title: JAARVERSLAG VAN DE COMMISSIE - Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1996 -

eurovoc_concepts:
equal treatment
female work
gender equality
report
women's rights

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN * * * ** ir ir ir ir ir * Brussel, 12. 02 1997 COM(96) 650 def. JAARVERSLAG VAN DE COMMISSIE Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1996- INHOUD VOORWOORD SAMENVATTING DEELI HOOFDSTUK 1 PARTNERSCHAP INEEN VERANDERENDE SAMENLEVING 1. 1 1. 2 1. 3 Mainstreaming en integratie Structuurfondsen en gelijke kansen Sociale dialoog en sociale partners HOOFDSTUK 2 VROUWEN EN MANNEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 2. 1 2. 2 Gelijke kansen en economie De Europese werkgelegenheidsstrategie en nationale meerjarenprogramma's 2. 3 Bedrijfsleven en vrouwelijke ondernemers HOOFDSTUK3 WERKEN GEZINSLEVEN 3. 1 3. 2 3. 3 De gevolgen van kinderen voor het werk van hun ouders Ouderschapsverlof Individualisering van de rechten HOOFDSTUK 4 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 4. 1 Huidige situatie van vrouwen in de besluitvorming 4. 2 Waarom is een evenwichtige deelname van mannen en vrouwen noodzakelijk? 4. 3 Strategieën voor het opnemen van meer vrouwen in de politieke besluitvorming Europese wetgeving en initiatieven Vrouwen in besluitvormingsorganen van de sociale partners 4. 4 4. 5 si Çr 3 c 9 9 15 22 23 23 36 48 51 51 57 64 71 71 74 76 79 84 HOOFDSTUK 5 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 5. 1 5. 2 5-3 Uitoefening van rechten Afdwingen van rechten en rechtsmiddelen Huidige stand van de communautaire rechtsmiddelen DEEL 2 HOOFDSTUK 6 DE VOORUITGANG VAN PEKING 6. 1 6. 2 6. 3 6. 4 Het voorbereidingsproces van Peking De Conferentie De bijdrage van de niet-gouvernementele organisaties Na de Conferentie - tenuitvoerlegging van het actieplatform GRAFIEKEN KAARTEN LIJST VAN BRONNEN 89 89 97 00 107 107 114 115 117 123 124 125 X <x VOORWOORD Gelijke kansen voor mannen en vrouwen is een thema dat vanuit diverse oogpunten en in zeer uiteenlopende vormen is behandeld. Dit is echter het eerste verslag dat het Gemeenschapsbeleid inzake gelijke kansen als geheel bestudeert. Het is bedoeld voor een breed publiek, niet alleen voor diegenen die belast zijn met het gelijkekansenbeleid, maar ook voor diege nen die verantwoordelijkheden dragen op het gebied van werkgelegenheid, sociale zaken, industriële betrekkingen en onderwijs- en opleidingsbeleid op Europees, nationaal en/of regionaal niveau. Dit verslag is ook interessant voor leden van het Europees Parlement, de sociale partners, universiteiten en onderzoekcentra, kortom voor al diegenen die betrokken zijn in het huidige debat over gelijke kansen. De Commissie heeft het voornemen deze tekst te publiceren als eerste in een reeks van jaarverslagen over gelijke kansen in de Europese Unie. Zij streeft hiermee drie hoofddoelen na: zichtbaarheid geven aan het communautaire beleid inzake gelij ke kansen voor mannen en vrouwen, stimuleren van het debat over de vorderingen die moeten worden gemaakt en het te ontwikkelen beleid (strategie) en ten slotte een referentiepunt bieden voor de Commissie, de Lid-Staten van de Europese Unie en de kandidaten voor het lidmaatschap (convergentie). Dit verslag bespreekt de vooruitgang op het niveau van de Lid-Staten en de Unie en dient daarbij als monitoringinstru- ment voor gelijke kansen. Het verstrekt de lezer informatie over diverse onderwerpen die met gelijke kansen verband hou den. De structuur weerspiegelt globaal het vierde communautaire actieprogramma inzake gelijke kansen (deel een) en behandelt vijf hoofdthema's: partnerschap in een veranderende samenleving, mannen en vrouwen in een veranderende eco nomie, combinatie van werk en gezinsleven, bevordering van een evenwichtige deelname aan de besluitvorming en de uitoefening van de rechten van vrouwen. Het tweede deel van de jaarlijkse verslagen is bedoeld om een specifiek thema in het gelijkekansendebat te behandelen. Dit jaar is gekozen voor de Wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties (Peking, september 1995). Er is grote nadruk gelegd op Europese en nationale tendenzen. Gestreefd is naar een evenwicht tussen beide. Informatie over nationale (en regionale) zaken en gebeurtenissen werd verzameld met onder meer de hulp van het Raadgevend Comité inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Ik wil hierbij de leden van dit comité hartelijk voor hun medewerking danken. Meer informatie over de integratie van de gelijke kansen in het communautaire of nationale beleid kan in andere, door de Commissie gepubliceerde, jaarverslagen worden gevonden, zoals het verslag "Werkgelegenheid in Europa", het activiteiten verslag over het programma Socrates, het programma Leonardo da Vinci of "Jeugd voor Europa III". Dit verslag zal op communautair niveau door vele betrokkenen bij het gelijkekansenbeleid worden besproken. Ik hoop dat dit en de volgende verslagen zullen bijdragen aan de vooruitgang op het gebied van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Pddraig Flynn <L Z#titmxm('Xim». SAMENVATTING Gelijke behandeling van mannen en vrou wen wordt onmiskenbaar gezien als basisbegin sel van democratie en respect voor de mens. De Gemeenschap heeft vanaf haar oprichting het beginsel van gelijk loon voor gelijk werk erkend en op basis daarvan een samenhangen de reeks wetsinstrumenten ontwikkeld die gelijke rechten op toegang tot de arbeidsmarkt en de beroepsopleiding, gelijke arbeidsomstan digheden en in grote mate gelijke sociale bescherming moeten waarborgen. Teneinde gelijke behandeling in de praktijk te bevorderen heeft de Gemeenschap sinds de jaren tachtig specifieke actieprogramma's uitge voerd, die ondanks beperkte begrotingsmidde len toch een substantieel domino-effect had den, omdat zij hebben aangezet tot aanvullen de acties door de afzonderlijke Lid-Staten. Voorts heeft de Europese Raad van Essen (december 1994) verklaard dat de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, samen met de strijd tegen de werkloosheid, een van de hoofdprioriteiten van de Europese Unie en de Lid-Staten vormde. De Commissie heeft "gelijke kansen" een van de belangrijkste overwegingen in de ontwikke ling van al haar beleidsvormen genoemd. Daarom raakt dit thema thans alle overige beleidsterreinen - het is een "mainstream"- beleid geworden dat door iedereen moet wor den toegepast. Deze ambitieuze aanpak werd gepresenteerd in de Mededeling van de Commissie waarin het vierde actieprogramma voor gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1996-2000) werd voorgesteld en is bekrachtigd in een besluit van de Raad. 1 De goedkeuring van het actiepro gramma werd in februari 1996 gevolgd door de 1 Besluit van de Raad van 22. 12. 1995, PB nr. L 335 van 30. 12. 1995. *C SAMENVATTING Mededeling van de Commissie "Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen en acties". 2 Dit jaarverslag over gelijke kansen voor man nen en vrouwen in Europa werd in het witboek van de Commissie, "Europees Sociaal Beleid - toekomstige acties voor de Unie"3 aangekon digd. Het biedt een overzicht van de ontwikke lingen op het terrein van de gelijke kansen op nationaal en Europees niveau en kan daarom dienen als monitoringinstrument voor het gelijkekansenbeleid - een essentiële vereiste voor mainstreaming. HOOFDSTUK 1 PARTNERSCHAP INEEN VERANDERENDE SAMENLEVING De inspanningen om gelijke kansen te sti muleren nemen in vele beleidsvormen en pro gramma's van de Europese Unie toe. De sleutel van deze ontwikkelingsstrategie kan worden samengevat als "mainstreaming", een concept dat in het derde actieprogramma is genoemd en dat in het vierde actieprogramma aanzien lijk verder is uitgewerkt. Deze meer algemene benadering van de gelijkekansenproblematiek vereist de ontwikkeling op alle beleidsterrei nen, programma's en acties, van een sekseper spectief en -analyse. Mainstreaming wordt gedefinieerd als stelselmatige aandacht voor de verschillen in voorwaarden, situaties en behoef ten van mannen en vrouwen op alle beleidster reinen op het moment van beleidsontwikke ling, -uitvoering en -evaluatie, zoals toegepast in Europa, de geïndustrialiseerde landen en de ontwikkelingslanden. Toepassing van mainstreaming in bijvoor beeld het vervoersbeleid houdt in dat rekening wordt gehouden met het feit dat vrouwen veel vaker dan mannen gebruik maken van het openbaar vervoer en minder vaak een eigen auto hebben of de wagen kunnen nemen. Vrouwen reizen ook vaak met kinderen en heb ben daarom kinderwagens en buggies bij zich. De ontwikkeling van een kwalitatief goed en efficiënt openbaarvervoerstelsel, dat toeganke lijk is voor reizigers met specifieke behoeften, zal bijdragen tot gelijke kansen. In de loop der rijd kan men een verschuiving waarnemen van de bevordering van positieve actie voor vrouwen naar een grorere nadruk op mainstreaming. Mainstreaming betekent nier het einde van het beleid van positieve actie. Zij vullen elkaar aan en moeten tezamen worden gehanteerd. Dit proces valt niet alleen op in de drie communautaire actieprogramma's, maar ook in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en in de Lid-Staten. Mainstreaming was ook een van de hoofdthema's op de conferentie van Peking, waaraan de Unie een significante bij drage heeft geleverd (zie hoofdstuk 6). De toepassing van een strategie van main streaming is een ingewikkeld en langdurig pro ces, dat een grote verscheidenheid aan benade ringswijzen vereist. Het vergt bijvoorbeeld een analyse van de huidige situatie om de verschil lende uitwerking van het beleid voor vrouwen en mannen vast te stellen; alsmede een uitsplit sing van gegevens en verstrekte financierings middelen naar geslacht en een evenwichtige samenstelling van de besluitvormingsorganen. Het vraagt om de mobilisering van alle beleidsvormen en een beter overleg en grotere coördinatie tussen alle betrokkenen. Daarom is een groep commissarissen onder leiding van de voorzitter van de Commissie belast met het algemene overzicht van de problematiek van gelijke rechten en kansen voor mannen en vrouwen op het niveau van de Unie en van de Commissie. Structuurfondsen Het Europees Sociaal Fonds (ESF), de oud ste van de structuurfondsen, heeft zeker vanaf 1976 een duidelijke dimensie van gelijke kan sen, en bij iedere herziening van dit en de andere Fondsen is dit element versterkt. Toch maken de beleidsverklaringen over gelijke kan sen en de feitelijke financiering van dergelijke programma's en acties nog altijd een heel klein deel uit van het algemene beeld. Het aantal vrouwen dat baat heeft bij het ESF is ontegen zeglijk toegenomen, maar de meeste opleidin gen voor vrouwen die door dit Fonds worden gefinancierd, zijn gericht op traditionele "vrou wenbanen". Bovendien blijft het tekort aan COM (96) 67 def. van 21. 02. 1996. ' COM(94) 333 van 27. 07. 1994. voldoende kinderopvang een obstakel voor de toegang van vrouwen tot dergelijke opleidin gen. Wat de gelijke kansen betreft, was het meest zichtbare element van de Fondsen tot voor kort (New Opportunities het NOW-programma for Women) dat in het derde actieprogramma werd gelanceerd. Het had flexibelere criteria en financieringsmogelijkheden indirect mainstreameffect omdat het meer vrouwen mobiliseerde, en tevens diegenen die de Fondsen in de Lid-Staten ten uitvoer leggen, informeerden over de behoeften, vragen, vaar digheden en capaciteiten van vrouwen met wie zij anders niet in contact zouden zijn gekomen. en een De duidelijkste ontwikkeling in de struc tuurfondsen, in het licht van gelijke kansen, was wellicht de herziening van 1993. Gelijke kansen werd een beginsel voor alle drie fond sen, het ESF, het EFRO en het EOGFL. De herziening van 1993 nam voor het eerst, onder doelstelling 3, een specifieke verwijzing op naar het beginsel van gelijke behandeling. In de praktijk bestaan er grote verschillen tussen de Lid-Staten wat de concretisering van de beginselen van gelijke kansen betreft. Alle Lid-Staten hebben zich echter wel inspannin gen getroost, bijvoorbeeld door te trachten vrouwen van bepaalde maatregelen te laten profiteren naar verhouding van hun aandeel in de werkloosheid en/of door het instellen van een speciaal budget voor vrouwenacties. Bijzondere acties voor vrouwen kunnen bij voorbeeld de kinderopvang of zorg voor van hen afhankelijke personen betreffen, of maatre gelen om vrouwen op de arbeidsmarkt weer baarder te maken. Een seminar in Brussel in maart 1996 bracht vertegenwoordigers van de Commissie, de Lid- Staten en belanghebbende groeperingen en organen bijeen, die de Structuurfondsen in de context van mainstreaming bespraken. De Commissie heeft duidelijk aangegeven dat het ESF weliswaar een belangrijk instrument zou blijven voor de ondersteuning van het gelijke kansenbeleid, maar dat de overige fondsen een significante input zouden kunnen geven door bijvoorbeeld voor aanvullende infrastructuur te zorgen als gebouwen voor de kinderopvang en vervoer. Vrouwen spelen rechtstreeks geen grote rol in het EFRO en het werd duidelijk dat zij veel meer bij de planning en uitvoering van de regionale ontwikkeling betrokken kun nen en moeten worden. Er zijn eveneens enke le maatregelen getroffen om de zichtbaarheid en betrokkenheid van vrouwen in de land SAMENVATTING bouwontwikkeling te vergroten; andere maat regelen worden nog besproken. Om doelucllciul van tie Fondsen gebruik te maken, is de volledige integratie van thema's betreffende de gelijke kansen in het stadium van de planning, meting en evaluatie van de gefinancierde programma's en projecten nood zakelijk. Dit vereist de betrokkenheid van die genen die bekend zijn met de problematiek van de gelijke kansen en het gebruik van systemen die het mogelijk maken de baten voor vrouwen te evalueren. Als follow-up van deze conferen tie heeft het Ierse Voorzitterschap de Raad een resolutie voorgesteld over gelijke kansen en de Structuurfondsen. Dit voorstel is op 2 decem ber 1996 aangenomen. Sociale partners in het vierde actieprogramma Partnerschap is een sleutelelement in het vierde actieprogramma. De sociale partners worden expliciet genoemd in de doelstellingen van het programma, waarin wordt verzocht om de "dimensie van gelijke behandeling" in de sociale dialoog op lokaal en regionaal niveau te integreren en de inspanningen van de sociale partners voor het opzetten van een Europees netwerk te steunen. Het vierde actieprogram ma noemt hen ook de aangewezen personen en organisaties om de deelname van vrouwen aan de besluitvorming te bevorderen. De invloed van de sociale partners nam aan zienlijk toe met de overeenstemming over het sociale protocol bij het Verdrag betreffende de Europese Unie in 1992. De sociale partners kunnen, indien zij dit wensen, onderhandelen over "raamovereenkomsten" die uiteindelijk kunnen worden omgezet in bindende wetsins- trumenten. Een eerste voorbeeld van dit proces is de richtlijn ouderschapsverlof (zie ook hoofdstukken 3 en 5). EVV, UNICE en CEEP hebben nu besloten een ander onderwerp te bespreken, dat uiterst belangrijk is voor gelijke kansen: flexibele werktijden en werkzekerheid. Vrouwen zijn in de besluitvormingsorganen van de sociale partners ondervertegenwoor digd. Nauwkeurige statistieken ontbreken, maar het is duidelijk dat er heel weinig vrou wen algemeen secretaris, voorzitter of bestuurs lid van een vakbond zijn. Aan werkgeverszijde zitten nog minder vrouwen op kaderposten. Zowel bij vakbonden als de werkgeversorgani saties hebben meer vrouwen een betaalde func tie dan een positie in vertegenwoordigende organen. SAMENVATTING Werkgevers en vakbonden zijn voorstanders van gelijke behandeling van mannen en vrou wen. Sommige vakbonden hebben positieve acties ingevoerd om het aantal mannen en vrouwen binnen hun eigen structuren meer met elkaar in evenwicht te brengen. De werk geversorganisaties erkennen dat er nog onge lijkheden bestaan en verzetten zich duidelijk tegen discriminatie naar geslacht, maar zij betwijfelen de noodzaak van positieve actie. De waaide van een grotere vertegenwoordi ging van vrouwen in de sociale dialoog wordt niet alleen getalsmatig uitgedrukt, maar het gaat er ook om het debat in een breder per spectief te plaatsen en ervoor te zorgen dat the ma's die te maken hebben met gelijke behande ling, die vrouwen (of mannen) zelfs kunnen benadelen, niet worden besproken alsof zij geslachtsneutraal zijn. Dit zou er ook toe bij dragen dat thema's die duidelijk de vrouwen rechtstreeks raken, zoals kinderopvang, op de agenda worden geplaatst. HOOFDSTUK 2 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE Sekseverschillen op de arbeidsmarkt zijn erg groot en worden weerspiegeld in het feit dat mannen en vrouwen verschillende soorten werk hebben en in het zeer grote aantal vrou wen dat in deeltijd werkt of andere vormen van atypisch werk heeft. Mannen en vrouwen wer ken in andere sectoren, hebben andere banen en een andere beroepsstatus. Het overgrote deel van de vrouwen is in loondienst. Slechts weinig vrouwen buiten de landbouw zijn werk gever of oefenen een zelfstandig beroep uit. Het belang van opleidingskwalificaties en scholing neemt in alle landen toe, daar de vraag naar werk het aanbod overtreft en de economi sche activiteit is geherstructureerd. Goede vaar digheden en kwalificaties verschaffen vrouwen de basis voor werk in vaste en beter betaalde banen met carrièreperspectieven. Het ontbre ken daarvan verscherpt de marginalisering van vrouwen in betaald werk. Ondanks het toene mend aantal vrouwen op de arbeidsmarkt en hun grotere kennis en vaardigheden, blijven zij significant minder verdienen dan mannen. De concentratie van vrouwen laagbetaalde banen, gecombineerd met een sterke scheiding van mannen en vrouwen op de banenmarkt, tussen beide betekent dat de salariskloof geslachten heel moeilijk te overbruggen is. in in verschillen Een lange periode van veranderingen heeft tussen de diverse geresulteerd generaties vrouwen - een proces dat waar schijnlijk nog wel enige tijd zal duren. Maar over het algemeen is de vraag van vrouwen naar werk erg groot en consistent, zelfs in periodes van ernstige economische recessie en in regio's die met grote economische problemen kam pen, aangezien steeds meer vrouwen op de for mele arbeidsmarkt willen integreren. In geval van groei van de werkgelegenheid, vond voor namelijk een groot percentage vrouwen in de middelste baan. leeftijdscategorieën Sleutelsectoren waar vrouwen meer kansen op werk hebben, betreffen zelfstandige, hoogge kwalificeerde, alsmede gespecialiseerde beroe pen en werk in de algemene dienstensector. Dit betekent dat een betrekkelijk gering aantal goed opgeleide vrouwen zich een sterke positie op de arbeidsmarkt heeft verworven, terwijl andere vrouwen enkel toegang tot lagerbetaald en onregelmatig werk hebben. een Het werkgelegenheidsproces van Essen heeft nieuwe mogelijkheden geopend voor de opna me van gelijke kansen in de meerjarige werkge legenheidsprogramma's van de Lid-Staten. Een eerste voorlopige analyse van de meerjarenpro gramma's van de Lid-Staten doet vermoeden dat de implementatie van gelijke kansen ver scheidene Lid-Staten toch voor een aantal pro blemen heeft geplaatst. Desondanks zijn er tekenen dat men in een aantal programma's nu rekening begint te houden met de verschillen tussen mannen en vrouwen op de arbeids markt. Steeds meer vrouwen die hun eigen positie op de arbeidsmarkt wensen te verbeteren, wor den aangetrokken door het idee van een eigen onderneming, een zelfstandig beroep en een onafhankelijke economische activiteit. Deze sectoren dragen bij tot de groei van de werkge legenheid in Europa. Tot de Europese stimule rende maatregelen behoren onder meer de pro gramma's voor plaatselijke werkgelegenheids- initiatieven voor vrouwen, die vrouwen moe ten helpen hun eigen onderneming te starten. HOOFDSTUK3 WERKEN GEZINSLEVEN Omdat de zorg voor kinderen vaak wordt beschouwd als een taak van de moeder, kunnen problemen met de kinderopvang voor vrouwen een ernstig obstakel vormen om gelijke kansen op de arbeidsmarkt te krijgen. De economische activiteit van moeders varieert aanzienlijk tus sen de verschillende Lid-Staten, hoewel het percentage werkende moeders in alle Lid- Staten toeneemt. In enkele landen maakt het voor de arbeidsdeelname van vrouwen weinig landen uit of er kinderen zijn; varieert de arbeidsparticipatie naar gelang het aantal kinderen. Het komt veel vaker voor dat moeders in deeltijd werken dan vaders (vooral in landen waar deeltijdwerk voor vrouwen over het algemeen vrij gewoon is). in andere Er zijn ook duidelijke verschillen in de kin deropvang tussen de Lid-Staten. Artikel 3 van de Aanbeveling over kinderopvang van I9924 stelt de hoofdelementen van goede kinderop- vangdiensten vast. Er is echter een significant tekort aan omvattende en vergelijkbare gege vens; ook zijn er moeilijkheden bij de interpre tatie van de gegevens als gevolg van zeer uit eenlopende opvattingen over kinderopvang in de verschillende Lid-Staten. Er wordt in het kinderopvangdebat herhaaldelijk gevraagd om vergelijkende monitoringsystemen. De sociale partners, E W, UN ICE en CEEP, hebben een grote bijdrage geleverd met hun raamovereenkomst betreffende het ouder schapsverlof, die zij in december 1995 hebben gesloten en die vervolgens in juni 1996 is omgezet in een richtlijn van de Raad. Deze richtlijn (zie ook de hoofdstukken 3 en 5) geeft vrouwen en mannen het recht op drie maanden ouderschapsverlof na de geboorte of adoptie van een kind. Een groot deel van de implementatie van de richtlijn wordt aan het eigen inzicht van de Lid-Staten overgelaten. De huidige ouderschapsverlofregelingen verschil len per Lid-Staat. In het huidige actieprogramma is de indivi dualisering van de belasting- en socialezeker- heidsstelsels opgenomen als instrument dat de combinatie van werk en gezinsleven kan verge makkelijken. Er vinden debatten en onderzoe ken plaats naar de optimale opzet van dergelij- ke stelsels om discriminatie te vermijden en gelijke kansen te bevorderen. SAMENVATTING HOOFDSTUK 4 BEVORDERING VANEEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING Vrouwen blijven op nationaal, regionaal en lokaal niveau in alle Lid-Staten van de Europese Unie ondervertegenwoordigd. Er bestaan grote verschillen tussen de Lid-Staten, maar gemiddeld is slechts 15% van de afge vaardigden in het nationale parlement van het vrouwelijke geslacht (hoewel dit een verbete ring is ten opzichte van de 11% in 1980). De Commissie heeft het probleem erkend en toe gegeven dat de ondervertegenwoordiging van vrouwen in besluitvormingsorganen een verlies voor de hele maatschappij betekent en het onmogelijk maakt om volledig rekening te houden met de behoeften en belangen van de hele bevolking. In het vierde actieprogramma wordt het bereiken van een gender-evenwicht in de besluitvorming ook als een van de hoofd doelen gesteld en het Europees Parlement heeft in 1994 een resolutie over vrouwen in besluit vormende organen aangenomen. Het actieplat form van Peking (zie hoofdstuk 6) nam even eens de wens van volwaardige deelname van vrouwen aan machtsstructuren en besluitvor ming op. Er lijkt derhalve een goed inzicht in het pro bleem te bestaan. De ondervertegenwoordi ging van vrouwen leidt tot een democratisch tekort, een groot verlies aan kennis en talent en een gemiste kans om iets te doen aan hun bij zondere zorgen en behoeften. Momenteel is er een gestaag opwaartse trend zichtbaar in het aantal vrouwen in het politieke en openbare leven - in parlementen (inclusief het Europees Aanbeveling over kinderoprang. PB nr. L 123 van 8. 5. 92. SAMENVATTING Parlement), regeringen en in de regionale en lokale politiek. HOOFDSTUK5 Er wordt gedebatteerd over de soort en mate van positieve acties die zouden moeten worden gevoerd om de situatie te corrigeren. Over het begrip paritaire democratie bestaat geen con sensus. Quota's, ook al worden zij in sommige Lid-Staten selectief gehanteerd, zijn eveneens onderwerp van veel discussie. Doelen en tijd schema's zijn niet bindend, maar zij zorgen voor een groter bewustzijn van het probleem en kunnen bijdragen tot een gedragsverande ring. In het kader van het derde actieprogramma heeft de Commissie steun verleend aan het ver zamelen van gegevens over en aan de analyse van vrouwen in de politiek en andere aspecten van besluitvorming, en bijgedragen tot de ont wikkeling van geschikte strategieën. De "Verklaring van Athene" van 1992 markeerde het begin van een omvattende beleidsaanpak van vrouwen invloedrijke posities. Er bestond in heel Europa in de campagne voor de Europese verkiezingen van 1994 een drang naar een grotere bewustmaking en steun aan vrouwenorganisaties in hun campagnes voor een grotere deelname van vrouwen. in In de meeste Lid-Staten wordt momenteel een reeks strategieën uitgewerkt om een beter evenwicht te bereiken in de besluitvorming. De Commissie steunt onderzoek naar de verte genwoordiging per sector van vrouwen in industriële en administratieve organen in heel Europa. De ondervertegenwoordiging van vrouwen op zoveel terreinen van het sociale, economische en politieke leven blijft echter zorgen baren, wat tot uitdrukking is gebracht in het Handvest van Rome van 1996, dat door een aantal vrouwelijke ministers uit Europese landen is ondertekend. Ook anderen spelen een rol in de ontwikke ling van sociaal beleid. Pogingen om de aan dacht van de sociale partners op het beleid van gelijke kansen te vestigen worden in hoofdstuk 1 toegelicht. Er zijn maatregelen uitgewerkt om de vrijwilligerssector beter bij het proces te betrekken. Hieronder valt de convocatie van een Forum voor het Europees Sociaal Beleid, dat in maart 1996 in Brussel heeft plaatsge vonden. Van het Platform van Europese niet- gouvernementele sociale organisaties (NGO's) maakt ook de Europese Vrouwenlobby (EVL) deel uit (zie hoofdstuk 5). De dialoog omvat tevens mensenrechten en ontwikkelingssamen werking. VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN Gelijke behandeling van mannen en vrou wen is een fundamenteel recht van de commu nautaire wetgeving. Uit één enkele bepaling van gelijk loon voor gelijk werk in artikel I 19 van het Verdrag van Rome heeft zich een vol wassen programma van gelijkebehandelings- maatregelen ontwikkeld. Het wetgevingspro gramma is geïnterpreteerd en verduidelijkt door het Europese Hof van Justitie, grotendeels via prejudiciële vragen van de nationale rech terlijke instanties onder artikel 177, maar ook door inbreukprocedures die de Commissie uit hoofde van artikel 169 aanhangig heeft gemaakt. Het Hof heeft in het bijzonder een jurisprudentie ontwikkeld over het begrip in het directe en Europese recht. indirecte discriminatie De Europese Unie heeft initiatieven in de Lid-Staten aangemoedigd en gesteund om mannen en vrouwen meer van hun wettelijke rechten bewust te maken. Een van de meest recente ontwikkelingen in de wetgeving gelijke behandeling is het sociale protocol bij het Verdrag betreffende de Europese Unie. In deze context hebben de sociale partners een raamovereenkomst over ouderschapsverlof bereikt en bestuderen zij nu onderwerpen als flexibilisering van de arbeids tijd, werkzekerheid en waardigheid op de arbeidsplaats. In juli 1996 heeft de Commissie een ontwerp-richtlijn gepubliceerd inzake de omkering van de bewijslast in geval van discri minatie op basis van geslacht. Ondanks het tamelijk ruime wettelijke kader voor gelijk loon en gelijke behandeling van mannen en vrouwen, zijn er nog een aantal problemen bij de toepassing van het commu nautaire recht: tijdlimieten, de doeltreffend heid van rechtsmiddelen en sancties, en toe gang tot de rechterlijke instanties zijn enkele problemen waarmee mannen en vrouwen die hun rechten trachten af te dwingen, te kampen hebben. HOOFDSTUK 6 DE VOORUITGANG VAN PEKING De vierde Wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties werd in september 1995 in Peking gehouden. De conferentie was belegd om de implementatie te beoordelen van de Toekomstgerichte Strategieën voor de vooruit gang van vrouwen tot het jaar 2000, een tekst waarover tijdens de vorige VN-vrouwenconfe- rentie in 1985 overeenstemming was bereikt. Internationaal was men over de mate waarin de strategieën waren uitgevoerd teleurgesteld, ondanks de vele vorderingen die vrouwen op alle terreinen en in vele delen van de wereld hebben geboekt. De Europese Unie heeft de conferentie voor bereid met een aantal beleidsdocumenten, het verzamelen van informatie, steun aan confe renties en het bevorderen van een centrale rol voor de Unie in de voorbereidende bijeenkom sten van de Verenigde Naties. Ook de afzon derlijke Lid-Staten hebben veel energie gesto ken in het betrekken van de basisorganisaties voor vrouwen en andere NGO's bij de voorbe reiding, naast de overheids- en officiële organi saties. Op de conferentie zelfheeft de Unie een sig nificante en constructieve rol gespeeld bij de onderhandelingen over het actieplatform. Veel Europese NGO's voor vrouwen in de Unie en vrouwen in ontwikkelingslanden namen deel aan het gelijktijdig gehouden NGO-forum. Over het algemeen was men van mening dat de betrekkingen en de communicatie tussen rege ringen en NGO's in de loop der jaren zijn ver beterd. Na de conferentie is de Europese Raad over eengekomen om jaarlijks de tenuitvoerlegging van het actieplatform in de Unie te bestuderen. Het huidige vierde actieprogramma voor gelij ke kansen (1996-2000) vormt een concrete uitdrukking van de prioriteiten van de Unie bij de uitvoering van de doelstellingen van het actieplatform, waarbij vooral het belang van mainstreaming wordt onderstreept. Een soort gelijke nadruk blijkt in de ontwikkelingssa menwerking met de integratie van een "gen- der"-dimensie in alle beleidsvormen en pro gramma's en in de mensenrechten. SAMENVATTING In de Lid-Staten vindt thans een breed scala aan informatieverstrekkings- en vervolgactivi teiten plaats. CONCLUSIES Het verslag concludeert dat het beleid op het gebied van gelijke kansen zich in een over gangsfase van vernieuwing bevindt. Er is zowel in de wetgeving als in de praktijk een omvang rijk acquis communautaire verworven ten aan zien van het thema gelijke behandeling van mannen en vrouwen. Er is een nieuw debat ontstaan over de noodzaak om nog een stap verder te gaan, door het gezichtsveld van de betrokkenen te verbreden. Dit zou moeten lei den tot een nieuw partnerschapscontract tus sen mannen en vrouwen en tot een reflectie over de toekomstige positie van vrouwen op internationaal niveau. Deze vernieuwing moet worden beschouwd als de laatste fase in de ont wikkeling van het erfgoed van denken over gelijke behandeling in Europa in de afgelopen twintig jaar. Met de implementatiestrategieën zijn niet in hetzelfde tempo vorderingen gemaakt als met de bewustwording van de behoefte aan nieuwe methoden en benaderingswijzen om gelijke kansen te bewerkstelligen. De integratie van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in alle beleidsvormen en programma's is een taak voor de lange termijn, die pas geleidelijkaan resultaten zal opleveren. Uit dit verslag is naar voren gekomen dat de situaties van vrouwen steeds meer uiteenlopen en dat nieuwe strategieën ter verbetering van gelijke kansen op Europees niveau in de toe komst rekening zullen moeten houden met de verschillen tussen vrouwen, naast de verschillen tussen mannen en vrouwen. Deze factor maakt het nog ingewikkelder om een doeltreffend sekseperspectief te ontwikkelen. Acquis communautaire: een Franse term die betrekking heeft op de basisbeginselen van het Europese recht. 7 tms HOOFDSTUK 1 PARTNERSCHAP INEEN VERANDERENDE SAMENLEVING MAINSTREAMING EN INTEGRATIE De Gemeenschap heeft vanaf haar oprich ting het beginsel van gelijk loon voor mannen en vrouwen erkend en op basis daarvan een samenhangende reeks wetsinstrumenten ont wikkeld die gelijke rechten op toegang tot werk en beroepsopleiding, gelijke arbeidsomstandig heden en in grote mate gelijke sociale bescher ming moeten waarborgen. Teneinde concreet tot gelijke behandeling bij te dragen, heeft de Gemeenschap sinds de jaren tachtig specifieke actieprogramma's uitgevoerd, die ondanks beperkte begrotingsmiddelen toch een substantieel domino-effect hadden, vooral omdat zij tot verdere acties in de Lid-Staten aanzetten. Deze programma's financierden positieve acties en modelprojecten die het actieterrein van de Gemeenschap verbreedden tot verenigbaarheid van werk en gezinsleven, de rol van vrouwen in het besluitvormingspro ces en de deelname van vrouwen aan econo misch leven en arbeidsmarkt. Men moet zich vastbesloten blijven inspannen om de reeds ondernomen actie voort te zetten en te intensi veren. De Europese Raden van Essen, Cannes en Madrid hebben onderstreept dat de bevor dering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen voor de Europese Unie en de Lid- Staten op gelijke voet als de bestrijding van de werkloosheid prioriteit heeft. Het engagement van de Unie werd onder meer geconcretiseerd in de actieve rol die zij heeft gespeeld bij de VN-Conferentie in Peking in september 1995. De Commissie heeft verklaard dat het streven naar gelijke kansen een van haar grootste aan dachtspunten in al haar beleid vormt. Daarom PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING moet het nieuwe beleidsterrein "gelijke kansen" nu alle andere beleidsvormen raken - een main- streambeleid dat door iedereen moet worden toegepast. Actie ter bevordering van gelijke behandeling vergt een ambitieuze aanpak. Dit houdt in dat men zich volledig moet blijven inzetten voor de uitvoering van specifieke maatregelen ten behoeve van vrouwen en alle algemene maatre gelen en beleid specifiek moet richten op het bereiken van dit doel. Daartoe heeft de Commissie in juli 1995 een nieuw actieprogramma voor gelijke kansen (1996-2000) ' voorgesteld. Het besluit van de Raad tot doorvoering van dit actieprogram ma2, versterkt het doel om de dimensie gelijke kansen te integreren in het proces van voorbe reiding, uitvoering en bewaking van alle beleidsvormen, maatregelen en activiteiten van de Europese Unie en haar Lid-Staten. Het beginsel mainstreaming Het besluit werd in februari 1996 gevolgd door de goedkeuring van de Mededeling van de Commissie "Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communau taire beleidsvormen en acties"3, die expliciet de strategie van mainstreaming volgt. In de Mededeling is onderstreept dat de bevordering van gelijke kansen niet mag worden beperkt tot de toepassing van positieve maatregelen voor vrouwen, maar dat men ernaar moet streven de organisatie van de samenleving zodanig aan te passen dat de taken van mannen en vrouwen eerlijker worden verdeeld. Het beginsel van mainstreaming betekent niet gewoon de pro gramma's of middelen van de Gemeenschap toegankelijker voor vrouwen maken, maar meer nog dat rechtsmiddelen, tegelijkertijd financiële middelen en de analytische en orga nisatorische capaciteit van de Gemeenschap worden gemobiliseerd. Dit moet een stimulans betekenen om op alle beleidsterreinen vanaf het ontwerpstadium rekening te houden met de mogelijke gevolgen voor de situatie van mannen en vrouwen (het zogenaamde sekse- of genderperspectief)- Daarom is het noodzake lijk en belangrijk, het beleid van gelijke behan deling van mannen en vrouwen te baseren op een gezonde statistische analyse van hun wer kelijke situatie in de diverse aspecten van leven en werk en van de veranderingen in de samen leving. overweging van de prioriteiten en behoeften van mannen en vrouwen op alle beleidsterrei nen en in alle maatregelen. Verschillen in voor waarden, behoeften en situaties tussen mannen en vrouwen impliceren verschillen in status, toegang tot financieringsmiddelen en ontwik keling, controle op activa, besluitvormingsbc- voegdheden en verschillen in de wijze waarop vrouwen en mannen worden beoordeeld. De bevestiging dat er dergelijke verschillen in bepaalde mate bestaan, wordt "genderanalyse" genoemd. Het inzicht in de verschillen en de implicaties daarvan voor het beleid kunnen worden beschreven als sekse- of genderperspec tief. De strategie ter bevordering van deze bena dering is erop gericht het beleid van gelijke kansen horizontaal op zoveel mogelijk terrei nen van toepassing te laten zijn. Tegelijkertijd houdt deze strategie in dat de gelijkheidspro- blematiek op ieder punt in de beleidscyclus aan de orde komt. In deze zin vult mainstreaming positieve acties aan; positieve acties spelen een belangrij ke rol om vrouwen zichtbaarder te maken en de kloof tussen mannen en vrouwen bij bij voorbeeld toegang tot de beroepsopleiding en de arbeidsmarkt te dichten. Mainstreaming is belangrijk om de gevolgen voor vrouwen dui delijk te maken op terreinen die voordien als sekseneutraal werden beschouwd, maar die in feite verschillende effecten op vrouwen en mannen hebben. Het concept en de praktijk van mainstre aming van gelijke kansen hebben zich geleide lijkaan ontwikkeld op basis van het werk dat in het kader van het derde actieprogramma gelij ke kansen is verricht en aan de hand van de les sen die zijn geleerd uit de ontwikkelingssamen werkingsacties van de Commissie. Ook de invoering van het beginsel van main streaming in ander Gemeenschapsbeleid, zoals op het gebied van milieubescherming, is van invloed geweest. De verschuiving naar deze globale en geïnte greerde aanpak van gelijke kansen is te zien in internationale organisaties die zich bezighou den met de positie van de vrouw. De vierde wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties in 1995 in Peking heeft een standpunt 1 COM(95) 381 def'. van 19. 07. 1995. 2 Besluit van de Raad van 22. 12. 1995, l'li nr. L 335 van De Commissie heeft mainstreaming van gelijke kansen gedefinieerd als de stelselmatige 30. 12. 1995, bh. 37. 3 COM(96) 67 dcf. van 21. 02. 1996. 10 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING :,::W:ïaï:::^:a¥:W:S^^^ EMANCIPATIE MS MAINSTREAM: NEDERLAND Gelijke behandeling van mannen en vrouwen wordt in Nederland besproken onder het concept van emancipatie. In Nederland is emancipatie altijd beschouwd als een meerfacettenbeleid. Dat houdt in dat alle overheidsactiviteiten vanuit één enkel perspectief worden bezien. De onderliggende reden voor de keuze van zo'n beleid is het feit dat emancipatie niet alleen een vrouwenzaak is. Emancipatie is een pro ces dat een verandering van de maatschappij tot gevolg heeft door een kritische analyse van de betrek kingen tussen mannen en vrouwen. Al in 1976 meldde de Nederlandse Emancipatieraad in zijn memo randum dat de vrouwenproblematiek relevant is op alle beleidsterreinen. Daarom moest het emancipa tiebeleid in alle sectoren een plaats hebben en niet in een afzonderlijke maatschappelijke sector of in een afzonderlijk ministerie worden weggestopt. Er werd een coördinerend beheerscomité opgericht en er werd een lid van het kabinet aangewezen om de noodzakelijke coördinatie en aanpassing te waarborgen. Tevens was sectoraal beleid noodzakelijk. Dit is een beleid dat vooral is ontworpen om het emancipatie proces in de samenleving en in specifieke vrouwengroepen te steunen. Dit tweesporenbeleid wordt nog altijd gevolgd. In 1985 werd uitdrukkelijk verklaard dat het doel van het multisectorale beleid was, eman cipatie in alledaags beleid te integreren. Het emancipatiebeleid zou uiteindelijk dus overbodig moeten worden. Totdat het zover is, zullen het coördinerende beheerscomité en de hiertoe aangewezen minister hun werk blijven doen. Hun taak bestaat uit stimuleren, ontwikkelen en adviseren. Het beleidsprogramma van 1992 volgde nog altijd deze lijnen, waarbij meer de nadruk werd gelegd op een geïntegteerd emancipatiebeleid. Alle ministers van het kabinet zijn verantwoordelijk voor de inte gratie van het emancipatiebeleid op hun eigen vakgebied. Ieder ministerie publiceert een verslag voor het beleidsprogramma, waarin de emancipatieplannen en -infrastructuren voor iedere sector aan bod komen. Het is duidelijk dat het integratieproces moeilijk is. De ministeriële doelen op emancipatiegebied stro ken niet altijd met de voorstellen van het coördinerende beheerscomité. Bestaande middelen als infor matie, onderzoek, ministeriële beleidsnota's en contracten en een interministeriële emancipatiecommis sie zijn duidelijk niet altijd voldoende om het integratiebeleid uit te voeren. In 1994 werd een instrument in het leven geroepen om de gevolgen van ander beleid voor vrouwen te evalueren: de Emancipatie Effectrapportage (EER). De EER maakt het mogelijk ander beleid te beïn vloeden en verplicht politici de gevolgen van hun beleid voor vrouwen en voor het emancipatieproces zelf onder ogen te zien. Op nationaal niveau zijn de aanbevelingen uit de EER al door het Ministerie van Binnenlandse Zaken overgenomen voor de hervorming van het kiesstelsel. In het Ministerie van Onderwijs leidde het tot een beleidswijziging om verwachte negatieve effecten te vermijden. In 1996 is de infrastructuur van het hele emancipatiebeleid ingrijpend gewijzigd teneinde emancipatie nog beter te integreren. Tot dan toe was de officiële Emancipatieraad het enige adviesorgaan van de rege ring over emancipatiekwesties. De Emancipatieraad werd, evenals veel andere adviesorganen, opgeheven om de efficiency van de regering te vergroten. Het is nog onduidelijk hoe emancipatieaspecten in nieu we adviesraden zullen worden geïntegreerd. Het volledige ondersteunende systeem voor de emancipatie wordt momenteel grondig herzien. Het nieuwe stelsel moet gaan werken aan zowel specialisatie als inte gratie in ieder beleid. Het moet ook het algemene emancipatiebeleid gaan steunen. De toekomstige rol van het coördinerende beheerscomité voor de emancipatie zou nog meer taken krijgen op het gebied van monitoring, stimulering en aanpassing aan de hoofdbeleidsdoelstellingen. 11 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING VIER EU-PROGRAMMA'S van wettelijke maatregelen tot mainstreaming Het eerste communautaire programma inzake de bevordering van gelijke kansen voor vrouwen (1982- 1985) erkende dat wettelijke maatregelen weliswaar belangrijk zijn, maar dat er ook aanvullende maatregelen in de vorm van "positieve actie" op diverse terreinen nodig zijn. van richtlijnen Het tweede communautaire programma voor vrouwen op middellange termijn (1986-1990) zette de tenuit voerlegging grotere Gemeenschap van 12 Lid-Staten voort. Het verbreedde de reikwijdte van gelijke kansen tot nieuwe domeinen voor positieve actie in opleiding, nieuwe technologie, combinatie vari werk en gezinsleven en lokale ontwikke ling. een nu in Het derde communautaire actieprogramma op mid dellange termijn inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1991-1995) vond dat er een "nieuw stadi um" in het gelijkekansenbeleid was ingegaan met het voorstel van een omvattender actiestrategie. Het vierde communautaire actieprogramma op mid dellange termijn inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1996-2000) werkt verder aan en is gecon centreerd op het beginsel van mainstreaming. Beoogd wordt methoden, strategieën, modellen en studies die zijn gericht op de integratie van de dimensie gelijke kansen voor alle beleidsvormen en acties van de Lid-Staten, te ontwikkelen en te stimuleren. De eerste drie programma's werden uitgevoerd op initia tief van de Commissie. Het huidige programma werd door de Commissie aan de Raad voorgesteld en is vastge steld bij een besluit van de Raad. Deze programmas werden met andere acties aangevuld, zoals de vorming van een complexe reeks netwerken, die het werk van organisaties die gelijke kansen bevorderen, aanmoedigen en helpen de beste methoden en praktijken vast te stellen. De Gemeenschap is ook de vrouwenproblematiek blijven steunen en tracht ongelijke behandeling van mannen en vrouwen op te heffen in haar dialoog met derde landen, in het bijzonder via haar ontwikkelingssamenwerkingsbe- leid en de bevordering en bescherming van de mensen rechten. 12 ingenomen over de integratie van een sekseper spectief in wetgeving, overheidsbeleid, - pro gramma's en -projecten (zie hoofdstuk 6 van dit verslag). Dit voorstel werd uitgewerkt en krachtig gesteund door de Europese Unie, en de toepassing van een sekseperspectief op zowel ontwikkelingssamenwerking als de dialoog met derde landen is sinds de VN-conferentie voort gezet met analytisch onderzoek naar bijzonde re beleidsterreinen zoals de mensenrechten (1995)4, nood- en humanitaire hulp (1995) en het structuurbeleid (1995). De Raad van Europa heeft in februari 1996 een groep main- streamdeskundigen bijeengeroepen in het kader van de activiteiten van de Stuurgroep gelijke behandeling van mannen en vrouwen. Toepassing van bet beginsel van mainstream ing Mainstreaming vergt mobilisatie; daarom heeft de Commissie in 1995 onder de auspi ciën van haar Voorzitter een groep commissa rissen belast met het beleid van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. De groep heeft tot taak het debat te stimuleren en ervoor te zor gen dat stelselmatig en op samenhangende wijze in alle communautaire activiteiten wordt gestreefd naar gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Er is een interdepartementale werk groep ingesteld om dit werk voor te bereiden en te bewaken, rekening houdend met lopende of in studie zijnde initiatieven om synergieën en samenwerkingsmogelijkheden vast te stel len. In eerdergenoemde Mededeling die hiervan het gevolg is, heeft de Commissie zeven terrei nen vastgesteld voor een strategische mobilisa tie van het comunautaire beleid ter bevorde ring van gelijke kansen: werkgelegenheid en arbeidsmarkt, de status van vrouwen aan het hoofd van ondernemingen en van meewerken de echtgenotes in het MKB, onderwijs en opleiding, mensenrechten, externe betrekkin gen, voorlichting en het personeelsbeleid van de Commissie. De toepassing van de strategie van mainstre aming op algemeen beleid, programma's en projecten is een ingewikkeld proces, dat in ieder stadium van de beleidscyclus - van beleidsontwerp tot uitvoering, evaluatie en her ziening - nieuwe vragen oproept. Het is nog Mededeling van de Commissie over "de Europese Unie en de externe aspecten van het mensenrechtenbeleid" (COM(95) 567 def. van 12. 11. 95). PAUTNI'RSCMAI' IN l-l-N VIRANDKUI-NDI' SAMKNI. l'VINC VAN VROUWEN IN ONTWIKKELING TOT GENDER EN ONTWIKKELNG De VIO-aanpak ("Vrouwen in ontwikkeling") van de jaren zeventig was geconcentreerd op de vast stelling van de situatie van vrouwen, het verstrekken van informatie over het leven van vrouwen en het mobiliseren van basisvrouwengroepen in de hele wereld. Aanvankelijk leidde de VIO-analyse tot een groot aantal "alleen-voor-vrouwenprojecten" of "vrouwelijke componenten" in sectorale en subsector ale projecten of projecten met meerdere doeleinden. Gelijk, maar erbuiten, was derhalve het kenmerk van deze strategieën. De in gang gezette projecten negeerden vaak het feit dat de mannen cruciale posities innamen bij de controle van de activa en in het besluitvormingsproces; bovendien waren zij maar al te vaak kleinschalig, marginaal, gericht op het wel zijnswerk en gekoppeld aan ministeries en uitvoerende agentschappen die de financiële en technische middelen ontbeerden om een eigen duurzame ontwikkeling buiten de context van het project moge lijk te maken. Het onbedoelde resultaat van dergelijke projecten was vooral dat de isolatie van vrou wen bleef voortduren in de marge van de belangrijkste ontwikkelingsinspanningen. De analyse-instrumenten werden geleidelijkaan verfijnd en zo kwam men uiteindelijk tot de MVO- aanpak ("Man/vrouw en ontwikkeling"). MVO is gericht op de onderlinge afhankelijkheid van man nen en vrouwen (gender-betrekkingen) en niet meer exclusief op vrouwen. De term "gender" of "sekse" verwijst naar sociaal verworven en cultureel bepaalde eigenschappen die vrouwen van mannen onder scheiden, terwijl de term "geslacht" enkel duidt op het fysieke onderscheid. Aangezien "genden-ver schillen historisch en cultureel bepaald zijn, variëren zij van land tot land en van regio tot regio en kun nen zij in de loop der tijd veranderen. De gender-analyse bij de planning van programma's en projecten probeert de middelen, activiteiten, capaciteiten en beperkingen van vrouwen ten opzichte van mannen in een bepaalde sociaal-economi sche groep te onderscheiden. Doel is niet alleen verstorende invloeden en ongelijkheden tussen man nen en vrouwen aan te pakken, maar ook zo efficiënt mogelijk te werken aan de verwezenlijking van ontwikkelingsdoelen. Na de verdergaande marginalisering van vrouwen als gevolg van de strikte toepassing van de strategie "alleen-voor-vrouwen" werd erkend dat een globalere benadering noodzakelijk was. Zo werd mainstre aming als nieuwe strategie ontwikkeld, waarbij wordt gestreefd naar de integratie van een sekseper spectief in alle grote ontwikkelingsbeleidsterreinen, -programma's en -projecten. Mainstreaming sluit de behoefte aan positieve actie, programmas en projecten voor de in een achters tand verkerende partij (over het algemeen vrouwen) op terreinen waar de verschillen tussen mannen en vrouwen nog bijzonder groot zijn, zoals in onderwijs en opleiding, toegang tot kredieten of op typi sche vrouwenterreinen, niet uit. De nieuwe aanpak verschilt van de vroegere "alleen-voor-vrouwen"- benadering in het feit dat hij ontworpen is om een maximaal strategisch effect te hebben, op ruimere schaal te worden uitgevoerd en bedoeld is als belangrijke tijdelijke maatregel om de grote kloof tussen mannen en vrouwen te overbruggen en de zwakkere partij op een bepaald niveau te brengen, van- waaruit men zelfverder kan in de grote maatschappelijke ontwikkelingen. Binnen de Commissie is het directoraat-generaal Ontwikkeling van mening dat deze nieuwe benade ringswijze van groot belang is voor zijn beleid en acties. Bron: Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over het integreren van de gender-problema tiek in de ontwikkelingssamenwerking, COM(95)423 def van 18. 9. 95. 13 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING OVERZICHT 1: TOEPASSINGSNIVEAUS VANMAINSTREAMING-STRATEGIEËN Beleidsniveau Beleidsconcept Methodologie • Ontwikkeling van systemen voor impact-ana lyse Bestudering • Organisatie van seksegevoelige overlegmecha nismen • Voorbereiding van naar geslacht uitgesplitste gegevens • Risicobeoordelingsanalyse • Bewustwordingsprojecten • Personeelsvoorlichting, distributie • Overeenstemming over passende monitorin- gindicatoren • Nieuwe criteria • Verzameling van naar sekse uitgesplitste gege vens • Analyse van de interactie en samenhang met andere doelstellingen • Gebruik van gegevens die uit de monitoring zijn verkregen Overzicht 1 toont de beleidvormingsniveaus waarop een mainstreaming-strategie kan wor den toegepast en de gevolgen ervan voor ieder niveau Uitvoering Beheer Monitoring Evaluatie en follow-up gecompliceerder omdat vele beleidsterreinen op het eerste gezicht sekseneutraal zijn. Vaak komen de verschillende gevolgen van beleid voor mannen en vrouwen pas mettertijd naar voren, uit onderzoek die verschillen aantonen bij toegang of gebruik. Of een mainstreaming- strategie al dan niet gemakkelijk kan worden toegepast hangt van een reeks factoren af, zoals de mate van ongelijkheid tussen- mannen en vrouwen die moer worden aangepakt, de methoden die voor de toepassing van de strate gie ter beschikking staan, de beschikbare struc turen en financiële middelen en de bestaande banden met vrouwen in besluitvormingsorga nen. Andere factoren die van invloed kunnen zijn, zijn bijvoorbeeld het evenwicht tussen het aantal mannen en vrouwen die besluitvor- mingsbevoegdheid bezitten, de beschikbaar heid van naar geslacht uitgesplitste gegevens voor analysedoeleinden en de investeringen die voordien zijn gedaan in de bewustwording van deze problematiek, enzovoort. 14 STRUCTUURFONDSEN EN GELIJKE KANSEN van Een grotere bijdrage Structuurbeleid is het belangrijkste instru ment van de Gemeenschap om de samenhang en de solidariteit te bevorderen en werkgele genheid en integratiemogelijkheden te verbete ren. de Structuurfondsen (het Europees Fonds voor de Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw) aan de bevordering van gelijke kansen is daarom van grote politieke betekenis. Integratie van de gelijke kansen in het struciuurbelcid komt in de eerste plaats tegemoet aan de noodzaak de bestaande ongelijkheden tussen mannen en vrouwen te verminderen op het gebied van arbeidsparticipatie, opleidingsniveau, toegang tot de arbeidsmarkt en deelneming aan het besluitvormingsproces. Maar het maakt ook deel uit van de wens van duurzame ontwikke ling, omdat het scheppen van banen en wel stand wordt gecombineerd met de kwaliteit van het bestaan en het behoud van het culture le en natuurlijke erfgoed. Als eerste nam het Europees Sociaal Fonds de problematiek van gelijke kansen in overwe ging. Alle Structuurfondsen zijn geleidelijkaan betrokken geraakt bij de bevordering van gelij ke kansen. Alle door de Fondsen gesteunde acties kun nen - op zijn minst indirect - bijdragen rot de bevordering van gelijke kansen en de meeste acties zijn zodanig opgezet dat mannen en vrouwen vinden. Algemene maatregelen zijn echter niet per se sekseneutraal. evenveel baat hierbij De programmeringsperiode 1989-1993 De Europese Akte heeft geleid tot een her vorming van de Structuurfondsen om ze doel treffender te maken en beter op elkaar af te stemmen. De hervorming van 1988 gaf nieuwe definities voor de taken van de Fondsen. Er werden vijf doelen gesteld: • Bevordering van de ontwikkeling en de structurele aanpassing van regio's met een ontwikkelingsachterstand (doelstelling 1); PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVINC. • ( inschakeling van regio's die /waar worden getroffen door de achteruitgang van de industrie (doelstelling 2); • Bestrijding van (doelstelling 3); langdurige werkloosheid • Bevordering van de integratie van jongeren in het arbeidsproces (doelstelling 4); • Aanpassing van de landbouwstructuren (doelstelling 5a) en structurele aanpassing van het platteland (doelstelling 5b). De dimensie "gelijke kansen" komt in de definitie van deze doelstellingen niet voor. Toch hebben vrouwen potentieel met alle doel stellingen te maken, daar zij talrijk zijn in de doelgroepen en betrokken gebieden. Deze hervorming heeft de actiemogelijkheid van het ESF op het gebied van gelijke kansen versterkt. Het ESF' heeft sinds 1978 specifieke vrouwenmaatregelen gesteund, in het bijzon der opleidingsprogramma's. In de richtsnoeren ten behoeve van de tenuitvoerlegging van de verordening van 1988 worden vrouwen expli ciet genoemd onder diegenen die met bijzon dere problemen op de arbeidsmarkt te kampen hebben. Acties die deel uitmaakten van algemene maatregelen van het ESF om jongeren en lang durig werklozen te helpen bij het vinden van werk, maakten het mogelijk om in het bijzon der de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt te verbeteren. Voorts zij opgemerkt dat 5% van de ESF-toekenningen onder doelstellingen 3 is en 4 (d. w. z. 380 miljoen ecu) specifiek geoormerkt voor acties ten behoeve van vrou wen. De overige Fondsen (EFRO en EOGFL) hebben op indirecte en minder geconcentreer de wijze bijgedragen tot de bevordering van gelijke kansen, in de eerste plaats door hun algemene ontwikkelingssteun en in de tweede plaats door in voorkomende gevallen oplei dingsinfrastructuren voor aanvullende sociale faciliteiten te financieren. In 1991 hebben het aanhoudende onder scheid tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt en de wens om de bevordering van gelijke kansen zichtbaarder te maken, de Commissie ertoe gebracht een specifiek initia tief te lanceren - N OW (New Opportunities for Women) - met een communautaire begro tingslijn van 156 miljoen ecu. 5 De innoveren- 5 l'B nr. C 327 van 29. 12. 1990. 15 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING de maatregelen uit hoofde van dit initiatief, als mede de transnationale aard ervan, vormden een aanvulling op de maatregelen in de Lid- Staten in het kader van de Communautaire Bestekken (CB's). De nadruk werd gelegd op terreinen waar de deelname van vrouwen bij zonder laag was: bijvoorbeeld maatregelen voor het opzetten van een eigen bedrijf. Via N OW raakte het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) bij deze problematiek betrokken door de financiering van kinderop- vangfaciliteiten. Binnen de Lid-Staten zelfheeft N OW bijge dragen tot de desegregatie van acties voor vrou wen door een breed forum aan betrokken orga nisaties en instellingen te mobiliseren, zoals ministeries, plaatselijke overheden, beroepsor ganisaties, vrouwenorganisaties, lokale ontwik kelingskantoren, universiteiten en andere. Achthonderd projecten, alle met een transna tionale dimensie, werden door het NOW-ini- tiatief gesteund. De programmeringsperiode 1994-1999 De hervorming van de structuurfondsen in 1993 was van cruciaal belang voor het gelijke kansenbeleid. Zij markeerde een nieuwe stap in het bewustzijn van de problematiek bij het ESF, maar wat nog belangrijker is, zij stelde het probleem centraal in alle Europese Fondsen, dus ook het EFRO en het EOGFL. In de bepalingen betreffende de noodzakelij ke verenigbaarheid van de maatregelen die via de Structuurfondsen worden gefinancierd, met het overige communautaire beleid, maakt de nieuwe standaardverordening voor het eerst een expliciete verwijzing naar gelijke kansen. Artikel 7 van de nieuwe verordening luidt: "De acties die door de Structuurfondsen, de EIB of een ander bestaand financieringsinstrument worden gefinancierd, moeten in overeenstemming zijn met het beleid van de Gemeenschap, inclu sief het beleid inzake mededingingsregels, over heidsopdrachten en milieubescherming, alsmede met de toepassing van het beginsel van gelijke kansen voor mannen en vrouwen ". 6 Voorts werd de verwijzing naar gelijke kan sen versterkt in de verordening die betrekking heeft op alle acties die met ESF-steun worden verricht. Met name voor de toepassing van maatregelen onder doelstelling 3 wordt priori teit verlangd voor de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt, vooral in die sectoren waar vrou wen ondervertegenwoordigd zijn, en in het bij zonder voor vrouwen zonder beroepskwalifica ties of die zich na een periode van afwezigheid weer op de arbeidsmarkt melden. Ten slotte wordt het beginsel van gelijke kan sen genoemd in documenten die dienen als basis voor diverse communautaire initiatieven, zoals de drie richtingen binnen het initiatief Employment (NOW, Horizon en Youthstart); het programma Adapt, waarin bijzondere aan dacht moet worden besteed aan maatregelen ter bevordering van gelijke kansen voor vrou wen; en het programma Urban, waarvan een van de doelstellingen het opzetten van acties betreft ter bevordering van gelijke kansen in probleemgebieden. In het initiatief voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) is een doelstel ling opgenomen om de werkgelegenheid voor vrouwen in kleine en middelgrote onderne mingen te bevorderen en rekening te houden met hun bijzondere opleidingsbehoeften. Doelstellingen 3 en 4 In de huidige programmeringsperiode (1994-1999) wordt in alle ESF-programme- ringsdocumenten gewezen op de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen - vooral onder doelstelling 3. Zij bevatten alle het beginsel van gelijke behandeling als trans versale richtsnoer voor alle acties. In de meeste landen heeft dit ook geleid tot de vaststelling van een specifieke beleidslijn die prioriteiten stelt voor het gebruik van de in het kader van doelstelling 3 ter beschikking staan de middelen (Duitsland, België, Spanje, Griekenland, Frankrijk, Italië, Luxemburg, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk) en binnen de component "human resource" van doelstelling 1-initiatieven (Ierland, Portugal, Italië, Griekenland, het Verenigd Koninkrijk en Denemarken). Deze transversale benadering heeft vaak tot doelstellingen geleid als het waarborgen dat de deelname van vrouwen in de voorgestelde maatregelen ten minste gelijk is aan hun aandeel in de werkloosheid (51% in Denemarken, 50% in Finland, Zweden en in Nederland - maar 57% voor Flevoland Oost-Nederland). Dergelijke kwantitatieve doelstellingen zijn echter niet in alle landen noch voor alle doelstellingen vastgelegd. De landen die een specifieke beleidslijn heb ben vastgesteld, hebben hiervoor meestal ook Verordening (EEG) nr. 2081/93 van 20. 07. 1993, PB nr. I. 193 van 31. 07. 1993. 16 een beperkt budget uitgetrokken, om aan te tonen dat deze specifieke lijn wordt beschouwd als een aanvulling op de transversale oriëntatie en ten minste het voordeel van zichtbaarheid biedt. De keuze voor een transversale benade ring kan soms gepaard gaan met bijzondere maatregelen ten behoeve van de kinderopvang (Nederland, het Verenigd Koninkrijk). België en De invoering van het concept van geleidelij ke integratie als gevolg van de ervaringen met het NOW-initiatief, en de versoepeling van de criteria voor de selectie van programma's heb ben het mogelijk gemaakt "pakketten" op maat gesneden maatregelen te formuleren voor de integratie of herintegratie op de arbeidsmarkt. Er zijn specifieke maatregelen voor vrouwen ontwikkeld via de zorg van afhankelijke fami lieleden, de verbetering van haar kennis- en vaardighedenniveau en inzetbaarheid. De maatregelen betroffen onder meer specifieke cursussen; voorbereiding voor het starten van een eigen bedrijf; informatieverbreiding, en in bepaalde gevallen acties die zijn gericht op een gedragswijziging van ouders en hun school gaande dochters, door hen aan te moedigen te kiezen voor economische activiteiten die niet traditioneel voor vrouwen zijn gereserveerd. Specifieke opleidingsmodules voor docente nopleidingen moeten hierbij een doorslagge vende rol spelen. Doelstellingen 1, 2 en 5b Er zijn geen documenten die een overzicht geven van de situatie inzake de gelijke kansen in het kader van doelstelling 1 of 5b. Voor doelstelling 2 werd de Lid-Staten eind 1995 een vragenlijst toegezonden. Alle prioriteiten voor deze doelstelling komen hierin aan bod, maar een specifieke reeks vragen betreft de "gelijke kansen". Uit de antwoorden blijken diverse tenden- zen: Veel Lid-Staten verwijzen binnen deze doelstelling niet expliciet naar gelijke kansen. Sommige Lid-Staten nemen de bevordering van gelijke kansen niet specifiek in hun doel stellingen op, maar zorgen er toch voor dat hiermee in enkele acties rekening wordt gehou den. Denemarken en Zweden nemen gelijke kan sen op als een transversaal principe voor alle acties die onder doelstelling 2 worden gefinan cierd. In Denemarken wordt dit beginsel expli ciet in de verschillende programma's opgeno men. Op basis van het feit dat vrouwen vaker PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING de nodige vaardigheden missen en door werk loosheid worden getroffen, wordt ervan uitge gaan dat financieringen uit het ESF- vooral in het kader van doelstelling 3 - van directer belang voor hen zijn. Voor de nieuwe programmeringsperiode voor steun in de regio's die met industriële omschakeling te maken hebben (1997-1999) heeft de Commissie in april 1996 in een oriën terende nota aan de Lid-Staten expliciet gewe zen op de dimensie van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Bij de onderhandelingen voor de aanname van de programma's zal de Commissie trachten na te gaan of hieraan een doelmatige vertaalslag is gegeven, die verder gaat dan een bevestiging van het beginsel. In Zweden wordt met de bevordering van het beginsel van gelijke kansen voor mannen en vrouwen (en voor jongeren en ouderen) in de programma's van doelstelling 2 rekening gehouden bij de vaststelling van de selectiecri teria voor de projecten of door de opname van vrouwen. specifieke maatregelen Stimulering tot het starten van een eigen bedrijf, beroepsopleiding en op de behoeften van de vrouw afgestemde counselling maken deel van het programma uit. voor Zweden heeft bovendien het beginsel van gelijke kansen in alle doelstellingen opgeno men. Zo wil men met doelstelling 6, ten behoeve van de zeer dunbevolkte regio's in het noorden, trachten te bereiken dat vrouwen daar blijven wonen. Een van de twee strategi sche doelstellingen is het behoud van de leef baarheid van plaatselijke gemeenschappen, met bijzondere nadruk op de noodzaak om vrou wen en jongeren in de regio te houden. Er zijn ook voorbeelden aan te wijzen onder de doel stellingen 4 en 5b. Sommige goedgekeurde acties omvatten specifieke activiteiten, maar alle acties moeten kwantificeerbare doelstellin gen inzake gelijke kansen aangeven. Hier zij opgemerkt dat er vastberaden pogin gen worden gedaan om de diverse acties uit de Fondsen beter op elkaar af te stemmen. In dit opzicht moet bijzondere aandacht worden besteed aan gecombineerde acties van ESF, EFRO en EOGFL, die het voor vrouwen mogelijk moeten maken om beroeps- en gezin staken beter te kunnen combineren (crèches, kleuterscholen, naschoolse activiteiten, aanpas sing van het vervoer in dunbevolkte regio's, enzovoort). Maatregelen die verband houden met het tot stand brengen van infrastructuren voor bedrijfsterreinen en het scheppen of behouden van werk, kunnen vrouwelijke ondernemers, meewerkende echtgenotes en &%&mms«w«mmam 17 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING BELGIË - VROUWEN IN DE ANTWERPSE VERENIGING VOOR GEMEENSCHAPSONTWIKKELING De Vereniging voor Gemeenschapsontwikkeling (VGO) in Antwerpen is bestemd voor de lokale bevolking: de onderwijs- en werkgelegenheidsprojecten, het bedrijvencentrum, de service "huur-een- werktuig" voor bouwmaterialen, het banencentrum, de gemeentelijke nieuwsbrief, het technologie centrum. ze zijn er voor iedereen, voor de hele buurt, de hele gemeenschap. De VGO heeft geen spe cifieke vrouwenprojecten. Het ATC, het Antwerps Technologiecentrum, een van de vele VGO-initia- tieven, heeft echter wel programma's die vooral voor vrouwen zijn opgezet en die mede door het ESF worden gefinancierd. Technologie is leuk voor vrouwen Een van de meest succesvolle ATC-programma's is de cursus pc^specialist. Iedereen die deze cursus volgt, vindt daarna een baan, maar slechts heel weinig vrouwen schrijven zich in. Daarom spant het ATC zich in om vooral vrouwen te overreden aan deze cursus deel te nemen. Medewerkers richten zich rechtstreeks tot vrouwen en het ATC publiceert advertenties en artikelen in tijdschriften - en het lijkt te werken: in iedere groep van 12 cursisten zijn er nu twee of drie vrouwen. En deze vrouwen vinden na afronding van de opleiding onmiddellijk werk. Daarom is er een initiatief voor de lange termijn genomen: teneinde de aandacht van meisjes en jonge vrouwen op technologie te vestigen, organiseert het ATC in samenwerking met "Jeugd en Stad" zoge naamde "Technische Tienerprojecten" voor meisjes van 10 tot 14 jaar. Tienermeisjes leren computers uit elkaar halen en weer in elkaar zetten. Of zij bouwen een automatische plantengieter. Kortom, jonge meisjes leren dat technologie leuk kan zijn. Deze aanpak zal misschien pas op de lange duur vrucht afwerpen, maar men moet toch ergens beginnen. Daarnaast zijn er uiteraard de programma's die van oudsher onder vrouwen populair zijn: her- en bij scholing van diegenen die een baan als secretaresse zoeken, cursussen voor televerkoop en administra tief werk. Het ATC heeft een opleidingsprogramma voor technisch-administratief medewerker, speciaal voor vrouwen van etnische minderheden. Niet alleen Turkse en Marokkaanse vrouwen, maar ook vrouwen uit Azië, Afrika of Oost-Europa volgen deze cursus, zegt Leen Verbist, die voor dit programma ver antwoordelijk is. Het opleidingsprogramma bestaat nu drie jaar en de eerste resultaten zijn nu bekend: 50% van de cur sisten heeft een baan gevonden of volgt een vervolgopleiding. De groep bestaat deels uit heel jonge vrouwen (18 tot 21 jaar), en deels uit iets oudere vrouwen (vanaf 27 jaar). 18 vrouwelijke werknemers van de gesteunde bedrijven rechtstreeks ten goede komen. Over het algemeen zijn acties in verband met de aan passing van de productie, de plaatselijke ont wikkeling en de verbetering van de kwaliteit van het bestaan, niet alleen voor vrouwen bestemd, maar zij kunnen de gelijke kansen meer direct beïnvloeden vanwege het feit dat zij zo concreet zijn en dicht bij de betrokkenen worden uitgevoerd. Behalve de transversale inachtneming van gelijke kansen voor mannen en vrouwen in de regionale programma's, wat voornamelijk voor rekening komt van de Lid-Staten bij het toe zicht op de acties en de selectie van de projec ten, blijven specifieke acties absoluut noodza kelijk. Daarom blijven de Structuurfondsen via communautaire initiatieven en modelprojecten dergelijke acties steunen. Communautaire modelprojecten initiatieven en Het nieuwe Employment-initiatief ging in 1995 van start met een specifieke lijn op basis van de ervaringen met N OW In de eerste fase zijn voor Employment-NOW 700 projecten gepland. Alle projecten hebben een transnatio nale dimensie en bevorderen de uitwisseling van informatie en vaak transnationale contac ten tussen vrouwen. Andere communautaire initiatieven als Urban, Leader en Interreg of modelprojecten die worden gefinancierd in het kader van arti kel 10 van het EFRO, zijn eveneens instru menten om zaken in beweging te brengen en nieuwe praktijken te introduceren. PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING PROGRAMMA LEADER SCHEPT WERK VOOR GRIEKSE VROUWEN IN LANDBOUWGEBIEDEN De deelname van Griekse vrouwen in "lokale actiegroepen" die landbouwontwikkelingsprogramma's uitvoeren, is aan zienlijk. Met het programma Leader werden 26 lokale ontwikke lingsmaatschappijen opgericht waardoor vrouwencoöpera ties actief konden worden in het landbouwtoerisme, het midden- en kleinbedrijf, de verbetering van landbouwpro ducten, traditionele kunstnijverheid en milieubescherming. In het dorp Velvendos bakken vrouwencoöperaties traditio nele cakes. De coöperatie werd in 1985 opgericht en is momenteel opmerkelijk actief. Zij produceert jams, mar melades en compotes en distribueert deze onder haar eigen naam aan levensmiddelenzaken in het hele land. De pro ducten hebben een traditioneel karakter, in lijn met de moderne voedingseisen en kunnen concurreren met de industrieel vervaardigde producten. De coöperatie heeft haat eigen faciliteiten en biedt werk aan 20 vrouwen van het dotp. De coöperatie was betrokken bij de volgende, door het pro gramma Leader gesteunde activiteiten: marktonderzoek, deelname aan beurzen, onderzoek naar een eigen logo en onderzoek naar, en ontwerp van verpakkingsmateriaal. Het scholingsseminar voor leden van de vrouwencoöperatie van Velvendos maakte deel uit van Leader. Het betrof het maken van concurrerende producten, het invoeren van innoverende productiewijzen en het vergroten van de ver koop. Een andere vrouwencoöperatie werkt in het dorp Agios Georgios. In deze kleine gemeenschap maken meer dan 20 vrouwen met moderne apparatuur tradionele levensmidde len, vooral noedels (petoura). De Commissie heeft verzocht, in het Urban U-programma bijzondere nadruk te leggen op het thema gelijke kansen. De gemeente schonk de coöperatie een leegstaand gebouw, dat voor hen werd gerestaureerd. Het project vormt een belangrijke economische en sociale factor voor het dorp. Het Leader II-initiatief moet ook nieuwe mogelijkheden bieden, rekening houdend met de ervaringen van Leader I, die vrouwen de gelegenheid had gegeven lokale projecten ten behoeve van de ontwikkeling van het platte land uit te voeren: toerisme, productie en ver koop van lokale specialiteiten, ontwikkeling van het MKB en toename van ambachtelijke en kunstnijverheidsactiviteiten. Een van de modelprojecten die uit hoofde van artikel 10 van de EFRO-verordening wor den gefinancierd, het programma Recite II7, 7 PB nr. C 326 van 31. 10. 1996, blz. 9. 19 Er werd aanbevolen artikel 10 van het EFRO, artikel 6 van het ESF en artikel 8 van het EOGFL te combineren om nieuwe ideeën te bevorderen voor modelprojecten naast bewustwordings- en informatiecampagnes. De deelname in de Toezichthoudende Comités van personen die bij de bevordering van gelijke kansen zijn betrokken: er is een actieve partnerschapsregeling nodig voor hun teneinde het opleiding en bewustmaking, doorspelen van informatie over ervaringen aan de basis aan de besluitvormingsorganen te waarborgen. De Toezichthoudende Comités moeten een strategische rol spelen bij de toe kenning van de middelen uit de Fondsen. Evaluatie is van wezenlijk belang voor een kwalitatief goed vervolg. De Commissie wil een werkgroep instellen, die het thema evalu atie moet bestuderen, opdat methodologische voorstellen kunnen worden uitgewerkt met de hulp van deskundigen die de betrokkenen bij structuurfondsinitiatieven in hun evaluatie zul len bijstaan. In aansluiting op deze seminar heeft het Ierse voorzitterschap de Raad op 24 september 1996 een resolutie over gelijke kansen en de Structuurfondsen voorgesteld. Het voorstel is op 2 december 1996 aangenomen. PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING interregionale dat samenwerkingsprojecten moet stimuleren en waarvoor een begroting van 110 miljoen ecu is gereserveerd, beoogt onder meer centra op te zetten voor de valori satie van het werk van vrouwen en hun inte gratie in het economisch leven. Via de sectie Oriëntatie van het EOGFL kunnen modelprojecten communautaire financieringsmiddelen krijgen. Er wordt onder artikel 8 van het EOGFL een speciaal pro gramma opgezet om meer vrouwen aan te moedigen aan de plattelandsontwikkeling deel te nemen. Voor het programma is voor de periode 1997 tot en met 1999 twintig miljoen ecu gereserveerd en ieder jaar zal een specifieke regio prioriteit krijgen. Een seminar over Structuurfondsen en gelijke kansen In haar Mededeling van 1996 over mainstre aming heeft de Commissie duidelijk gesteld dat de Structuurfondsen een daadwerkelijke bijdrage kunnen leveren aan de tenuitvoerleg ging van de prioriteiten van de Unie en van haar Lid-Staten betreffende de strijd tegen de werkloosheid en de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Op 7 en 8 maart 1996 hebben de Belgische regering en de Commissie gezamenlijk in Brussel een seminar over "Structuurfondsen en gelijke kansen" georganiseerd. Vertegenwoor digers van de verschillende diensten die verant woordelijk zijn voor het beheer van de midde len, vertegenwoordigers uit de Lid-Staten en van lokale overheden, deskundigen en mensen uit de praktijk kwamen hier bijeen. Het alge mene thema was "mainstreaming". De algemene conclusie van dit seminar biedt een samenvatting van communautaire moge lijkheden voor de toekomst. Het delen van de beste methoden en praktij ken is een van de fundamentele elementen van de toegevoegde waarde die de Gemeenschap kan bieden. "De verbreiding van ervaringen moet meer op de voorgrond treden, evenals de uitwisseling ervan tussen de Lid-Staten, een betere coördinatie van modelprojecten, com munautaire initiatieven, de acties in het kader van de CB's, en een grotere interactie tussen de Fondsen en bij acties waarbij meer dan één Fonds is betrokken. " 20 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING PRIORITEITEN IN EMPLOYMENT-NOW Een eerste analyse werd op basis van informatie uit het projectenbestand van Employment-NOW ver richt (maart 1995). Startende ondernemingen: Bijna de helft van de projecten betreft een van de facetten van het opzetten van nieuwe ondernemin gen. De stimulering van het opzetten van een eigen bedrijf, ondersteuning, opleiding en follow-up val len onder dit hoofdstuk. Bij ruim 60% van de projecten in Oostenrijk, Griekenland, Italië, Spanje en Zweden gaat het om startende ondernemingen. Verticale desegregatie: 46 projecten betreffen specifiek de bevordering van gelijke kansen in directie en bestuur van een onder neming, 22 projecten zijn gericht op vrouwen die hun positie in het bedrijf willen verbeteren en bij 7 projecten gaat het om de ontwikkeling van positieve actie. Voorts betreffen 44 projecten scholing in gelijke kansen van doelgroepen als vakbondsvertegenwoordigers, managers van bedrijven en perso- neelchefs in openbare en particuliere sectoren. Horizontale desegregatie: Er is bijzondere aandacht geschonken aan sectoren die naar verwachting een stabiel groeipotentieel behouden, zoals de bouw, het vervoer of de technologie. Veel projecten van Employment-NOW voor zien ook het gebruik van telecommunicatie- en computertechnologie (73) of het bieden van teledien- sten (21). Waardering van vaardigheden van vrouwen: De projecten pakken dit punt vanuit verschillende gezichtspunten aan. Sommige ontwikkelen metho den waarin de vaardigheden die vrouwen buiten hun basisopleiding of baan reeds hebben opgedaan (validering van reeds aangeleerde vaardigheden). Hierbij gaat het ook om vaardigheden die inherent zijn aan de verantwoordelijkheden in het gezin, zoals het gelijktijdig verrichten van meerdere taken, supervisie en budgetbeheer. Sommige projecten trachten het werk van vrouwen te herwaarderen door het opzetten van opleidingsprogramma's die de vaardigheden van vrouwen erkennen en erkende oplei dingen verzorgen in de juiste sectoten (27 projecten). Andere projecten identificeren nieuwe werkge- legenheidssectoren en ontwikkelen beroepsprofielen om de status van de vrouwen te verhogen (39 pro jecten). 21 PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING SOCIALE DIALOOG EN SOCIALE PARTNERS Industrie- (de Unie van De sociale dialoog op Europees niveau brengt de sociale partners regelmatig en gestructureerd bijeen. Op interprofessioneel niveau zijn drie grote Europese organisaties bij de sociale dialoog betrokken: het EW (Europees Verbond van Vakverenigingen), de U N I CE en Werkgeversfederaties in Europa) en het CEEP (het Europees Centrum van gemeenschapsbe drijven). De sociale dialoog is ook op sectoraal niveau ontwikkeld. De Commissie raadpleegt deze en andere organisaties die te maken krij gen met het sociale beleid van de Europese Unie. De sociale dialoog werd in de Europese Akte gelegitimeerd: "De Commissie beijvert zich de dialoog tussen de sociale partners op Europees niveau verder te ontwikkelen; als deze laatsten zulks wenselijk achten, kan dit tot contractuele betrekkingen leiden" (artikel 118 B). Uit het Sociale Protocol blijkt het toenemen de belang van de rol van de sociale partners. Binnen het raamwerk van het protocol hebben de UNICE, het CEEP en het EW op 14 december 1995 overeenstemming bereikt over ouderschapsverlof, wat op 3 juni 19968 resul teerde in een richtlijn van de Raad. Andere dossiers waarover wordt, of zal worden gespro ken, zijn flexibiliteit van de werktijd en werk zekerheid, omkering van de bewijslast in geval len van ongelijke behandeling en seksuele inti midatie. De sociale dialoog wordt langzamerhand een nieuw terrein van mainstreaming. In het vierde communautaire actieprogramma op middel lange termijn worden de sociale partners actie ve partners genoemd die een bijdrage kunnen leveren aan het beleid van gelijke kansen. De sociale partners nemen een centrale plaats in de doelstellingen van het programma in. Het pro gramma legt er de nadruk op dat ervoor moet worden gezorgd de dimensie "gelijke kansen" adequaat op alle niveaus van de sociale dialoog te laten meespelen. Als acticmaatregelen heeft de Commissie zichzelf ertoe verbonden de sociale partners technische en financiële steun te bieden, indien zij ermee instemmen een Europees netwerk op 22 te zetten en informatie uit te wisselen over gelijke kansen, waarvoor de benoeming van nieuwe medewerkers noodzakelijk zou kunnen zijn. De Commissie ziet ook toe op initiatieven inzake gelijke kansen in het kader van de socia le dialoog. Er is al vanaf de beginperiode van de Europese Gemeenschap sprake van interprofes sionele sociale dialoog. De sociale partners hebben talrijke "gezamenlijke standpunten" gepubliceerd, waaronder een over "vrouwen en opleiding". De sociale partners kunnen een bijdrage leveren aan het geïntegreerde beleid van de Commissie ten behoeve van een gender-even- wicht in de besluitvorming door de deelname van vrouwen zowel kwantitatief (verhoging van het aantal) als kwalitatief (vergroting van de invloed) in de beleidsvorming op Europees niveau te verbeteren (zie hoofdstuk 4). Daarnaast zijn de sociale partners op Europees niveau verzocht als volwaardig lid zit ting te nemen in het nieuwe Raadgevend Comité gelijke kansen voor vrouwen en man nen. Het is daarom van werkelijk groot belang, dat de vrouwen ruim in de sociale-partnerorga- nisaties en het proces van de sociale dialoog zijn vertegenwoordigd en dat met hun behoef ten en zorgen grondig rekening wordt gehou den. PBL 145 van 19. 6. 1996, blz. 4. H00FDSTUK2 MANNEN EN VROUWEN INEEN VERANDERENDE ECONOMIE GELIJKE KANSEN EN ECONOMIE toename van de werkloosheid In een context van verandering van zowel het niveau als de aard van de werkgelegenheid in de Europese Unie, is de economische situatie van vrouwen significant gewijzigd. Vrouwen zijn nadrukkelijker op de formele arbeidsmarkt aanwezig. De groei van de werkgelegenheid en de in de Europese Unie in de afgelopen tien jaar betrof fen grotendeels vrouwen. Naarmate de beroepsbevolking van de Europese Unie femi- niseerde, veranderde zij ook structureel. De dienstensector is nog belangrijker geworden en tevens verloren vaste arbeidscontracten terrein aan atypisch werk en werden de werktijden minder aaneengesloten. De patronen van werk of geen werk variëren sterk tussen de Lid-Staten, tussen mannen en vrouwen en ook tussen de verschillende groe pen vrouwen. Sleutelfactoren als leeftijd, moe derschap en opleiding leiden tot significante verschillen in de arbeidsparticipatie. Vrouwen komen in de verschillende stadia van hun leven en naar gelang veranderende economische en sociale omstandigheden vaak in diverse econo mische situaties terecht. Traditionele definities van werk en werkloosheid zijn op zichzelf niet toereikend om de ingewikkelde en in elkaar overlopende economische situaties van vele groepen vrouwen te analyseren. 23 MANNKN I-N VUOUWI'N IN KI-N VI. KANDKKKNI )!• KCONOMI Er zijn duidelijk nieuwe onderliggende patronen van economische activiteit van vrou wen, evenals belangrijke demografische en sociale veranderingen. Minder kinderen, een vergrijzende bevolking, kleinere en niet-tradi- tionele gezinnen worden beïnvloed door, en beïnvloeden de wijze waarop vrouwen aan het economische leven deelnemen. Nu deze facto ren effect beginnen te sorteren, ontstaan nieu we verschillen tussen de generaties vrouwen binnen en tussen de Lid-Staten. Al is het duidelijk dat leefpatronen verande ren, er is ook veel hetzelfde gebleven. Op de arbeidsmarkt is de scheiding tussen "vrouwen en "mannenbanen" groot en hardnekkig. Vrouwen werken voornamelijk in een beperkt aantal functies in enkele sectoren, in de eerste plaats in de dienstensector. Vrouwen spelen een sleutelrol voor de groei In de tweede helft van de jaren tachtig viel de toename van de werkgelegenheid in de Europese Unie samen met een verdere ver schuiving in de richting van de dienstensector. Deze groei bleek echter niet structureel en begin jaren negentig deed de recessie het werk- gelegenheidspercentage dalen van 6 2% in 1990 (van de beroepsbevolking in de leeftijd van 15 tot en met 64 jaar) tot 59% in 1994 - vrijwel hetzelfde niveau als in 1987 (57%). Een periode van economische opleving sinds 1994 heeft gezorgd voor een stijging van het aantal banen, maar tegen een achtergrond van een steeds grotere beroepsbevolking, is de invloed hiervan op het werkgelegenheidspercentage minimaal geweest. De almaar grotere omvang van de beroeps bevolking is in de afgelopen vijftien jaar een opvallend kenmerk van de veranderende arbeidsmarkt van de Europese Unie geweest. Maar de beroepsbevolking neemt niet alleen in omvang toe, zij verandert ook. Een zeer hoog percentage van de toename komt voor reke ning van vrouwen en is vertaald in een signifi cante toename van de werkgelegenheid en de werkloosheid van vrouwen. Vrouwen maken thans ruim 40% van de werkende bevolking van de Europese Unie uit. Iedere Lid-Staat heeft te maken gehad met een onevenredig grote toename van het aantal vrouwen binnen een expanderende beroepsbevolking, maar dit was vooral duidelijk in de economieën met een relatief gering aantal geregistreerde werkende vrouwen, bijvoorbeeld in Zuid-Europa. 100- 80- 60- 40- 20- 0- I RL BRONNEN: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) & B DK D GR E F Noor. D 1 9 90 EXCLUSIEF NIEUWE DEELSTATEN 24 1995 1990 I L NL ILO (A, FIN, S) F IN S UK EU MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE EC:ONOMIE Actititeitspercentage - 1994* - Vrouwen IP^&A^ *~>*l*A. v. s***" y O Ç-v VS )A l %v <• « /« Î K> EUR15 = 44. 8% t-3 > = 50% m 45-50% O 40-45% m <4o% • non disponible * I R L : 1 9 93 * A: 1993 DONNÉES STATISTIQUES : EURÔSTAT CARTOGRAPHIE ET GESTION DES INFORMATIONS GCOGRAPHIQUES : GISCO De verschillen in de omvang van de werkge legenheid gingen gepaard met een voortduren de verschuiving van de sectoren industrie en landbouw naar de dienstverlening. Het aandeel van banen in de dienstensector is gestegen tot bijna twee derde van de totale werkgelegenheid in de Europese Unie, terwijl de industrie onge veer 30% voor haar rekening neemt en de landbouw slechts 5%. De concentratie in de dienstensector komt vooral voor rekening van de vrouwen (79%), daar hun aandeel in de industrie (17%) en de landbouw (4%) is afge nomen. De arbeidsparticipatie is in de Europese Unie vrij laag vergeleken bij andere landen. Dit komt door een combinatie van factoren: lagere officiële participatiegraad, hogere percentages 33 eurôstat geregistreerde werkloosheid, grotere deelname aan onderwijs en opleiding en pensionering op jongere leeftijd. De participatiegraad is in de afgelopen vijftien jaar aanmerkelijk veranderd. Daling van de arbeidsdeelname van jongeren en ouderen liep parallel aan stijging van die van vrouwen. De nadruk op onderwijs- en oplei dingskwalificaties op de banenmarkt is vertaald in een langere periode dat jongeren in het onderwijsstelsel blijven. Grotere inachtneming van de officiële pensioengerechtigde leeftijd, tezamen met een afname van het aantal men sen met een zelfstandig beroep, en in het alge meen van de werkgelegenheid in de landbouw, heeft het participatieniveau van de ouderen verlaagd. 25 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE Achter deze algemene tendenzen schuilen echter vaak verschillen op basis van geslacht, regio en land. Tegen een achtergrond van fluc tuerende werkgelegenheid zijn vrouwen nu nadrukkelijker aanwezig in betaald werk. In de periode van 1985 tot en met 1995 heeft men een gestage toename van het aantal werkende vrouwen gezien. De toename van de werkgele genheid voor vrouwen wordt eerder in verband gebracht met een hogere participatiegraad dan met een daling van de werkloosheid. Werk van vrouwen - moeilijk in categorieën onder te brengen De economische activiteit van vrouwen ver toont bijzondere kenmerken, al variëren deze binnen de Europese Unie. Vrouwen lijken veel sterker dan mannen werk, werkloosheid en geregistreerde inactiviteit af te wisselen. Met de traditionele indeling "werkend" of "werk loos" kan de onderliggende situatie van de Europese vrouwen vaak niet worden vastge legd. Zwart werk, werkloosheid, onvrijwillige inactiviteit, te weinig, onregelmatig en onbe stendig werk zijn kenmerken van de economi sche positie van de vrouw. En deze kenmerken vallen bijzonder op in de economieën met een lage vrouwelijke participatie. De participatiegraad in de Europese Unie toont grote verschillen tussen mannen en vrou wen, tussen de Lid-Staten en tussen de ver schillende groepen vrouwen. De varianten tus sen de mannen in de verschillende Lid-Staten zijn minder opvallend. De concentratie van vrouwen in de diensten sector is kenmerkend voor alle Lid-Staten van de Europese Unie en is bijzonder sterk in Luxemburg, Nederland, Zweden, het Verenigd Koninkrijk, België en Denemarken; vrijwel alle landen met over het algemeen een hoge vrou welijke participatie. Wanneer landbouw nog een vrij groot deel van de werkgelegenheid uit en maakt, bijvoorbeeld Portugal, is de concentratie in de dienstensec tor dienovereenkomstig minder sterk. Het aan deel van vrouwen in de industrie is slechts in drie landen 20% of hoger: Duitsland, Italië en Portugal. in Griekenland BEVOLKING VAN DE OD-STATEN VAN DE EUROPESE UNIE, 1995 VROUWEN MANNEN TOTAAL 100- 80- 60- 40- 20- n D _ u _ D _J DK D GR E F m_m I I RL L BRON: EURÔSTAT 26 _Q u _ n _ D _ n _ n. P NL F IN A S UK Het generatieverschU tussen vrouwen Vrouwen oververtegenwoordigd onder de werklozen MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE De participatiegraad varieert over het alge meen sterk tussen de verschillende leeftijds groepen, maar dit geldt vooral voor vrouwen. Veranderingen in de economische situatie van de verschillende generaties vrouwen in de Europese Unie zijn in het afgelopen decenni um sterker geworden. Een kerngroep met een hogere arbeidsdeelname is altijd kenmerkend geweest voor de aanwezigheid van vrouwen op de arbeidsmarkt. Bijna 70% van de vrouwen in de voor de arbeidsmarkt belangrijkste leeftijds groep (20-60 jaar) maakt nu deel uit van de beroepsbevolking. leeftijdsgroep, die ruim Alle Lid-Staten hebben een toename geregis treerd van de vrouwelijke participatie in de belangrijkste twee derde van de recente groei van de beroepsbe volking in de Europese Unie uitmaakt. De mannelijke participatie is daarentegen in de jaren tachtig afgenomen, al is de dalende ten dens in de laatste vijfjaar afgezwakt. De toename van de werkgelegenheid in de Europese Unie liep parallel aan een hoog werk loosheidspercentage. De werkloosheid onder vrouwen is sinds begin jaren tachtig hoog en steeg voortdurend. Het niveau van de werk loosheid onder vrouwen in de Gemeenschap blijft significant hoger dan dat van mannen, ondanks het feit dat vooral vrouwen hebben geprofiteerd van de nieuwe werkgelegenheid. De werkloosheidscijfers voor vrouwen zijn hoog in Lid-Staten waar hun participatiegtaad vrij gering is (zoals in Spanje, Italië en Ierland), wat de grote vraag van vrouwen naar een betaalde baan weerspiegelt. Maar hoge werk loosheid vindt men niet alleen in economieën met een laag participatieniveau. Ook Frankrijk en Finland, bijvoorbeeld, hebben grote aantal len vrouwelijke geregistreerde werklozen. De langdurige werkloosheid is in de afgelo pen jaren toegenomen. In 1990 had 4 1% van de werkloze vrouwen al meer dan een jaar geen werk. In 1995 was dit percentage in de Europese Unie al opgelopen tot bijna 50%. Langdurige werkloosheid stijgt onder mannen langdurige en vrouwen. Vergelijkt men de PARTICIPATIE VROUWEN É N' ^ ^ I ^ K t i ^ ^S IN DE EUROPESE UNIE (%),:*$$& 100- MANNEN VROUWEN B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU 15 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 27 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE werkloosheid tussen vrouwen en mannen, dan verkeren meer vrouwen in deze situatie (50%), dan mannen (48%). Er bestaat een tendens het werkloosheidsni veau onder vrouwen te laag te registreren. Uit in de een stelsel van "zelfindeling" zoals Enquête naar de arbeidskrachten wordt gehan teerd, blijkt dat een aanzienlijk aantal vrouwen die betaald werk wensen, zichzelf indeelt onder taken". Het geringe aantal "huishoudelijke vrouwen dat zich als wetkzoekende laat inschrijven, draagt ook bij tot een onderwaar dering van de werkloosheid onder vrouwen. Het is echter waarschijnlijk dat onbetaald, niet-geregistreerd en zwart betaald werk wordt verricht door een aantal vrouwen die statistisch als "inactief" staan geboekt. Het niveau hier van kan onmogelijk worden geraamd. Onregelmatig betaald werk voor een variërend aantal uren en periodes dat door vrouwen en jongeren wordt verricht, is vaak niet in de sta tistieken opgenomen. Voorts is een significant aantal vrouwen actief in onbetaald gemeen- schaps- en vrijwilligerswerk, evenals in niet- geregistreerde deelname aan thuiswerk, werk in gezinsbedrijven en familie- en gemeenschaps ondersteunende systemen. Inactiviteit - een probleem voor de arbeidsmarkt formele Een significant deel van de vrouwen buiten de kan worden arbeidsmarkt beschouwd als verborgen werkzoekenden. Het feit dat vrouwen van de ene categorie in de andere terechtkomen, zoals werkloos, actief in het huishouden, atypisch werk en in loon dienst, toont aan dat hun economische positie vaag is en voortdurend verandert. Om een goed beeld van de economische situatie te krij gen, moeten diverse soorten van inactiviteit (inclusief werkloosheid) en van werkgelegen heid worden onderzocht. De patronen van inactiviteit verschillen sig nificant tussen mannen en vrouwen, Lid- Staten en leeftijdsgroepen. Bij de jongeren van 15 tot en met 24 jaar is de inactiviteit onder vrouwen aanzienlijk hoger (65%) dan onder mannen (56%). Minder dan 10% van hen staat als werkloos geregistreerd. Dertig tot veer tig procent volgt voltijds onderwijs, maar dan nog blijft er een grote groep jongeren over die als inactief staat geregistreerd. In de meeste gevallen van "volledige inactiviteit" gaat het om jonge vrouwen. Het niet in aanmerking komen voor werk loosheidsuitkeringen, gekoppeld aan geen of onvolledige registratie als werkloos, kunnen deze "inactiviteit" deels verklaren. Ook kan er zwart of illegaal worden gewerkt. Eveneens is het waarschijnlijk dat inactiviteit voortvloeit uit demotivatie voor werk en voor onderwijs en opleiding. landurige In de middelste leeftijdsgroepen is het niveau van inactiviteit lager, maar zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen duidelijker. Jongere vrouwen profiteren van het onderivijs De economische activiteit is onder de jonge ren tot 25 jaar duidelijk afgenomen, terwijl de deelname aan het onderwijs is gestegen. Onder de jonge mannen is sprake van een duidelijke afname van de arbeidsparticipatie, terwijl meer jonge vrouwen onderwijs en opleidingen vol gen en tevens hun arbeidsparticipatie is geste gen. Deze tweeledige tendens is vooral duide lijk in Lid-Staten waar de participatie traditio neel laag is. Invloed van de demografische factor Een onmiskenbare karakteristiek van de ver anderende beroepsbevolking in de Europese Unie in de periode 1980 tot en met 1995 is de daling van de participatie van de oudere leef tijdscategorieën. Deze daling zwakte eind jaren tachtig, begin jaren negentig significant af en in enkele landen tekende zich weer een licht stijgende lijn af, zoals in Italië. Het grootste deel van deze daling komt voor rekening van de mannen, die de overgrote meerderheid van de beroepsbevolking van ouder dan 65 jaar uit maken. In de categorie 50 tot en met 64 jaar is de inactiviteit over het algemeen groter. Twee op de drie vrouwen en één op de drie mannen in deze leeftijdsgroep staan geregistreerd als perso nen die geen betaald werk verrichten. De ver schillen tussen de landen zijn erg groot. 28 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE WERKIOOSHEIO EN INACTIVITEIT VAN VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 1994 TABEL 4 LEEFTIJD (15-24 JAAR) TABEL 5 LEEFTIJD (50-64 JAAR) 100- : : :. - , :. , - : ,: - ~. ». i js :: • —:: ï i_ _ „ '_ _ i w | - • - : ^. : ' '. ':' ij; • :\j- • ': ::: ' :> T L : : 'i- 'i i : ! | B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU12 B DK D GR E F IRL I L NL A P Fin S UK EU12 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) NOOT: WERKLOOSHEID: PERCENTAGE WERKLOOSHEID EN INACTIVITEIT VAN DE BEROEPSBEVOLKING : VR. WERKLOOS MAN. WERKLOOS VR. INACTIEF MAN. INACTIEF PARTICIPATIE VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE UNIE (%)» 1 9 9I TABEL 6 LEEFTIJD (15-24 JAAR) TABEL 7 LEEFTIJD (50-64 JAAR) GR E 1 1 ' ' 1 1 I' 1 1 1 1 ) ' ' 1 1 1 1 1 1 ' 1 1 ,„J_„ ' ' ! 1 1 , 1 1 '. j. ' 1. 1 ' • ' 1 : : 1 1 BRON: EUROSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) : VROUWEN E MANNEN 29 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE mmmimmmwm\\\w%<#œtfx^*^&/nz:- Belang van het onderwijsniveau Naast leeftijd spelen ook andere factoren een rol voor werkgelegenheid en inactiviteit binnen de landen en tussen de verschillende groepen vrouwen. Verschil in onderwijsniveau wordt vaak vertaald in verschillen in participatiegraad tussen de vrouwen in de Europese Unie. Hoe hoger het genoten onderwijs, hoe groter over het algemeen de participatiegraad. In alle Lid- Staten hebben vrouwen die de school na het lager voortgezet onderwijs hebben verlaten een minder dan gemiddelde participatiegraad. Aan de andere zijde van het spectrum is het partici patieniveau van universitair geschoolde vrou wen in alle Lid-Staten boven het gemiddelde. In de kritische leeftijdsgroep, 25 tot en met 64 jaar, is de duidelijke invloed van het onder wijsniveau voor vrouwen goed zichtbaar. Herintredende vrouwen Wanneer vrouwen gedurende een langere periode nier op de formele arbeidsmarkt aan wezig zijn geweest, terwijl de werkloosheid groot was en de economie diepgaand is veran derd, kan het voor hen ontmoedigend en moeilijk zijn opnieuw betaald werk te vinden. Voor vrouwen met specifieke vaardigheden en een hoog opleidingsniveau is de overgang gemakkelijker. Eenvoudig werk in de dienst verlening is de meest waarschijnlijke keuze voor vrouwen zonder dergelijke kwalificaties, of zij zullen tegen hun zin economisch inactief blijven, soms gecombineerd met enig zwart werk. Structurele economische veranderingen heb ben een negatief effect op de participatie van de vrouwen in de leeftijdscategorie van 50 tot en met 64 jaar. Hoge werkloosheid en grote aantallen gedwongen ontslagen van overtollig personeel vormen kenmerken van de economi sche veranderingen in de afgelopen tien jaar. Programma's voor vervroegde pensionering (VUT) hebben oudere werknemers soms aan gemoedigd de arbeidsmarkt voortijdig te verla ten. Vooral de ouderen onder de beroepsbevol king, die minder her- en bijscholingsmogelijk- heden hebben en vaak minder mobiel zijn, hebben het bijzonder moeilijk om weer op de arbeidsmarkt terug te keren. In dat opzicht kennen de ouderen (mannen en vrouwen) dezelfde problemen als vrouwen die willen her intreden op de snel veranderende arbeids markt. TABEL S PARTICIPATIE PER ONDERWIJSNIVEAU VAN VROUWEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 1995 B DK ! ! D GR ! E F IRL I L NL A P F IN S UK ' I I I I I EU15 0 20 40 60 80 100 B R O N: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) HOG. VOORTG 30 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE Invloed van het geslacht op de beroepsstatus De overgrote meerderheid van de werkende vrouwen in de Europese Unie is in loondienst (86%). Iets mindet dan 10% heeft een zelf standig beroep en ongeveer 4% werkt mee in een familiebedrijf. De belangrijkste variabele die een verklaring vormt voor de verschillen tussen de Lid-Staten, is de omvang van de landbouwsector. De nadruk op flexibiliteit van de arbeids markt heeft geleid tot een stijging van het aan tal atypische banen in de Europese Unie. Deze tendens is vooral duidelijk sinds halverwege de jaren tachtig. De stijging van de werkgelegen heid in de dienstensector komt vaak voor reke ning van atypisch werk; vooral in deze sector werken vrouwen merendeels in deeltijd of op contractbasis. 8 3% van de deeltijdwerkers, 70% van werkenden in gezinsbedrijven en 50% van de mensen met een tijdelijke baan in de Europese Unie zijn vrouwen. Daarentegen is 7 5% van degenen met een zelfstandig beroep man (zie hoofdstuk 3). De hoogste percentages deeltijdwerk vindt men in Nederland en het Verenigd Koninkrijk, waar 67%, respectievelijk 44% van de vrouwen een deeltijdbaan heeft. Deeltijdwerk komt minder voor in België, Frankrijk en Ierland en het minste in de zuidelijke Lid-Staten. Deeltijdwerk komt het meeste voor in sectoren waar veel vrouwen werken en bij de lagerbe- taalde banen. Deeltijdwerkstets hebben vaak ook een arbeidscontract voor bepaalde duur. Steeds meer vrouwen werken overigens onder dergelijke contracten. In 1994 had 12% van de loondienst een contract voor vrouwen bepaalde duur, tegen 10% in 1985. Dergelijke arbeidscontracten komen bijzonder veel voor in Spanje, maar veel minder in Luxemburg en België. in Hardnekkige segregatie van de arbeidsmarkt De segregatie van de arbeidsmarkten blijft zeer scherp ondanks veranderingen in de struc tuur en het niveau van de werkgelegenheid. De arbeidsmarkt kent nog altijd een man/vrouw verdeling, die in sommige gevallen zelfs nog duidelijker wordt, parallel aan de toenemende in de dominantie van de dienstensector Europese Unie. In de verwerkende industrie hadden mannen en vrouwen traditioneel ver- Ö B Et 9 PARTICIPATIE^^ TAIRE OPLEIDING IN EUROPA. (%), 1995 100- 10— I r - : ; !— 60— W~ 4 OH;-I—;:: 20- 0 B DK D GR E F IRL L NL A P FIN S UK N B R O N: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN). N: NOORWEGEN Wm MANNEN VROUWEN 31 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE schillende activiteiten en dit leek gecombi neerd te zijn met een sekseverdeling in de banenstructuur zelf. In de expanderende dien stensector blijken zowel nieuwe als traditionele scheidslijnen te bestaan tussen de verschillende beroepen. De belangrijkste beroepen van vrouwen in de Europese Unie als geheel worden aangetroffen in de dienstverlening, administratief uitvoe rend (en verwant) werk, verkoop en hoger gekwalificeerde en gespecialiseerde beroepen. Vrouwen maken in genoemde categorieën ten minste de helft van de werkenden uit: 50% hoger gekwalificeerd en gespecialiseerd werk tot 66% in de dienstverlening. Andere sectoren worden sterk door mannen gedomineerd: 84% in de productie, het vervoer, ongeschoolde arbeid, 77% van de beheers- en managersfunc ties en 66% in de landbouw en verwante sec toren. Uit statistische gegevens van de zuidelijke Lid-Staten blijkt de participatie van mannen en vrouwen in de landbouw meer in evenwicht te zijn, hoewel mannen eerder eigen baas zijn dan vrouwen. Vrouwen werken daar veel vaker mee in in het gezinsbedrijf, bijvoorbeeld Griekenland, waar twee derde van de vrouwen in de landbouw meewerkende partners zijn (tegenover 15% van de mannen). Een groot deel van hen ontvangt waarschijnlijk geen loon. Ierland geeft een ander beeld: daar is slechts 10% van de banen in de landbouw in handen van vrouwen. Toch zijn er duidelijk enkele gemeenschappelijke patronen: meer dan 40% van de vrouwen in Ierland werkt tegenover slechts 10% van de mannen. Waarschijnlijk is de economische activiteit van veel mensen die in Ierland in gezinsbedrijven werken, niet gere gistreerd, zoals in alle landen met een signifi cante landbouwsector. in gezinsverband, in de landbouw in de productie vond plaats De banengroei voor vrouwen is geconcen treerd op twee terreinen: hoger gekwalificeerde zelfstandige beroepen en uitvoerend adminis tratief werk. Een toename van banen voor vrouwen in Portugal, Spanje en Griekenland. Het aandeel van vrouwen in de administratieve sector is in de zuidelijke Lid-Staten toegenomen, terwijl in een groot aantal landen meer vrouwen hoger gekwalificeerd werk hebben gevonden. Een hogere opleiding en meer vaardigheden hebben sommige vrouwen hiervoor nieuwe kansen geboden, maar managements- en bestuurs functies blijven voor het overgrote deel aan TABEL 10 WERKLOOSHEID VAN VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 1995 U il VROUWEN MANNEN ïöo- 80 60 40 F BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) B DK D GR E IRL I L NL A P F IN S UK EU 32 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE mannen voorbehouden. De overheidssector is een van de belangrijkste bronnen van hogere functies voor vrouwen, hoewel ook hier sekse patronen voorkomen. Zo is het onderwijs in alle landen grotendeels in vrouwenhanden: 70% in Italië en Portugal. Gestage groei in de dienstensector De dienstverlening is de belangrijkste en nog altijd in belang toenemende sector voor de werkgelegenheid van vrouwen in de Europese Unie. Naarmate de vrouwen in de hele Gemeenschap hun aandeel op de arbeidsmarkt in het afgelopen decennium vergrootten, is hun werk nog sterker in de dienstensector geconcentreerd. Banenverlies in de landbouw en slechts marginale groei in de verwerkende industrie hebben ertoe geleid dat steeds meer vrouwen die betaald werk zoeken, nog sterker gaan leunen op mogelijkheden in de diensten sector. Gemiddeld bevindt ruim 70% van de vrouwenbanen zich in de dienstensector, van iets meer dan 50% in Griekenland tot bijna 90% in Luxemburg en Nederland. Bijna de helft van alle diensten in de Europese Unie wordt momenteel door vrouwen verricht, hoe wel er aanzienlijke verschillen tussen de Lid- nemen bestaan. Vrouwen Staten in Griekenland iets meer dan een derde van de werkgelegenheid in de dienstensector voor hun rekening, in Denemarken. ruim de helft tegenover Het hoogste percentage deeltijdbanen is te vinden in de dienstensector. Bijna de helft van de vrouwen in de dienstverlenende sector in de Europese Unie werkt in deeltijd en in sommi is het beeld nog markanter. In ge landen Nederland, bijvoorbeeld, is 5 5% van alle banen in de dienstensector in handen van deel tijdwerksters. Maar niet alle door vrouwen gedomineerde functies kennen zo'n hoog per centage deeltijdwerkers. Bij administratief werk hebben veel minder mensen deeltijdwerk (28%), al werken in deze categorie de meeste vrouwen. De veranderende samenstelling van werk voor vrouwen is de weerspiegeling van het bre dere proces van herstructurering van de werk gelegenheid in de Europese Unie. Werk in de landbouw is sinds begin jaren zeventig min of meer constant achteruitgegaan. In de afgelopen tien jaar is de daling van de werkgelegenheid voor vrouwen in de landbouw het sterkste geweest in Finland, Spanje en Portugal. Maar TABEL 11 BEROEPSSTATUS WERKENDE VROUWEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 1 9 9$ ,; W' WC • 100- 80 60 40- 20- 0_ 1 1 1 B DK D GR 1 E 1 F 1 1 IRL I 1 1 1 L NL A P 1 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) MEEWERKEND 1 1 F IN 11 S UK EU 33 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE industriële sector, in landen met een bovenge middelde vrouwelijke participatie, als in lan den met een participatie onder her gemiddelde niveau. Specifieke beroepsgroepen Grotere verschillen tussen de landen zijn te vinden in de ambachtelijke en hiermee ver band houdende beroepen, die in Portugal voor 29% in handen van vrouwen zijn, maar in Luxemburg slechts voor 4%. Ook in Ierland, Italië en Griekenland zijn vrouwen vrij goed in deze sector vertegenwoordigd (ruim 15%). De meeste landen hebben min of meer gelijke per centages vrouwelijke parlementsleden en managers, tussen 20 en 30%, behalve in Italië, waar de vrouwen zeer slecht zijn vertegenwoor digd met slechts 15%. in de economieën met een bovengemiddeld percentage vrouwen in de landbouwsector, bij landen, zijn de voorbeeld in de zuidelijke gevolgen van het banenverlies in de landbouw ook het grootst. Een op de vier werkende vrou wen in Griekenland zit in de landbouw, een op de acht in Portugal en een op de veertien in Spanje en Italië. In Griekenland en Portugal is de landbouw als bron van werkgelegenheid belangrijker voor vrouwen dan voor mannen. In Spanje en Ierland biedt de landbouw meer werk aan mannen dan aan vrouwen. Recente veranderingen in de werkgelegen heid voor vrouwen in de industrie zijn zeer ver schillend en soms tegengesteld in de Lid- Staten. In een aantal landen is industrieel werk voor vrouwen in de afgelopen tien jaar toege nomen, vooral in Spanje, Ierland, België, Denemarken, Duitsland, Nederland en Portugal. De stijging is bijzonder opvallend (meer dan 20%) in Duitsland, Ierland en Nederland. In andere landen, zoals Frankrijk en Italië, is de tendens echter dalend. De toe name van de werkgelegenheid voor vrouwen heeft plaatsgevonden in zowel Lid-Staten met een minder dan gemiddeld percentage vrou wen in de industrie als in landen met een betrekkelijk grote werkgelegenheid in de TABEL 12 BEROEPSSTATUS VROUWEN EN MANNEN IN DE LANDBOUW IN DE EUROPESE UNIE (%), 1995 VROUWEN MANNEN TOTAAL 100 80 60 40 20 ZELFSTANDIG LOONDIENST MEEWERKEND B R O N: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 34 Weinig veranderingen in de sala- riskloof tussen mannen en vrou wen Ondanks het feit dat tegenwoordig veel meer vrouwen in de Europese Unie betaald werk hebben dan tien jaar geleden, is aan het ver schil in lonen en salarissen tussen mannen en vrouwen in de verschillende Lid-Staten nog maar weinig veranderd. Op basis van geharmo niseerde, maar zeer beperkte gegevens van Eurôstat, verdienen de vrouwen in Europa gemiddeld ongeveer 20% minder dan hun mannelijke collega's. Hoewel het aandeel van vrouwen in vrij goed betaalde administratieve, specialistische en managementfuncties is gestegen, heeft een groot deel van het toene mend aantal werkende vrouwen laagbetaald, onregelmatig werk in de dienstensector. Het gemiddelde loon van vrouwen is derhalve laag gebleven en de kloof tussen de lonen en salaris sen van mannen en vrouwen bestaat nog altijd. De loonverschillen tussen mannen en vrou wen variëren in iedere Lid-Staat en zowel in de verwerkende industrie als in de dienstensector. Zij geven de ongelijke positie van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt weer. Over het MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMll' xsmmesmmmmmim. algemeen verdienen de vrouwelijke handarbei ders 65 tot 90% van het gemiddelde loon van hun mannelijke collega's. Het loonverschil is het geringste in Zweden, Finland en Denemarken en het grootste in Oostenrijk, het Verenigd Ierland, Luxemburg Koninkrijk. Het loonverschil bij de overige werknemers gegevens beschikbaar zijn) is groter. (waarover minder en De concentratie van vrouwen in laagbetaalde banen en de segregatie van de arbeidsmarkt vormen twee sleutelfactoren, die ervoor zorgen dat de salariskloof tussen mannen en vrouwen in de hele Europese Unie blijft bestaan. Vrouwen in de Europese Unie hebben twee tot driemaal meer kans op een laagbetaalde baan dan mannen. Twintig tot veertig procent van vrouwelijke werknemers met een voltijdbaan staat in de Lid-Staten geregistreerd als laagbe taald. Kleding, textiel, het bankwezen en de detailhandel zijn voorbeelden van sectoren waar veel vrouwen werkzaam zijn, maar waar zij gemiddeld slechts 6 3% verdienen van het salaris van de mannen. TABEL 13 AANDEEL VROUWEN IN DE VERSCHILLENDE BEROEPEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 1995 WETGEVERS/MANAGERS : ADMINISTRATIEF DIENSTVERLENING : AMB/VEW. HANDEL 100- 80, 6 0 — —I 4 0 -1 20- 0 B DK D GR E F IRL I L NL A P F IN S UK EU12 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) mdt-xmxmmmmsmms 35 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE kenmerkend voor de situatie van vrouwen. Dientengevolge zijn hun werkpatronen onre gelmatiger en ongelijker dan die van mannen. van Uit recente tendenzen van de werkgelegen heid blijkt een constante toename van het aan tal vrouwen dat op de formele arbeidsmarkt wordt opgenomen en een daling van het aantal mannen. De beroepsbevolking de Europese Unie is geconcentreerd in een smalle re leeftijdsgroep, van 25 tot 60 a 65 jaar, ondanks de vergrijzing van de bevolking als geheel. Geen toename van de werkgelegenheid en zelfs banenverlies in landbouw en industrie heeft negatieve gevolgen gehad voor mannen, terwijl de toename in de dienstensector heeft geleid tot meer kansen voor vrouwen. Een one venredig groot deel van de recente banengroei is voor rekening gekomen van deeltijdwerk, dat vooral voorkomt in de dienstensector en dat door vrouwen wordt verricht. I^age lonen voor vrouwen is een voortvloeisel van zowel hun concentratie in laagbetaalde banen als het loonniveau in de verschillende landen. In Lid-Staten met ruime wettelijke bescherming, bijvoorbeeld met een wettelijk minimumloon, is het loonverschil tussen man nen en vrouwen minder groot (bijvoorbeeld in Zweden, Frankrijk en Italië). In landen waar zo'n bescherming niet bestaat, is de kloof vaak in het Verenigd veel dieper, bijvoorbeeld Koninkrijk en Ierland. Ook andere factoren spelen een belangrijke rol, zoals de aard van de loononderhandelingen en loonstructuren, de tenuitvoerlegging van een beleid van gelijk loon voor gelijk werk en uiteenlopende wette lijke en bestuursrechtelijke structuren. Conclusie Scheidslijnen tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt worden weerspiegeld in het niveau van de vrouwelijke participatie, de invloed van factoren als leeftijd en moeder schap en het soort werk dat vrouwen verrich ten. De participatiegraad van vrouwen varieert in hun leven veel sterker dan die van mannen. De combinatie van economische, gezins- en sociale taken is in alle Lid-Staten min of meer TABEL 14 INKOMENSVERSCHIL, GEMiDD. UURLOON VROUWEKLIjKE HANDARBEIDERS PERCENTAGE VAN LOON VAN WANNEN JN DE EUROPESE UNIE 1990*1994 1994 1990 100. 80. 60. 40. 20. B DK D GR E F IRL I L NL A P F IN S UK BRON: EURÔSTAT - GEHARMONISEERDE INKOMENSSTATISTIEKEN NOTEN: GEGEVENS VOOR FRANKRIJK 1 9 9 1, LUXEMBURG 1 9 8 9, OOSTENRIJK, FINLAND, ZWEDEN 1 9 9 3. 36 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE TABEL 15 PARTICIPATIE PER LEEFTIJDSCATEGORIE IN DE EUROPESE UNIE (%), 1 9 9 5. PARTICIPATIE PER LEEFTIJDSCATEGORIE 1 0 0. 80 60 40 2 0 _ |_ o_. B DK D GR E m IRL I F L NL A P FIN S UK EU S UKEU15 PARTICIPATIE VROUWEN PER LEEFTIJDSCATEGORIE 100. 80. 60. 40. 20. 100. 80 6 0- 1 I* s&::;:: :. % • ; • : • : •, M i 11 B DK D GR E F IRL I L NL A i P FIN S UK EU15 PARTICIPATIE MANNEN PER LEEFTIJDSCATEGORIE Ij I |:;; 4 0 - i— 20. B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 15-19 20-24 55-59 60-64 37 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE PRIORITEITEN VAN ESSEN De omvang en gevolgen van de werkloosheid in Europa gaven aanleiding tot het Witboek voor "Groei, con currentievermogen en werkgelegenheid"1, waarin maatregelen zijn voorgesteld voor de bestrijding van de werkloosheid. Op basis van de voorstellen van dit Witboek hebben de regeringsleiders en staatshoofden van de Lid-Staten tijdens de Europese Raad van Essen in december 1994 maatregelen op vijf hoofdterreinen vastgesteld ter verbetering van de werkgelegenheid. DE VIJF PRIORITEITEN VAN ESSEN:2 • Verbetering van de kansen op werk voor arbeidskrachten door de bevordering van investeringen in de beroepsopleiding. Daarbij vervult de beroepskwalificatie, met name van jongeren, een sleutelrol. Zoveel mogelijk mensen moeten initieel en voortgezet onderwijs krijgen, zodat zij in staat worden gesteld zich door levenslang leren aan te passen aan de door de technologische vooruitgang veroorzaakte verande ringen, zodat zij minder risico lopen hun werk te verliezen. Vergroting van het werkgelegenheidseffect van de groei, met name door - een flexibeler organisatie van het werk waarbij ingespeeld wordt op de wensen van de werknemers en de eisen van de concurrentie; een loonbeleid dat werkscheppende investeringen in de hand werkt, waarbij in de huidige situatie gematigde loonafspraken nodig zijn, die onder de productiviteitsstijging blijven; - ten slotte, de bevordering van vooral regionale en plaatselijke initiatieven, waardoor arbeidsplaatsen worden geschapen die in overeenstemming zijn met nieuwe behoeften, bijvoorbeeld op het gebied van milieu en sociale diensten. • Zodanige beperking van de indirecte loonkosten dat dit merkbaar van invloed is op besluiten betreffen de het in dienst nemen van werknemers. Het probleem van de indirecte loonkosten kan alleen door een gemeenschappelijke inspanning van bedrijfsleven, vakbonden en politiek worden opgelost. • Verbetering van de effectiviteit van het arbeidsmarktbeleid: De effectiviteit van het werkgelegenheidsbe leid moet worden verhoogd door het vermijden van praktijken die een nadelige uitwerking hebben op de bereidheid tot werken en door de overgang van een passief naar een actief arbeidsmarktbeleid. De individuele prikkel om voortdurend op de algemene arbeidsmarkt naar werk te zoeken, moet behouden blijven. Dit moet vooral in acht worden genomen bij de uitwerking van inkomensondersteunende maat regelen. • Verbetering van de maatregelen ten behoeve van groepen die bijzonder hard door de werkloosheid wor den getroffen. Bijzondere inspanningen zijn noodzakelijk om jongeren te helpen, vooral schoolverlaters die vrijwel geen kwalificaties bezitten, door hun werk of een opleiding aan te bieden. De bestrijding van langdurige werkloosheid moet één van de voornaamste onderdelen van het arbeids marktbeleid vormen. Er moeten uiteenlopende maatregelen op het terrein van het arbeidsmarktbeleid wor den getroffen en deze moeten aan de sterk verschillende groepen en behoeften van de langdurig werklozen zijn aangepast. Bijzondere aandacht verdient ook de moeilijke situatie van werkloze vrouwen en oudere werknemers. 1 Europese Commissie, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1994, ISBN 92-826-7423-1. 2 Europese Raad: bijeenkomst van 9 en 10 december 1994 in Essen, SN 300/64. 38 DE EUROPESE WERKGELEGENHEIDSSTRA TEGIE EN NATIONALE MEERJARENPROGRAMMA'S De Europese werkgelegenheidsstrategie jaren Werkloosheid is het grootste probleem waar mee de Unie en de Lid-Staten te kampen heb ben. In de afgelopen is vooruitgang geboekt met de vaststelling van een Europese werkgelegenheidsstrategie. De Europese Raad van Essen (december 1994) heeft het mogelijk gemaakt de samenwerking tussen de Lid- Staten op dit punt te versterken. Om het pro ces dat toen in gang is gezet te versterken, en alle belanghebbende actoren hierbij te betrek ken, heeft de voorzitter van de Commissie een vertrouwenspact, "actie voor de werkgelegen heid in Europa", voorgesteld. De meerjarenprogramma^ van de Lid-Staten De Europese Raad van Essen heeft er bij de Lid-Staten op aangedrongen, deze aanbevelin gen in hun eigen nationale beleid op te nemen in een meerjarenprogramma dat rekening houdt met de specifieke kenmerken van hun eigen economische en sociale situatie. Hij verzocht de Raad en Economische Zaken en Financiën) en de Commissie om de werkgelegenheidstendenzen nauwlettend te volgen, het relevante beleid van de Lid-Staten jaarlijks de Europese Raad verslag uit te brengen over de vooruitgang op de arbeidsmarkt. Sociale Zaken, te bewaken en (Arbeid en De Raad en de Commissie hebben daarop gezamenlijk een verslag over de werkgelegen heid voorbereid, dat de Europese Raad van Madrid in december 1995 is voorgelegd. Iedere Lid-Staat heeft een meerjaren-werkge legenheidsprogramma opgesteld, waarin het beleid is uiteengezet, dat is ontwikkeld en uitge voerd binnen het kader van de prioriteiten van Essen. Deze gezamenlijke inspanning is een bij zonder interessant initiatief, omdat prioriteiten van de verschillende Lid-Staten kunnen worden MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE if%mmmiim»i»mwm HET VERTROUWENSPACT "ACTIE VOOR DE WERKGELEGENHEID IN EUROPA" Het Europese vertrouwenspact "Actie voor Je werkgelegenheid in Europa" werd de Europese Raad van Florence in juni 1996 voorge legd. Beoogd wordt vooral "alle betrokkenen in te zetten in een alge mene strategie" om "het Europese vermenigvuldigingscfïecr heter te benutten" en om "de bestrijding van de werkloosheid deel te [laten] uitmaken van een maatschappijvisie op middellange en lange ter mijn". Ten aanzien van de stelsels voor de arbeidsvoorziening hebben de voorstellen van de Commissie in het bijzonder betrekking op: De hervorming van de nationale stelsels voor arbeidsvoorziening (Lid-Staten) - vereenvoudiging van de mechanismen voor steun voor de aanwer ving of voor de oprichting van bedrijven: één loket voor alle forma liteiten en "re-employment vouchers" (aanwervingspremies); - een op de persoon gerichte begeleiding van de werkzoekenden door de arbeidsbemiddelingsdiensten. Inschakeling van de plaatselijke gemeenschap (Commissie, Lid- Staten, lokale overheid) - decentralisatie van de verschillende onderdelen van lier srelsel van arbeidsvoorziening; - bevordering van plaatselijke werkgclcgciihcidsiniriaiieven voor ont wikkeling en werk. Inzetbaarheid van de jongeren - gemeenschappelijk initiatief van de sociale partners voor de opne ming van jongeren in het arbeidsproces (sociale partners); - ontwikkeling van instrumenten die steunen op het initiatief Youthstart en het Leonardo-programma (Commissie, Lid-Staten). Grotere samenhang tussen de directe belastingen en vervan- gingsinkomens - debat en gemeenschappelijk beleid voor de toekomst van de socia le bescherming (instellingen, Lid-Staten, sociale partners), en op grote projecten voor de toekomst van de arbeid: Nieuwe wegen van de arbeidsorganisatie - engagement van de sociale partners om een Europees contractueel kader tot stand te brengen voor arbeidsorganisatie en flexibiliteit (sociale partners); - gestructureerd debat over de arbeidsorganisatie en de arbeidstijd (instellingen); - groenboek over sociale en maatschappelijke aspecten van de infor matiemaatschappij (Commissie). Onderwijs en opleiding als hefbomen voor de toegang tot de arbeidsmarkt - voorstel voor voortdurende toegang tot, en bekrachtiging van vaar digheden; - ontwikkeling door sociale partners van een referentiekader voor de toegang tot vaardigheden (sociale partners); - actieplan leren in de informatiemaatschappij (Commissie); - ontwikkeling van een Erasmus-programma op het gebied van het leerlingwezen (Commissie) - ontwikkeling van een Europees leerlingenstatuut (Commissie, Raad, sociale partners) 39 OVERZICHT 2: MAATREGELEN INZAKE GELIJKE KANSEN INDE MEERJARENPROGRAMMA 'S n Land Prioriteit I - scholing Prioriteit II -arbeidsmarkt/ groei PfuHeklII- tipsD-menrJe- kosfcn Prioriteit IV- actief beleid Prioriteit V - doelgroepen - leerlingwezen maatregelen t. b. v. opname vrouwen - herintredende vrouwen - bevordering gelijke kansen - opleiding kantoortechnologie voor herintre dende vrouwen België Denemarken Frankrijk Finland Ierland Griekenland Luxemburg Nederland Verenigd Koninkrijk Spanje Duitsland Italië Portugal i Oostenrijk - bijz. maatregelen voor vrouwen - toegangsmogelijk-heden wat werktijden en - plaatsen betreft - steun aan moeders en vaders; moederschaps verlof, deeltijd, flexibele tijden - werktijden - laag inkomen Lv. m deeltijdwerk - invloed van deetójdwerk op pensioen -inkomen - \akfcinen inkomensldoof tussan mannen en \rouwen Zweden. g r o te r oj jn doorbreken sekse-differentiatie j " leningen aan vrouwelijke ondernemers j op de arbeidsmarkt | - openbare sector: programma voor ontw. vaar-j j digheden van vrouwen - Subsidi5vocrsdiq)pen27(X)atb|3iaaisen\WT%TOuwen tussen 18/64 jaar - Herintreedsters - Ministerie voor bevordering van participatie vrouwen - combinatie zorgtaken en betaald werk - verbetering positie van vrouwen in bedrijven - deelname van vrouwen aan œchnisch onderwijs en handel - flexibele arbeidspatronen - opleiding herintredende vrouwen - alleenstaande ouders - wetgeving gelijke kansen - aanmoediging vrouwen voor voltijd-, deeltijd en tijdelijk werk - subsidies voor herintreding of voor keuze van beroep waar weinig •vrouwen zijn - Wet bevordering werkgelegenheid/vrouwen moeten worden gesteund overeenkomstig hun aandeel in werkloosheid - Doelstelling III van Europees Sociaal Fonds - opleiding - sumulansen: verhoging 20% van uitgekead bedrag \oorindknstneming vrouwen in beroepen waar zij zijn ondervenegen-wooidigd - plaatselijke werkgelegenheids-initiarieven j - maatregelen in beroepsopleiding ! - flexibele opleidingen ! - gekwalificeerde deeltijdbanen j - steun aan vrouwen met zorgtaken | -\eirnino^rirç\ailoopDaanandarjidàrçro | j ! - projecten gelijke kansen ter vergro- ting beschikbaar aandeel van de arbeidsmarkt voor vTouwen j j ! I MANNEN F. N VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMI geselecteerd en nationale gevoeligheden bij de interpretatie van deze prioriteiten beter kunnen worden beoordeeld. In deze eerste reeks programma's was het onderwerp gelijke kansen voor mannen en vrouwen geen centraal thema en het accent is duidelijk gelegd op de strijd tegen de werkloos heid. Sommige landen hebben het onderwerp gelij ke kansen niet opgepakt, ook al voeren zij actief beleid op dit terrein, waarnaar gemakkelijk had kunnen worden verwezen. Dit geldt voor de Franse, Belgische, Deense of Finse programma's. Zeven landen noemen beleid ten behoeve van vrouwen: Griekenland, Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Spanje en Duitsland. In het Italiaanse programma wordt in de inleiding sterke nadruk op gelijke kansen gelegd. Een derde groep landen behandelt gelijke kansen voor mannen en vrouwen in de verschil lende onderdelen van hun inzendingen: Ierland, Portugal, Oostenrijk en Zweden. De langeter- mijnvoorstellen van Oostenrijk en Zweden ver schillen aanmerkelijk en geven blijk van een actievere aandacht voor gelijke kansen. In de inleiding van het Zweedse programma staat de volgende verklaring: "In de afgelopen dertig jaar is in Zweden de arbeidsmarktsituatie van vrouwen verbeterd en lijkt zij meer op die van de mannen. Er is in het bijzonder sprake geweest van een grotere stij ging van het aandeel van vrouwen in de beroepsbevolking en in de participatiegraad. Ondanks een aanzienlijke achteruitgang in het begin van de jaren negentig, blijft zij vergeleken bij andere landen op een zeer hoog niveau. In 1994 was het verschil in participatie tussen Zweedse mannen en vrouwen slechts 1,5%. Deze trend is gesteund door een welbewuste politiek zoals een actief arbeidsmarktbeleid, uit gebreide kinderopvangfaciliteiten, goede ouder schapsverzekeringen en individuele belasting heffing voor man en vrouw. " Betere kansen op werk door het bevorderen van investeringen in de beroepsopleiding Alle Lid-Staten maken melding van diverse opleidingsprogramma's, inclusief bedrijfsoplei dingen en permanente scholing. Zij zijn vaak gericht op jongeren. Geen enkel land maakt onderscheid tussen jonge mannen en vrouwen, hoewel laatstgenoemden met bijzondere proble men te kampen hebben waarvoor specifiek beleid noodzakelijk is. Als enige Lid-Staten passen Oostentijk en Ierland een sekseperspectief in hun beroepsop leidingsprogramma's toe. In het Oostenrijkse programma staat: "scholing heeft de volgende hoofddoelstellingen: • stimulering van een verschuiving van de struc tuur van de beroepsbevolking naar "hoge vaardigheden", "witteboordenwerk", "niet- manueel werk" (vooral voor vrouwen) • maatregelen voor specifieke doelgroepen (vrouwen, ouderen, langdurig werklozen, gehandicapten). Voorts moeten er scholingsmogelijkheden worden geboden die gemakkelijk toegankelijk zijn (wat lesroosters en locaties betreft). " In Ierland omvat het investeringsprogramma voor de beroepsopleiding bijzondere initiatieven ter bevordering van een grotere deelname van vrouwen aan het leetlingwezen; ook zijn er maatregelen voor herintredende vrouwen en worden specifieke maatregelen voor gelijke kan sen bevorderd. Vergroting van het werkgelegen heidseffect van de groei In dit hoofdstuk vindt men twee benade ringswijzen, die van het Verenigd Koninkrijk enerzijds en van Luxemburg anderzijds. In het programma van het Verenigd Koninkrijk gaat het er vooral om, "onnodige obstakels voor het scheppen van werk" weg te nemen. De aanpak van Luxemburg is voorzich tiger en verwart flexibiliteit niet met deregule ring: "Het begrip flexibiliteit kan niet worden gehanteerd als voorwendsel om de sociale bescherming af te breken. Indien de vakbonden en werkgeversverenigingen het echter over ele menten van flexibiliteit eens zijn, zonder tegelij kertijd de sociale bescherming te ondermijnen, zal de regering zich niet tegen dergelijke collec tieve arbeidsovereenkomsten verzetten. "3 ' Advies van het tripartiete coördinatiecomitd d. d. 8 maart 1994. 41 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE rnmmmmmmmm®&;m?mm: NIEUWE KANSEN OP WERK In 1995 heeft de Commissie een Mededeling gepubli ceerd over een Europese strategie ter stimulering van plaatselijke initiatieven voor ontwikkeling en werkgele genheid. 4 Er werden zeventien werkterreinen genoemd waarvan de ontwikkeling is gekoppeld aan een aantal hedendaagse factoren die door een speciaal hiervoor ingestelde werk groep zijn bestudeerd. Onderstaand volgen de belang rijkste gebieden: • Thuiszorg • Kinderopvang • Nieuwe gieën informatie- en communicatietechnolo • Begeleiding van probleemjongeren die opnieuw in de samenleving moeten worden opgenomen • Huisvesting • Veiligheid • Plaatselijk openbaar vervoer • Stedelijke renovatie • Buurtwinkels • Toerisme • Audiovisuele technieken • Cultureel erfgoed • Plaatselijke culturele ontwikkeling •Afvalverwerking •Waterbeheer • Bescherming en onderhoud van natuurgebieden • Voorschriften tegen vervuiling, controle daarop en verwante uitrusting 'PBnr. C 265 van 12. 10. 1995. W»ïfc¥::*«ÏWSftW:W: 42 In het Oostenrijkse programma kan hetzelf de voorbehoud worden gevonden: "De erva ring in Oostenrijk doet vermoeden dat het werkgelegenheidseffect van maatregelen ter vergroting van de flexibiliteit van de werktijd niet vaststaat, aangezien flexibel werk ook de kansen op werk voor anderen kan beperken. De huidige discussie in Oosrenrijk over de ver groting van de keuzemogelijkheden in de wet geving over de werktijden zal in ieder geval de belangen van werknemers en werkgevers in evenwicht moeten houden. " Een flexibeler arbeidsorganisatie Het beleid inzake werktijden varieert weinig per land. Het is gebaseerd op de noodzaak deeltijdwerk te bevorderen. Sommige landen noemen geleidelijke vervroegde pensionering en beperking van overwerk als mogelijke stra tegieën. Uniforme verkorting van de werkdag wordt minder vaak genoemd. In de Belgische en Franse programma's staan bepaalde vernieu wingen ten aanzien van duobanen. Sommige landen begeven zich op de weg van deregulering van deeltijdwerk, zoals in Spanje waar "(. ) onder de goedgekeurde hervor- mingsmaatregelen ter vergroting van de flexibi liteit van de markt in het bijzonder wijzigingen in de deeltijdcontracten kunnen worden genoemd, opdat hiervan meer gebruik wordt gemaakt (. ) grotere flexibiliteit in de werkdag, vermindering van de sociale zekerheid voor activiteiten tot maximaal 12 uur per week of 48 uur per maand. " Oostenrijk benadrukt expliciet de risico's waaraan diegenen die in deeltijd gaan werken worden blootgesteld: "Hoewel verdere stimule ring kan leiden tot een statistische verminde ring van de werkloosheid, gaat dit naar de mening van Oostenrijk ten koste van een toe nemend aantal banen die onvoldoende inko men bieden om van te leven. De arbeidswet bij de hervorming van het pensioenstelsel introdu ceerde een wettelijke bescherming van deeltijd werkers om een equivalente behandeling als voltijdwerknemers te waarborgen. " Een loonbeleid dat werkscheppen- de investeringen in de hand werkt In Luxemburg worden geen algemeen gel dende maatregelen voorgesteld. Men vertrouwt erop dat de vakbonden en de werkgevers loon- matiging zullen betrachten, waar dit noodzake lijk wordt geacht. Het Verenigd Koninkrijk denkt aan het schrappen van gecentraliseerde collectieve onderhandelingen en aan loonni veaus die de economische situatie dienen te weerspiegelen. In Zweden zijn "maatregelen getroffen om het leven voor nieuwe bedrijven gemakkelijker te maken", waaronder speciale leningen voor vrouwelijke ondernemingshoofden. De bevordering van initiatieven in België en Frankrijk. In maar weinig voorstellen komt dit ter spra ke, behalve In Luxemburg bestudeert een werkgroep de mogelijke effecten van telewerk en thuiswerk op het scheppen van werk, evenals de meer negatieve sociale aspecten. In Duitsland werden veel maatregelen getroffen om plaatselijke werkgelegenheidsini- tiatieven op het gebied van milieubescherming, sociale diensten en kinder- en jeugdopvang te bevorderen. Sinds januari 1993 bestaat er in de nieuwe Lander de mogelijkheid om de indienstneming van werklozen in bovenge noemde sectoren met eenmalige loonsubsidies te stimuleren. Sinds januari 1995 geldt deze maatregel ook voor werklozen in het westelijk deel van Duitsland. In Denemarken zullen "banenpools" worden gebruikt om werklozen in te zetten op het gebied van zorg voor oude ren, zieken, kleine kinderen en verbeterde milieubeschermingsactiviteiten. Ierland wordt de nadruk gelegd op plaatselijke ontwik kelingsinitiatieven. In Milieubescherming en -beheer zonder ver wijzing naar het scheppen van specifieke banen is een heel belangrijk aandachtspunt in de Zweedse en Finse programma's. Andere Lid-Staten laten steun aan het opzet ten van bedrijven en aan mensen met een zelf standig beroep onder dit hoofdstuk vallen. Beperking van de indirecte loonkosten Onder dit hoofdstuk wordt de last van belas tingen en premieheffingen voor het individu besproken. Zweden stelt dat zijn geïndividuali seerde belastingstelsel in grote mate heefr bijge dragen tot de gelijke behandeling van mannen MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE GEMEENTE MADRID - SPANJE WANNEER STEDEN DE KRACHT VAN VROUWEN BUNDELEN Vrouwen stuiten op immense problemen wanneer zij een baan zoeken in een land als Spanje, waar het werkloos heidspercentage alle records slaat. Een aantal steden in de regio Madrid werkt samen in een vrouwenproject. "Red Local" (lokaal netwerk) is bedoeld om de integratie van vrouwen op de arbeidsmarkt in de regio te steunen met behulp van een scholingsbeleid dat is aangepast aan de behoeften van de verschillende stedenpartners. Het gaat om de steden Arganda del Key, Rivas Vaciamadrid, San Fernando de Henares, Tres Cantos en La Miscam (een consortium van lokale instanties in Zuidoost-Madrid). Red Local wordt gesteund door Employment-Now. Een van de kenmerken van dit project is het feit dat het zo dicht mogelijk bij de vrouwen in de regio wil staan. Eerst werd een sociologisch onderzoek verricht om de situatie in iedere stad te analyseren en alle obstakels voor indienstneming vast te stellen. Parallel werd in iedere stad een "open-huiscentrum" geo pend om vrouwen in staat te stellen daar binnen te lopen en hun vooruitzichten op werk te bespreken. Vervolgens werden opleidingsplannen uitgewerkt binnen de traditionele structuren van I N EM (het nationale arbeidsbureau). "In de eerste plaats maken we gebruik van wat reeds bestaat en vullen dit aan met specifieke cursussen" ver klaart Gloria Reguero van het project Red Local. "Wij passen het bestaande aan de behoeften van vrouwen aan, maar we zoeken ook, en dit is belangrijk, lokale niches. Waartoe dienen goede opleidingen als vrouwen hiermee geen baan in hun eigen omgeving kunnen krijgen? Zo hebben we enkele van de door ons gesteunde 120 vrou wen aan werk geholpen in de milieusector, zoals recycling en tuinieren, op dezelfde wijze als wij door vrouwen opgezette bedrijven steunen. " De kracht van de gemeentelijke instanties die tezamen Red Local vormen, lag in het feit dat zij wisten hoe zich gezamenlijk te organiseren om sterker te staan, terwijl zij tegelijkertijd dicht bij het dagelijkse leven van de vrouwen bleven staan. Daarom zal men in de toekomst ook probe ren rekening te houden met de gezinssituatie door bij voorbeeld de werkuren aan te passen. 43 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE mmmmmmwMK::AW#j&&vx<-. <<-:--:-. - > > - GROTE EUROPESE INSPANNINGEN OP HET GEBIED VAN ONDERWIJS EN OPLEIDING ONDERWIJS Diverse onderwijsacties kunnen bijdragen tot de bevor dering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen: bewustwording van het publiek, onderwijzersopleidin gen, onderwijsmateriaal en leerplannen die seksestereo tiepen moeten wegnemen, grotere studie- en beroepskeu zes. Het programma Socrates5 inzake samenwerking op onderwijsgebied geeft voorrang aan projecten waarin rekening wordt gehouden met gelijke kansen voor man nen en vrouwen. De implementatie van het beginsel van integratie van gelijke kansen is echter een proces van lange adem, waarvoor meer inspanningen nodig zijn om diegenen die communautaire projecten ontwikkelen en uitvoeren, bewuster te maken van de problematiek, en waarvoor tevens een dieper inzicht is vereist in het gelijk heidsbeginsel in het kader van samenhang tussen beleids vormen van de Gemeenschap en de evaluatie in het onderwijs. OPLEIDING Betere kwalificaties van vrouwen is belangrijk voor hun kansen op de arbeidsmarkt. De Europese Commissie heeft besloten zich proactiever op te stellen ten aanzien van gelijke kansen in de projecten die onder het pro gramma Leonardo da Vinci6 worden gefinancierd. De Commissie moedigt aanvragers actief aan om projecten voor positieve actie te ontwikkelen die vrouwen (of man nen) moeten aanzetten zich te scholen op terreinen waar zij van oudsher ondervertegenwoordigd zijn, en in beroe pen die open staan voor zowel vrouwen als mannen. 5 Besluit van de Raad van 14. 03. 1995, PB nr. L 87 van 20. 04. 1995, blz. 10. 6 Besluit van de Raad van 6. 12. 1994, PB nr. L 340 van 29. 12. 1994, blz. 8. 44 en vrouwen in dit land. Milieubelastingen wor den beschouwd als maatregelen om de over heidsfinanciën in evenwicht te houden. Andere landen stellen maatregelen voor om de indirecte loonkosten te beperken: doelgroe pen zijn jongeren, oudere werklozen, landurig werklozen of mensen met een laag loon. Verbetering van de effectiviteit van het arbeidsmarktbeleid In dit onderdeel wordt een reeks verschillen de maatregelen toegelicht. Soms is toegezegd dat wetten die het scheppen of behouden van banen in de weg staan, zullen worden gewij zigd; in andere gevallen wordt beleid onder steund om vraag en aanbod op de banenmarkt beter op elkaar af te stemmen door het opzet ten van doeltreffender diensten ten behoeve van de arbeidsvoorziening. Wat amendering van maatregelen van socia le bescherming betreft, is het voorbehoud van de Luxemburgse regering interessant: "De Luxemburgse regering wijst het begrip van niet-gedifferentieerde deregulering als wonder middel tegen werkloosheid af. Er zijn geen dui delijke aanwijzingen dat een ontmanteling van de arbeidswetgeving door middel van (inter alia) het ontslaan van boventallig personeel of het afschaffen van het minimumloon, banen zou scheppen. Integendeel, uit de ervaring van Luxemburg blijkt dat strikte sociale wetgeving geenszins het scheppen van werk verhindert, zelfs in tijden van economische recessie. "7 De verbetering van de openbare diensten wordt aangepakt in een Luxemburgs voorstel tot verplichte aankondiging van vacatures en afvloeiingsregelingen/ tot publicatie van gedwongen ontslagen. Dit is door Griekenland overgenomen en verdient nader onderzoek, daar het kan bijdragen tot het aan tonen van lacunes op de arbeidsmarkt. Het bestrijden van de illegale of ondergrondse eco nomie en geografische mobiliteit zijn andere thema's in dit hoofdstuk. idee La politique de l'emploi au Luxembourg à l'Horizon 2000. Ministerie van Arbeid, Luxemburg, 1995. MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMI BERLIJN- VROUWEN IN HET BEDRIJFSLEVEN Het grootste bedrijvencentrum voor vrouwelijke ondernemers in Europa wordt momenteel in het oos telijk deel van Berlijn gebouwd. Een voormalige cosmeticafabriek van 5. 500 m2 vloeroppervlak over zes etages, plus een nieuw gebouw bieden ruimte aan vijftig nieuwe bedrijven, die uitsluitend door vrouwen zullen worden beheerd. Er zijn er al vierendertig van start gegaan, waaronder een school voor elektronische gegevensverwerking, een organisatie- en bedrijfsadviesbureau, een reclamebureau, een reisbureau, cafés en lingerie- en kousenwinkels. Teneinde werk en privéleven goed te kunnen combineren, werden in de zomer van 1996 dertien appar tementen gebouwd voor de leden van de coöperatie "Weiber Wirtschaft eG". Het project dient als eco logisch voorbeeld: werkplaats en faciliteiten voor de vrijetijdsbesteding en het winkelen zijn onder één dak te vinden, wat verspillende reistijden overbodig maakt. Er zijn eveneens speciale kinderopvangmogelijkheden voor de werkende moeders, aangezien sociale zaken naar de mening van de oprichtsters van de coöperatie wezenlijk deel van de economie uitmaken. De zakenvrouwen betalen in het gebouw een redelijke en vaste huur, delen technische apparatuur, zor gen voor gezamenlijke publiciteit en maken gebruik van één centrum voor vergaderingen, seminars en beurzen. Duizend vrouwen uit alle leeftijdscategorieën en met zeer uiteenlopende sociale achtergronden uit heel Duitsland en van elders zijn inmiddels lid van dit bedrijvencentrum, dat door de Europese Unie is medegefinancierd. Men kan reeds intekenen met een investering van slechts DM 200,—. Met het lid maatschap wordt men tevens mede-eigenaar van het bedrijvencentrum - ook al zal men wel even moe ten wachten, voor men kan delen in de winst! Dat komt omdat de vrouwen met een belang in het cen trum er nog niet in zijn geslaagd de vereiste DM 300. 000 aan aandelenkapitaal voor het zekerstellen van de gemengde financiering van de nieuwe gebouwen, bijeen te brengen, ondanks de bankleningen, de steun van de stad Berlijn, subsidies van de federale overheid en het eigen vermogen van de vrouwen zelf, en ondanks de financieringsmiddelen uit de Structuurfondsen van Brussel. Het project met totale investeringskosten van DM 34 miljoen, waarvan DM 12,5 miljoen bestemd is voor de aankoop van de gebouwen en die aan de Treuhandanstalt moeten worden betaald, is een van de grootste door de feministische beweging in Europa opgezette ondernemingen. 45 M A N N EN EN V R O U W EN IN E EN V E R A N D E R E N DE E C O N O M IE iti«i»i>wi»i«iwwi^r:i)^^^\\v DE INFORMATIEMAATSCHAPPIJ De totstandbrenging en het algemeen aanvaarde gebruik van informatie- en communicatietechnologieën biedt een immens potentieel voor het scheppen van welvaart en een hogere levensstandaard; Velen maken zich echter ook zorgen over de invloed van de informa tiemaatschappij op hun eigen leven. In haar groenboek "Leven en werken in de informatiemaatschappij, men sen eerst"8 noemt de Commissie de belangrijkste socia le problemen in de overgang naar de informatiemaat schappij. Zij bestudeert hoe informatie- en communi catietechnologieën (ICT's) nieuwe vorm geven aan pro ductie en arbeidsorganisatie en het leven van de mensen veranderen. Het groenboek erkent het feit dat mensen bezorgd zijn over de sociale en economische omwente lingen en over de snelle veranderingen bij de komst van de ICT's. De ICT's hebben ook belangrijke gevolgen voor de behoefte aan meer geëigende opleidingen en voor voortdurende bijscholing. Dit geldt voor mannen en vrouwen. Drie factoren zijn van bijzonder belang voor de gelijke kansen voor mannen en vrouwen: • de noodzaak van levenslang leren; • de noodzaak om de uitsluiting van diegenen (onder wie vrouwen) die de informatiemaatschappij niet kunnen volgen, tegen te gaan; • het belang van verenigbaarheid van gezinstaken en werk voor zowel mannen als vrouwen, aangezien ook in de informatiemaatschappij het tijdsaspect geldt voor werk, onderwijs en opleiding en huis houdelijke en gezinstaken. Het witboek "Onderwijzen en leren: naar een cognitie ve samenleving"9 en het Europees jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven (1996)10 hebben het debat op deze onderwerpen toege spitst. 8 COM(96)389 van 23. 07. 1996, Supplement 3/96 van het Bulletin van de Europese Unie. 9 COM(95)590 defvan29. il. 1995. 10 COM(95)124 van 31. 03. 1995. 46 Betere maatregelen voor specifieke doelgroepen Vijf landen nemen geen vrouwen op in de lijst categorieën die bijzonder hard door de werkloosheid worden getroffen. Deze eerste plannen zijn geconcentreerd op werkloosheid en hebben gelijke kansen voor mannen en vrouwen terzijde gelaten, zelfs in landen waar actief een dergelijk beleid wordt gevoerd. Uit een nadere bestudering van de meerja renprogramma's van Essen blijkt dat zij niet neutraal zijn voor de gelijke kansen van man nen en vrouwen. Op verzoek van de Raad wor den zij uitvoerig geëvalueerd. Op grond van een eerste lezing kunnen alvast enkele opmer kingen worden gemaakt. Sommige landen doen enkele interessante voorstellen: - In Griekenland en Portugal worden subsi dies toegekend voor het in dienst nemen van vrouwen in sectoren waar zij ondervertegen woordigd zijn. - In Duitsland eist de arbeidswet dat in het werkgelegenheidsbeleid rekening moet worden gehouden met vrouwen naar gelang hun aan deel in de werkloosheid. - In Oostenrijk stellen goedgekozen lesuren en locaties de vrouwen in staat een opleiding te volgen. - Ook bestaat er in Oostenrijk een bereid heid tot verbetering van de vaardigheden voor deeltijdwerkers. - In Oostenrijk bestaat er de wens loopbaan onderbrekingen tegen te gaan om de verschil len in lonen en salarissen tussen mannen en vrouwen te verkleinen. - In Zweden genieten vrouwelijke onderne mers specifieke ondersteuning. - In Luxemburg zijn er specifieke opleidings maatregelen voor herintredende vrouwen. Ook uit de tweede reeks programma's (1996) blijkt dat de meeste meerjarenprogramma's zich niet expliciet uitspreken over de beleids keuzes van de Lid-Staten ter bevordering van de gelijke kansen voor mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt. Er zijn bijzondere maatrege len in het VK, Oostenrijk, Spanje, Zweden en Duitsland getroffen om de kinderopvang te verbeteren of een evenwichtigere deelname van vrouwen aan opleidingen re bereiken. Maar slechts enkele (Zweden) doen een poging in het hele meerjarenprogramma een sekseper spectief in het algemene beleid door te voeren. Actief beleid inzake gelijke kansen Heroriëntatie van opleidings- en beroepskeu ze is een sleutelelement van het beleid inzake gelijke kansen. Het is een noodzakelijk, maar op zichzelf ontoereikende voorwaarde voor gelijke behandeling. Een actief beleid is noodzakelijk om discri minatie bij werving en personeelsbeheer tegen te gaan. De inspanningen mogen niet alleen opleidingen betreffen, waarbij ervan wordt uit gegaan dat de segregatie werk-werkloos voort komt uit een onevenwichtig aanbod van de vrouwelijke beroepsbevolking. Op de vraagzij de gericht beleid is ook belangrijk, zoals de dimensie gelijke kansen integreren in loonover- eenkomsten voor de sector of deelsector. Een actief beleid van gelijke kansen, grotere deelname van vrouwen in algemene program ma's, heroriëntatie van onderwijs- en beroeps keuzes, verwijdering van fiscale en materiële obstakels en ook goedkeuring van richtlijnen en communautaire, nationale en regionale maatregelen, die basisrechten en -garanties voor alle werkenden waarborgen, zijn van cru ciaal belang. Dergelijke maatregelen vermijden het risico van een grotere werving van vrouwen ten koste van meer ongelijkheid tussen de vrouwen onderling. Conclusies De meerjarenprogramma's voor de werkgele genheid vormen een bijzonder interessant ini tiatief, die landen aanzetten tot het ontwikke len van een gecoördineerd werkgelegenheids beleid. De eerste programma's waren gericht op de werkloosheid; het thema gelijke kansen is niet duidelijk zichtbaar, zelfs in die landen, waar een actief beleid inzake gelijke kansen wordt uitgevoerd. Het beginsel van integratie van de gelijke kansen in het algemene beleid voor de arbeids voorziening en planning roept vragen op en biedt opties voor de tenuitvoerlegging en administratieve coördinatie op een hoog en MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE ZWEDEN: BIJZONDERE LENINGEN VOOR VROUWELIJKE ONDERNEMERS Ondanks het feit dat Zweden wordt beschouwd als een land met vrijwel gelijke kansen voor mannen en vrouwen, heb ben minder vrouwen een eigen bedrijf dan mannen. Nog geen 20% van het MKB is in handen van, en wordt geleid door vrouwen. Juni 1994 heeft het Zweedse parlement een nieuwe leningfaciliteit goedgekeurd, teneinde potentiële vrouwelijke ondernemers te helpen hun eigen bedrijf te starten en eigenaressen van bestaande kleine of middelgro te ondernemingen te stimuleren hun bedrijf te ontwikkelen en uit te breiden. Een jaar en acht maanden later hebben ruim 2. 000 vrou wen hun eigen bedrijf opgezet of uitgebreid met behulp van leningen van in totaal 16,5 miljoen ecu (139 miljoen SEK). Gemiddeld is 8. 000 ecu per lening toegekend (67. 000 SEK). Micro-ondernemingen in de sectoren handel en dienstverlening overheersen. Slechts 7% van de vrouwen leende geld om een fabriek te starten of verder te ontwik kelen. Recente interviews met vrouwen die binnen dit programma geld hebben geleend, tonen aan dat ruim 78% van de deel neemsters zeer optimistisch is over de mogelijkheden om hun onderneming verder te ontwikkelen. Uit de interviews blijkt ook dat 58% van de betrokken vrouwen geen werk had toen zij besloten een lening aan te vragen. Voorts zei 19% van de vrouwen dat zij een eigen bedrijf zijn begon nen als alternatief voor het verlies van hun baan. Er zijn ongeveer 3. 500 banen geschapen. Tot op heden zijn de resultaten van het programma goed en vrouwen tonen steeds meer belangstelling voor het starten van een eigen bedrijf. ALMI Företagspartner AB is een groep bestaande uit een moedermaatschappij die in handen is van de staat, en 22 regionale ontwikkelingsmaatschappijen, en biedt advies, financieringsmiddelen en informatie aan personen die van plan zijn een eigen onderneming te beginnen. De groep is bij het programma betrokken en verstrekt bedrijfs- adviezen, opleidingen, en zorgt voor netwerken en begelei dingsprogramma's voor vrouwen. 47 MANNl'N EN VUOUWI-N IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE complex niveau in iedere Lid-Staat. Hoewel de tendens om het beginsel van gelijke kansen met behulp van de doelgroepmethode toe te passen sterk de voorkeur heeft, hebben sommige Lid- Staten het exclusief hanteren van deze optie losgelaten en ook andere methoden verkend. In een synthese van de meerjarenprogram ma's wordt in het verslag aan Madrid reeds benadrukt dat meer inspanningen noodzake lijk zijn ten behoeve van groepen die bijzonder hard door werkloosheid worden getroffen: • jongeren: de Lid-Staten, werkgevers en werknemers zouden een goede weg voor hun integratie op de arbeidsmarkt moeten waarborgen. Alle jongeren dienen het niveau aan onderwijs, scholing en werker varing te krijgen die hen inzetbaar maakt; • langdurig werklozen: de Lid-Staten, werkgevers en werknemers dienen een actiever beleid te voeren om langdurige werkloosheid te voorkomen. Alle werklo zen dienen de kans re krijgen zich te her scholen of zich opnieuw re integreren voor dat zij werkelijk langdurig werkloos wor den; • ouderen moeten de kans krijgen hun werk ervaring en potentieel volledig te benutten. Zij moeten de gelegenheid hebben zich bij te scholen en hiertoe worden aangemoe digd; • vrouwen: de bevordering van gelijke kan sen in alle openbare beleidsvormen die de werkgelegenheid raken, een actief beleid van desegregatie van de arbeidsmarkt door een nieuwe benadering van deeltijdwerk als overgangsmaatregel en de combinatie van werk en gezinsleven voor mannen en vrou wen. In het Verslag voor de Europese Raad in Dublin zal een verwijzing naar de huidige ana lyse van de positie van de vrouwen op de arbeidsmarkt worden opgenomen. 48 BEDRIJFSLEVEN EN VROUWELIJKE ONDERNE MINGSHOOFDEN Nog geen 30% van het Europese midden- en kleinbedrijf wordt geleid door vrouwen en slechts een derde van de nieuwe bedrijven wordt door vrouwen opgezet. En toch is het starten van een nieuw bedrijf van wezenlijk belang voor de toekomstige ont wikkeling van de Europese economie, aange zien het midden- en kleinbedrijf de belangrijk ste bron van nieuwe werkgelegenheid vormt. Een eigen bedrijf opzetten - ook al gaat het om een eenmansbedrijf - is een positief antwoord op werkloosheid. Momenteel werkt 9,6% van de vrouwen in de Europese Unie in een zelf standig beroep of leidt haar eigen bedrijf tegen over 19,9% van de mannen. Er zijn opvallen de verschillen tussen de Lid-Staten: drie tot zes procent van de vrouwen in Noord-Europa werkt zelfstandig, terwijl dit cijfer kan oplopen tot 20% in de zuidelijke Lid-Staten. Voor veel vrouwen verdient het starten van een eigen bedrijf de voorkeur boven het zoeken van een baan op de arbeidsmarkt. Het opzetten van een eigen bedrijf kan ook de persoonlijke ontwikkeling bevorderen in een stelsel dat nog altijd wordt gedomineerd door mannen en waar de vaardigheden van vrouwen niet volledig worden erkend. Veel vrouwen stoten op een gegeven moment tegen het zogenaamde "glazen plafond", dat hun pro motie binnen organisaties tegenhoudt en hen belet tot de hoogste posten door te dringen. Communautaire initiatieven hebben het thema van het eigen bedrijf voor vrouwen in de afgelopen tien jaar serieus genomen en het ont wikkelen van specifieke programma's gestimu leerd. Het eerste belangrijke initiatief op dit terrein waren de Plaatselijke Werkgelegen- heidsinitiatieven voor vrouwen (PWI) in 1987, in het kader van het communautaire beleid ten behoeve van de werkgelegenheid van vrouwen. Het initiatief had een tweeledig doel: in de eerste plaats de stimulering van innoverende MANNEN EN VROUWEN IN E. EN VERANDERENDE ECONOMIE ideeën, in de tweede plaats de bevordering van het scheppen van werk voor vrouwen in onder nemingen die door vrouwen zijn opgezet en wel gedurende de eerste twee jaren van het bestaan van het bedrijf. Naar schatting zijn in de periode 1994-1995, in de tweede operatio nele fase van het programma, 1. 300 banen geschapen. Het PWI-programma was een stu wende kracht, in die zin dat het de ontwikke initiatieven mogelijk ling van maakte, in het bijzonder door bedrijfsadvise ring en krediettoegang, maar ook door vrou wen te helpen een ondernemersmentaliteit te ontwikkelen. innoverende Met het NOW-initiatief, dat profiteerde van de ervaringen met het PWI-programma, werd aangespoord tot ondersteuning van een groot aantal projecten voor het opzetten van bedrij ven of ter bevordering van dat doel. In de meeste gevallen hield dit in dat steun werd geboden aan vrouwen zonder baan, voor wie het scheppen van eigen werk een alternatief betekende voor werkloosheid. In veel gevallen ging het er eenvoudigweg om vrouwen te hel pen hun eigen werk te scheppen. Omdat deze vrouwen heel vaak over te weinig vaardigheden beschikten en daarom niet erg goed waren voorbereid op deelname aan een project voor het starten van een eigen bedrijf, bestonden de operationele programma's soms voor een groot deel uit opleidingsacties, psychologische voor bereiding en de ontwikkeling en follow-up van een ondernemersproject. Door de Europese Unie gesteunde oprichting van ondernemingen Employment-NOW heeft dit proces verder uitgewerkt en verbeterd. Uit eerste analyses van de projecten blijkt dat 44% op de een of ande re manier te maken heeft met de ontwikkeling van de ondernemersmentaliteit en voorberei ding op het starten van een bedrijf. De meeste projecten leggen er de nadruk op dat het opzet ten van een bedrijf de primaire oplossing is voor het huidige tekort aan banen, maar som mige projecten zijn gericht op vrouwen die al hooggekwalificeerd zijn. Het kan gaan om vrouwen met een universitaire opleiding en grote werkervaring, die besluiten hun eigen bedrijf te starten, wanneer hun loopbaan bin nen de organisatie waar zij werkzaam zijn, lijkt te zijn geblokkeerd. Vrouwelijke ondernemers in het regionale beleid Het vrouwelijk ondernemerschap stond op de agenda van een "Europartnerschap" in juni 1996 in het Zweedse Lulea. Daar bleek uit de discussies en verklaringen een grote belangstel ling om buiten het raamwerk aan ervaringen uit het verleden te treden en om meer de rich ting op te gaan van het opstarten van bedrij ven. Een dergelijk proces zou hen in een breder ontwikkelingskader brengen, met in het bij zonder de steun van de Structuurfondsen, en er zou ook rekening moeten worden gehouden met de aandachtspunten die vrouwen aan de orde stellen die hun eigen bedrijf hebben opge zet via algemeen steunbeleid aan ondernemin gen. De gesprekken en standpunten van de vrou welijke ondernemingshoofden tonen een ver scheidenheid aan situaties en tevens een con centratie van zorgen over specifieke zaken. Deze kunnen grofweg in drie categorieën wor den ingedeeld: • psychologische steun teneinde de onderne mersgeest bij vrouwen te versterken ofte ont wikkelen. Deze fase omvat het zoeken naar specifieke vaardigheden, het opzetten van een partnerschapsinitiatief en het proces van keuze van partners of werknemers, • technische bijstand bij de ontwikkeling van noodzakelijke een ondernemingsproject, opleidingen, financieel beheer en steun bij marktonderzoek, • begeleiding in de ontwikkelingsfase. Het eerste probleem dat vanaf de allereerste fase aandacht verdient, is dat van de financie ring. Het aantrekken van aandelenkapitaal en de beschikbaarheid van bedrijfskapitaal is voor iedereen die een bedrijf begint moeilijk, maar het kan dubbel problematisch zijn voor een vrouw, omdat de kapitaalverschaffers, de ban ken, niet gewend zijn met vrouwelijke onder nemingshoofden te onderhandelen. Het toe kennen van subsidies en specifieke financiële steun voor vrouwen kunnen die extra prikkel betekenen, die ervoor zorgt dat het project kan worden uitgevoerd. Tijdens de bijeenkomsten werden hiervan succesvolle voorbeelden gege ven. Her PWI-programma zelfheeft eigen ini tiatieven in deze richting genomen. De bijeen initiatief van de komst in Lulea zal op rWSfcWrWftttSW 49 MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE Commissie een vervolg krijgen voor het instel len van financiële instrumenten, waarbij grote universele banken en spaarbanken worden betrokken in een campagne om vrouwen te helpen hun eigen bedrijf op te zetten. Meer in het algemeen is het belangrijk vrouwelijke ondernemers en meewerkende echtgenotes te helpen gebruik te maken van de faciliteiten die hun ter beschikking staan in het kader van het derde multinationale programma voor het midden- en kleinbedrijf in de Europese Unie (1997-2000). " De totstandbrenging van Europese netwerken, het opzetten door vrou wen van een eigen bedrijf, evenals opleidings- en voorlichtingsinitiatieven zullen hierin hoge prioriteit krijgen, overeenkomstig het Besluit van de Raad van november 1996. Een ander actieplan behelst de vorming van nationale en transnationale netwerken en het opzetten van partnerschapsprogramma's met belangrijke ondernemingen, de sociale part ners, lokale instanties, opleidingsdiensten en arbeidsbureaus. De vaststelling van nieuwe niches is een van de primaire activiteiten: uit de ervaringen van N OW hebben projectopdrachtgevers groeisec toren vastgesteld voor personeelsdiensten, toe risme en op milieu gebaseerde markten. Voorts schijnt er een onderzoekstrategie voor poten tiële lokale en regionale markten te zijn ont wikkeld. Lmdbouwactiviteiten zijn vaak in verband gebracht met milieubescherming, zoals de ontwikkeling van biologisch voedsel en toerisme. 11 Besluit van de Raad van 9. 12. 1996 - PB nr. (aan te vul len) 50 HOOFDSTUK3 WERKEN GEZINSLEVEN DE GEVOLGEN VAN KINDEREN VOOR HET WERK VAN HUN OUDERS In de afgelopen decennia zijn de Europese arbeidsmarkten significant veranderd. De Europese beroepsbevolking neemt af en de structuur van de arbeidsmarkt heeft zich aan zienlijk gewijzigd. De toenemende participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt is een van de belangrijkste ontwikkelingen. Hieraan gerela teerd is het stijgende aantal tweeverdieners en eenoudergezinnen in sommige landen. De toenemende participatie van vrouwen geeft echter ook problemen. Gelijke kansen voor mannen en vrouwen liggen nog niet bin nen handbereik. Vrouwen werken voorname lijk in deeltijd en hebben arbeidscontracten voor bepaalde duur, hoewel dit niet altijd hun eigen vrije keuze is. Verantwoordelijkheid voor jonge kinderen wordt vaak gezien als een groot obstakel voor gelijke kansen, aangezien de zorg voor kinderen voornamelijk de taak van vrou wen is. Daarom wordt men zich er steeds meer van bewust dat er maatregelen moeten worden genomen om de combinatie van betaald werk en zorgtaken voor zowel vrouwen als mannen te vergemakkelijken. Er bestaat steeds meer vraag naar mogelijkheden om (betaald) werk en (onbetaalde) zorgtaken te combineren en in arbeidsregelingen. naar meer flexibiliteit Belangrijke methoden om dit te bereiken zijn kinderopvangdiensten en ouderschapsverlof. In de context van toenemende participatie van vrouwen op de Europese arbeidsmarkten, con centreert dit hoofdstuk zich op maatregelen op 51 WERK EN GEZINSLEVEN diverse niveaus om beroepstaken en zorg voor kinderen beter te kunnen combineren. Het niveau van de participatie van moeders in de beroepsbevolking verschilt aanzienlijk per land, terwijl de totale mannelijke participatie in de hele Europese Unie weinig varieert. De participatie in iedere Lid-Staat kan echter zeer sterk variëren naar gelang het aantal kin deren in het gezin. In sommige landen blijft de deelname van moeders op de arbeidsmarkt hoog ongeacht het aantal kinderen. Dit blijkt het geval te zijn landen Zweden, voor de Scandinavische Denemarken en Finland. Een tweede patroon vindt men in landen als Duitsland, Ierland, Nederland, Griekenland, Spanje en het Verenigd Koninkrijk, waar de participatiegraad sterk wordt beïnvloed door de aanwezigheid van kinderen. Moeders met één kind hebben veel minder vaak een baan dan vrouwen zonder kinderen. Naarmate het aantal kinderen in een gezin toeneemt, daalt de participatie van de moeders verder. Een derde profiel komt in Italië en Portugal voor. Daar heeft de aanwe invloed op de zigheid van kinderen ook arbeidsdeelname van moeders, maar de sleutel factor is het tweede kind; de deelname van moeders met één kind is gelijk aan die van vrouwen zonder kinderen. Ten slotte wordt een vierde profiel aangetroffen in Frankrijk, en in mindere mate in België. Alleen moeders met drie of meer kinderen hebben zeer uiteenlo pende participatieprofielen. Verder zijn er verschillen, als we de participa tiegraad van vaders en moeders met kinderen onder de tien jaar vergelijken. Naast het hoge percentage vaders met betaald werk, varieert het aandeel van vaders en moeders in deeltijd werk opmerkelijk. In de meeste landen werken vaders veel minder vaak in deeltijd, terwijl deeltijdwerk voor moeders van veel groter belang is, hoewel niet alle vrouwen met deel tijdbanen dit ook verkiezen. Deeltijdwerk heeft een verschillende beteke nis voor vaders en moeders. Het belang ervan voor moeders varieert in de verschillende Lid- Staten, maar in verscheidene landen heeft het bijgedragen tot een grotere participatie van In Nederland, Zweden en het vrouwen. Verenigd Koninkrijk werken moeders met jonge kinderen gewoonlijk in deeltijd, en dit komt ook vaak voor in België, Denemarken, Oostenrijk en Duitsland. In de zuidelijke Lid- Staten, Griekenland, Italië, Spanje en Portugal, is deeltijdwerk minder gebruikelijk. TABEL 16 BEROEPSSTATUS VAN MOEDERS MET KIND VAN o«*o )AAR IN DE EUROPESE UNIE (%), 1993 TOTAAL VOLTIJD DEELTIJD B":> DK D GR E F I RL I L NL A P F IN S UK I I I I I I I I I I I I I I I EU 12 I 0 I 20 40 60 80 1 00 Noor. OOSTENRIJK: DE GEGEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 IAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KIN DEREN < 7 IAAR. BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 52 WKRKKNCI-y. INSI. KVI'N Werkende moeders zijn van 1985 rot 1993 sterk in aantal toegenomen. Met uitzondering van Denemarken, dat een hoge participatie graad van moeders kent, zijn in alle landen meer vrouwen met jonge kinderen gaan wer ken; de toename is opmerkelijk in Nederland, Ierland, het Verenigd Koninkrijk en België. Ten slotte moeten nog enige opmerkingen worden gemaakt over de werkloosheidscijfers van ouders in de Europese landen. In de mees te landen zijn meer moeders werkloos dan vaders. Maar een groot deel van de moeders in de Lid-Staten is helemaal niet op de arbeids markt actief. In Griekenland, Spanje, Ierland, Italië, Luxemburg en Nederland heeft ongeveer 50% van de moeders geen baan. In de Scandinavische landen en in Portugal zit 2 5% van de moeders zonder baan. Dit is echter geen vast patroon in alle Lid- Staten. In de vScandinavische landen maakt de aanwezigheid van kinderen weinig verschil uit voor de deelname van hun moeders aan het arbeidsproces. Ook blijkt de leeftijd van de kinderen in sommige landen een belangrijke factor. In de meeste Lid-Staten neemt de parti cipatiegraad van vrouwen met de leeftijd van hun jongste kind toe. Deze verschillen tussen de landen duiden erop dat de huidige situatie niet stabiel is. Bovendien doet het gegeven dat de participa tiepatronen zo uiteenlopen, vermoeden dat de arbeidsmarkt geen exogeen feit is, maar gevoe lig is voor de organisatie van de economie en het gekozen sociale stelsel. In de volgende hoofdstukken wordt aandacht geschonken aan de organisatie van sociale voorzieningen. Uit deze analyse kunnen enkele conclusies worden getrokken. De belangrijkste is dat kin deren inderdaad de participatie van hun moe ders op de arbeidsmarkt beïnvloeden. Over het algemeen is de participatie van vrouwen zonder kinderen aanzienlijk hoger dan die van vrou kinderen. wen met Daarentegen beïnvloedt de aanwezigheid van kinderen niet de arbeidsdeelname van mannen. zorgtaken voor TABEL 17 PERCENTAGE IN DEELTIJD WERKENDE MOEDERS EN VADERS IN DE EUROPESE UNIE» 1993- Noor. VOOR DE VADERS IN LUXEMBURG: TE KLEINE MONSTERS. BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN. 40 60 80 1 00 53 WKRK I'N GEZINSLEVEN Kinderopvang in de Lid-Staten In maart 1992 heeft de Raad een Aanbeveling over kinderopvang aangenomen. 1 Hierin worden de Lid-Staten aangemoedigd om "initiatieven te lanceren en/of geleidelijk te stimuleren om mannen en vrouwen in staat te stellen hun beroepstaken en hun uit de verzor ging van kinderen voortvloeiende gezins- en opvoedingstaken te combineren". Meer in het bijzonder worden in de Aanbeveling vier ter reinen aangegeven waarop initiatieven zouden moeten worden genomen: speciaal verlof voor werkende ouders, een werkomgeving die tege moet komt aan de behoeften van werkenden met kinderen, een betere verdeling van de uit de verzorging van kinderen voortvloeiende gezins- en opvoedingstaken tussen mannen en vrouwen en kinderopvangvoorzieningen voor ouders die werken, onderwijs of een opleiding volgen of op zoek zijn naar werk of naar onder wijs- of opleidingsmogelijkheden met het oog op het vinden van een baan. In artikel 3 van de Aanbeveling over kinderopvangdiensten, wor den enkele belangrijke criteria vastgesteld. Dergelijke diensten moeten: • betaalbaar en beschikbaar zijn in alle alle (ste delijke en landelijke) gebieden en regio's van de Lid-Staten; •betrouwbare opvang combineren met een brede educatieve en pedagogische aanpak; • toegankelijk zijn voor kinderen met specifie ke problemen; • flexibiliteit en verscheidenheid bieden onder behoud van de samenhang tussen de diverse kinderopvangvoorzieningen; • ernaar streven dat zowel de basisopleiding als de bijscholing van de werknemers in de kin deropvangvoorzieningen overeenstemt met het maatschappelijke en opvoedkundige belang van hun werk. In hoeverre beantwoorden deze kwalificaties in de Europese Lid- aan de werkelijkheid Staten? Een eerste antwoord wordt gegeven in het verslag uit 1996 van het Netwerk van de Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinsta ken te verenigen. 2 Dit verslag onderzoekt alle 1 PB nr. L 123 van 08. 05. 1992, blz. 16. Een overzicht van diensten voor jonge kinderen in de LU (1990-1995), Netwerk van de Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinstaken te verenigen, Europese Commissie, DG V, januari 1996. TABEL 18 VOLTIJDS EN DEELTIJDWERK VAN MOEDERS MET EEN KIND TOT io JAAR INDE EUROPESE UNIE (%), 1985 £N 1993 1985 199T B DK D GR E F I RL I L NL A P F IN S UK EU 12 ' i 0 ' 1 20 t 40 1 60 1 80 ' 1 00 N o or OOSTENRIJK: DE GEGEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 JAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KINDEREN < 7 IAAR. B R O N: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 54 WKRKKNŒZINSI. KVKN diensten die "veilige en betrouwbare" zorg voor kinderen onder de tien jaar bieden. Het is gericht op alle kinderopvangdiensten als kin derdagverblijven, gezins(dag)zorg, en ook op kinderopvang door andere instellingen als scholen en kleuterscholen. jaar hoog Overzicht 3 geeft enkele belangrijke resulta ten van het onderzoek. Het toont de diversiteit en het niveau van de opvang van jonge kinde ren. Zo is het niveau van openbare opvang voor kinderen in tot drie Denemarken, Zweden, België, Frankrijk en Finland, maar laag in Spanje, Ierland, het Verenigd Koninkrijk en Griekenland. De voor zieningen voor kinderen tussen 3 en 6 jaar zijn geavanceerder dan die voor jongere kinderen. Dit komt voornamelijk door voorschools onderwijs (peuterschool) en vroege toelating tot het verplichte onderwijs. In Frankrijk bij voorbeeld gaan vrijwel alle kinderen naar de école maternelle vanaf de leeftijd van 3 jaar. In Nederland bestaat geen voorschools onderwijs, maar kinderen worden al tot de lagere school toegelaten vnceerder dan die voor jongere kin deren. Dit komt voornamelijk door voor schools onderwijs (peuterschool) en vroege toela de minste openbare voorzieningen voor kinderen in de leeftijdsgroep van 3 tot 6 jaar en Frankrijk, België en Italië de meeste. Er zijn maar weinig gegevens over opvang buiten de schooluren van kinderen tussen de zes en tien jaar en de beschikbare informatie is moeilijk te interpreteren. Informatie over kin deropvang voor schoolgaande kinderen voor en na school, in lunchtijd en op vrije dagen is moeilijk te verkrijgen door het grote aantal betrokken organisaties en groepen. Uit ramin gen van de Commissie wordt echter duidelijk dat het voorzieningenniveau voor deze groep kinderen buiten de schooluren beperkt is. De meeste kinderen lijken op andere wijze te wor den opgevangen dan via openbare diensten. Uit beschikbare informatie kan men min of meer concluderen dat in de meeste landen minder dan 10% van de kinderen in deze leef tijdscategorie op dergelijke wijze wordt opge vangen. Uitzonderingen vormen Zweden en Denemarken, waar bijna twee derde van deze leeftijdsgroep van dergelijke voorzieningen gebruik maakt, en in mindere mate Frankrijk, waar 30% van de kinderen tussen 6 en 10 jaar wordt opgevangen in organisaties die zorgen voor opvang en recreatie. TABEL 19 WERKLOOSHEID EN INACTIVITEIT VAN MOEDERS IH VADERS MET EEN KIND ONDER DE 10 JAAR IN DE EUROPESE UNIE (%), 1 9 93 MOEDERS WE H U. MOEDERS IN/CTIEF VADERS WERI L. : VADERS INAC IEF B DK D GR E F I RL I L NL A P F IN s UK '::: I "::: I" '•; I EU 12 '-:. i 0 20 40 60 80 1 00 NOOT: OOSTENRUK: DE GEÛEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 IAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KINDEREN < 7 IAAR. BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANOERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 55 ©s Land8 Jaar/datum door overheid gefinandenie*' kinderopvang in (%) Leerplichtige leertijd Aantal lesuren per dag Aandeel openbare diensten voor kindeten in total 0-3 jaar 3-6 jaar België Denemarken Duitsland Oost West Griekenland Spanje Frankrijk Ierland Italië Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden 1993 1995 1990 1993 1993 1993 1993 1991 1991 1993 1994 1993 1994 1994 Verenigd Koninkrijl : 1993 27 48 50 2 3 2 23 2 6 6 8 3 12 21 33 2 95 82 100 78 64 84 99 55 91 91 71 75 48 53 72 60 6 7 6 6 6 6 6 6 6 5 6 6 7 7 5 - 3-5V5* 4-5 4-5d 5 8 óalOjaait - 62 % + alle zesjarigen in voorschools onderwijs 8 5% 5% <5 % (raming) - ± 30 % 4. 40-5. 40d <5 % (raming) 512-6 8 - 4-5 6 4-5 21/;-6d 61* - - <5 (raming) 6% 1 0% 5 %+60 % van zesjarigen in diensten van welzijns- - en onderwijsstelsel 64 %+ enkele zesjarigen in voorschools onderwijs <5 % (raming) Bron: « Een overzicht van diensten voor jonge kinderen in de EU, 1990-1995- Netwerk van de Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinstaken te verenigen, 1996 Noten bij overzicht 3: a) de informatie over voorzieningenniveaus dient als volgt te worden geïnterpreteerd: beschikbare plaatsen in België en Frankrijk (voor kinderen van 0 tot 3 jaar, met uitzondering van tweejarigen in voorschools onderwijs), Duitsland, Italië (voor kinderen van 0 tot 3 jaar), Nederland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk. Kinderen die hiervan gebruik maken voor België en Frankrijk (nveejarigen in voorschoob onderwijs en 3- tot 6-jarigen), Denemarken, Griekenland, Spanje, Ierland, Italië (voor kinderen van 3 tot 6 jaar), Oostenrijk. Finland en Zweden. b) "door overheid gefinancierd" wil zeggen dat meer dan de helft van de totale kosten van een dienst uit openbare middelen wordt betaald, gewoonlijk russen 75% en 100%. c) Dit cijfer omvat niet de leerplichtige kinderen. Het betreft diensten die voor opvang en recreatie zorgen d)Schooluren nemen toe met de leeftijd van het kind. - geen informatie. WERK EN GEZINSLEVEN Monitoring van kinderopvangdiensten In hoeverre beantwoorden deze diensten aan de beginselen die de Raad in zijn Aanbeveling over kinderopvang heeft aangegeven? Is kinder opvang betaalbaar en beschikbaar, is er sprake van betrouwbare zorg gecombineerd met peda gogische aanpak? En hoe is het gesteld met flexibiliteit, verscheidenheid en samenhang? Uit het overzicht blijkt duidelijk dat op deze vraag niet gemakkelijk een antwoord op Europees niveau kan worden gegeven, en wel om de volgende redenen: De basisgegevens zijn inadequaat. Er bestaat geen uniform systeem voor het verzamelen van standaardgegevens in heel Europa. Informatie over andere regelingen, zoals gezinsdagzorg, wordt soms verstrekt, maar dit is geen regel. De grootste lacunes komen voor in de statistieken over particuliere, niet-gesubsidieerde diensten als thuiszorg en verzorging door familieleden. De basisgegevens dienen te worden geïnterpre teerd. De uiteenlopende totaalcijfers voor de voorzieningen moeten worden geïnterpreteerd in de omdat er grote verschillen bestaan omvang van de geboden diensten. Een nog gecompliceerder aspect voor de interpretatie van transnationale statistieken is het feit dat ook met kwaliteitsverschillen rekening moet worden gehouden. OUDERSCHAPSVERLOF Juni 1996 heeft de Raad een richtlijn over ouderschapsverloP aangenomen. Deze richtlijn sluit een discussie af die sinds 1983 werd gevoerd, toen de Commissie voorstellen indiende voor een wettelijke regeling met betrekking tot ouderschapsverlof. December 1995 hebben onderhandelingen tussen de vak- bonds- en werkgeversorganisaties E W, UNICE en CEEP geleid tot een raamovereen komst inzake ouderschapsverlof. Ingevolge artikel 4 van de overeenkomst inzake sociaal beleid, vroegen de overeenkomstsluitende par tijen de Commissie een voorstel4 voor te leggen aan de Raad om hun overeenkomst ten uitvoer te leggen. In de richtlijn worden de minimumeisen aangegeven voor een ouderschapsverlofregeling voor de Europese Unie. Overeenkomstig clau sule 2 kent zo'n regeling mannen en vrouwen "bij geboorte of adoptie van een kind een indi vidueel recht op ouderschapsverlof toe om hen in staat te stellen gedurende tenminste drie maanden tot een door de Lid-Staten en/of de sociale partners vast te stellen leeftijd van maxi maal acht jaar voor hun kind te zorgen". Teneinde gelijke kansen voor, en een gelijke behandeling van mannen en vrouwen te bevor deren, wordt in dezelfde clausule tevens gesteld dat het recht op ouderschapsverlof in beginsel niet overdraagbaar mag zijn. Naast het ouder schapsverlof moeten werkenden her recht heb ben op verlof "door overmacht in verband met onvoorziene gezinsomstandigheden in gevallen van ziekte of ongeval, waardoor de onmiddel lijke aanwezigheid van de werknemer vereist is" (clausule 3). De Lid-Staten krijgen twee jaar na aanname van de richtlijn de tijd om haar in hun nationale wetgeving op te nemen. De richtlijn bevat ook een clausule van non-regres, waarin wordt gespecificeerd dat Lid-Staten gunstigere regelingen kunnen handhaven of invoeren. Zolang aan de minimumeisen wordt vol daan, mogen de afzonderlijke Lid-Staten en/of sociale partners de aard van het ouderschaps verlof vaststellen. De richtlijn bepaalt eveneens dat "alle sociale-zekerheidskwesties (. ) door de Lid-Staten (. ) moeten worden bestudeerd en geregeld" ; over verwante thema's als de bet aling van werkenden die met verlof zijn, wordt niet gesproken. Ouderschapsregelingen in de Lid-Staten Overzicht 4 presenreert de ouderschapsrege lingen in de vijftien Europese Lid-Staten. Met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, België, Denemarken, Ierland en Luxemburg blijken werkenden in alle Lid-Staten recht te hebben op ouderschapsverlof. Voor Ierland en Luxemburg houdt de richtlijn in, dat ouder schapsverlof moet worden ingevoerd. België heeft geen programma voor ouderschapsverlof, maar het programma voor "loopbaanonderbre king" kan voor diverse motieven worden 3 PB nr. L 145 van 19. 06. 1996, blz. 4. 4 COM (96) 26 def. van 31. 01. 1996. 57 IlliiiilIM Land België1 Duur Maximaal geen limiet geen Overdraagbaariieii > Inkomen Percentage individueel Vast bedrag met hogere uitkering voor 2 en 3 kinderen Periode weken Denemarkenhc 10 weken + 3-9 maanden *> tot leeftijd van 9 jaar gezinsgebonden Individuel Vast bedrag: 80 % van werkloosheids-uitkering weken weken Duitsland 36 mois Griekenland 3 maanden tot leeftijd van 3 jaar tot leeftijd van 2 !/5 jaar gezinsgebonden inkomensgebonden tot leeftijd van van 3 jaar Ja*5 individueel onbetaald Spanje 36 maanden gezinsgebonden onbetaald Frankrijk 36 maanden tot leeftijd van 3 jaar gezinsgebonden vast bedrag, vanaf tweede kmd tot leeftijd van van 3 jaar Ja Jab Neen Neen N e en N e en Ja Neen Ja Ja Ja Neen Neen Ierland Italië geen 6 maanden na z. vA gezinsgebonden 30 % van inkomen weken N e en Neen Flexibiliteit Deeltijd Spreiding Beperkingen Voorwaarden 50 m Z O m N I 2 ft on s r- * m instemming werkgever geen geen 12 maanden in dienst geen 4 weken in dienst ondernemingen tot 100 werknemers en 8% met ouderschapsverlof 12 maanden in dienst geen geen Neen 12 maanden in dienst boeren/zelfstandigen/ huishoudelijke dienst Neen Luxemburg geen Nederland 6 maanden deeltijdverlof Oostenrijk 24 weken tot leeftijd van 4 jaar tot leeftijd van 4 jaar individueel onbetaald alleen Neen geen gezinsgebonden vast bedrag6 weken Jab Neen prov. ambtenaren en land- en bosbouw 6 maanden tot max: 24 maanden na z. v. gezinsgebonden onbetaald Neen Neen geen Portugal Finlande 36 maanden tot leeftijd van 3 jaar na z. v. , tot leeftijd van 3 jaar gezinsgebonden gezinsgebonden 66 % van inkomen vast bedrag Zweden 18 maanden tot leeftijd van 8 jaar gezinsgebonden 80 % van inkomen (10 mnd) en 90 % (2 mnd); vast vast bedrag (3 mnd) Verenigd Koninkrijl ; geen weken weken Ja Ja Ja Ja geen geen 12 maanden in dienst Neen 12 maanden in dienst Neen 6 maanden in dienst Bron: « Verlofregelingen voor werkenden met kinderen. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinstaken te verenigen (1994 - bijgewerkt 1995. Noten a geen ouderschapsverlof, maar loopbaanonderbreking" van 6 tot 12 maanden per werknemer afhankelijk van de toestemming van d) z. v. : zwangerschapsverlof de werkgever b uitsluitend met toestemming van de werkgever c het verlof kan ook om andere redenen worden opgenomen, zoals opleiding, werknemers die verlof opnemen, wordt hun baan e) hoger voor alleenstaande ouders ot gezinnen met een laag inkomen f) Portugal: maNimaai 2-t maanden in bijzondere omstandigheden g) b: basis-ouderschap;, erlof v: verlengd verlof voor kinderverzorging en -opvoeding niet gegarandeerd, ir, tegenstelling tot degene die verlof opnemen om kinderen te verzorgen, h; of 12 maanden ;?. i; argelopen 2 jaar gebruikt, inclusief de verzorging van een kind. Aanvankelijk had Denemarken een ouder- schapsverlofrcgeling, maar deze kent nu een bredere toepassing, zoals in België. OPVANG VAN SCHOOLGAANDE KINDEREN: EEN STEEDS GROTERE BEHOEFTE* WERK EN GEZINSLEVEN Ouderschapsverlof kan op gezins- of indivi duele basis worden georganiseerd. Op gezins basis wil zeggen dat beide ouders een gedeeld recht op verlof hebben. Een verlof op indivi duele basis geeft ouders een niet-overdraagbaar en exclusief recht op (een deel van het) verlof. In de meeste landen hebben de werknemers recht op ouderschapsverlof op gezinsbasis. Oorspronkelijk was her ouderschapsverlof een verlengd zwangerschapsverlof. Een gedeeld (gezins)recht op ouderschapsverlof, voor zowel vaders als moeders, kwam later tot stand. In veel landen is het recht op ouderschapsverlof voor vaders nog altijd een afgeleid recht: de vader heeft hierop enkel recht als tic moeder dit recht heelt, maar hiervan afziet. Individuele rechten op ouderschapsverlof bestaan pas sinds kort (Griekenland, Nederland). Sommige lan den hebben hun wetgeving aangepast en het ouderschapsverlof gesplitst met zowel een indi (Zweden, vidueel Denemarken). gezinsrecht een als landen De duur van het verlof varieert sterk tussen de Lid-Staten. In sommige is het beperkt tot drie maanden (Griekenland) of zes maanden (Italië, Nederland), terwijl in andere landen de periode maximaal 36 maanden kan zijn, tot het kind drie jaar oud is (Duitsland, Frankrijk). In vier landen gaat het om onbetaald verlof (Griekenland, Spanje, Nederland en Portugal). In de meeste landen behoudt men toch enig inkomen, ten minste vooreen minimumperio de. land mogelijk: alleen In België, Duitsland De mate van flexibiliteit van de ouderschaps regeling varieert eveneens. Centraal staan deel tijdwerk en de mogelijkheid het verlof in gedeelten op te nemen. Deeltijdwerk is niet in ieder in Frankrijk, Finland en Zweden hebben ouders recht op deeltijdwerk. en Oostenrijk is deeltijdwerk mogelijk op voor waarde dat de werkgever hiermee instemt. Daarentegen is deeltijdwerk de enige mogelijk heid voor ouders in Nederland. Men kan de werkweek tot 20 uur verkorten. Doel hiervan is ouders aan te moedigen beroeps- en zorgtaken te combineren, zonder de arbeidsmarkt te ver laten. Spreiding van het verlof, in plaats van de is hele verlofperiode te nemen, ineens op Kinderopvang is gericht op jonge kinderen die nog niet leer plichtig zijn, wat natuurlijk van wezenlijk belang is om werk en gezinsleven te kunnen combineren. Maar ook kinderop vang voor schoolgaande kinderen is belangrijk, zoals wordt onderstreept in een verslag van het Europese netwerk voor opvang van schoolgaande kinderen. Opvang van schoolgaande kinderen vult het gat aan het einde van de schooldag. Het kan ook nodig zijn op andere tijden, zoals de uren voordat de school 's morgens aanvangt; school vakanties; vrije middagen en wanneer de school om andere redenen gesloten is. In de Lid-Staten binnen de Europese Unie hebben deze dien sten diverse namen en ligt het accent op verschillende aspec ten. In sommige Lid-Staten gaat het om gevestigde diensten met een gewaardeerde plaats in het sociale beleid voor gezin nen. In andere landen is hier en daar wat opgezet, maar is kin deropvang voor schoolgaande kinderen nog geenszins struc tureel. Elders komt dit aspect nog niet eens op de sociale agenda voor en terwijl de ouders toegeven hoe moeilijk het is om beroeps- en gezinstaken dagelijks te combineren, kan alleen al het concept van "opvang voor schoolgaande kinde ren" nog vreemd in de oren klinken van diegenen die het overheidsbeleid vorm geven. Aangezien het aandeel van werkende vrouwen met een kind onder de vijftien jaar significant is en nog altijd toeneemt (van 8 1% in Finland, meer dan 7 0% in Denemarken, Zweden en Portugal, meer dan 6 0% in Oostenrijk, België en Frankrijk, ruim 50% in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, tot 3 4% in Ierland en Spanje en minder dan 50% in Nederland, Luxemburg, Italië en Griekenland), is opvang voor de school gaande jeugd belangrijk voor zowel het combineren van werk en gezinsleven, als voor de sociale en culturele ontwikkeling van jonge kinderen. Ouders, vooral moeders, die geen werk kunnen zoeken of die, als zij dat wel doen, afhankelijk zijn van informele kinderop vangregelingen, lopen een groter risico op ontslag, tenzij werkgevers bereid zijn niet te veel acht te slaan op verzuim en het ontbreken van absolute stiptheid. Opvangdiensten voor schoolgaande kinderen kunnen de sociale samenhang bevor deren. Zij kunnen kinderen en ouders helpen contact te krij gen met kinderen met een andere etnische achtergrond en zij kunnen gehandicapte kinderen in staat stellen hun vrijetijd met gezonde kinderen te delen; kortom, zij kunnen de plaat selijke bevolking meer dan gewone kinderopvang bieden. "Opvang van schoolgaande kinderen in de Europese Unie", Netwerk van de Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- ei gezinstaken te verenigen, 1996. 59 WERK EN GEZINSLEVEN LUXEMBURG - GELIJKE BEHANDE LING VAN DEELTIJDWERKERS In Luxemburg waarborgt een in februari 1993 aangeno men wet gelijke behandeling in de particuliere sector tus sen mensen met een deeltijdbaan en mensen met een vol ledige baan. De wet bevestigt dat voor deeltijdwerk dezelfde voordelen en baten moeten gelden als voor vol- tijdwerk. Zo moet het loon/salaris van een deeltijdwer- kende evenredig zijn aan dat van zijn collega met een vol ledige baan in dezelfde onderneming en met dezelfde kennis en vaardigheden. Wanneer van de deeltijdwerkende wordt verlangd dat hij/zij werkt buiten de werkuren die in zijn/haar contract zijn vastgelegd, moeten deze uren worden beschouwd als overwerk en het recht geven op een hoger uurloon, gelijk aan het loon dat wettelijk en contractueel is vastgelegd voor overuren. Dit is een van de maatregelen van de Luxemburgse over heid om werk en gezinsleven beter te kunnen verenigen, namelijk door absolute gelijke behandeling te garanderen in geval van deeltijdwerk. Voorts neemt de staat de sociale bescherming over van ouders die het recht hebben op het zogenaamde "baby jaar", een verlofperiode die de (adoptie-)ouder kan opne men na de geboorte of adoptie van een kind. Dit ouder schapsverlof is zojuist verlengd tijdens welke periode de staat de sociale premies van de werk- ne(e)m(st)er betaalt op basis van het laatstverdiende sala ris. tor twee jaar, Deze maatregelen zijn bedoeld voor iedere werknemer, ook voor mannen. Toch is 8 0% van de deeltijdwerken den in Luxemburg vrouw. Tot voor kort kwamen de meeste aanvragen voor het onbetaalde verlof van vrou wen. Uit een analyse zal blijken of de nieuwe maatrege len het doel van een betere combinatie van werk en gezinsleven bereikt. 60 mogelijk in België, Duitsland, Griekenland, Finland en Zweden, terwijl in andere landen het verlof aaneengesloten moet worden opge nomen. De ouderschapsregeling is het meest flexibel in Zweden, waar het verlof kan worden in deeltijd kan worden gespreid en waar gewerkt zonder de expliciete instemming van de werkgever. in aanmerking De voorwaarden om te komen voor het ouderschapsverlof zijn afhan kelijk van de periode die de werknemer bij zijn/haar huidige werkgever in dienst is. In vijf landen worden geen voorwaarden gesteld (Denemarken, Spanje, Italië, Oostenrijk en Finland), maar in vijf andere Lid-Staten moet men 12 maanden bij de huidige werkgever in dienst zijn (België, Griekenland, Frankrijk, Nederland en Portugal). Varianten komen voor in Duitsland (vier weken) en Zweden (zes maanden). Beperkingen komen ook voor; in sommige landen worden bepaalde categorieën uitgesloten. Zo kunnen kleine ondernemingen in Griekenland bezwaar maken tegen het opnemen van ouderschapsverlof, wanneer acht procent van de werknemers binnen één jaar ouderschapsverlof heeft. Monitoring van ouderschapsverlof Vanuit het oogpunt van gelijke kansen is het belangrijk te weten, of de ouderschapsregelin gen (impliciet of expliciet) zijn opgezet als een verlengd zwangerschapsverlof, waarbij vrou wen worden aangemoedigd verlof op te nemen, of dat zij ook een stimulans vormen voor mannen om voor ouderschapsverlof te kiezen. De varianten in de regelingen blijken zeer belangrijke factoren voor de aanmoediging van ouders, moeders en vaders, om verlof op te nemen. Het blijft min of meer onduidelijk in welke mate ouders van ouderschapsverlofregelingen gebruik maken. Een belangrijke verklaring hiervoor is het feit dat in overzichten van huis houdens en beroepsbevolking geen gegevens zijn verzameld over de specifieke redenen voor verlof of verzuim, waaronder ouderschapsver lof. Met uitzondering van de overzichten betreffende de beroepsbevolking in Nederland en Zweden, maken nationale statistieken geen onderscheid tussen ouderschapsverlof en ande re verlofredenen. Er zijn echter enkele gegevens beschikbaar over het opnemen van ouderschapsverlof. WERK EN GEZINSLEVEN Hieruit blijkt dat het percentage enormt ver schilt tussen de verschillende landen en dat moeders veel gebruik van de regeling maken, wanneer het om betaald verlof gaat. Voorts is het duidelijk dat het aantal verlofnemende vaders in scherp contrast staat met het aantal moeders. Zelfs in landen waar de verlofvoor- waarden vrij goed zijn (in termen van betaling en flexibiliteit), wordt door vaders niet veelvul dig van de ouderschapsverlofregeling gebruik gemaakt. Uitzondering vormt Zweden, waar de combinatie van flexibiliteit en hoge uitke ringen leidt tot een betrekkelijk hoog verlof percentage van moeders en vaders. E!r is struc- tureler onderzoek nodig om een beter inzicht te krijgen in het "opnamegedrag" van vaders en moeders en in de factoren die van invloed zijn op het besluit van ouders om ouderschapsver lof op te nemen. Bij de identificatie van de redenen voor het opnemen van ouderschapsverlof zijn ook de voorkeuren van de ouders en de beschikbaar heid van alternatieven van belang. Voorts kan ervan worden uitgegaan dat de voorkeur van de ouders per land, maar ook per regio varieert. Ouders kunnen uit verschillende "verzorgings profielen" voor hun kinderen kiezen. Formele en informele kinderopvang, deeltijdwerk en/of zijn flexibele arbeidsregelingen voor ouders zodat zij hun kinderen zelf kunnen verzorgen en opvoeden, enkele mogelijkheden. Bovendien kunnen ouders kiezen voor een combinatie van diverse opties. De mate waarin ouders de keuze hebben uit beschikbare alter natieven wordt beïnvloed door nationaal beleid en de infrastructuur. Deeltijdiverk en tijdelijk werk als compromis Flexibiliteit kan als een risico worden beschouwd, omdat zij situaties creëert van werkonzekerheid, lage inkomens en lacunes in de sociale bescherming. Maar zogenaamd aty pisch werk is ook een middel om een baan te krijgen, waarbij vrouwen baat kunnen hebben en vooral vrouwen die na een lange periode van afwezigheid of inactiviteit in verband met het gezinsleven of de opvoeding van kinderen weer op de arbeidsmarkt terugkeren. Nieuwe werkgelegenheid betrof vooral deel tijdwerk; dit soort arbeidscontracten is tijdens de periode van algemene stijging van de werk gelegenheid tussen 1987 en 1990 sterk en voortdurend toegenomen, en wellicht nog dui delijker in de periode van recessie, van 1990 tot TABEt ao MNDEL 8EËtfU0«EN T P E lp WERKGELEGENHEID IN DE : fiÉ^^-Mli!|;(^^^^^^ B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 0 DEELTIJDWERK TIJDELIJK WERK 20 40 60 80 100 BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 61 WI'KK EN GEZINSLEVEN en met 1994. Deeltijdwerk maakt een steeds groter deel van de totale werkgelegenheid uit. Terwijl het totaal aantal banen met ruim 3% in de hele Unie in de periode 1990-1994 is gedaald, is het aantal deeltijdbanen met onge veer 9% gestegen, op zichzelf 9% toevoegend aan de totale werkgelegenheid en gedeeltelijk het verlies aan voltijdbanen compenserend (bijna 6%). Gezien het feit dat meer dan 80% van de deeltijdwerkers vrouw is - hoewel zij een min derheid van de beroepsbevolking vormen - betekent dit een grote expansie. In 1994 was 30% van alle banen voor vrouwen in de hele Unie (van 15 Lid-Staten) deeltijdwerk, tegen over 28% in 1987. Deeltijdwerk komt signifi cant minder voor onder mannen (bijna 5% in 1994). (Griekenland) Hoewel deeltijdwerk overal is toegenomen, blijft het toch veel vaker voorkomen in de noordelijke Lid-Staten, terwijl het in het zui den slechts 8% tot 16% (Spanje) van de werkgelegenheid van vrouwen uitmaakt. Deeltijdwerk van zowel mannen als vrouwen is heel gewoon in vier Lid-Staten: Nederland, Zweden, het Verenigd Koninkrijk en Denemarken. De toename van deeltijdwerk vindt men echter grotendeels bij vrouwen. TABEt a i V R U C H T B M R^ Vrouwen kregen 9 5% van de nieuwe deeltijd banen die tussen 1987 en 1990 zijn geschapen en een derde van alle nieuwe banen voor vrou wen betrof deeltijdwerk. tijdelijke arbeidscontracten Lijkt de ontwikkeling van deeltijdwerk een specifiek vrouwelijk verschijnsel, de analyse van (contracten voor een bepaalde duur) toont een subtielere verandering en is evenwichtiger over mannen en vrouwen verdeeld. Ofschoon tijdelijk werk in de Unie minder gangbaar is dan deeltijdwerk, en voor maar ongeveer half zoveel banen geldt, is hel toch een belangrijk terrein voor de toename van de werkgelegenheid. In 1995 maakten tijdelijke arbeidscontracten slechts 14% van het aantal banen in de Unie uit. Ook lijkt de tendens dat het vooral om vrouwenbanen gaat hier minder sterk dan in het geval van deeltijdwerk, hoewel meer vrouwen dan mannen tijdelijk werk heb ben in de Unie als geheel en in ieder van de Lid-Staten. In 1995 had gemiddeld ongeveer 13% van de mannen en 15% van de vrouwen een arbeidscontract voor bepaalde duur, varië rend van 3 3% van de mannen en 3 8% van de vrouwen in Spanje (verreweg de hoogste cijfers van de Unie) tot maximaal 6% van de mannen en minder dan 10% van de vrouwen in België, B DK D GR E F IRL I L NL A P F IN s i i f ï i: i ; i i i i i l : I i UK 0. 0 i EUR 15 1980 1985 1994 0. 5 1. 0 1. 5 2. 0 2. 5 3. 0 3. 5 B R O N: EURÔSTAT DEMOGRAFISCHE STATISTIEKEN 62 arbeidswetgeving. Afgezien Luxemburg, Italië, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk, vijf landen met een zeer uiteenlo pende van genoemde landen, wijken de percentages tijde lijke banen in de overige Lid-Staten niet veel af van het gemiddelde van de Unie in 1994. Bijzondere vermelding verdient tijdelijk deeltijdwerk. Voor dergelijke contracten bestaat minder bescherming. Zoals mocht wor den verwacht, is het aandeel van vrouwen die in deeltijd werken op basis van een tijdelijk contract veel groter dan dat van mannen. In 1995 werkte ongeveer 39% van de vrouwen met tijdelijke arbeidscontracten in deeltijd, iets meer dan het aantal deeltijdwerkers met een vaste baan. Waarom vrouwen atypische arbeidscontracten accepteren Het is interessant de redenen te bestuderen, waarom vrouwen atypische arbeidscontracten en in het bijzonder deeltijdwerk accepteren. Proberen zij hiermee gezinsleven en beroepsta ken te combineren? De gegevens van de Europese enquête naar de arbeidskrachten geven enkele aanwijzingen en maken het mogelijk een raming te maken van de mate waarin deeltijdwerk al dan niet een vrijwillige keuze is. Gemiddeld hebben zes van de tien deeltijd werkenden in de Gemeenschap in 1994 ver klaard, dar de belangrijkste reden waarom zij een deeltijdbaan namen, was dat zij geen vol tijdwerk wilden. Terwijl twee derde van de vrouwen met deeltijdwerk geen volledige baan wenste, gold dit voor slechts een derde van de mannen met een deeltijdbaan. Er zijn diverse redenen aan te wijzen waarom vrouwen blijkbaar de voorkeur geven aan deel tijdwerk. De voornaamste reden is de nood zaak om de eisen van gezin en werk te combi neren. Vooral voor vrouwen kunnen het ont breken van kinderopvangmogelijkheden en het onderwijssysteem obstakels vormen. Deze concentratie op deeltijdwerk van vrou wen in veel Lid-Staten heeft nog meer gevol gen. Omdat deeltijdwerk geassocieerd wordt met bepaalde sectoren en beroepen, versterkt dit ook de tendens tot segregatie van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt, wat steeds vaker wordt erkend als een belangrijke factor die flexibiliteit tegenhoudt. WERK EN GEZINSLEVEN ITALIË EEN REGIONAAL GEZINSONDERSTEUNEND PROGRAMMA IN EMILIA ROMAGNA In Italië hebben veel vrouwen thans het geluk dat zij bui tenshuis kunnen werken zonder zich zorgen behoeven te maken over de opvang van hun kinderen. Dit is het geval sinds 1991, toen in de regio Emilia Romagna een regio naal gezinsondersteunend programma van start ging. Hoofddoel van dit programma was het versmallen van de kloof tussen de rol van de moeder en de vader, die nog altijd in heel Italië erg groot is. Het programma dat nu vijf jaar draait, heeft succes. Een van de succesvolste aspecten is de oprichting van kinder dagverblijven, waarmee Emilia Romagna bovenaan de nationale lijst van kinderopvangfaciliteiten kon komen (een concentratie van 2 1% tegen een nationaal gemid delde van ongeveer 5%). Het begon allemaal in 1989, toen een van de adviseurs van het regionale bestuur van Emilia Romagna de gele genheid te baat nam om een project uit te voeren dat hij al enige tijd in studie had: een wet opstellen die alle soor ter ondersteuning van gezinnen en ten programma's vrouwen regelt en het beleid van sociale integratie bevor dert. Men spant zich bijzonder in om vaders erbij te betrek ken, teneinde de belasting van vrouwen te verminderen en de gezinsrelaties meer in evenwicht te brengen, "lui het werkt! De helft van de lotalc regionale uitgaven voor gczinshulpprogrammas is besteed voor de linancicring van de "traditionele" kinderdagverblijven. De andere helft is naar andere initiatieven gegaan. Op dit moment is slechts één andere Italiaanse regio, Venetië, in de voet sporen van Emilia Romagna getreden en heeft een soort gelijke wet goedgekeurd, die echter nog altijd op uitvoe ring wacht," sidus Anna Rossetti, belast met programma's voor scholen en voorschoolse structuren. 63 WERK EN GEZINSLEVEN OVERZICHT5 INDIVIDUALISERING VAN INKOMSTENBELASTING Indeling naar belastingeenheid Gezinsquotiënt Frankrijk Splitsing Duitsland Luxemburg Portugal Gescheiden belastingheffing ! Samenvoeging j België6 I Ierland | Spanje Oostenrijk Denemarken Finland Griekenland Italië Zweden Nederland Verenigd Koninkrijk Dezelfde analyse kan worden gemaakt voor tijdelijk werk. Hoewel er slechts van negen Lid-Staten betrouwbare gegevens bestaan, is het duidelijk dat in 1994 over het algemeen meer vrouwen dan mannen op basis van een tijdelijk arbeidscontract werkten, omdat zij geen vaste baan wilden. INDIVIDUALISERING VAN DE RECHTEN De individualisering van rechten is een her haaldelijk terugkerend thema in het recente beleid van de Commissie. Het Witboek van de Commissie over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid (1993)7 verwijst hiernaar in verband met de verbetering van gelijke kan sen voor mannen en vrouwen door het elimi neren van alle potentieel discriminerende aspecten van het fiscale en socialezekerheidsbe- leid die een belemmering kunnen vormen voor de participatie van vrouwen op de arbeids markt. In het Witboek "Europees sociaal beleid, toekomstige acties voor de Unie" (1994)8 worden enkele voorstellen gedaan voor het wegnemen van potentieel discriminerende aspecten in het beleid van sociale zekerheid en fiscaliteit. Het Witboek wijst op de noodzaak van een vergelijkende analyse van feitelijke ongelijkheden tussen mannen en vrouwen in de sociale zekerheid. Het vierde communautai re actieprogramma inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1995)9 noemt de indivi dualisering van de rechten een van de aspecten die moeten worden bestudeerd om de segrega tie van de arbeidsmarkt te verminderen. Dit moet geschieden aan. de hand van een analyse van de invloed van huidige belasting- en socia- lezekerheidsstelsels op de zelfstandigheid van vrouwen en op hun kansen op de arbeids markt. Deze analyse zal bijdragen tot de uit werking van passende acties op dit terrein. De kwestie van geïndividualiseerde rechten is op drie verschillende fronten aan de orde gesteld. In eerste instantie zijn de enorme ver anderingen op de arbeidsmarkt in de afgelopen dertig jaar niet altijd vertaald in de belasting en socialezekerheidsstelsels. Enkele stelsels zijn nog altijd gebaseerd op een gezinsprofiel met voornamelijk de man als enige kostwinner. In de tweede plaats hebben veel critici met de toe name van het aantal vrouwen op de arbeids markt vastgesteld dat fiscale en socialezeker- heidsmaatregelen een negatief, neutraal of positief effect kunnen hebben op het werk van Volgens de wetgeving moet het inkomen van beide part ners bijeen worden geteld, maar er zijn twee correcties goedgekeurd, namelijk dat echtgenoten afzonderlijk moe ten v/orden belast indien zij beiden een inkomen hebben, en in geval van een gezin met één kostwinner, kan 30% van het inkomen naar de echtgeno(o)t(c) worden overge dragen. Supplement 6/93, Bulletin van de Europese Commissie. 8 COM(94) 333 van 27. 07. 1994. 9 COM(95) 381 def. van 19. 07. 1995. 64 vrouwen, of op hun oriëntatie op bepaalde vormen van werk, zoals op een zelfstandig beroep of deeltijdwerk. Veranderingen in de structuur van gezinnen, huishoudens, de omvang ervan en hiermee verband houdende demografische kwesties hebben vragen aan de orde gesteld over de zelfstandigheid van vrou wen en mannen binnen belasting- en socialeze- kerheidsstelsels. Ter bestudering van enkele van deze vraagstukken wordt momenteel een reeks vergelijkende studies in de 15 Lid-Staten ver richt over de individualisering van sociale en fiscale rechten en gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Binnen de grote verscheidenheid aan belas ting- en socialezekerheidsstelsels van de Lid- Staten is geen enkel stelsel volledig geïndividu aliseerd. Alle stelsels vormen een combinatie van afgeleide en individuele rechten. In de sociale zekerheid, bijvoorbeeld, kunnen afgelei de rechten op uitkeringen voor een persoon die- niet op de arbeidsmarkt actief is, voortvloeien uit een bepaalde band met iemand die econo misch actiefis en die recht heeft op directe toe gang tot diverse soorten uitkeringen en toela gen. De betrekkingen kunnen per land, socia- lezekerheidsstelsel, leeftijd of andere factoren variëren. Het kan gaan om ouderschap, huwe 1ABEL 22 S A M E N S T E I L I N^ 5 OF MEER 8 % 4 PERSONEN 16 % 3 PERSONEN 18 % WERK EN GEZINSLEVEN lijk of een samenlevingscontract. Voorts bestaan er algemene stelsels van sociale rechten naast stelsels waarvoor premie wordt betaald en weiken zij op elkaar in. In de sociale zekerheid speelt verwantschap een rol bij het toekennen van door de hoofd- begunstigde opgebouwde rechten aan andere familieleden. De vereiste mate van verwant schap (moeders, echtgenotes, kleinkinderen) varieert per verzekering land. Familiebanden kunnen ook strenge voorwaar den voor het recht op uitkeringen/toelagen ver soepelen. Zo kunnen kinderen in een gezin (zonder rechten) hun moeder die weduwe is geworden (afgeleide rechten) het recht geven op een uitkering op basis van de sociale pre mies die haar overleden echtgenoot (hoofdver zekerde) heeft betaald. per en Overzicht 6 geeft een beschrijvende vergelij kende analyse van ouderdomspensioenen in de vijftien Lid-Staten in termen van de gezinsin vloed op rechten en aanspraken. Het illustreert het grote scala aan afgeleide rechten die kun nen worden toegekend aan gepensioneerde begunstigden en aan weduwen/weduwnaars. Een groot deel van de afgeleide rechten blijkt te zijn bedoeld voor vrouwen en kinderen. 1 PERSOON 28 % 2 PERSONEN 30 % RON: EUROSTAT (ENQUtTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 65 ON OVERZICHT 6 FAMILIEGEBONDEN AFGELEIDE RECHTEN VOOR OUDERDOMSPENSIOENEN IN EUROPA Ouderdomspensioen ;:^v^^^:n^^R5*B!eo^ België "Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komen de kinderen. * Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komende kinderen. Denemarken Geen. * Wezen hebben recht op een overlevingspensioen (tot 18 jaar). Duitsland Griekenland Spanje * Moeders en vaders krijgen drie werkjaren om hun kinderen op te voeden (zonder premiebetaling) * Opvoedingsperiode voor kinderen tot tien jaar wordt meegeteld in het totaal aantal jaren van premiebetaling, waarbij het referen tiesalaris 75% van het gemiddelde salaris van verzekerden bedraagt. Leeftijdsvoorwaarde vervalt indien er een ten laste komend kind is. * Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komende kinderen (zonder verlies van pensioen) * Wezenpensioen voor opvoeding indien de gescheiden echtgenoot is overleden, indien men zijn/haar eigen kind opvoedt, indien de echtgenoot niet is hertrouwd (afhankelij- kheidsvoorwaarde) * Verhoging voor ten laste komend kind (geen vast bedrag maar % van het pensioen) * Moeders met ten minste drie kinderen die 20 jaar premie heb ben betaald, kunnen drie jaar per kind eerder met pensioen gaan, of op vijftigjarige leeftijd. ^Pensioengerechtigde leeftijd 50 jaar voor vrouwen met minderja rige kinderen en 20 jaar premiebetaling * Verhoging maximuminkomen geeft recht op een overlevingspensioen van 20 % per ten laste komend kind * Wezenpensioen: 25 % van het pensioen van overleden ouder, indien één ouder is over leden, 50 % indien beide ouders zijn overleden. Het totale pensioen van een wees kan niet hoger zijn dan 100 % van het pensioen van de overledene(n). * Wezenpensioen (voor kinderen van de overledene, geadopteerde kinderen en kinderen van de overlevende partner, indien zij de overledene ten laste kwamen). Het pensioenbe drag kan niet hoger zijn dan 100 % van het basispensioen (inclusief het weduwepen sioen). * Pensioen voor kleinkinderen, broers en zusters, kinderen van een overleden vader die nog geen 18 zijn en gehandicapt * Moeders en grootmoeders die weduwe zijn, alleenstaande of gehuwde maar gescheiden levende vrouwen, wier man is gehandicapt of ouder dan 60 jaar. * Vaders en grootvaders > 60 jaar of gehandicapt * Kinderen, broers en zusters van een persoon die ouderdoms- of invaliditeitspensioen ontvangt, die alleenstaand, weduwe/weduwnaar zijn of gescheiden (leven), ouder dan 45 en die hierop recht hebben omdat zij de verzekerde hebben verzorgd * Indien er geen overlevende partner is, wordt het pensioen van de kinderen, kleinkinde ren, broers en zusters verhoogd. * Kinderen en broers en zusters >18 jaar, die alleenstaand zijn, gescheiden (levende) weduwen/weduwnaars, die bij de overledene hebben gewoond, die geen recht op een overheidspensioen hebben maar geen inkomsten hebben van verwanten, ontvangen een :<3hl|d!^öJi^ Over! evingspe»si<jeti * Algemeen stelsel, voor moeders verhoging van 2 jaar verzekering per kind dat zij hebben opgevoed. * Pensioenverhoging 10% voor iedereen die ten minste 3 kinderen heeft opge voed * Er is een ouderdomspensioen voor moeders wier premies zijn betaald via de gezinstoelagen. Stelsel voor kaderpersoneel/leidinggevenden verhoging van het aantal punten met 10% voor de pensioenberekening indien er 3 kinderen zijn, en met 5% voor ieder kind daarbo ven. * Stelsel voor werknemers * Verhoging voor opvoeding kinderen. * Er geldt geen leeftijdsvoorwaarde in geval van een ten laste komend kind. * Verhoging van 10% van het pensioen voor iedereen die ten minste drie kinderen heeft opgevoed * Verhoging voor afhankelijk kind onder 16 jaar. * In bepaalde situaties kan een pensioen van 20 % van het basisbedrag van het ouderdom spensioen worden toegekend aan kleinkinderen, broers, zusters, ouders en grootouders van een verzekerde voor ouderdoms- en invaliditeitspensioen. * In bepaalde situaties kan een tijdelijke toelage (12x20 % van het basispensioen) worden verstrekt aan kleinkinderen, broers en zusters tussen 18 en 45 jaar. De variabele schaal voor weduwetoelagen wordt toegepast voor de opvoeding van ten minste één kind * Verhoging voor ten laste komende kinderen. * Verhoging voor ten laste komende kinderen en pensioen voor wezen van overleden vader en moeder. Frankrijk Ierland Italië Luxemburg * Een loopbaanonderbreking (24 maanden) om een kind te verzorgen, wordt als werkperiode beschouwd. Nederland Hoger pensioen voor eenoudergezinnen dan voor alleenstaanden. Oostenrijk N * Loopbaanonderbrekingen t. b. v. verzorging kind wordt gezien als werkperiode wat premiebetaling betreft voor max. 48 maanden. Indien de gelijkgestelde per iode langer is, wordt het basisbedrag voor de opvoeding van kinderen toegevoegd aan het basisinkomen. * Supplement voor ten laste komende kinderen onder 18 jaar en verhoging van het minimumpensioen in geval van ten laste komende kinderen. * Pensioen per kind indien de overlevende partner geen pensioen krijgt : max. 40 % per kind, maar ni totaal nooit meer dan 100%. Ouders, broers en zusters: 15% van het pensioen indien er geen andere overlevenden zijn. * Het hebben van een kind betekent ontheffing van een aantal beperkingen voor het verkrij gen van een overlevingspensioen. * Het hebben van kinderen kan de drempel verhogen voor samenvoeging van het pensioen met een ander inkomen. * Indien er geen overlevende partner is, kunnen recht hebben op een overlevingspensioen: eerste- en tweedegraads verwanten en minderjarige geadopteerde kinderen afhankelijk van de leeftijd en vooral van het feit of zij bij de overledene woonden. * Er bestaat een wezenpensioen * Het hebben van een kind betekent dat er geen leeftijdsvoorwaarden worden gesteld voor het weduwepensioen. * Er bestaat een nationaal wezenpensioen in geval van overlijden van moeder of vader. * Er bestaat ook een wezenpensioen bij bedrijfspensioenen * Wezenpensioen is 40 % van het weduwepensioen; indien beide ouders zijn overleden, bedraagt het 60%. * Leeftijdsgrenzen gelden niet in geval van kinderen. : ljfj&||j^^ ;Överlevï:iïpp«tisi:pë!Bv Portugal Geen Finland * Hoger nationaal pensioen in geval van kinderen. * Verhoging bedrij fspensioen * Kinderen en gelijkgestelde personen hebben recht op een pensioen (max. 80 % van het referentiesalaris). * Ouders, indien zij ten laste kwamen (max. 30 % van het referentiesalaris). * Overlijdenstoelage voor kinderen en ouders. * De leeftijdsgrens geldt niet in geval van ten laste komende kinderen. * Verhoging nationaal pensioen (eerste klasse) indien er kinderen zijn. * Leeftijdsgrens geldt niet indien er kinderen zijn. * Wezenpensioen, bedrijfspensioen: hoger voor kinderen. * Bedrijfspensioen : 17 tot 50 % van het pensioen van de overledene afhankelijk van het aantal kinderen. * Het hebben van kinderen betekent een hogere levensverzekering. Zweden * bij loopbaanonderbreking (min. 6 jaar, max. 15 jaar) voor verzorging ziek of gehandicapt kind wordt het pensioen aangevuld. * supplement voor ten laste komend kind onder 16 jaar voor personen die hierop recht hadden vóór 1989. * Basispensioen en bedrijfspensioen: er bestaat een wezenpensioen. * Het overgangspensioen wordt betaald zolang er een ten laste komend kind onder de 12 jaar is. Verenigd Koninkrijk Basispensioen verhoogd voor ten laste komende kinderen. Toekenning van bijdrage van één jaar voor de opvoeding van een kind. * Er bestaat een weduwepensioen. * Er bestaat een toelage voor een kind dat geheel of gedeeltelijk ten laste kwam van de overleden echtgenoot of ex-echtgenoot. * Op verhogingen voor ten laste komende kinderen wordt geen belasting geheven. * Toelage voor wezen wier beide ouders zijn overleden. Bron: DUBLEA, Vrije Universiteit van Brussel, 1996. WERK EN GEZINSLEVEN STEUNSTELSEL IN FRANKRIJK VOOR EEN DERDE KIND Slechts 15% van de gezinnen in Frankrijk telt drie kinderen. Een verschil tussen de steunregelingen van Frankrijk en die van andere landen is het feit dat Frankrijk substantiële gezinssteun heeft gecon centreerd op het derde kind. Gezinnen met drie kinderen ontvangen extra maandelijkse toelagen die onevenredig hoog zijn vergeleken met die voor gezinnen met een of twee kinderen: de verhoging is gelijk aan 125% van de toelage voor twee kinderen. Het aantal ten laste komende kinderen verlaagt de drempel van financiële middelen die niet worden meegewogen voor andere uitkeringen. Met drie kinderen kan men gemakkelijker recht krijgen op school toelagen en huursubsidies. Dientengevolge maakt het totaalbedrag aan gezinstoelagen 11% van het inkomen van een gezin met twee kinderen uit, maar 30% voor een gezin met drie kinderen. Afgezien van gezinstoelagen genieten gezinnen met drie kinderen ook indirecte steun: minder inkom stenbelasting en een reeks diensten die goedkoper worden aangeboden, zoals kinderopvang. Een extra voordeel voor de vrouwen is dat zij langer zwangerschaps- en moederschapsverlof krijgen. Een derde kind voor een buitenshuis werkende vrouw - is dat haalbaar? Werkt dit steunstelsel doeltreffend? Blijkbaar niet, omdat niet alle gezinnen die drie kinderen wensen, ook drie kinderen hebben. Uit een recent onderzoek blijkt dat één op de twee Fransen een gezin met drie tot vijf kinderen een aantrekkelijk idee vindt. Momenteel heeft de Franse vrouw gemiddeld slechts 1,7 kind. Er kunnen vele redenen worden gegeven voor dit verschil tussen wens en realiteit. Er zijn natuurlijk culturele, biologische en medische argumenten aan te voeren. Maar er komen uit een analyse twee andere motieven naar voren, die het resultaat van sociaal beleid kunnen zijn. Ten eerste zijn er financiële overwegingen. Ten tweede gaat het om werk. Terwijl 74% van de vrouwen met één of twee kinderen buitenshuis werkt, daalt dit tot slechts 49% voor vrouwen met drie kinde ren. 69 WERK EN GEZINSLEVEN GEZINSVRIENDELIJK BELEID BIJ HET DEENSE POSTBEDRIJF De combinatie van gezinsleven en beroep is tot op heden in Denemarken een zaak van de vrouwen zelf, de openbare instanties die belast zijn met kinderopvangfaciliteiten en in bepaalde gevallen met het ouderschapsverlof. Ondernemingen hebben er belang bij, het leven van vrouwen, en van mannen, te verlichten; zij kun nen profiteren van de vooruitgang op dit terrein om het menselijk kapitaal te optimaliseren, pro ductiviteit te vergroten en het werk flexibeler te organiseren. Het Deense Postbedrijf was een van de eerste organisaties die de prijs van de Europese Commissie heeft gewonnen voor sociale vernieuwing op het gebied van nieuwe vormen van vereniging van werk en gezinsleven. Het Postbedrijf is een van de vijf ondernemingen die betrokken zijn bij het werk van een Deens onderzoeksinstituut naar "gezinsvriendelijke bedrijven". Van de 35. 000 werknemers van het Deense Postbedrijf is 39% vrouw. Onderzoek heeft die factoren aan het licht gebracht, die werknemers met jonge kinderen zorgen baren. Uit een eerste interview met 800 werknemers blijkt dat bepaalde obstakels niet zozeer voortvloeien uit de arbeidsorganisatie, maar eerder uit de houding van collega's die langer in dienst zijn, en die van dit feit kunnen pro fiteren door de mogelijkheden voor flexibele werktijden die werknemers met jonge kinderen ter beschikking staan, te beperken. Het Deense Postbedrijf heeft een unieke inspanning geleverd door alle werknemers variabele werk uren toe te staan en de mogelijkheid van deeltijdwerk te bieden. Wanneer flexisystemen de produc tiedoelstellingen in de weg zouden kunnen staan, werd naar specifieke ad-hocoplossingen gezocht. Tegenwoordig vangt ongeveer 70% van de werknemers van het Deense Postbedrijf het werk aan bui ten de openingstijden van de openbare kinderdagverblijven, en vertrekt ook buiten de normale tij den. In tien grote steden werden de openingsuren van de crèches verlengd. In vijf grote steden werd een avond- en nachtdienst ingevoerd en in twee grote steden een 24-uursdienst. Deze faciliteit heeft in aanzienlijke mate de mogelijkheden uitgebreid voor ouders die werken in een sector waar nacht werk, bijvoorbeeld het sorteren van post, nog altijd van wezenlijk belang is. 70 HOOFDSTUK 4 BEVORDERING VANEEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING HUIDIGE SITUATIE VAN VROUWEN IN DE BESLUITVORMING Dit hoofdstuk heeft tot doel de tendenzen te bespreken van vrouwen in de politieke besluit vorming in de Europese Unie. Het geeft de meest recente statistieken uit het werk van het Netwerk van vrouwen in het besluitvormings proces, dat door de eenheid Gelijke kansen van de Europese Commissie onder het derde Actieprogramma op middellange termijn (1990-1995) is opgezet. Enerzijds weerspiege len de cijfers de hardnekkige ondervertegen woordiging van vrouwen in politieke besluit vormingsorganen. Zij duiden echter ook op in verband enkele positieve ontwikkelingen met diverse maatregelen op lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau die gericht zijn op het wegnemen van structurele obstakels en het vergemakkelijken van de toegang van vrou wen tot posities waar politieke besluiten wor den genomen. Een aantal Europese ontwikkelingen wijst de weg naar de toekomst. De Raad heeft op 2 december 1996 een Aanbeveling goedgekeurd over de evenwichtige deelneming van mannen en vrouwen aan de besluitvorming. Er zijn voorstellen van het Deskundigennetwerk voor een actieplan voor de gelijke deelname van mannen en vrouwen aan het besluitvormings proces, die in Rome op 16 en 17 mei 1996 zijn conferentie besproken op de Europese "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving". Deze bijeenkomst die eindigde 71 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING met de ondertekening van het Handvest van Rome, geeft een kwalitatief nieuwe aanpak weer om de deelname van mannen en vrouwen aan de besluitvorming beter in evenwicht te brengen. Zowel de voorgestelde Aanbeveling van de Raad als het Handvest van Rome erken nen dat een volwaardige en gelijke deelname van vrouwen aan de politieke besluitvorming niet alleen een kwestie van eerlijkheid en gelij ke kansen in een democratische samenleving is, maar dat hiermee ook de democratie en haar mechanismen nieuw leven wordt ingeblazen. Het Handvest van Rome stelt dat "een even wichtige verdeling van de macht en de verant woordelijkheden tussen vrouwen en mannen de levenskwaliteit van de hele bevolking ten goede zal komen; een vertegenwoordiging van alle geledingen van de samenleving is onont beerlijk willen de problemen van de Europese maatschappij kunnen worden aangepakt. " De context De algemene internationale tendens in de afgelopen tien jaar toont aan dat het aantal vrouwen in besluirvormingsposities is afgeno men, ondanks een grote verandering in status, rol en bijdrage van vrouwen in de maatschap pij in de tweede helft van deze eeuw. Toch is er in de Europese Unie vooruitgang geboekt. De legitieme rechten van de vrouw zijn de jure versterkt, vooral ten aanzien van de uitoefening van democratische rechten als actief en passief stemrecht. Bovendien hebben enkele Lid- Staten bijzondere wetgeving opgesteld en/of positieve actie gevoerd teneinde meer vrouwen in politieke besluitvormingsorganen op te nemen. Niettemin blijven vrouwen onderver tegenwoordigd in de nationale, regionale en lokale politiek in alle Lid-Staten van de Europese Unie. Van de Europese Commissie is echter 25% vrouw, dat wil zeggen vijf van de twintig leden van het college van commissarissen. In het Europees Parlement is het aantal vrouwelijke afgevaardigden bij de laatste Europese verkie zingen, in 1994, gestegen van 19% tot 27,3%. De diverse initiatieven en verklaringen weer spiegelen het belang dat wordt gehecht aan de deelname van vrouwen in de politiek. Het is niet alleen een kwestie van sociale rechtvaar digheid, maar het raakt de kern van het debat over democratische ontwikkeling en sociale vooruitgang. Erkend wordt dat de gelijkwaar dige inbreng van vrouwen in alle politieke 72 kwesties van wezenlijk belang is voor de demo cratische ontwikkeling en legitimiteit van rege ringen en regeringsinstellingen. Het doel is weliswaar welomlijnd, maar de discussie duurt voort over de strategieën die moeten worden gehanteerd om meer vrouwen op besluitvor- mingsposten te brengen. Vrouwen in het nationale parlement In de afgelopen vijf jaar stonden de noorde lijke Lid-Staten voortdurend bovenaan war hun inspanningen betreft om meer vrouwen bij de besluitvorming te betrekken. Zweden heeft 40,4% vrouwelijke afgevaardigden sinds de parlementaire verkiezingen van 1994. Finland telt 33,5% vrouwen in zijn parlement en Denemarken 3 3 %. Deze drie voorbeelden van hoge participatie worden gevolgd door Nederland, Duitsland en Oostenrijk. De drie landen met minder dan 10% vrouwen in het parlement zijn Griekenland (5,7%), Frankrijk (6,1%) en het Verenigd Koninkrijk (9,2%). Over het algemeen nam in het Europa van de 12 Lid-Staten het aantal vrouwen in de Tweede Kamer (huis van afgevaardigden) tussen 1990 en 1995 toe met gemiddeld 4% en in de Eerste Kamer (senaat) met 2,6%, waarbij de nieuwe Lid-Staten in de Furopese Unie niet zijn mee gerekend. In België steeg het percentage vrou wen in de senaat opmerkelijk met 3 , 1% tussen de verkiezingen van 1991 en 1995. Spanje en Nederland zagen tussen 1990 en 1995 een stij ging van ruim 8%. Met uitzondering van twee landen is het percentage vrouwen in de natio nale parlementen tussen 1990 en 1995 toege nomen. In Duitsland daalde het aantal vrou wen in de senaat van 2 5% tot 19% en in Finland van 39% in 1991 tot 33,5% in 1995. Vrouwen in de regering De algemene verbetering van de situatie blijkt uit het feit dat het gemiddelde aantal vrouwen in de regering is gestegen van 11% in de tot momenteel 16%. tweede helft van de jaren tachtig Het percentage vrouwen op kabinetsposten vormt een weerspiegeling van hun vertegen woordiging in het parlement. Zo kunnen we vaststellen dat Zweden, Finland, Denemarken en Nederland het grootste aantal vrouwelijke In ministers en staatssecretarissen Zweden bestaat de regering voor de helft uit tellen. BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMlNt; vrouwen, terwijl in Finland vrouwen 39% van de regeringsposten innemen. Omgekeerd heb ben Griekenland en het Verenigd Koninkrijk hef geringste aantal vrouwen op kabinetspos- ren, 4% respectievelijk 7%. Gemiddeld is 16% van de ministers en staatssecretarissen in de Lid-Staten vrouw. Er zij echter op gewezen dat vrouwen over het algemeen een portefeuille hebben die verband houdt met sociale zaken. Bijna 19% van de vrouwelijke ministers is ver antwoordelijk voor sociale zaken, vergeleken met slechts 9,7% vrouwelijke ministers van justitie. Van de 24 gekozen staatshoofden in de hele wereld, is er slechts één president van een van de Lid-Staten van de Europese Unie, namelijk van Ierland. Vrouwen in regionale besluitvormingsorganen Ook op regionaal niveau staat Zweden bovenaan de lijst, gevolgd door Duitsland en Oostenrijk. Vooral in Zweden bestaat er vrijwel een volledig evenwicht tussen mannen en vrou wen in de regionale raden/provinciale staten. Hoewel er niet uit alle Lid-Staten informatie beschikbaar is, blijkt uit het Netwerk van vrou wen in het besluitvormingsproces dat de parti cipatie van vrouwen op regionaal niveau iets groter is (2 tot 3%) dan in de nationale parle menten, behalve in Portugal, Oostenrijk, Frankrijk en België. De verschillen verdienen nader onderzoek, vooral de maatregelen op nationaal en regionaal niveau om het aantal vrouwen in besluitvormingsposities te doen toenemen. Zo is ook meer informatie nodig om een verklaring te vinden voor het feit dat de deelname van vrouwen in politieke besluitvor mingsprocessen in Frankrijk zoveel hoger is op regionaal (12,1%) dan op nationaal niveau (6,1%). Vrouwen in het Europees Parlement Bij de laatste verkiezingen in 1994 is het aan tal vrouwen in het Europees Parlement aan zienlijk toegenomen. Het percentage vrouwen in het Europees Parlement bedroeg voor de verkiezingen 19%, maar is in 1994 gestegen tot 25,7%. Momenteel bezetten vrouwen meer dan een kwart van alle zetels van het Europees Parlement (27,6%). Dit percentage is dus veel hoger dan het gemiddelde aantal vrouwen in de nationale parlementen van de 1 5 Lid-Staten I ^L 2* DEELNAM*^ LID^WEN VAN DE UNIE EN IN TO ïoo- 80' 60 40 20 1994 1994 1994 1995 1993-5 !994 1994-5 1994 1995 1993 1992 1992 - - -- Q- - - - - -- B U K T o t a l EP BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN MET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN DK D GR A E S P F I - I RL - - - L NL - - - - F IN PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA (1996). NOOT: EP: EUROPEES PARLEMENT. 73 BEVORDERING VAN EEN E V E N W I C I I T I GE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING (15%) - dus inclusief de nieuwe Lid-Staten als Zweden en Finland die een veel hoger percen tage vrouwen in politieke besluitvormingsorga nen hebben dan de overige Lid-Staten van de Europese Unie. Slechts vier van de 15 Lid- Staten hebben meer vrouwen in hun nationale parlement. Bovendien hebben landen als Frankrijk, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk tweemaal zoveel vrouwen in het Europees Parlement als in hun nationale parle ment. WAAROM IS EEN EVEN WICHTIGE DEELNAME VAN MANNEN EN VROUWEN NOODZAKELIJK? Democratische samenlevingen zijn onder meer gebouwd op het beginsel van volledige en gelijke deelname en vertegenwoordiging van de burgers. Daarom is de formele en informele gelijke behandeling van mannen en vrouwen een fundamenteel mensenrecht dat is bevestigd en herbevestigd in internationale overeenkom sten als de Conventie van de Verenigde Naties over de eliminatie van alle vormen van discri minatie (1979) en het Actieplatform van Peking (1995), om twee recente voorbeelden te noemen. Deze interna tionale oproepen weerklonken op Europees niveau, vooral in de Raad van maart 1995, toen hij verklaarde dat "de doelstelling van de evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de besluitvorming en de gedeelde verantwoordelijkheid tussen vrouwen en man- tegen vrouwen TABEl 24 DEELNAME VAN VROUWEN IN d E ' l É 6 ) É M | ^ ^ À N ^ i ^ # É ^i VAN DE EUROPESE UNIE EN IN DE EUROPESE COW WISSiï(%) 100 80 60 40 20 B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UKToldJEC B R O N: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKF EN PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA ( 1 9 9 6 ). Noem MET DE EUROPESE COMMISSIE WORDT BEDOELD HET COLLEGE VAN 20 COMMISSARISSEN (TWEE VOOR FRANKRIIK, HET V K, DUITSLAND, ITALIE, SPANJE EN t£N VOOR DE OVERIGE LID-STATEN). DE CIIFERS HEBBEN GEEN BETREKKING OP HET PERSONEEL VAN DE COMMISSIE. ^ïftS^SKWSfcWS: 74 UEVORDEklNC; VAN EEN EVENWIQ ITUiE DEELNAME AAN DK UESLIJI TV( )KMINt i nen in alle levenssferen een belangrijke voor waarde is om te komen tot gelijkheid tussen vrouwen en mannen". In bedoelde resolutie nodigt de Raad de Lid-Staten uit, "een alom vattende en geïntegreerde strategie te ontwik kelen ter bevordering van een evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de besluitvorming (. )". De resolutie legde de basis voor het vierde actieprogramma en een Aanbeveling van de Raad over de evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de besluitvorming, welke op 2 december 1996 is aangenomen. De verslagen en mededelingen van de Furopese Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité bevestigen opnieuw dat het noodzakelijk is te zorgen voor gelijkheid door onder meer een evenwichtige deelname aan de besluitvorming te bevorderen. Dit is derhalve een democratisch beginsel geworden. Door de ondervertegenwoordiging van vrouwen in politieke besluitvormingsposi- ries kan de legitimiteit van ieder democratisch stelsel in twijfel worden getrokken. Indien de waarden en levensomstandigheden van vrou wen niet door de besluitvormers in overweging worden genomen, zullen vrouwen de neiging hebben zich niet met het politieke stelsel te identificeren. Obstakels voor de politieke vertegenwoordiging van vrouwen Hoewel er vele en zeer verschillende redenen kunnen worden aangevoerd voor de aarzeling van vrouwen om in de politiek te gaan of voor hun uitsluiting van de politieke besluitvor ming, en het moeilijk is hier achter te komen, zullen onderstaande factoren in vele gevallen een verklaring vormen voor de reden waarom vrouwen zo slecht zijn vertegenwoordigd: • Opvoeding en socialisering kennen man nen en vrouwen verschillende rollen toe. De ondervertegenwoordiging van vrouwen houdt verband met de scheiding tussen het privé- en het openbare leven, waarbij het openbare leven het domein van de mannen is en het privéleven dat van de vrouwen. • Beperkingen als de taakverdeling binnen het gezin, zwangerschap en zorgtaken in de breedste zin van het woord. In dit verband wordt de factor tijd van cruciaal belang, in het bijzonder omdat vrouwen nu met ongekend gtote aantallen de arbeidsmarkt betreden. Onderzoek lijkt aan te geven dat er een nauwe correlatie bestaat tussen bui tenshuis werkende vrouwen en hun deelna me aan de politiek. DEELNAME VAN VROUWEN IN DE PARLEMENTEN EN REGIONALE REGERINGEN VAN DE LID STATEN VAN DE EUROPESE «NIE Land Datum B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK Total 1995 1993 1995 1992 1993/94/95 1992 1994 1995 GEEN GEEN 1994 1992 GEEN 1994 GEEN Regionale Parlementen (% F/T) 17. 6 31 28. 9 Regionale Regeringen (% F/T) 9. 7 GEEN 25. 3 GENOEMDE ORGANISMES GENOEMDE ORGANISMES 19 12. 1 11. 4 19. 6 9. 2 47. 6 24. 9 GEGEWENS NIET BESCHIKBAAR GEGEWENS NIET BESCHIKBAAR 7. 1 19. 2 0. 0 42. 9 26. 1 BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN PUBLIEKE BESLUITVORMINGS PROCES IN EUROPA (1996). NOOT: VOOR PORTUGAL, BESCHIKKEN ALLEEN DE REEFSTANDIGE REGIOS DE AZOREN EN MADERA OVER EEN REGIONAAL PARLEMENT EN EEN REGIONALE REGERING. 75 KEVORDERINC VAN EEN EVEN WK :i ITK !E DEELNAME AAN DE nESIUITVORMINC ; • Toegang tot onderwijs en opleiding, in het bijzonder voor beroepen die nauw verband houden met de politiek. Voorts streven vrouwen niet naar het lidmaatschap van netwerken en instellingen die vaak worden geassocieerd met bepaalde structuren en programma's, wat de participatie van vrou wen inderdaad tegenhoudt. politieke campagne • Financiële middelen. Geldtekort betekent dat zij niet over de middelen beschikken om voeren. Omgekeerd trekken vrouwelijke kandida ten niet de noodzakelijke financiering en steun van derden aan en zij worden niet serieus genomen als potentiële politiek ver antwoordelijken. te • Onderdrukkingstechieken, die tot uiting komen in het achterhouden van informa tie, waardoor vrouwen op vergaderingen niet worden gezien of gehoord, en/of ridi culisering, mogen als ontmoedigingstactiek niet worden onderschat. • De politieke cultuur is eveneens een factor voor de lagere participatie van vrouwen. Dit omvat het ontbreken van steun aan vrouwelijke partijleden, de organisatie van politieke bijeenkomsten op voor vrouwen ongelukkige tijden en plaatsen en het taal gebruik en de ethiek die met het politieke leven worden geassocieerd. Bovengenoemde factoren zijn voornamelijk van psychologische aard of hebben met de omstandigheden te maken, maar ook de aard van het politieke systeem speelt een belangrijke rol die de toegang van vrouwen tot politieke besluitvormingsposities al dan niet vergemak kelijken. Het kiesstelsel is door enkele onder zoekers aangewezen als veruit de belangrijkste variabele die de grote verschillen in de partici patie van vrouwen op politieke besluitvor- mingsposten kan verklaren. De relatief grotere in deelname van vrouwen Nederland, Zweden en Finland vergeleken bij de overige Lid-Staten van de Furopese Unie wordt vaak verklaard door verwijzing naar hun stelsels van evenredige vertegenwoordiging. in de politiek Hier zij benadrukt dat de lage status van vrouwen wordt weerspiegeld in het geringe aantal vrouwen op politieke besluitvormings- posten. Er lijkt een rechtstreekse correlatie te bestaan tussen de algemene sociaal-economi sche positie van vrouwen in een bepaalde Lid- Staat van de Europese Unie en hun politieke participatie. 76 STRATEGIEËN VOOR HET OPNEMEN VAN MEER VROUWEN IN DE POLITIEKE BESLUITVORMING Enkele van bovengenoemde obstakels zijn wijd en zijd bekend en worden op nationaal niveau aangepakt. Hoewel de noodzaak voor actie is erkend, duurt het debat over de meest geëigende strategieën nog voort. Paritaire democratie De ondervertegenwoordiging van vrouwen in besluitvormingsorganen duidt op een ern stig democratisch tekort. Vrouwen maken 51 % van de 370 miljoen inwoners van Europa uit. Hun opmerkelijke ondervertegenwoordiging in machtsposities blijkt eveneens uit het feit dat er op de politieke agenda re weinig reke ning wordt gehouden met hun specifieke zor gen. Dit heeft ertoe geleid dat vrouwenorgani saties een paritaire democratie gingen verlan gen, ofwel de vereiste dat alle besluitvormings organen moeten bestaan uit 50% vrouwen en 50% mannen. Het concept van paritaire democratie, dat door de Raad van Europa is ontwikkeld, gaat uit van het idee dat de samen leving bestaat uit evenveel vrouwen als mannen en dat een volledige uitoefening van alle rech ten van het burgerschap afhankelijk is van hun gelijke vertegenwoordiging in de politieke besluitvorming. Het erkent het feit dat de mensheid bestaat uit vrouwen en mannen van gelijke waarde en waardigheid. Het impliceert dat er alleen sprake kan zijn van zuivere demo cratie, wanneer deze mensen accepteert zoals zij werkelijk zijn, namelijk mannen en vrou wen, en erkent dat zowel vrouwen als mannen de samenleving iets te bieden hebben. Dit con cept kan worden opgevat als de volledige deel name van vrouwen, op gelijkwaardige voet als mannen, op alle niveaus en in alle aspecten van een democratische samenleving. Het houdt in dat de participatie van beide geslachten in besluitvormingsorganen paritair moet zijn, dat hierbij dus gestreefd moet worden naar 50% vrouwen. Om tot een paritaire democratie op politiek en openbaar niveau te komen, kan het noodzakelijk zijn bepaalde strategieën te vol gen, zoals paritaire drempels, streefcijfers en BEVORDERING VAN EEN EVENWICH TIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING positieve actie. Daarom werden grondwetswij zigingen voorgesteld, waardoor alle politieke besluitvormingsorganen zouden moeten bestaan uit 50% vrouwelijke en 50% mannelijke leden. verplicht Het begrip paritaire democratie wordt echter hevig betwist, daar anderen stellen dat zo'n wetgeving discriminatoir zou zijn tegenover groeperingen. andere maatschappelijke Bovendien voeren tegenstanders als argument aan dat zulke rigide, op geslacht gebaseerde quota's de bijdrage van vrouwen aan de samen leving zou devalueren. Voorts zou een grond wetswijziging, die een vertegenwoordiging van mannen en vrouwen op fifty-fiftybasis ver langt, permanent zijn. Toch blijven veel vrou wenorganisaties, vooral in Zuid-Europa, die zich gefrustreerd voelen door de traagheid waarmee het aantal vrouwen in de politiek toe neemt, druk uitoefenen om een dergelijke grondwetswijziging doorgevoerd te krijgen. Zij stellen dar de maatschappij uit vrijwel evenveel mannen als vrouwen bestaat en dat een paritai re democratie zal waarborgen dat de behoeften en belangen van beide seksen volledig in de beleidsvorming tot uiting zullen komen. Bovendien wordt het argument aangevoerd dat vrouwen niet kunnen worden beschouwd als in de gewoon een van de belangengroepen maatschappij; vrouwen maken deel uit van alle belangengroepen, zoals jongeren, ouderen, armen en gehandicapten enzovoort. Quotas in de politieke besluitvorming Anderzijds is in enkele Lid-Staten selectief gebruik gemaakt van quota's. Zij worden beschouwd als tijdelijke maatregelen om de vertegenwoordiging van vrouwen in politieke organen uit te breiden en meer in evenwicht te brengen. Quota's blijven echter een controver- seel instrument, daar tegenstanders stellen dat zij discriminatoir en interventionistisch zijn. Quota's zijn in min of meer ruime mate gehan teerd in België, Denemarken, Finland, Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland. Een van de duidelijkste voorbeelden is in België aangetroffen. De Belgische wet van 1994 eist een minimumpercentage kandidaten van het zelfde geslacht. Op de partijlijsten moet ten minste 2 5% vrouwelijke kandidaten staan. Vanaf 1999 moet dit percentage zijn gestegen tot 3 3 %. Hoewel het quotastelsel niet expliciet in sancties voorziet indien een lijst niet het ver telt, is eiste aantal vrouwelijke kandidaten BETER EVENWICHT TUSSEN MAN NEN EN VROUWEN IN FINLAND Zoals elders waren ministers in Finland gewoonlijk van het mannelijke geslacht. De eerste vrouwelijke minister werd weliswaar al in 1926 benoemd, maar de volgende kwam pas na de Tweede Wereldoorlog. De regering telde begin jaren zeventig voor het eerst drie vrouwelijke ministers en na de verkiezingen van 1987 vier. Vrouwen hadden voornamelijk de portefeuilles Gezondheid, Sociale Zaken en Onderwijs. De Finse ministers-presi denten zijn altijd mannen geweest, evenals tot 1995 de ministers van Buitenlandse Zaken. De hoogste vaste ambtelijke posten waren van oudsher in handen van mannen, tot de benoeming in 1995 van een vrouw als secretaris-generaal van het Ministerie van Justitie. Ook de parlementaire commissies en werkgroepen zijn tot dusverre door mannen gedomineerd: van de in totaal ongeveer 1. 300 leden van de 136, in 1990 ingestelde comités was een vijfde vrouw. De meeste vrouwen waren lid van comités onder het Ministerie van Buitenlandse Zaken, Onderwijs en Gezondheid en Sociale Zaken, waar een op de drie leden vrouw is. De comités onder het Ministerie van Handel en Industrie en het Ministerie van Vervoer werden in 1990 sterk door mannen beheerst. Bijna 9 0% van de comitévoorzitters was man, maar ruim een op de drie secretarissen was een vrouw. De meeste voorzitters, leden en secretarissen van de werkgroepen die de regering heeft ingesteld, zijn van het mannelijk geslacht: slechts ongeveer een vierde van de leden van de 334 werkgroepen in 1990 was vrouw, 13% van de voor zitters en 4 2% van de secretarissen. De herziening van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen, die- maart 1995 in werking is getreden, stelde quota's vast voor vrouwen in bijvoorbeeld openbare bijzondere com missies, teneinde een evenwichtigere vertegenwoordiging in openbare organen te waarborgen: iedere sekse moet voor minimaal 4 0% zijn vertegenwoordigd. Bron: uit Vrouwen en mannen in Finland, Fins bureau voor de statis tiek, 1995 77 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING bepaald dat de plaatsen die wettelijk voor vrou wen zijn gereserveerd en die niet door vrouwe lijke kandidaten worden ingenomen, blanco zullen blijven. Met andere woorden, indien er onvoldoende vrouwen op de lijst staan, zal het aantal kandidaten op die lijst dienovereenkom stig worden verlaagd. België is een van de twee landen in de Europese Unie die rechtstreekse quota's ten behoeve van de verkiezingen heb ben opgelegd. Het andere land is Italië, dat in 1993 twee kieswetten heeft ingevoerd, waarin wordt gesteld dat op de kandidatenlijsten geen van beide seksen meer dan 75% van het aantal plaatsen mag innemen en dat mannelijke en vrouwelijke kandidaten elkaar beurtelings op de lijsten moeten afwisselen. In 1995 werd ech ter verklaard dat de wetten in strijd zijn met de grondwet, omdat zij de wetgeving inzake gelij ke behandeling schenden. Afgezien van België en Italië hebben alle andere quotastelsels betrekking op comités of adviesorganen, wier leden gewoonlijk worden benoemd. Finland, bijvoorbeeld, heeft in 1987 een wet aangenomen, dat vrouwen en mannen in zo gelijk mogelijke aantallen zitting moeten hebben in comités, adviesorganen en andere organisaties. In 1995 werd een amendement toegevoegd, waarin werd gespecificeerd, dat iedere sekse voor ten minste 40% in dergelijke comités en adviesorganen moet zijn vertegen woordigd. Het gevolg was dat het aantal vrou wen in dergelijke besluitvormingsorganen van 25% in 1980 is gestegen tot 48% in 1996. Het Finse voorbeeld geeft weliswaar een dui delijke aanwijzing voor de potentiële gevolgen van quota's, maar de resultaten in de andere landen van de Europese Unie zijn niet zo gemakkelijk vast te stellen en het verband is niet zo rechtstreeks te zien. Toch lijkt het erop dat quota's een van de krachtigste middelen vormen om te komen tot een betere vertegen woordiging, mits zij gepaard gaan met andere maatregelen als bewustwordingscampagnes, beter onderwijs of kinderopvang. Quota's in politieke partijen Quota's zijn vooral in politieke partijen gehanteerd. Het succes ervan blijkt duidelijk in de noordelijke Lid-Staten, waar vrouwen al een aanzienlijk aantal zetels of posities in de natio nale parlementen en in de regeringen hebben verworven. De Deense socialistische partij heeft al begin jaren zeventig quota's ingevoerd met de bepaling dat iedere sekse ten minste 40% van het aantal leden moest tellen. Zo heeft ook de Duitse sociaal-democratische par tij het quotastelsel ingevoerd voor zowel haar interne strucruur als voor de verkiezingen, respectievelijk 40% en 3 3 %. Quotastelsels zijn nu vrij gebruikelijk in de politieke partijen in Europa, niet in de laatste plaats omdat het aan tal vrouwelijke leden in de politieke partijen, dat toch al gering was, sinds 1985 nog aan zienlijk is afgenomen. Streefcijfers en tijdschema's Januari 1994 heeft het Europees Parlement een verslag van de Commissie rechten van de vrouw aangenomen over vrouwen in besluit vormende organen. Het verslag "wenst dat voor besluitvormende functies waarvoor men wordt benoemd door een overheidsinstantie, zoals bijvoorbeeld het burgermeesterschap, de Hoge Raad, etcetera, streefcijfers worden inge steld voor het aandeel van vrouwen binnen een bepaalde tijd en indien deze streefcijfers voor het jaar 2000 niet zijn gehaald, wordt overge gaan tot quotering". Ook het Actieplatform van Peking (§ 190) verlangt van de regeringen om zich ertoe te ver binden "doelgericht te streven naar evenwicht tussen beide seksen in overheidsorganen en - commissies, alsmede in openbare bestuurlijke instanties en in de rechterlijke macht, inclusief, onder andere, het bepalen van streefcijfers en het uitvoeren van maatregelen om het aantal vrouwen in dergelijke functies aanzienlijk te vergroten". Sommige Lid-Staten hebben bepaalde doelen gesteld en tijdschema's aange geven, maar een specifiek quotastelsel verme den. Het bekendste voorbeeld is Zweden, dat in 1987 het programma "delen van macht, invloed en taken tussen mannen en vrouwen in alle levenssferen" heeft aangenomen. Het pro gramma stelde voor dat het streefniveau voor de vertegenwoordiging van vrouwen in open bare raden moest worden gesteld op 30% in 1992, 40% in 1995 met als uiteindelijk doel een fifty-fiftyvertegenwoordiging. Al kunnen streefcijfers en tijdschema's niet dwingend worden opgelegd, zij dienen vooral om mensen bewust te maken van de onderver tegenwoordiging van vrouwen. Als zodanig kunnen zij bijdragen tot een gedragsverande ring en rot een grotere bereidheid om voor een bepaalde positie aan een een vrouw in plaats van een man te denken. 78 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING EUROPESE WETGEVING EN INITIATIEVEN In de afgelopen twee jaar hebben de Raad, de Commissie, het Europees Parlemenr en het Economisch en Sociaal Comité hun standpun ten over het thema van vrouwen in de besluit vorming verder ontwikkeld. In 1994 heeft het Parlement het "verslag-Larive" aangenomen in het besluitvormingsproces, over vrouwen waarin een geïntegreerde aanpak wordt ver langd om het aantal vrouwen in besluitvor mingsposities te verhogen. ' Er werd "een pak ket van concrete maatregelen" verlangd, "gericht op de toename van het aandeel van vrouwen in de publieke besluitvorming in de komende vijfjaar". Het verslag legt de nadruk op onderzoek, betere opleidingsmogelijkheden voor meisjes en voorlichtingscampagnes. Het doet niet alleen een beroep op de Commissie en de Lid-Staten van de Unie, maar ook op beide zijden van het bedrijfsleven (de vakver enigingen en de werkgeversorganisaties) om positieve maatregelen, inclusief streefcijfers, binnen hun eigen organisaties te bevorderen. Na het verslag van het Europees Parlement over vrouwen in besluitvormende organen, heeft de Raad in maart 1995 een resolutie aan genomen over de evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de besluitvorming. 2 Deze resolutie heeft het voorstel van de Commissie voor een Aanbeveling van de Raad inzake de evenwichtige deelname van mannen en vrouwen in de besluitvorming versneld. In de Aanbeveling, die inmiddels is aangenomen, wordt de Lid-Staten verzocht de onderverte genwoordiging van vrouwen in alle aspecten van het leven te bestuderen en strategieën vast te stellen voor het hele gamma mogelijkheden, van stimulansen tot wetgeving, teneinde het hardnekkige tekort van het aantal vrouwen aan de besluitvorming op constructieve wijze aan te pakken. De Aanbeveling heeft niet alleen betrekking op de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek, maar het dringt er ook bij de sociale partners, de media en de NGO's op aan, actieplannen op te stellen om de toegang van vrouwen tot besluitvormings posities te vergemakkelijken. In zijn standpunt over het voorstel van de Commissie voor een Aanbeveling van de Raad inzake een evenwichtige deelneming van vrou wen en mannen aan tie besluitvorming toont het Fionotuisch en Sociaal Comité zich ovei ingenomen. Het het algemeen hiermee betreurt evenwel dat men zich beperkt tot de oproep voor srrategieën en activiteiten "ter bevordering" van een evenwichtige deelname, in plaats van tot strategieën die een evenwich tige deelname kunnen "garanderen". Hoe dan ook, het Comité deelt de mening dat acties ook onderwijs, opleiding en informatieverstrekking moeten omvatten. Bovengenoemde initiatieven vloeien voort uit de diverse acties die de Commissie in een periode van ruim 15 jaar heeft ondernomen. Vanaf 1981 heeft de Commissie drie vijfjaren- programma's goedgekeurd en uitgevoerd, die de wetgeving inzake gelijke kansen/behande ling moesten verbeteren en positieve maatrege len in verband met gelijke kansen moesten bevorderen. In het derde actieprogramma op middellange termijn is het beleid al zodanig ontwikkeld dat er specifieke aandacht wordt geschonken aan de bevordering van vrouwen in de besluitvorming als een van de eerste ver eisten om te komen tot een gelijke behandeling van mannen en vrouwen. In dit actieprogram ma heeft de Commissie zowel Europese als nationale acties gesteund om de participatie van vrouwen in de besluitvorming in de poli tiek en het openbare leven, in management en in de beleidsvorming, in de vakbeweging en in de onderwijssector te vergroten. Voorts heeft Europees de Commissie het Deskundigennetwerk vrouwen in het besluit vormingsproces opgericht. Het netwerk bestaat uit één deskundige per Lid-Staat en heeft een drieledige opdracht: • Onderzoek: het verzamelen en analyseren van gegevens over de deelname van vrou wen in de politiek in alle Lid-Staten van de Europese Unie; • Acties: organisatie van de eerste Europese Topconferentie over vrouwen in invloedrij ke posities in Athene in november 1992; twee Europese conferenties in Brussel (1993) en Dublin (1995) en ten slotte de Topconferentie van Rome over "Vrouwen Commissie rechten van de vrouw van het Europees Parlement. Vrouwen in het besluitvormingsproces, rappor teur mevrouw Jessica Larive, EP 205. 666 van 27. 01. 1994. Resolutie van de Raad van 27 maart 1995 over de even wichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de besluitvorming, PB nr. C 168 van 04. 07. 1995, blz. 3. 79 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING VERKLARING VAN ATHENE Wij, de ondergetekenden, vrouwen met ervaring in hoge politieke ambten, zijn op uitnodiging van de Commissie van de Europese Gemeenschappen op 3 november 1992 te Athene bijeengekomen voor de eerste Europese Top "Vrouwen in invloedrijke posities" en hebben samen de volgende verklaring aangenomen: Wij stellen vast dat er een democratisch deficit bestaat Wij stellen vast dat de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen in de Lid-Staten van de Europese Gemeenschappen en in andere Europese landen in alle openbare en politieke besluitvormingsorganen en -instanties, zowel op plaatselijk als op regionaal, nationaal en Europees niveau, nog steeds zeer groot is. Wij stellen met bezorgdheid vast dat op het gebied van de deelneming van vrouwen aan het politieke besluitvormingsproces in een aantal Europese landen sinds het midden van de jaren zeventig geen voor uitgang is geboekt en dat recente politieke ontwikkelingen hebben geleid tot een aanzienlijke daling van het aantal vrouwen in dat proces, in het bijzonder in de wetgevende vergaderingen van een aantal van deze landen. Wij besluiten daaruit dat hoewel vrouwen over dezelfde formele rechten als mannen beschikken, zoals het recht om bij verkiezingen hun stem uit te brengen, het recht om zich verkiesbaar te stellen en om re solliciteren naar hoge ambten bij de overheid, dit in de praktijk niet tot gelijkheid heeft geleid. (. ) Wij verklaren dat vrouwen en mannen op dezelfde wijze invloed op het openbare en politieke leven moeten kunnen uitoefenen In een democratisch systeem zouden alle burgers op dezelfde wijze moeten kunnen deelnemen aan het openbare en politieke leven. (. ) Wij wijzen er met nadruk op dat het noodzakelijk is dat de besluitvormingsprocedures worden gewijzigd om die gelijkheid in de praktijk te garanderen. (. ) Wij richten een oproep tot alle betrokken partijen in de samenleving Wij roepen de Commissie van de Europese Gemeenschappen en alle Europese en internationale organi saties op actieprogramma's en maatregelen aan te nemen om de volledige deelneming van vrouwen aan het besluitvormingsproces in deze organisaties te garanderen. Wij roepen de Lid-Staten van de Europese Gemeenschappen en andere Europese staten op, de gedachte van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen volledig in hun onderwijssysteem en in alle nationale beleidsmaatregelen te integreren, alsmede de nodige maatregelen goed te keuren om deze doelstellingen te verwezenlijken, teneinde te komen tot een gelijke verdeling van de leidinggevende functies tussen vrouwen en mannen. Wij roepen de leiders van vakbonden en van werknemers- en werkgeversorganisaties op nationaal en Europees niveau op, de groeiende bijdrage van vrouwen aan de arbeidsmarkt te erkennen door te zorgen voor de mechanismen die nodig zijn voor een gelijke participatie van vrouwen op alle niveaus van deze organisaties» inclusief de besluitvormingsorganen. (. ) Wij beginnen een campagne om de Europese democratie te versterken (. ) Deze fundamentele wijzigingen moeten de huidige ontwikkelingen in de Europese samenleving begeleiden, die des te meer zullen worden toegejuicht als vrouwen er in dezelfde mate bij zijn betrokken als mannen. Door het plaatsen van onze handtekening onder deze Verklaring geven wij het startsein voor een cam pagne die er alle betrokken partijen in de samenleving toe moet aanzetten te zorgen voor een evenwich tige deelneming van vrouwen en mannen aan het besluitvormingsproces zowel op plaatselijk, regionaal en nationaal niveau, als op het niveau van de Europese instellingen, inclusief het volgende Europees Parlement. Bron: Uittreksel uit de op 3. 11. 1992 goedgekeurde Verklaring. 80 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING voor de vernieuwing van politiek en samenleving" (1996); • Communicatie: verbreiding van informa tie over de status van vrouwen in de besluitvorming in de Europese Unie; publi catie van brochures met statistieken over vrouwen in de lokale, regionale, nationale en Europese besluitvorming; studies open baar maken over thema's waarbij vrouwen in de besluitvorming ter sprake komen; argumenten aanvoeren waarom vrouwen gelijk moeten worden vertegenwoordigd in besluitvormingsorganen en aan deze infor matie zo breed mogelijke bekendheid geven. De Europese Commissie heeft intern maat regelen getroffen universitair geschoolde vrouwen aan te werven en ervoor te zorgen dat zij op leidinggevend en besluitvor mingsniveau worden aangesteld. om meer Acties De eerste Topconferentie Europese "Vrouwen in invloedrijke posities" in Athene in oktober 1992, georganiseerd door het Europese Deskundigennetwerk en de Europese Vrouwenlobby, deed een verklaring uitgaan over de beginselen achter het verlangen naar evenwicht tussen mannen en vrouwen in de besluitvorming. De zogenaamde Verklaring van Athene, ondertekend door de aanwezige vrouwelijke ministers en andere vrouwen in hoge politieke ambten, stelt de stagnatie en zelfs de achteruitgang van de participatie van vrouwen in de besluitvorming vast. Centraal staat een eerlijke verdeling van de macht tussen mannen en vrouwen en de uitwerking van een specifiek beleid om het democratisch tekort op te heffen. is een De Verklaring geeft vijf fundamentele stellin gen: gelijkheid tussen vrouwen en mannen is een fundamenteel recht van de mens; evenredi ge vertegenwoordiging fundamenteel beginsel; ondervertegenwoordiging van vrou wen betekent een verlies aan potentieel talent; evenredige vertegenwoordiging waarborgt dat met de behoeften van de hele bevolking reke ning zal worden gehouden; een evenwichtige participatie van mannen en vrouwen in de besluitvorming leidt tot een rechtvaardiger en harmonischer wereld. De verklaring van Athene markeerde het begin van een alomvattende beleidsaanpak van vrouwen in de besluitvorming. Als document maakte het de fundamentele beginselen zicht baar die de eisen van evenredige vertegenwoor diging van mannen en vrouwen op besluitvor mingsposities rechtvaardigen. Er werd een beroep gedaan op individuen en instellingen om iets te doen aan de ondervertegenwoordi ging van vrouwen en maatregelen uit te werken om meer vrouwen in de politiek te laten gaan. Tijdens de Topconferentie van Rome "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving" in mei 1996, die gezamenlijk door het Italiaanse voorzitterschap en de Commissie werd georganiseerd, hebben vrou welijke ministers uit de verschillende Lid- Staten het Handvest van Rome getekend, dat de basis moet vormen voor de toezeggingen van de Lid-Staten van de Europese Unie om te zorgen voor een beter gender-even wicht in de besluitvorming. Het Handvest stelt het demo cratisch tekort vast dat is toe te schrijven aan de ondervertegenwoordiging van vrouwen. Het eist een vernieuwing van politiek en samenle ving door een gelijkwaardige participatie van mannen en vrouwen in de besluitvorming te waarborgen. Het verklaart ervan overtuigd te zijn dat de gelijkheid van vrouwen en mannen in de Europese Unie moet worden aangemerkt als prioriteit en erkent de noodzaak van con crete maatregelen op alle niveaus om de gelijk waardige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren te bevorderen. Het Handvest en het voorstel voor nationale actieplannen vormen derhalve het raamwerk voor toekomstige actie om een gender-evenwicht in de politieke besluitvorming te bereiken. Communicatie Een belangrijk deel van het werk van het Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" bestaat uit de ver breiding van de gegevens en studies die door de deskundigen van het netwerk zijn verricht en samengesteld. Het netwerk publiceerde niet alleen een inventaris en een evaluatie van de strategieën die zijn opgezet om de deelname van vrouwen te vergroten, maar het organiseer de in maart 1995 een uiterst belangrijke bij eenkomst in Dublinover "Strategieën voor een beter evenwicht van mannen en vrouwen in de politieke besluitvorming", die brede aandacht van het publiek kreeg. De conferentie resul teerde in een handleiding voor de tenuitvoer legging van beleid ter vergroting van de deel neming van vrouwen in politieke besluitvor mingsprocessen handleiding wordt momenteel voor publicatie voorbereid). Het netwerk publiceerde eveneens de brochure (de 81 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING HANDVEST VAN ROME "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving" Wij ondergetekenden, vrouwelijke ministers van verschillende Lid-Staten van de Europese Unie, op uitnodiging van de Voorzitter van de Raad van de Europese Gemeenschap op 18 mei 1996 in Rome bijeen ter gelegenheid van de Europese Top "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenle ving", hebben gezamenlijk het volgende handvest goedgekeurd: Wij constateren een democratisch tekort Niettegenstaande de geleidelijke ontwikkeling van de respectieve rollen van vrouwen en mannen in de Europese samenleving, de algemene wettelijke erkenning van de gelijke rechten van vrouwen en man nen, en het in de Lid-Staten van de Europese Unie gevolgde gelijkekansenbeleid, stellen wij vast dat de situatie van de vrouw in de meeste maatschappelijke sectoren nog steeds gekenmerkt wordt door onge lijkheid. Deze ongelijkheid is te zien in de besluitvormende organen, in de politiek, de economie, het sociale en culturele leven, en op plaatselijk, regionaal, nationaal en Europees niveau, waar vrouwen gewoonlijk in een minderheidspositie verkeren. Wij juichen het door het Europees Deskundigennetwerk verrichte onderzoek over "Vrouwen in de besluitvorming" toe en erkennen dat het in belangrijke mate bijdraagt tot een grotere zichtbaarheid op dit gebied en dat het daardoor een basis voor actie vormt. Sinds de Verklaring van Athene, aangenomen in 1992 ter gelegenheid van de eerste Europese Top over vrouwen aan de macht, is er aanzienlijke vooruitgang geboekt. Die is echter nog niet voldoende. Zo bedraagt het percentage vrouwen in de nationale parlementen en regeringen in de Unie gemiddeld respectievelijk 15 en 16%; van de huidige leden van het Europees Parlement is 28% vrouw en van de Europese commissarissen 25%. Op andere terreinen van de burgermaatschappij waar besluiten genomen worden die onbetwistbaar van invloed zijn op het leven van de burgers, zowel mannen als vrouwen, is de vertegenwoordiging van vrouwen op besluitvormingsniveau misschien zelfs nog lager. Daarom kunnen wij niet anders dan constateren dat het politieke leven en de besluitvorming in het algemeen nog steeds door mannen worden gedomineerd. Dit doet afbreuk aan de kwaliteit van de besluitvorming en van de democratie. Democratie krijgt pas echt haar volle betekenis wanneer vrou wen en mannen samen de waarden vaststellen die zij in hun politieke, economische, sociale en cultu rele leven wensen hoog te houden, en samen de desbetreffende besluiten nemen. Wij eisen een vernieuwing van politiek en samenleving De gelijkwaardige participatie van vrouwen en mannen in de besluitvorming heeft op Europees niveau prioriteit. Die is nodig om de democratie en haar mechanismen nieuw leven in te blazen; een evenwichtige ver deling van de macht en de verantwoordelijkheden tussen vrouwen en mannen zal de levenskwaliteit van de hele bevolking ten goede komen; een vertegenwoordiging van alle geledingen van de samenle ving is onontbeerlijk, willen de problemen van de Europese maatschappij kunnen worden aangepakt. De effectieve uitvoering van beleid ter verwezenlijking van gelijke deelname en partnerschap tussen vrouwen en mannen is een prioriteit. r. 82 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING Vrouwen helpen, mits in voldoende aantallen vertegenwoordigd, de politiek en de besluitvorming qua prioriteiten en inhoud, alsook de besluitvormingsprocedures veranderen. Een vernieuwing van politiek en samenleving zal worden verwezenlijkt met de gezamenlijke bijdrage en evenwichtige deelname van vrouwen en mannen. Deze bijdrage en deelname overbruggen de kloof tussen de burgers en de politici, en vergroten het vertrouwen van de burger in de democratische instel lingen. De gelijkwaardige deelname van vrouwen op alle besluitvormingsniveaus in de economische, sociale en culturele structuren is eveneens nodig om te garanderen dat in alle beleidsvormen, programma's en acties rekening wordt gehouden met de behoeften van vrouwen en mannen. Wij vinden dat de gelijkheid van vrouwen en mannen in de Europese Unie als prioriteit moet worden aangemerkt De voornaamste taak van de Intergouvernementele Conferentie (IGC) tot herziening van de Europese verdragen zoals neergelegd in het Verdrag van Maastricht is, de Europese democratie te versterken door de concepten en structuren van Europa dichter bij de burger te brengen. Vertegenwoordigers van de nationale regeringen, het Europees Parlement en de Europese Commissie hebben dit tot prioriteit ver klaard. Meer dan de helft van de Europese burgers is vrouw. Een democratische Europese samenleving moet daarom stoelen op de daadwerkelijke gelijkheid van haar burgers van beiderlei kunne. Wij staan op het standpunt dat de gelijkheid tussen vrouwen en mannen in het nieuwe EU-Verdrag moet worden vastgelegd. Wij vinden het noodzakelijk dat in al het beleid van de Europese Unie een gender-dimensie wordt ingebouwd. Dit vormt de kern van het Europese burgerschap en de voorwaar den voor de uitoefening daarvan. Wij appelleren aan de instellingen en organen van de Europese Unie om zo spoedig mogelijk een stra tegie ter verwezenlijking van een gelijkwaardige participatie van vrouwen en mannen en concrete doel stellingen daartoe vast te stellen. Wij erkennen de noodzaak van concrete maatregelen op alle niveaus om de gelijkwaardige deel name van vrouwen en mannen aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren te bevor deren De vooruitgang die is geboekt, met name in het openbare leven (in gekozen assemblees, in raden en raadgevende comités, enz. ), is te danken aan prikkels en/of wet- en regelgeving van de kant van de rege ringen en politieke partijen. Er is een geïntegreerde, specifieke strategie nodig, wil gelijkwaardige deelname in alle maatschappelij ke sectoren realiteit worden. In dit licht juichen wij de Conferentie in Rome "Vrouwen voor de ver nieuwing van politiek en samenleving" toe. Wij beloven maatregelen te zullen nemen voor de spoedige "empowerment" van vrouwen en de nodi ge stimulansen en/of wet- en regelgeving te ontwikkelen. Wij doen een beroep op alle betrokkenen - mannen en vrouwen - om ons hierbij te helpen door deze belofte te vertalen in concrete acties met het oog op de ''empowerment" van vrouwen en ter verwe zenlijking van de gelijkwaardige deelname van vrouwen en mannen aan de uitoefening van macht en invloed en aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren. 83 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUI I VORMING "Vrouwen in de besluitvorming. Feiten en cij fers over vrouwen in politieke en openbare besluitvormingsorganen in Europa", die in 11 talen beschikbaar is. Deze brochure werd diver se malen bijgewerkt en is in brede kring ver spreid. Het netwerk werkte nauw samen met vrouwenorganisaties niet-gouvernementele opdat een groot publiek recente informatie zou kunnen ontvangen over de huidige situatie en de tendenzen in de participatie van vrouwen in de besluitvorming. VROUWEN OP BESLUITVORMINGSPOSITIES IN ORGANISATIES VAN DE SOCIALE PARTNERS De vertegenwoordiging van vrouwen binnen diverse organisaties - politieke organisaties, vakbonden en werkgeversverenigingen - is niet neutraal ten aanzien van de bevordering van gelijke kansen van mannen en vrouwen. Binnen het EVV is een discussie op gang gekomen om binnen de verschillende delega ties en in zijn besluitvormingsorganen een beter evenwicht te bereiken. Eenzelfde bewust zijn blijkt bij de werkgeversvertegenwoordi gers, al is het daar minder zichtbaar. Dit doet de hoop rijzen dat de sociale partners een drij vende kracht zullen worden voor de ontwikke ling en uitwerking van richtlijnen en praktij ken en voor een gedragswijziging. Vrouwen zijn vaak ondervertegenwoordigd in de leiding en in de belangrijkste besluitvor mingsorganen van vakbonden in alle Lid- Staten. Van de positie van vrouwen in de aan gesloten verenigingen van het EW wordt ver slag gedaan in een overzicht dat het verbond in 1995 heeft gepubliceerd. In de 27 nationale centra waarvan cijfers bekend zijn, is het aan deel van de vrouwelijke leden 36%. Slechts twee van de 27 centra hebben volgens opgave een evenredige of hogere verhouding vrouwe lijke gedelegeerden tegenover het aantal vrou welijke leden. Van de algemene secretarissen en/of voorzitters van 1009 aangesloten bon den, zijn slechts 126 (8%) van het vrouwelijke geslacht. Gemiddeld is 15% van de leden van de nationale bestuursorganen van 30 centra vrouw. Slechts rwee van de dertig leiders van nationale confederaties zijn vrouw. Vrouwen ontbreken vooral bij belangrijke onderhande lingen over collectieve arbeidsovereenkomsten. TABEL Z6 DEEINAME V ^V IN DE EU-LID-STATEN (%) 100 80 60 40 1992 1989 1991 ïf 1991 1294 | 1989-92 1991 | 1 9 9'3 | $. s £ I 1993 1991 | TOTAL OVERHEID UNIVERSIT. NIVEAU MANAGEMENT 1988 1994 1991 1996 B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EC NOOT: MET DE EC WORDT HET PERSONEEL VAN DE COMMISSIE BEDOELD BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA ( 1 9 9 6 ). 84 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUI 1 VORM ING Er werd echter ook een positief punt in het ver slag belicht: "vrouwen doen het beter als func tionarissen van vakbondsorganisaties op natio naal en Europees niveau dan als vertegenwoor digers. " Vrouwen maken echter langzaam vorderin gen en een verbetering in de loop der tijd is merkbaar binnen het EVV. Cijfers over de jaren 1994 en 1996 geven het volgende aan: het lidmaatschap van vrouwen (volwaardige en plaatsvervangende leden) in de raad van bestuur nam toe van 14% in 1994 tot 24% in 1996. Achttien procent van de deelnemers aan het EW-congres in 1991 (afgevaardigden en waarnemers) was vrouw en op het congres van 1995 was dit aantal gestegen tot 24% (de cij fers omvatten ook vrouwen op gereserveerde plaatsen). NGO's en de maatschappelijke dialoog Onder erkenning van de bijzondere rol die werkgevers en vakbonden in het Europese sociale model spelen via consensus en collectie ve overeenkomsten, is de Commissie tevens van mening dat vrijwilligers- en andere repre sentatieve organisaties een bijdrage kunnen leveren aan het veranderingsproces in Europa. Er zijn actuele problemen in Europa, zoals sociale en economische uitsluiting, armoede, opkomst van racisme, vreemdelingenhaat en anti-semitisme, de vergrijzing in Europa, de situatie van personen met een handicap en the ma's die voortvloeien uit gelijke kansen voor mannen en vrouwen, die het beste met een reeks partners kunnen worden aangepakt. sociaal-beleidsinitiatieven De samenwerking tussen Europese NGO's en netwerken op sociaal terrein startte in 1993 en werd in 1994 gevolgd door een N G O- forum in Brussel en door gezamenlijke reacties van de op Commissie. Naarmate de contacten met Europese instellingen en de samenwerking tus sen de netwerken toenamen, kwam er in 1995 een formeler Platform van Europese sociale N G Os tot stand. Doel was te komen tot een bredere dialoog met Europese instellingen over Europees sociaal beleid. naast de meer specifie ke en sectorale dialoog, die van groot belang blijft. In maart 1996 bestond het Platform uit 19 leden. Onder de 19 leden bevindt zich de in 1990 opgerichte Europese Vrouwenlobby, de groot ste coalitie van niet-gouvernementele vrouwen organisaties in de Europese Unie. Tot haar acti- DEELNAME VAN VROUWEN OP LOKAAL NIVEAU IN DE EU-LID-STATEN 100- 80- 60- 4 0- 1993 1990/1/2/3 2 0 « M SH 1994 1995 1995 1994 1994 1993 1993 1994 1992 B DK D GR E IRL I L NL FIN S UK T o t al B R O N: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES*. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA ( 1 9 9 6). NOOT: DE GEGEVENS VOOR DUITSLAND HEBBEN BETREKKING OP GEMEENTEN MET MEER DAN 2 0. 0 00 INWONERS. Z IE B R O N. 85 KKVORDERING VAN F. RN F. VENWICHTIGK DEELNAMK AAN DE BESLUITVORMING VROUWELIJKE LEDEN EN LEIDERS VAN 0EAAN6ISL0TEN SECTORALE EN REGIONALE RONDEN EN ALS CON- GRESAFGEVAARDIGDEN YAN DE 31 NATIONALE CONFEDERATIES VAN HET EW, 1993 BOND Mouwen als Vrouwen als secr Mouwen als %van gen. en/of voorz % van congres Stelsel \oor verzekering Abréviations : lidmaatschap van aangesloten afgevaardigden" vrouwelijke vertegen FGTB (B) AC(DK) LO(DK) DAG(D) DGB(D) CGOO. (ESP) ELA/STV(ESP) UGT(ESP) CFDT(F) FO(F) GSEE(GR) ICTU(IRL) CISL(I) UIL(I) CGT(L) CNV(NL) FNV(NL) MHP(NL) UGT(P) TUC(UK) OGB(A) SEK(CY) AKAVA-RY(SF) SAK(SF) ASI(IS) CMTU(M) LO(N) LO(S) TCO(S) SGB(CH) onb. 29% 49% 53% 32% 42% 26% 29% onb. onb. onb. 38% + - 40% 41% 25% 20% 22% +-12% 41% 36% 31% 34% 48% 45% 47% 60% 42% 45% 59% 13% bonden 0 vand de 25 3 vand de 25 2 vand de 22 0 vand de 1 1 vand de 16 onb. onb. 2 vand de 32 6 vand de 42 7 vand de 13 15 vand de 17 10 vand de 70 onb. 1 vand de 46 onb. 4 vand de 1 4 vand de 19 0 vand de 3 onb. 14 vand de 69 1 vand de 14 0 vand de 7 20 vand de 34 6 vand de 24 27 vand de 169 1 vand de 9 onb. 2 vand de 22 onb. onb. TURK-IS(TR) +-10% 0 vand de 32 onb. 2 29% 30% 36% 22% 15% onb. onb. 21% 35% 4% 29% 18% 7% 11% 2% 20% 9% onb. 22% 14% 13% 35% 49% 38% 19% 35% 26% 43% 20% 1% woordiging neen ja neen MQ) neen' Ja(Q) onb. neen neen neen neen ja(A) Ja(Q) ja(A) Ja(Q) neen ja(A) neen neen ja(A) neen neen ja(0) ja(A) neen neen ja(A) ja(A) neen neen ja (A) onb: cijfers onbekend " Kr wordt van uitgegaan dat vrouwelijke afgevaardigden evenredig zijn aan liet totale aantal vrouwelijke leden '' (Q) = quotastelsel; (A)= ander beleid; (U) gereserveerde zetels ' Meest recente congres B R O N: V R O U W EN IN DE B E S L U I T V O R M I NG IN V A K B O N D E N, B R A I T H W A I T E, M, A ND B Y R N E, C, E W, BRUSSEL, 1994. 86 FGTB: Fédération Générale des Travailleurs de Belgique AC: Akndemikenu's Cemralorganisaiionen LO: Landsorganisationcn i DAG: Denmark Deutsche Angcsiclltcn-Gcwcrkschall LX. H: Detttscher Gewet ksthaflsbund C C. O O: Confederation Siudical de Cummissioncs Obreras ELA: Solidaridad de Trabajadores Vasto UGT: Unión General de Trabajadores de Espana CFDT: Confederation Française Démocratique du Travail FO: Folie ( Hivrièrc GSEE: Greek General Confederation ol Labour ICTU: Irish Congress ol Trade Unions C1SL: Confederazionc Italiana Sindicati Lavoratori UIL: CGT: Uiiione Italiana del Lavoro Confédération Générale du 'Travail de Luxembourg CNV: Christelijk Nationaal Vakverbond FNV: Federatie Nederlandse Vakbeweging MUI': Vak. riuralc voor Middelbaar en I loger Personeel UGT: Unión General dos T U C: OGB: Trabal hadores Trades Union Congress Osterreichischer Gewcrkschaftsbund SEK: Cyprus Workers Federation AKAVA-RY: Confederation «/"Trades U n i o ns of University Employees SAK: Suomenammaltiliittojen Keskusjarejesto ASI: Althydiisambund Islands Greece CMTU: Confederation ol Trade Unions Malta LO: Landsorganisasjonen i Norge LO: Landsorganisasjonen i Sverige T C O: Tjaustcmannens Cciiualorganisation SGB: Si hwer/x-risi her ( iewerkselialtsbund TUUK-IS: Confederation ol Turkish 'Trade Unions llEVORI>KRIN<; VAN EEN EVENWICH TIGE DEELNAME AAN DE IIESI l HTVOUMINc ZWEDEN - EEN STRATEGIE IN DE BESLUITVORMING Zweden telt in totaal 8,9 miljoen inwoners, waarvan 4,5 miljoen vrouwen en 4,4 miljoen mannen. In de leeftijdsgroep 20 tot en met 64 jaar is 2,5 miljoen vrouw en 2,58 miljoen man. In deze groep heeft 79,5% van de vrouwen en 83,9% van de mannen betaald werk» Het algemene vrouwenkiesrecht dateert van 1919. Het politieke stelsel in Zweden Zweden is een representatieve democratie waar om de vier jaar parlementaire, gemeente- en provinciale verkiezingen worden gehouden. Het Zweedse parlement bestaat uit één kamer van 349 leden. Zweden heeft een evenredig kiesstelsel, waar men zich niet individueel kandidaat stelt. Kiezers stemmen op poli tieke partijen, en iedere partij heeft een lijst kandidaten voor kiesdistricten die meerdere gedeputeerden afvaardigen. Vrouwen in het Zweedse parlement Tussen 1971 en 1985 is het aantal vrouwen in het Zweedse parlement met 7% gestegen van 31 tot 38%. Na de verkiezingen van 1991 was er een kleine inzinking, toen hun aandeel met 5% daalde. Na de ver kiezingen van 1994 nam het percentage vrouwelijke parlementsleden weer toe tot 40%. Vrouwen zijn ook goed vertegenwoordigd in de Zweedse parlementaire commissies. Vrouwen op ministersposten Zweden telt het hoogste percentage vrouwelijke ministers: de helft van de regering is vrouw. Vrouwen zijn echter slecht vertegenwoordigd onder de hoge ambtenaren op de ministeries, waar zij slechts 29% uit maken. Vrouwen in gemeente-en provinciale raden In de laatste verkiezingen bereikte het percentage vrouwen in gemeente- en provinciale raden 48%, respectievelijk 41%. Onderzoek en gegevensverzameling In 1986 heeft de Zweedse regering een commissie ingesteld die gegevens moest verzamelen over de ver tegenwoordiging van vrouwen in de besturen van openbare instanties. Streefcijfers en tijdschema's Op gemeentelijk en regionaal niveau is het aandeel van vrouwen gelijk aan of zelfs hoger dan de 40% op nationaal niveau. De Zweedse regering heeft tijdlimieten gesteld voor een grotere vertegenwoordiging van vrouwen in de raden van bestuur van openbare instanties en regeringscommissies. In 1993 was het aan deel van vrouwen 32%. Voor 1995 was het doel 40%. Het uiteindelijke doel is gelijke vertegenwoordi ging in 1998. De regering heeft 5 miljoen SEK toegekend voor projectactiviteiten ter ondersteuning van actieve inspanningen om de deelname van vrouwen aan de politieke besluitvorming te vergroten. De uit voering van de plannen en verwante activiteiten hebben geleid tot een aanzienlijke toename van het aan tal vrouwen bij openbare instanties tot 40% in 1995. 87 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING viteiten behoren lobbyen over ontwerp-wetge- ving inzake gelijke behandeling van mannen en vrouwen, bewaking van de tenuitvoerlegging van richtlijnen en actieprogramma's en andere voor vrouwen belangrijke kwesties die haar zorgen baren, aan de orde stellen. Binnen het Platform van Europese sociale NGO's zijn ook andere leden betrokken bij de dialoog over gelijke kansen, zoals de Confederatie van gezinsorganisaties Europese in Gemeenschap en het Europese anti-armoede- netwerk. de Met betrekking tot de toepassing van gen der-analyse in ontwikkelings-, samenwerkings- en humanitaire hulpprogramma's heeft de Commissie een traditie opgebouwd van overleg en samenwerking met NGO's op dit terrein. Het grote netwerk Women in Development Europe (WIDE) vormt de spreekbuis van de vrouwen in ontwikkelingslanden en heeft belangrijke bijdragen geleverd voor de tot standkoming van Europees beleid. Zo heeft de Commissie zich ook ertoe verbonden, de men senrechten te beschermen en meer in het bij zonder de rechten van de vrouw. Tot de metho den om dit te bereiken behoren de bevordering van een pluralistische samenleving door de ver sterking van de geëigende organen, inclusief niet-gouvernementele organisaties (zie hoofd stuk 6). Het Europese Forum voor sociaal beleid zal in 1997 wederom bijeenkomen als onderdeel van de nieuwe dialoog en samenwerking tussen de organisaties uit de samenleving en de Europese instellingen. Het biedt de gelegen heid om de interactie te bestuderen van het beleid van gelijke behandeling met andete sociale onderwerpen als armoede, racisme en dergelijke, die niet rechtstreeks op vrouwen zijn gericht, maar die voor vrouwen wel reali teit zijn. 88 H00FDSTUK5 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN UITOEFENING VANRECHTEN Het wettelijk kader in artikel 119 van het Verdrag Het beginsel van gelijke behandeling is van uit het beginsel van gelijk loon voor mannelij ke en vrouwelijke werknemers voor gelijke arbeid tot oprichting van de Europese Gemeenschap uit gegroeid tot een volwassen programma van maatregelen voor gelijke behandeling. Naast artikel 1 19 van het Verdrag heeft de Gemeenschap secundaire wetgeving uitgevaar digd op het gebied van gelijk loon, gelijke behandeling op het werk, gelijke behandeling in stelsels van sociale zekerheid, gelijke behan deling in ondernemings- en sectorale regelin gen voor sociale verzekering en gelijke behan deling in zelfstandige beroepen. Er is ook een aantal hiermee verband houdende maatregelen genomen, zoals een Aanbeveling betreffende kinderopvang1 en een resolutie over de bescherming van de waardigheid van vrouwen en mannen op het werk. 2 Deze resolutie werd aangevuld door een aanbeveling en een gedragscode van de Commissie, die door een verklaring van de Raad werden goedgekeurd Het wetgevingsprogramma is geïnterpreteerd en toegelicht door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, veelal via prejudi ciële beslissingen op vragen die door nationale rechterlijke instanties uit hoofde van artikel Aanbeveling van de Raad (EEG) nr. 92/241 van 31. 3. 1992, PB nr. L 123 van 08. 05. 1992. 2 Resolutie van 29. 5. 1990, PB nr. C 157 van 27. 6. 1990, bk. 2. 89 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 177 zijn opgeworpen, maar ook door acties van de Commissie die uit hoofde van artikel 169 zaken bij het Europese Hof van Justitie aan hangig kan maken. Het Hof heeft in het bij zonder jurisprudentie ontwikkeld over het begrip directe en indirecte discriminatie in de Gemeenschapswetgeving. De Gemeenschap heeft een aantal strategieën in gang gezet om mannen en vrouwen zich meer bewust te maken van hun wettelijke rechten, door de tot standbrenging van het Netwerk juridisch des kundigen en door steun aan conferenties over bepaalde belangrijke onderwerpen. Ook in de preambule van het Handvest van de Gemeenschap voor de sociale rechten van de werkenden (1989) wordt verwezen naar het beginsel van gelijke behandeling. Artikel 16 is specifiek gericht op het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen. Gelijk loon Richtlijn 75/117/EEG van de Raad vormt een wettelijk kader voor de toepassing van het begin sel van gelijk loon voor gelijk werk of voor werk waaraan gelijke waarde wordt toegekend voor mannen en vrouwen. Mededeling gelijk loon voor werk van gelijke waarde Juni een 1994 heeft de Commissie Mededeling3 vastgesteld, waarin de reikwijdte en het begrip van gelijk loon voor werk van gelijke waarde worden gedefinieerd en een lei draad wordt gegeven voor de criteria waarmee rekening moet worden gehouden bij de evalu atie en classificatie van functies. Dit memoran dum diende ter informatie en overweging van belangstellende en -hebbende partijen. Het bevatte geen formele voorstellen. Zoals al in deze Mededeling was aangekon digd, heeft de Commissie op 17 juli 1996 een gedragscode voor werkgevers, werknemers en vakbonden goedgekeurd. Het is bedoeld als een praktische handleiding voor diegenen die dagelijks te maken hebben met problemen rond de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijk loon. Aanbevolen wordt informatie over loonuitbetalingen te verzamelen en te analyse ren om te bezien of er sprake is van discrimi natie, alsmede strategieën uit te werken om dis criminatie tegen te gaan. Ook worden adviezen gegeven over de ontwikkeling van niet-discri- minatoire werkevaluatieprogramma's. In de loop der jaren is het Europese Hof van Justitie behulpzaam geweest bij het vaststellen van de reikwijdre van het beginsel van gelijk loon in de Gemeenschapswetgeving. Het heeft bijvoorbeeld een ruime interpretatie gegeven van het concept loon. Een van de opmerkelijk ste arresten was de zaak Barber4, waar het Hof bepaalde dat uitkeringen op grond van een bedrijfspensioen binnen het bereik van artikel 119 van het Verdrag vielen. Dit heeft tot veel processen geleid. Een protocol bij het Verdrag betreffende de Europese Unie geeft een toe lichting op de tijdelijke gevolgen van dit arrest. Als gevolg hiervan heeft de Commissie een dis cussiestuk opgesteld met voorstellen voor amendering van Richtlijn 86/378/EEG van de Raad. In een recent arrest,5 heeft her Hof zijn jurisprudentie verder ontwikkeld en bepaald dat stukwerk eveneens onder artikel 119 valt. De Commissie heeft belangstelling getoond voor de gevolgen van collectieve arbeidsover inbreukprocedures eenkomsten en er zijn gestart uit hoofde van artikel 169 van het Verdrag tegen Lid-Staten die niet de noodzake lijke maatregelen hebben getroffen om te waar borgen dat het beginsel van gelijke beloning wordt geëerbiedigd. Gelijke behandeling Richtlijn 761 2071 EEG van de Raad vormt een wettelijk kader voor de toepassing van het begin sel van gelijke behandeling van mannen en vrou wen ten aanzien van de toegang tot het arbeids proces, de beroepsopleiding, de promotiekansen en de arbeidsvoorwaarden. Richtlijn 76/207/EEG van de Raad past het beginsel van gelijke behandeling toe ten aan zien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding, de promotiekansen en de arbeidsvoorwaarden. Het Europese Hof van Justitie heeft een aantal arresten uitgesproken naar aanleiding van deze richtlijn. Het belang rijkste arrest in 1995 was de zaak Kalanke6. In deze zaak werd het Hof door een Duitse rechtbank de vraag voorgelegd of de deelstaat Bremen artikel 2, lid 4, van Richtlijn 76/207/EEG inzake gelijke behandeling van Mededeling inzake gelijk loon voor werk van gelijke waar de, COM(94) 6 dcf. van 23. 06. 1994. 4 Zaak C-262/88, Barber vs GRE, (1990| Jurisprudentie 1889. 5 Zaak C-400/93, Royal Copenhagen, [1995] Jurisprudentie I - 1295. Zaak C-450/93 Kalanke vs Freie Hansestadt Bremen, [1995] Jurisprudentie 1-3051 90 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN MEDEDELING VAN DE COMMISSIE OVER HET ARREST KALANKE Op 27 maart 1996 heeft de Commissie een mededeling gezonden naar de Raad en het Europees Parlement over de interpretatie van het arrest Kalanke8, waarin zij het standpunt inneemt dat quotas telsels die niet rigide zijn noch automatisch worden toegepast, geoorloofd zijn. Lid-Staten en werkge vers kunnen derhalve alle andere vormen van positieve actie voeren, inclusief het hanteren van flexi bele quota's. Naar de mening van de Commissie blijft een breed scala aan acties wettelijk mogelijk, die de toegang tot het arbeidsproces en de promotiekansen van de ondervertegenwoordigde categorie bevorderen. Ter illustratie geeft de mededeling een lijst maatregelen voor positieve actie, die als wettig worden beschouwd, zoals: • Quotas gekoppeld aan de vereiste kwalificatie voor de vacature, zolang rekening kan worden gehouden met bijzondere omstandigheden, die in bepaalde gevallen een uitzondering rechtvaardi gen op het beginsel van voorkeur voor de ondervertegenwoordigde sekse. • Plannen voor de promotie van vrouwen met voorschriften voor de juiste verhoudingen en tijdli mieten waarbinnen het aantal vrouwen zou moeten zijn toegenomen, maar zonder het opleggen van een automatische voorkeursregel wanneer individuele besluiten over aanstelling en promotie worden genomen. • Een beginselverplichting dat een werkgever bij voorkeur een persoon van het ondervertegenwoor digde geslacht aanwerft of bevordert; in zo'n geval kan niemand een individueel voorkeursrecht worden toegekend. • Kortingen op socialezekerheidspremies aan bedrijven die herintredende vrouwen in dienst nemen voor taken in sectoren waar vrouwen ondervertegenwoordigd zijn. • Overheidssubsidies voor werkgevers die vrouwen werven in sectoren waar zij ondervertegenwoor digd zijn. • Overige positieve acties gericht op opleiding, beroepskeuze, reorganisatie van werktijden en kin deropvang. Om een einde te maken aan de onzekerheid rond de juridische reikwijdte van positieve actie, heeft de Commissie besloten een wijziging in de bewoording van artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke behan deling voor te stellen, zodat de tekst de juiste rechtspositie zal weergeven, tetwijl toch enkele vormen van positieve actie mogelijk blijven. De Commissie is van mening dat het Hof alleen het specifieke ele ment van de wet van Bremen heeft veroordeeld, namelijk dat vrouwen het absolute en onvoorwaarde lijke recht op benoeming of promotie gaf. De verklarende wijziging luidt als volgt: "Deze Richtlijn vormt geen belemmering voor maatregelen die beogen te bevorderen dat mannen en vrouwen gelijke kansen krijgen, in het bijzonder door feitelijke ongelijkheden op te heffen welke de kansen van de ondervertegenwoordigde sekse op de in artikel 1, lid 1, bedoelde gebieden nadelig beïn vloeden. " Tot de eventuele maatregelen behoort het geven van de voorkeur bij de toegang tot het arbeidsproces of bij promotie aan een persoon van het ondervertegenwoordigde geslacht, mits zulke maatregelen de beoordeling van de bijzondere omstandigheden van een individueel geval niet beletten. 7 Mededeling van dé Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de interpretatie van het arrest van het Hof van Justitie op 17. 10. 1995 in zaak C-450 Kalanke vs Freie Hansestadt Bremen. COM(96) 88 def. van 27. 03. 1996, blz. 93. Zie ook de resolutie van het Europees Parlement van januari 1996 waarin het zijn bezorgdheid uit over de gevolgen van Kalanke en vraagt om een wijziging van artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke behandeling, PB nr. C 32 van 5-12. 1996, blz. 24, punt 20. 91 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN mannen en vrouwen schond met zijn beleid om automatisch voorrang re geven aan vrou welijke kandidaten bij aanstelling en promotie in sectoren waar zij zijn ondervertegenwoor digd en waar een vrouwelijke kandidaat dezelf de kwalificaties bezit als een mannelijke kandi daat. Artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke behandeling stelt dat zij geen belemmering vormt voor de maatregelen die beogen te bevorderen dat mannen en vrouwen gelijke kansen krijgen, in het bijzonder door feitelijke ongelijkheden op te heffen, welke de kansen van de vrouwen op de toegang tof het arbeids proces, met inbegrip van promotiekansen en tot de beroepsopleiding, alsmede ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden en onder bepaalde voorwaarden, de sociale zekerheid, nadelig beïnvloeden. Dit is over het algemeen in die zin opgevat dat positieve acties waren toege staan. Het arrest van het Hof heeft duidelijk gemaakt, dat nationale voorschriften die vrou wen absolute en onvoorwaardelijke prioriteit waarborgen bij benoeming of promotie, verder gaan dan het bevorderen van gelijke kansen en de grenzen van positieve actie overschrijden, behalve in de uitzonderingsgevallen die in arti kel 2, lid 4, van de richtlijn zijn genoemd. Op 30 april 1996 heeft het Hof van Justitie een historisch arrest uitgesproken in de zaak Cornwall9 door te bepalen dat het ontslag van een persoon die als man in dienst was geno men, maar die vervolgens een aantal geslachts- veranderende operaties had ondergaan en een vrouw was geworden, discriminatie is op basis van geslacht en dat dit binnen het bereik van de Richtlijn gelijke behandeling valt. Stelsels van sociale zekerheid Richtlijn 7917f EEG biedt een wettelijk kader voor de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de sociale zekerheid. Het Hof heeft een aantal arresten over deze richtlijn uitgesproken. Het is van mening dat de richtlijn ook uitkeringen aan verzorgers10 en gratis geneesmiddelen aan gepensioneerden in het stelsel van de gezondheidszorg van het Verenigd Koninkrijk omvat. 11 Er loopt nog een zaak betreffende gratis vervoer dat door lokale raden wordt toegekend. 12 Huursubsidies aan mensen met een laag inkomen13 en een aanvul ling op het inkomen14 zijn echter van de richt lijn uitgesloten. Het Hof heeft de Lid-Staten niettemin enkele vormen van discriminatie toegestaan, waar kan worden aangetoond dat dit objectief gezien noodzakelijk is om te voor komen dat het complexe financiële evenwicht van het nationale socialezckerheidsstclsel wordt verstoord. 's Twee belangrijke zaken in 19l)5 betreffen de uitsluiting van laagbetaalde deeltijdwerkers van het Duitse nationale sociale-zekerheidsstelsel. "' Het stelsel werd voor de Duitse rechtbanken aangevochten omdat het tot indirecte discrimi natie zou leiden - wat valt onder Richtlijn 79/7/EEG van de Raad - aangezien het meer vrouwelijke dan mannelijke werknemers raakt. De overheid voerde het argument aan dat het stelsel gerechtvaardigd was omdat er een socia le vraag bestaat naar zogenaamde "kleine banen", waaraan alleen zou kunnen worden voldaan door deze van verplichte verzekeringen uit te sluiten. Opname van dergelijk werk in een wettelijk verplicht stelsel van sociale zeker heid zou een toename van zwart werk en ont duiking van de wet tot gevolg hebben. Dit argument werd door het Hof aanvaard, aange zien de gekozen maatregelen een weerspiege ling vormen van een legitiem sociaal beleid van de Lid-Staat wiens wetgeving ter discussie was gesteld, en zij hiervoor geëigend en noodzake lijk waren17. Evenzo werd in de zaak Laperre 18 van de Nederlandse regering verlangd een stelsel van sociale zekerheid te rechtvaardigen, dat was bedoeld om begunstigden een inkomen op het niveau van het sociaal minimum te garanderen. Zaak C-13/94, P vs S en Cornwall CC (nog niet gepubli ceerd). 10 Zaak 150/85, Drake vs Chief adjudication Officer, [1986] Jurisprudentie 1995. Zaak C-137/94, The Queen vs Secretary of State for Health ex parte Cyril Richardson, [1995] Jurisprudentie I - 3407. 12 Zaak C-228/94, Atkins, van 11. 7. 1994. (nog niet gepubli ceerd) Zaak 243/90, The Queen vs Secretary of State for Social Security ex parte Florence Rose Smithson, [1992] Jurisprudentie I - 476. Zaken C-63-64/91, Jackson en Cresswell vs Chief Adjudication Officer, [1992] Jurisprudentie 1-4737. Zaak C-328/91, Secretary of State for Social Security vs Thomas, [1993] Jurisprudentie 1-1247; zaak C-92/94, Graham, [1995] Jurisprudentie I - 2521; zaak C-l 54/92. Van Cant vs Rijksdienst voor pensioenen, [1993] Jurisprudentie I - 3811. Zaak C-317/93, Nolte vs Landcsvcrsicherimgsansralt Hannover (nog niet gepubliceerd) en /. aak C-444/93, Megner en Schcffel vs Innungskrankenkasse Vordcrpllaz (tegenwoordig Innungskrankenkasse Rlieinhessen-Pflaz (nog niet gepubliceerd)). 17 Zie ook zaak 171/88, Rinner-Kuhn, [1989] Jurisprudentie 2743. Zaak C-8/94, C. B. Laperre vs Bestuurscommissie beroeps zaken in de provincie Zuid-Holland, 11996) Jurisprudentie I - 273. 92 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN Er gelden voorwaarden die verband houden met voorgaande arbeidscontracten en leeftijd, ongeacht of de aanvrager enige middelen van bestaan heeft. Hoewel werd vastgesteld dat het stelsel andere gevolgen voor vrouwen heeft, was het Hof van mening dat de regering had aangetoond dat het stelsel noodzakelik was om een doelstelling van sociaal beleid te verwezen lijken die geen verband hield met enige discri minatie op basis van geslacht. Ondernemings- en sectorale regelingen inzake sociale zekerheid Richtlijn 86/378/EEG van de Raad geeft een wettelijk kader voor de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in ondernemings- en sectorale regelingen inzake sociale zekerheid. De Raad heeft op 2 december 1996 een gewijzigd voorstel voor een Richtlijn van de Raad aangenomen, waarin de Richtlijn van de Raad voor de tenuitvoerlegging van het begin sel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in ondernemings- en sectorale rege lingen inzake sociale zekerheid19 wordt aange past. De Commissie had een voorstel voor deze wijziging ingediend na het arrest Barber vs GRE en de verduidelijking van de reikwijdte van dit arrest in het protocol en in zes arresten van het Hof van Justitie. De Commissie heeft een voorstel voor bedoelde wijziging inge diend. 20 Zij heeft ook onderzoek verricht naar de individualisering van uitkeringen inzake de sociale zekerheid (zie hoofdstuk 3). Gelijke behandeling van zelfstandig werkzame personen en hun partyiers Richtlijn 86/613/EEG van de Raad geeft een wettelijk kader voor de toepassing van het begin sel van gelijke behandeling van zelfstandig werk zame mannen en vrouwen, de landbouwsector daarbij inbegrepen. De richtlijn omvat onder meer bescherming tijdens zwangerschap en moe derschap. Richtlijn 86/613/EEG van de Raad21 beoogt te beschermen, wier beroepsstatus vrouwen onduidelijk is, in het bijzonder echtgenotes die meewerken in gezinsbedrijven, de landbouw sector daarbij inbegrepen. De Commissie heeft vastgesteld dat de richtlijn niet de verwachte gevolgen heeft gehad voor zelfstandig werken den en hun echtgenotes. Dit is het duidelijkste merkbaar bij vrouwen die in een gezinsbedrijf werken en geen beroepsstatus hebben als werk neemster of zakenpartner, omdat zij getrouwd zijn of een andere relatie hebben met de eige- naar van het bedrijf. De Commissie bereidt een evaluatie van de situatie voot met het oog op een herziening van de richtlijn in 1997. 22 Communautaire tvetgeving inzake zwangerschap en moederschap Richtlijn 92/85/EEG van de Raad biedt een wettelijk kader voor de bescherming van werk neemsters tijdens de zwangerschap, na de beval ling en tijdens de lactatie. Richtlijn 92/85/EEG van de Raad van 19 oktober 1992 introduceert maatregelen die moeten aanmoedigen tot het verbeteren van de veiligheid en de gezondheid op het wetk van werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de bevalling en tijdens de lactatie. 23 De richtlijn was gebaseerd op artikel 118 A van het Verdrag. De belangrijkste bepalingen kunnen als volgt worden samengevat: Een vrouw is niet verplicht tijdens zwanger schap en gedurende een bepaalde periode na de bevalling, dat doof de bevoegde nationale instantie dient te worden vastgesteld, nacht werk re verrichten, op voorwaarde dat zij een medisch certificaat overlegt, waarin gesteld wordt dat nachtrust noodzakelijk is voor haar veiligheid of gezondheid. Vrouwen hebben het recht op betaald verlof om prenatale onderzoeken te ondergaan, indien deze tijdens werkuren moeten plaatsvin den. Ontslag wegens zwangerschap is verbo den. Een vrouw is beschermd gedurende de periode vanaf het begin van de zwangerschap tot het einde van het moederschapsverlof, behalve in uitzonderlijke gevallen die geen ver band houden met de zwangerschap en die uit hoofde van de nationale wetgeving en/of gebruiken zijn toegestaan en na toestemming van de bevoegde autoriteiten. Indien een werk nemer wordt ontslagen, moet de werkgever de redenen voor het ontslag schriftelijk meedelen. Contractuele rechten blijven gelden voor vrou wen die met zwangerschapsverlof zijn. aan te vullen 20 PB nr. L 225 van 12. 08. 1986, blz. 40; corrigendum op artikel 2, lid 2. in PB nr. L 283 van 4. 10. 1986, blz. 27. 21 PB nr. L 359 van 19. 12. 1986, blz. 56. Vierde communautaire actieprogramma op middellange termijn voor mannen en vrouwen, COM(95)381 def. van 19. 07. 1995, Brussel. Tiende bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG, PB nr. L 348 van 28. 11. 1992, blz. 1. 93 VROUWEN IN STAAF STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN TOEGANG TOT DE RECHTSGANG Toegang tot justitie is verankerd als een zelfstandig recht in de richtlijnen gelijke behandeling. De meeste geschillen betroffen artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling. Artikel 6 van Richtlijn 76/207/EEG van de Raad De Lid-Staten nemen in hun interne rechtsorde de nodige voorschriften op om een ieder die meent te zijn benadeeld door de niet-toepassing te zijnen aanzien van het beginsel van gelijke behandeling in de zin van de artikelen 3, 4 en 5 de mogelijkheid te bieden om zijn rechten voor het gerecht te doen gelden na eventueel een beroep op andere bevoeg de instanties te hebben gedaan. Toegang tot de rechtsgang is eveneens erkend als funda menteel recht van de communautaire wetgeving. 24 Zaak 2 2 2 / 84 Johnston vs RUC [1986] Jurisprudentie 427. Feiten: Volgens een ministerieel decreet kunnen besluiten die door de Chief Constable van de R UC worden geno men, niet door een gerechtshof of een ander onafhankelijk orgaan worden herzien. Het H of bepaalde dat dit besluit in strijd is met artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling. Het Hof van Justitie verwees naar artikel 6 EVRM 1951 (Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens); met de beginse len hiervan moet in het communautaire recht rekening worden gehouden. Het Hof stelde dat attikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling rechtstreekse gevolgen heeft, in die zin dat de betrokken personen daadwerkelijk op de door de richtlijn toegekende rechten voor de nationale gerechts hoven mogen steunen. Als argument werd aangevoerd dat de eis van rechtscontrole een algemeen rechtsbeginsel weer spiegelt, dat is ingebed in de constitutionele tradities van de Lid-Staten. Het Hof bevestigde dat de bevoegde autoriteit door het ministeriële decteet een individu kan beroven van de mogelijkheid, de hem toebedeelde rechten via een juri dische procedure te verdedigen, en derhalve in strijd is met artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling. Zaak 222/86, UNECTPF vs Heylens, [1987] Jurisprudentie 4097. 94 Er moet een aaneengesloten periode van ten minste 14 weken zwangerschaps- /moeder schapsverlof worden toegekend vóór of na de bevalling, in overeenstemming met de nationa le wetgeving/gebruiken. Er moet echter sprake zijn van een periode van zwangcrschaps-/moe- derschapsverlof van ten minste 2 weken voor en/of na de bevalling, zulks eveneens in over eenstemming met de nationale wetgeving/ gebruiken. Tijdens het zwangerschaps-/moe- derschapsverlof moet loonuitbetaling doorgaan of moet er een adequate toelage worden toege kend volgens de nationale wetgeving en/of gebruiken. De Lid-Staten wordt verzocht zodanige maatregelen in hun nationale wetgeving op te nemen, dat alle werkenden hun rechten uit hoofde van de richtlijn gerechtelijk kunnen afdwingen en/of, in overeenstemming met de nationale wetgeving en/of gebruiken, een beroep op andere bevoegde autoriteiten kun nen doen. Ouderschapsverlof Richtlijn 96/34/EG van de Raad implemen teert de raamovereenkomst inzake ouderschaps verlof en verlof om gezinsredenen, die door UNICE, CEEP en EVV is gesloten en geeft mini mumeisen aan. In 1984 werd een voorstel voor een richtlijn over ouderschapsverlof of verlof om gezinsre denen voorgesteld25, gebaseerd op artikel 100 van het Verdrag. De regering van het Verenigd Koninkrijk verzette zich hiertegen, vooral van wege de kosten die zo'n richtlijn naar haar mening met zich zou brengen. Het voorstel kwam weer ter sprake toen de Overeenkomst betreffende de sociale politiek in werking trad. De Commissie raadpleegde de sociale partners op 22 februari 1995 over de mogelijke acties om beroeps- en gezinstaken beter met elkaar te verenigen en op 21 juni van dat jaar over de aard van de acties ten aanzien van ouder schapsverlof. Op 7 juli 1995 hebben UNICE, CEEP en EW te kennen gegeven dat zij wil len onderhandelen en de Commissie heeft haar wetgevingsinitiatief op 20 juli voor een periode van 9 maanden opgeschort. Op 14 december 1995 hebben de sociale partners een raamover eenkomst inzake ouderschapsverlof getekend en de Commissie verzocht deze aan de Raad voor te leggen, opdat hij een besluit kan nemen en tevens de minimale voorschriften vaststellen die voor alle Lid-Staten met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk bindend zouden zijn. Dit was een belangrijke gebeurtenis, aangezien PB nr. C 316 van 27. 11. 1984, blz. 7. de overeenkomst over ouderschapsverlof de eerste wet is die door de sociale partners onder de Overeenkomst betreffende de sociale poli tiek is overeengekomen. Tijdens de vergadering van de Raad (Arbeid en Sociale Zaken) van 29 maart 1996 bereikten de 14 Lid-Staten politieke overeenstemming over de door de sociale partners gesloten raam overeenkomst betreffende ouderschapsverlof. De richtlijn werd in de vergadering van de Raad van 3 juni 1996 aangenomen. De bij de richtlijn gevoegde raamovereenkomst geeft minimale voorschriften voor ouderschapsverlof en arbeidsverzuim door overmacht, opdat ouders gemakkelijker beroeps- en gezinstaken met elkaar kunnen combineren. De raamovereenkomst voorziet in een indivi dueel recht op ouderschapsverlof, dat in begin sel niet overdraagbaar is, aan alle mannelijke en vrouwelijke werknemers na de geboorte of adoptie van een kind, zodat zij in staat worden gesteld hun kind ten minste drie maanden tot maximaal acht jaar te verzorgen. De toeken- ningsvoorwaarden en gedetailleerde voorschrif ten voor het ouderschapsverlof zullen wettelijk en/of in collectieve arbeidsovereenkomsten in de Lid-Staten worden gedefinieerd. Zolang de minimale voorschriften van de kaderovereen komst in acht worden genomen, kunnen de Lid-Staten en/of sociale partners in het bijzon der: • beslissen of het ouderschapsverlof als vol- of deel tijd verlof, in gedeelten of in de vorm van uitgesteld verlof wordt toegekend; • het recht op ouderschapsverlof afhankelijk stellen van een werk- en/of anciënniteitspe- riode van ten hoogste één jaar; • de voorwaarden en uitvoeringsbepalingen van het ouderschapsverlof aanpassen aan de bijzondere omstandigheden van adoptie; • perioden vaststellen waarbinnen de desbe treffende werknemer zijn werkgever van zijn voornemen in kennis moet stellen, onder vermelding van het begin en het einde van de verlofperiode; • de omstandigheden vaststellen waarin de werkgever het recht heeft de toekenning van ouderschapsverlof uit te stellen om gerechtvaardigde redenen in verband met het functioneren van het bedrijf; • bijzondere regelingen toestaan om te voor zien in de functionele en organisatorische behoeften van kleine ondernemingen. De richtlijn bevat een aantal waarborgen dat de werknemers van hun recht op ouderschaps verlof gebruik kunnen maken. De Lid-Staten en/of sociale partners moeten de nodige maat regelen nemen om de werknemers tegen ont VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN slag wegens het aanvragen of opnemen van ouderschapsverlof te beschermen, zoals: • her recht van de werknemer om na afloop van het ouderschapsverlof terug te keren in zijn oude functie of, indien dat niet moge lijk is, in een gelijkwaardige of vergelijkba re functie die in overeenstemming is met zijn arbeidsovereenkomst of arbeidsverhou ding; • ongewijzigde handhaving tot het einde van het ouderschapsverlof van de op de datum van ingang van het ouderschapsverlof door de werknemer verworven rechten of rech ten in wording. Bovendien wordt de Lid-Staten en/of de sociale partners verzocht, de noodzakelijke maatregelen te treffen om werknemers toe te staan hun werk te verzuimen in geval van over macht door onvoorziene gezinsomstandighe den als ziekte of ongeval, waardoor de onmid dellijke aanwezigheid van de werknemer is ver eist. De Lid-Staten moeten uiterlijk twee jaar na de vaststelling van de richtlijn aan de bepalin gen hiervan voldoen. In de richtlijn wordt niet gesproken over het inkomen gedurende het ouderschapsverlof. De richtlijn zal een verbetering betekenen van de situatie in drie Lid-Staten: Ierland, België en Luxemburg. OVERIGE KWESTIES In een rechtsgemeenschap als de Europese Unie is het niet verwonderlijk, dat de aandacht is gericht op beginselen van afdwinging van het communautaire recht. Procederen over geschil len inzake gelijke behandeling is niet het enige instrument om gelijke behandeling af te dwin gen. Een beleid van gelijke behandeling kan positieve effecten hebben die de draagwijdte van wetsconcepten van gelijke behandeling te boven gaan. Seksuele intimidatie in heeft 1991 De Commissie een Aanbeveling over de bescherming van de waar digheid van mannen en vrouwen op het werk en een gedragscode om seksuele intimidatie tegen te gaan vastgesteld. Beide teksten kunnen worden gezien in het licht van de Europese sociale politiek en de verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. Het initiatief van de Commissie is voorafgegaan door een belangrijke resolutie van de Raad over dit Resolutie van de Raad van 29. 5. 1990, PB nr. C 157 van 27. 06. 1990, blz. 3. 95 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN onderwerp26, door onderzoek in de (destijds) twaalf Lid-Staten en door vragen in het Europees Parlement. Na de aanname van de aanbeveling en de gedragscode bleken er een groter bewustzijn van, en activiteiten rond het probleem van seksuele intimidatie in de Lid- Staten te bestaan. In de tweede helft van de jaren negentig gaat het erom dit probleem doeltreffend en zo breed mogelijk aan te pak ken en het te betrekken in de onderhandelin gen over collectieve arbeidsovereenkomsten. Als onderdeel van het vierde communautaire actieprogramma op middellange termijn heeft de Commissie haar voornemen aangekondigd een wetsinstrument uit te werken om seksuele intimidatie op het werk tegen te gaan en de sociale partners bijeen te brengen om hun rol in zo'n proces te overwegen. Tegelijkertijd is in het vierde actieprogramma voor gezondheid en veiligheid op het werk (1996-2001) vastgesteld dat er op de arbeidsplaats bijzondere maatrege len voor vrouwen moeten worden getroffen. Actie drie van het nieuwe gezondheids- en vei ligheidsprogramma bepaalt dat er onderzoek moet worden verricht naar de mate van, en het omgaan met geweld op de arbeidsplaats. Daartoe is de Commissie op 24 juli 1996 de eerste overlegronde met de sociale partners begonnen over de bescherming van de waar digheid van mannen en vrouwen op het werk; dit overleg is eind oktober 1996 afgerond. Bewijslast In het eerste actieprogramma op middellan ge termijn27 heeft de Commissie gewezen op het verband tussen de mate waarin toegang tot informatie kan worden verkregen en de toepas sing van de wetten inzake gelijke behandeling in de Lid-Staten. Zij stelde de ongelijkheid in de bewijslast in geschillen en procedures vast. In het daaropvolgende rapport werd commu nautaire actie aanbevolen om de bewijslast in geschillen betreffende gelijke behandeling for meel om te keren. Dit punt werd opgenomen in het tweede communautaire actieprogramma op middellange termijn (1986-1990) en in 1988 heeft de Commissie een ontwerp-richt lijn28 ingediend. De Raad kon echter over de tekst niet tot overeenstemming komen. De Commissie besloot vervolgens de sociale part ners te raadplegen. De eerste overlegronde ging op 5 juli 1995 van start en de tweede op 7 februari 1996. Op 3 juni 1996 maakten de sociale partners bekend dat zij niet van plan waren het interne onderhandelingsproces voort te zetten. Daarom heeft de Commissie besloten de Raad een voorstel voor een richtlijn voor te leggen over een aanpassing, in plaats van omkering, van de bewijslast in gevallen van dis criminatie op basis van geslacht. Op een confe rentie in Belfast van 1 tot en met 3 maart 1996 bleek het thema van de bewijslast en de toepas sing van een gedeeltelijke omkering van de bewijslast na de arresten Danfoss29, Hndcrby"' en Royal Copenhagen11 in een. i. ini. il I kl Staten toch problematisch. Atypisch werk Het Europese Hof van Justitie heeft de bescherming van deeltijdwerk verbeterd door te erkennen dat bepaalde vormen van ongun stige behandeling van deeltijdwerk neerkomen op indirecte discriminatie naar geslacht. Niettemin is deze bescherming verre van volle dig. De Commissie heeft een voorstel voor een richtlijn ingediend om de bescherming van deeltijdwerkenden evenredig aan voltijdwerk te verbeteren32, maar dit voorstel werd niet door de Raad overgenomen (1989). De Commissie stelde eveneens drie voorstellen op onder drie verschillende rechtsgrondslagen: een onder artikel 100 van het Verdrag over de geleidelijke onderlinge afstemming van de wetgeving van de Lid-Staten inzake bepaalde arbeidsverhou dingen betreffende de arbeidsvoorwaarden (deeltijd- en tijdelijk werk)33, een onder artikel 100 A over bepaalde arbeidscontracten en -ver houdingen die leiden tot concurrentieversto ringen (deeltijd- en tijdelijk werk)34 en een derde voorstel onder artikel 118 A over gezondheids- en veiligheidsaspecten van tijde lijk werk. Laatstgenoemd voorstel werd op 25 juni 1991 aangenomen, terwijl de andere voor stellen nu onder de Overeenkomst betreffende de sociale politiek worden bestudeerd. De sociale partners zijn in de loop van 1996 onderhandelingen begonnen over het onder werp flexibele werktijden en werkzekerheid. 27 COM(81) 758 dcf. van 9. 12. 1981, Brussel. 28 PB nr. C 176 van 5. 07. 1988, blz. 5. Zaak 109/88, Handels-og-Kontorfunktionaerernes Forbund i Danmark vs Dansk Arbejdsgiverforening (voor Danfoss), [1989] Jurisprudentie 3199. 30 Zaak C-127/92, Enderby vs Frcnchay Area Health Authority, [1993] Jurisprudentie 1-5535. Zaak C-400/93, Specialarbejtlerforbuiulet i Danmarken Dansk Industri, voorheen lndustriens Arbejdsgivere, voor Royal Copenhagen A/S, 11995] Jurisprudentie I - 1275. 32 PB nr. C 62 van 12. 03. 1982, blz. 7. 33 PB nr. C 224 van 8. 09. 1992, blz. 4. 34 PB nr. C 224 van 8. 09. 1992, blz. 6. 96 De overheidsopdrachten Op 27 november 1996 heeft de Commissie het Groenboek "De overheidsopdrachten in de Europese Unie: beschouwingen over een toe komstig beleid"35. Het Groenboek wijst op de mogelijkheid, voor de uitvoering van gegunde overheidsop drachten als voorwaarde de inachtneming van sociale verplichtingen te stellen; bijvoorbeeld de bevordering van de werkgelegenheid van vrouwen. Het Groenboek nodigt alle belangstellenden en belanghebbenden uit, zich uit te spreken over de noodzaak de richtlijnen voor over heidsopdrachten te verduidelijken. I let analy seert de bestaande mogelijkheden om via de wetgeving inzake overheidsopdrachten de communautaire en nationale doelstellingen van sociaal beleid te verwezenlijken. AFDWINGEN VAN RECHTEN EN RECHTSMIDDELEN Werking van het communautaire processtelsel in gevaar De Lid-Staten, individuen en ondernemin gen worden op diverse wijzen verplichtingen op grond van communautaire wetten opgelegd - via verdragsbepalingen, richtlijnen, aanbeve lingen enzovoort. In veel opzichten zijn de ver plichtingen voor de Lid-Staten bindend. Op grond van artikel 5 van het EG-Verdragzijn de Lid-Staten door een zogenaamde "loyaliteits clausule" gebonden, de nakoming van de uit het Verdrag betreffende de Europese Unie voortvloeiende verplichtingen te verzekeren en zich te onthouden van alle maatregelen die de verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag brengen. Communautaire wetten kunnen op Europees niveau worden afgedwongen via rechtstreekse acties van Commissie, individuen, onderne mingen en andere publiek- of privaatrechtelij ke organen. Zij kunnen ook op nationaal niveau worden afgedwongen door een beroep op de beginselen van middellijke en onmiddel lijke gevolgen en schade tegen de Lid-Staten uit hoofde van de principes in de gevoegde zaken C-6/90 en 9/90 Francovich en Bonifaci vs Italië. 36 Deze jurisprudentie is verder uitge werkt in de gevoegde zaken C-46/93 en C- 48/93 Brasserie du pêcheur37 Het resultaat is een gecompliceerd web van juridische discus sies, nationale en Europese wettelijke rechten, rechtsinstrumenten en -procedures die teza kunnen VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT IE OEFENEN men het unieke en kenmerkende communau taire recht vormen. Rechtstreekse afdwinging door de Commissie De Commissie kan communautaire wetten rechtstreeks voor het Hof van Justitie afdwin gen ingeval een Lid-Staat de verplichtingen krachtens de wetgeving van de Europese Gemeenschap niet of onjuist nakomt. De bevoegdheden van de Commissie op dit punt zijn vastgelegd in de artikelen 169 en 171 van het Verdrag. Het Hof van Justitie kan een Lid- Staat die niet de noodzakelijke maatregelen treft na de vaststelling door het Hof dar hij de Europese wetgeving heeft geschonden, een boete opleggen. In iedere richtlijn die door de Europese Gemeenschap tot wet is verheven, wordt van de Commissie verlangd een verslag over de toepassing ervan in de Lid-Staten op te stellen. Deze verslagen geven vaak de nodige informatie om te bepalen of een Lid-Staat al dan niet de bepalingen van de communautaire wet correct in zijn nationale recht heeft opge nomen. Een andere bron van informatie zijn de klachten die individuen bij de Commissie en de leden van het Europees Parlement indie nen. Pressiegroepen en openbare organen kun nen ook klachten naar de Commissie zenden. Zo hebben de British and Northern Ireland Equal Opportunities Commission en het Trades Union Congress een klacht bij de Commissie ingediend over de duur van proce dures inzake gelijk loon voor werk van gelijke waarde en over de opheffing van de "Wages Councils" in her Verenigd Koninkrijk. (loonraden) In 1995 heeft de Commissie naar vier Lid- Staten (België, Frankrijk, Griekenland en Italië) een onderzoek ingesteld, omdat zij de nationale voorschriften die vrouwen nachtwerk verbieden, niet zodanig hadden aangepast dat zij verenigbaar zijn met de richtlijn gelijke behandeling 76/207/EEG en de jurisprudentie van het Hof van Justitie. 38 Er werd een inbreukprocedure tegen België in gang gezet, omdat dit land de Commissie niet had verwit tigd van de maatregelen om aan het arrest van het Hof in zaak C-173/91 Commissie vs België39 te voldoen. In dit arresr stelde het Hof aan te vullen 36 [199Ij Jurisprudentie 1-5357. 37 [1996| Jurisprudentie I - 1029. 38 Zaken C-345, Stoeckel, [1991 [ Jurisprudentie I - 4047, bl/. 89; C-158, Levy, |1993| Jurisprudentie I - 4287, blz. 91 en C-13, Minne, 11994) Jurisprudentie 1 - 371, blz. 93. Zaak C-173, Commissie vs. België, [1993] Jurisprudentie 1 - 673, blz. 91. 97 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN BEWIJSLAST Het Hof van Justitie heeft met de volgende zaken jurisprudentie ontwikkeld over het thema van de bewijslast in gevallen van indirecte discriminatie in verband met gelijk loon. Zaak 109/88 Handels-og-Kontorfunktiona-erernes Forbund Arbejdsgiverforening (voor Danfoss) [19891 Jurisprudentie 3199. i Danmark vs Dansk In deze zaak stelde het Hof dat de eis aan de Lid-Staten om te waarborgen dat er doeltreffende mid delen beschikbaar zijn om de inachtneming van het beginsel van gelijk loon te verzekeren, moet leiden tot een zodanige interpretatie, dat nationale voorschriften inzake de bewijslast moeten worden aange past in specifieke situaties, waar dergelijke aanpassingen van wezenlijk belang zijn voor een doel treffende tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling. In dit geval was de situatie volle dig ondoorzichtig: de verzoekers konden enkel een verschil in de gemiddelde lonen onderscheiden en beschikten derhalve niet over effectieve middelen om het beginsel van gelijk loon voor de nationale rechterlijke macht af te dwingen. De bewijslast moest derhalve zodanig worden verschoven dat de werkgever diende aan te tonen dat zijn loonpolitiek niet discriminatoir was. Zaak C-127/92 Enderby vs Frenchay Area Health Authority [1993] Jurisprudentie 1-5535. In deze zaak bepaalde het Hof dat, indien een werkgever een volledig ondoorzichtig salarisstelsel han teert, het aan hem is, aan te tonen dat zijn loonpolitiek niet discriminatoir is, indien een vrouwelijke werknemer aan de hand van het salaris van een vrij groot aantal werknemers kan vaststellen dat het gemiddelde salaris van vrouwen lager is dan dat van mannen. De nationale rechterlijke instanties moe ten beoordelen of zij al dan niet statistieken, waaruit blijkt dat het salaris van een groep vrouwelijke werknemers lager is dan het salaris van een groep mannelijke werknemers, in hun overwegingen betrek ken. Zij moeten besluiten of de statistieken op adequate wijze individuen dekt, of deze enkel toevalli ge omstandigheden of kortdurende verschijnselen dekken en of zij over het algemeen significant lijken. Zaak C-400/93 Specialarbejderforbundet i Danmark en Dansk Industri, voorheen Industriens Arbejdsgivere voor Royal Copenhagen A/S [1995] Jurisprudentie 1-1275. In deze zaak achtte het Hof de constatering dat er een gemiddeld loonverschil bestaat tussen twee groe pen werknemers van verschillend geslacht, onvoldoende als bewijs van discriminatie tussen beide groe pen. De redenen voor het verschil in lonen kunnen in overweging worden genomen. De bewijslast voor de rechtvaardiging van de verschillen ligt bij de werkgever, indien het niet mogelijk is de factoten vast te stellen die de verschillen in het basistarief of de salariseenheid bepalen. Het is de taak van de nationale rechterlijke macht om te bepalen of aan de voorwaarden voor de verschuiving van de bewijs last is voldaan. 98 lopen nog inbreukprocedures een schending van artikel 119 van het EG- Verdrag vast, doordat wetgeving was gehand haafd die vrouwen van boven de zestig jaar niet in aanmerking laat komen voor aanvullende afvloeiingstoelagen, hoewel deze wel aan man nen tot de leeftijd van 65 worden uitbetaald. Er tegen Frankrijk, die al dateren van 1990, waarbij de Commissie aanvoert dat Frankrijk geen passen de actie heeft ondernomen om te voldoen aan de bepalingen van het arrest in zaak 312/86 Commissie vs Frankrijk. 40 In dit arrest heeft het Hof bepaald dat bepaalde collectieve arbeidsovereenkomsten, die vrouwen voorde len boden, in strijd waren met de richtlijn gelij ke behandeling en niet voldeden aan de voor waarden van positieve actie van artikel 2, lid 4, van genoemde richtlijn. De Commissie heeft inbreukprocedures tegen zes Lid-Staten41 opge schort; genoemde landen hadden haar niet ver wittigd van de nationale toepassingsmaatrege len om te voldoen aan de verplichtingen van richtlijn 86/378/EEG van de Raad. Aanvaard werd dat er reële problemen zijn met de omzet ting van deze richtlijn na het arrest van het Hof in de zaak Barber vs GRE. 42 Prejudiciële beslissingen Een nationale rechterlijke instantie kan een procedure opschorten wanneer een vraag is opgeworpen over de interpretatie of geldigheid van wetgeving van de Europese Gemeenschap, en het Hof van Justitie op grond van artikel 117 EG-Verdrag verzoeken hierover een uit spraak te doen. Deze procedure heeft de groot ste invloed gehad voor de communautaire wet geving inzake gelijke kansen en heeft het Hof het instrument verschaft waarmee het de beginselen van de communautaire wetgeving kan ontwikkelen. ledere nationale rechterlijke instantie kan het Hof van Justitie om een uit spraak verzoeken en ieder Hooggerechtshof zou dit moeten doen. In de praktijk gebeurt dit laatste niet altijd: een Hooggerechtshof kan besluiten dat de desbetreffende Europese wet voldoende helder is of niet van doorslaggevend belang voor het onderhavige geschil. Het staat een nationale rechterlijke instantie altijd vrij het Hof een vraag voor te leggen over een bepaald aspect van het communautaire recht waarover al een uitspraak is gedaan. Het Duitse 0 Zaak 312, Commissie vs Frankrijk, [1988] Jurisprudentie 3559, blz. 86. België, Denemarken, Griekenland, Italië, Luxemburg en Nederland. 42 [1990] Jurisprudentie 1889. Op 28 september 1994 heeft het Hof zes voorlopige arresten gewezen over de reikwijd te van het Barber-arrest. De Commissie heeft de Raad een voorstel toegezonden voor een wijziging van richtlijn 86/378/EEG van de Raad, COM(95)186 def. van 16 mei 1995. VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN DOELTREFFENDE RECHTSMIDDELEN Zaak 1 4 / 8 3, Von Colson en Kamann vs Land Nordrhein-Westfalen [1984] Jurisprudentie 1891 Het Hof stelde dat nationale rechtsmiddelen moeten beantwoorden aan een beginsel van doeltreffendheid. 43 Zaak 2 2 2 / 8 4, Johnston vs Royal Ulster Constabulary [1986] Jurisprudentie 1651 Het Hof bepaalde dat "doeltreffende rechtsbescherming" een fundamenteel beginsel van het communautaire recht is. Zaak 6 8 / 8 8, Commissie vs Griekenland Jurisprudentie 2 9 64 [1989] Het Hof schaarde zich achter het standpunt dat drie basisbeginselen in acht moeten worden genomen bij het verschaffen van rechtsmiddelen in geval van een schen ding van het communautaire recht: • vergelijkbaarheid • doeltreffendheid • evenredigheid. Deze beginselen werden toegelicht in een mededeling van de Commissie, PB nr. C 147, blz. 3 (1990). Zaak G-213/89, Factortame [1990] Jurisprudentie 2433 In deze zaak stelde het Hof dat iedere bepaling van een nationaal rechtsstelsel en iedere wettelijke, bestuursrech telijke of rechtspraktijk die afbreuk doet aan de doel treffendheid van communautaire wetgeving, door de nationale rechterlijke instanties nietig moeten worden verklaard. Doeltreffendheid in die zin dat klager een passende compensatie ontvangt voor de schade/het verlies dat hij heeft geleden als gevolg van de schending van de wet. 99 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN federale gerechtshof voor arbeidsgeschillen, bij voorbeeld, zond vragen44 naar het Hof die al C-360/90, in zijn Arbeiterwohlfahrt der Stadt Berlin vs Botel. 45 bestudeerd zaak HUIDIGE COMMUNAUTAIRE RECHTSMIDDELEN De ontwikkeling van communautaire instru menten en procedures vond eerder plaats in de juridische dan de wetgevende sfeer. Een aanral richtlijnen bevat weliswaar bepalingen voor het afdwingen van rechten die voortkomen uit de Gemeenschapswetgeving, maar zijn gewoonlijk afhankelijk van nationale wetge ving en beginselen. Aanvankelijk nam het Hof van Justitie een minimalistische houding aan tegenover procedures en rechtsinstrumenten. Het afdwingen van Gemeenschapswetgeving moest wotden overgelaten aan nationale pro cessen, echter onder twee voorwaarden: zij • een beginsel van non-discriminatie: de rechten op grond van Europese wetgeving moesten op gelijke wijze worden afge dwongen als vergelijkbare nationale rech ten; • de afdwinging van rechten op grond van Europese wetgeving mag niet onmogelijk of buitensporig moeilijk zijn. Het Hof heeft zijn positie geleidelijkaan gewijzigd en verdedigt nu het standpunt dat het een grotere jurisdictie bezit voor de begin selen op grond waarvan Gemeenschapswetge ving bij de nationale rechterlijke instanties moet worden afgedwongen. Het Hof streeft echter naar een evenwichtig perspectief dat het beste is beschreven door advocaat-generaal Jacobs in de zaak Peterbroeck46: "De jurisprudentie van het Hof op dit terrein vormt een evenwicht tussen, enerzijds, de noodzaak (de) autonomie (van de rechtsstelsels van de Lid-Staten) te eerbiedigen, en, ander zijds, de noodzaak een doeltreffende bescher ming van communautaire rechten in de natio nale gerechtshoven te waarborgen. " Tijdens een conferentie die door de Commissie in Belfast (Noord-Ierland) op 1 en 2 maart 1996 is georganiseerd, werd het thema van gelijkheid van strategie en geschillenproce dures door juridisch deskundigen uit de vijf tien Lid-Staten bestudeerd. De conferentie 1 00 onderzocht de haalbaarheid van het gebruik van concepten van gelijke behandeling in het juridische proces, evenals in de politiek en op de arbeidsmarkt. Zij stelde een aantal proble men vast bij de wettelijke procedures en ins trumenten met betrekking rot her afdwingen van rechten. De noodzaak van helderheid bij de toepassing van wetsconcepten en de ont wikkeling van het bewustzijn van Europese wetgeving werden in overweging genomen. In de loop der jaren heeft het Hof een aantal beginselen ontwikkeld onder toepassing van de procedures en rechtsmiddelen die de waarborg vormen voor de doeltreffende afdwinging van de rechten op basis van communautaire wetge ving. Niet alle zaken waarin dergelijke ideeën werden uitgewerkt, zijn gelijkebehandelingsza- ken, maar wel een groot aantal ervan. De juris prudentie van het Hof over rechtsmiddelen op het gebied van gelijke kansen kan worden gegroepeerd rond vijf thema's: doeltreffend heid, toegang tot de rechtsgang, tijdlimieten, bewijslast en rechtsmiddelen en sancties. Zaak C-457/93, Kuartorium für Dialyse und Nierentransplantation e. V. van 6. 2. 1996 (nog niet gepu bliceerd). 45 Zaak C-360/90, [1992] Jurisprudentie 1-3589, blz. 1. Zaak C-62/93, SCS Peterbroeck, van Campenhour & Cie vs. Belgische staat, [1995] Jurisprudentie 1 - 4599. VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN TIJDLIMIETEN In zaak 208/90 Emmott vs Minister for Social Welfare47 bepaalde het Hof dat nationale termijnen voor het aanhangig maken van een geschil eerst mogen ingaan op het moment dat een Lid-Staat de bepalin gen van een richtlijn volledig en juist in het nationale recht heeft opgenomen. De reikwijdte van dit arrest is echter in een aantal daaropvolgende zaken beknot; het Hof van Justitie brengt de zaak weer in balans door nationale autonomie inzake procedures te eerbiedigen. Bijvoorbeeld in zaak C-62/93 BP Super Gas vs Helleense Republiek, [1995] Jurisprudentie 1-1885, staat het Hof Griekenland beperkende termijnen toe in geval van een richtlijn over belastinghatmonisatie, die zelf geen termijnen bevatte, mits bepaalde beginselen van het communautaire recht in acht worden genomen. In zaak C-312/93 SCS Peterbroeck, van Campenhout & Cie vs Belgische staat [1995] Jurisprudentie ver werpt het Hof het idee dat een nationale rechterlijke instantie onder de communautaire wetgeving ver plicht is een nationale wetsbepaling nietig te verklaren, welke onverenigbaar is met het communautaire recht, indien kwesties in verband met het Eutopese recht niet wettelijk door verzoeker binnen de korte tijdsspanne van 60 dagen, zoals voorgeschreven door de nationale wet, zijn opgeworpen. In deze zaak werd weliswaar aanvaard dat de periode van 60 dagen op zich geen bezwaar vormde, maar dat het voor schrift onwettig was gezien de volgende speciale kenmerken van de onderhavige procedure: • de betrokken rechtbank (het Hof van Appel) was het eerste hof dat om een uitspraak van het Hof van Justitie kon vragen; • de wet verhinderde dat het Hof van Appel zijn eigen verzoek om een rechterlijke uitspraak deed tij dens de hoorzitting over de vraag naar de verenigbaarheid van de betwiste maatregel, aangezien de termijn van 60 dagen reeds was verstreken; • geen enkel ander gerechtshof of rechtbank kon deze kwestie in overweging nemen; • de regel die belet dat bepaalde punten door een Hof eigener beweging aan de orde worden gesteld, is niet redelijkerwijs te rechtvaardigen door beginselen als vereiste rechtszekerheid of het volgen van de juiste procédure. In de zaken C-338/91, Steenhorst-Neerings [1993] Jurisprudentie 5475 en C-410/92, Johnson vs Chief Adjudication Officer stond het Hof de Lid-Staten opnieuw toe nationale voorschriften op te leggen voor de termijn van mogelijke antedatering van compensaties mits zij geen belemmering vormen voor acties op basis van communautaire rechten en vergelijkbaar zijn met de eigen wetgeving. In de zaken C-128/93, Fisscher vs Voorhuis Hengelo BV, [1994] Jurisprudentie 1-4583 en C-57/93, Vroege vs NCIV voor Volkshuisvesting BV, [1994] Jurisprudentie 4541, was het Hof van mening dat bepaalde pensioenregelingen in strijd waren met artikel 119 van het EG-Verdrag, maar stond toe dat de voorschriften van kracht bleven, die beperkte toegang met terugwerkende kracht tot dergelijke regelin gen boden, maar uitsluitend aan vrouwen die hiervoor premies hadden afgedragen. In zaak C-200/90 Coloroll Pension Trustees vs Coloroll Group plc [1994] Jurisprudentie 1-4389 bepaalde het Hof dat in nationale regelgeving de aansprakelijkheid voor schade wegens schending van artikel 119 van het Verdrag door particuliere partijen moet worden bepaald. [1991] Jurisprudentie 4269. 101 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN RECHTSMIDDELEN EN SANCTIES Naast toegang tot de rechtsgang heeft het Hof van Justitie bepaald dat artikel 6 van de richtlijn gelij ke behandeling doeltreffende rechtsmiddelen verlangt. Dit wordt in de volgende zaken geïllustreerd: Zaak 14/83 Von Colson en Kamann vs Land Nordrhein-Westfalen, [1984] Jurisprudentie 1891. In deze zaak wees het Hof erop dat artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling geen specifieke sanc ties voorschrijft maar het aan de Lid-Staten overlaat uit diverse mogelijkheden te kiezen. Het Hof stel de echter wel dat, indien een Lid-Staat de schending van het discriminatieverbod sanctioneert met compensatiebetalingen, deze in ieder geval passend moeten zijn voor de geleden schade. De toeken ning van enkel een nominaal bedrag zou niet aan de eisen van de richtlijn voldoen. Zaak 152/84 Marshall vs Southampton and South West Hampshire Area Health Authority (Teaching), [1986] Jurisprudentie 723. Het Hof bepaalde dat de gedwongen pensionering van een vrouwelijke werknemer op de leeftijd van 62 jaar, terwijl een man in dezelfde positie kan doorwerken tot de leeftijd van 65 jaar, artikel 5, lid 1, van de richtlijn gelijke behandeling schendt. Toen de zaak naar de nationale rechterlijke instanties terugkeerde, werden deze geconfronteerd met een wettelijke beperking van de hoogte van de compen satie die kon worden toegekend. Het was onmogelijk rente toe te kennen over het compensatiebedrag, ondanks de lange tetmijn tussen het tijdstip dat de zaak aanhangig werd gemaakt en het besluit van de nationale rechter. Het Hof werd gevraagd of een Lid-Staat een plafond kon vaststellen voor het bedrag dat beschikbaar stond voot compensatie van de schade wegens het schenden van de richtlijn gelijke behandeling en of uitbetaling van rente ovet dat bedrag kon worden geweigerd. Het Hof stelde dat, wanneer een Lid-Staat ervoor had gekozen de doelstellingen van de richtlijn gelijke behandeling uit te voeren door middel van compensatie, deze ook adequaat moest zijn, in dier voege dat zij het verlies en de schade die feitelijk worden geleden als gevolg van oneigenlijk ontslag (door discriminatie), moeten compenseren in volledige overeenstemming met de nationale voorschriften. Zaak C-200/91 Coloroll Pensions Trustees Ltd vs Russell et al, [1994] Jurisprudentie 1-4389. Het Hof oordeelde dat de beheerders van een pensioenregeling alles moeten doen wat in hun vermo gen ligt om aan het beginsel van gelijke behandeling te beantwoorden onder gebruikmaking van alle hun ter beschikking staande middelen. Zo nodig dienen zij een beroep op de rechterlijke instanties te doen om de voorwaarden en bepalingen van de zaakwaarnemingsakte waarbij de pensioenregeling tot stand kwam, aan te passen. 102 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN fcï&ïSWKK&W* TABEL 29 ARRESTEN B E L G IË D E N E M A R - K EN D U I T S L A ND I E R L A ND N E D E R L A ND VK FRANKRIJK ITALIE L U X E M B U RG 1971 1975 1978 1980 1981 1982 1984 1986 1988 1989 1990 1WI 1992 1993 1994 1995 1996 Total 1983 1985 1993 Total 1983 1985 1988 Total 1991 Total 7 1 1 16 1 1 ummmmmiMMimmmmmwimmmmmm BBffl||KBMM|[^^ 1984 1 1 1 1 1986 1990 1991 1992 1993 1994 1975 1996 Total 1982 1986 1987 1988 1989 1991 1992 1994 1995 Total <3n»ot?btM$ 3 1 1 I 6 wm :T:/ 1 'V 1 1 1 1 1 7 ÜP 1 1 2 1 7 1 1 Bron: ECJ en CELEX 103 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN VROUWENHANDEL In een aantal Lid-Staten maakt de seksindustrie steeds meer gebruik van buitenlandse vrouwen die in Midden- en Oost-Europa en in de ontwikkelingslanden worden gerecruteerd. De vrouwen die in deze net werken terechtkomen, verkeren economisch, sociaal en politiek in een kwetsbare positie en bevinden zich in een ongelijke machtsverhouding tegenover wat in feite de georganiseerde misdaad is. Bovendien wordt vrouwenhandel met het doel van seksuele exploitatie een steeds duidelijker vorm van illegale immigratie in de landen van de Europese Unie: het feit dat vrouwen die op deze wijze in de Europese Unie leven, geen legale status hebben, maakt het bijzonder moeilijk hun rechten te verdedigen. De handel in vrouwen met het doel hen seksueel uit te buiten is, hoe dan ook, onverenigbaar met de fun damentele beginselen van de rechten van de mens, zoals deze zijn uitgedrukt in de preambule en in artikel 1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens48; en eveneens in de preambule van de Verklaring over het uitbannen van geweld tegenover vrouwen. 49 Eerbiediging van de mensenrechten en de bestrijding van geweld tegen vrouwen komen ook voor in de Verklaring van het Actieplatform van Peking dat op de vierde wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties in 1995 is aangenomen. Op initiatief van de Europese Unie, onder leiding van commissaris Gradin, werd op 10 en 11 juni 1996 een conferentie in Oostenrijk georganiseerd in samenwerking met de International Organi. sarion of Migration. De problemen rond de vrouwenhandel werden besproken vanuit het oogpunt dat vrouwenhan del een schending van de rechten van de mens betekent, dat het geweld tegen vrouwen en dat het georga niseerde misdaad is. Teneinde de complexiteit van de problemen te ontrafelen, vonden de belangrijkste besprekingen en uitwisselingen van ervaringen plaats in vier workshops die de hoofdlijnen van een mede deling van de Commissie aan de Raad zouden moeten leveren: immigratie, wetshandhaving en politiële samenwerking, juridische aspecten en sociaal beleid. De aanbevelingen voor het sociale beleid, met inbegrip van het vierde communautaire actieprogramma op middellange termijn voor de bevordering van gelijke kansen van vrouwen en mannen, die door de deskun digen uit de Lid-Staten en de gespecialiseerde organisaties die de conferentie bijwoonden naar voren wer den gebracht, zijn van praktische aard. De voorkeur ging uit naar oplossingen waarin rekening wordt gehouden met de structurele redenen voor vrouwenhandel (sociale uitsluiting in landen in een economisch overgangsproces en in ontwikkelingslanden, ongelijke behandeling/kansen, verantwoordelijkheid van de handelaren en cliënten). Aandacht werd geschonken aan de diverse niveaus waarop moet worden ingegre pen en die afgestemd zijn op de respectievelijke bevoegdheden van de Europese Unie, de Lid-Staten, de samenleving en de NGO's. Er werd sterk de nadruk gelegd op de noodzaak van een multidisciplinaire aan pak van de problemen en op het engagement op het niveau van de Lid-Staten. De actieve betrokkenheid van diverse commissarissen bij het uitwerken van gecoördineerde maatregelen om de voorwaarden van een gezonde democratie te behouden, illustreert het bestaan van politieke wil op institutioneel niveau. Voorts is een groep deskundigen door het Directoraat-generaal wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling belast met de bestudering van de sociaal-economische problemen bij vrouwenhandel. In 1997 zal er een workshop worden georganiseerd, die zal zijn gericht op het verband tussen vrouwenhandel en sociale uit sluiting. De Commissie heeft op 20 november 1996 een Mededeling50 goedgekeurd over "Vrouwenhandel voor sek suele exploitatie", waarin zij verklaart dat alle EU-instellingen en de Lid-Staten zich actief moeten blijven inzetten om een einde te maken aan het steeds grotere en ernstigere probleem van vrouwenhandel. Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 10. 12. 1948. 49 Verklaring over het uitbannen van geweld tegenover vrouwen, Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, december 1993, A/RES/48/104. 50 COM(96)567 def. van 20. 11. 1996. 1 04 VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN DE VERKLARING VAN WENEN OVER VROUWENHANDEL Overwegende dat de handel in, en seksuele uitbuiting van mensen een permanente schending van de fundamentele rechten van de mens vormen, Gezien de resolutie tegen mensenhandel die het Europees Parlement in januari 1996 in Straatsburg unaniem heeft aangenomen, Aangemoedigd door het initiatief van mevrouw Gradin, lid van de Europese Commissie, om een Europese Conferentie over vrouwenhandel op 10 en 11 juni 1996 in Wenen te organiseren, hebben de vertegenwoordigers van de ondertekenende niet-gouvernementele organisaties heden beslo ten, een EUROPESE COÖRDINATIE TOT STAND TE BRENGEN VAN NGO'S TEGEN HANDEL IN EN SEKSUELE UITBUITING VAN MENSEN. Hoofddoel is de Europese autoriteiten initiatieven en voorstellen voor te leggen ter bevordering van de ontwikkeling van gezamenlijke actie en van specifieke projecten van actoren die een bijdrage kunnen leveren tot de gezamenlijke bestrijding van de handel in, en seksuele uitbuiting van mensen. Op deze dag, 11 juni 1996, in Wenen, brengt de Europese coördinatie bijeen: •The Coalition against trafficking in Women (European Regional Department), La Fédétation Internationale des Ligues des Droits de l'homme (Internationale Vrouwencommissie), La Fédération Européenne pour la Disparition de la Prostitution, La Coordination Belge des associa tions de Payoke (Saralek, Stratelis, Stoppers en Asmodee) en Coordinamento servizi Caritas contro lo seuttamento délia prostituzione, Italie. Bron: Uittreksel uit de Verklaring van Wenen, 1996. 105 HOOFDSTUK 6 DE VOORUITGANG VAN PEKING HET VOORBEREIDINGSPRO- CES VAN PEKING De eerste wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties vond in 1975 in Mexico City plaats. Zij werd gevolgd door het VN-decenni- um voor de vrouw: gelijkheid, ontwikkeling en vrede, dat een stimulans moest geven aan de aeries van nationale regeringen om de rechten en kansen van vrouwen te verbeteren. De vol gende twee wereldconferenties werden in 1980 in Kopenhagen, en in 1985 in Nairobi gehou den. in hoeverre De vierde wereldconferentie moest beoorde in alle Lid-Staten van de len Verenigde Naties uitvoering is gegeven aan de Toekomstgerichte Strategieën voor de verbete ring van de positie van vrouwen tot het jaar 2000, een tekst waarover in Nairobi overeen stemming was bereikt. Zij vormde derhalve een belangrijke stap in een al 20 jaar durend proces van integratie van gelijke behandeling van mannen en vrouwen in de maatschappij. De Toekomstgerichte Strategieën1 omvatten 372 paragrafen aanbevelingen voor actie. Zij waren bedoeld om werkelijke positieve veran deringen in de positie van vrouwen in de hele wereld tot stand te brengen. Zeer vele betrok kenen bij de vrouwenrechten en gelijke behan deling van mannen en vrouwen waren echter teleurgesteld over de geringe mate waarin de Toekomstgerichte Strategieën nationaal en internationaal ten uitvoer zijn gelegd. De Verenigde Naties hebben deze in 1990 geëvalu- 1 New York: Verenigde Naties, 1986 (A/CONF. l 16/28/REV. l). 1 07 DE VOORUITGANG VAN PEKING eerd. Algemeen bestond de indruk dat men zich beter bewust is geworden van vrouwenza ken en dat hierover meer wordt gesproken, maar dat het niveau van veranderingen en ver beteringen teleurstellend laag is gebleven en dat er in zekere zin sprake is van stagnatie. Daarom werd overeengekomen dat er een nieuwe wereldconferentie moest komen om de vorderingen vanaf 1985 te bestuderen, nieuwe verplichtingen aan te gaan en strategieën voor de toekomst uit te werken. Er werden twaalf ctuciale aandachtspunten vastgesteld binnen het algemene raamwerk van de thema's van de vorige wereldvrouwenconferenties en het VN- decennium van de vrouw, gelijkheid, ontwik keling en vrede. Ontwikkelingen op het niveau van de Europese Unie Ook binnen de Europese Unie was men hier en daar teleurgesteld over de resultaten. Het loon van vrouwen blijft bijvoorbeeld hardnek kig lager dan dat van mannen; onderwerpen als segregatie van de arbeidsmarkt, seksuele inti midatie en de verenigbaarheid van beroep en gezinsleven, blijven reële problemen. Maar gelukkig zijn er ook verbeteringen waar te nemen. Zowel in de Lid-Staten als op het niveau van de Europese Unie is belangrijke wetgeving inzake gelijke behandeling aangeno men. De houding tegenover problemen van gelijke behandeling is over het algemeen verbe terd. Er is erkend dat het noodzakelijk is een seksedimensie in de ontwikkelingssamenwer king te integteren. De bevordering van de mensenrechten is in het Verdrag betreffende de Europese Unie opgenomen en is een van de belangrijkste voorwaarden voor lidmaatschap van de Unie. NGO's zijn volwassener gewor den, hebben meer invloed en vertegenwoordi gen de thema's van basisvrouwengroepen direc ter dan ooit tevoren. Het tweede2 en derde3 actieprogramma voor gelijke kansen, die de periode 1985-1995 bestrijken, geven een over zicht van de prioriteiten van de Gemeenschap in het decennium na Nairobi. Veel activiteiten uit de Toekomstgerichte Strategieën doof, waaraan prioriteit wordt gegeven door de bijzondere omstandigheden van de Gemeenschap. actieprogramma's voeren de 1 08 Voortbouwen op de successen van andere recente wereldconferenties In de hele voorbereidende periode en nog meer tijdens de conferentie, probeerde men voortdurend een verband te leggen tussen de conferentie van Peking en andere belangrijke conferenties, namelijk in • Rio in 1992 over milieu en ontwikkeling; •Wenen in 1993 over de mensenrechten (met haar categorische en inspirerende ver klaring dat de rechten van vrouwen een "onvervreemdbaar, integrerend en onver brekelijk deel van de universele rechten van de mens vormen"; • Cairo in 1994 over bevolking en ontwikke ling (waarbij het recht van individuen en paren is benadrukt, vrij en onder eigen ver antwoordelijkheid te beslissen over aantal, spreiding en planning van kinderen; • Kopenhagen in maart 1995 over sociale ontwikkeling (waar werd erkend dat geen duurzame economische ontwikkeling kan worden gewaarborgd zonder de volledige participatie van vrouwen). Op alle bovengenoemde conferenties kwa men seksespecifieke overwegingen steeds dui delijker naar voren. Veel betrokkenen bij de voorbereiding van Peking letten er scherp op dat deze verbetering weerklank zou vinden in deze voor vrouwen uiterst belangrijke manifes tatie. Meer dan enkel weerklank; er waren ster ke lobbies om de grotere zichtbaarheid van vrouwen en vrouwenrechten nog duidelijker te maken. Er bleken in Peking echter ook inspan ningen te zijn geleverd om bepaalde vorderin gen van de vorige conferenties te keren. De Europese Unie bood hieraan weerstand en pro beerde voort te bouwen op de status quo. Europese Commissie. Communautair programma op mid dellange termijn voor gelijke kansen van vrouwen 1986- 1990, Bulletin van de EG 3-1986. Derde communautaire actieprogramma op middellange ter mijn voor gelijke kansen voor mannen en vrouwen, COM(90) 449 dcf. van 6. 11. 1990. DE VOORUITGANG VAN PEKING Het voorbereidingsproces the Status of Women Ter voorbereiding van de conferentie vonden regelmatig vergaderingen van de Commission on (CSW) van de Verenigde Naties in New York plaats. Tijdens elke vergaderronde hadden Lid-Staten van de Europese Unie dagelijkse coördinatiebijeen komsten onder leiding van de Lid-Staat die op dat moment het voorzitterschap bekleedde om het standpunt van de Unie ten aanzien van het ontwerp-Actieplatform te bespreken. De Europese Unie vormde zowel in de voorberei dende fase als tijdens de conferentie een van de grootste en belangrijkste onderhandelingsgroe- pen. De Commissie heeft (i) in juli 1994 een werkdocument4 van de verschillende diensten van de Commissie over de deelname van de Europese Unie aan de conferentie opgesteld, (ii) een tweede werkdocument over hetzelfde ondetwerp5 in februari 1995 en (iii) een Mededeling aan de Raad in mei 1995 (zie ver derop). In ieder document werden de prioritei ten van de Gemeenschap uiteengezet op het gebied van gelijke kansen en gelijke behande ling van mannen en vrouwen binnen en buiten de Unie, in haar ontwikkelingssamenwerkings- beleid en mensenrechtenactiviteiten. Zij wezen ook op de communautaire verworvenheden (het "acquis"), het geheel aan wetgeving en andere verplichtingen op genoemde terreinen. Communautaire prioriteiten voor de conferentie van Peking De Mededeling van de Raad, "Een nieuw partnerschap tussen mannen en vrouwen: gelijk delen en participatie"6, die op 29 mei 1995 is aangenomen, schetst het wetk van de Europese Gemeenschap op het gebied van gelijke kansen en gelijkwaardigheid van man nen en vrouwen dat tot op dat moment is ver richt. Als prioriteiten van de Gemeenschap voor de wereldconferentie worden genoemd: • mensenrechten • vrouwen als dynamische actores • vrouwen en besluitvorming • vrouwen in de economie • armoede en uitsluiting In de Mededeling wordt sterk de nadruk gelegd op mainstteaming: "Beleidsvormen en maatregelen die op het bevorderen van gelijkheid tussen vrouwen en mannen en het verbeteren van de status van de vrouw gericht zijn, hebben alleen dan hei noodzakelijke effect, wanneer tevens specifieke maatregelen worden getroffen om ervoor te zorgen dat in het algemene beleid ten aanzien van alle onderdelen van de maatschappij een bepaald perspectief voor beide geslachten aan wezig is. " Zij onderstreept ook de ontwikkeling van nieuwe betrekkingen tussen mannen en vrou wen in de maatschappij: "De Gemeenschap moet de gelegenheid [van de Wereldvrouwen conferentie in Peking] aangrijpen om een belangrijke stap te zetten in verband met de vooruitgang van vrouwen overal in de wereld en te zorgen voor een gewijzigd partnerschap tussen vrouwen en mannen dat gebaseerd is op gelijke kansen en gedeelde verantwoordelijk heid. " Deze thema's blijven de fundamenten vormen van de Gemeenschap aan de voorbe reiding en de conferentie zelf. In feite is het aan de Europese Unie te danken dat er een para graaf over mainstreaming is opgenomen in elk van de strategische doelstellingen en acties van het Actieplatform. Er is nu nationaal en inter nationaal een uiterst interessant debat gaande over de werkelijke betekenis van "mainstre aming", in hoeverre het positieve acties uitsluit, dan wel insluit, en hoe het zich verhoudt tot concepten van een allesomvattende seksedi mensie. De Mededeling beschouwt dit thema in de context van ontwikkelingssamenwerking. Zij stelt dat "het beleid en de praktijk van de Gemeenschap erop zijn gericht de gelijke rech ten van vrouwen en mannen te integreren in heel haar beleid voor ontwikkelingssamenwer king. Het doel hiervan is ervoor te zorgen dat haar activiteiten op dit gebied voorzien in de behoeften en prioriteiten van de vrouwen ter plaatse, dat vrouwen evenveel profiteren als mannen en dat zij volledig deel kunnen heb ben aan het opzetten en uitvoeren van ontwik kelingsprojecten. Dit sluit niet uit dat, waar nodig, specifieke grootschalige acties ten behoeve van vrouwen moeten worden onder nomen, in het bijzonder om aan ernstige ver schillen tussen vrouwen en mannen een einde te maken. " • overige cruciale verschillen tussen mannen en vrouwen (op het gebied van gezondheid, alfabetisme, onderwijs). 4 SEC(94) 1373 van 28. 07. 1994. 5 St:C(95) 247 van 10. 02. 1995. 6COM(95)221 van 29. 05. 1995. 109 DE VOORUITGANG VAN PEKING NMMtNMMMMMMfcKWt^^^ De Gemeenschap erkent dat voor een doel treffende ontwikkelingssamenwerking de volle dige participatie van mannen èn vrouwen is vereist, niet in de laatste plaats omdat vrouwen een vitale rol spelen in de economie, al is dit aspect in het verleden nooit erkend. vrouwen en mannen". Voor De Mededeling benadrukt eveneens de inzet van de Gemeenschap voor de mensenrechten. Zij definieert deze als "grondrechten, die mede het recht omvatten om ten volle als gelijke partners deel te nemen aan alle aspecten van het leven" en "de basis voor de gelijkheid tus sen de Gemeenschap hebben mensenrechten ook betrekking op de bevordering van gelijke behandeling en de bestrijding van geweld en discriminatie op grond van geslacht en seksuele intimidatie binnen de Europese Unie en bij haar betrekkingen met derde landen. Vanaf 1992 wordt in alle overeenkomsten met de ontwikkelingslanden een clausule opgenomen, waarin de democratische beginselen en de mensenrechten als "wezenlijk element" zijn gedefinieerd. De conferentie van Toledo De Commissie heeft in samenwerking met het Instituto de la Mujer (het nationale bureau voor gelijke behandeling in Spanje) in april 1994 een conferentie in Toledo georganiseerd met als doel de ontwikkelingen in de Unie in de afgelopen tien jaar te peilen, te inventarise ren en te evalueren wat er is bereikt, de gemeenschappelijke lijnen vast te leggen en voorstellen voor de toekomst te maken. De werkbesprekingen betroffen: vrouwen in d e economie • vrouwen in het openbare leven • vrouwen en solidariteit (solidariteit in de Europese samenleving en solidariteit met vrouwen in andere landen). Delegaties van de Lid-Staten en de (toenma lige) kandidaat-Lid-Staten kwamen bijeen, met leden van het Europees Parlement, een breed scala aan deskundigen op het gebied van gelij ke behandeling, vertegenwoordigers van inter nationale organisaties en gedelegeerden uit Midden- en Oost-Europa. Parallel aan de con ferentie vond een NGO-forum plaats. Regionale voorbereidende conferenties REDE VAN DE SPAANSE MINISTER CRISTINA ALBERDI TIJDENS DE CONFERENTIE: "VERSTERK HET EURO PESE ENGAGEMENT" Cristina Alberdi Alonso, minister van Sociale Zaken, legde namens de Europese Unie een verklaring af. Zij sprak van een "historisch cruciaal moment voor vrouwen, waarin gelijke behandeling van mannen en vrouwen van wezenlijk belang is voor de voor uitgang van de maatschappij, alsmede een kwestie van gerechtigheid en een voorwaarde voor ontwikkeling. " Zij riep op tot een "nieuw contract en een nieuw soort wederzijds begrip tussen mannen en vrouwen in het openbare en privé-leven" en benadrukte dat "de Europese Unie zich al lange tijd voor gelijke behandeling inzet. Deze confe rentie biedt echter de stimulans dit engagement opnieuw te bevestigen en te versterken. " regionale voorbereidende conferenties georga niseerd: door ESC'AP (Azië en het Stille- Oceaangcbied) in Djakarta; ECA (Afrika) in Dakar; ESCWA (West-Azië) in Amman en ECLAC (Latijns-Amerika en het Caribisch gebied) in Mar del Plata (Argentinië). De regionale voorbereidende conferentie op hoog niveau van de Economische Commissie voor Europa (ECE), inclusief Noord-Amerika en Israël, was de regionale bijeenkomst van de Verenigde Naties voor de Lid-Staten van de Europese Unie. Zij vond van 17 tot en met 21 oktober 1994 in Wenen plaats en stelde - even als de overige regionale conferenties - haar eigen regionale Actieplatform7 op, dat de bij zondere prioriteiten van deze regio moest weer geven: In de loop van 1994 zijn er door de regiona le commissies van de Verenigde Naties vijf 7 Wenen: Verenigde Naties KŒ 1994 (K/KCI'/RW/11I. M/18). 110 DE VOORUITGANG VAN PEKING COMMISSARIS PADRAIG FLYNN: " PARTNERSCHAP ALS SLEUTELWOORD" Namens de Europese Gemeenschap begon commissaris Padraig Flynn zijn ver klaring zonder omwegen met de opmer king dat de vorderingen op het gebied van gelijke behandeling niet zo groot zijn geweest als werd gehoopt bij de aanname van de Toekomstgerichte Strategieën in Nairobi. Evenals Cristina Alberdi onder streepte de heer Flynn het idee van part nerschap als een nieuwe band tussen man nen en vrouwen: "Dit partnerschap behelst gelijke rechten en het delen van macht en verantwoordelijkheid. Het ver eist de inachtneming van de fundamente le rechten van de vrouw, haar volledige en gelijkwaardige participatie in het besluit vormingsproces op openbaar en particu lier niveau en de versterking van haar eco nomische positie. " Hij nam deze thema's weer op in zijn rede tot de plenaire vergadering van de Europese Vrouwenlobby tijdens het NGO-forum in Huairou, waar hij "part nerschap" het sleutelwoord noemde; part nerschap door gelijke rechten voor man nen en vrouwen, partnerschap tussen mannen en vrouwen, tussen openbare organen en NGO's, tussen besluitvor mingsorganen en tussen Noord en Zuid, • bevordering van de rechten van de vrouw • verlichting van de armoede onder vrouwen • bevordering van de bijdrage van vrouwen aan de economie • gelijke behandeling van vrouwelijke en mannelijke werkenden; verenigbaarheid van beroepstaken en gezinsleven • statistieken en onderzoek waarin specifiek onderscheid naar geslacht wordt gemaakt • bevordering van de solidariteit binnen en tussen de regio's en grotere deelname van vrouwen aan het openbare leven. Laatste voorbereidingen op het niveau van de Verenigde Naties De Commission on the Status of Women van de Verenigde Naties kwam als voorberei dingscommissie van 15 maart tot en met 7 april in New York bijeen om het ontwerp- Actieplatform dat in Peking zou moeten wor den aangenomen, te bespreken. Het secretari aat van de conferentie had dit voorbereid op basis van eerdere bijeenkomsten van de CSW, de vijf regionale conferenties met de daar vast gestelde Actieplatforms, nationale verslagen en de vele overlegvergaderingen en deskundigen bijeenkomsten in de hele wereld. Het bleek onmogelijk om op bepaalde punten van het ontwerp-Actieplatform overeenstemming te bereiken en er werd van 31 juli tot en met 4 augustus ten kantore van de Verenigde Naties informeel overleg gevoerd om met deze punten vooruitgang te boeken. Ook vlak voor de ope ning van de conferentie werden nog twee dagen informeel besprekingen gevoerd. Nationale voorbereidingen voor Peking De Lid-Staten hadden, vaak al jaren tevoren, comités ingesteld om toe te zien op de voorbe reiding van de conferentie. Ieder comité had zijn eigen, lokale prioriteiten, maar er waren altijd ten minste enkele van onderstaande per sonen en organisaties betrokken: • de relevante ministeries (sociale zaken/rechten van de vrouw, buitenlandse zaken/ontwikkelingssamenwerking, werk gelegenheid en onderwijs) • parlementsleden en leden van provinciale staten of regionale raden 1 11 DE VOORUITGANG VAN PEKING rnm<mmmmwm^>#m»x::t?>x?:ï!;. -. - , •• HET ACTIEPLATFORM Het Actieplatform8 telt zo'n 360 paragrafen. Het wordt voorafgegaan door een politieke verklaring waar in regeringen zichzelf ertoe verbinden, aan het Actieplatform uitvoering te geven onder belichting van specifieke terreinen. Hoofdstuk 1 heeft de vorm van een taakstelling, waarin het Actieplatform wordt beschreven als een agen da voor de versterking van de positie van vrouwen ("empowerment") en wordt gewezen op de mensen rechten, het partnerschap met mannen en de noodzaak voor gezamenlijke actie en grote inzet op alle niveaus. Het volgende hoofdstuk biedt het mondiale kader. Het beschrijft ontwikkelingen sinds Nairobi en de nog resterende problemen en uitdagingen in de btedere internationale context. Hoofdstuk 3, de essentiële aandachtsgebieden, somt de 12 terreinen op, die de basis vormen van het cen trale hoofdstuk 4, strategische doelstellingen en acties. Hoofdstuk 4 behandelt uitvoerig de belangrijkste acties die naar de mening van de conferentie doot de verschillende actoren moeten worden ondernomen, waaronder nationale regeringen en internationale organisaties. Hoewel het moeilijk is zo'n compact en gedetailleerd document samen te vatten, kan het heel kort worden geschetst: Sectie A: Vrouwen en armoede. Bespreekt de feminisering van de armoede en vraagt onder meer om ade quate sociale zekerheid, het gebruik van een sekse- of gender-perspectief in de economische besluitvor ming, nieuwe en extra financiële en economische hulpbronnen voor vrouwen die in armoede leven, beperking van de negatieve invloed van structurele aanpassingsprogramma's, bescherming van de rechten van migrantenvrouwen en andere kwetsbare vrouwengroepen. Sectie B: Waarborg van gelijke toegang tot onderwijs en opleiding. Vraagt om het doen verdwijnen van discriminatie in het onderwijs, universele toegang tot basisonderwijs, uitbannen van analfabetisme onder vrouwen, betere toegang tot scholing en herscholing en toekenning van adequate middelen om het onderwijs aan vrouwen te verbeteren. Sectie C: Vrouwen en gezondheid. Als consolidatie en verdere ontwikkeling van de conferentie van Cairo over bevolking en ontwikkeling, onderstreept dit deel het recht van de vrouw controle te hebben over haar eigen seksualiteit en reproductieve gezondheid. Verzocht wordt om specifieke informatie voor vrou wen over gezondheidszorg en preventieve gezondheidsprogrammas. Sectie D: Geweld jegens vrouwen. Definieert dit als elke daad van geweld op basis van "gender" die resul teert of kan resulteren in lichamelijke, seksuele of psychologische schade aan of lijden van vrouwen. Eist maatregelen ter voorkoming en uitbanning van dergelijk geweld, onderzoek naar de oorzaken en gevol gen van geweld en het doen verdwijnen van vrouwenhandel. Sectie E: Vrouwen en gewapende conflicten. Geeft een uitvoerige beschrijving van de wijzen waarop vrouwenrechten in gewapende conflicten kunnen worden geschonden en wenst een verruiming van de participatie van vrouwen in conflictoplossingen vredesbevorderirtg, terugdringing van de militaire uit gaven, bevordering van niet-gewelddadige vormen van conflictoplossing en steun aan vrouwelijke vluch telingen. New York: Verenigde Naties, Department of Public Information, 1996, 112 DK VOORUITGANG VAN PEKING Sectie F:Vrouwen en de economie. Beschrijft gedetailleerd de huidige situatie van ongelijke kansen voot en ongelijke behandeling van mannen en vrouwen en verlangt de bevordering van de economische onaf hankelijkheid en autonomie van vrouwen, een betere toegang tot hulpbronnen, werkgelegenheid, afzet gebieden en handel, ondersteuning van met name vrouwen met een laag inkomen, uitbanning van dis criminatie op basis van geslacht bij de arbeidsvoorziening, bevordering van maatregelen om werk en gezinstaken te combineren en de erkenning van onbetaald werk. Sectie G: Vrouwen en zeggenschap en besluitvorming. Vraagt om gelijke toegang voor vrouwen tot, en haar volwaardige participatie in machtsstructuren en besluitvorming en opleidingen in het leiderschap. Sectie H: Institutionele mechanismen voor de verbetering van de positie van de vrouw. Verlangt natio nale mechanismen op de hoogste niveaus, de integratie van een sekseperspectief in wetgeving, over heidsbeleid en -programma's en betere en volledigere gegevens die naar sekse zijn uitgesplitst. Sectie I: Mensenrechten van vrouwen. Bevestigt in wezen opnieuw dat vrouwenrechten mensenrechten zijn. Verwijst naar de wereldconferentie mensenrechten in Wenen en verzoekt om volledige uitvoering van alle bestaande verdragen en overeenkomsten betreffende de rechten van de mens, waarborging van gelijkheid en non-discriminatie in het recht en in de praktijk en om maatregelen die mensen in staat stel len van hun rechten kennis te nemen. Sectie J: Vrouwen en de media. Kijkt uit naar een evenwichtige en niet-stereotiepe afschildering van vrouwen in de media en een grotere invloed van vrouwen die in deze sector werken. Sectie K: Vrouwen en het milieu. Stelt de wezenlijke bijdrage vast van vrouwen aan duurzame ontwik keling en verlangt een actieve deelname van vtouwen aan de besluitvorming inzake het milieu, alsmede de integratie van een sekseperspectief in beleidsmaatregelen en programma's. Sectie L: Meisjes. Wijst op de ongunstige positie van meisjes en eist de uitbanning van discriminatie van en negatieve attitudes jegens meisjes in gezin, onderwijs en opleiding, bij erfenisregelingen, in gezond heid, voeding en op de arbeidsmarkt, bestrijding van geweld jegens meisjes en de verhoging van de sta tus van meisjes. Hoofdstuk 5 betreft Institutionele voorzieningen. Gesteld wordt dat regeringen weliswaar primair ver antwoordelijk zijn voor de tenuitvoerlegging van het Actieplatform, maar dat andere internationale orga nisaties als de Verenigde Naties en instellingen in de openbare, de particuliere en de NGO-sector ook een taak hebben. Men verlangt een ruimer mandaat voor de Commission on the Status of Women en een hoge functie binnen het bureau van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hoofdstuk 6 bespreekt de Financiële regelingen. Het stelt vast dat er politieke inzet nodig is om de nood zakelijke financiële middelen op nationaal, regionaal en internationaal niveau beschikbaar te stellen. 113 DE VOORUITGANG VAN PEKING • bureaus voor gelijke behandeling • NGO's • sociale partners • bekende vrouwen in de maatschappij. Naast deze groepen, die formeel in het natio nale voorbereidingsproces waren vertegen woordigd, voerden de Lid-Staten breed overleg met NGO's - in Nederland waren het er meer dan 600. Op verzoek van de Verenigde Naties heeft iedere Lid-Staat, uiteraard met inbegrip van de Lid-Staten van de Europese Unie, een natio naal verslag opgesteld over de positie van de vrouw in de ogen van de nationale overheid. Tezamen vormen deze verslagen een unieke verzameling statistieken en andere informatie over vrouwen aan het einde van de twintigste eeuw. Binnen de Europese Unie hebben enkele lan den interessante publicaties verzorgd (naast het officiële nationale verslag): • De Zweedse regering publiceerde "Men on men": acht Zweedse mannen geven hun persoonlijke mening over gelijke behande ling, mannelijkheid en ouderschap. • Oostenrijk (en vele andere landen) publi ceerde de belangrijkste statistieken uit het nationale verslag onder de titel "Vrouwen in Oostenrijk, 1985-1995". • België stelde een brochure samen over de geschiedenis van de vrouwenconferenties van de Verenigde Naties, het voorberei dingsproces op nationaal en VN-niveau, de rol van het Actieplatform en het Belgische nationale verslag. • Het Franse coördinatiecomité gaf in de aanloop naar de conferentie periodiek een bulletin uit. • Spanje publiceerde een verslag over de situ atie van de vrouwen in Spanje en nam dit ook mee naar de conferentie. • Duitsland gaf de verslagen van de door het nationale voorbereidingscomité ingestelde werkgroepen uit. Het Statistisch Bureau van de Europese Gemeenschap, Eurôstat, publiceerde in samen werking met de Commissie, "Women and Men in the European Union: a statistical port rait"9, voor de conferentie. Het bevat informa tie over de bevolking, inclusief gegevens over de levensverwachting en gezondheid, gezinsle ven, beroepsleven en deelname in de besluit vorming, met een duidelijke beschrijving van 1 14 de situatie van vrouwen in de toenmalige 12 Lid-Staten van de Unie begin jaren negentig. in de Unie, De Commissie publiceerde eveneens de bro chure "The European Community facing the challenges of the 4th World Conference on Women". 10 De brochure beschrijft het institu tionele kader, de achtergrond van het beleid van gelijke kansen thema's betreffende de ontwikkelingssamenwerking en de rechten van mannen en vrouwen. Het Europees Parlement heeft juni 1995 een reso lutie11 over de conferentie aangenomen. Het gaf op basis van het verslag Gröner zijn stand punt over de prioriteiten die de conferentie en ter harte de Europese vertegenwoordiging moeten nemen. Vijf afgevaardigden van de Commissie rechten van de vrouw van het Europees Parlement maakten in Peking deel uit van de officiële delegatie van de Europese Gemeenschap en namen deel aan een vergade ring van de Interparlementaire Unie, waar een gezamenlijke verklaring werd aangenomen. Het Parlement nam op 21 september 1995 een tweede resolutie12 aan over de resultaten van de conferentie en de mening van het Parlement over het tenuitvoerlegging Actieplatform. Het Economisch en Sociaal Comité bracht op 6 juli 1995 advies13 uit, waarin het wenst dat het Actieplatform de aan zet kan geven "tot de nodige veranderingen in alle landen van de wereld" en "een instrument kan bieden dat aansluit bij een context van plu raliteit en economische verscheidenheid en de strijd voor gelijke kansen en de verbetering van de situatie van de vrouw nieuw leven inblaast". van de DE CONFERENTIE De Conferentie van Peking heeft meer men sen bijeengebracht dan ooit tevoren, die over eenstemming trachtten te bereiken over een Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1995 (niet in het Nederlands versche nen). Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1995, catalogusnr. CC-90- 95-485 (niet in het Nederland? verschenen). 11 A4-0142/95 (notulen van 15. 06. 1995). 12 B4-1194/95 (notulen van 21. 09. 1995). 13 PB nr. C 256 van 02. 10. 1995, blz. 28. Actieplatform op wereldschaal ten behoeve van de urgentste problemen van gelijke behande ling. onderhandelingen De Lid-Staten hadden delegaties naar de conferentie gezonden en ook de Europese Unie zelf was vertegenwoordigd. Ook hier hield de Unie dagelijks ten minste één en soms meer coördinatievergaderingen. Het Voorzitterschap zat de bijeenkomsten van de Europese Unie voor, lichtte de NGO's namens de Europese Unie in en werkte regelmatig het standpunt van de Europese Unie bij in het document dat over bij het de Actieplatform gehanteerd. werd Dientengevolge kon de Unie duidelijk en met één stem spreken: zij kon werkelijk invloed en gezag uitoefenen en als tussenpersoon optreden in sommige moeilijke en delicate debatten. De standpunten van de Europese Unie vormden de basis van positieve afspraken. De delegaties van de Raad en de Commissie (waaronder leden van het Europees Parlement) werkten de hele conferentie nauw met de delegaties van de Lid-Staten samen. van de minister-president Vele gedelegeerden waren geïnspireerd door de slotrede van Noorwegen, Gro HARLEM BRUNDTLAND. Zij stelde dat Peking onherroepelijk de wereldo pinie zal beïnvloeden ondanks een nog altijd voortdurende apartheid op basis van geslacht. "We moeten dus van Peking naar huis - terug naar de sloppenwijken. naar de akkervelden. naar de eigen gemeenschap - we moeten naar huis om waarden en houdingen te veranderen. Maar niet alleen daar. Neen, we moeten ook naar de bestuurskamers, naar de buitenwijken, naar alle lokale gemeenschappen, naar onze regeringen en naar het hoofdkantoor van de Verenigde Naties. Dààr is verandering nodig. In Noord en in Zuid. " DE BIJDRAGE VAN NIET-GOUVERNEMENTELE ORGANISATIES Parallel aan de officiële conferentie vond van 30 augustus tot 8 september een NGO-forum in Huairou plaats. Voor de opening van de conferentie was er nogal wat onenigheid over de regelingen voor en de locatie van het forum, zo'n 50 km van de plaats van de officiële con ferentie. NGO's en nationale delegaties van de Verenigde Naties hebben energiek actie gevoerd om de faciliteiten voor het forum te verbeteren. DE VOORUITGANG VAN PEKINCi DE ROL VAN NIET-GOUVERNEMEN TELE ORGANISATIES GESELLSCHAFT ZUSAMMENARBEIT (GTZ) FÜR T E C H N I S C HE Het seksebewustzijn is een beginsel in de Duitse ontwik kelingssamenwerking dat in diverse beleidsdocumenten is uitgewerkt. Het hulp- en herstelprogramma binnen de GTZ maakt deel uit van een poging een seksedimensie beter in haar activiteiten te integreren. GTZ werkt samen met de WID (Women in Development) om het seksebe wustzijn te vergroten en de doelgroep-oriëntatie te verbe teren. Hiertoe is onder meer een extern adviesbureau ingeschakeld, die richtlijnen moet uitwerken, waarbij Afrika centraal staat. Er wordt ook een workshop in Ethiopië georganiseerd om seksevraagstukken, naast steun- en hersteloperaties met partnerorganisaties te bespreken. Aangezien dit proces nog gaande is en de richtlijnen enkel nog in conceptvorm bestaan, is het niet duidelijk hoe deze binnen de GTZ en met partnero rga- nisaties zullen worden toegepast. OXFAM Oxfam heeft in 1993 een gender-beleid ingevoerd, met de verklaring dat alle nood- en ontwikkelingshulp een sekseperspectief bevatten bij de beootdeling, planning, uitvoering) monitoring en evaluatie. Dit engagement komt voort uit de wens om uitbuitende of onderdruk kende betrekkingen tussen beide seksen te veranderen (Oxfam, 1993: 4-5). Binnen Oxfam werkt het team Strategie Planning & Evaluation samen met het Gender Team om te waarborgen dat de raamwerken voor strate gische planning een seksepetspectief bevatten. Managers in het Verenigd Koninkrijk en in het veld, evenals advi seurs, worden geschoold in de integratie van het seksebe- leid. Voorts werkt Oxfam op nationaal niveau aan "richt snoeren voor goede praktijken". Er zijn ook seksericht snoeren voor noodhulp opgesteld door de diverse eenhe den "Gender & Emergency". Zij betreffen gegevensver zameling, basisbehoeften van mannen en vrouwen als water, voedsel, onderdak en gezondheidszorg en een uit eenzetting over hoe de positie van vrouwen door nood hulp kan worden versterkt of juist verzwakt. Bron: bureau Vrouwen Ontwikkeling, Commissie van de Europese Gemeenschappen. uit "Gender, Emergencies and Humanitarian Assistance", ontwikkeling, Directoraat-generaal in 115 DE VOORUITGANG VAN PEKING toegang te krijgen Een van de belangrijkste vetschijnselen in de afgelopen jaren is de steeds grotere deelname en invloed van de NGO's op nationaal en internationaal niveau. De betrekkingen tussen regeringen en NGO's bij grote internationale conferenties zoals in Peking vormden voor leerproces. beide partijen een permanent NGO's hebben zich bijzónder ingespannen om zodanige tot dergelijke manifestaties dat deze werkelijk de inzichten en prioriteiten van basisgroepen weergeven, omdat zij deze ontwikkeling zien als een nood zakelijk onderdeel van de sociale dialoog. Degenen die zowel in Nairobi als in Peking waren, waren het er unaniem over eens, dat de banden en de communicatie tussen de NGO's en de officiële delegaties in Peking veel syste matischer en professioneler waren. NGO's denken dat dit nog verder kan worden ontwik keld en nog beter gestructuteerd en dat er van de regeringen meer praktische ondersteuning, met inbegrip van financiële middelen, kan worden verwacht. De Lid-Staten gingen op diverse wijze met deze betrekkingen om, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat zij allemaal pogingen hebben gedaan hen te betrekken bij de voorbereiding van de nationale verslagen, enzovoort, voor de conferentie. De Europese Unie was ook behulpzaam bij het opzetten van een beroepsprocedure voor NGO's die proble men hadden met de accreditatie als waarne mers van de officiële conferentie en bij de ver lenging van de tijdlimiet voor aanvragen. De volgende thema's kwamen voor het debat van het Forum aan de orde: • een universele inzet ten behoeve van gelijke rechten voor de vrouw • toegang van vrouwen tot onderwijs, gezondheidszorg, werk en scholing, wette lijke en politieke rechten, economi sche ontwikkeling en een duurzaam milieu • deelname van vrouwen op alle niveaus van regering en leiderschap • uitbanning van armoede • uitbanning van geweld jegens meisjes en vrouwen • uitbanning van racisme. De Commissie heeft een aanzienlijk bedrag ter beschikking gesteld om NGO's te helpen deelnemen aan het proces van Peking, zowel in de voorbereidende stadia als aan de conferentie zelf. De steun is niet alleen naar NGO's in de Europese Unie gegaan, maar ook naar Midden- en Oost-Europa en naar ontwikkelingslanden. Binnen de Europese Unie treedt de Europese Vrouwenlobby (EVL), die in 1990 is opgericht en mede door de Commissie wordt gefinan cierd, op als lobby- en coördinatieorgaan voor Europese NGO's die zich in het bijzonder met vrouwenzaken bezighouden. In de voorberei dingsperiode heeft de EVL parallel aan de for mele conferentie in Toledo in april 1994 (zie boven) een forum georganiseerd voor NGO's uit de Europese Unie. Vervolgens hield zij zich systematisch bezig met het Pekingproject, bestaande uit een informatie- en voorberei dingsperiode vVL parallel aan de formele con ferentie in Toledo in april 1994 (zie boven) een forum georganis In de aanloop naar de conferentie heeft de EVL: • in juli 1995 het voorzitterschap van de Europese Unie ontmoet; • een seminar georganiseerd om gemeen schappelijke EVL-strategieën voor de con ferentie uit te werken; • een affiche en informatiebrochure opge steld voor verspreiding tijdens de conferen tie; • een handleiding voor vrouwen voor de vierde wereldvrouwenconferentie en het NGO-Forum 1995 gepubliceerd (drie oplagen); • commentaar geleverd op het ontwerp- Actieplatform ten behoeve van de regerin gen van de Lid-Staten van de Europese Unie en voor andere beleidsmakers. Op de conferentie had de Lobby een perma nente informatiestand, die ook als ontmoe tingspunt van Europese NGO's diende. Zij organiseerde tijdens het hele Forum dagelijks workshops in de ECE-tent. De algemeen secre taris van de EVL werd gekozen als contactper soon tussen de NGO's van de ECE-regio en de Verenigde Naties. Veel leden van de officiële delegaties hebben Huairou bezocht en deelge nomen aan NGO-workshops. Voor de officiële conferentie hadden de meeste Lid-Staten vertegenwoordigers van NGO's in hun officiële delegaties opgenomen en ook de EVL was geaccrediteerd. Veel offi ciële delegaties organiseerden dagelijks infor matiebijeenkomsten voor NGO's en er vonden verscheidende briefings plaats tussen de Europese NGO's en het voorzitterschap van de Europese Unie. Ook waren er specifieke bij eenkomsten met enkele officiële gedelegeerden over bepaalde thema's van het Actieplatform. 1 16 NGO's ontmoetten elkaar dagelijks "European Women's Caucus". in de - uitvoering Na Peking heeft de EVL in februari 1996 een vervolgconferentie georganiseerd, "naar het gender-contract het Actieplatform van Peking". Doel van de confe rentie was de bespreking van het concept "gen der-contract" en van strategieën op basis van een gedetailleerde, door de EVL voorbereide analyse van het Actieplatform en her regionale platform van de ECE. van Op het gebied van de ontwikkelingssamen werking kwamen veel Europese NGO's bijeen in een EU-beweging voor internationale ont wikkeling (European Union International Development Caucus). Er waren gevestigde groepen bij zoals het netwerk WIDE (Women in Development Europe) en Eurostep. De "Caucus" werkte nauw samen met groeperin gen uit andere regio's en had als voornaamste in de teksten van de doel, de verbeteringen conferenties van Cairo en Kopenhagen te behouden en de Verklaring van Peking en het Actieplatform verder te ontwikkelen op de ter reinen armoede, multilaterale schuldenlast, onbetaald werk, hulpbronnen, de rol van de NGO's, reproductieve en seksuele rechten, migratie en milieu. WIDE en Eurostep organiseerden een ver volgconferentie in mei 1996. Met de steun van financiële de Commissie heeft WIDE ook steun gegeven aan NGO's uit de ACS-landen (landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan) ten behoeve van een eerste ver volgconferentie onmiddellijk na Peking en het zal vier regionale workshops voor de ACS-lan den organiseren over specifieke punten van zorg. NA DE CONFERENTIE - TENUITVOERLEGGING VAN HET ACTIEPIATFORM Vergadering van de Europese Raad in Spanje, October 1995 De resultaten van de conferentie werden krachtig onderschreven. De Raad stemde ermee in dat hij jaarlijks de uitvoering van het Actieplatform zou bestuderen. Hoe de toezeg DE VOORUITGANG VAN PEKING in Spanje gingen van de Lid-Staten van de Europese Unie concreet in de praktijk moesten worden vertaald, was het onderwerp van een vervolg conferentie in november 1995. Onder de titel "Las Mujeres Proponen" werd een inventarisatie gemaakt van de strategieën op nationaal en Europees niveau voor de implementatie van het Actieplatform op het gebied van besluitvorming, mainstreaming van gelijke kansen en de beeldvorming van de vrouw in de maatschappij. Bij de opening van de conferentie bracht mevrouw Cristina Alberdi opnieuw de thema's ter sprake die steeds weer in de standpunten van de Europese Unie en in de conferentie als geheel aan de orde zijn gesteld: empowerment, mainstreaming en partnerschap. Zij deed een beroep op de rege ringen van de Lid-Staten om te bezien welke verplichtingen zij na Peking zouden aangaan, en koppelde de tenuitvoerlegging van het Actieplatform aan de Europese Raden van Essen en Cannes, waar het probleem van gelij ke kansen een primaire taak van de Europese Gemeenschap was genoemd. Vergadering van de Commission on the Status of Women, New York, maart 1996 Ook aan de eerste vergadering na Peking van the Status of Women de Commission on (CSW) nam de Europese Unie op effectieve wijze deel. De Lid-Staten stemden in met belangrijke verklaringen over alle essentiële problemen die door de CSW waren bestu deerd. De Unie nam ook het initiatief in de meeste belangrijke onderhandelingen en lever de een grote bijdrage aan wat een "ongebruike lijk" positieve bijeenkomst werd. In een rede namens de Europese Unie werd "de inzet van de Europese Unie ten aanzien van de Verklaring en het Actieplatform als agenda voor de "empowerment" van vrouwen" beves tigd. Het resultaat van de conferentie werd samengevat in de stelling dat "wij in Peking een dynamisch beleidsconcept van en voor vrou wen door "empowerment" en "mainstreaming" hebben herbevestigd: sleutelconcepten en con crete ideeën die wijzen op een strategie van politieke, economische, culturele en sociale veranderingen gericht op mannen en vrou wen". 1 17 DE VOORUITGANG VAN PEKING Vierde actieprogramma inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen Het vierde actieprogramma inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1996-2000) geeft een duidelijk beeld van de prioriteiten van de Gemeenschap voor de uitvoering van het Actieplatform. Het vierde actieprogramma, dat getuigt van een scherp oog voor de priori teiten van de vrouwen in de Unie, kan een stu wende kracht zijn voor de implementatie van het Actieplatform in de Lid-Staten en in de Unie als geheel. Zoals commissaris Flynn stel de, toen hij de conferentie toesprak: "de resul taten van deze conferentie kunnen onze ideeën voor de uitvoering [van het vierde actiepro gramma] verrijken". De Raad heeft in decem ber ]99£)u hei bc. sluii over het actieprogramma genomen. Een tweede belangrijk initiatief op communautair niveau is de Mededeling van de Commissie over de integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle com munautaire beleidsvormen en acties van de Gemeenschap. 15 In de Mededeling wordt gesteld dat het bij het proces van mainstre aming erom gaat "de stimulansen ter bevorde ring van de gelijke kansen niet te beperken tot de toepassing van specifieke maatregelen ten gunste van vrouwen, maar expliciet, door invoering van een algemeen perspectief met hel oog op de gelijke kansen, het geheel van acties en algemeen beleid in beweging te brengen, door in hun conceptie actief en zichtbaar aan dacht op te nemen voor de mogelijke effecten daarvan op de respectieve situaties van vrou wen en mannen ("gender-perspectief")". De Mededeling wijst op de actieve rol van de Gemeenschap bij de formulering van de Verklaring van Peking en het Actieplatform en naar de nadrukkelijke aandacht voor mainstre aming tijdens de conferentie. Zij vestigt ook de aandacht op de rol van de Gemeenschap bij andere VN-cönferenties die voor de vrouwen conferentie van belang waren, waarnaar reeds is verwezen, en verklaart wederom dat de Europese Raden van Essen, Cannes en Madrid hebben erkend dat gelijke kansen voor mannen en vrouwen, samen met de bestrijding van de werkloosheid, een prioritaire laak is van de Unie en haar Lid-Staten. 14 Besluit nr. 95/593/EG van de Raad, PU nr. L 335 van 30. 12. 1995, blz. 37. 15 Mededeling van de Europese Commissie over de "Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en man nen in alle communautaire beleidsvormen en acties", COM(96)67 dcf. van 21. 02. 1996. TABEL 30 AANDEEL VAN VROUWEN IN DE ECONOMISCH ACTIEVE BEVOLKING PER REGIO, 1990 OOST AZIC ;. ZO-A21E ZUID-AZIC. CENTR. AZIË, WEST-A2IË OCEANld AFRIKA SAHARA , N. AFRIKA j LAT. - AMERIKA j•• CARIB. GEB j. i OOST. EUROPA W. EUROPA + OVERIGE IND. LANDEN E UL BRON: VERENIGDE NATIES, THE WORLD'S WOMEN 1995. TRENDS AND STATISTICS, NEW YORK, CHART 5. 4A NOOT: GEGEVENS VOOR EU VAN EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) (EU12) 1990, TABEL 1 118 De aandachtspunten in de Mededeling zijn zeer nauw verbonden met het Actieplatform: • werkgelegenheid en arbeidsmarkt (inclusief de Structuurfondsen en het vierde actiepro gramma); • vrouwelijke ondernemingshoofden (met inbegrip van de rol van meewerkende echt genotes; de communautaire initiatieven; opleidings- en voorlichtingsprojecten); • onderwijs en opleiding (een reeks oplei dingsprogramma's); • individuele rechten bestrijding van geweld vrouwelijke mensenhandel, gezinsstructuren); immigranten, strijd (maatregelen ter tegen vrouwen, tegen • buitenlandse betrekkingen (aandacht voor seksevraagstukken in de ontwikkelingssa menwerking vanaf het eerste ontwerp, in de programma's en op politiek niveau); • voorlichting/bewustmaking (verwijzing naar een breed scala aan acties en publica ties en de noodzaak toe te zien op de inhoud en kwaliteit van de informatie); • personeelsbeleid van de Commissie. Aan de Structuurfondsen wordt bijzondere anndacht besteed. De Mededeling eindigt met de verwachting dat "het jaar 1996 tot aanzienlijke vorderingen moet leiden bij de toepassing van het mainstre am ingsprincipe in het globale beleid van de Gemeenschap", wat zeker een belangrijk ele ment het Actieplatform. is voor de uitvoering van Integratie van seksevraagstukken in de ontwikkelingssamenwerking In de context van de betrekkingen met derde landen worden in de Mededeling over het inte greren van de gender-problematiek in de ont wikkelingssamenwerking16 gemeenschappelijke beleidslijnen voor de Commissie en de Lid- Staten voorgesteld. Zij doet ook suggesties voor de versterking en intensivering van het bestaande beleid van de integratie van een sek seperspectief in alle beleidsvormen en pro gramma's. De Raad heeft hierover in december 1995 een resolutie17 aangenomen. Hij • stelt vast dat de participatie van vrouwen in het ontwikkelingsproces nog altijd van DE VOORUITGANG VAN PEKING secundair belang wordt geacht en koppelt de resolutie aan de toezeggingen op de con ferentie van Peking; • schetst algemene beginselen voor seksege- voelige ontwikkelingssamenwerking, die alle toekomstige onderhandelingen met partnerlanden moeten bezielen; • geeft de middelen en strategieën aan voor, onder meer, beleidsvorming, onderhande lingen met partnerlanden en positieve actie ter vermindering van sekseverschillen, evenals de mainstreaming van de seksedi mensie op alle niveaus, opleiding van die genen die besluiten nemen en van al diege nen die op het terrein van ontwikkelingssa menwerking actief zijn; • verlangt een jaarlijkse vergadering van des kundigen uit de Gemeenschap en de Lid- Staten en benadrukt het belang van een grotere coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten, evenals van een stelselma tige behandeling van gender-vraagstukken in alle coördinatie-initiatieven; • wenst een systeem van verslaglegging over de uitvoering van de resolutie, met een ana lyse van de vooruitgang in de tweede helft van 1997. Mensenrechten van Rome De Mededeling van de Commissie over "de Europese Unie en de externe aspecten van het mensenrechtenbeleid: tot Maastricht en daarna"18 onderstreept dat de fundamentele rechten van de vrouw integre rend, onvervreemdbaar en onverbrekelijk deel uitmaken van de universele mensenrechten. De Mededeling stelt ook voor, rekening te houden met de conclusies van Peking en vrou wen te beschouwen als actieve deelneemsters aan de maatschappij en hun volwaardige parti cipatie aan het politieke, economische en socia le leven te bevorderen. Tijdens de 52e vergade ring van de Mensenrechtencommissie in Genève, van 18 tot 26 april, verrichtte het Italiaanse voorzitterschap namens de Europese Unie de openingsrede, waarbij het engagement van de Unie ten aanzien van Wenen en Peking werd bevestigd. 'COM(95)423 def. van 18. 09. 1995. ' Resolutie 12627/95 van 20. 12. 1995. 1 COM(95)567 del', van 22. 11. 1995. 119 DE VOORUITGANG VAN PEKING HET MENSENRECHTENBELEID De eerbiediging van de mensenrechten is één van de essentiële voorwaarden voor het lidmaatschap van de Europese Unie en een basisprincipe van haar actie. Artikel F, lid 2, van het EG-Verdrag luidt dat "de Unie de grondrechten eerbiedigt, zoals die worden gewaarborgd door het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en zoals zij uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de Lid- Staten voortvloeien, als algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht. " Ten aanzien van de buitenlandse betrekkingen verklaart het Verdrag dat een van de hoofddoelstellingen van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid de "ontwikkeling en versterking van de democratie en de rechtsstaat, alsmede eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden" is. " Zo zal het ontwikke- lingssamenwerkingsbeleid van de Europese Gemeen schap moeten bijdragen "tot de algemene doelstelling van ontwikkeling en consolidatie van de democratie en van de rechtsstaat, alsmede tot de doelstelling van eerbiedi ging van de mensenrechten en de fundamentele vrijhe den. "20 Deze bepalingen vormen een beslissende stap in de ont wikkeling van een voornamelijk economische Gemeen schap naar een politieke entiteit. In de Verdragen tot oprichting van de Gemeenschappen wordt namelijk niet uitdrukkelijk verwezen naar de mensenrechten en de ver schillende instrumenten die daarop betrekking hebben; deze verwijzing is er pas dertig jaar later in de preambule van de Europese Akte. Die tekst vormt in feite de formele consolidatie van de politieke samenwerking. internationale Uit: De Europese Unie en de externe aspecten van het mensenrech- tenbeleid: van Rome naar Maastricht en daarna", COM(95) 567, 22. 11. 1995, blz. 5. 19 Artikel J. 1, lid 2, vijfde streepje. 0 Artikel 130 U, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie. 1 20 Tenuitvoerlegging van het Actieplatform Door het gtote aantal onderwerpen in het Actieplatform en de diverse prioriteiten die de Lid-Staten stellen, is het onmogelijk om de plannen van ieder land voor de tenuitvoerleg ging ervan uitvoerig te beschrijven. Tijdens de vergadering van de Raad (sociale zaken) van 3 juni 1996 hebben de Lid-Staten verslag uitge bracht over de follow-up van de conferentie. Onderstaand volgt een samenvatting van de belangrijkste thema's en wijzen van aanpak met enkele specifieke voorbeelden ter illustratie. Het is onvermijdelijk dat bepaalde acties na Peking enkele programma's inzake gelijke kan sen en ontwikkelingssamenwerking overlap pen, die Lid-Staten al hadden ontwikkeld voordat de voorbereidingen voor Peking begonnen - bijvoorbeeld programma's voor onderwijs, vrouwen in de economie en in de besluitvorming. Veel acties vloeien echter rechtstreeks voort uit het Actieplatform. Maar ook in andere gevallen spreken veel landen van een intensivering of een verdubbeling van de inspanningen, geïnspireerd door de conferentie en van de stimulans die zij heeft gegeven aan vraagstukken betreffende gelijke behandeling. Ook werd gesteld dat het platform een solide basis vormde van waaruit men verder kon gaan, een referentiepunt en een bekrachtiging. Zoals men in de periode voor Peking een grotere betrokkenheid van NGO's in de Lid- Staten en een betere communicatie tussen rege ringen en NGO's kon vaststellen, zo zijn er na de conferentie voorbeelden van een verdieping van deze betrekkingen. Regeringen hebben zich daadwerkelijk ingespannen om de NGO's niet alleen te informeren, maar ook met hen te overleggen over de beste wijze van uitvoering van het platform. Het is een proces in twee richtingen geweest. Belgische NGO's hebben bijvoorbeeld de regering een memorandum voorgelegd; andere NGO's hebben werkgroe pen ingesteld of bijeenkomsten georganiseerd om het platform te koppelen aan hun eigen prioriteiten en/of aan die van hun regeringen (België, Denemarken en Nederland); het Verenigd Koninkrijk heeft NGO's verzocht hun mening te geven over de implementatie; Ierland bestudeert mechanismen om de deel name van NGO's aan de uitvoering van het platform te waarborgen. De meeste Lid-Staten vonden dat zij na de conferentie en de terugkeer van de delegaties allereerst moesten zorgen voor de verbreiding van informatie over de conferentie en het Actieplatform. De Lid-Staten hebben deze taak op diverse wijzen uitgevoerd: wengroepen en andere NGO's, de sociale part ners, politici en anderen die interesse toonden voor de conferentie. Soms ging het om natio nale manifestaties, soms om regionale. Italië trad op als gastheer, en cofinancierde een reeks internationale manifestaties die verband hiel den met Peking, in het bijzonder over de werk- gelegenheidsproblematiek, de Oostenrijkse vervolgconferentie namen ook gedelegeerden uit vele landen buiten de Unie deel; Griekenland maakte gebruik van de Internationale Dag van de Vrouw om de nadruk te leggen op informatie over Peking. aan en In veel gevallen hebben niet-gouvernemente le organisaties ook hun eigen manifestaties georganiseerd. Veel zoals Lid-Staten, Ierland, Portugal, Duitsland, Spanje, Griekenland, Zweden en Frankrijk, hebben al een verslag over de conferentie en/of een vertaling van het volledige platform of een samenvatting ervan gepubliceerd, of hebben vaste plannen om dit te doen. Het nationale verslag van het Verenigd Koninkrijk is op Internet beschikbaar en Nederland hoopt ook van deze vorm van infor matieverbreiding gebruik te maken; Oostenrijk heeft een reeks van vier publicaties gepland, over de conferentie, het vervolg, onderzoek naar migrantenvrouwen in Oostenrijk en de versterking van het sekseperspectief in de ont in wikkelingssamenwerking. Ministers die Peking zijn geweest, hebben verslag uitgebracht aan het nationale parlement en/of er hebben parlementaire hoorzittingen of debatten plaats gevonden in Denemarken, Italië, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, Nederland, België en het Verenigd Koninkrijk. Sommige Lid-Staten hebben al nieuwe wet geving doorgevoerd of voorgesteld. België denkt bijvoorbeeld aan een wet om zeker te stellen dat federale adviesorganen voor ten minste een derde uit vrouwelijke leden bestaan. In Luxemburg heeft de Kamer van afgevaardig den aangedrongen op de opname in de grond wet van het beginsel van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Andere wetsvoorstellen in andere paragrafen van dit deel worden genoemd. Er worden veel voorstellen voor nieuwe structuren uitgewerkt. Portugal heeft een Hoge Commissaris voor de bevordering van gelijke behandeling en gezinsvraagstukken in het kabinet van de minister-president benoemd en een nieuwe parlementaire commissie voor gelijkwaardigheid en gelijke kansen ingesteld; Italië heeft voor het eerst een Ministerie van DE VOORUITGANG VAN PEKING gelijke kansen voor mannen en vrouwen; ook heeft de Vlaamse regering in België voor het eerst een minister van gelijke kansen; de Zweedse regionale centra gevormd ter bevordering van gelijke kansen en stimulering van mainstreaming; Luxemburg heeft een interministerieel comité voor gelijke kansen in het leven geroepen. regering heeft regionale Met deze nieuwe structuren zijn ook nieuwe initiatieven genomen om over de vooruitgang te berichten. Het Verenigd op dit punt Koninkrijk heeft een jaarlijkse analyse voorge steld met een jaarverslag over de vorderingen met de toepassing van het platform en natio jaarvergaderingen met nale en NGO's. Een wet die in februari 1996 in België is aangenomen, verplicht de regering ertoe, jaarlijks verslag uit te brengen over de toepas sing van het Actieplatform; het verslag zal ook ingaan op de conclusies van het NGO-Forum en het zijn de ministers voor gelijke kansen en ontwikkelingssteun, die hierover verantwoor ding jegens het Parlement afleggen. Een hele reeks activiteiten kan worden beschouwd als mainstreaming. De regeringen van onder meer Duitsland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk hebben alle minis teries verzocht na te gaan hoe het platform het beste in hun activiteiten kan worden geïnte greerd. De Portugese Commissie voor gelijke kansen en rechten van de vrouw heeft een memorandum opgesteld met prioriteiten voor toekomstige actie, waarvoor veel ministeries gegevens hebben aangedragen. Mainstreaming in wordt openlijk als doelstelling genoemd Zweden, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk; Frankrijk wijst er expliciet op dat dit betekent dat vrouwen en mannen in partnerschap betrokken zijn. Naast de interministeriële activiteiten die hierboven zijn genoemd, hebben veel Lid- Staten structuren en processen ontwikkeld om te bezien hoe het platform het beste kan wor den en geïmplementeerd. Denemarken Luxemburg hebben commissies ingesteld en Oostenrijk heeft een werkgroep waaraan de sociale partners deelnemen; Ierland heeft aan gekondigd een verklaring van nationaal beleid te willen uitvaardigen, waarin nationale pro gramma's worden herzien in het licht van het platform. De gevolgen voor de begroting zijn door Nederland bestudeerd; dit land heeft zich ertoe verplicht in de komende begroting voorstellen op te nemen voor de interministeriële uitvoe ring van de 12 strategische doelstellingen; 1 21 DE VOORUITGANG VAN PUKING Finland zal een bescheiden programma voor gelijke behandeling van mannen en vrouwen op basis van het platform opstellen met een eigen begroting. Ten behoeve van de ontwikkelingssamenwer king verhogen verscheidene Lid-Staten hun inspanningen om ervoor te zorgen dat beleids vormen en projecten een seksedimensie heb ben. Door een nieuwe wet in Luxemburg zul len meer ter beschik financieringsmiddelen king komen van NGO's die projecten willen uitvoeren ter verbetering van de situatie van vrouwen in ontwikkelingslanden; Oostenrijk heeft een werkgroep van NGO's en ministeries ingesteld om nieuwe maatregelen uit te werken voor de introductie van een seksedimensie; Zweden heeft een wet vootgesteld om het doel van gelijke behandeling toe te voegen aan de bestaande basisbeginselen voor de ontwikke lingssamenwerking. Hoofdsruk D van de strategische doelstellin gen betreft geweld jegens vrouwen; diverse regeringen in de Europese Unie hebben acties op dit terrein voorgesteld. Frankrijk heeft het voorstel gedaan voor een 24-uurs telefonische hulplijn voor slachtoffers van verkrachting of geweld in het gezin en zal steuncentra in alle departementen vestigen; Zweden verklaart dat het wetsvoorstellen wil doen om de bestaande maatregelen ter bestrijding van geweld tegen vrouwen te versterken en uit te breiden; de politiediensten in België zullen specifieke trai ning op dit punt krijgen; Portugal heeft van dit probleem een van de prioriteiten van zijn actie programma gemaakt. Op meer technisch terrein hebben sommige landen zich ertoe verbonden de officiële statis tieken te verbeteren. België heeft opdracht gegeven voor een onderzoek naar lacunes in de statistieken en naar de wijze waarop statistische informatie het beste kan worden verbeterd; Denemarken en Frankrijk zullen statistisch onderzoek verrichten naar verschillen in lonen en salarissen; na de komende verkiezingen in Frankrijk zullen er statistieken worden gepubli ceerd over de kandidaten en de gekozenen, uit gesplitst naar geslacht. Zweden heeft gewezen op het belang van naar sekse uitgesplitste sta tistische gegevens in zijn opleiding voor onder meer hoge ambtenaren. Het Verenigd Koninkrijk heeft verklaard dat het alle ministe ries wil verzoeken alle belangrijkste statistieken naar sekse te analyseren en publiceren. 1 22 TABELLEN Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 Tabel 5 Tabel 6 Tabel 7 Tabel 8 Tabel 9 Participatie vrouwen (15-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1990 en 1995. Bevolking van de Lid-Staten van de Europese Unie, 1995 Participatie vrouwen en mannen (15-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1995. Werkloosheid en inactiviteit van vrouwen en mannen (15-24 jaar) in de Europese Unie (%), 1994 Werkloosheid en inactiviteit van vrouwen en mannen (50-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1994 Participatie vrouwen en mannen (15-24 jaar) in de Europese Unie (%), 1995 Participatie vrouwen en mannen (50-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1995 Participatie per onderwijsniveau van vrouwen in de Europese Unie (%), 1995 Participatie vrouwen en mannen (25-64 jaar), met universitaire opleiding in Europa (%), 1995 label 10 Werkloosheid van vrouwen en mannen in de Europese unie (%), 1995 'Tabel 11 Tabel 12 Tabel 13 Aandeel vrouwen in de verschillende beroepen in de Europese Unie (%), 1995 Tabel 14 Beroepsstatus werkende vrouwen in de Europese Unie (%), 1995 Beroepsstatus vrouwen en mannen in de landbouw in de Europese Unie (%), 1995 Inkomensverschil, gemidd. uurloon vrouweklijke handarbeiders percentage van loon van mannen in de Europese Unie 1990-1994 Participatie per leeftijdscategorie in de Europese Unie (%), 1995. Beroepsstatus van moeders met kind van 0-10 jaar in de Europese Unie (%), 1993 Percentage in deeltijd werkende moeders en vaders in de Europese Unie, 1993. Tabel 15 Tabel 16 Tabel 17 Tabel 18 Voltijds en deeltijdwerk van moeders met een kind tot 10 jaar in de Europese Unie (%), 1985 en 1993 Tabel 19 Werkloosheid en inactiviteit van moeders en vaders met een kind onder de 10 jaar in de Tabel 20 Europese Unie (%), 1993 Aandcl deeltijd-en tijdelijk werk van vrouwen in totale werkgelegenheid in de Europese Unie(%), 1994 Tabel 21 Vruchtbaarheid in de Europese Unie in 1980, 1985 en 1994 Tabel 22 Tabel 23 Samenstelling particuliere huishoudens in de Europese Unie van 12 (%) 1994 Deelname van vrouwen in nationale parlementen in de Lid-Staten van de Unie en in het Europees Parlement (%) Deelname van vrouwen in de regeringen van de Lid-Staten van de Europese Unie en in de Europese Commissie (%) Deelname van vrouwen in de parlementen en regionale regeringen van de lidstaten van de europese unie Deelname van vrouwen in nationale overheidsinstanties in de EU-Lid-Staten (%) Deelname van vrouwen op lokaal niveau in de EU-Lid-Staten Vrouwelijke leden en leiders van de aangesloten sectorale en regionale bonden en als congresafgevaardigden van de 31 nationale confederaties van het E W, 1993. Arresten Tabel 24 Tabel 25 Tabel 26 Tabel 27 Tabel 28 Tabel 29 Tabel 30 Aandeel van vrouwen in de economisch actieve bevolking per regio, 1990 123 OVERZICHTEN Overzicht 1 : Overzicht 2: Overzicht 3 : Overzicht 4: Overzicht 5: Overzicht 6: Toepassingsniveaus van mainstreaming-strategieën Maatregelen inzake gelijke kansen in de meerjarenprogramma's Opvangfaciliteiten voor jonge kinderen, schoolgaande kinderen en het aantal lesuren per dag Ouderschapsverlofregelingen in de Lid-Staten van de Europese Unie, 1994-1995 Individualisering van inkomstenbelasting Familiegebonden afgeleide rechten voor ouderdomspensioenen in Europa Kaart 1: Actititeitspercentage - 1994* - Vrouwen 124 LIJST VAN BRONNEN Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten en ILO 1. Eurôstat, demografische statistieken 2. Eurôstat, Enquête naar tic arbeidskrachten 3. Eurôstat, Etiquete naar de arbeidskrachten 4. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 5. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 6. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 7. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 8. 9. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 10. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 11. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 12. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 13. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 14. Eurôstat, Geharmoniseerde inkomensstatistieken 15. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 16. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 17. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 18. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 19. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 20. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 21. Eurôstat, demografische statistieken 22. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 23. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 24. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 25. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 26. Europese Deskundigen netwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 27. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" "Women in Decision-Making in Trade Unions", Braithwaite and Byrne, 28. Europees Verbond van Vakverenigingen, Brussel 29. Databank van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en Celex 30. Statistical Division van de Verenigde Naties BRONNEN De belangrijkste informatiebron is het Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurôstat) en in her bij zonder de Enquête naar de arbeidskrachten. Dit is de enige gegevensbron over de arbeidsmarkt en hiermee verband hou dende variabelen, die voor alle Lid-Staten vergelijkbaar en volledig is. Aangezien zij op een onderzoek van huishoudens is gebaseerd en een gemeenschappelijke codering en methodologie hanteert, blijven nationale verschillen in definities, orde ningsmethoden en administratieve procedures en regelingen buiten beschouwing. Gegevens uit nationale bronnen kunnen daarom verschillen van de cijfers in dit verslag. De informatie in de hoofdstukken drie en vier is aangevuld met gegevens die door deskundigen in de Lid-Staten uit natio nale bronnen zijn verzameld. De gegevensverzameling werd gecoördineerd en geanalyseerd door deskundigennetwerken, die door DG V van de Europese Commissie worden gesteund. Hoofdstuk vijf biedt informatie over arresten uit de gegevensbank van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in Luxemburg en uit CELEX, de geautomatiseerde documentatie van de Europese wetgeving. Hoofdstuk zes gebruikt gegevens van het Bureau voor de Statistiek van de Verenigde Naties. 125 GEGEVENSBRONNEN Noten bij tabel 26: Er zijn geen gegevens beschikbaar voor Oostenrijk en Zweden. Griekenland beschikt niet over gegevens op het niveau van het management. De indeling is gebaseerd op de equivalentietabel voor de overheden in de EG-Lid-Staten uit "Women in the Higher Public Services" van Barbara C. Wurster (éd. ). Opmerkingen: Finland, uitsluitend op nationaal niveau (centrale regering - totale overheid). Beroepen: hogere ambtenaren in leidinggevende functies en andere ambtenaren op universitair niveau (voor pre sentaties en planning). Vrouwen op leidinggevende posities bij de overheid: secretaris-generaal, hoofd directeur, (adjunct-)hoofdcn van afdelingen en diensten en bijzondere adviseurs (op het hoogste niveau). Denemarken: universitair geschoold enkel op staatsniveau. Duitsland: inclusief bondsministeries en de instellingen die hieronder vallen. Federale gerechtshoven en hiervan afhankelijke ondernemingen van de Bondsregering. Duitse spoorwegen. Duitse Posterij. Spanje: met uitzondering van onderwijsgeven den, organen van de staatsveiligheidsdienst, het leger, en justitie. Instellingen voor (wettelijk verplichte) sociale zekerheid. Noot bij tabel 27: Oostenrijk beschikt niet over representatieve nationale gegevens. Aantal burgermeesters in 1994: 0,85% (20 van de 2333). De cijfers voor het Verenigd Koninkrijk zijn gecompliceerd. Er bestaan diverse soorten lokale overheden met uiteenlopende verkiezingsprocedures. Er bestaan accurate gege vens voor het aantal gekozen vrouwen in gemeenteraden voor de London Boroughs 27,9%, Noord- Ierland 12% en Schotland 21%. 126 ISSN 0254-1513 COM(96) 650 def. DOCUMENTEN NL 05 06 Catalogusnummer : CB-CO-96-728-NL-C ISBN 92-78- 14083-X Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg ' * ;