrotingsbeleid op de groei op middellange termijn en voorbij te gaan aan het feit dat begrotingsdiscipline een essentiële voorwaarde is om de levensvatbaarheid van de EMU te verzekeren en van alle potentiële voordelen van de ene munt te profiteren. Zodra het gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap eenmaal is teruggebracht tot 3% van het BBP in 1997, zal in de loop van de daaropvolgende jaren bovendien gemakkelijker begrotingsevenwicht kunnen worden bereikt doordat er dan weer een sterke groei op middellange termijn zal zijn. Voor de middellange termijn is het immers noodzakelijk naar een bijna evenwichtige begroting of een begrotingsoverschot te streven ten einde: (i) een duurzame, door investeringen geleide groei van de productie en de werkgelegenheid op middellange termijn te bereiken en tegelijkertijd een goed evenwicht tussen besparingen en investeringen te bewaren; (ii) ruimte te scheppen aan conjunctuurverstoringen zonder dat daardoor het tekort 3% van het BBP overschrijdt tijdens "normale" conjunctuurdalingen; begrotingsbeleid passen aan om het te (iii) opnieuw ruimte te scheppen voor andere uitgaven dan rentebetalingen en belastingverlagingen te vergemakkelijken; (iv) de openbare financiën van de Lid-Staten voor te bereiden op de budgettaire consequenties van de "vergrijzing" van de bevolking. 20 Overeenkomstig de aanbevelingen van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid hebben vier landen, namelijk Denemarken, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, zich in hun convergentieprogramma ten doel gesteld het tekort weg te werken of tot een overschot te komen. 80 Gezonde openbare financiën zijn noodzakelijk voor duurzame groei en werkgelegenheid op middellange termijn Centraal in de communautaire strategie ter verzekering van een duurzaam herstel van de groei en de werkschepping op middellange termijn staat de schepping van de geschikte voorwaarden voor een flinke opleving van de investeringen om een voldoende snelle uitbreiding van de productiecapaciteit te verzekeren. Volgens de ramingen zullen de investeringen in 1997 en 1998 belangrijk aantrekken en als de geschikte voorwaarden blijven bestaan, zullen zij naar verwachting in de daaropvolgende jaren blijven toenemen. Deze opleving van de investeringen moet gepaard gaan met een herstel van de nationale besparingen in de Lid-Staten, want anders zal de lopende rekening voor de Gemeenschap als geheel ernstig achteruitgaan en zullen de reële rentetarieven onder zware opwaartse druk komen te staan. Vooral gezien het relatief constante karakter van de spaarquote van de particuliere sector (gezinnen plus ondernemingen) als percentage van het BBP in de Gemeenschap, moet deze toeneming van de besparingen hoofdzakelijk komen van de sanering van de openbare financiën en het herstel van positieve overheidsbesparingen21. De ervaring wijst uit dat de stijgende overheidsschuld in de industrielanden gedurende de laatste twee decennia een belangrijke oorzaak van de waargenomen stijging van de reële lange-termijnrente in de gehele wereld is geweest (de schattingen variëren van ongeveer 1 tot 2,5 procentpunten)22. Omgekeerd zullen de verwachte lagere begrotingstekorten in de Gemeenschap in de komende jaren, in de lijn van het Verdrag van Maastricht en het versterkte kader voor begrotingsdiscipline volgens het Pact voor stabiliteit en groei, leiden in de Gemeenschap. Aangezien de tot Gemeenschap een voldoende belangrijke rol in de wereldeconomie speelt, zou dit ook bijdragen tot lagere lange-rentetarieven in de gehele wereld. De verbeterde vooruitzichten voor begrotingsdiscipline bij de internationale partners van de Gemeenschap, met name de Verenigde Staten, zouden eveneens bijdragen tot lagere reële lange-rentetarieven in de gehele wereld. lagere kosten van het vorderingentekort 21 Zie "Trends in and structure of gross national saving in the Community", European Economy, Supplement A, nr. 11/12, 1992. 22 Zie IMF, World Economic Outlook (mei 1996) en Groep van Tien (1995), "Saving, Investment and Real Interest Rates", oktober 1995, en de daarin vermelde referenties. 81 Herstel van de stabiliserende functie van het begrotingsbeleid In de EMU zal het gebruik van het begrotingsbeleid voor stabiliseringsdoeleinden waarschijnlijk steeds belangrijker worden, althans voor die landen die tot nog toe een enigermate onafhankelijk monetair of wisselkoersbeleid hebben gevoerd. Om begrotingsdiscipline te verzekeren wordt tegelijkertijd in het Verdrag van Maastricht bepaald dat het begrotingstekort van de deelnemende Lid-Staten niet hoger mag zijn dan 3% van het BBP, behalve in "uitzonderlijke en tijdelijke" omstandigheden. Normale conjunctuurdalingen worden niet tot dergelijke omstandigheden gerekend. in staat in "normale" in verhouding Derhalve' is het bereiken van begrotingsevenwicht of, naar gelang van de nationale omstandigheden, een begrotingsoverschot tijden een noodzakelijke voorwaarde voor het herstel van de flexibiliteit van het begrotingsbeleid binnen een gezond en geloofwaardig kader voor de middellange termijn. Aldus zal voldoende ruimte worden geschapen om het begrotingsbeleid te stellen de automatische stabilisatoren te laten functioneren zonder dat de referentiewaarde van 3% van het BBP voor het begrotingstekort wordt overschreden gedurende normale conjunctuurdalingen en zonder dat dit leidt tot een niet aflatende opwaartse tendens van de overheidsschuld en de schulddienst tot het BBP. In de periode 1960-96 bedroeg de conjunctuurcomponent van het begrotingstekort in alle Lid-Staten op twee na immers nooit meer dan 3% van het BBP in opwaartse of neerwaartse richting en bleef hij zelfs onder de 2% van het BBP in de meeste Lid-Staten (zie kader 5). Voorts zullen de automatische stabiüsatoren waarschijnlijk doeltreffender functioneren als de onderliggende begrotingssituatie gezond is, omdat het risico van negatieve reacties van de financiële markt of een ondermijning van het vertrouwen kleiner is. In het verleden zijn landen met een gezonde onderliggende begrotingssituatie in staat geweest op een positieve wijze gebruik te maken van de automatische stabilisatoren en een tegen de conjunctuurcyclus ingaand begrotingsbeleid, terwijl landen met hoge tekorten en schulden herhaaldelijk waren gedwongen een krapper begrotingsbeleid te gaan voeren op het dieptepunt van een conjunctuurdaling. Opnieuw ruimte scheppen voor andere uitgaven dan rentebetalingen en de opwaartse tendens van de belastingen keren De laatste twee decennia zijn door de stijging van de rentebetalingen van de overheid de andere overheidsuitgaven in het gedrang gekomen. Het bereiken van begrotingsevenwicht of een overschot in "normale" tijden zal leiden tot een zelfversterkende heilzame spiraal van verminderde tekorten, verminderde schuld, en lagere schulddienstkosten. Doordat de last van de schulddienst wordt verlicht, zal de begrotingsdiscipline een herstructurering van de overheidsuitgaven in de richting van productieve soorten uitgaven zoals infrastructuur, onderwijs en een actief arbeidsmarktbeleid mogelijk maken. 82 De poging om de openbare financiën weer gezond en gedisciplineerd te maken, biedt de gelegenheid duurzame maatregelen en hervormingen in te voeren om een einde te maken aan de opwaartse druk op de overheidsuitgaven in vele Lid-Staten. Minder sterk groeiende uitgaven en een lagere schulddienst zullen het mogelijk maken de reeds lang bestaande opwaartse tendens van de belastingen te keren. Lagere belastingen in combinatie met een lager aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP zullen positieve effecten op de aanbodzijde hebbenXagere effectieve belastingen en in sommige gevallen een verhoogde doelgerichtheid van de sociale uitgaven zullen in sterkere mate aanzetten tot sparen en investeren, tot werken en tot het creëren van banen, waardoor zal worden bijgedragen tot meer werkgelegenheid. Voorbereiding op de vergrijzing van de bevolking Er moeten dringend hogere overheidsbesparingen komen om de openbare financiën van de Lid-Staten voor te bereiden op de grote uitdagingen in verband met de vergrijzing van de bevolking in de 21st eeuw en de daaruit voortvloeiende stijging van het afhankelijkheidspercentage. Deze demografische ontwikkelingen zullen opwaartse druk uitoefenen op de sociale uitgaven, vooral voor pensioenen en gezondheidszorg (zie kader 6). Dit moet deels worden gecompenseerd door inspanningen om de uitgaven in het kader van deze onderdelen van het sociaal beleid te beperken, terwijl hogere besparingen in de particuliere sector in verband met de mogelijke uitbreiding van particuliere pensioenstelsels kunnen bijdragen tot de verlichting van deze druk op de begrotingen. 83 Kader 5: Automatische stabilisatoren Conjunctuurschommelingen in de bedrijvigheid zijn sterk van invloed op de begrotingssaldi: de belastingopbrengsten gaan achteruit en de sociale overdrachten stijgen tijdens recessies en het omgekeerde gebeurt tijdens expansies. Deze door conjunctuurschommelingen veroorzaakte mutaties van het begrotingssaldo oefenen op hun beurt een stabiliserende invloed uit op de bedrijvigheid, d. w. z. zij vervullen de rol van automatische stabilisatoren. in de Gemeenschap de op van in van conjunctuur uit omvang De diensten van de Commissie hebben hun eigen methodologie ontwikkeld om de invloed Tabel B5. 1. van de te schatten1. Deze overheidsbegrotingen de dat berekeningen wijzen Gemeenschap de automatische stabilisatoren, gemeten naarde conjunctuurcomponent de begrotingssaldi, zeer aanzienlijk is en sterk varieert in de tijd en tussen de Lid-Staten (zie tabel B5. 1), De automatische stabilisatoren zijn relatief hoger en vertonen een relatief hogere mate van variabiliteit in de kleinere in Spanje en het Lid-Staten, maar ook Verenigd Koninkrijk. De en omvang veranderlijkheid conjunctuur de component voor de Gemeenschap als geheel is kleiner omdat het gaat om een gemiddelde van de verschillende conjunctuurfasen in de Lid-Staten op een bepaald tijdstip. van de Omvang van de conjunctuurcomponent van de begrotingssaldi in de EG (1960-1996) Standaard- afwijking Minimum Maximum Waarde Jaar Waarde 1. 0 1. 1 0. 9 0. 7 1. 3 0. 6 1. 0 0. 6 1. 2 1. 3 0. 8 1. 1 2. 1 1. 8 1. 3 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR -1. 8 -2. 3 -1. 6 -1. 0 -2. 1 -1. 2 -2. 2 -1. 2 -2. 8 -2. 8 -1. 4 -2. 4 -5. 2 -3. 8 -2. 7 1986 1981 1967 1987 1984-85 1985 1986 1975 1982-83 1983 1987 1984 1993 1993 1982 1983 2. 0 2. 5 1. 9 1. 6 2. 7 1. 5 2. 1 1. 1 4. 1 1. 8 1. 4 2. 4 5. 2 3. 2 3. 1 1. 6 Jaar 1974 1986 1991 1973 1990 1990 1996 1980-90 1974 1974 1973-74 1973 1989 1990 1989 1990 de bedroeg Zoals uit de minimum- en maximumwaarden van de conjunctuurcomponenten kan worden afgelezen, conjunctuur component in de periode 1960-1996 voor alle Lid-Staten op twee na nooit meer dan 3% in opwaartse of neerwaartse richting en bleef hij zelfs onder de 2% voor de meeste Lid-Staten. Conjunctuurcomponenten in de buurt van 4 tot 5% werden uitsluitend waargenomen in Finland en Zweden in het begin van de jaren negentig. -1. 2 0. 7 De omvang van de automatische stabilisatoren wordt beïnvloed door de mate van openheid van de economie, de omvang van de overheidssector, de progressiviteit van het belastingstelsel, de hoogte van de werkloosheidsuitkeringen en de gevoeligheid van de werkloosheid voor productieschommelingen. De variaties in deze elementen tussen de Lid-Staten verklaren de waargenomen verschillen in de omvang van de automatische stabilisatoren. Schematisch wordt de invloed van bovenstaande elementen weergegeven door twee factoren: de omvang van de "output gap" enerzijds en de gevoeligheid van de begrotingsontvangen en -uitgaven voor conjunctuurschommelingen anderzijds. Conjunctuurschommelingen kunnen worden geschat door de trendmatige productieontwikkeling2 te bepalen en deze geschatte trendmatige productie af te trekken van de werkelijke productie. De output gap wordt dan gedefinieerd als het verschil tussen de omvang van het werkelijke BBP en die van het trendmatige BBP, uitgedrukt in procent van het trendmatige BBP. Als de output gap positief (negatief) is, heeft de conjunctuur een positieve (negatieve) invloed op het overheidssaldo. Zoals men ziet in tabel B5. 2, is de veranderlijkheid van de output gap, gemeten naar de standaardafwijking, relatief klein voor de Gemeenschap als geheel, doordat de conjunctuurfasen Zie Europese Commissie, 'Technical note: the Commission services' method for the cyclical adjustment of government budget balances", European Economy, nr 60, november 1995. De methode voor het schatten van de trend die werd gebruikt om de output gaps te berekenen (Hodrick-Prescott filter), levert output gaps op die symmetrisch zijn over de reeksen, en derhalve gemiddeld nul bedragen voor de periode 1960-1996. Bovendien zijn de negatieve output gaps die deze methode oplevert, relatief klein in vergelijking met die van andere methoden, zoals bijvoorbeeld de benadering van de productiefunctie, en effent de methode structurele breuken, zoals die in FIN en S in het begin van de jaren negentig. 84 verschillen tussen de Lid-Staten, maar relatief hoog in de landen die een achterstand hebben in te halen (Griekenland, Spanje, Ierland en Portugal) alsmede in Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. De grote veranderlijkheid van de output gaps in Finland en Zweden, zoals blijkt uit hun minimum- en maximumwaarden, kan deels worden toegeschreven aan de diepe recessies in deze landen in het begin van de jaren negentig. Dé conjunctuurgevoeligheid van de begrotingsontvangsten en -uitgaven wordt afzonderlijk berekend. in aanmerking genomen: Voor de ontvangsten worden de vennootschapsbelastingen (die het meest variëren met de conjunctuur wegens de conjunctuurgèvoeligheid van de winst), inkomstenbelastingen, indirecte belastingen en sociale- zekerheidsbijdragen (die het minst variëren met de conjunctuur wegens hun regressieve aard). De totale inkomenselasticiteit ten opzichte van het BBP ligt dicht bij 1,0 voor de Gemeenschap als geheel, en varieert van 1,38 voor het Verenigde Koninkrijk tot 0,77 voor Italië, hetgeen komt door verschillen in de belastingtarieven en -structuren van de Lid-Staten. Door toepassing van de inkomenselasticiteit op de belasting/BBP-ratio verkrijgt men de marginale gevoeligheid van de begrotingsontvangsten ten opzichte van het BBP. categorieën volgende voornaamste De geschatte gevoeligheid van de begrotingsontvangsten voor de conjunctuur bedraagt voor de Gemeenschap als geheel 0,4 voor 1995, Dit betekent dat door elke vergroting van een negatieve output gap met 1 procentpunt de ontvangsten van de overheidsbegroting dalen met 0,4 procentpunten van het BBP. De gevoeligheid van de ontvangsten varieert van 0,3 voor Griekenland en Italië tot 0,6 voor Zweden. De overdrachten van de overheid aan gezinnen om de kosten in verband met werkloosheid te dekken, vormen de reageert op categorie overheidsuitgaven die conjunctuurschommelingen. Dientengevolge is de gevoeligheid van de overheidsuitgaven voor conjunctuurschommelingen veel lager dan die van de begrotingsontvangsten. De geschatte gevoeligheid van de overheidsuitgaven voor de conjunctuur voor de EG als geheel bedraagt -0,1 voor 1995, hetgeen betekent dat door elke vergroting van een negatieve output gap met 1 procentpunt de overheidsuitgaven stijgen met 0,1 procentpunt van het BBP. De gevoeligheid van de uitgaven varieert niet veel tussen de Lid-Staten: zij gaat van -0,05 voor Frankrijk tot -0,26 voor Denemarken. Voor de Gemeenschap als geheel levert de som van de marginale gevoeligheid van de ontvangsten voor de conjunctuur en de marginale gevoeligheid van de uitgaven het marginale mutatiepercentage van het begrotingssaldo met betrekking tot het BBP op. De gevoeligheid van het begrotingssaldo voor de conjunctuur iigt voor de Gemeenschap als geheel rond 0,5. Dit betekent dat elke vergroting van een negatieve output gap met 1 procentpunt het gemiddelde overheidstekort doet stijgen met 0,5 procentpunt. De gevoeligheid van het begrotingssaldo voor de conjunctuur varieert van 0,4 voor Griekenland tot 0,85 voor Zweden. automatisch Tabel B5. 2. Tabel B5. 3. O m v a ng van de o u t p ut gaps in de EG (1960-1996) Standaard afwijking Minimum Maximum Waarde Jaar Waarde Jaar levoeligheid van de Conjunctuurç begrotingsontvang» rten en -uitgaven in de EG 1995)* ( Begrotings ontvangsten Begrotings uitgaven Begrotings saldo B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 1. 7 1. 8 2. 0 2. 1 2. 5 1. 4 2. 2 1. 8 2. 8 1. 6 1. 6 2. 9 3. 5 1. 9 2. 2 1. 4 -27 -3. 6 ^3. 9 -3. 4 •45 -22 •42 •3. 4 •4. 6 -3. 4 -2. 8 -5. 5 -7. 4 -4. 3 -4. 0 -22 1986 1981 1967 1962 1960 1985 1966 1975 1967 1983 1987 1984-85 1993 1993 1982 1983 3. 9 3. 7 4. 2 5. 8 5. 3 3. 0 4. 2 3. 1 8. 6 2. 4 3. 2 8. 2 9. 0 3. 6 5. 1 3. 2 1974 1986 1991 1973 1974 1990 1978 1980 1974 1974 1974 1973 1989 1990 1988-89 1973 85 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 0. 5 0. 5 0. 4 0. 3 0. 5 0. 5 0. 4 0. 3 0. 4 0. 5 0. 4 0. 4 0. 5 0. 6 0. 5 0. 4 *Afge ronde cijfers. -0. 1 -0. 3 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 2 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -0. 1 -0. 1 -0. 2 -0. 2 -02 •0. 1 0. 6 0. 7 0. 5 0. 4 0. 6 0. 5 0. 5 0. 5 0. 6 0. 8 0. 5 0. 5 0. 6 0. 9 0. 6 0. 5 Kader 6: Pensioenuitgaven en -verplichtingen in de Gemeenschap Vooruitzichten voor de openbare pensioenuitgaven 1. De demografische structuur van de Europese landen is sterk aan het veranderen. Het afhankelijkheidspercentage (d. w. z. de verhouding van de bejaarden tot de beroepsbevolking) stijgt in de meeste landen tot nooit te voren bereikte niveaus. Hoewel de lange-termijneffecten van het vergrijzingsproces voor de overheidsbegrotingen onzeker zijn en afhangen van de wijze waarop de economie en de samenleving zich aan het proces zulten aanpassen, zullen de overheidsuitgaven de komende decennia hoogstwaarschijnlijk onder sterke opwaartse druk komen te staan. De openbare pensioenstelsels zullen veel van de last te dragen krijgen aangezien de uitgaven daarvan in sterke mate afhankelijk zijn van de leeftijdsstructuur van de bevolking. Om deze vooruitzichten te evalueren hebben alle Lid-Staten de laatste jaren prognoses van de pensioenuitgaven gemaakt. Deze prognoses, die niet homogeen zijn doordat zij niet dezelfde pensioenuitgaven dekken, zijn onderzocht in een onlangs door de diensten van de Commissie gepubliceerd verslag1. In het verslag gaat alle aandacht naar de meest recente van een ongewijzigd beleid uitgaande prognoses van overheidsinstellingen; het bevat vergelijkbare ramingen van het effect van de pensioenuitgaven op de rekeningen van de overheidssector op basis van nationale uitgavenprognoses en de ratio's totale openbare pensioenuitgaven/BBP voor 1995. Grafiek B6. 1 vermeldt het gewogen gemiddelde2 van de stijging van de ratio openbare pensioenuitgaven/BBP in de elf Lid-Staten die prognoses tot het jaar 2030 hebben opgesteld. Grafiek B6. 1 m Ramingen van de toename van de openbare ^ (gewogen gemiddelden van de toename van de uitgaven in elf Lid-Staten) pensioenuitgaven in de EG % van BBP 1995 2000 2005 2010: :2015:; : 20201! 2Ô25: ;2030:: Bron: diensten van 4« Commissie. In de periode 1995-2030 zal de ratio pensioenuitgaven/BBP in de elf landen stijgen met 3 tot 4 procentpunten (respectievelijk bij gunstige en bij ongunstige economische hypothesen). Voor de komende vijf jaar wordt een relatief beperkte, maar toch niet te verwaarlozen druk op de uitgaven verwacht. De vooruitzichten worden slechter in het eerste decennium van de volgende eeuw, als de uitgaven/BBP-ratio naar verwachting in de meeste landen zal stijgen, en in nog sterkere mate na het jaar 2010, als de geboortegolfgeneratie met pensioen gaat. In verscheidene landen zal de druk op de uitgaven in de periode 2030-2040 een hoogtepunt bereiken3 Pogingen om de Europese pensioenstelsels te hervormen - In de meeste landen verschilt het huidige pensioenbeleid vrij sterk van dat van de vorige decennia. De fase van uitbreiding van de dekking en verbetering van de verstrekkingen is voorbij. Sinds het midden van de jaren tachtig zijn de meeste pensioenstelsels hervormd om de groei van de pensioenuitgaven af te remmen. Belangrijke hervormingen werden ingevoerd in Oostenrijk, Finland, Duitsland, Italië, Frankrijk, Zie D. FRANCO en T. MUNZI, 1996, "Public pension expenditure prospects in the European Union: A survey of national projections", European Economy, nr. 3. Gewogen met het BBP van 1995 in eenheden koopkrachtstandaard. De laatste tien jaar zijn verscheidene nationale prognoses verhoogd. Sommige wijzigingen waren nogal ingrijpend. Vroegere herzieningen geven geen aanwijzingen over toekomstige herzieningen van de huidige ramingen. Zij illustreren echter wel hoe nuttig het is de prognoses geregeld te herzien en de fouten in vroegere prognoses te analyseren. 86 Griekenland, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Volgens de nationale prognoses zullen in verscheidene Lid-Staten de effecten van demografische ontwikkelingen (d. i. de stijging van het afhankelijkheidspercentage) in belangrijke mate worden gecompenseerd door hervormingen waarbij het ontvankelijkheids- en het overdrachtspercentage* worden verlaagd» De hervormingen hadden hoofdzakelijk ten doel de kosten te beperken, maar waren er ook op gericht de pensioenstelsels beter bestand tegen demografische veranderingen, doorzichtiger wat betreft hun verdelende werking en in mindere mate een aantasting; van de keuzen van het individu te maken. Ondanks deze hervormingsinspanningen zal in verscheidene landen het behoud van de huidige hoogte van dè verstrekkingen en van de huidige ontvankaiijkheid$regels een belangrijke verhoging van de aan de pensioenstelsels bestede nationale middelen noodzakelijk maken. In het andere geval zal de stabilisatie van de pensioenuitgaven verdera ingrijpende hervormingen van de hoogte van de pensioenen en strengere voorwaarden om voor een pensioen in aanmerking te komen, vereisen» Concluderend kan worden gezegd dat de aanpassing van de Europese pensioenstelsels aan de nieuwe demografische scenario's weliswaar goed op weg ist met hervormingen die geleidelijk ingrijpen in de dynamiek van de pensioenuitgaven, maar dat de verwachte grote veranderingen in de demografische structuur verdere beleidswijzigingen vereisen» 2, Omslagstelsels leiden tot verplichtingen zonder dat fondsen worden gevormd. In deze stelsels verschaft elke generatie de middelen om de pensioenen van oudere burgers te betalen en ontvangt zij later door jongere burgers gefinancierde pensioenen. Derhalve bestaat er op elk moment een aantal gepensioneerde burgers die recht hebben op een pensioen voor de rest van hun leven (en soms ook van het teven van hun weduwe/weduwnaar) en een aantal werkende burgers dat aanspraak kan maken op een pensioen in de nabije of verre toekomst. Pensioenverplichtingen Tabel B. 6. 1 Openbare pensioenverplichtingen: huidige waarde van de opgebouwde rechten V an Den N o o rd - Herd (1993,1994) % van BBP 1990 A BP (1993) % van BBP 1990 IMF (1996) % van BBP 1995 Land Bruto-verplichtingen Bestaande activa Netto verplichtingen Bruto-verplichtingen Gepen sioneer den ctieve eroeps- bevolking Totaal 54 77 94 103 157 139 216 148 242 157 216 242 58 81 139 139 B DK D1) EL E F IRL I L NL P UK 68 69 122 118 109 69 54 107 138 137 96 42 221 265 357 117 42 51 42 113 163 113 70 112 71 VS 89 144 Japan 105 Canada *> West-Duitsland in Van Den Noord-Herd (1993,1994) en ABP (1993). Bronnen: Kuné J. B. - Petit W. F. M. - Pinxt A. J. H. , "The Hidden Liabilities of Basic Pension Systems in the European Community", CEPS Working Document, No. 80, November, 1993. Van den Noord P. - Herd R. "Pension liabilities in the seven major economies", OESO Economics Department Working Papers, n. 142, 1993,. Van den Noord P. - Herd R. , "Estimating pension liabilities: A methodological framework", OESO, Economic Studies, n. 23, 1994. ,. 131-166. IMF, Aging Populations and the Fiscal Consequences of Public Pension Schemes, 1996. 108 166 94 23 18 8 Respectievelijk de verhouding van het aantal pensioenen tot het aantal bejaarden en de verhouding van het gemiddelde pensioen tot het gemiddelde loon. 87 De laatste jaren werden in een aantal studies de verplichtingen van de omslagstelsels geraamd. Tabel 1 geeft een aantal ramingen van opgebouwde pensioenverplichtingen, die de huidige waarde vertegenwoordigen van in de toekomst op basis van de opgebouwde rechten te betalen pensioenen5. De ramingen variëren sterk en de landenvolgorde verandert. Hei belang van pensioenverplichtingen - Ramingen van de pensioenverplichtingen vormen een nuttige aanvulling op de traditionele methoden om de schuld en het tekort te meten,. a) Zij vormen een maatstaf van de kosten van het beëindigen van omslagstelsels met volledige naleving van de huidige regels inzake uitkeringen. 6 b) Zij geven een duidelijker inzicht in het effect van het begrotingsbeleid (doordat zij een belangrijk deel van de activa van de gezinnen vormen, beïnvloeden pensioenrechten de beslissingen betreffende verbruik en besparingen). c) Zij zijn nuttig voor het meten van tekorten op transactiebasis; uit de ramingen voor sommige landen blijkt dat de tekorten op transactiebasis de laatste paar decennia veel groter waren dan de traditionele tekorten op kasbasis. Anderzijds is de verhouding van de opgebouwde pensioenverplichtingen tot het BBP geen indicator van de duurzaamheid van de pensioenstelsels. Eén hoge verplichtingen/BBP-ratio betekent niet noodzakelijk een onevenwichtigheid in de omslagstelsels. Evenmin betekent dit dat er in de toekomst een onevenwichtigheid zal optreden. Voor elke beoordeling van de duurzaamheid van pensioenstelsels en de druk die zij op de overheidsbegrotingen uitoefenen» zijn ramingen vereist van de beschikbare middelen om de opgebouwde pensioenen te betalen, namelijk van de ontwikkeling van de werkgelegenheid en het inkomen per hoofd. De duurzaamheid moet worden onderzocht met behulp van andere indicatoren, zoals de verhouding tussen de pensioenuitgaven en het BBP en de omvang van de premies die zorgt voor het evenwicht van de pensioenstelsels op kasbasis. Pensioenverplichtingen en overheidsschuld - Opgebouwde pensioenrechten verschillen in vele opzichten van conventionele overheidsschuld en er zijn praktische en theoretische redenen om opgebouwde pensioenverplichtingen niet op te nemen in de statistieken van het tekort en de schuld die worden gebruikt om het lopende begrotingsbeleid te bepalen en te evalueren. i) Terwijl de conventionele overheidsschuld op elk moment nauwkeurig en ondubbelzinnig kan worden gemeten, zijn de pensioenverplichtingen onzeker en hangen zij af van de specifieke hypothesen waarvan wordt uitgegaan voor allerlei factoren, zoals levensverwachting, prijs- en loonontwikkelingen, enz. Berekeningen van de huidige waarde zijn uiterst gevoelig voor wijzigingen in de hypothesen. ii) Pensioenrechten zijn niet vastgelegd in formele contracten. De debiteur kan het tijdstip en het bedrag van de betaling wijzigen. De laatste jaren zijn in verscheidene landen door hervormingen van de regels inzake de uitkeringen de toekomstige aanspraken van de huidige werknemers en gepensioneerden sterk verminderd. De gelijkstelling van pensioenverplichtingen aan financiële verplichtingen zou verdere hervormingen kunnen belemmeren. iii) Terwijl overheidsobligaties gewoonlijk vrij op de markt worden gekocht door privépersonen of ondernemingen, is de verwerving van pensioenrechten gewoonlijk venplicht. Dit betekent dat een grote pensioenschuld geen directe druk op de financiële markten uitoefent. Het betekent ook dat de schuld automatisch wordt vernieuwd. De opneming van de pensioenverplichtingen in de berekeningen van de schuld en het tekort zou de druk van de overheidssector op de financiële markten verhullen. iv) Pensioenrechten zijn niet verhandelbaar. Dit betekent dat veranderingen in de relatieve opbrengst en het relatieve risico van pensioenrechten in vergelijking met andere activa niet van invloed zijn op de financiële markten. Niet-verhandelbaarheid impliceert ook dat sociale-zekerheidsaanspraken selectief kunnen worden veranderd, met inachtneming van individuele kenmerken (bv. inkomen, demografische elementen). De opneming van opgebouwde pensioenverplichtingen in de definitie van de overheidsschuld zou een analoge wijziging van de definitie van het tekort vereisen. Premies zouden leningen aan de overheidssector worden; pensioenen zouden deels als aflossingen en deels als een impliciete rentebetaling worden beschouwd. De verschillende definities van pensioenverplichtingen en hun rol bij de evaluatie van het begrotingsbeleid worden behandeld in D. FRANCO, 1995; "Pension Liabilities - Their Use and Misuse in the Assessment of Fiscal Policies", Economic Papers, Europese Commissie, N. 110. Wanneer van een omslagstelsel wordt overgegaan op een stelsel van kapitaaldekking en alle nieuwe premies worden betaald aan het nieuwe stelsel, vormen de opgebouwde rechten het bedrag van de middelen die moeten worden gefinancierd uit de algemene belastingen. 4. WISSELKOERSSTABILITEIT EN CONVERGENTIE VAN DE RENTEVOETEN IN DE GEMEENSCHAP 4. 1 Overzicht De monetaire ontwikkelingen in de Europese Gemeenschap in 1996 stonden in het teken van twee belangrijke factoren: (i) een over het geheel genomen - zij het ongelijkmatig - in waarde stijgende Amerikaanse dollar en (ii) een positievere stemming op de financiële markten ten aanzien van de vooruitzichten voor de EMU. Beide factoren kwamen tot uitdrukking in stabiele wisselkoersen en convergerende rentevoeten. De monetaire omstandigheden in EG ontspanden zich over het algemeen; dit was consistent met de conjunctuurfase van de economie en met, vooruitlopend op de start van de EMU op 1 januari 1999, hardere toezeggingen inzake de begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten. De sterkere Amerikaanse dollar kan voornamelijk worden toegeschreven aan de verhoudingsgewijs sterke Amerikaanse economie. De gevoeligheid van de markt voor een mogelijke economische neergang en de gevolgen voor het monetaire beleid zorgden evenwel voor een ongelijkmatige appreciatie. Met de waardestijging van de dollar verzwakte de DEM enigszins ten opzichte van de meeste andere valuta's van de Gemeenschap, waardoor in veel Lid-Staten ruimte ontstond voor een verkleining van het écart van de korte rente ten opzichte van Duitsland. De algemene verzwakking van de DEM ten opzichte van de overige EG-valuta's kwam ook voort uit de stemming op de markten ten aanzien van de vooruitzichten voor de EMU. Optimisme over de EMU vond zijn oorsprong in de opnieuw in de hele Gemeenschap uitgesproken politieke steun voor het project, de zichtbare vooruitgang bij de technische voorbereidingen voor de overgang op de euro en een krachtiger streven naar begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten. Met het toenemen van het vertrouwen in de mogelijkheid dat een aanmerkelijk aantal Lid-Staten van het begin af aan de gemeenschappelijke munt zal invoeren, convergeerden de korte en lange rentevoeten sterker in de richting van het peil in de Lid-Staten met een lage rente. Gezien de algemene verbetering in de monetaire omstandigheden en de gevolgen van de begrotingsconsolidatie in de vorm van een daling van de lange rente, ondersteunt de macro-economische beleidscombinatie thans beter de economische groei. De meer agressieve aanpak van de begrotingsconsolidatie biedt uitzicht op een "heilzame cirkel" van dalende rentetarieven, die de economische groei ondersteunen, en meer geloofwaardigheid van de inspanningen tot begrotingsconsolidatie naarmate de economie sterker wordt. Resultaten op het stuk van de begrotingsconsolidatie zijn uiteraard de cruciale factor die de basis legt voor deze ontwikkelingen; om de thans gunstige trend te laten doorzetten, is van essentieel belang dat de budgettaire streefcijfers worden gehaald. 89 4. 2 Een ongelijkmatige waardestijging van de Amerikaanse dollar Voortdurende koersstijgingen op de Amerikaanse obligatiemarkt geven een dollar een eerste impuls Naar aanleiding van de monetaire verruiming in Duitsland op 14 december 1995 begon de dollar het jaar 1996 met een koersstijging ten opzichte van de DEM. Begin februari bevond de DEM/USD-wisselkoers zich dichtbij 1,49; dit impliceerde dat de dollar sinds het begin van het jaar ongeveer 3,5% in waarde was gestegen en sinds het laagtepunt van 1,39 DEM in oktober 1995 ongeveer 7%. Aan het begin van 1996 boekte de dollar ten opzichte van de Japanse yen een meer bescheiden winst; in de laatste weken van 1995 was de Amerikaanse munt bij sombere vooruitzichten voor de Japanse economie sterker gestegen. De vraag naar dollars werd in de eerste weken van 1996 gevoed door de grote koersstijgingen op de Amerikaanse financiële markten. Omdat door het betrekkelijk bescheiden groeitempo van de Amerikaanse economie, de inflatieverwachtingen gering bleven, werd in de obligatie- en aandelenkoersen de voortzetting van een accommoderend monetair beleid verwerkt. De verwachtingen van de markt werden op 31 januari bevestigd, toen de Amerikaanse geldmarktrentetarieven - die in 1995 voortdurend gedaald waren - door de Federal Reserve opnieuw verlaagd werden; achteraf kan echter worden vastgesteld dat dit de enige monetaire verruiming door de Federal Reserve in 1996 is gebleven. De activiteit op de Amerikaanse financiële markten werd niet alleen door de rente, maar vanwege de verhoudingsgewijs hoge rendementen ook door de voortdurende instroom van Japans kapitaal ondersteund. De obligatiemarkt verzwakt; de dollar krijgt steun van een sterkere economie Medio februari wezen de gegevens erop dat de perspectieven voor de Amerikaanse economie aanmerkelijk waren opgeklaard. De financiële markten stelden hun inflatieverwachtingen naar boven bij en het vooruitzicht op een verdere monetaire verruiming door de Federal Reserve vervaagde. De Amerikaanse geldmarktrentetarieven stegen en met het verslechteren van de stemming op de obligatiemarkt bewoog ook de lange rente zich omhoog. Hoewel de steun van de obligatiemarkt wegviel, liep de koers van de dollar toch verder op, zowel ten opzichte van de DEM als de JPY, omdat de markten thans begonnen uit te gaan van een op handen zijnde monetaire verkrapping door de Fed en een gelijktijdige monetaire verruiming door de Bundesbank. De DEM/USD- wisselkoers steeg begin mei tot ongeveer 1,55 en schommelde aan het eind van het tweede kwartaal rond de 1,53; dit betekende een koersstijging met meer dan 6% in de eerste helft van 1996. De JPY/USD-wisselkoers sloot het tweede kwartaal boven de 109 af, een appreciatie met meer dan 5% in het eerste halfjaar. 90 Grafiek 25 :^iieïiöiiiiilft;:aiiiiii:^ januari 1995= tOÖ 115 60 il i. I n, I '. ' I. 1995 Bron: diensten van de Commissie. mm' Verkoopgolf op de aandelenmarkt zorgt voor een tijdelijke omslag in de dollarkoers De koersstijging van de dollar werd aan het begin van het derde kwartaal van 1996 onderbroken. Deze plotselinge daling van het vertrouwen in de Amerikaanse munt werd veroorzaakt door een sterke, doch eenmalige daling van de Amerikaanse aandelenkoersen in juli; de Amerikaanse obligatiemarkt werd daardoor evenwel nauwelijks beroerd. De vraag naar dollars daalde ook door uiteenlopende signalen over de kracht van de Amerikaanse economie en doordat op de markt de mening postvatte dat de rente in Duitsland het laagste punt gepasseerd was, nadat de Bundesbank in april haar belangrijkste rentetarieven verlaagd had. Voorts drukten speculaties over een mogelijke monetaire verkrapping in Japan de dollarkoers, zodat eind augustus de DEM/USD- wisselkoers tot onder de 1,48 daalde en de JPY/USD-wisselkoers tot 108. Deze periode van verzwakking was echter van korte duur: naar aanleiding van nieuwe gegevens waaruit een robuuste expansie van de Amerikaanse economie bleek, maakte de dollar vervolgens een groot deel van het verloren terrein weer goed. Aangezien op de markt verwachtingen omtrent een op handen zijnde monetaire verkrapping in de Verenigde Staten weer terugkeerden, eindigde de DEM/USD-wisselkoers het derde kwartaal dicht in de buurt van 1,54 - mede onder invloed van een algemene waardestijging van de overige EG- valuta's ten opzichte van de DEM - en sloot de JPY/USD-wisselkoers het kwartaal af op ongeveer 111,6. Ondanks onzekerheid over de Amerikaanse economie sluit de dollar het jaar sterk af In het vierde kwartaal wist de dollar de waardestijging ten opzichte van de yen te consolideren, omdat de ontwikkeling van de Japanse economie de markten bleef teleurstellen. De JPY/USD-wisselkoers sloot het jaar af op 116,1, hetgeen ongeveer 11,5% hoger was dan op 1 januari. Ten opzichte van de DEM bewoog de dollarkoers zich 91 ongelijkmatiger, omdat de markten zeer gevoelig bleven voor de vooruitzichten voor de Amerikaanse economie en de implicaties van officiële uitspraken over de richting van het monetaire beleid in de Verenigde Staten en Duitsland. Vanaf medio oktober verzwakte de dollar ten opzichte van de DEM onder invloed van een gewijzigde beoordeling van de verwachte kracht van de Amerikaanse economie en de opvatting dat de" Europese economieën het dieptepunt waren gepasseerd. Eind november keerde de bezorgdheid over het tempo van het herstel in Europa terug en steeg de DEM/USD-wisselkoers, omdat de markten speculeerden op een verdere monetaire verruiming in Duitsland. Ondanks een tijdelijke inzinking, veroorzaakt door een tweede scherpe daling van de Amerikaanse aandelenkoersen begin december, eindigde de DEM/USD-wisselkoers het jaar op ongeveer 1,55, bijna 8% hoger dan op 1 januari. Daarmee was de nominale effectieve wisselkoers van de dollar in 1996 met bijna 4%23 gestegen. 4. 3 De appreciërende dollar en optimisme over de EMU bevorderen de monetaire stabiliteit in de Gemeenschap 4. 3. 1 De sterke dollar werkt door in de koersfluctuaties van de EG-valuta's ten opzichte van elkaar De appreciatie van de Amerikaanse dollar in 1996 heeft bijgedragen tot een algemene ontspanning van de monetaire omstandigheden in de EG. De kracht van de dollar ten opzichte van de DEM werkte door in andere EG-valuta's, met name de "hoogrentende" munteenheden. Tegen het einde van het jaar was de stijging van de nominale effectieve wisselkoers die het gevolg was geweest van de wisselkoersturbulentie in het voorjaar van 1995, grotendeels teniet gedaan door de koersdaling van de DEM ten opzichte van de andere EG-valuta's. Ter wille van de presentatie is het zinvol de munteenheden van de Lid-Staten te onderscheiden op basis van hun al dan niet deelnemen aan het wisselkoersarrangement. De ontwikkeling van de wisselkoersen van de valuta's in het wisselkoersarrangement, die ten opzichte van de DEM aanzienlijk stegen, wordt weergegeven in grafiek 26. De hoog rentende (+3,3%) apprecieerden aanmerkelijk, te zamen met het Ierse punt (+13,3%) dat zich overeenkomstig het Britse pond ontwikkelde. Ook de Franse franc (1,3%) profiteerde van de algehele verzwakking van de DEM, ondanks tijdelijke druk van verkopen in verband met politieke onzekerheid in augustus. De overige valuta's in het wisselkoersarrangement25 waren door het jaar heen stabiel of verzwakten marginaal ten opzichte van de DEM. (+11%) en Portugese escudo Italiaanse lire24 23 Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen. 24 De Italiaanse lire keerde op 25 november 1996 terug in het wisselkoersmechanisme. 25 Inclusief de Finse mark, die op 14 oktober 1996 tot het wisselkoersarrangement toetrad. 92 I Grafiek 26 110 Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden In het wisselkoersmechanisme januari 1995» 100 nominale effectieve wisselkoers van de DEM* 80 * Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde lander*. Bton: diensten van de Commissie. 1995 mwi Over het geheel genomen verbeterde de situatie in het wisselkorsmechanisme in 1996. Het verschil tussen de sterkste en de zwakste munt in het pariteitenraster - dat reeds eind 1995 was gaan afnemen - liep in het grootste deel van de eerste drie kwartalen geleidelijk terug. Het daalde van ongeveer 5,6% (Spanje versus Ierland) begin januari tot een laagste punt van ongeveer 2. 0% (Ierland versus Frankrijk) op 27 september, waarna het weer opliep tot ongeveer 2,3% (Ierland versus Frankrijk) op 30 september. Het overgrote deel van de munten in het wisselkoersarrangement bleef in het vierde kwartaal binnen of dichtbij de nauwe fluctuatiemarges. De voortdurende waardestijging van het Ierse punt leidde er echter toe dat het verschil tussen de sterkste en de zwakste munt opliep tot een piek ruim boven de 9%, alvorens het jaar af te sluiten op 8,9% (Ierland versus Frankrijk). De omvang van het verschil was de weerslag van de kracht van het Ierse punt, veeleer dan de zwakte van de Franse franc; laatstgenoemde munt bewoog zich weliswaar tegen de ondergrens van het pariteitenraster, maar bleef toch betrekkelijk dicht in de buurt van de spilkoers ten opzichte van de DEM. Een voortgezette appreciatie van het Ierse punt Grafiek 27 Wisselkoeren: de DEM versus de munteenheden januart 1 9 9 5 - 1 00 buiten het wisselkoersmechanisme Zweden 115 110 10$ 100 95 90 85 1995 Ü99SS * Ten opzichte vàn 23 geïndustrialiseerde landen. fl/on: diensten van de Commissie. 93 binnen het pariteitenraster zou de Ierse autoriteiten voor een dilemma kunnen plaatsen; het groeitempo van de Ierse economie is de afgelopen jaren sterk toegenomen en de noodzaak van een verdere monetaire verkrapping - waardoor het verschil tussen de sterkste en de zwakste munt in het wisselkoersarrangement verder zal oplopen - kan niet worden uitgesloten. Over het geheel genomen echter liepen de verschillen binnen het wisselkoersmechanisme terug, zodat de meeste deelnemende valuta's - inclusief de Finse mark en de Italiaanse lire, die niet het hele jaar deelnamen - het jaar zeer dicht in de buurt van of zelfs binnen de nauwe fluctuatiemarges van +/-2,25% afsloten. De munten buiten het wisselkoersarrangement - die hoogrentend en relatief gevoelig voor de dollar zijn - apprecieerden eveneens ten opzichte van de DEM. De traditionele band tussen het Britse pond en de dollar, in combinatie met aanwijzingen voor een voortgezet herstel van de Britse economie, stuwde het Britse pond omhoog (+18,2%); ook de Zweedse kroon (+3,5%) en de Griekse drachme (+3,7%) boekten gedurende het jaar gestaag terrein. 4. 3. 2 De appreciatie van de andere EG-valuta's ten opzichte van de DEM gaat vergezeld van convergentie van de korte rentetarieven De algemene appreciatie van de andere EG-valuta's ten opzichte van de DEM ging vergezeld van een aanzienlijke verkleining van het écart van de korte rente ten opzichte van Duitsland. De Duitse korte rente bewoog zich in de loop van het jaar enigszins naar beneden, waarbij in overeenstemming met de monetaire beleidsontwikkelingen de driemaands geldmarktrente met ongeveer 65 basispunten daalde tot 3,1%». Zoals blijkt uit grafiek 28, werden de cruciale discontorente en Lombardrente van de Bundesbank op 19 april beide met 50 basispunten verlaagd tot respectievelijk 2,5%» en 4,5%». Het tempo van de daling van de Duitse geldmarktrente werd echter bepaald door de repo-rente, die tussen 1 februari en 22 augustus ongewijzigd bleef op 3,3%, daarna verlaagd werd tot 3% en tot het einde van het jaar op dat peil bleef gehandhaafd Het betrekkelijk lage tempo van de monetaire verruiming door de Bundesbank was het gevolg van de sterke groei van de binnenlandse geldhoeveelheid (M3): deze nam het gehele jaar door toe met een maandelijks percentage boven de doelzone van 4% - 7%26, doch daalde van een piek van 12,8% in februari tot 8% in november. Korte-rentetarieven in Duitsland 1995;:: Bron. diensten van de Commissie 26 Ten opzichte van de gemiddelde maandelijkse toename in het vierde kwartaal van 1995. 94 Ecarts van d» korts rente in dé Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme déémemen* * Ecart van d» 4riamaan<M)tftirriarktf9fà«fari ôpachte van Duitsland. Bmni cfiéftstéft van d* Cörr»rttis$i6. In andere Lid-Staten daalden de korte rentetarieven duidelijker, hetgeen in de meeste gevallen het gevolg was van een sterkere verruiming van het monetaire beleid dan in Duitsland. In 1996 als geheel nam het écart - van alle overige Lid-Staten27 - van de driemaands geldmarktrente ten opzichte van Duitsland af van 230 basispunten tot ongeveer 145 basispunten. Er bestonden echter aanzienlijke verschillen tussen de Lid- Staten. Uit grafiek 29 blijkt binnen de groep Lid-Staten die aan het wisselkoersarrangement deelnamen, de daling van de korte rente het sterkst was in Italië, Spanje en Portugal: in deze drie landen nam het écart van de driemaands geldmarktrente af van respectievelijk 650 basispunten tot 420 basispunten, van 550 basispunten tot ongeveer 325 basispunten en van ongeveer 500 basispunten tot ongeveer 335 basispunten. Dankzij budgétaire consolidatie en andere maatregelen die de inflatie hebben gereduceerd zijn de centrale banken in staat weer de rente te verlagen. In Frankrijk daalde het écart van de korte rente van ongeveer 120 basispunten tot ongeveer 30 basispunten. Ierland, waar het écart opliep van ongeveer 170 basispunten tot ongeveer 280 basispunten, was de opvallende uitzondering op de convergerende trend van de korte rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme deelnamen. Binnen de groep Lid-Staten die niet aan het wisselkoersarrangement deelnamen, liep in het Verenigd Koninkrijk het écart van korte rente ten opzichte van Duitsland op van ongeveer 280 basispunten tot ongeveer 340 basispunten. Het Verenigd Koninkrijk was de uitzondering op de regel van afnemende rente-ecarts bij de Lid-Staten. Met name in Zweden was de daling opvallend: het écart van de driemaands geldmarktrente daalde hier van ongeveer 485 basispunten tot ongeveer 90 basispunten. De ontwikkeling in Zweden was het gevolg van een zeer agressieve monetaire verruiming door de Riksbank in het begin van het jaar, waarbij de cruciale repo-rente vele malen verlaagd werd. 27 Exclusief Luxemburg en Griekenland. 95 4. 3. 3 Ook de lange rentetarieven convergeren, ondersteund door optimisme over de EMU Evenals de korte rente convergeerde ook de obligatierente sterk in de richting van de rentestand in Duitsland. Opnieuw was het verschijnsel weer het opvallendst in de groep Lid-Staten waar de rente hoog was. Grafiek 30 laat zien dat de lange rente in Duitsland in de eerste helft van het jaar enigszins steeg, overeenkomstig een vergelijkbare (doch meer uitgesproken) ontwikkeling in de Verenigde Staten. De stijging van de Amerikaanse obligatierente zette in toen begin februari de stemming op de obligatiemarkten omsloeg, en duurde grotendeels voort tot begin september, toen de rente begon te dalen als reactie op herziene verwachtingen omtrent een monetaire verkrapping door de Federal Reserve. De Duitse obligatierente was sinds begin 1995 hoger dan de Amerikaanse; medio april echter werd dit positieve écart negatief, hetgeen de weerslag vormde van een gedeeltelijke ontkoppeling van de Amerikaanse en Duitse obligatiemarkten. In de daaropvolgende maanden liep het negatieve écart verder op en het rendement op de Duitse tienjaars benchmark-obligatie eindigde het jaar ongeveer 15 basispunten onder het niveau van 1 januari (het rendement op de vergelijkbare Amerikaanse obligatie steeg in dezelfde periode met ongeveer 70 basispunten). Grafiek 30 De lange rente in Duitsland en de Verenigde Staten* 1995 1996 * Rendement op tienjaars benehmark-obllgaties. Bron: diensten van de Commissie^ De ontwikkeling van de obligatierendementen in de andere Lid-Staten liep uiteen. Gemiddeld daalde het écart van de rente op tienjaars benchmark-obligaties - van alle overige Lid-Staten28 - ten opzichte van Duitsland van ongeveer 160 basispunten begin januari tot ongeveer 65 basispunten eind december. Zoals blijkt uit grafiek 31 was deze daling voornamelijk het gevolg van een scherpe daling van het rente-ecart in Italië (van ongeveer 445 tot ongeveer 165 basispunten), Spanje (van ongeveer 360 tot ongeveer 105 basispunten) en Portugal (van ongeveer 375 tot ongeveer 115 basispunten). In al deze afnemende gevallen was de daling van de obligatierente het gevolg van inflatieverwachtingen en een hogere wisselkoers ten opzichte van de DEM. Binnen de groep landen die niet aan het wisselkoersarrangement deelnamen, liep in het Verenigd 28 Exclusief Luxemburg and Griekenland. 96 Koninkrijk het écart gedurende de eerste negen maanden van het jaar enigszins op, omdat steeds meer verwacht werd dat, vanwege de in vergelijking met de overige Lid-Staten sterke conjuncturele positie van de Britse economie, het binnenlandse monetaire beleid zou worden verkrapt (zie grafiek 32). | Grafiek 31 Écart van de lange rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen* 1995 199& * Ecart, van de rente op tienjaars benchmark-öhtigaties ten opzichte van Duitsland. Bron: diertstert Van de Commissie. is dankzij het anti-inflatiebeleid, welke Het tempo van de convergentie van de lange rente in de richting van de Duitse rentestand nam in het laatste kwartaal sterk toe. De inflatoire druk in de meeste landen van de Gemeenschap bleef gering. In Italië, Spanje en Portugal maar ook in zekere mate in Griekenland is versterkt door de begrotingsconsolidatie de invloed afgenomen en zijn de verwachtingen gestabiliseerd in de richting van een lagere inflatie. Grafiek 30 laat zien dat de Duitse lange rente in het laatste kwartaal weliswaar omlaag ging - opnieuw onder invloed van de ontwikkelingen in Amerika -, maar dat de lange rente in de andere EG-landen veel duidelijker daalde. Door de ontwikkelingen in het laatste kwartaal liep voor de eerste maal sinds de volledige liberalisering van het kapitaalverkeer in de Gemeenschap het écart van de rente op tienjaars-obligaties in de hele EG ten opzichte van Duitsland terug tot minder dan 200 basispunten. Grafiek 32 Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die niet aan het wisselkoersmechanisme deelnemen* 0;S 1995: iism * Ecart van de rente op tienjaars benchmarkobligaties ten opzichte van Duitsland. Bron: diensten van de Commissie, 97 4. 4 De vooruitzichten voor de EMU worden bevestigd door de ecu-markt en de termijnrente Ondanks de convergentie van de lange rente was in de eerste drie kwartalen van 1996 in veel Lid-Staten nog altijd sprake van een groot (zij het kleiner wordend)- écart ten opzichte van Duitsland. Ook het omvangrijke negatieve verschil tussen de theoretische wisselkoers van de ecu en de officiële koers ervan werd uitgelegd als een aanwijzing dat er op de markten nog enige aarzelingen over de EMU zouden bestaan. Dit werd bevestigd door het écart van de termijnrente, dat aangaf dat tot ruim na de startdatum van de EMU rekening werd gehouden met aanzienlijke wisselkoersbewegingen van veel EG-valuta's en van de ecu. Met ingang van september trad een duidelijke verbetering op van het sentiment op de markten ten aanzien van de EMU en de kans dat een aanzienlijk aantal landen van het begin af aan zal deelnemen aan de euro-zone. De meer positieve beoordeling van de EMU door de financiële markten was het gevolg van een combinatie van verschillende factoren. Ten eerste waren er duidelijke tekenen die wezen op krachtige politieke steun voor het project, zoals het medio december bereikte akkoord over een pact voor stabiliteit en groei, een nieuw wisselkoersarrangement en het rechtskader voor de euro. Ten tweede werden de groeivooruitzichten voor de Europese economie in 1997 aanmerkelijk beter. Tenslotte werden in de meeste Lid-Staten de inspanningen op het gebied van de begrotingsaanpassing geïntensiveerd, ten einde te voldoen aan de criteria van Maastricht inzake tekort en schuld van de overheid. De verbeterde stemming op de markten ten aanzien van de EMU werd al spoedig de belangrijkste drijvende kracht achter de convergentie van de lange rente naar de (dalende) Duitse rentestand. De daling van de lange rente in Duitsland, gevoegd bij toenemend optimisme over de EMU, lijkt te bevestigen dat er in de Duitse obligatierente geen specifieke EMU-risicopremie aanwezig is. Voorts is de versnelde daling van de écarts van de Lid-Staten met een hoge rente uitgelegd als een duidelijk bewijs dat de financiële markten steeds meer ervan uitgaan dat een aanzienlijk aantal landen vanaf het begin van de EMU de euro zal invoeren. Grafiek 33 Wisselkoers en rente: afwijking van de theoretische ECU ten opzichte van de markt-ECU basispunten 1 AA. !. 1. !. !. '. '. !. '. '. •. !. '. !. !. '. !. !. !. !. !. !. !. !. !. !. !. !• A __•_. _•. • '. _. ?_ ' ' ' ' jan feb mrt apr mei jun juli Bron: diensten van de Commissie. aug sept okt nav dec 98 Nog een indicatie van de in het laatste kwartaal toegenomen geloofwaardigheid van de EMU waren de ontwikkelingen op de ecu-markt. Hoewel het handelsvolume bescheiden bleef, blijkt uit grafiek 33 dat de premie voor hét wisselkoersrisico in de loop van 1996 en met name in de vierde kwartaal kleiner is geworden. Het verschil tussen de theoretische waarde van de ecu en de marktkoers, dat aan het begin van het jaar nog 300 basispunten was geweest, was tegen het einde van het jaar tot ongeveer 86 basispunten gedaald. Ter zelfder tijd is het rente-ecart, dat het hele jaar door gering was, vrijwel verdwenen. Tenslotte kwam de toenemende geloofwaardigheid van de EMU tot uitdrukking in de ontwikkeling van de termijnrente op de valuta's van alle Lid-Staten. De termijnrente op contracten met een afwikkelingsdatum na de totstandkoming van de EMU op 1 januari 1999 moet voor alle munten waarvan verwacht wordt dat ze vanaf het begin aan de euro zone zullen deelnemen, gelijk zijn. Als de termijnrente in een Lid-Staat significant afwijkt, kan dit beschouwd worden als indicatie dat de deelname van de betrokken munteenheid onvoldoende geloofwaardig is. In tabel 27 wordt voor een aantal Lid-Staten waarvoor gegevens beschikbaar zijn, aangegeven hoe groot het écart van de vijfjaars-termijnrente op leningen met een looptijd van vijfjaar is ten opzichte van Duitsland (van welk land wordt aangenomen dat het een zekere deelnemer aan de euro-zone is). van Datum tabel 1 Tabel 27 o kt 1996 juli 1996 dec. 1996 45 239 n. b. 43 184 n. b. B E FIN termijnrente jan-mrt 1996 Vijfj a a r s - t e r m i j n r e n te op l e n i n g en m et een looptijd v an v i j f j a ar Ecart ten opzichte van Duitsland in basispunten is afgeleid van De nulcouponrendements- geschatte in de betrokken Lid- curven Staten. 29 Uit blijkt de duidelijk dat de termijnrente op de valuta's van de "harde kern" reeds enige tijd convergeert, maar dat voor de overige munten sprake is aanzienlijke een geweest afwijking van de termijnrente. Evenals bij de ontwikkeling op de contante markt zijn echter sinds het begin van 1996 en met name in het laatste deze afgenomen. gestaag verschillen Begin dit jaar werd het écart van termijnrente op ecu's nog beschouwd als een teken dat de markt sceptisch stond tegenover het EMU-project, maar aan het einde van het jaar was het écart vrijwel verdwenen. Ook de convergentie van de termijnrente op de verschillende EG-valuta's bevestigt dat de financiële markten steeds meer ervan uitgaan dat een aanzienlijk aantal Lid-Staten vanaf het begin van de derde fase van de EMU aan de euro-zone zal deelnemen. -31 42 -10 -5 n. b. 183 94 -6 n. b. -7 2 n. b. 123 -7 198 -5 A S UK -24 -4 -4 F I NL kwartaal -2 83 62 -7 21 43 2 96 79 59 82 ook ECU n. b. 57 10 4 29 De schatting van de nulcoupon-rendementscurven is niet nauwkeurig, zodat bij de eruit afgeleide termijnkoersen sprake kan zijn van een meetfout. 99 4. 5 De ontspanning van de monetaire omstandigheden zorgt in combinatie met de begrotingsconsolidatie voor terugkeer van het evenwicht in de macro- economische beleidscombinatie 4 5. 1 Ontspanning van de monetaire situatie in de loop van het jaar De kracht van de Amerikaanse dollar en de algemene daling van de korte rente in het grootste deel van 1996 zorgden voor een verbetering van de monetaire situatie in de Europese Gemeenschap. Grafiek 34 geeft voor de grotere Lid-Staten de ontwikkeling van de "Index van de monetaire omstandigheden" (Monetary Conditions Index, MCI) weer30 (waarin de ontwikkeling van de korte rentevoeten en de wisselkoersen gecombineerd verwerkt is, zodat een indicatie wordt gegeven van de monetaire omstandigheden in een economie). Het beloop van de MCI voor Duitsland en Frankrijk wijst op een duidelijke ontspanning van de monetaire situatie in 1996 ten opzichte van 1995. De MCI van de Grafiek 34 Index van de monetaire omstandigheden* mutatie terv opzktot v$n 1 gap H26;:: ::i15;:: •m- 1992 1993 1994 1995 1996 * Gewogen gemiddelde van de mutatie van de reëJedriemaahdsrente en de mutatie van de effectieve wisselkoers ten opzichte van het basisjaar (1990). Een positief (negatief) cijfer wijst opeen verkrapping {verruiming) van de monetaire omstandigheden. Bron: diensten van de Commissie. 30 De MCI drukt veranderingen in de binnenlandse monetaire situatie uit ten opzichte van een vooraf gespecificeerde basisperiode in de vorm van een gewogen gemiddelde van het beloop van de korte rente en het beloop van de effectieve wisselkoers. De aantrekkelijkheid van de MCI als analyse instrument is dat daarin de (verkrappende of verruimende) invloed van ontwikkelingen van de rente en de wisselkoers, dat wil zeggen de belangrijkste variabelen waarmee het monetaire beleid in de economie doorwerkt, bij elkaar genomen worden. Een stijging van de nominale korte rente - hetgeen vanwege de trage aanpassing van prijzen een aanvankelijke stijging van de reële rente impliceert - leidt tot een daling van de reële kassen, zodat de vraag in de economie afneemt. Een appreciatie van de nominale wisselkoers - hetgeen op de korte termijn een reële appreciatie impliceert - leidt tot een daling van de netto-uitvoer en heeft aldus een vraagbeperkend effect op de economie. Uiteraard geldt het omgekeerde voor een verlaging van de korte rente en een depreciatie van de munt. Gedurende de tijdshorizon van het beleid moet het beloop van de MCI derhalve de weerslag zijn van de ontwikkeling van de groei van de productie. De keuze van de basisperiode voor de MCI is arbitrair, zodat de absolute stand van de index op zichzelf niet significant is, en de samenstellende variabelen kunnen nominaal of reëel worden uitgedrukt. Het relatieve gewicht van de twee variabelen wordt berekend als de verhouding tussen de elasticiteit van de reële productie voor de korte rente en de elasticiteit van de reële productie voor de wisselkoers. 100 meeste andere landen die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen, ontwikkelde zich op vergelijkbare wijze. Voor Italië (waar de lire apprecieerde) en het Verenigd Koninkrijk (waar de korte rente en de wisselkoers in de loop van het jaar stegen) wijst het beloop van de MCI daarentegen op een verkrapping van monetaire omstandigheden. Grafiek 35 Rendementscurven in de grotere üd»$taten* 3. 5 * Verschil tussen het rendement op een tienjaarsobJigatie en de driemaands geldmarktrente. Bron: diensten van de Commissie. 1995 1996 Uiteraard wordt de ruimte voor een verdere verruiming van het monetaire beleid in de meeste Lid-Staten bepaald door het beloop van de lange rente. De gunstige inflatie ontwikkeling kwam tot uitdrukking in een algemene daling van de obligatierendementen in de EG, doch het tempo van die daling lag in veel Lid-Staten enigszins lager dan het tempo waarin de korte rente daalde. Bijgevolg kwam de verruiming van het monetaire beleid in de Gemeenschap gedurende een groot deel van het jaar tot uitdrukking in een zowel lager liggende als steiler wordende rendementscurve, zoals voor de grotere Lid-Staten blijkt uit grafiek 35. De "traagheid" van de obligatierente in deze periode was niet te wijten aan latente inflatoire druk, maar aan het feit dat de obligatierente in de EG zich niet volledig los kon maken van die in de Verenigde Staten. Gedurende een groot deel van het jaar steeg de Amerikaanse obligatierente, omdat de markt een monetaire verkrapping door de Federal Reserve verwachtte. Uit grafiek 35 blijkt echter ook dat in het vierde kwartaal, toen de obligatierente in Duitsland daalde en optimisme over de EMU convergentie van de lange rente in de EG bevorderde, de rendementscurven in de EG (uitgezonderd Italië) duidelijk vlakker zijn geworden. 101 4. 5. 2 De monetaire verruiming schept ruimte voor voortgezette begrotingsconsolidatie Veel Lid-Staten hebben de door de ruimere monetaire omstandigheden verbeterde groeivooruitzichten benut om de begrotingsconsolidatie te intensiveren en aldus de macro- economische beleidscombinatie meer in evenwicht te brengen. De geloofwaardigheid van de inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie - en hardere toezeggingen om deze inspanningen in de toekomst vol te houden en te intensiveren - werd ten zeerste bevorderd door het vooruitzicht op een betere economische ontwikkeling. De geloofwaardigheid van de inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie was, in combinatie met het tegen het einde van het jaar heersende optimisme over de EMU op de financiële markten, in de meeste Lid-Staten de bepalende factor die de basis vormde voor de daling van de lange rente. Thans is de macro-economische beleidscombinatie meer bevorderlijk voor de economische groei. Voor veel Lid-Staten biedt de meer agressieve aanpak van de begrotingsconsolidatie uitzicht op een "heilzame cirkel" van dalende rentetarieven, die de economische groei ondersteunen, en meer geloofwaardigheid van de inspanningen tot begrotingsconsolidatie naarmate de economie stuk van de begrotingsconsolidatie zijn uiteraard de cruciale factor die de basis legt voor deze ontwikkelingen; om de thans gunstige trend te laten doorzetten, is van essentieel belang dat de budgettaire streefcijfers worden gehaald. sterker wordt. Resultaten op het 102 ISSN 0254-1513 COM(97) 27 def. DOCUMENTEN NL 10 17 Catalogusnummer : CB-CO-97-026-NL-C ISBN 92-78-15237-4 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg