title: VERSLAG OVER DE CONVERGENTIE IN DE EUROPESE UNIE IN 1996 - (opgesteld overeenkomstig artikel 109J, lid 1, van het Vedrag)

eurovoc_concepts:
European Central Bank
European System of Central Banks
European integration
coordination of EMU policies
law of banking

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN •ir * Brussel, 06. 11. 1996 COM(96) 560 def. VERSLAG OVER DE CONVERGENTIE IN DE EUROPESE UNIE IN 1996 (opgesteld overeenkomstig artikel 109J, lid 1, van het Vedrag) (door de Commissie ingediend) INHOUD 1. 2. 3. 4. 2. 2 INLEIDING DE VERENIGBAARHEID VAN DE NATIONALE WETGEVING MET HET VERDRAG EN MET DE STATUTEN VAN HET EUROPEES STELSEL VAN CENTRALE BANKEN 2. 1 Aanpassing van het nationale recht sinds de ondertekening van het Verdrag Samenvatting van de relevante bepalingen van het Verdrag en de statuten van het ESCB Onderzoek van de nationale wetgeving Huidige initiatieven op het gebied van de wetgeving 2. 3 2. 4 Kader: Onderzoek van de wetgeving inzake de centrale bank: enkele illustratieve gevallen PRIJSSTABILITEIT 3. 1 Bepalingen van het Verdrag 3. 2 Prijsstabiliteit volgens een beoordeling op basis van de vcpi De ontwikkeling van de inflatie in de tweede fase van de EMU 3. 3 3. 4 De duurzaamheid van de convergentie van de prijsontwikkeling Kader. Berekening van de referentiewaarde voor de inflatie Kader: Verschillen tussen de vcpi en de cpi DE BEGROTINGSSITUATIE BIJ DE OVERHEID Het bestaan van een buitensporig tekort 4. 1 Begrotingsontwikkelingen in 1996 4. 2 Vooruitgang op het gebied van de begrotingsconsolidatie in 4. 3 de tweede fase van de EMU De duurzaamheid van de begrotingsconvergentie 4. 4 Kader: De procedure bij buitensporige tekorten 5. WISSELKOERSEN 6. 7. 8. De bepalingen van het Verdrag Nadere analyse van de wisselkoersstabiliteit Convergentie van de rentevoeten Recente ontwikkelingen van de lange rente Verklarende factoren en beoordeling 5. 1 5. 2 DE LANGE RENTE 6. 1 6. 2 6. 3 Kader: Gegevens en referentiewaarde voor het convergentiecriterium voor de lange rente AANVULLENDE INFORMATIE 7. 1 De ontwikkeling van de Ecu 7. 2 7. 3 De resultaten van de integratie van de markten De situatie en de ontwikkeling van de lopende rekening van de betalingsbalans Onderzoek naar de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid en andere prijsindicatoren CONCLUSIES EN SAMENVATTING 8. 1 Algemene beoordeling 8. 2 Samenvatting per Lid-Staat 7. 4 bk 5 7 19 32 45 50 59 72 TABELLEN Convergentie van de inflatie Gemiddelde inflatie 3. 1 3. 2 3. 3 Deflator van de particuliere consumptie en consumentenprijsindex 3. 4 Convergentie van de inflatie op basis van verschillende methoden voor de berekening van de referentiewaarde, vcpi Verschillen tussen de vcpi en de cpi Convergentie van de inflatie op basis van de vcpi en de cpi 3. 5 3. 6 Tekort van de totale overheid Bruto-schuld van de totale overheid 4. 1 4. 2 4. 3 Mutatie van het feitelijke en het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort van de totale overheid, ten opzichte van het voorgaande jaar Het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde overheidstekort in 1996 Andere factoren dan het tekort die op de omvang van de schuld van invloed zijn Overheidsinkomsten en-uitgaven, 1993 en 1996 Overheidsinvesteringen en overheidstekort Doelstellingen voor het tekort van de totale overheid in 1997 Convergentie van de lange rente in de Lid-Staten Ontwikkeling van de lange rente Recente ontwikkeling van de lange rente 4. 4 4. 5 4. 6 4. 7 4. 8 6. 1 6. 2 6. 3 Saldo van de lopende rekening 7. 1 Arbeidskosten 7. 2 Inflatie van de invoerprijzen 7. 3 7. 4 Bijdrage van de invoerprijzen tot de mutatie van de deflator van het eindverbruik 7. 5 Nominale effectieve wisselkoersen ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen 7. 6 indirecte belastingen op de in de Effecten van wijzigingen consumentenprijzen inflatie van de 8. 1 Prestaties van de Lid-Staten op het gebied van de convergentie in 1996 GRAFIEKEN De vcpi voor EUR-15 en de Lid-Staten afzonderlijk 3. 1 3. 2 Voorlopige consumentenprijsindexcijfers (vcpi) 4. 1 4. 2 4. 3 4. 4 5. 1 5. 2 5. 3 6. 1 6. 2 6. 3 Tekort van de totale overheid Bruto-schuld van de totale overheid Tekortquote en schuldquote van de overheid, 1993-1996 Het feitelijke en het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde overheidstekort, EUR Spread binnen het pariteitenraster van het wisselkoersarrangement Koersbewegingen binnen de fluctuatieband van het wisselkoersarrangement Stabiliteit van de wisselkoers ten opzichte van de DM Recente ontwikkeling van de lange rente Convergentie van de lange rente Gemiddeld rendement op staatsobligaties in de EG 7. 1 Internationale grondstofiènprijzen 1. INLEIDING Het voorliggende verslag is opgesteld overeenkomstig artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag, dat van de Commissie verlangt aan de Raad verslag uit te brengen over de vooruitgang die door de Lid- Staten wordt geboekt bij het voldoen aan hun verplichtingen op het gebied van de verwezenlijking van de Economische en Monetaire Unie (EMU). Ook het Europees Monetair Instituut (EMI) moet hierover aan de Raad verslag uitbrengen. Deze verslagen zijn de eerste stappen in de procedure van artikel 109 J, die ertoe moet leiden dat de Raad in de samenstelling van de staatshoofden en regeringsleiders uiterlijk op 31 december 1996 voor de eerste maal besluit of een meerderheid van de Lid-Staten voldoet aan de noodzakelijke voorwaarden voor de invoering van één munteenheid en of het passend is dat de Gemeenschap de derde fase ingaat. Praktisch bezien is reeds enige tijd duidelijk dat de Lid-Staten weliswaar op alle onderdelen van de convergentie en bij de overige voorbereidingen voor de EMU aanzienlijke vooruitgang boeken, maar dat er nog geen meerderheid van Lid-Staten is die een voldoende mate van duurzame convergentie gerealiseerd heeft. De reden hiervoor is met name dat in veel Lid-Staten nog geen sprake is van een bevredigende situatie met betrekking tot de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. De Europese Raad van Madrid in december 1995 heeft reeds geconcludeerd dat de voorwaarden voor een vroegtijdige overgang naar de derde fase niet vervuld zijn, maar heeft wel bevestigd dat de derde fase van de EMU inderdaad op 1 januari 1999 begint. Dit akkoord over de aanvangsdatum is op de Europese Raad van Florence in juni 1996 bevestigd. Zo vroeg mogelijk in 1998 zal worden besloten welke Lid-Staten behoren tot de eerste groep, die de gemeenschappelijke Europese munteenheid invoert. Doel van het voorliggende verslag is, afgezien van het voldoen aan de formele verplichtingen die het Verdrag oplegt, de huidige stand van zaken op het gebied van de convergentie en op dat van de verenigbaarheid van de nationale wetgeving van de Lid-Staten met de verplichtingen die het Verdrag oplegt, te onderzoeken. In de tweede plaats wordt nagegaan welke vooruitgang sedert het begin van de tweede fase van de EMU op 1 januari 1994 geboekt is. Dit verslag is overeenkomstig de bepalingen van artikel 109 J, lid 1, opgezet. In hoofdstuk 2 wordt onderzocht in hoeverre de nationale wetgeving van elke Lid-Staat (met inbegrip van de statuten van de nationale centrale bank) verenigbaar is met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en met de statuten van het ESCB. In de hoofdstukken 3 tot en met 6 worden de prestaties van de Lid-Staten op het gebied van de convergentie onderzocht, in het licht van de vier criteria betreffende prijsstabiliteit, de situatie van de overheidsfinanciën, de wisselkoers en de lange rente. Hoofdstuk 7 is gewijd aan de ontwikkelingen op een aantal andere gebieden, waarmee in de verslagen van de Commissie en het EMI rekening moet worden gehouden: de ontwikkeling van de Ecu, de resultaten van de integratie van markten, het saldo van de lopende rekening, alsmede de arbeidskosten per eenheid en andere indicatoren van de prijsontwikkeling. Afsluitend worden in hoofdstuk 8 de conclusies van het verslag samengevat. Overeenkomstig het akkoord van Edinburgh heeft Denemarken verklaard dat het niet aan de derde fase van de EMU zal deelnemen, maar dat het zich wel volledig ertoe verbindt bij te dragen tot de economische en monetaire samenwerking in de tweede fase van de EMU. In verband hiermee zijn ook de ontwikkelingen in Denemarken in dit verslag verwerkt. Hoewel het Verenigd Koninkrijk de Raad overeenkomstig paragraaf 1 van Protocol nr. 11 ervan in kennis heeft gesteld niet voornemens te zijn in 1997 aan de derde fase deel te nemen, kan het VK later alsnog wel deelnemen, om welke reden ook de ontwikkelingen in het VK in dit verslag zijn verwerkt. Op basis van het voorliggende verslag en het verslag van het EMI dient de Commissie tevens een aanbeveling in voor een beoordeling door de Raad als bedoeld in artikel 109 J, lid 2. 2. DE VERENIGBAARHEID VAN DE NATIONALE WETGEVING MET HET VERDRAG EN MET DE STATUTEN VAN HET EUROPEES STELSEL VAN CENTRALE BANKEN Ingevolge de tweede zin van artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag moet in de verslagen die op grond van deze bepaling worden opgesteld, "een onderzoek naar de verenigbaarheid van de nationale wetgeving van elke Lid-Staat, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, met artikel 107 en artikel 108 van dit Verdrag en de statuten van het ESCB" worden opgenomen. Het bedoelde onderzoek komt in dit hoofdstuk aan de orde. Paragraaf 1 geeft een overzicht van de wijzigingen in de nationale wetgeving die sinds de ondertekening van het Verdrag betreffende de Europese Unie in februari 1992 zijn doorgevoerd. Paragraaf 2 geeft een samenvatting van de relevante bepalingen van het Verdrag en de statuten van het ESCB. In de derde paragraaf worden de resultaten van het onderzoek naar de nationale wetgeving op het gebied van de centrale bank in het licht van deze bepalingen samengevat; gewezen wordt op de verschillende soorten nog bestaande bepalingen die onverenigbaar zijn met de verplichtingen van het Verdrag of met de statuten van het ESCB en die naar verwachting vóór de oprichting van het ESCB gewijzigd zullen worden. Paragraaf 4 vermeldt de wetswijzigingen die de Lid-Staten momenteel, in het vooruitzicht van de derde fase, voornemens zijn tot stand te brengen. 2. 1 Aanpassing van het nationale recht sinds de ondertekening van het Verdrag Sinds de ondertekening en inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie zijn de statuten van veel nationale centrale banken aangepast om te voldoen aan de bepalingen van het Verdrag. Een aantal van deze wijzigingen beoogt de naleving van artikel 104, dat centrale banken verbiedt krediet te verlenen aan overheden, en van artikel 104 A, dat verbiedt dat overheden en overheidsinstellingen bevoorrechte toegang tot financiële instellingen verleend wordt. Deze bepalingen zijn sedert de aanvang van de tweede fase van kracht. De Lid-Staten hebben hun wet- en regelgeving op bevredigende wijze aangepast aan deze verplichtingen; van ernstige problemen is derhalve geen sprake. In 1993 zijn de statuten van de Banque de France gewijzigd. De verantwoordelijkheid voor het formuleren en uitvoeren van het monetaire beleid is in handen gelegd van een "raad voor het monetaire beleid", die geen instructies van de regering of andere organen mag vragen of aanvaarden; een "algemene raad" is belast met alle overige beheerstaken van de bank. De doelstelling van de bank, te weten het zorgen voor prijsstabiliteit, is opnieuw omschreven. De wettelijke regeling inzake de Banco de Espana is in 1994 aangepast. In de wet is bepaald dat prijsstabiliteit de voornaamste doelstelling van het monetaire beleid is en dat dit beleid door de bank moet worden vastgesteld en ten uitvoer gelegd. Noch de regering, noch enige andere overheidsinstantie mag aan de bank instructies geven die betrekking hebben op deze doelstelling of op de implementatie van het monetaire beleid. In België zijn in 1993 de statuten van de centrale bank zodanig gewijzigd, dat de regeringscommissaris en de minister van Financiën geen mogelijkheden tot verzet of opschorting meer hebben in het geval van besluiten en transacties met betrekking tot het bepalen en ten uitvoer leggen van het monetaire beleid, het verrichten van transacties op de valutamarkten, het aanhouden en beheren van de officiële externe reserves en het bevorderen van de goede werking van het betalingsverkeer. In Italië is de bevoegdheid om de discontorente vast te stellen in 1992 overgedragen van de minister van de Schatkist aan de gouverneur van de Banca d'Italia. Ook heeft de Banca d'Italia de bevoegdheid gekregen binnen bepaalde grenzen reserveverplichtingen vast te stellen en toezicht op het betalingsverkeer uit te oefenen. In Portugal zijn in 1995 wijzigingen op de wet betreffende de Banco de Portugal aangenomen. In de wet wordt onder meer de voornaamste doelstelling van de bank opnieuw gedefinieerd, te weten het handhaven van prijsstabiliteit, rekening houdend met het algemene economische beleid van de regering. 2. 2 Samenvatting van de relevante bepalingen van het Verdrag en de statuten van het ESCB Artikel 107 van het Verdrag garandeert dat het ESCB niet op instructie van derden zal handelen. Het artikel luidt als volgt: "Bij de uitoefening van de bevoegdheden en het vervullen van de taken en plichten die bij dit Verdrag en de statuten van het ESCB aan hen zijn opgedragen, is het noch de ECB, noch een nationale centrale bank, noch enig lid van hun besluitvormende organen toegestaan instructies te vragen aan dan wel te aanvaarden van instellingen of organen van de Gemeenschap, van regeringen van Lid-Staten of van enig ander orgaan. De instellingen en organen van de Gemeenschap alsmede de regeringen van de Lid-Staten verplichten zich ertoe dit beginsel te eerbiedigen en niet te trachten de leden van de besluitvormende organen van de ECB of van de nationale centrale banken bij de uitvoering van hun taken te beïnvloeden. " Artikel 108 van het Verdrag verplicht de Lid-Staten ertoe hun nationale wetgeving aan te passen aan de verplichtingen die de EMU oplegt: "Iedere Lid-Staat draagt er zorg voor dat zijn nationale wetgeving, met inbegrip van de statuten van zijn nationale centrale bank, uiterlijk op de datum van de oprichting van het ESCB verenigbaar is met dit Verdrag en met de statuten van het ESCB. " In dit artikel wordt in het algemeen gesproken van de verenigbaarheid van de nationale wetgeving met de bepalingen van het Verdrag. Dit behelst onder meer de verenigbaarheid met artikel 105, lid 1, van het Verdrag, waarin de doelstellingen van het ESCB bepaald zijn; de eerste twee zinnen van deze bepaling luiden als volgt: "Het hoofddoel van het ESCB is het handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd het doel van prijsstabiliteit ondersteunt het ESCB het algemene economische beleid in de Gemeenschap ten einde bij te dragen tot de verwezenlijking van de in artikel 2 omschreven doelstellingen van de Gemeenschap. " In artikel 14. 2 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB zijn bepalingen opgenomen ter bescherming van degenen die het ambt van president van een centrale bank bekleden: Zie Protocol (Nr 3) van het Verdrag. "De statuten van de nationale centrale banken bepalen in het bijzonder dat de ambtstermijn van een president van een nationale centrale bank minimaal vijfjaar is. Een president kan slechts van zijn ambt worden ontheven indien hij niet meer aan de eisen voor de uitoefening van zijn ambt voldoet of op ernstige wijze is tekortgeschoten. [. ]" Elke van deze vier bepalingen stelt beperkingen aan de wetgeving inzake de nationale centrale bank. • • • • De verbodsbepalingen en verplichtingen van artikel 107 gelden voor zowel de ECB als de nationale centrale banken, indien het gaat om het uitvoeren van taken die met het ESCB verband houden. Hoewel de verbodsbepalingen die in de eerste zin van artikel 107 geformuleerd zijn, zijn gericht tot de nationale centrale banken en hun besluitvormende organen, zijn rechten van derde partijen om in welke vorm dan ook instructies te geven onverenigbaar met deze verbodsbepalingen. Nationale bepalingen die ertoe strekken often gevolge hebben dat de regering tracht de leden van de besluitvormende organen van de nationale centrale bank te beïnvloeden bij de uitoefening van hun taken, moeten derhalve worden aangepast aan de tweede zin van artikel 107. De formulering "besluitvormende organen" moet geïnterpreteerd worden als betrekking hebbende op elk orgaan van een nationale centrale bank, waarvan de besluiten van invloed kunnen zijn op het vervullen van taken die met het ESCB verband houden. De in artikel 105, lid 1, geformuleerde hoofddoelstelling geldt het ESCB, dat ingevolge artikel 1. 2 van het Protocol betreffende de statuten bestaat uit de ECB en de nationale centrale banken. Derhalve moet de doelstelling van elk lid van het ESCB verenigbaar zijn met artikel 105, lid 1. Artikel 14. 2 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB heeft uitsluitend betrekking op de nationale centrale banken; voor zover niet aan dit artikel voldaan is, dwingt het binnen de erin aangegeven grenzen tot wijzigingen van de nationale wetgeving. Afgezien van deze specifieke bepalingen van het Verdrag en van de statuten van het ESCB, die verenigbaarheid verlangen, bestaat er waarschijnlijk een aantal nationale bepalingen - vaak van technische aard - die in strijd kunnen zijn met de prerogatieven van de ECB jegens de nationale centrale banken en die moeten worden afgeschaft; aldus moeten in het geval van de Lid-Staten zonder derogatie nieuwe, wel verenigbare bepalingen in werking treden bij de aanvang van de derde fase en moeten in het geval van de Lid-Staten met een aanvankelijke derogatie of een bijzondere positie dergelijke bepalingen in werking treden bij het begin van hun volledige deelname aan de Monetaire Unie. Gewezen zij op een aantal bepalingen die betrekking hebben op het tijdschema voor eventuele aanpassing van de nationale wetgeving en op het geografische toepassingsgebied van de desbetreffende regels. Direct nadat begin 1998 de ECB zal zijn opgericht, moet deze besluiten nemen die het voeren van het monetaire beleid met ingang van 1 januari 1999 vooraf zullen bepalen. Daarom is in artikel 108 bepaald dat uiterlijk op de datum van oprichting van de ECB de nationale wetgeving verenigbaar moet zijn. Daarnaast verlangt artikel 109 E, lid 5, van elke Lid-Staat dat deze tijdens de tweede fase, voor zover nodig, het proces op gang brengt dat moet leiden tot onafhankeüjkheid van zijn centrale bank. 10 In verband met de toepassing van artikel 107 van het Verdrag over de onafhankelijkheid van de centrale banken en artikel 108 van het Verdrag over aanpassing van de nationale wetgeving en van de statuten van de nationale centrale banken wordt in het Verdrag geen onderscheid gemaakt tussen Lid-Staten met en Lid-Staten zonder derogatie (zie artikel 109 K, lid 3, van het Verdrag). Denemarken zal worden behandeld als een Lid-Staat met een derogatie (zie artikel 2 van Protocol nr. 12). De statuten van de Deense centrale bank moeten derhalve verenigbaar zijn met de artikelen 107 en 108. Indien het Verenigd Koninkrijk niet deelneemt aan de derde fase, zijn ingevolge artikel 2 van Protocol nr. 11 de artikelen 107 en 108 van het Verdrag niet op het Verenigd Koninkrijk van toepassing. Totdat het VK meedeelt voornemens te zijn over te gaan naar de derde fase, is het Verenigd Koninkrijk derhalve ontheven van de verplichting om het proces op gang te brengen dat moet leiden tot onafhankelijkheid van zijn centrale bank. Artikel 107 bepaalt duidelijk dat de eisen inzake verenigbaarheid met het Verdrag en de statuten van het ESCB uitsluitend gelden voor taken die met het ESCB verband houden. Hieronder vallen de basisfuncties die in artikel 105, lid 2, van het Verdrag en artikel 3. 1 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB zijn vastgelegd, en die bestaan uit het bepalen en ten uitvoer leggen van het monetaire beleid van de Gemeenschap, het verrichten van valutamarkttransacties in overeenstemming met de bepalingen van artikel 109 van het Verdrag, het aanhouden en beheren van de officiële externe reserves van de Lid-Staten en het bevorderen van een goede werking van het betalingsverkeer. 2. 3 Onderzoek van de nationale wetgeving De statuten van de centrale banken zijn de weerslag van uiteenlopende nationale tradities en institutionele structuren; veel onderdelen ervan, zoals de rechtsvorm van de centrale bank, de omschrijving van de doelstellingen en taken ervan, de instrumenten van het monetaire beleid, de relaties met het nationale parlement en met maatschappelijke groeperingen, de structuur en samenstelling van de besluitvormende organen en de financiële bepalingen verschillen van Lid-Staat tot Lid-Staat aanzienlijk. Met de artikelen 105 en 107 van het Verdrag en artikel 14. 2 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB als referentiepunt leidt het onderzoek van de huidige wetgeving in de Lid-Staten tot de conclusie dat veel onderdelen van de nationale wetgeving binnen de grenzen van het gemeenschapsrecht blijven, maar dat in een aantal gevallen aanpassingen noodzakelijk zijn. Voorstellen voor dergelijke aanpassingen bevinden zich in verscheidene Lid- Staten reeds in een gevorderd stadium (zie paragraaf 2. 4). In enkele Lid-Staten staat de wetgeving toe dat op het gebied van het monetaire beleid andere instanties instructies geven aan de centrale bank. Dit is onverenigbaar met de verplichtingen die de derde fase van de EMU oplegt. In veel Lid-Staten zijn andere wettelijke bepalingen van kracht, waarvan het gevolg soms dicht in de buurt komt van een recht voor derde partijen om rechtstreeks instructies te geven. Dergelijke bepalingen kunnen bij voorbeeld bestaan uit het recht voor andere instanties om in te grijpen in een door de centrale bank genomen besluit, het recht deel te nemen aan stemmingen over het monetaire beleid, het recht te worden geraadpleegd voor de centrale bank een besluit neemt, onvoldoende financiële autonomie van de centrale bank, gelijktijdig lidmaatschap van de besluitvormende organen van de centrale bank en van organen buiten het ESCB. In een aantal gevallen is de grens tussen 11 verenigbare en niet-verenigbare bepalingen moeilijk te trekken, maar duidelijk is wel dat de meeste van deze bestaande bepalingen moeten worden gewijzigd. In enkele Lid-Staten zijn de bepalingen betreffende de ambtstermijn en ontheffing uit het ambt van president van de centrale bank niet verenigbaar met de bepalingen van artikel 14. 2 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB. Het kader getiteld "Onderzoek van de wetgeving inzake de centrale bank: enkele illustratieve gevallen", geeft voorbeelden van bepalingen in de nationale wetgeving die dienen ter illustratie van deze problematiek. 2. 4 Huidige initiatieven op het gebied van de wetgeving In Ierland, Luxemburg, Nederland, Finland en België (in laatstgenoemd land gaat het om een herziening die omvangrijker is dan die van 1993) zijn de voorbereidingen voor wijzigingen op de nationale wetgeving inzake de centrale bank in een vergevorderd stadium. In Ierland zijn in ontwerp-wetgeving over de Central Bank of Ireland bepalingen opgenomen over de betrokkenheid van de bank bij betalingssystemen, het verzamelen van statistische gegevens, het prudentieel toezicht en de positie van de leden van de besluitvormende organen (waaronder de ambtstermijn van de directeuren, die op vijfjaar is bepaald). In Luxemburg is in december 1993 een wetsontwerp betreffende het Institut Monétaire Luxembourgeois en de positie van Luxemburg op monetair gebied bij het Parlement ingediend. Het wetsontwerp, dat nog in behandeling is, betreft onder meer de doelstellingen en taken van het IML. In Nederland bevindt het overleg tussen het ministerie van Financiën en De Nederlandsche Bank over aanpassing van de wetgeving inzake de centrale bank aan de eisen van de EMU zich in een vergevorderd stadium. In Finland worden toekomstige rol van de parlementaire toezichthoudende raad voor het monetaire beleid, de rninimum-amDtstermijn van de president van de centrale bank en de redenen voor ontheffing uit die functie behandeld. in ontwerp-wetgeving de In België is de regering voornemens in de nabije toekomst een omvangrijke hervorming van de wetgeving inzake de centrale bank in te dienen. Het wetsontwerp beoogt de statuten van de Nationale Bank van België in overeenstemming te brengen met het Verdrag en de statuten van het ESCB. 12 ONDERZOEK VAN DE WETGEVING INZAKE DE CENTRALE BANK: ENKELE ILLUSTRATIEVE GEVALLEN Naleving van artikel 107 van het Verdrag De onderstaande rechten van derden üjken strijdig te zijn met of een inbreuk te vormen op de verbodsbepalingen en verplichtingen van artikel 107. a. Een algemeen recht om instructies te geven Bepalingen op grond waarvan instructies kunnen worden opgelegd aan nationale centrale banken, zijn strijdig met de verplichting van nationale centrale banken geen instructies te vragen ofte aanvaarden. Section 4 van de Bank of England Ac? "De Minister van Financiën geeft de Bank, na overleg met de Gouverneur van de Bank, de aanwijzingen die in het algemeen belang noodzakelijk worden geacht. " Ook als de centrale bank bezwaar kan maken tegen instructies, maar deze uiteindelijk toch moet opvolgen, is het recht dergelijke instructies te geven onverenigbaar met het Verdrag. Artikel 26 van de Nederlandse Banbvet "1. In de gevallen, waarin Onze Minister zulks ter coördinatie van de monetaire en financiële politiek der Regering en de politiek van de Bank noodzakelijk acht, geeft hij, de Bankraad gehoord, aan de directie de ter bereiking van dat doel nodige aanwijzingen. Behoudens het bepaalde in het volgende lid, is de directie gehouden die aanwijzingen op te volgen. 2. Indien de directie tegen het opvolgen van aanwijzingen, als in het vorige lid bedoeld, bedenkingen heeft, staat het haar vrij die bedenkingen binnen drie dagen, nadat zij de aanwijzingen heeft ontvangen, schriftelijk te Onzer kennis te brengen. Wij beslissen of de aanwijzingen zullen worden opgevolgd 3. [. ] 2 Zoals reeds vermeld werd, ontheffen de bepalingen van Protocol nr. 11 het Verenigd Koninkrijk van de toepassing van artikel 107, tenzij het Veremgd Koninkrijk meedeelt voornemens te zijn over te gaan naar de derde fase. u 4. In geval Wij beslissen, dat de aanwijzingen zullen worden opgevolgd, worden, indien het landsbelang zich daartegen naar Ons oordeel niet verzet, de bedenkingen der directie en Onze beslissing - met redenen omkleed- bekendgemaakt door publicatie in de Nederlandsche Staatscourant. " Artikel 15 van de wet betreffende de Bank van Finland "Op het bestuur van de Bank en het beheer van haar zaken wordt toezicht gehouden door de parlementaire toezichthoudende raad, overeenkomstig deze Wet en de door het Parlement aangenomen Verordeningen. " Artikel 17 van dezelfde wet "Het is de taak van de parlementaire toezichthoudende raad om de basis-rentevoet van de Bank en de andere door de Bank toegepaste rentevoeten, alsmede de grenzen daarvoor vast te stellen. b. Het recht om besluiten van een nationale centrale bank goed te keuren, op te schorten, te vernietigen of uit te stellen Dergelijke bepalingen staan geüjk aan het recht instructies van een bepaald type te geven; het oordeel hierover is gelijk aan dat over algemeen geformuleerde rechten om instructies te geven. Artikel 13, lid 2, van de wet op de Bundesbank "De leden van de Bondsregering hebben het recht deel te nemen aan de vergaderingen van de Zentralbankrat. Zij hebben geen stemrecht, maar kunnen moties indienen. Op hun verzoek wordt de besluitvorming twee weken uitgesteld " c. Het recht besluiten op juridische gronden te controleren Als een regering het recht heeft de rechtsgeldigheid van besluiten van een centrale bank te controleren, lijkt dit in strijd met artikel 107. Dit geldt ook als de regering dit recht slechts indirect kan uitoefenen. Artikel 43 van de organieke wet op de Banco de Portugal "1. De Gouverneur heeft, bij het staken der stemmen, de beslissende stem op de vergadering die hij voorzit, en hij kan de uitvoering van besluiten die door de directie of door de uitvoerende comités genomen zijn, opschorten, indien deze besluiten naar zijn oordeel strijdig zijn met de wet, het landsbelang of het belang van de bank. 2. De opschorting wordt door de Minister van Financiën aan de Regering ter kennis gebracht en wordt geacht te zijn opgeheven, als de Regering de opschorting niet binnen vijftien dagen na het opleggen ervan bevestigt. " 14 d. Het recht stemgerechtigd deel te nemen aan vergaderingen van besluitvormende organen van een nationale centrale bank Als derden het recht hebben mee te stemmen over besluiten die verband houden met taken van het ESCB, als bedoeld in artikel 105, lid 2, is dit strijdig met hun pücht niet te trachten dergelijke besluiten te beïnvloeden. Section 14 van de Ierse Central Bank Act "De Bank wordt overeenkomstig deze Wet bestuurd en beheerd door een directie, die bestaat uit (a) de Gouverneur en (b) een door de Minister te bepalen aantal andere directeuren (niet meer dan negen en daaronder nooit meer dan twee in vaste overheidsdienst benoemde directeuren) [. ]. Elke in vaste overheidsdienst benoemde directeur bekleedt zijn ambt naar verkiezing van de Minister en kan te allen tijde door de Minister daarvan worden ontheven. " e. Het recht te worden geraadpleegd, voordat een nationale centrale bank een besluit neemt Uiteraard staat artikel 107 niet in de weg aan samenwerking en overleg tussen de nationale centrale bank en de regering. In het Verdrag zijn dergelijke contacten en het uitbrengen van verslagen juist in een aantal bepalingen vastgelegd. Het cruciale punt is of de regering zich een formeel instrument verschaft, dat ten doel heeft de definitieve beslissing van de nationale centrale bank te beïnvloeden. De uitdrukkelijke plicht om, alvorens een besluit te nemen, politieke organen te raadplegen, verschaft een dergelijk instrument en is daarom niet verenigbaar met artikel 107, tweede zin. Artikel 42 van de Zweedse wet op de Sveriges Riksbank "Voordat de Riksbank een belangrijk besluit op het gebied van het monetaire beleid neemt, wordt overleg gevoerd met de door de Regering aangewezen Minister. Als overleg niet mogelijk is en er uitzonderlijke redenen aanwezig zijn, neemt de Riksbank het bedoelde besluit zonder overleg. " f. Het recht de begroting van de centrale bank vooraf te controleren Evenals bij het voorgaande punt is het niet gemakkelijk in elk afzonderlijk geval de grens te trekken tussen beperkingen die aan nationale centrale banken moeten worden opgelegd, en pogingen om de leden van de besluitvormende organen ervan te beïnvloeden bij de uitoefening van hun taken. Uiteraard moet een nationale centrale bank financiële verantwoording afleggen. De verplichting om vooraf de begroting te laten goedkeuren, kan echter leiden tot een situatie, waarin de nationale centrale bank niet in staat is om zich onafhankelijk de noodzakelijke middelen ter vervulling van haar taken te verschaffen. 15 Artikel 4. 2 van de wet op de onafhankelijkheid van de Banco de Espaha "De ontwerp-begroting van de uitgaven en investeringen van de Bank moet, wanneer zij overeenkomstig artikel 21. 1, onder g), is goedgekeurd door de bankraad, worden voorgelegd aan de Regering, die de ontwerp-begroting ter goedkeuring zal doorzenden naar het Parlement. De begroting moet gebaseerd zijn op ramingen en mag niet worden geconsolideerd met begrotingen van andere overheidslichamen. " g. Leden van besluitvormende organen die tegelijkertijd lid zijn van organen buiten het ESCB Lidmaatschap van niet tot het ESCB behorende organen kan leiden tot belangenconflicten tussen de plichten jegens de nationale centrale bank (in het geval van de president daarvan tevens jegens de ECB) en de andere functie(s). Het blijkt echter moeiüjk een algemene regel te bepalen over het al dan niet verenigbaar zijn van een dergelijk lidmaatschap met artikel 107. Het probleem is of het lid van een orgaan van een nationale centrale bank andere functies uitoefent, die de onafhankelijkheid van zijn/haar persoon in het geding kunnen brengen. Artikel 22 van de wet op de Österreichische Nationalbank "(3) Uitsluitend personen die Oostenrijks staatsburger zijn en die niet zijn uitgesloten van het kiesrecht voor de Nationalrat, kunnen lid zijn van de Generalrat [de algemene bankraad]. Lid van de Generalrat zijn personen met een prominente rol in een bepaalde tak van economische activiteit en voorts juristen en economen. Onder deze leden bevinden zich vertegenwoordigers van: 1. banken; 2. industrie; 3. handel en midden- en kleinbedrijf; 4. landbouw; en 5. werknemers. (4) Personen die in actieve dienst van de bondsoverheid of van een deelstaat zijn, die lid zijn van de Nationalrat, de Bondsregering of een deelstaatregering, kunnen geen lid zijn van de Generalrat. De beperking ten aanzien van personen die in actieve dienst van de bondsoverheid zijn, is niet van toepassing op (universiteits-) professoren in de rechten en economische wetenschappen. Niet meer dan vier leden van de Generalrat mogen in hun gewone beroepsuitoefening lid zijn van het bestuur van banken; deze personen mogen geen president of vice-president van de Bank zijn. " Naleving van artikel 14. 2 van de statuten van het ESCB In artikel 14. 2 van de statuten zijn waarborgen voor de positie van presidenten van centrale banken opgenomen in de vorm van bepalingen betreffende de minimale ambtstermijn en eventuele gronden voor ontheffing uit de functie van president. lô a. De ambtstermijn van presidenten van centrale banken In artikel 14. 2 van de statuten is bepaald dat de ambtstermijn van presidenten van centrale banken minimaal vijf jaar moet zijn. Statuten van centrale banken waarin een kortere ambtstermijn bepaald is, moeten derhalve worden herzien. Statuten waarin niet expliciet een ambtstermijn bepaald is, voldoen aan het voorgeschreven minimum, mits de gronden voor ontheffing uit de functie beperkt zijn tot de gevallen die in artikel 14. 2, tweede alinea, van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB (zie hierna) genoemd worden. Artikel 29 van de statuten van de Bank van Griekenland "De gouverneur en plaatsvervangend gouverneurs [. ] worden op voorstel van de directie van de Bank [. ] bij besluit van de Regering benoemd voor een periode van vier jaar [. ]. " In de statuten van de Banca d'Italia zijn de ambtstermijn en gronden voor ontheffing uit de functie van de gouverneur niet bepaald. Artikel 19 van de statuten van de Banca d'Italia "De directie besluit over de aanstelling en het ontslag van de gouverneur, de algemeen directeur en de twee plaatsvervangende algemeen-directeuren. " Artikel 7, lid 3, van de wet op de Bundesbank "De president, vice-president en overige leden van de directie worden voorgedragen door de Bondsregering en benoemd door de President van de Bondsrepubliek. Alvorens een voordracht te doen, raadpleegt de Bondsregering de Zentralbankrat. Leden van de directie worden benoemd voor acht jaar of in uitzonderlijke gevallen voor een kortere ambtstermijn, die echter in geen geval korter dan twee jaar is. " b. Redenen om de president van een centrale bank van zijn functie te ontheffen Artikel 14. 2 van de statuten beoogt te voorkomen dat presidenten van centrale banken om arbitraire reden worden ontslagen door de autoriteiten die bij de benoemingsprocedure betrokken zijn. Omdat in dit geval de statuten expliciete eisen stellen aan de inhoud van de nationale wetgeving, moet elke ermee strijdige bepaling worden gewijzigd. 17 Artikel 12, lid 3, van de wet op de oprichting van het Institut Monetaire Luxembourgeois "De Regering kan het bestuur van de bank bij de Groothertog voor ontslag voordragen, als er over het beleid van het Institut en de uitvoering van de taken een fundamenteel verschil van mening bestaat tussen de Regering en het bestuur. In dat geval moet de voordracht tot ontslag betrekking hebben op het voltallige bestuur. Ook kan de Regering een lid van het bestuur bij de Groothertog voor ontslag voordragen, als dit lid bij voortduring niet in staat is zijn/haar taken te vervullen. Alvorens een dergelijk voorstel aan de Groothertog voor te leggen, moet de Regering de Raad van het Institut raadplegen. " Artikel 44 van de statuten van de Nationale Bank van België "De gouverneur wordt door de Koning benoemd en kan door Hem worden afgesteld of geschorst. " Naleving van artikel 105 van het Verdrag De eis dat de doelstellingen van alle bij het ESCB aangesloten centrale banken overeenstemt met artikel 105, üd 1, betekent niet dat in alle gevallen de bewoordingen van deze bepaling in de statuten van de nationale centrale banken hoeven te worden overgenomen. De formulering van de doelstellingen van de centrale bank loopt van Lid-Staat tot Lid-Staat feitelijk nogal uiteen. Tot op zekere hoogte vloeit dit voort uit het feit dat de statuten van centrale banken uit verschillende tijdvakken stammen. Geen enkele formulering mag echter twijfel laten bestaan over het punt dat de betrokken centrale bank gebonden is aan de in het Verdrag vastgelegde hoofddoelstelling. Artikel 1 van wet nr. 116 inzake de Danmarks Nationalbank "Danmarks Nationalbank [. ] heeft [. ] als doelstelling [. ] het in stand houden van een stabiel geldwezen in dit land, alsmede het vergemakkelijken en reguleren van het geld- en betalingsverkeer en de kredietverlening. " Aangezien Denemarken aan de Raad heeft verklaard dat het niet aan de derde fase zal deelnemen, behoeft het statuut van de Danmarks Nationalbank in dit opzicht geen aanpassing. 18 Overige wettelijke verplichtingen waaraan nationale centrale banken moeten voldoen om integrerend deel uit te kunnen maken van het ESCB Volgens artikel 14. 3 van het Protocol betreffende de statuten van het ESCB maken de nationale centrale banken integrerend deel uit van het ESCB en handelen zij in overeenstemming met de richtsnoeren en instructies van de ECB. De omvang van de wijzigingen van het nationale recht - hetzij de statuten van de centrale bank, hetzij andere onderdelen van de wetgeving - die in verband met dit beginsel noodzakelijk zijn, zullen duidelijker worden tijdens de voorbereidingen voor de wet- en regelgeving inzake de ECB. Uiteraard mogen bijzondere nationale aspecten blijven bestaan, mits zij niet van invloed zijn op de doelmatigheid en uniformiteit van het gemeenschappelijke monetaire beleid. Een voorbeeld van een geval waarin nationale wettelijke bepalingen in strijd zijn met de prerogatieven van de ECB, zijn regels waarbij overheidsorganen bevoegdheden hebben op het gebied van de uitgifte van bankbiljetten. 19 3. PRIJSSTABILITEIT 3. 1 Bepalingen van het Verdrag Het prijsstabiliteitscriterium wordt in het eerste streepje van artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag als volgt gedefinieerd: "het bereiken van een hoge mate van prijsstabiliteit [. ] blijkt uit een inflatiepercentage dat dicht ligt bij dat van ten hoogste de drie Lid-Staten die op het gebied van de prijsstabiliteit het best presteren; ". Artikel 109 J, üd 1, wordt nader uitgewerkt in Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria; in artikel 1 van dit protocol wordt bepaald dat een Lid-Staat voldoet aan het convergentiecriterium voor de inflatie, als de Lid-Staat "een houdbare prijsontwikkeling heeft en een gemiddeld inflatiepercentage dat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, niet meer dan IV2 procentpunt hoger ligt dan dat van ten hoogste de drie Lid-Staten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren. De inflatie wordt gemeten aan de hand van het indexcijfer van de consumptieprijzen op een vergelijkbare basis, rekening houdend met verschillen in de nationale definities. " De nationale consumentenprijsindexcijfers (cpi) lopen qua concept, methoden en praktijk sterk uiteen. Om te voldoen aan de eis van Protocol nr. 6 dat de inflatie op een vergelijkbare basis wordt gemeten, heeft de Raad op 23 oktober 1995 een kader-verordening vastgesteld (Verordening (EG) nr. 2494/95), op basis waarvan de nationale cpi in twee stappen worden geharmoniseerd. De eerste stap die voor de opstelling van het in artikel 109 J, lid 1, bedoelde verslag (het voorliggende document) noodzakelijk was, was de invoering in maart 1996 van een reeks zogenoemde "voorlopige indexcijfers van de consumentenprijzen" (in het vervolg afgekort als "vcpi"), die zijn gecorrigeerd om vastgestelde verschillen tussen de nationale indexcijfers ten aanzien van de in de index verwerkte goederen en diensten te verminderen. Vanaf januari 1996 zijn maandelijks vcpi gepubliceerd; de tijdreeksen gaan terug tot januari 1994. Als eerste stap in de harmonisatie zijn de onderdelen van de nationale indexcijfers waarvoor de praktijk van Lid-Staat tot Lid-Staat momenteel het sterkst uiteenloopt, buiten de vcpi gehouden. Bij de vcpi zijn daarom buiten beschouwing gelaten: de huurwaarde van door eigenaren bewoonde woningen, gezondsheidszorg en onderwijs, alsmede verscheidene andere posten als hypotheekrentebetalingen, financiële diensten, verzekeringen, pakketreizen en bepaalde diensten van lokale overheden. Anderzijds zijn in de vcpi wel bepaalde posten opgenomen, zoals de prijzen van alcohol en tabak, die in een aantal Lid-Staten bij de berekening van de nationale cpi buiten beschouwing worden gelaten. Hoewel de aldus berekende vcpi nog niet volledig vergelijkbaar zijn, worden zij voorlopig geacht een vergelijkingsbasis voor een beoordeling van de convergentie van de inflatie in de Lid-Staten te bieden die beter is dan de nationale cpi. De tweede stap, die voor januari 1997 gepland is, bestaat uit het invoeren van vergelijkbare, geharmoniseerde indexcijfers (in het navolgende afgekort als "hcpi"), die zijn gebaseerd op gemeenschappelijke definities en methoden, zoals het gebruik van een gemeenschappelijk pakket goederen en diensten voor alle Lid-Staten en harmonisatie van de referentieperiode, de normen voor steekproeven, de frequentie voor het actualiseren van wegingsfactoren, het demografisch en geografisch bereik, enz. 20 3. 2 Prijsstabiliteit volgens een beoordeling op basis van de vcpi 3. 2. 1 Recente ontwikkelingen De tijdreeksen voor de vcpi zijn slechts vanaf januari 1994 beschikbaar. Bijgevolg kan de ontwikkeling van de inflatie op basis van deze index pas vanaf januari 1995 geanalyseerd worden. Sedert begin 1995 overheerst als algemene tendens een lagere en meer convergerende inflatie. De inflatie in de Gemeenschap als geheel, gemeten volgens de vcpi (percentage ten opzichte van hetzelfde tijdstip in het voorgaande jaar), bedroeg in januari 1995 2,8% en was in september 1996 gedaald tot 2,4%». Dit is een historisch laag cijfer, dat niet ver verwijderd is van wat kan worden beschouwd als prijsstabiliteit. In de zeven Lid-Staten waar de inflatie op jaarbasis in januari 1995 lager dan 2,5% was (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, Nederland en Finland), is het tempo van de prijsstijging in de daaropvolgende twintig maanden verder afgenomen of op een laag niveau gestabiliseerd (zie grafiek 3. 1). In drie van de vier landen waar begin 1995 de inflatie op jaarbasis zich bewoog tussen de 2,5 en 3% (Ierland, Oostenrijk en Zweden; de uitzondering is het Verenigd Koninkrijk), was de inflatie medio 1996 gedaald tot onder de 2%. De vertraging van het inflatietempo was het duidelijkst in Zweden, waar sinds augustus van dit jaar de inflatie op jaarbasis is teruggelopen tot 1%. In het Verenigd Koninkrijk is geleidelijk en enigszins ongelijkmatig vooruitgang geboekt in de richting van prijsstabiliteit; in de loop van 1996 heeft, ondanks het krachtige economisch herstel en eerdere neerwaartse druk op het pond sterling, de vertraging van de inflatie zich echter doorgezet. In de overige Lid-Staten is zichtbaar vooruitgang geboekt op het gebied van de inflatie ontwikkeling, maar zijn de mate van prijsstabiliteit en -convergentie nog onbevredigend. In Spanje en Italië was in de eerste helft van 1995 sprake van een zorgwekkende stijging van de inflatie, die werd veroorzaakt door de stijging van de invoerprijzen (na de scherpe devaluatie van de munteenheden van beide landen in het voorjaar) en door verhogingen van de indirecte belastingen. In beide landen bereikte de inflatie echter medio 1995 haar hoogste punt en is sindsdien een duidelijke neerwaartse trend waarneembaar. In september van dit jaar bedroeg de inflatie in Italië 3,5% en die in Spanje 3,6%. In Spanje is de vertraging van de inflatie de afgelopen maanden echter tot stilstand gekomen, hoewei de onderliggende inflatie (exclusief de prijzen van onbewerkte voedingsmiddelen en energie) is blijven dalen. Ook in Portugal was in het voorjaar van 1995 sprake van een kortdurende stijging van de inflatie, doch deze was veel geringer en sloeg veel sneller dan in de twee eerder genoemde landen om in een daling. Na in maart van dit jaar te zijn afgenomen tot 2%, is het tempo van de inflatie in Portugal de afgelopen maanden opgelopen tot 3,2% in september. In Griekenland is de inflatie gedaald van 10,9% in januari 1995 tot 8,1% in september 1996, maar daarmee is zij nog steeds ruim boven het gemiddelde van de Gemeenschap. 21 3. 2. 2 Toetsing van de prijsconvergentie aan een referentiewaarde 22 Tabel 3. 1 Convergentie van de inflatie (inflatie gemeten als de procentuele mutatie van de VCPI) ; Voorlopige consumentenprijsindex cijfers december 1995(1) september 1996(1) 1. 4 - 1. 1 LO 2. 7 1. 3 1. 2 0. 9 2. 6 Drie landen met de laagste inflatie B D NL FIN referentiewaarde (2) Lid-Staten die aan de referentiewaarde voldoen 9 15 L4 2. 3 1. 5 1. 7 2. 4 1. 9 1. 1 2. 0 1. 0 - 10 15 ï*6 2. 2 1. 3 2. 1 2. 1 1. 3 1. 2 1. 7 0. 9 1. 6 Aantal: Van in totaal: ~B DK D F IRL(3) L NL A FIN _S (1) Berekend als de procentuele mutatie van het rekenkundige gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundige twaalf de van gemiddelde maandelijkse in de indexcijfers voorafgaande periode. | | (2) In dit verslag gehanteerde definitie: het rekenkundige gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie plus 1,5 procentpunt. (3) Berekend op basis van kwartaalgegevens. Bron: Diensten van de Commissie. In dit verslag worden de navolgende operationele definities gehanteerd (voor een bespreking van de daarmee verband houdende problematiek, zie het kader over de "Berekening van de referentiewaarde voor de inflatie"). De inflatie in een Lid-Staat wordt gemeten op basis van de procentuele mutatie van het rekenkundige gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekening gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers in de voorgaande periode. De referentiewaarde wordt berekend als het rekenkundig gemiddelde van de inflatiepercentages van de drie Lid- Staten met de inflatie, vermeerderd met 1,5 procent. laagste In de periode waarvoor de referentiewaarde berekend kan worden , is deze marginaal gedaald van 2,7% in december 1995 tot 2,6% in september 1996 (zie tabel 3. 1). In de betrokken periode is nauwelijks wijziging gekomen in de samenstelling van de referentiegroep (dit zijn de drie landen met de laagste inflatie). Nederland en Finland maakten daar voortdurend deel van uit, in juni 1996 nam Duitsland de plaats van België in. In september 1996 was de gemiddelde inflatie in tien Lid-Staten (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland , Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland en Zweden) lager dan de referentiewaarde, in twee andere landen (Portugal en het Verenigd Koninkrijk) was het gemiddelde inflatiepercentage 0,4 procentpunt hoger dan de referentiewaarde. In Spanje en Italië lag de gemiddelde inflatie respectievelijk 1,2 procent en 2,1 procent boven de referentiewaarde. In het geval van Griekenland bedroeg de afstand tot de referentiewaarde 5,8 procentpunt (zie tabel 3. 2) Opgemerkt zij dat deze maatstaf afwijkt van wat algemeen wordt aangeduid als het "inflatiepercentage" (te weten de procentuele mutatie van een index in de meest recente maand ten opzichte van de index in dezelfde maand van het voorgaande jaar), dat in paragraaf 3. 2. 1 en grafiek 3. 1 gebruikt is. Tijdreeksen van de vcpi zijn pas vanaf januari 1994 beschikbaar. Bijgevolg is de eerste referentiewaarde die berekend kan worden, het percentage voor december 1995. Voor Ierland zijn slechts kwartaalgegevens betreffende de vcpi en nationale cpi beschikbaar. 23 De situuatie op het gebied van de convergentie was in september 1996 gunstiger dan in december 1995: destijds was in negen landen sprake van een gemiddelde inflatie onder de referentiewaarde en was in de overige tot de referentiewaarde groter dan thans het geval is. landen de afstand Tabel 3. 2 Gemiddelde inflatie (gemeten als de procentuele mutatie van de ™& (i) (i) B DK D EL E F IRL(2) I L NL A P FIN S UK Voorlopige consumentenprijsindexcijfers september december 1996 1995 1. 6 1. 4 2. 3 2. 2 1. 3 1. 5 8. 4 9. 0 3. 8 4. 7 2. 1 1. 7 2. 1 2. 4 4. 7 5. 4 1. 3 1. 9 1. 2 1. 1 1. 7 2. 0 3. 0 3. 8 0. 9 1. 0 1. 6 2. 9 3. 0 3. 1 EUR 3. 0 (1) Berekend als de procentuele mutatie van het rekenkundige gemiddelde van ten twaalf maandelijkse opzichte rekenkundige het gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers voorafgaande periode. indexcijfers van 2. 7 de in (2) Berekend op basis van kwartaalgegevens. Bron: Diensten van de Commissie Grafiek 3. 2 Voortopige cunsttmcnt«nprïj*«tdfexcrjfér8 <V€i*î) Procfltttuftte trottai tó 10 • d e c. 1995 gasep. 1996 B DSC D EL E F ÏRL. 1 * Gemiddelde van. d* drie knü&nnufttta laagste inflatie + 1,3 pfôcantptmt, m s UK 24 3. 3 De ontwikkeling van de inflatie in de tweede fase van de EMU Het korte tijdvak waarvoor de vcpi-gegevens bekend zijn, maakt het onmogelijk de recente inflatie ontwikkeling in historisch perspectief te beschouwen. Om te zorgen voor een samenhangende en evenwichtige beoordeling van de mate van prijsstabiliteit en de duurzaamheid van de inflatie ontwikkeling moeten andere indicatoren van de inflatie in beschouwing worden genomen, waaronder de deflator van de particuliere consumptie en de cpi. In het kader over "Verschillen tussen de vcpi en de cpi" wordt onderzocht hoe groot het onderscheid hiertussen is. Ontwikkelingen met betrekking tot de deflator van de particuliere consumptie en de cpi bevestigen dat, sinds op 1 januari 1994 de tweede fase van de EMU is ingegaan, aanzienlijke vooruitgang bij de convergentie van de inflatie geboekt is. Tussen 1993 en 1995 is de inflatie in de Gemeenschap als geheel gedaald van 4% tot 3%, indien op basis van de deflator van de particuliere consumptie gemeten wordt, en van 3!/2% tot 3%, indien op basis van de cpi gemeten wordt. Deze neerwaartse trend is in 1996 doorgezet: naar verwachting bedraagt de inflatie in de Gemeenschap volgens beide indicatoren dit jaar gemiddeld slechts iets meer dan 214% (zie tabel 3. 3). Per land is het beeld dat de ontwikkeling van de deflator van de particuliere consumptie en die van de cpi geven, gelijk aan dat van de vcpi. In alle landen van de Gemeenschap is sprake van een dalende inflatie, zij het in uiteenlopende mate. De Lid-Staten die reeds lang deelnemen aan het wisselkoersarrangement van het EMS (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg en Nederland), hebben in de tweede fase hun aanvankelijk al gunstige inflatie ontwikkeling geconsolideerd. De drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en Zweden) zijn in de richting van deze kopgroep geconvergeerd. In het Verenigd Koninkrijk wordt het beloop van de cpi sterk beïnvloed door de ontwikkeling van de hypotheekrente. Deze laatste verklaart de daling tot 1,6% in 1993 en de daaropvolgende stijging tot 3,5% in 1995. De vertraging van de cpi-inflatie in de eerste helft van 1996 is opnieuw merendeels te danken aan de daling van de hypotheekrente. De deflator van de particuliere consumptie wijst echter op een amame van de inflatie, van 3,5% in 1993 tot 2,6% in 1995; in 1996 zal de cpi naar verwachting nog iets lager zijn. 25 Tabel 3. 3 Deflator van de particulière consumptie en consumentenprijsindex (nationale munteenheid, procentuele mutatie) Deflator van de particuliere consumptie Consumentenprijsindex 1993 1994 1995 3. 2 1. 7 2. 7 10. 8 4. 9 2. 1 2. 6 4. 6 2. 4 2. 7 3. 0 4. 8 1. 4 3. 1 2. 5 1. 6 2. 1 2. 0 9. 3 4. 7 1. 7 2. 0 5. 8 2. 0 0. 9 2. 3 4. 2 0. 2 2. 7 2. 6 1996 0) 2. 0 2. 0 1. 8 8. 5 3. 6 1. 9 2,0 3. 9 1. 7 1. 9 2. 0 3. 3 0. 9 1. 7 2. 5 1993 1994 1995 2. 8 1. 3 3. 6 14. 4 4. 6 2. 1 1. 4 4. 5 3. 6 2. 6 3. 6 6. 4 2. 2 4. 6 1. 6 2. 4 2. 0 2. 7 10. 9 4. 7 1. 7 2. 3 4. 0 2. 2 2. 8 3. 0 5. 2 1. 1 2. 2 2. 5 1. 5 2. 1 1. 8 9. 3 4. 7 1. 8 2. 6 5. 2 1. 9 1. 9 2. 2 4. 1 1. 0 2. 5 3. 4 Sep. 9 (2) 1. 8 2. 0 1. 6 8. 6 3. 8 2. 1 1. 8 4. 6 1. 3 1. 9 1. 8 3. 3 0. 5 1. 2 2. 6 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK 3. 4 3 1 3. 3 3. 0 2. 7 4. 1 0. 59 0. 85 0. 49 0. 75 0. 48 0. 63 0. 35 0. 66 0. 41 0. 73 0. 62 3. 1 0. 68 0. 40 2. 6 0. 66 0. 34 EUR Var. Co. Var. Co. WKM Var. Co. Niet WKM (1) Economische prognoses, najaar 1996. (2) Berekend als de procentuele mutatie van het rekenkundige gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundige gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers in de voorafgaande periode. 0. 74 0. 43 0. 81 0. 59 0. 66 0. 76 0. 63 0. 63 0. 67 Var. Co. = de variatiecoëffïciënt (standaarddeviatie uitgedrukt in procenten van het gemiddelde van de gegevens). Var. Co. WKM is de variatiecoëfficiënt voor de landen in het wisselkoersmechanisme: B, DK, D, E, F, IRL, L, NL en P in 1993 en 1994; met ingang van 1995 inclusief A; met ingang van 1996 inclusief FIN. Var. Co. Niet-WKM is de variatiecoëfficiënt voor de landen buiten het wisselkoersmechanisme: GR, I en het UK in 1993 en 1994; in 1995 ook FIN en S; in 1996 ook S. Bron: Diensten van de Commissie. In de overige Lid-Staten (Spanje, Griekenland, Italië en Portugal) is sinds 1993 sprake van een duidelijke verbetering, doch in Spanje en Portugal is in het voorjaar de neerwaartse trend van de inflatie onderbroken. 1996 van is van tussen De algemene daling van de inflatie in de hele Gemeenschap ging gepaard met geringere de verschillen inflatiepercentages de verschillende Lid-Staten. Een indicatie van de tendens tot convergentie van de inflatie in de de Lid-Staten variaüecoèfficiènt4, een spreidingsmaatstaf. statistische De variatiecoèfficiënt van de inflatie is (gemeten op basis van de deflator van de particuliere consumptie) in de Gemeenschap als geheel van 0,73 in 1993 afgenomen tot 0,66 in 1996. Binnen de groep deelnemers aan het wisselkoersarrangement was de convergentie nog sterker: de variatiecoëfficiënt daalde binnen deze groep van 0,62 in 1993 tot 0,34 in 1996. Daartegenover staat dat de inflatie in de groep het landen wisselkoersarrangement aanzienlijk sterker uiteen blijft lopen. buiten De variatiecoëfficiënt laat voor elk jaar de spreiding van de inflatie in de afzonderlijke Lid-Staten rond het gemiddelde zien; hoe hoger de waarde van de variatiecoëfficiënt, des te groter de spreiding van de inflatie in een bepaald jaar. 26 3. 4 De duurzaamheid van de convergentie van de prijsontwikkeling Het proces van een convergerende inflatie, waarvan reeds meer dan een decennium in de Gemeenschap sprake is, is grotendeels het gevolg van fundamentele veranderingen in de houding van alle economische actoren ten opzichte van de inflatie. Ongetwijfeld is de vastberaden implementatie van een op prijsstabiliteit gericht monetair beleid de belangrijkste structurele verandering geweest. In verscheidene Lid-Staten zijn expliciete streefcijfers voor de inflatie of voor intermediaire doelvariabelen (de groei van de geldhoeveelheid of een wisselkoersdoelstelling) vastgesteld en is op basis daarvan een geloofwaardig monetair beleid gevoerd. Institutionele veranderingen, zoals het verbod op financiering van begrotingstekorten door de centrale bank en het verbod op bevoorrechte toegang van de overheid tot financiële instellingen (die bij het begin van de tweede fase in werking zijn getreden), alsmede het onafhankelijk worden van de centrale banken (volgens het Verdrag moet dat aan het eind van de tweede fase het geval zijn; zie hoofdstuk 2) hebben ertoe bijgedragen dat het op stabiliteit gerichte monetaire beleid in de Lid- Staten effectiever en geloofwaardiger is geworden. Naast de directe gevolgen voor de inflatie heeft het monetaire beleid ook langs de weg van het beïnvloeden van het gedrag van de partijen in het economisch leven een dempend effect op prijsverhogingen. Door vastberaden vast te houden aan het beleid van inflatiebestrijding, zorgen de monetaire autoriteiten ervoor dat de doelstelling van prijsstabiliteit geloofwaardiger is, hetgeen sterk bijdraagt tot lagere inflatieverwachtingen. De afgelopen tien jaar is geleidelijk een matiging van de nominale loonontwikkeling bereikt (zie paragraaf 7. 4. 1). Deze trend wijst erop dat de sociale in hun partners de prijsstabiliteitsdoelstelling loonafspraken. in toenemende mate hebben geïntegreerd Ook andere cruciale structurele factoren hebben in belangrijke mate bijgedragen tot de lage inflatie waarvan momenteel in de Gemeenschap sprake is. De voltooiing van de interne markt heeft - en blijft dat doen- neerwaartse druk op de prijsinflatie op ondernemings- en bedrijfstaksniveau uitgeoefend, hoofdzakelijk langs twee wegen. Ten eerste heeft het wegnemen van nationale handelsbelemmeringen op vele markten voor goederen en diensten de concurrentie doen toenemen, waardoor de extra opbrengsten die het gevolg waren van markten met onvolkomen concurrentie, zijn afgenomen. Ten tweede heeft de sterkere concurrentie aangezet tot een meer efficiënte aanwending van middelen in de Gemeenschap, waardoor aan de aanbodzijde de doelmatigheid is toegenomen. Dit heeft geleid tot een daling van de produktiekosten, hetgeen vanzelfsprekend neerwaartse druk op de prijzen ten gevolge had. Sedert de jaren tachtig heeft in de meeste Lid-Staten een heroriëntatie van het begrotingsbeleid plaatsgevonden. Het gebruik van discretionaire budgettaire instrumenten om de economische activiteit te beïnvloeden wordt meer en meer beschouwd als ondoelmatig of zelfs schadelijk, omdat voortdurende excessief hoge tekorten en het opbouwen van een grote staatsschuld ernstige negatieve gevolgen hebben voor de aanbodzijde van de economie en voor de inflatie. Aanvankelijk werden bij het beleid tot begrotingsconsolidatie wisselende successen geboekt. De afgelopen jaren echter zijn de inspanningen om de begrotingstekorten te verminderen geïntensiveerd en geloofwaardiger gebleken (zie hoofdstuk 4). De verschuiving in de richting van meer budgettaire discipline, waarbij op middellange termijn naar evenwicht op de begroting wordt gestreefd, heeft 27 lage en stabiele inflatieverwachtingen bevorderd; daardoor is de taak van het monetaire beleid, het bewerkstelligen en handhaven van prijsstabiliteit bij een lagere rente, gemakkelijker geworden. Afgezien van deze structurele factoren hebben ook conjuncturele factoren bijgedragen tot de huidige gunstige ontwikkeling van de inflatie in de Gemeenschap. Het feit dat de produktie voortdurend onder de maximale capaciteit lag, heeft het bedrijfsleven in sterke mate afgehouden van prijsverhogingen of het toestaan van aanzienlijke loonsverhogingen. 28 BEREKENING VAN DE REFERENTIEWAARDE VOOR DE INFLATIE In Protocol nr. 6 is bepaald dat de referentiewaarde voor de inflatie moet worden berekend op basis van "een gemiddeld inflatiepercentage [. ], gemeten over een periode van één jaar, [. ] van ten hoogste de drie Lid-Staten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren". Ten aanzien van het probleem van het gemiddelde wordt in dit verslag de voorkeur gegeven aan een rekenkundig in plaats van een meetkundig gemiddelde, omdat het eerste de meest gebruikelijke methode is. Ook is het verschil tussen het rekenkundige en het meetkundige gemiddelde zeer gering, met name als de inflatie laag is. Met betrekking tot de periode van één jaar zijn twee benaderingen mogelijk: hetzij de mutatie op jaarbasis van een maandelijkse indicator (bij voorbeeld september 1996 ten opzichte van september 1995), hetzij de gemiddelde mutatie in de laatste twaalf maanden ten opzichte van de mutatie in de voorafgaande twaalf maanden. Het voordeel van de eerste aanpak is dat deze ongecompliceerd en makkelijk te begrijpen is; daartegenover staan echter zwaarder wegende nadelen. De resultaten kunnen van maand tot maand sterk uiteenlopen vanwege effecten op de grondslag van de indicator, bij voorbeeld veranderingen bij de indirecte belastingen. Nog belangrijker is dat het criterium moet dienen ter beoordeling van de duurzaamheid van de prijsstabiliteit en de inflatieconvergentie, zodat het aangewezen lijkt een langere periode in aanmerking te nemen. Ten aanzien van het aantal landen dat in de berekening van de referentiewaarde moet worden betrokken, zijn verscheidene benaderingen denkbaar. Een eerste reeks interpretaties gaat uit van één land om de referentiewaarde te berekenen, in welk geval de volgende methoden denkbaar zijn: methode 1: het inflatiepercentage in het land met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt methode 2: het inflatiepercentage in het land met de op één na laagste inflatie + 1,5 procentpunt methode 3: het inflatiepercentage in het land met de op twee na laagste inflatie + 1,5 procentpunt De tweede reeks interpretaties bestaat eruit dat het gemiddelde van twee of drie landen wordt genomen: methode 4: het ongewogen gemiddelde van de inflatiepercentages in de twee landen met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt methode 5: het ongewogen gemiddelde van de inflatiepercentages in de drie landen met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt methode 6: een gewogen gemiddelde van de inflatiepercentages in de drie landen met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt 29 Tabel 3. 4 Convergentie van de mflatie op basis van verschillende methoden voor de berekening van de referentiewaarde, VCPI december 1995 (D september 1996 (i) Referentie waarde Aantal Lid-Staten dat aan de referentie- waarde voldoet (3) Referentie waarde Aantal Lid-Staten dat aan de referentie- waarde voldoet (3) 1. Land met de laagste inflatie +1,5 procentpunt 2. Land met de op een na laagste inflatie + 1,5 procentpunt 3. Land met de op twee na laagste inflatie + 1,5 procentpunt 4. Ongewogen gemiddelde van de twee landen met de laagste inflatie +1,5 procentpunt 5. Ongewogen gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt 6. GewogerP gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie + 1,5 procentpunt 2. 5 2. 6 2. 9 2. 5 2. 7 2. 7 2. 4 2. 7 2. 8 2. 6 2. 6 2. 8 10 10 10 10 10 10 (1) Berekend als de procentuele mutatie van het rekenkundige gemiddelde van twaalf maandelijkse indexcijfers ten opzichte van het rekenkundige gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers in de voorafgaande periode. (2) Gewogen op basis van het aandeel in de particuliere consumptie in 1995 tegen lopende prijzen, kkp. (3) De negen landen die in december 1995 aan de referentiewaarde voldeden, zijn: B, DK, D, F, IRL, L, NL, A en FIN. De tien landen die in september 1996 aan de referentiewaarde voldeden, zijn: B, DK, D, F, IRL, L, NL, A, FIN en S. Bron: Diensten van de Commissie. Voor december 1995 en september 1996 zijn volgens deze zes methodes referentiewaarden berekend. In dit verslag hanteert de Commissie de vijfde methode. Uit tabel 3. 4 blijkt dat, ongeacht de gehanteerde methode, het aantal landen waarvan de inflatie lager is dan de referentiewaarde, in december 1995 en september 1996 gelijk is. Dit gegeven kan door twee factoren worden verklaard. In de eerste plaats is er een grote groep van landen, die erin geslaagd zijn een duurzaam lage en convergerende inflatie te bewerkstelligen. Bijgevolg heeft noch het aantal landen dat in de berekening wordt betrokken, noch de samenstelling van de referentiegroep veel effect op de hoogte van de referentiewaarde. Ten tweede is de inflatie ontwikkeling in de overige Lid-Staten nog altijd zeer ver verwijderd van de groep waarin de inflatie laag is, zodat kleine veranderingen van de referentiewaarde er niet toe leiden dat dergelijke landen voldoen aan de referentiewaarde. 30 VERSCHILLEN TUSSEN DE VCPI EN DE CPI De verschillen tussen de vcpi en de cpi zijn sterk afhankelijk van de wijze waarop de nationale cpi thans zijn opgebouwd. In het geval van landen waar posten als de gezondheidszorg of de huurwaarde van door eigenaren bewoonde woningen worden betrokken in de cpi, is de vcpi over het algemeen lager dan de cpi: de prijzen van de genoemde posten stijgen meestal sneller dan die van internationaal verhandelde goederen. In het geval van landen waar de prijzen van alcohol en tabak zijn uitgesloten van de berekening van de cpi, is de cpi over het algemeen juist lager dan de vcpi: de prijsstijging van de genoemde goederen is normaliter hoger dan gemiddeld. Bij landen waar de hypotheekrente is verwerkt in de nationale cpi, treden ongelijkmatige verschillen met de vcpi op. Voor de Gemeenschap als geheel en in het geval van een aantal landen zijn de verschillen tussen de cpi en de vcpi gering: de afwijking beweegt zich in de orde van grootte van ±0,1 procentpunt tot ± 0,3 procentpunt (zie tabel 3. 5). Voor bepaalde landen beweegt de afwijking zich echter in de orde van ± 0,5 procentpunt tot bijna 1 procentpunt (Ierland, Nederland, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk). iTabel 3. 5 Verschillen tussen de VCPI en de CPI (procentuele mutatie) 1995(1) CPI VCPI 1. 4 2. 3 1. 5 9. 0 4. 7 1. 7 2. 4 5. 4 1. 9 1. 1 2. 0 3. 8 1. 0 2. 9 3. 1 1. 5 2. 1 1. 8 9. 3 4. 7 1. 8 2. 6 5. 2 1. 9 1. 9 2. 2 4. 1 1. 0 2. 5 3. 4 VCPI 1. 7 2. 3 1. 4 8. 9 3. 4 2. 5 2. 1 4. 4 1. 3 1. 5 1. 8 2. 1 1. 1 1. 5 3. 0 Verschil VCPI- CPI -0. 1 0. 2 -0. 3 -0. 3 0. 0 -0. 1 -0. 2 0. 2 0. 0 -0. 8 -0. 2 -0. 3 0. 0 0. 4 -0. 3 -0. 1 B DK D EL E F IRL (3) I L NL A P FIN S UK EUR March 1996<2) CPI September 1996<2) CPI VCPI Verschil VCPI- CPI -0. 3 0. 2 -0. 3 -0. 2 0. 0 0. 2 0. 1 -0. 1 0. 1 -0. 6 0. 0 -0. 3 0. 5 0. 0 0. 3 2. 0 2. 1 1. 7 9. 1 3. 4 2. 3 2. 0 4. 5 1. 2 2. 1 1. 8 2. 4 0. 6 1. 5 2. 7 Verschil VCPI- CPI 0. 2 0. 2 -0. 1 -0. 4 0. 0 0. 0 0. 8 0. 1 0. 1 -0. 6 0. 2 -0. 2 0. 6 0. 7 0. 8 0. 1 2. 1 2. 5 1. 3 8. 1 3. 6 1. 6 2. 2 3. 5 1. 5 1. 4 2. 2 3. 2 1. 2 0. 6 2. 9 2. 4 , 1. 9 2. 3 1. 4 8. 5 3. 6 1. 6 1. 4 3. 4 1. 4 2. 0 2. 0 3. 4 0. 6 -0. 1 2. 1 2. 3 3. 1 3. 0 (1) Jaarlijkse mutatie in procenten. (2) Percentage ten opzichte van dezelfde maand in het voorgaande jaar, T/T-12. (3) Berekend op basis van kwartaalgegevens. 0. 0 2. 7 2. 7 Bron: Diensten van de Commissie. 31 Tabel 3. 6 Convergentie van de inflatie op basis van de VCPI en de CPI (procentuele mutatie) Voorlopige consumenten prijsindex (1) sep. dec. 1995(1) Consumenten- prijsindex(l) dec. 1995(l) sep. (i) 1996 1996 (n De drie landen met de laagste inflatie B D F NL L FIN S referentiewaard e (2) 1. 4 1. 1 1. 0 2. 7 1. 3 1. 2 0. 9 2. 6 1. 5 1. 8 1. 0 2. 9 1. 3 0. 5 1. 2 2. 5 Lid-Staten die aan de referentiewaarde voldoen Aangezien voorts het inflatiecriterium relatief en niet absoluut gedefinieerd is, leidt het hanteren van de vcpi niet tot significant afwijkende uitkomsten. Zoals blijkt uit tabel 3. 6 brengt het gebruik van de cpi in plaats van de vcpi geen wijziging in het aantal landen dat aan de referentiewaarde De samenstelling van de groep van drie landen met de laagste inflatie verschilt echter wel. voldoet. Antal: Van in totaal: B DK D F IRL (3) L NL A FIN S (1) Berekend 9 15 1. 4 2. 3 1. 5 1. 7 2. 4 1. 9 1. 1 2. 0 1. 0 10 15 1. 6 2. 2 1. 3 2. 1 2. 1 1. 3 1. 2 1. 7 0. 9 1. 6 10 15 1. 5 2. 1 1. 8 1. 8 2. 6 1. 9 1. 9 2. 2 1. 0 2. 5 10 15 1. 8 2. 0 1. 6 2. 1 1. 8 1. 3 1. 9 1. 8 0. 5 1. 2 als de procentuele mutatie van het twaalf maandelijkse rekenkundige gemiddelde van indexcijfers rekenkundige ten opzichte van het gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers in de voorafgaande periode. (2) In dit verslag gehanteerde definitie: het rekenkundige gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie plus 1,5 procentpunt. (3) Berekend op basis van kwartaalgegevens. Bron: Diensten van de Commissie. 32 4. DE BEGROTINGSSITUATIE BU DE OVERHEID 4. 1 Het bestaan van een buitensporig tekort Artikel 109 J, lid 1, tweede streepje, maakt duidelijk dat, om te voldoen aan het criterium inzake de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, een Lid-Staat ervoor moet zorgen dat de overheidsfinanciën geen tekort vertonen waarvan krachtens artikel 104 C, lid 6, is vastgesteld dat het buitensporig is. In artikel 2 van Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria is voorts bepaald: "Het in artikel 109 J, lidl, tweede streepje, van het Verdrag bedoelde criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid, houdt in dat ten aanzien van de Lid-Staat op het tijdstip van het onderzoek geen Raadsbesluit krachtens artikel 104 Q lid 6, van het Verdrag is genomen, waarin wordt vastgesteld dat er in de betrokken Lid-Staat een buitensporig tekort bestaat. " Derhalve is het niet de taak van dit verslag om een onafliankelijk oordeel te geven over de vraag of Lid-Staten al dan niet voldoen aan het criterium inzake de overheidsfinanciën. Een dergelijk oordeel is reeds geveld in de besluiten van de Raad over het bestaan van een buitensporig tekort. In deze eerste paragraaf van dit hoofdstuk worden de toepassing van de procedure bij excessieve tekorten in de tweede fase van de EMU en de thans van kracht zijnde besluiten over het bestaan van een buitensporig tekort beschreven. In de daaropvolgende paragrafen van dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van recente budgettaire ontwikkelingen in de Lid-Staten. De bepalingen van de procedure bij excessieve tekorten (artikel 104 C, met uitzondering van de leden 1, 9, 11 en 14, in samenhang met het hiermee verband houdende Protocol nr. 5) zijn toegepast, sinds in januari 1994 de tweede fase van de EMU is ingegaan. Sindsdien is het gebruikelijk dat de Commissie en de Raad de procedure op jaarbasis ten uitvoer leggen. Elk jaar zijn, nadat de Lid-Staten (krachtens Verordening (EG) nr. 3605/93) in maart gegevens over hun begrotingen verstrekt hebben, de verschillende stappen van de procedure uitgevoerd. In het kader over de "Procedure bij buitensporige tekorten" worden de belangrijkste aspecten van de procedure in de tweede fase beschreven. Toen in 1994 de procedure voor de eerste maal ten uitvoer is gelegd, heeft de Raad krachtens artikel 104 C, lid 6, besloten1 dat in tien van de destijds twaalf Lid-Staten een buitensporig tekort bestond. Alleen ten aanzien van Ierland en Luxemburg werd een dergelijk besluit niet genomen. In Ierland was het overheidstekort lager dan de referentiewaarde van 3% van het BBP; de schuldquote van de overheid was weliswaar hoger dan de referentiewaarde van 60% van het BBP, maar was aanzienlijk gedaald. In Luxemburg was sprake van een overschot op de overheidsbegroting en bewoog de schuldquote zich ver onder de referentiewaarde. Van de overige tien Lid-Staten werd vastgesteld dat zij niet aan één van de criteria of niet aan beide criteria (overheidstekort en -schuld) voldeden. In 1995 werd de procedure voor de eerste maal toegepast op de drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en Zweden). De Raad besloot dat in alle drie een excessief tekort bestond. Besluiten van de Raad van 26 september 1994. Geen van de documenten betreffende de toepassing van de procedure is gepubliceerd in het Publikatieblad. 2 Besluiten van de Raad van 10 juli 1995 33 Terzelfder tijd besloot de Raad op grond van artikel 104 C, lid 12, om het besluit ten aanzien van Duitsland in te trekken: het tekort van de Duitse overheid was in 1994 lager dan de referentiewaarde, destijds werd verwacht dat het ook in 1995 daaronder zou blijven, en ook de schuldquote was lager dan de referentiewaarde. Bij de toepassing van de procedure in 1996 heeft de Raad een nieuw besluit genomen over het bestaan van een excessief tekort in Duitsland: gebleken was dat het tekort van de Duitse overheid in 1995 de referentiewaarde had overschreden en naar verwachting ook in 1996 daarboven zou blijven. Voorts besloot de Raad het besluit ten aanzien van Denemarken in te trekken: het overheidstekort in Denemarken bleef in 1995 duidelijk onder de referentiewaarde en zou naar verwachting ook in 1996 laag blijven, en de schuldquote van de overheid was weliswaar hoger dan de referentiewaarde, maar was in 1994 en 1995 aanmerkelijk gedaald. Derhalve is voor twaalf Lid-Staten momenteel een besluit van de Raad van kracht, waarin wordt vastgesteld dat sprake is van een buitensporig tekort. Voor slechts drie Lid-Staten (Denemarken, Ierland en Luxemburg) geldt op dit moment geen besluit inzake een excessief tekort, zodat dit de Lid-Staten zijn die aan het criterium betreffende de overheidsfinanciën voldoen. Grafiek 4. 1 ü Tekort \m 4e totale overheid (Ïn^AvanöetBBI*) PK ö EL E F J R LI L tfL A P FIN S TJK 4. 2 Begrotingsontwikkelingen in 1996 De inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie in 1996 zijn gedaan tegen de achtergrond van een pauze in de economische groei. De diensten van de Commissie ramen de reële groei van het BBP in 1996 voor de Europese Unie als geheel op 1,6%; in België, Duitsland, Besluit van de Raad van 10 juli 1995. Besluit van de Raad van 27 juni 1996. Besluit van de Raad van 27 juni 1996. 34 Frankrijk, Italië en Oostenrijk blijft de groei wellicht onder dit gemiddelde. Ondanks het ongunstige economische klimaat zullen naar verwachting vrijwel alle Lid-Staten ook in 1996 vooruitgang boeken bij het verminderen van hun begrotingstekorten. Volgens de meest recente ramingen van de diensten van de Commissie (zie tabel 4. 1 en grafiek 4. 1) zal in 1996 alleen in Duitsland het begrotingstekort oplopen. In alle andere Lid-Staten en voor de Gemeenschap als geheel zal het tekort naar verwachting dalen (in Luxemburg neemt het overschot waarschijnlijk af). In Griekenland, Spanje, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk zal waarschijnlijk sprake zijn van een bijzonder sterke reductie van het tekort, in de orde van meer dan 1% van het BBP. Tabel 4. 1 Tekort van de totale overheid (in % van het BBP) 1993 1994 1995 1996 (1) 7. 5 3. 9 3. 5 14. 2 6. 8 5. 6 2. 4 9. 6 -1. 7 3. 2 4. 2 6. 9 8. 0 12. 3 7. 8 6. 2 5. 1 3. 5 2. 4 12. 1 6. 3 5. 6 1. 7 9. 0 -2. 6 3. 4 4. 4 5. 8 6. 2 10. 8 6. 8 5. 4 4. 1 1. 6 3. 5 9. 1 6. 6 4. 8 2. 0 7. 1 -1. 5 4. 0 5. 9 5. 1 5. 2 8. 1 5. 8 5. 0 3. 3 1. 4 4. 0 7. 9 4. 4 4. 0 1. 6 6. 6 -0. 9 2. 6 4. 3 4. 0 3. 3 3. 9 4. 6 4. 4 B DK D EL E F IRL I L(2) NL A P FIN S UK EUR (l)Eco (2) Het nomische prognoses, najaar 1996 minteken wijst op een overschot. Bron: Diensten van de Commissie. begrotingsoverschot) Gezien de huidige ramingen lijkt het waarschijnlijk dat in 1996 een vierde Lid-Staat (Nederland) erin slaagt het begrotingstekort terug te dringen tot onder de referentiewaarde van 3% van het BBP, nadat eerder al drie andere Lid-Staten (Denemarken, Ierland en Luxemburg; in dit laatste land bestaat daarin een geslaagd waren. Twee Lid-Staten (België er waarschijnlijk in slagen het tekort dit jaar te verminderen tot 3 à VA% van het in zes andere Lid-Staten BBP en (Duitsland, Frankrijk, Spanje, Oostenrijk, Portugal en Zweden) blijft het tekort naar verwachting onder de 4,/2%vanhetBBP. en Finland) zullen Aanhoudende overheidstekorten en een relatief geringe groei van het nominale BBP (dit laatste zowel vanwege de lage inflatie) reële groei als de dalende impliceren dat, ceteris paribus, de bruto- schuldquote van de overheid in 1996 in verscheidene Lid-Staten en in de Europese Unie als geheel waarschijnlijk is blijven stijgen (zie tabel 4. 2 en grafiek 4. 2). In België, Denemarken, Griekenland, Ierland, Italië, Nederland, Portugal en Zweden neemt de schuldquote dit jaar naar verwachting af 35 Tabel 4. 2 Bruto-schuld van de totale overheid (in % van het BBP) Omvang B DK(2) D(3) EL E F IRL 1 L NL A P FIN S UK 1993 137. 0 80. 1 48. 2 111. 8 60. 5 45. 6 94. 5 119. 3 6. 2 80. 8 62. 8 68. 2 57. 3 76. 0 48. 5 1994 135. 0 76. 0 50. 4 110. 4 63. 1 48. 4 87. 9 125. 5 5. 7 77. 4 65. 1 69. 6 59. 5 79. 3 50. 4 1995 133. 7 71. 9 58. 1 111. 8 65. 7 52. 8 81. 6 124. 9 6. 0 79. 7 69. 0 71. 7 59. 2 78. 7 54. 1 1996 (l) 130. 6 70. 2 60. 8 94/93 -2. 0 -4. 1 2. 2 Mutatie 95/94 -1. 3 -4. 1 7. 7 96/95 -3. 1 -1. 7 2. 7 110. 6 67. 8 56. 4 74. 7 123. 4 7. 8 78. 7 71. 7 71. 1 61. 3 78. 1 56. 3 -1. 4 2. 6 2. 8 -6. 6 6. 2 -0. 5 -3. 4 2. 3 1. 4 2. 2 3. 3 1. 9 1. 4 2. 6 4. 4 -6. 3 -0. 6 0. 3 2. 3 3. 9 2. 1 -0. 3 -0. 6 3. 7 -1. 2 2. 1 3. 6 -6. 9 -1. 5 1. 8 -1. 0 2. 7 -0. 6 2. 1 -0. 6 2. 2 73. 5 71. 3 66. 1 68. 1 EUR (1) Economische prognoses, najaar 1996 (2) Het bedrag van de tegoeden van de centrale overheid bij de centrale bank, het overheidsbezit van niet-staatsobligaties en de door overheidsbedrijven uitgegeven schuldtitels wordt geraamd op ongeveer 18% van het BBP in 1995. 2. 0 3. 2 2. 2 van diensten De de Commissie ramen dat eind 1996 de schuldquote in drie (Frankrijk, Lid-Staten Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk) lager zal zijn dan de referentiewaarde van 60% van het BBP. In Duitsland en Finland stijgt de schuldquote vermoedelijk tot iets meer in Spanje dan 60% en beweegt de schuldquote zich eveneens tussen de 60 en In 70% van het BBP. Denemarken, Ierland, Nederland, Oostenrijk, Portugal en Zweden bevindt de schuldquote zich tussen de 70 en 80% van het BBP. In de overige drie Lid-Staten en (België, Griekenland Italië) blijft de schuldquote hoger dan 110% van het BBP. (3) De sterke stijging van de Duitse schuldquote in 1995 wordt hoofdzakelijk overheid niet-gebudgetteerde verplichtingen in verband met de eenwording heeft overgenomen; de omvangrijkste daarvan is de schuld van de Treuhandanstalt. veroorzaakt centrale doordat de Bron: Diensten van de Commissie. B DK D EL E F IRL I M:i mm Bram Diensten van de Commissie. 36 4. 3 Vooruitgang op het gebied van de begrotingsconsolidatie in de tweede fase van de EMU Aan het begin van de tweede fase van EMU vertoonden de overheidsbegrotingen in de meeste Lid- Staten ernstige onevenwichtigheden. In veel landen waren, ten gevolge van de scherpe recessie, de tekorten in 1993 tot ongekende hoogte gestegen en in alle Lid-Staten behalve Ierland en Luxemburg was de schuldquote stijgende. De afgelopen drie jaar zijn de inspanningen van de regeringen van de Lid-Staten op het gebied van de begrotingsconsolidatie over een breed front geïntensiveerd. Steeds meer wordt onderkend dat niet-gecorrigeerde begrotingsonevenwichtigheden, die tot een moeilijk omkeerbare ontwikkeling van de schuld leiden, grote risico's op het gebied van inflatie, rente en economische groei met zich brengen. Duidelijker dan voorheen zijn de financiële markten een risicopremie gaan leggen op landen waar de budgettaire problematiek niet werd aangepakt. Ook van de noodzaak van een hoge mate van convergentie in verband met de gemeenschappelijke munteenheid is een stimulans uitgegaan voor het begrotingsbeleid van de Lid-Staten. Alle Lid-Staten met omvangrijke tekorten hebben ambitieuze programma's voor begrotingsconsolidatie op middellange termijn vastgesteld. Vermindering van de budgettaire onevenwichtigheden vormt de kem van de convergentieprogramma's, die de Lid-Staten in communautair verband ingediend hebben. Hoewel in een aantal gevallen niet zo snel vooruitgang is geboekt als aanvankelijk was gepland en in enige gevallen sprake was van een terugslag, is sinds 1993 in de meeste Lid-Staten sprake van een gestage daling van het overheidstekort (zie tabel 4. 1 en grafiek 4. 3). Uitzonderingen op deze regel zijn: Duitsland, waar het tekort in 1994 daalde maar vervolgens in 1995 en 1996 is gestegen; Spanje, waar het tekort in 1995 steeg, alvorens in 1996 weer te dalen; Nederland, waar het tekort in 1994 en 1995 opliep om daarna in 1996 te dalen; en Oostenrijk, waar het tekort in 1994 en 1995 eveneens steeg, alvorens in 1996 af te nemen. Het overschot op de begroting van Luxemburg fluctueert van jaar tot jaar. Bijzonder grote tekortreducties, met meer dan 4% van het BBP, zijn tussen 1993 en 1996 gerealiseerd in België, Griekenland, Finland en Zweden; in Denemarken, Spanje, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk is het tekort met 2 tot 4% van het BBP gereduceerd. Aangezien veel van deze landen echter een zeer hoog tekort als uitgangspositie hadden, is het tekort er desondanks nog niet tot een bevredigend niveau gedaald. Hoewel voor de korte termijn de nadruk ligt op het terugdringen van het tekort tot minder dan 3% van het BBP, moet dit worden beschouwd als slechts een stap op de weg naar herstel van gezonde begrotingssituaties. Zoals blijkt uit de recente discussies over een stabiliteitspact, ten aanzien waarvan de Commissie op 16 oktober 1996 voorstellen goedgekeurd heeft, moet de tekort-referentiewaarde van 3% van het BBP niet worden beschouwd als doelstelling, maar als maximum. Om de groei en de werkgelegenheid te stimuleren zouden de meeste Lid-Staten op middellange termijn moeten streven naar een begroting die vrijwel in evenwicht is of een overschot vertoont. Grafiek 4. 3 Tekortquote en schuldquote van de overheid -1993-1996 (in % van het BBP) a-«"*- — - OB oi EL 01993 • 1994 • 1995 #1996 Schuld 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 h 40 IRL. O (IRL '96) y. • DK (DK'96) I „ -XÇ E #- 4~OD Q. $ F •1 o 1 3 4 5 6 7 10 11 12 13 14 15 Schuld 100 Tekort (NL '96) Ci'96) -<- (P'95) -E> -o # - «- O FIN *-<~0 UK O 1993 • 1994 n 1995 #1996 90 80 70 60 50 40 30 20 - 10 - L * ^ 3 ?; r# 0 -3 - 10 Bron: Diensten van de Commissie. -2 2 1 3 4 5 6 10 U 12 13 Tekort 4. 3. 1 De invloed van de conjunctuurcyclus 38 Zoals de tekorten in 1993 ten gevolge van de recessie opliepen, zo moet een deel van de daling van de tekorten in de jaren daarna worden toegeschreven aan de invloed van het economisch herstel op de uitgaven en belastinginkomsten. Volgens de behoedzame methode van correctie voor Grafiek 4. 4 mmm m —•Feitelijk tekort -"Voor conjuncturele factoren gecorrigeerd tekort mm- Wtë. Wï mm wmm wm^ conjuncturele factoren die de diensten van de Commissie hanteren, kan voor de jaren 1994 en 1995 meer dan de helft van de tekortreductie in de Gemeenschap als geheel worden toegeschreven aan dergelijke conjuncturele invloeden (zie tabel 4. 3 en grafiek 4. 4). Tussen medio 1995 en medio 1996 was sprake van een pauze in de groei, zodat de groei van het BBP in 1996 over het algemeen gering was, hetgeen in verschillende landen negatieve gevolgen had voor het begrotingssaldo. De meest recente ramingen gaan voor de EU als geheel uit van een tekortreductie met 0,6% van het BBP in 1996, waarbij conjuncturele invloeden een negatief effect van 0,2% van het BBP hadden op dit cijfer en de daling van het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort derhalve geraamd wordt op 0,8% van het BBP. 39 Tabel 4. 3 Mutatie van het feitelijke en het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort van van de totale overheid in 1996, ten opzichte van het voorgaande jaar (in % van het BBP) Tabel 4. 4 Het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde overheidstekort in 1996 (in % van het BBP) Mutatie van het tekort 1994 -2. 3 -0. 4 -1. 0 -2. 1 -0. 4 0. 0 -0. 7 -0. 5 -1. 0 0. 2 0. 2 -1. 1 -1. 8 -1. 5 -1. 0 1995 -1. 0 -1. 8 1. 1 -3. 0 0. 3 -0. 8 0. 3 -1. 9 1. 1 0. 7 1. 5 -0. 7 -1. 0 -2. 7 -1. 0 1996 -0. 8 -0. 2 0. 5 -1. 2 -2. 2 -0. 8 -0. 4 -0. 5 0. 6 -1. 4 -1. 6 -1. 1 -1. 9 -4. 1 -1. 1 B DK D EL E F IRL I L ( l) NL A P FIN S UK 1994 -2. 0 1. 1 -0. 8 -2. 2 -0. 6 0. 5 0. 1 -0. 2 Mutatie van het voor conjuncturele factoren gecorri geerde tekort 1995 -1. 0 -1. 3 0. 9 -2. 9 0. 6 -0. 6 2. 8 -1. 2 1. 5 0. 4 1. 2 -0. 7 1. 0 -1. 3 -0. 7 1996 -1. 0 -0. 3 0. 0 -0. 9 -2. 3 -1. 2 0. 4 -0. 9 0. 3 -1. 4 -2. 0 -1. 0 -1. 7 -3. 8 -1. 1 0. 7 0. 7 -1. 7 0. 1 -0. 4 -0. 1 -0. 4 -0. 7 EUR een wijst op een daling Een min- (plus-) te t. (stijging) van het tekoi -0. 2 -0. 2 -0. 6 -0. 8 (1) Luxemburg had min- (plus-) tek< (daling) van het o\ een overschot, zodat een m wijst op een stijging verschot. Overheids tekort Conjunctu rele component B DK D EL E F ERL I L NL A P FIN S UK EUR | 3. 3 1. 4 4. 0 7. 9 4. 4 4. 0 1. 6 6. 6 -0. 9 2. 6 4. 3 4. 0 3. 3 3. 9 4. 6 4. 4 0. 6 0. 2 0. 5 0. 4 0. 9 0. 6 -2. 0 0. 4 0. 4 0. 3 0. 2 0. 8 1. 1 0. 9 0. 6 0. 5 Voor conjonc turelle factoren gecorri geerd tekort 2. 7 1. 2 3. 5 7. 5 3. 5 3. 4 3. 6 6. 2 -1. 3 2. 3 4. 1 3. 2 2. 2 3. 0 4. 0 3. 9 Bron: Diensten van de Commissie, van prognoses economische najaar 1996 f I | Bron: Diensten van de Commissie Vanwege de recessie aan het begin van de jaren negentig en het aarzelende herstel dat daarop volgde, is in 1996 het BBP van alle Lid-Staten behalve Ierland nog steeds lager dan op grond van de trendmatige ontwikkeling verwacht mocht worden. Een dergelijke negatieve output gap impliceert dat het voor conjuncturele factoren gecorrigeerde tekort minder hoog is dan het feitelijke tekort. Op basis van de methode die de diensten van de Commissie hanteren om tekorten te corrigeren voor conjuncturele factoren, wordt geraamd dat in drie Lid-Staten waar dit jaar sprake was van een tekort van meer dan 3% van het BBP (België, Finland en Zweden), het voor conjuncturele invloeden gecorrigeerde tekort 3% van het BBP of minder bedroeg (zie tabel 4. 4). De gehanteerde methode is echter vrij voorzichtig: op grond van de cijfers die het IMF in zijn World Economie Outlook van oktober 1996 gepubliceerd heeft, wordt het structurele tekort in België, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Nederland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk (Lid-Staten met een feitelijk tekort van meer dan 3 % van het BBP) geraamd op 3 % of minder. 40 4. 3. 2 Beloop van de schuldquote Tabel 4. 5 Andere factoren dan het tekort die op de omvang van de schuld van invloed zijn (voorraad/stroom-aanpassing) (in % van het BBP) 1989-93 jaarlijks gemiddelde 1. 0 3. 7 2. 1 8. 1 2. 8 0. 9 1. 7 1. 8 2. 5 0. 1 1. 4 3. 4 7. 6 5. 1 -0. 4 1994-96 jaarlijks gemiddelde -1. 4 -2. 0 2. 9 1. 7 0. 6 0. 5 -0. 3 1. 3 2. 6 -0. 7 0. 8 0. 6 -0. 5 -2. 9 -0. 6 B DK D EL E F IRL I L NL ; A P FIN S % UK EUR 0. 9 L Bron: Diensten van de Commissie 0. 6 Hoewel bij de tekortreductie allerwege vooruitgang geboekt is, was dit slechts in enkele landen voldoende om de stijgende tendens van de schuldquote om te buigen (zie tabel 4. 2 en grafiek 4. 3). In België is de schuldquote van het zeer hoge peil van 137,0% van het BBP in 1993 gestaag gedaald, tot naar verwachting 130,6% in 1996. Ook in Denemarken bereikte de schuldquote in 1993 zijn piek, op 80,1% van het BBP; voor 1996 is dit waarschijnlijk 70,2%. De reeds eerder ingezette daling van de schuldquote in Ierland heeft sinds 1993 doorgezet: van 94,5% van het BBP in dat jaar is de schuldquote gedaald tot naar schatting 74,7% in 1996. In Griekenland is de schuldquote in 1996 met naar verwachting 110,6% van het BBP lager dan in 1993. Ook in Nederland is de schuldquote in 1996 naar verwachting lager dan in 1993. Elders is de schuldquote de afgelopen drie jaar aanzienlijk opgelopen; in Duitsland, Spanje, Frankrijk, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk met 5% en meer. In Italië steeg de schuldquote in 1994 sterk, daalde vervolgens in 1995 marginaal en zal dat waarschijnlijk ook in 1996 doen. Ook voor Portugal wordt in 1996 een daling van de schuldquote verwacht. In Finland is de schuldquote in 1995 enigszins afgenomen, maar wordt voor dit jaar weer een stijging verwacht. In Zweden is de schuldquote in zowel 1995 als 1996 gedaald, maar is de quote nog altijd hoger dan in 1993. Volgens de definities van het Verdrag wordt de mutatie van de absolute omvang van de bruto- schuld van de overheid niet alleen beïnvloed door de elk jaar opgenomen leningen ter financiering van begrotingstekorten, maar ook door verscheidene andere factoren die aan de passiefzijde van de balans van de overheid tot uitdrukking komen. Onder meer door wisselkoersveranderingen kunnen veranderingen optreden van de in nationale munt uitgedrukte waarde van schuld die in een buitenlandse munteenheid luidt. Ook kan de overheid verplichtingen aangaan ter financiering van het doorlenen van middelen aan andere sectoren van de economie. De opbrengsten van privatiseringen en het interen op aanwezige financiële activa kunnen worden aangewend om de bruto-schuld te verlagen, enz. In de meeste Lid-Staten hebben deze factoren bij elkaar genomen over het algemeen ertoe bijgedragen dat de omvang van de schuld gestaag toenam. In de jaren 1989-1993 steeg de omvang van de schuld in acht Lid-Staten hierdoor met meer dan 2 procentpunt van het BBP en hadden de genoemde factoren in alle Lid-Staten behalve Nederland en het Verenigd Koninkrijk een aanmerkelijk schuldverhogend effect. In de jaren 1994-1996 is, in vergelijking met de voorgaande periode, in vrijwel alle Lid-Staten het jaarlijkse effect op de omvang van de schuld gemiddeld teruggelopen; de opvallende uitzondering is Duitsland, omdat de overheid daar omvangrijke, met de eenwording verband houdende schulden overgenomen heeft. In deze recente periode was in zeven Lid-Staten het gemiddelde jaarlijkse effect van de genoemde factoren zelfs negatief (i. e. de omvang van de schuld daalde erdoor) en was in slechts vier Lid-Staten het schuldverhogende effect per jaar hoger dan 1% van het BBP. Er zijn een aantal verklaringen voor 41 deze ommekeer, waaronder het na 1993 wegebben van de wisselkoersonrust en het afnemen van de behoefte aan financiële reddingsmaatregelen ten behoeve van banken en andere sectoren, welke zich in voorgaande jaren in verscheidene landen had voorgedaan. Er zijn echter ook aanwijzingen dat, aangezien in de tweede fase strikter toezicht op de bruto-schuldquote uitgeoefend wordt, de overheden hun balans zorgvuldiger beheren. 4. 3. 3 Componenten van de begrotingsaanpassing Voor de Europese Unie als geheel is de reductie van het begrotingstekort met 1,8% van het BBP tussen 1993 en 1996 bewerkstelhgd door een daling van de primaire (niet-rente) uitgaven van de overheid als percentage van het BBP. De lopende inkomsten en de rentebetalingen zijn in diezelfde jaren als percentage van het BBP vrijwel ongewijzigd gebleven (zie tabel 4. 6). Tabel 4. 6 Overheidsinkomsten en -uitgaven, 1993 en 1996 (in % van het BBP) 1993 49. 2 58. 3 46. 4 34. 4 42. 8 49. 5 37. 8 47. 4 44. 7 52. 9 49. 4 37. 7 53. 8 60. 3 35. 9 46. 2 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR Lon ende inkon 1996 (1) Niet-renteuito 1996 (1) 1993 Re ntebetalin 1996 (1) isten Mutatie 96/93 +1. 3 +0. 5 -0. 7 +3. 6 -2. 5 + 1. 1 -3. 1 -1. 1 -3. 0 -4. 6 -1. 2 +3. 8 +1. 5 +2. 7 +1. 8 +0. 0 50. 5 58. 8 45. 7 38. 0 40. 3 50. 6 34. 7 46. 3 41. 7 48. 3 48. 2 41. 5 55. 3 63. 0 37. 7 46. 2 iven Mutatie 96/93 -0. 6 -0. 7 -0. 7 -1. 6 -5. 0 -0. 8 -2. 0 -2. 5 -2. 1 -4. 6 -1. 4 +2. 9 -4. 4 -7. 0 -2. 2 -1. 9 1993 10. 8 7. 8 3. 3 12. 8 5. 2 3. 4 6. 5 12. 1 0. 4 6. 2 4. 3 6. 8 4. 6 6. 2 2. 9 5. 4 45. 9 54. 5 46. 6 35. 7 44. 4 51. 7 33. 8 44. 9 42. 5 49. 9 49. 4 38. 1 57. 2 66. 4 40. 8 47. 1 45. 3 53. 8 45. 9 34. 1 39. 4 50. 9 31. 8 42. 4 40. 4 45. 3 48. 0 41. 0 52. 8 59. 4 38. 6 45. 2 gen Mutatie 96/93 -2. 3 -1. 4 +0. 5 -0. 9 +0. 2 +0. 4 -2. 0 -1. 6 -0. 1 -0. 6 +0. 2 -1. 9 +1. 3 +1. 3 +0. 9 +0. 0 8. 5 6. 4 3. 8 11. 9 5. 4 3. 8 4. 5 10. 5 0. 3 5. 6 4. 5 4. 9 5. 9 7. 5 3. 8 5. 4 (1) Economische prognoses, najaar 1996. Bron: Diensten van de Commissie. Bij de afzonderlijke Lid-Staten is het patroon gevarieerder. De meeste Lid-Staten hebben geprofiteerd van lagere rentevoeten. Lid-Staten met een gestaag dalende schuldquote trokken voordeel uit de duidelijk lagere rentebetalingen (België, Denemarken, Ierland); een aantal andere Lid-Staten heeft in zodanige mate geprofiteerd van de dalende nominale rentevoeten, dat ook daar de rentebetalingen zijn verminderd (Griekenland, Italië, Nederland, Portugal). In de meeste overige Lid-Staten werd het eventuele gunstige effect van de lagere nominale rente echter teniet gedaan door een stijgende schuldquote, en is het aandeel van de rentebetalingen toegenomen; dit gold in uitgesproken sterke mate voor Finland en Zweden. De primaire overheidsuitgaven, uitgedrukt als percentage van het BBP, zijn tussen 1993 en 1996 in alle Lid-Staten behalve Portugal gedaald. Een bijzonder sterke daling met meer dan 4% van het BBP is bewerkstelligd in Spanje, Nederland, Finland en Zweden. 42 Verscheidene Lid-Staten hebben de belastingen verhoogd om een deel van hun begrotingsaanpassing te realiseren. Tussen 1993 en 1996 zijn de lopende overheidsinkomsten als percentage van het BBP gestegen in België, Denemarken, Griekenland, Frankrijk, Portugal, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Elders zijn de lopende overheidsinkomsten als percentage van het BBP gedaald; van een sterke daling was met name sprake in Ierland, Luxemburg en Nederland. ten dele of vrijwel geheel aangewend In de meeste Lid-Staten is de begrotingsaanpassing grotendeels gerealiseerd door een verrnindering van de totale uitgaven als percentage van het BBP. Een aantal Lid-Staten heeft de uitgavenvermindering financiering van belastingverlagingen. In andere Lid-Staten daarentegen gingen bezuinigingen op de uitgaven vergezeld van hogere belastingen. In Griekenland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk was tussen 1993 en 1996 de tekortreductie die door hogere inkomsten bewerkstelligd werd, minstens even omvangrijk als de tekortreductie die door een lagere totale-uitgavenquote werd gerealiseerd. Portugal onderscheidt zich in deze periode van de overige Lid-Staten, omdat aldaar een sterke stijging van de belastinginkomsten (overigens vanaf een betrekkelijk laag aanvangsniveau) is aangewend voor de financiering van zowel een stijgende uitgavenquote als een dalend tekort. ter 4. 3. 4 Tekorten en investeringen in vaste activa Tabel 4. 7 Overheidsinvesteringen en overheidstekort (in % van het BBP) Bij het toezicht op de begrotingsontwikkelingen in verband met de procedure bij excessieve tekorten, moet de Commissie niet alleen rekening houden met het voldoen aan de criteria voor het overheidstekort en de staatsschuld, maar ook met de vraag of het overheidstekort hoger is dan de investeringsuitgaven van de overheid. Tabel 4. 7 geeft voor elke Lid-Staat cijfers bruto investeringen in vaste activa van de totale overheid in 1995 en de meest recente ramingen voor 1996; deze cijfers worden vergeleken met het overheidstekort in de betrokken Lid- Staat. Overheidsinvesteringen in vaste activa 1996 1. 2 2. 0 2. 3 2. 9 3. 2 3. 1 1995 1. 3 2. 0 2. 5 1995 4. 1 1. 6 3. 5 Overheidstekort betreffende de B DK D EL E F IRL I L(2) NL A P FIN S UK 2. 9 3. 6 3. 0 2. 3 2. 3 4. 6 2. 7 3. 1 4. 0 2. 7 3. 3 1. 8 9. 1 6. 6 4. 8 2. 0 7. 1 -1. 5 4. 0 5. 9 5. 1 5. 2 8. 1 5. 8 2. 3 4. 8 2. 7 3. 1 4. 3 2. 7 3. 2 1. 5 1996 (1) 3. 3 1. 4 4. 0 7. 9 4. 4 4. 0 1. 6 6. 6 -0. 9 2. 6 4. 3 4. 0 3. 3 3. 9 4. 6 tekort steeds hoger In Lid-Staten waar het overheidstekort nog is dan de referentiewaarde van 3% van het BBP, is het dan de overheidsinvesteringen in vaste activa in (met uitzondering van Portugal 1996). Afgezien van de Lid-Staten waar het tekort reeds laag is (Denemarken, Ierland en Luxemburg), worden de groter 2. 6 2. 5 (3) 5. 0 EUR (1) Economische prognoses, najaar 1996. (2) Een minteken wijst op een overschot. (3) Exclusief Italië. 4. 4 Bron: Diensten van de Commissie. 43 lopende overheidsuitgaven elders ten dele gefinancierd door leningen (dat wil zeggen dat in de meeste Lid-Staten sprake is van ontsparing bij de overheid). 4. 4 De duurzaamheid van de begrotingsconvergentie Tabel 4. 8 In de loop van 1996 zijn de inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie opgevoerd. De meeste Lid-Staten, waaronder alle Lid-Staten waar het tekort nog steeds hoger is dan de referentiewaarde van 3% van het BBP, streven naar een verdere reductie van hun tekorten in 1997. Uit de tot op heden in het najaar van 1996 bekendgemaakte is duidelijker geworden hoe de regeringen dit denken te verwezenlijken. In tabel 4. 8 zijn de doelstellingen voor het overheidstekort opgenomen, die de regeringen van de Lid-Staten in hun meest recente convergentieprogramma's of in nog recentere (ontwerp-)begrotingen hebben verwerkt. Doelstellingen voor het tekort van de totale overheid in 1997 (in % van het BBP) begrotingsvoornemens 2. 9 0. 6 2. 5 4. 2 3. 0 3. 0 <3 3. 0 2. 2 3. 0 2. 9 1. 4 2. 6 3 Verscheidene Lid-Staten verwachten in 1997 een tekort van duidelijk minder dan 3% te realiseren. Een andere groep streeft voor volgend jaar naar een tekort dat overeenkomt met de referentiewaarde. Alleen Griekenland hanteert een tekortstreefcijfer van meer dan 3% van het BBP; in het herziene convergentieprogramma heeft Griekenland zich ten doel gesteld het tekort in 1998 tot onder de referentiewaarde te laten dalen. meer recente (ontwerp-) begrotingen. (1) Begrotingsjaar 1997/98. Bron: Nationale convergentieprogramma's of Voor de jaren na 1997 streven vele Lid-Staten reeds een verdere vermindering van hun naar begrotingstekorten, vaak met als middellange- termijndoelstelling een begroting die in evenwicht is of een overschot vertoont. Het realiseren van gezonde en houdbare begrotingssituaties, die leiden tot een dalende schuldquote in de landen waar deze te hoog is, is een essentiële voorwaarde voor het handhaven van de stabiliteit, het laag houden van de rente en het stimuleren van de groei van produktie en werkgelegenheid. De voorstellen van de Commissie voor een stabiliteitspact behelzen een vastberaden tenuitvoerlegging van de bepalingen van het Verdrag, zodat gezorgd wordt voor begrotingsdiscipline in de derde fase. B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK(,) 44 DE PROCEDURE BIJ BUITENSPORIGE TEKORTEN De procedure bij buitensporige tekorten, die in artikel 104 C van het Verdrag en het daarmee verband houdende Protocol nr. 5 uiteengezet wordt, bepaalt de stappen die moeten worden genomen voor een besluit van de Raad waarin wordt vastgesteld dat van een buitensporig tekort sprake is. Artikel 104 C, lid 2, verlangt van de Commissie dat deze toeziet op de ontwikkeling van de begrotingssituatie en de omvang van de overheidsschuld in de Lid-Staten, ten einde aanzienlijke tekortkomingen vast te stellen. Met name moet Commissie op basis van de volgende twee criteria nagaan of de hand wordt gehouden aan de begrotingsdiscipline: "a) of de verhouding tussen het voorziene of feitelijke overheidstekort en het bruto binnenlands produkt een bepaalde referentiewaarde (in het Protocol vastgesteld op 3%) overschrijdt, tenzij, - hetzij de verhouding in aanzienlijke mate en voortdurend is afgenomen en een niveau bereikt heeft dat de referentiewaarde benadert; - hetzij de overschrijding van de referentiewaarde slechts van uitzonderlijke en tijdelijke aardis en de verhouding dicht bij de referentiewaarde blijft; b) of de verhouding tussen de overheidsschuld en het bruto binnenlands produkt een bepaalde referentiewaarde [in het Protocol vastgesteld op 60%] overschrijdt, tenzij de verhouding in voldoende mate afneemt en de referentiewaarde in een bevredigend tempo benadert. " Indien een Lid-Staat niet voldoet aan beide of aan één van beide criteria, moet de Commissie een verslag opstellen. In het verslag van de Commissie wordt er tevens rekening mee gehouden of het overheidstekort groter is dan de investeringsuitgaven van de overheid en worden alle andere relevante factoren in aanmerking genomen, met inbegrip van de economische en budgettaire situatie van de Lid-Staat op middellange termijn ( lid 3). De volgende stappen in de procedure bestaan eruit dat het Monetair Comité een advies uitbrengt over het verslag van de Commissie (lid 4); dat de Commissie, indien zij van oordeel is dat er in een Lid-Staat een buitensporig tekort bestaat, advies uitbrengt aan de Raad (lid 5); en dat de Raad, na een algehele evaluatie te hebben gemaakt, besluit of er al dan niet een buitensporig tekort bestaat (lid 6). Vervolgens richt de Raad aanbevelingen tot de Lid-Staat met betrekking waartoe is vastgesteld dat er een buitensporig tekort bestaat, om te bereiken dat deze situatie binnen een bepdalde periode wordt verholpen; deze aanbevelingen worden niet openbaar gemaakt (lid 7). Daarna kan de Raad, indien hij vaststelt dat binnen de voorgeschreven periode geen effectief gevolg aan zijn aanbevelingen is gegeven, besluiten zijn aanbevelingen openbaar te maken (lid 8). Als de Raad van oordeel is dat het buitensporige tekort in de betrokken Lid-Staten gecorrigeerd is, trekt hij zijn besluit in (lid 12). De bepalingen van artikel 104 C, leden 9 en 11, zijn tijdens de tweede fase van de EMU niet van toepassing. 45 5. WISSELKOERSEN 5. 1 De bepalingen van het Verdrag fluctuatiemarges van het Het wisselkoerscriterium, dat in artikel 109 J, lid 1, derde streepje, van het Verdrag uiteengezet is, is gedefinieerd als "de inachtneming van de normale wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, gedurende ten minste twee jaar, zonder devaluatie ten opzichte van de munt van een andere Lid-Staat". In het vierde streepje van dezelfde bepaling wordt gesproken van "de duurzaamheid van de door de Lid-Staat bereikte convergentie en van zijn deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, hetgeen tot uitdrukking komt in het niveau van de rentevoet voor de lange termijn". Daarenboven is in artikel 3 van Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria bepaald: "Het in artikel 109 J, lid 1, derde streepje, van het Verdrag bedoelde criterium inzake deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel betekent dat een Lid-Staat ten minste gedurende de laatste twee jaar vóór het onderzoek, zonder grote spanningen de normale fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel heeft kunnen aanhouden. Met name mag de betrokken Lid-Staat tijdens die periode de bilaterale spilkoers van zijn valuta tegenover die van een andere Lid-Staat niet op eigen initiatief hebben gedevalueerd'. Momenteel nemen elf munteenheden deel aan het wisselkoersarrangement. De Oostenrijkse schilling is begin 1995 toegetreden en heeft de reeds bestaande, zeer nauwe fluctuatiemarge ten opzichte van de DM gehandhaafd. Op 14 oktober 1996 is de Finse markka in het wisselkoersarrangement gekomen. De drachme en de Zweedse kroon nemen er nog steeds niet aan deel en de lire en het pond sterling zijn, sinds zij het wisselkoersarrangement in september 1992 verlieten, daar niet in teruggekeerd. Grafiek 5. % Spread binnen het pariteiienraster van. het wisselkoersarrangement (verschil tussen do sterkste en de zwakste valuta) Bmn: Diensten van de Commissie, 1994 iiii ilii 46 47 In de eerste helft van 1995 ontstonden internationaal wisselkoersspanningen, voornamelijk ten gevolge van de financiële crisis in Mexico en het Japans-Amerikaanse handelsconflict; deze spanningen leidden tot een aanmerkelijke verzwakking van de Amerikaanse dollar die, in combinatie met problemen die specifiek waren voor bepaalde Europese landen, bijdroegen tot een versterking van de DM ten opzichte van veel valuta's in het wisselkoersarrangement en tot een hogere volatiliteit het wisselkoersmechanisme, die op 6 maart 1995 leidden tot een herschikking: op verzoek van de Spaanse autoriteiten besloten de ministers en presidenten van de centrale banken om de peseta met 7% te devalueren; in hetzelfde besluit werd de escudo met 3,5% gedevalueerd. deze munteenheden. Bijgevolg spanningen ontstonden van in De spanningen in het wisselkoersarrangement komen tot uitdrukking in de spread tussen de sterkste en de zwakste munteenheid in het arrangement, zoals weergegeven in grafiek 5. 1. Deze spread liep op tot ongeveer 12% in februari 1995. Toen de situatie op de financiële markten stabiliseerde, nam de spread weer af tot slechts 4% eind zomer 1995. Na een tijdelijke stijging in september, die vooral door een verzwakking van de Amerikaanse dollar veroorzaakt werd, hervatte de spread eind 1995 zijn dalende trend. In juni 1996 was de spread teruggelopen tot minder dan 2%. Deze betrekkelijk veelbelovende ontwikkeling duurde voort tot in het najaar. Algemeen geldt dat, hoewel tijdelijk spanningen zijn opgetreden, het wisselkoersarrangement in het grootste deel van 1996 blijk heeft gegeven van een hoge mate van stabiliteit. Binnen de fluctuatieband van het wisselkoersmechanisme (zie grafiek 5. 2) waren de DM, de gulden, de schilling en de Belgische frank de afgelopen twee jaar sterk. De peseta herstelde zich in 1995 in de twee maanden na de devaluatie krachtig en is in 1996 sterk gebleven. Het Ierse punt daarentegen verzwakte, onder invloed van de ontwikkeling van de dollar en het pond sterling, in het eerste kwartaal van 1995 aanzienlijk; de Ierse munt herstelde zich daarna, bleef tot mei 1996 echter onder de spilkoers, maar geeft sindsdien een krachtig herstel te zien. De Franse frank bevond zich de afgelopen twee jaar meestentijds in het onderste deel van de fluctuatieband, maar heeft zich recentelijk hersteld tot dichter in de buurt van de spilkoers. De escudo en de Deense kroon bleven over het algemeen dicht in de buurt van hun respectieve spilkoersen. Samenvattend, momenteel nemen negen valuta's reeds meer dan twee jaar deel aan het wisselkoersarrangement: de DKR, BFR, DM, PTA, FF, IRL, LFR, HFL en ESC. Eind 1996 zal ook de Oostenrijkse schilling twee jaar hebben deelgenomen. Met uitzondering van de PTA en de ESC zijn de spilkoersen van deze munteenheden in het mechanisme de afgelopen twee jaar niet gewijzigd. Weliswaar was sprake van sterke fluctuaties binnen de marges, doch van geen van de acht munteenheden kan gezegd worden dat zij onder grote spanningen stond. In maart 1995 is op verzoek van de Spaanse autoriteiten de spilkoers van de peseta gedevalueerd. Naar aanleiding van het besluit om de spilkoers van de Spaanse munt te wijzigen , werd ook de spilkoers van de Portugese escudo verlaagd. Sinds medio oktober 1996 neemt ook de Finse markka deel aan het wisselkoersarrangement. 5. 2 Nadere analyse van de wisselkoersstabiliteit Soortgelijke resultaten worden verkregen, als de stabiliteit van de wisselkoersen wordt beschouwd aan de hand van de variatiecoërficiënt , die vergelijkingen tussen valuta's mogelijk maakt. Grafiek 5. 3 geeft de variatie ten opzichte van de DM weer. 2 o Perscommuniqué van de EU van 6 maart 1995. Deze is gedefinieerd als de standaarddeviatie gedeeld door het gemiddelde. 48 Hieruit blijkt dat, na de wisselkoersturbulentie in het eerste halfjaar van 1995, de variabiliteit van de meeste munteenheden weer is teruggelopen tot het niveau van daarvoor. Ook schommelden de munteenheden in het wisselkoersarrangement minder dan die daarbuiten: in de betrokken periode van twee jaar waren het de vijf munteenheden buiten het wisselkoersmechanisme die de grootste variabiliteit vertoonden. Hiervan fluctueerde de Finse markka het minst: deze munt was in 1995 en 1996 verhoudingsgewijs stabiel. De lire en de Zweedse kroon vertoonden de sterkste volatiliteit. Binnen het wisselkoersarrangement waren de schommelingen van de gulden, de schilling en de Belgische frank minimaal, hetgeen vanaf november 1995 ook gold voor de Deense kroon. Ook de variabiliteit van de overige munteenheden in het wisselkoersmechanisme was in 1996 over het algemeen lager dan in voorgaande jaren. Tot de binnenlandse oorzaken van valuta-onrust behoort onder meer de bezorgdheid over het vermogen van landen of de bereidwilligheid van hun regeringen om de hoge mate van convergentie die voor de gemeenschappelijke munteenheid noodzakelijk is, te bewerkstelligen. Daarnaast is de ontwikkeling van de onderliggende factoren, met name de overheidsfinanciën en de inflatie maar ook de werkloosheid, rechtstreeks van invloed op de wisselkoersontwikkelingen. Van de verwachtingen omtrent toetreding tot het wisselkoersarrangement ging in het geval van de Finse markka en de Italiaanse lire enige invloed uit, merendeels in de richting van een waardestijging en stabiliteit. In 1996 droeg een aantal factoren bij tot vermindering van de spanningen op de valutamarkten. Het herstel van de Amerikaanse dollar was daarvan de belangrijkste: van minder dan 1,40 DM in het najaar van 1995 steeg de dollar tot ongeveer 1,54 DM in juni 1996. De dollar trok vooral het pond sterling en het Ierse punt met zich omhoog en zorgde in het algemeen voor een koersstijging van de zwakkere Europese munten ten opzichte van de groep van sterke valuta's. Dit had aanzienlijke gevolgen voor het wisselkoersmechanisme, omdat de spread tussen de zwakste en de sterkste munt terugliep. De daaropvolgende, tijdelijke verzwakking van de dollar, die opnieuw daalde tot 1,48 DM in juli 1996, had geen grote invloed op de spread in het wisselkoersarrangement. Het weer sterker worden van de dollar in september en oktober 1996 ging vergezeld van een geringe toename van de spread; het Ierse punt bleef in waarde stijgen en werd de sterkste munt in het wisselkoersmechanisme. In de tweede plaats maakten een meer synchroon lopende conjunctuurcyclus in de Europese economieën en vooruitzichten op een dalende inflatie in de landen met een betrekkelijk hoge inflatie parallelle monetaire beleidsmaatregelen mogelijk en werd daardoor de ruimte voor speculatie op de wisselkoersen geringer. Tenslotte waren de vooruitzichten op het gebied van de convergentie een zeer belangrijke factor voor valutahandel. Vanaf de tweede helft van 1995 namen de regeringen steeds meer opvallende maatregelen om de convergentieprestaties van hun landen te verbeteren. Tegelijkertijd gaven de Europese autoriteiten bij herhaling blijk van hun vastbeslotenheid om de Monetaire Unie te realiseren, met name na de Europese Raad van Madrid, toen zekerheid werd verschaft over de totstandbrenging van de EMU in 1999. Deze vooruitzichten droegen bij tot stabielere wisselkoersen en tot een aanzienlijke daling van de rente-écarts. 49 50 6. DE LANGE RENTE 6. 1 Convergentie van de rentevoeten Het hier aan de orde gestelde criterium wordt in artikel 109 J, lid 1, vierde streepje, van het Verdrag gedefinieerd als "de duurzaamheid van de door de Lid-Staat bereikte convergentie en van zijn deelneming aan het wisselkoersmechanisme van het Europees Monetair Stelsel, hetgeen tot uitdrukking komt in het niveau van de rentevoet voor de lange termijn". Dit convergentiecriterium voor de rente wordt nader uitgewerkt in Protocol nr. 6 betreffende de convergentiecriteria; in artikel 4 daarvan is bepaald dat het criterium "betekent dat een Lid-Staat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, een gemiddelde nominale lange-termijnrente heeft gehad die niet meer dan 2 procentpunten hoger ligt dan die van ten hoogste de drie Lid-Staten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren". Vervolgens wordt bepaald dat "de rentevoet wordt gemeten op basis van langlopende staatsobligaties of vergelijkbare waardepapieren, rekening houdend met verschillen in nationale definities. " In dit verslag wordt het ongewogen rekenkundige gemiddelde van het twaalfmaandelijkse gemiddelde van de lange rente in de drie Lid-Staten met de laagste inflatie gebruikt voor de berekening van de referentiewaarde (zie ook de analyse in hoofdstuk 3). Voor de meeste Lid-Staten wordt in de berekeningen het rendement op benchmark-obligaties met een looptijd van tien jaar gehanteerd. Getracht is deze gegevens zo veel mogelijk vergelijkbaar te maken. Nadere details over de voor elke Lid-Staat gehanteerde rentevoet zijn opgenomen in het kader over "Gegevens en referentiewaarde voor het rente-convergentiecriterium". Alle in deze paragraaf opgenomen verwijzingen naar de lange rente verwijzen naar de gemiddelde nominale lange rente in de afgelopen 12 maanden. De drie Lid-Staten met de laagste consumentenprijsinflatie waren in september 1996 Duitsland, Nederland en Finland. De gemiddelde nominale lange rente bedroeg in deze landen in september 1996 respectievelijk 6,3%, 6,3% en 7,4%, zodat de referentiewaarde 8,7% is (6,7% plus 2 procentpunt; zie tabel 6. 1). Twee van de drie landen, namelijk Nederland en Duitsland, hadden ook de laagste gemiddelde rente. In totaal was in september 1996 in elf Lid-Staten de gemiddelde rente lager dan de referentiewaarde. Dit waren: België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. In vier Lid-Staten (Griekenland, Spanje, Italië en Portugal) was de gemiddelde rente hoger dan de referentiewaarde. In Zweden was de gemiddelde rente eind 1995 hoger dan de referentiewaarde, maar na de daling in 1996 was deze rente in augustus 1996 lager dan de referentiewaarde. Om vast te stellen welke de drie Lid-Staten met de laagste inflatie zijn, is vanaf december 1995 het "voorlopige tijd daarvoor de consumentenprijsindex (cpi) (zie hoofdstuk 3). consumentenprijsindexcijfer" (vcpi) gehanteerd en voor de 51 Tabel 6. 1 Convergentie van de lange rente in de Lid-Staten 12-maandelijks gemiddelde 1993 1994 1995 1996(1) De drie landen met de laagste inflatie B DK D F IRL L NL FIN UK referentie waarde 2 7. 3 7. 9 7. 5 6. 3 7. 2 7. 7 6. 9 8. 8 6. 3 7. 4 9. 6 9. 7 8. 7 7. 7 7. 5 9. 5 Lid-Staten die aan de referentiewaarde voldoen Aantal: Van in totaal: 8 12 8 12 7. 9 7. 9 7. 1 7. 2 7. 9 7. 7 6. 9 7. 2 7. 3 6. 5 6. 8 7. 7 6. 5 6. 3 B DK D F IRL L NL A FIN S UK (1) Oktober 1995 - september 1996. (2) 8. 2 7. 5 10 15 7. 5 8. 3 6. 9 7. 5 8. 3 7. 6 6. 9 7. 1 8. 8 8. 3 11 15 6. 7 7. 4 6. 3 6. 6 7. 5 7. 0 6. 3 6. 5 7. 4 8. 5 8. 0 In dit verslag gehanteerde definitie: het rekenkundige het gemiddelde twaalfmaandelijkse gemiddelde van de rente in de drie Lid-Staten met de laagste inflatie, plus 2 procentpunt. van Bron: EMI De indruk van een sinds eind 1995 verbeterende situatie op het gebied van de convergentie wordt bevestigd, als de onderliggende situatie in de afzonderlijke Lid-Staten in ogenschouw wordt genomen (zie grafiek 6. 1 en tabel 6. 2). In de betrokken periode is de referentiewaarde geleidelijk gedaald en is de spreiding rond de referentiewaarde teruggelopen van 2,0 eind 1995 tot 1,6 in september 1996 (zie tabel 6. 2). Ten grondslag aan deze algemene trend liggen enigszins uiteenlopende ontwikkelingen in de Lid-Staten die aan het criterium voldoen, versus die welke daar niet aan voldoen. Hoewel in alle landen de gemiddelde rente daalde, lag in de Lid-Staten van eerstgenoemde groep het tempo van de daling aanzienlijk lager dan in die van laatstgenoemde groep. Een uitzondering op deze observatie is Finland, waar de gemiddelde rente tussen eind 1995 en september 1996 met 1,4 procentpunt daalde. De daling van de rente in Finland verklaart zelfs het grootste deel van de daling van de referentiewaarde; de daling van de rente in de vijf Lid-Staten die eind 1995 niet aan de referentiewaarde voldeden, verklaart de vermindering van de spreiding. In vergelijking met december 1995 is de afstand tot de convergentiewaarde van de rente (het verschil tussen de gemiddelde binnenlandse rente en de referentiewaarde) in het geval van Griekenland, Italië, Spanje en Portugal teruggelopen tot respectievelijk (-1,3), 1,6 procentpunt (-0,9), 0,8 procentpunt (-0,8) en 0,7 procentpunt (-1,1). Griekenland blijft de minst convergerende Lid-Staat, in Zweden de divergentie van 0,5 procentpunt eind 1995 is teruggelopen tot 0,2 procentpunt onder de referentiewaarde in september 1996. procentpunt terwijl 6,4 Binnen de groep landen die aan het criterium voldoen, was het beeld enigszins afwijkend. Over het algemeen lag het tempo van de daling van de gemiddelde lange rente in de onderzochte periode lager dan in de groep landen die niet aan het criterium voldeden. Dit mocht worden verwacht, omdat de lange rente in eerstgenoemde groep reeds laag was (zie grafiek 6. 1). Finland is een uitzondering op de scherpe trend. De algemene daling van de lange rente in Finland en het afvlakken van het beloop van de rente in het zorgden Verenigd Koninkrijk ervoor dat binnen deze groep laatstgenoemd land de plaats van Finland innam als Lid-Staat met lange rente. De de hoogste is spreiding binnen de groep van afgenomen. Afgezien spread Zweden bedroeg de tussen rente laagste de (Duitsland met 6,9%) en de (Finland met hoogste 1995 8,8%) 1,9 procentpunt. In september 1996 was deze spread tot 1,7 procentpunt gedaald (=8,0% voor het Verenigd Koninkrijk minus 6,3% voor Nederland). Inclusief Zweden was de spread in september 1996 groter, te weten 2,2 procentpunt. rente eind 52 Tabel 6. 2 Ontwikkeling van de lange rente 12-maandelijks gemiddelde 1993 (1) 1994(1) 1995(1) 1996(1) (2) 7. 2 7. 3 6. 5 23. 3 10. 2 6. 8 7. 7 11. 2 6. 5 6. 3 6. 7 9. 7 8. 8 8. 5 7. 5 7. 9 7. 9 7. 1 20. 8 10. 0 7. 2 7. 9 10. 5 7. 7 6. 9 7. 0 10. 5 9. 1 9. 7 8. 2 7. 5 8. 3 6. 9 17. 4 11. 3 7. 5 8. 3 12. 2 7. 6 6. 9 7. 1 11. 5 8. 8 10. 2 8. 3 6. 7 7. 4 6. 3 15. 1 9. 5 6. 6 7. 5 10. 3 7. 0 6. 3 6. 5 9. 4 7. 4 8. 5 8. 0 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK pro memorie 7. 5 7. 7 1. 5 1. 6 7. 6 6. 7 Gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie Spreiding rond het gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie m (1) Voor 1993 zijn de gegevens betreffende Luxemburg (januari- september) en Portugal (januari-juni) niet vergelijkbaar. De gegevens voor Griekenland zijn niet vergelijkbaar. (2) Gemiddelde van oktober 1995 - september 1996. (3) Berekend als de standaarddeviatie ten opzichte van het gemiddelde van de drie landen met de laagste inflatie (Griekenland is voor alle jaren buiten de berekeningen gelaten; Luxemburg is voor 1993 buiten de berekeningen gehouden). 1. 6 2. 0 Bron: EMI. Tot Zweden in augustus 1996 deel ging uitmaken van deze groep. 53 54 Convergentie van de lange rente m * twaalfrnaandelijkj gemiddelde van het rendement op benchmarkobligatiet met een (retterende) looptijd van tien jaar •dec. 1995 SSsep. 1996 8 8K t> $L £ 6. 2 Recente ontwikkelingen van de lange rente In deze paragraaf wordt de recente ontwikkeling van de lange rente geanalyseerd door het beloop van de maandelijkse nominale lange rentevoeten (in plaats van het twaalrmaandelijkse gemiddelde dat in de voorgaande paragraaf gehanteerd werd) in de Lid-Staten en de Unie als geheel te beschouwen. De scherpe opwaartse beweging van de nominale lange rente in de Europese Unie in 1994 werd gevolgd door een gestage neerwaartse trend in 1995. Na een korte onderbreking aan het begin van dit jaar zette deze neerwaartse trend zich in 1996 voort (zie grafiek 6. 3). De dalende lange rente in 1995 werd algemeen beschouwd als een internationaal verschijnsel, dat voortvloeide uit de vertraging van de groei in de VS, deflatoire druk in Japan en het inzicht dat de inflatoire druk in Europa afnam. Gewijzigde verwachtingen op de markten omtrent de waarschijnlijkheid van verlagingen van de officiële rentetarieven in Duitsland en de VS werden algemeen aangemerkt als de reden voor de plotselinge stijging van de lange rente aan het begin van 1996. Eind januari kwamen verwachtingen aan de oppervlakte dat het beleid van monetaire verruiming in Duitsland zijn keerpunt had bereikt. Dit werd in februari versterkt door verwachtingen omtrent een verkrapping van het monetaire beleid in de VS; het effect daarvan sloeg van de Amerikaanse naar de Europese obligatiemarkten over. De reden voor deze internationale ontwikkeling was ten dele de angst op de markten voor een mondiaal liquiditeitenoverschot, nadat in 1995 in de belangrijkste economieën de rente voortdurend verlaagd was. 55 8et gemiddelde reiHtemeirtop staatsobligaties in de Etl relevante binnenlandse obligaties benchmark obligaties met een (resterende) looptijd van tien jaar Grafiek 6. 3 W III §i ü ih w- $%nfflüfë Dat sinds april 1996 de neerwaartse trend van de gemiddelde nominale lange rente in de EU weer is teruggekeerd, kan door een aantal factoren verklaard worden. Eén daarvan is de ontkoppeling van de ontwikkelingen in de VS en die op bepaalde Europese obligatiemarkten in het tweede kwartaal van 1996. Een tweede is de in het derde kwartaal opnieuw gewijzigde marktverwachtingen omtrent het Amerikaanse en Japanse monetaire beleid: thans wordt niet langer uitgegaan van een verkrapping op korte termijn. Dit heeft tot internationaal dalende lange rentevoeten geleid. In september 1996 bedroeg het gemiddelde rendement op obligaties in de EU 7,2%, waarmee het 1 procentpunt lager was dan in september 1995 en ook lager dan de 7,3% van januari 1996. Gewezen moet worden op een aantal aspecten van de ontwikkeling van de lange rente in de Lid- Staten. In de eerste plaats daalde tussen september 1995 en september 1996 de lange rente weliswaar in alle EU-landen, doch de omvang van de daling liep van land tot land uiteen (zie tabel 6. 3). In het algemeen daalde de lange rente het sterkst in de landen waar zij het hoogst was: in Italië, Portugal, Spanje en Zweden was sprake van rentedalingen in de orde van 1,8 tot 2,9 procentpunt. 56 | Tabel 6. 3 Recente ontwikkeling van de lange rente Maandelijks gemiddelde van dagelijkse gegevens Mutatie (kkp) september 1996 6. 5 7. 2 6. 2 14. 8 (febr. ) 8. 4 6. 2 7. 2 9. 2 6. 8 6. 1 6. 3 8. 3 september 1995 7. 0 7. 8 6. 6 15. 8 10. 8 7. 4 8. 0 11. 5 7. 4 6. 6 6. 9 11. 2 8. 0 9. 6 8. 1 -0. 5 -0. 6 -0. 4 -1. 0 -2. 4 -1. 2 -0. 8 -2. 3 -0. 6 -0. 5 -0. 6 -2. 9 -1. 1 -1. 8 -0. 1 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK van In Griekenland was de daling geringer, zodat de lange rente aldaar hoog is gebleven. Binnen de groep landen waar de rente reeds laag was, was in Finland (dat ook profiteerde lagere inflatieverwachtingen) sprake van een aanzienlijke daling (met 1,1 procentpunt). Aangezien de sterkste rentedalingen in de periode van tot september 1996 optraden in de Lid- Staten met de hoogste nominale lange rentevoeten, zijn de rente-écarts ten opzichte van vergelijkbare Duitse obligaties in de loop van het jaar afgenomen ; de afname was het sterkst in Spanje, Italië, Portugal en Zweden. september 1995 7. 2 8. 2 6. 9 7. 8 8. 0 EUR(l) (1) Dit is het gewogen gemiddelde, waar gemaakt van de BBP-wegingsfactoren vo Ten tweede was tussen augustus 1995 en maart 1996 dan wel sprake van een voor alle EU-landen gemeenschappelijke trend van de nominale lange rente, maar zijn de ervaringen sindsdien enigszins uiteen gaan lopen. Na de korte stijging in het eerste kwartaal daalde in april de rente weer in alle landen behalve het Verenigd Koninkrijk. In de maanden mei en juni steeg de lange rente in België, Denemarken, Duitsland, Luxemburg en Oostenrijk, om vervolgens in juli en augustus weer te dalen. In de landen met een hoge rente, te weten Spanje, Italië en Portugal, was daarentegen sprake van een voortdurende neerwaartse trend. w>or gebruik is or 1995. Bron: EMI. -1. 0 6. 3 Verklarende factoren en beoordeling Ten aanzien van de convergentie van de rente is het afgelopen jaar vooruitgang geboekt: Zweden voldoet sinds augustus 1996 aan dit convergentiecriterium en de resterende vier landen waarvoor dat nog niet geldt (Griekenland, Spanje, Italië en Portugal), zijn dichter in de buurt van de referentiewaarde gekomen. In het geval van Spanje, Italië en Portugal is voorts het verschil tussen de gemiddelde binnenlandse rente en de referentiewaarde afgenomen. Als de rente zich op het huidige peil handhaaft, daalt de gemiddelde lange rente in Spanje en Portugal op zeer korte termijn Opgemerkt zij dat de gegevens over Griekenland niet vergelijkbaar zijn met die over andere Lid-Staten. Gezien het niet bestaan van een lange-termijn kapitaalmarkt wordt een obligatie met een oorspronkelijke looptijd van vijf jaar gebruikt. Ook de vertraging bij de ontvangst van de gegevens staat een actuele vergelijking in de weg. Dit geldt voor alle landen behalve het Verenigd Koninkrijk. 57 tot onder de referentiewaarde. Deze positieve ontwikkeling kan aan een aantal factoren worden toegeschreven. Een belangrijke factor is de dalende inflatie in deze landen, die ertoe bijdraagt dat de inflatieverwachtingen afiiemen. Dit geldt met name voor Spanje, Portugal en Zweden, waar tussen december 1995 en september 1996 de gemiddelde inflatie sterk is afgenomen. Als een vergelijking met het voorgaande jaar wordt getrokken, lijkt de snelle daling van de inflatie in Portugal van invloed te zijn geweest op de lange rente. De minder sterke vooruitgang in Griekenland op het stuk van de inflatie kan, gezien het hoge aanvangsniveau, mede verklaren waarom in dit land minder snel vooruitgang wordt geboekt bij het verkleinen van het verschil tussen de lange rente en de referentiewaarde. Een tweede belangrijke factor zijn de in deze landen gedane inspanningen om de overheidstekorten te verminderen. Deze vooruitgang bij de reductie van overheidstekorten heeft bijgedragen tot een meer evenwichtige beleidscombinatie en daarmee tot een verlaging van de premie voor het kredietrisico. De geleidelijke terugkeer van de rust op de valutamarkten in 1996 heeft de voorwaarden geschapen voor stabilisering van de obligatiemarkten. 58 GEGEVENS EN REFERENTIEWAARDE VOOR HET CONVERGENTIECRITERIUM VOOR DE LANGE RENTE Gegevens In artikel 4 van het Protocol betreffende de convergentiecriteria is bepaald dat: "De rentevoet wordt gemeten op basis van langlopende staatsobligaties of vergelijkbare waardepapieren, rekening houdend met verschillen in nationale definities. " Volgens artikel 4 van ditzelfde Protocol moet de Commissie de statistische gegevens verschaffen voor de toepassing van het rente-convergentiecriterium. In overleg met het Europees Monetair Instituut, dat in een betere positie verkeert om de financiële statistieken te analyseren en de Commissie hierover geadviseerd heeft, zijn de rentevoeten met de navolgende kenmerken aangemerkt als het meest geschikt voor de toepassing van het rente- convergentiecriterium: looptijd: resterende looptijd van vrijwel 10 jaar (9 tot 10,5 jaar); - - emittent: centrale overheid (in Duitsland ook de Treuhandanstalt); - keuze van de obligatie: liquiditeit is het belangrijkste criterium, de keuze tussen één benchmark of het gemiddelde van een steekproef moet hierop gebaseerd zijn; de meeste (elf) Lid-Staten kiezen voor een benchmark (België, Denemarken, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk), drie Lid-Staten kiezen voor een gemiddelde (Duitsland, Spanje, Portugal); - aggregatie: als er meer dan één obligatie in de steekproef voorkomt, moet het ongewogen gemiddelde worden genomen; - exclusiefbelastingen; - berekening van het rendement: ISMA-formule voor het rendement tot de vervaldatum; - coupon: vaste rente In Griekenland ontbreekt een lange-termijn kapitaalmarkt en is daarom gekozen voor een obligatie met een oorspronkelijke looptijd van vijfjaar. De coupon hiervan is geïndexeerd op basis van twaalfinaandelijks schatkistpapier en wordt jaarlijks aangepast. In tegenstelling tot het geval van de andere Lid-Staten, waar dagelijkse noteringen beschikbaar zijn, wordt een einde-maandcijfer gebruikt. Deze evaluatie van criterium van de lange rente is gebaseerd op geharmoniseerde lange rentevoeten, die voldoen aan de bovenstaande kenmerken. Referentiewaarde In artikel 4 van het Protocol betreffende de convergentiecriteria is bepaald dat het criterium inzake de convergentie van de rente "betekent dat een Lid-Staat, gemeten over een periode van één jaar vóór het onderzoek, een gemiddelde nominale lange-termijnrente heefi gehad die niet meer dan 2 procentpunten hoger ligt dan die van ten hoogste de drie Lid-Staten die op het gebied van prijsstabiliteit het best presteren". In deze evaluatie van het rente-convergentiecriterium wordt het ongewogen rekenkundige gemiddelde van de rente in de drie landen met de laagste inflatie gehanteerd voor de berekening van de referentiewaarde. 7. AANVULLENDE INFORMATIE 59 Dit hoofdstuk onderzoekt de ontwikkelingen op veischeidene andere gebieden, waarmee op giond van artikel 109 J, lid 1, door de Commissie (en het EMI) in haar (hun) verslagen rekening moet worden gehouden. In de navolgende paragrafen worden de ontwikkeling van de Ecu, de resultaten van de integratie van markten, de situatie en de ontwikkeling van de lopende rekening van de betalingsbalans en de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid en andere prijsindicatoren onderzocht. 7. 1 De ontwikkeling van de Ecu De Ecu-markten hadden in 1995 en het grootste deel van 1996 te kampen met moeilijke omstandigheden. De activiteit op de primaire obligatiemarkt daalde tot een historisch dieptepunt, de secundaire markt bleek meer weerstand te bieden. Voor een zekere stabiliteit werd gezorgd door soevereine emittenten, die hun programma's van regelmatige emissies in Ecu voortzetten; omdat de particuliere emittenten de Ecu in hoge mate negeerden, was de liquiditeit op de markt echter uitgesproken gering. Vanaf medio 1996 begon de belangstelling voor de Ecu weer aan te trekken, omdat het vertrouwen in het EMU-proces toenam en de onzekerheid, zoals die over de aanvangsdatum van de Monetaire Unie, de vervanging van de Ecu door de euro tegen een koers van 1:1 en de continuïteit van Ecu-contracten, wegebde. Met de bekendmaking van de verordening betreffende het rechtskader voor de euro werd de positieve houding van de markt ten opzichte van de Ecu sterker en thans voorzien marktanalisten in de aanloop naar 1 januari 1999 en de start van de Monetaire Unie een herstel van de groei op de Ecu-markten. Een gegeven waarin de problemen van de Ecu tot uitdrukking kwamen, was dat vanaf medio 1994 aanhoudend sprake was van een spread van meer dan 50 basispunten tussen de wisselkoers van de Ecu op de markten en de theoretische waarde ervan. Historisch bezien wordt ± 20 basispunten geacht een normale marge voor de spread te vormen. De spread had de normale marges ook eerder wel overschreden, met name tijdens de crises van 1992 en 1993 in het wisselkoersarrangement, maar dat was altijd van korte duur geweest, omdat in die gevallen door arbitrage-activiteiten van zogenoemde "mand-makers" de spread telkens spoedig terugliep tot een normaler niveau. Eind 1994 was de spread - hoewel nog steeds schommelend - teruggelopen tot ongeveer 20 basispunten. Omdat daarna, begin 1995, opnieuw spanningen in het wisselkoersmechanisme ontstonden, liep de spread in hoog tempo op tot een piek van 152 basispunten eind maart 1995. De daaropvolgende daling tot minder dan 100 basispunten was slechts van tijdelijke aard. Eind 1995 steeg de spread tot meer dan 300 basispunten. In de eerste helft van 1996 begon het vertrouwen op de Ecu-markten terug te keren en fluctueerde de spread over het algemeen tussen 150 en 250 basispunten, waarna in mei een lichte daling inzette. In de tweede helft van 1996 stabiliseerde de spread zich op ongeveer 100 basispunten in juli en augustus om vervolgens te dalen tot minder dan 60 basispunten eind september. Daarna is de spread verder teruggelopen tot 20 à 30 basispunten. De onderliggende oorzaken en het relatieve belang daarvan voor het beloop van de spread zijn moeilijk met nauwkeurigheid vast te stellen, maar bepaalde factoren hebben aantoonbaar een rol gespeeld. Ten eerste hebben de spanningen in het wisselkoersarrangement een negatieve invloed op de Ecu gehad. Ten tweede wordt het aanhouden van ongedekte posities in ecu's als steeds risicovoller ingeschat; dit komt tot uitdrukking in het feit banken die als "mand-makers" fungeren, van een lange-termijnstrategie, waarin zij bereid waren gedurende lange perioden ongedekte posities in ecu's aan te houden, zijn overgegaan op een korte-termijnstrategie, waarin zo snel mogelijk 60 winstneming plaatsvindt, ook al zou het langer aanhouden van de positie eventueel een hogere winst kunnen opleveren. Dat het risico hoger werd ingeschat, vloeide ten dele ook voort uit het feit dat men zich steeds meer realiseerde dat er sinds 1987 geen institutionele band meer bestaat tussen de markt-Ecu en de mand- Ecu, afgezien van de omrekening van de Ecu in de euro tegen een koers van 1:1 bij de aanvang van de derde fase van de EMU op 1 januari 1999. Voor veel marktpartijen werd de onzekerheid over het tijdschema voor de EMU en over de juridische vraagstukken daaromtrent zodanig groot, dat de l:l-bepaling in het Verdrag onvoldoende compensatie vormde. De onzekerheid over de EMU werkte derhalve door in onzekerheid over de toekomstige waarde van de Ecu. Sinds de Europese Raad van Madrid in december 1995 neemt het vertrouwen van de markten echter toe, omdat de duidelijke politieke verbintenis om de Monetaire Unie tot stand te brengen herhaaldelijk bevestigd is en de onzekerheid over juridische vraagstukken, zoals de continuïteit van contracten en de l:l-omrekening van ecu's in euro's, grotendeels is weggenomen door de verordeningen die de Commissie voorgesteld heeft. De wisselkoers van de Ecu kan voorts schade hebben ondervonden van de per saldo hoge aflossingen op in Ecu luidende obligaties in 1995 en 1996. Gegeven de vermindering van de hoeveelheid uitstaande in Ecu luidende obligaties werden de opbrengsten van terugbetalingen, die uit bestaande Ecu-deposito's gefinancierd werden, over het algemeen omgewisseld in andere valuta's met het oog op herbelegging. Dit heeft geleid tot neerwaartse druk op de koers van de Ecu. Naarmate het vertrouwen in de EMU echter gegroeid is, is ook het vertrouwen op de Ecu-markten geleidelijk teruggekeerd en is de spread afgenomen. In 1995 was het bedrag van de emissies van in Ecu luidende obligaties aanmerkelijk lager dan het bedrag van het aflosbaar gestelde papier, zodat de hoeveelheid in Ecu uitstaande schuld met 6% afnam tot 127 miljard ecu (exclusief de Griekse aan de Ecu gekoppelde obligaties). Ter vergelijking: op het absolute hoogtepunt in 1993 stond voor 140 miljard ecu aan obligaties uit. In de eerste negen maanden van 1996 bleef de vraag naar ecu's van de zijde van institutionele beleggers laag; de particuliere emittenten waren gering in aantal en afhoudend. De emissie-activiteit was daarom gering en er waren perioden waarin in het geheel geen emissies werden gedaan. In de eerste negen maanden van 1996 werd voor in totaal 10,9 miljard aan ecu's geëmitteerd, tegen 13,5 miljard ecu in dezelfde periode van 1995. Aangezien 18,9 miljard aan ecu-papier aflosbaar werd gesteld, was het bedrag aan in Ecu luidende uitstaande schuld eind september 1996 gedaald tot 119 miljard ecu. Op de secundaire markt steeg de waarde van de gemiddelde omzet in Ecu-obligaties in 1995 met 8%, het hoogste peil sinds 1992. In de eerste negen maanden was opnieuw sprake van een stijging, nu met 4%. Het aandeel van de Ecu, uitgedrukt als percentage van de totale secundaire markt, nam af van 5,6% in 1993 tot 5,2% in 1994 en 1995, maar steeg in 1996 weer enigszins tot 5,3% (eind september). Tot 1987 werd voor een institutionele band gezorgd, doordat de Ecu Banking Association bij de afrekening van Ecu-posities in de clearing levering van de mand accepteerde. 61 Tegenover de voortdurend kleiner wordende Ecu-obligatiemarkten stond een betere ontwikkeling op de overige Ecu-markten, doch ook daar was sprake van een daling van de activiteit. De gemiddelde dagelijkse omzet van het Ecu-clearingstelsel van de EBA, die bij benadering kan dienen als maatstaf van de handels- en financiële activiteit in ecu's, vertoonde een geringe afname van 50,0 miljard ecu in 1994 tot 46,8 miljard ecu in 1995, een daling op jaarbasis met 6,5%. In de eerste negen maanden van 1996 was de gemiddelde dagelijkse omzet met 45,8 miljard ecu ongeveer 2,1% lager dan in 1995. Studies naar het Ecu-betalingsverkeer in verband met handelstransacties (dat wil zeggen transacties in goederen en diensten), in vergelijking met zuiver financiële transacties, wijzen uit dat de handelsbetalingen slechts een gering deel van de totale betalingen vormen (1996: 7,1% van het volume, 0,7% van het totaalbedrag). Desalniettemin kunnen de Ecu-betalingen in het handelsverkeer op een bedrag in de orde van 50 tot 75 miljard ecu geraamd worden. 7. 2 De resultaten van de integratie van de markten Nu door alle Lid-Staten gemiddeld ongeveer 93% van de wetgeving betreffende de interne markt is omgezet in binnenlandse wetgeving, wordt de interne markt werkelijkheid. Zij is nog niet voltooid, maar het tot dusverre bereikte mag niet worden onderschat. De Europese Unie is daardoor reeds het meest economisch geïntegreerde blok van natie-staten ter wereld geworden. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat deze integratie toeneemt. 7. 2. 1 Integratie van markten door handel Verwacht werd dat de interne markt, door de handelsbarrières tussen landen weg te nemen, het handelsverkeer tussen de Lid-Staten van de EU zou doen toenemen. Inderdaad is tussen 1985 en 1995 het aandeel van de intracommunautaire invoer in de totale invoer van verwerkte goederen met gemiddeld 6,7 procentpunt gestegen, van 61,2% in 1985 tot 67,9% in 1995. Voorts is de mate van intracommunautaire penetratie in vijftien verwerkende sectoren, die ex ante werden aangemerkt als bijzonder gevoelig voor het interne-marktprogramma (IMP), veel sterker toegenomen dan in alle andere sectoren van de verwerkende industrie. In de dienstensector is in dezelfde periode (1985-1995) het aandeel van de intracommunautaire uitvoer in de totale uitvoer van diensten gemiddeld met 3,1 procentpunt gestegen, van 46,9% in 1985 tot 50,0% in 1995. Directe en concurrentiebevorderende effecten van het IMP op het handelsverkeer verklaren deze veranderingen in het aandeel van de intracommunautaire invoer vrijwel volledig. Toenemende economische integratie kan leiden tot meer specialisatie van landen op basis van hun comparatieve voordelen (handel tussen bedrijfstakken) of kan de handel binnen bedrijfstakken bevorderen, dat wil zeggen het gelijktijdig in- en uitvoeren van dezelfde produktlijnen uit/naar andere Lid-Staten. De handel tussen bedrijfstakken in verschillende landen zorgt voor efficiencyverbeteringen, omdat elk land zich specialiseert in de activiteiten waarin het relatief het meest efficiënt is; consumenten profiteren daardoor van lagere prijzen. Dit zal echter leiden tot een verder gaande specialisatie tussen de minder en de meer ontwikkelde Lid-Staten, waarbij elk land te maken krijgt met inkrimping van bepaalde sectoren en expansie van andere; dit kan leiden tot aanzienlijke aanpassingskosten. 62 Van handel binnen bedrijfstakken daarentegen profiteert de consument langs de weg van een veel grotere verscheidenheid aan produkten; de aanpassingskosten voor producenten zijn lager. In dit geval zullen de aanpassingen plaatsvinden bij ondernemingen binnen bedrijfstakken en niet over de scheidsgrenzen tussen bedrijfstakken. Aan het begin van de jaren tachtig kon de meeste handel binnen de Gemeenschap worden geclassificeerd als handel tussen bedrijfstakken (ongeveer 45%). De voorbereidende fase van de interne markt ging echter gepaard met een daling van handel tussen bedrijfstakken in Europa en een stijging van de handel binnen bedrijfstakken, welke laatste zelf weer kan worden uitgesplitst in handel binnen bedrijfstakken in qua prijs en kwaliteit vergelijkbare produkten versus handel binnen bedrijfstakken in produkten die qua prijs en kwaliteit uiteenlopen (bij voorbeeld de situatie waarin één land dure merkshirts en het andere goedkope shirts van mindere kwaliteit exporteert). Bij de stijging van de handel binnen bedrijfstakken ging het met name om dit tweede type (van minder dan 35% in 1985 tot meer dan 42% in 1994); de handel binnen bedrijfstakken in vergelijkbare produkten bleef vrijwel onveranderd (ongeveer 20% van de totale intracommunautaire handel). Het IMP heeft derhalve geleid tot een qua prijs en kwaliteit grotere verscheidenheid aan voor de consument beschikbare produkten en heeft uiteenlopende bedrijfsstrategieën bevorderd: nadruk op ontwerp, onderzoek/ontwikkeling en reclame in bepaalde gevallen (hoge prijs en kwaliteit), versus minimaHsering van de produktiekosten in andere gevallen (lage prijs). In de jaren 1985-1994 was in alle EU-landen, doch met name in Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland sprake van een daling van de handel tussen bedrijfstakken. In Griekenland, Portugal, Ierland en Denemarken bedroeg de handel tussen bedrijfstakken echter nog altijd 58% van de totale handel in verwerkte produkten. In het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, België, Luxemburg en Nederland bedroeg de handel binnen bedrijfstakken in qua prijs en kwaliteit gedifferentieerde produkten meer dan 42% van de totale handel; tussen 1987 en 1994 groeide dit aandeel voor deze hele groep landen plus Spanje en Portugal. Uit een analyse van de handel binnen bedrijfstakken in qua prijs en kwaliteit gedifferentieerde produkten blijkt een opvallend verschil tussen Noord- en Zuid-Europa. Bij onderzoek van de mate waarin produkten met lage, gemiddelde en hoge prijs en kwaliteit bijdragen aan de handelsbalans, komen verschillende groepen landen aan het licht. Duitsland heeft een comparatief voordeel in produkten met hoge prijs en kwaliteit; Frankrijk in produkten met een gemiddelde tot hoge prijs en kwaliteit; het Verenigd Koninkrijk, Nederland, België, Luxemburg en Denemarken in produkten met een gemiddelde prijs en kwaliteit; Spanje in produkten met een gemiddelde tot lage prijs en kwaliteit; en Griekenland en Portugal in produkten met een lage prijs en kwaliteit. De monetaire fluctuaties waren niet van invloed op dit specialisatiepatroon. In de periode 1985-1994 is het aandeel van de produkten met een gemiddelde prijs en kwaliteit in de totale intracommunautaire handel afgenomen (met ongeveer 10 procent), ten gunste van produkten met een hoge prijs en kwaliteit (een stijging met 7 procent) en produkten met een lage Er is sprake van handel tussen bedrijfstakken in twee landen, als in een bepaalde sector de handelsstroom (invoer of uitvoer) tussen de twee betrokken landen in de ene richting geringer is dan 10% van de handelsstroom (invoer of uitvoer) tussen beide landen in tegenovergestelde richting. Er is sprake van handel binnen bedrijfstakken in vergelijkbare produkten, als de waarde van een ingevoerde en die van een uitgevoerde eenheid minder dan 15% van elkaar afwijken; er is sprake van handel binnen bedrijfstakken in gedifferentieerde produkten, als de waarde van een ingevoerde en een uitgevoerde eenheid meer dan 15% van elkaar verschillen. 63 prijs en kwaliteit. Dit geldt met name voor de meest ontwikkelde Europese economieën, doch zelfs in de zuidelijke Lid-Staten is het specialisatiepatroon gewijzigd en is het aandeel van de produkten met een lage prijs en kwaliteit over het algemeen afgenomen, terwijl het aandeel van de produkten met een hoge prijs en kwaliteit is gestegen. De groeiende handel binnen bedrijfstakken in combinatie met prijsdifferentiatie impliceert dat de Lid-Staten binnen bedrijfstakken steeds meer specialiseren in produkten van uiteenlopende prijscategorieën. Voor de meest ontwikkelde landen impliceert deze ontwikkeling toenemende immateriële investeringen in O&O, opleiding en innovatie om te concurreren in traditionele rijpe bedrijfstakken; de minder ontwikkelde landen krijgen hierdoor de mogelijkheid toe te treden tot sectoren met geavanceerde technologie en hoge toegevoegde waarde en om op prijs te concurreren. 7. 2. 2 Marktintegratie door buitenlandse directe investeringen Handel is niet de enige weg waarlangs markten sterker kunnen integreren. Buitenlandse directe investeringen zijn een alternatief voor handel als middel om buitenlandse markten te bedienen. Multinationale ondernemingen zijn de belangrijkste bron van buitenlandse directe investeringen. De verkopen van buitenlandse dochters van multinationals worden thans door sommigen geraamd op het dubbele van de waarde van de werelduitvoer. De effecten van het IMP op de buitenlandse directe investeringen lijken zelfs nog positiever te zijn geweest dan die op de handel. Beginjaren negentig had de Europese Unie een aandeel van 44,4% in de buitenlandse directe investeringen uit alle landen ter wereld, tegen 28,2% in de periode 1982-1987. De intracommunautaire buitenlandse directe investeringen (dat wil zeggen directe investeringen uit Lid-Staten in andere Lid-Staten) zijn in de periode 1984-1992 vier maal zo snel toegenomen als de intracommunautaire handel. Tussen 1984/85 en 1992/93 zijn de buitenlandse directe investeringen in de EU uit alle bronnen bij elkaar genomen met een factor vijf toegenomen (en met een factor zeven voor de intracommunautaire buitenlandse directe investeringen). Het effect van buitenlandse directe investeringen op de binnenlandse economie (buitenlandse directe investeringen in verhouding tot het BBP) loopt van Lid-Staat tot Lid-Staat sterk uiteen. Begin 1990 bedroegen de buitenlandse directe investeringen in Ierland jaarlijks meer dan 9% van het BBP. In België en Luxemburg was dit 4,7% per jaar. Daarna kwamen Nederland (2,7%), Portugal (2,6%), het VK (1,8%) en Spanje (bijna 1,8%). In Duitsland (0,4%), Italië (0,4%) en Griekenland (0,6%) was het percentage echter zeer laag. In de periode 1986-1993 hebben twee Lid-Staten (België en Ierland) veel terrein gewonnen ten aanzien van hun aantrekkingskracht als lokatie voor buitenlandse directe investeringen. Over het algemeen hebben Ierland, Portugal, Spanje en de Benelux qua buitenlandse directe investeringen het meest geprofiteerd van de interne markt. 7. 2. 3 Marktintegratie en concurrentie-omstandigheden binnen de EU In de periode 1985-1993 gerealiseerde kostenverminderingen die met schaalgrootte verband houden, zijn voornamelijk het resultaat geweest van het benutten van schaalvoordelen bij investeringen in vaste activa ten behoeve van marketing, merk-ontwikkeling, O&O-uitgaven en de ontwikkeling van nieuwe produktieprocédés. Slechts een gering deel van de toegenomen doelmatigheid was het gevolg van het benutten van zuiver technische efficiencyverbeteringen in verband met de omvang van vestigingen. 64 Toch is in sectoren als de distributie en het wegvervoer de produktiviteit opvallend toegenomen. De produktiviteits- en efficiencyverbeteringen in sterker gereglementeerde sectoren (telecommunicatie, bankwezen, luchtvaart) waren minder opvallend en in het algemeen is zeer onzeker in hoeverre waargenomen veranderingen in verband kunnen worden gebracht met het IMP. Duidelijke verbeteringen kunnen alleen worden waargenomen bij geliberaliseerde telecommunicatiediensten. toegenomen concurrentie waartoe het Gegevens omtrent de marge tussen prijzen en kosten en de visie van het bedrijfsleven üjken erop te wijzen dat, dankzij de IMP geleid heeft, efficiencyverbeteringen in verband met schaalgrootte zijn doorgegeven aan consumenten en intermediaire verbruikers. In de periode 1980-1992 trad in de Europese verwerkende industrie een trendmatig herstel van de marge tussen prijzen en kosten met jaarlijks ongeveer 2% op (gecorrigeerd voor het verloop van de conjunctuur en de uiteenlopende industriële structuur van de Lid-Staten van de EU). Gegeven deze algemene trend blijkt uit de statistische analyse echter dat de tenuitvoerlegging van het IMP in toenemende mate druk legde op de marges tussen prijzen en kosten, zodat de kostenreducties zijn doorgegeven aan consumenten en afnemers verderop in de bedrijfskolom. Volgens ramingen heeft het MP sinds 1986/87 geleid tot een verMeining van de marges met 1% per jaar, dat wil zeggen dat bij met-uitvoering van het IMP de marges in de betrokken periode sneller zouden zijn gestegen. Ook de concurrentie-omstandigheden in de dienstensector zijn door het IMP aanmerkelijk gewijzigd. In sectoren als de telecommunicatiediensten en het ret^-bankbedrijf, maar ook bij de luchtvaartmaatschappijen waar het IMP tot op heden slechts ten dele ten uitvoer gelegd is, kan een significante toename van de concurrentie worden waargenomen. Over het geheel genomen echter is de toename van de concurrentie minder sterk dan in de verwerkende sectoren, hetgeen voortvloeit uit het feit dat de dienstensector nog steeds sterk gereguleerd is en het IMP op veel gebieden niet volledig ten uitvoer gelegd in sectoren als de telecommunicatie geleid tot aanzienhjke en betrekkelijk algemene prijsverlagingen en heeft in segmenten als de luchtvaart en het bankwezen geleid tot meer selectieve prijsdalingen. is. De toegenomen concurrentie heeft In het wegvervoer zijn tussen 1986 en 1994 de marges voor grensoverschrijdend vervoer sterk gedaald. Dit is gepaard gegaan met een reële daling van de transportprijzen, die in combinatie met efficiencyverbeteringen in de distributie heeft geleid tot grote veranderingen in het patroon van het betrekken van goederen door verwerkende en detailhandelsbedrijven. De toenemende mogelijkheden voor het betrekken van goederen hebben geleid tot een daling van de kosten van de inkoop. Deze structurele veranderingen en de toenemende concurrentie op de Europese markten, waartoe de tenuitvoerlegging van het IMP de aanzet heeft gegeven, hebben ook geleid tot een toenemende convergentie van de prijzen van veel goederen in de EU. Tussen 1990 en 1993 zijn de prijsverschillen (inclusief belastingen) tussen Lid-Staten teruggelopen van 22,8% tot 19,6% voor consumptiegoederen en van 31,8% tot 28,6% voor diensten; voor energie was echter sprake van een toename van 28% tot 31,7%. 7. 3 De situatie en de ontwikkeling van de lopende rekening van de betalingsbalans 6S 1996 1995 1994 1993 twee Tabel 7. 1 Saldo van de lopende rekening (op basis van de definitie van de nationale rekeningen, in % van het BBP) Na tekorten in 1991 en 1992 vertoonde de lopende rekening van de Unie als geheel in 1993 en 1994 een saldo van nul en in 1995 een klein overschot; voor 1996 wordt een groter overschot verwacht. Deze saldi zijn niet alleen indicatoren van het bedrag van de binnenlandse besparingen, maar hebben de afgelopen jaren ook de functie gekregen van indicator van de binnenlandse afzet in verhouding tot de binnenlandse produktie. Doordat de afgelopen jaar het kapitaalverkeer volledig geliberaliseerd is en de nog resterende deviezenbeperkingen door bepaalde Lid-Staten zijn weggenomen, is de financiële integratie blijven voortschrijden; de financiële markten in de Unie zijn thans in hoge mate geïntegreerd in de internationale financiële en kapitaalmarkten. Bijgevolg wordt het internationale proces van de aanwending van overtollige binnenlandse besparingen en de dekking van te hoge binnenlandse uitgaven vereenvoudigd. Verscheidene Lid-Staten hebben sedert het begin van de jaren negentig voortdurend (België, overschotten op de Denemarken, Frankrijk, en Nederland), in andere zijn de in voorgaande jaren opgetreden tekorten op de lopende rekening omgeslagen in overschotten (Spanje, Italië, Finland en Zweden); in vijf Lid-Staten (Duitsland, Griekenland, Oostenrijk, Portugal en het Verenigd Koninkrijk) vertoont de lopende rekening sinds het begin van dit decennium een tekort (zie tabel 7. 1). 4. 5 0. 6 -1. 2 -2. 7 0. 9 1. 6 4. 3 2. 4 17. 9 5. 2 -2. 3 -0. 2 4,5 0. 6 -1. 8 4. 0 1. 6 -1. 4 -1. 0 -1. 2 1. 0 3. 4 1. 5 15. 9 5. 2 -1. 0 -1. 8 1. 3 -0. 7 -2. 1 3. 8 2. 9 -1. 1 -1. 7 -1. 0 1. 0 5. 3 1. 0 15. 2 4. 9 -0. 4 -2. 1 -1. 3 -1. 4 -2. 5 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK 4. 1 1. 0 -0. 9 -3. 0 0. 9 1. 7 3. 7 3. 6 16. 3 EUR (1) Economische prognoses, najaar Ierland, Luxemburg 4. 0 1. 2 -1. 8 4. 9 -1. 9 -1. 0 rekening lopende 0. 0 0. 0 0. 2 1. 0 1996. Bron: Diensten van de Commissie. In de meerderheid van de Lid-Staten verbetert sinds het einde van de recessie van begin jaren negentig het saldo van de lopende rekening, ondanks het herstel van de economische groei. Een belangrijke rol hierin werd gespeeld door de vermindering van de begrotingsonevenwichtigheden en daaruit voortvloeiende stijging van de binnenlandse besparingen. De betalingsbalansgegevens, uitgedrukt als percentage van het BBP, wijken in 1996 waarschijnlijk niet sterk af van die in het voorgaande jaar; de meest recente ramingen van de diensten van de Commissie wijzen op een dalend overschot in België, Ierland, Luxemburg, Nederland en Finland en een oplopend tekort in Griekenland en Portugal. In Denemarken, Frankrijk, Italië en Zweden zal het overschot in 1996 waarschijnlijk toenemen en in Duitsland en Oostenrijk zal het tekort dalen. Het overschot op de lopende rekening van Spanje en het tekort in het Verenigd Koninkrijk zullen in 1996 waarschijnlijk van vergelijkbare omvang zijn als in het voorgaande jaar. 7. 4 Onderzoek naar de ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid en andere prijsindicatoren Het beloop van verscheidene consumentprijsindexcijfers (vcpi, cpi, deflator van de particuuere consumptie) geeft belangrijke, doch onvolledige informatie over de inflatie in een economie (zie hoofdstuk 3). Om de mate van prijsstabiliteit en duurzaamheid van de inflatie-ontwikkeling 66 samenhangend en evenwichtig te beoordelen, verlangt artikel 109 J, lid 1, van het Verdrag ook dat "de ontwikkeling van de loonkosten per eenheid produkt en andere prijsindicatoren" wordt onderzocht. 7. 4. 1 De arbeidskosten per eenheid De ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid produkt is van bijzonder belang voor de inflatie. De arbeidskosten vormen de weerslag van de ontwikkeling van de arbeidsproduktiviteit en de nominale beloning per werknemer. De nominale lonen spelen niet alleen een cruciale rol bij het bepalen van de kosten van de input en daarmee van de consumentenprijzen, maar geven ook de inflatieverwachtingen van particuliere partijen weer. Zij dienen derhalve als een belangrijke indicator van onder meer de geloofwaardigheid van het inflatiebestrijdingsbeleid van de monetaire beleid. In de Gemeenschap als geheel is het tempo van de stijging van de nominale beloning per werknemer gestaag gedaald, van 4,2% in 1993 tot 3,4% in 1996, het laagste peil in de afgelopen vijfendertig jaar. Deze matiging gold voor de meeste landen in de Gemeenschap, doch in uiteenlopende mate (zie tabel 7. 2). De opvallende uitzonderingen zijn Italië, Zweden en in mindere mate Denemarken. In de betrokken periode is het tempo van de stijging van de nominale beloning per werknemer in Italië namelijk toegenomen van 3,7% tot 6,2% en in Zweden van 4,4% tot 6,6%. Dit betekent dat de loonstijging in de twee laatstgenoemde landen thans hoger is dan de inflatie, waardoor loon/prijs- spanningen kunnen ontstaan zodra de economische activiteit verder aantrekt. Drie belangrijke factoren kunnen worden aangevoerd ter verklaring van de algemeen waargenomen matiging van de nominale lonen. Ten eerste worden, zoals reeds opgemerkt, in loonafspraken steeds vaker inflatieverwachtingen ingebouwd die consistent zijn met de door de monetaire autoriteiten bekendgemaakte doelstellingen op het gebied van de prijsontwikkeling. Ten tweede lijkt in de loononderhandelingen in toenemende mate rekening te worden gehouden met ontwikkelingen in de reële economie (groei van de produktie, situatie op de arbeidsmarkt, winsten). Ten derde is in verscheidene Lid-Staten beleid geëntameerd om de arbeidsmarkt te flexibiliseren, onder meer via prikkels voor werklozen om actiever naar een baan te zoeken, hervormingen bij onderwijs en opleiding, maatregelen om de werktijden en de regels inzake het in dienst nemen van personeel flexibeler te maken en maatregelen om de arbeidsbemiddeling doelmatiger te maken. Deze structurele maatregelen moeten ertoe bijdragen dat, als het tempo van de economische activiteit versnelt, excessieve opwaartse druk op de lonen wordt voorkomen, zodat de werkloosheid kan gaan dalen. Het tweede gegeven dat op de arbeidskosten per eenheid van invloed is, is de arbeidsproduktiviteit. De ontwikkeling hiervan in de afgelopen jaren komt overeen met het gebruikelijke conjunctureel bepaalde patroon. Na de vertraging tijdens de recessie van 1993 is, parallel aan het herstel van de economie, de arbeidsproduktiviteit in 1994 weer gaan toenemen. De sinds medio 1995 opgetreden groeivertraging in de Gemeenschap heeft zowel in 1995 als in 1996 de groei van de arbeidsproduktiviteit echter weer doen afiiemen. Ten gevolge van een en ander was de stijging van de nominale arbeidskosten per eenheid in de jaren 994-1995 zeer bescheiden. In 1994 was in acht landen zelfs sprake van een daling van de arbeidskosten per eenheid; in 1995 stegen de arbeidskosten per eenheid in alle Lid-Staten behalve Griekenland met minder dan 2V2%. Afgezien van Griekenland was de toename van de arbeidskosten per eenheid de afgelopen twee jaar in alle landen van de Gemeenschap dus lager dan de inflatie. 67 Deze positieve ontwikkeling is hoofdzakelijk het gevolg van de gematigde loonsverhogingen, maar wordt ook bevorderd door het conjunctureel bepaalde herstel van de arbeidsproduktiviteitstoename. Ook in 1996 bleven de arbeidskosten per eenheid zich gematigd ontwikkelen. Weliswaar kan een tempoversnelling worden waargenomen, maar de stijging van de arbeidskosten per eenheid blijft consistent met een voortdurend gunstige inflatie-ontwikkeling in de Gemeenschap als geheel en in de meeste Lid-Staten. Een snellere stijging van de arbeidskosten per eenheid wordt verwacht voor Spanje, Italië en Zweden, en in mindere mate voor Denemarken, Portugal, Finland en het Verenigd Koninkrijk. Voor de meeste van deze landen, met Italië als uitzondering, is de versnelling beperkt en blijft de stijging van de arbeidskosten achter bij of dicht in de buurt van de inflatie. Bovendien komt de snellere stijging ten dele voort uit conjuncturele factoren, zodat zij van korte duur kan blijken te zijn. Tabel 7. 2 Arbeidskosten (procentuele mutatie, gehele economie) Nominale beloning per werknemer 1995 1994 1996 1993 Stijging van de arbeids produktiviteit 1995 1994 1993 1996 Nominale arbeidskosten per eenheid 1995 1994 1993 1996 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK 3. 5 1. 6 4. 3 10. 1 6. 5 2. 8 6. 7 3. 7 5. 2 3. 3 4. 6 9. 1 1. 0 4. 4 4. 3 4. 4 3. 6 3. 2 11. 9 3. 1 2. 2 2. 3 3. Ü 3. 7 2. 4 3. 1 8. 2 3. 5 5. 4 3. 5 2. 5 3. 6 3. 8 12. 7 3. 0 2. 3 1. 1 5. 2 3. 8 2. 0 3. 8 5. 3 4. 7 3. 1 2. 9 1. 6 4. 1 2. 6 11. 1 3. 9 2. 2 4. 0 6. 2 3. 4 1. 0 2. 9 5. 8 4. 0 6. 6 3. 3 4. 2 EUR (1) Economische prognoses, najaar 1996. 3. 3 3. 4 3. 5 0. 0 2. 5 0. 6 -3. 2 2. 6 -0. 2 3. 0 1. 8 -1. 7 0. 9 0. 8 0. 7 5. 7 3. 2 3. 7 1. 4 2. 9 5. 0 3. 6 -0. 4 2. 7 2. 9 4. 1 3. 7 1. 0 3. 3 2. 9 0. 9 5. 6 3. 6 3. 8 3. 3 1. 5 1. 1 2. 2 1. 1 1. 1 1. 0 6. 1 3. 4 0. 9 0. 2 2. 1 2. 9 3. 1 1. 4 1. 8 1. 9 1. 5 1. 5 2. 2 1. 2 0. 8 1. 3 4. 3 0. 5 1. 1 1. 0 1. 7 2. 0 1. 0 2. 3 1. 9 1. 5 3. 5 -0. 8 3. 6 13. 7 3. 7 2. 9 3. 6 1. 9 7. 0 2. 5 3. 7 8. 3 -4. 4 1. 2 0. 5 2. 7 1. 4 -1. 4 -0. 4 12. 3 0. 4 -0. 7 -1. 7 -0. 7 2. 7 -0. 8 0. 2 7. 2 -2. 0 1. 7 -0. 3 0. 0 1. 0 2. 5 1. 5 11. 5 1. 9 1. 4 -4. 6 1. 7 2. 8 1. 8 1. 6 2. 3 1. 5 1. 7 1. 2 1. 5 (!) 0. 1 2. 6 0. 4 9. 8 3. 1 0. 9 -0. 2 5. 7 2. 2 0. 0 1. 2 3. 8 2. 9 4. 1 1. 4 1. 9 Bron: Diensten van de Commissie. 7. 4. 2 Invoerprijzen Gezien de toenemende openheid van de economie van de Gemeenschap speelt de ontwikkeling van de invoerprijzen een belangrijke rol in de binnenlandse prijsvorming. De invoerprijzen in binnenlandse munt zijn het resultaat van de ontwikkeling van verscheidene factoren: de stand van de wisselkoers, de internationale prijzen, de geografische samenstelling van de invoer en de prijsstelling door buitenlandse leveranciers. <s« Verscheidene omstandigheden hebben ertoe bijgedragen dat de stijging van de invoerprijzen tussen 1990 en 1992 zeer gering bleef: lage olieprijzen, een zwakke Amerikaanse dollar, vooruitgang op het vlak van de handelsliberalisering, in combinatie met de voltooiing van de interne markt. Bijgevolg was in de genoemde jaren de bijdrage van de invoerprijzen tot de inflatie van de eindverbruikersprijzen in de meeste Lid-Staten (in uiteenlopende mate) negatief. In de periode 1993-1995 zijn de effecten van een aantal van deze factoren in hun tegendeel verkeerd of zwakker geworden. In de eerste helft van 1994 en daarna opnieuw aan het begin van 1995 stegen de olieprijzen betrekkelijk snel; de dollar won in 1993 en 1994 enigszins aan kracht. Bovendien werd het prijsdrukkende effect van de interne markt geleidelijk zwakker. Tabel 7. 3 Ontwikkeling van de invoerprijzen (procentuele mutatie van de deflator van de goederen- en diensteninvoer, in de nationale munteenheid; op basis van de nationale rekeningen) 1993 1994 1995 B DK D EL E F IRL I L NL A -2. 6 -1. 1 -1. 5 9. 1 6. 6 -2. 5 4. 4 12. 1 5. 4 -2. 3 0. 8 8. 9 8. 7 14. 5 8. 4 0. 9 0. 4 0. 5 8. 3 6. 0 1. 7 0. 5 1. 3 0. 7 7. 1 4. 2 1. 3 2. 8 5. 0 0. 2 0. 6 0. 7 4. 5 -0. 3 3. 3 1. 9 4. 2 11. 7 0. 5 0. 2 0. 9 1. 5 0. 4 5. 1 7. 3 1996 (1) 1. 6 2. 1 0. 7 4. 0 0. 9 1. 8 0. 5 -0. 6 3. 1 2. 0 1. 2 1. 2 2. 3 -3. 1 2. 0 3. 8 3. 1 2. 2 FIN S UK EUR (D Ec 19' Het opwaartse effect van deze factoren op de invoerprijzen liep, afhankelijk van de ontwikkeling van de wisselkoersen, van land tot land sterk uiteen. In de landen waarvan de munt sterk bleef (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Oostenrijk), bleef de stijging van de invoerprijzen beperkt (zie tabel 7. 3) en was de bijdrage ervan tot de inflatie van de eindverbruikersprijzen in 1993 nog negatief en in 1994-1995 marginaal positief (zie tabel 7. 4). In de landen waarvan de munt tussen 1993 en 1995 duidelijk in waarde daalde (Spanje, Italië, Zweden en het Verenigd Koninkrijk), stegen de invoerprijzen in deze periode echter sterk. De doorwerking ervan in de binnenlandse inflatie was evenwel vrij beperkt, met name omdat in het economisch beleid adequaat gereageerd werd, maar ook vanwege de geringe economische groei in de betrokken landen. onomische prognoses, najaar ?6. Diensten van de Commissie. Bron: 1 1. 1 Sinds medio 1996 zijn de meeste grondstoffenprijzen weer gedaald (zie grafiek 7. 1). De dollar daarentegen heeft zich sedert het midden van 1995 hersteld. Ook de Europese valuta's die begin 1995 aanmerkelijk in waarde daalden, zijn in de loop van 1995 en 1996 sterker geworden. Bijgevolg zal de stijging van de invoerprijzen in de hele Gemeenschap in 1996 waarschijnlijk beperkt büjven. De bijdrage ervan tot de totale inflatie zal daarmee naar verwachting afiiemen in de Lid-Staten waarvan de munteenheid recentelijk in waarde is gestegen, en zal in de overige Lid- Staten gering blijven (ongeveer 0,5%). Tabel 7. 4 Bijdrage van de invoerprijzen tot de mutatie van de deflator van de finale bestedingen (procentuele mutatie) 1995 1994 1993 B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK -1. 0 -0. 3 -0. 2 1. 9 1. 1 -0. 4 1. 5 2. 0 2. 6 -0. 7 0. 2 2. 4 1. 8 3. 0 1. 7 0. 4 0. 1 0. 1 1. 7 1. 0 0. 3 1. 0 0. 8 0. 1 0. 2 0. 2 1. 2 -0. 1 0. 8 0. 4 0. 2 0. 3 0. 1 1. 5 0. 8 0. 2 1. 5 2. 0 0. 2 0. 1 0. 2 0. 4 0. 1 1. 2 1. 6 1996 (1) 0. 6 0. 5 0. 1 0. 9 0. 2 0. 3 0. 2 -0. 1 1. 4 0. 6 0. 3 0. 4 0. 5 -0. 8 0. 4 (1) Economische prognoses, najaar 1996. Bron: Diensten van de Commissie. 69 Tabel 7. 5 Nominale effectieve wisselkoersen ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen (jaarlijkse mutatie in procenten) 1993 1994 1995 1996 B/L DK D EL E F IRL I NL A P FIN S UK 1. 4 3. 1 4. 1 -7. 0 -11. 5 3. 0 -5. 3 -15. 8 3. 7 3. 3 -6. 3 -13. 0 -18. 5 -7. 9 2. 6 0. 8 2. 0 -4. 8 -5. 3 2. 0 0. 7 -2. 5 1. 5 1. 2 -3. 7 9. 0 -0. 3 1. 5 EUR (2) -10. 5 3. 4 5. 4 5. 1 6. 8 -1. 5 1. 2 4. 7 0. 6 -8. 0 4. 8 4. 2 2. 3 11. 4 0. 4 -3. 4 7. 9 -1. 4 -0. 4 -1. 6 -0. 8 1. 7 0. 8 1. 9 9. 7 -1. 4 -1. 3 -0. 2 -2. 5 10. 1 0. 6 4. 7 (1) Op basis van het meetkundige gemiddelde van de maandelijkse wisselkoersen tot en met 23 oktober 1996. (2) Ten opzichte van negen landen die geen Lid-Staten zijn: VS, Japan, Mexico, Canada, Zwitserland, Noorwegen, Australië, Nieuw-Zeeland en Turkije Bron: Diensten van de Commissie. 7. 4. 3 Effecten van wijzigingen in de indirecte belastingen op de inflatie 70 Tabel 7. 6 Hoewel in de tweede fase vooral door het verminderen van de overheidsuitgaven ten opzichte van het BBP vooruitgang is geboekt op het stuk van de begrotingsconsoüdatie, hebben alle Lid-Staten hiertoe ook, zij het in uiteenlopende mate, de indirecte belastingen verhoogd. In verscheidene landen hebben verhogingen van de indirecte belastingen in belangrijke mate bijgedragen tot de stijging van de inflatie, zoals tabel 7. 6 uitwijst: hierin worden ramingen gegeven van de directe, automatische gevolgen, ervan uitgaande dat veranderingen in de indirecte de volledig consumentenprijzen. Effecten van wijzigingen in de indirecte belastingen op de inflatie van de consumentenprijzen doorwerken belastingen in De bijdrage van verhogingen van de indirecte belastingen tot de inflatie was het grootst in België (1994), Frankrijk (1995), Italië (1995), Finland (1995-1996) en het Verenigd Koninkrijk (1994-1995). Belangrijker dan het directe effect -dat per definitie eenmalig is- is het risico dat verhogingen van de indirecte belastingen leiden tot hogere inflatieverwachtingen, zodat een loon/prijsspiraal ontstaat. Dit lijkt echter in geen van de genoemde landen het geval te zijn geweest. Na een stijging in het jaar waarin de indirecte belastingen verhoogd werden, is de inflatie binnen korte tijd weer gedaald tot het daarvoor bestaande patroon. (procentpunten) 1994 1995 1996 0. 7 0. 4 0. 4 0. 8 0. 3 0. 1 0. 3 0. 3 0. 1 0. 2 0. 2 0. 2 0. 7 0. 3 0. 7 0. 1 0. 4 0. 0 0. 6 1. 0 1. 1 0. 1 0. 8 0. 1 0. 1 0. 5 0. 5 1. 1 0. 4 0. 6 0. 2 0. 4 -0. 2 0. 8 0. 2 0. 1 0. 2 0. 0 0. 0 0. 4 0. 2 -0. 2 0. 7 0. 3 0. 4 B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK Bron: Diensten van de Commissie. 71 72 8. CONCLUSIES EN SAMENVATTING 8. 1 Algemene beoordeling Dit verslag is opgesteld overeenkomstig de procedure en het tijdschema die in artikel 109 J van het Verdrag bepaald zijn. In alle Lid-Staten is sinds het begin van de tweede fase van de EMU aanzienlijke vooruitgang geboekt in de richting van een hoge mate van duurzame convergentie. De vooruitgang heeft in 1996 aan kracht gewonnen, omdat in dit jaar de inspanningen ten behoeve van de convergentie (met name op het gebied van de begrotingen) in veel Lid-Staten zijn geïntensiveerd. Voortgang bij de overige voorbereidingen op de derde fase wordt ook nationaal en in communautair verband geboekt: afgelopen jaar is een akkoord bereikt over het scenario voor de invoering van gemeenschappelijke munt, de Commissie heeft recentelijk voorstellen gedaan betreffende de juridische status van de euro en voor een stabiliteitspact waarmee de begrotingdiscipline in de derde fase gegarandeerd moet worden, er wordt geleidelijk overeenstemming bereikt over de invoering van een nieuw wisselkoersarrangement en er is een informatiecampagne gestart. In het onderzoek naar de verenigbaarheid van de nationale wetgeving met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag en met de Statuten van het ESCB, waarvan in hoofdstuk 2 verslag gedaan is, wordt ten eerste uiteengezet aan welke eisen bij het begin van de derde fase moet worden voldaan. Vervolgens worden de categorieën bepalingen, met name in de statuten van de nationale centrale banken, behandeld die thans bestaan en nog niet conform de verdragsbepalingen zijn. In vrijwel alle Lid-Staten bestaan bepalingen die nog moeten worden aangepast. Verscheidene Lid-Staten werken aan voorstellen voor wijzigingen in hun wetgeving of hebben dergelijke voorstellen reeds ingediend. In de daaropvolgende vier hoofdstukken is de vooruitgang behandeld die elke Lid-Staat met betrekking tot de convergentiecriteria geboekt heeft. In de Europese Unie als geheel en in de afzonderlijke Lid-Staten is ook in 1996 weer gestaag vooruitgang geboekt in de richting van het bewerkstelligen of laten voortduren van een hoge mate van prijsstabiliteit. Voor de beoordeling van de prijsconvergentie is gebruik gemaakt van de recentelijk beschikbaar gekomen voorlopige indexcijfers van de consumentenprijzen (vcpi), die beter met elkaar vergelijkbaar zijn dan de nationale indexcijfers, maar nog niet volledig geharmoniseerd zijn. De gemiddelde inflatie in elke Lid-Staat is berekend als de percentuele mutatie van de gemiddelde vcpi in de laatste twaalf maanden ten opzichte van de gemiddelde index over de daaraan voorafgaande twaalf maanden. Voor de opstelling van dit verslag is de referentiewaarde berekend als het rekenkundige gemiddelde van de gemiddelde inflatiepercentages in de drie Lid- Staten met de laagste inflatie, vermeerderd met 1,5 procentpunt. Op grond van deze berekeningswijze en volgens de meest recente gegevens die beschikbaar zijn (september 1996), zijn Finland, Nederland en Duitsland de drie landen met de laagste inflatie en bedraagt de referentiewaarde 2,7% (zie tabel 8. 1). In tien Lid-Staten (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland en Zweden) bleef de gemiddelde inflatie onder deze referentiewaarde. Een kader in hoofdstuk 3 geeft aan dat de gekozen methode voor de berekening van de referentiewaarde op dit moment niet van invloed is op het aantal Lid-Staten dat voldoet aan het prijsstabiliteitscriterium. In vijf Lid-Staten (Griekenland, Spanje, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk) was de gemiddelde inflatie in september 1996 nog steeds hoger dan de referentiewaarde, maar het écart vertoont de afgelopen jaren en ook in 1996 de tendens kleiner te 73 worden. In Portugal en het Verenigd Koninkrijk is de inflatie minder dan een ^procentpunt hoger dan de referentiewaarde. Voor slechts drie Lid-Staten (Denemarken, Ierland en Luxemburg) geldt momenteel geen besluit van de Raad waarin wordt vastgesteld dat sprake is van een excessief tekort, zodat deze drie aan het criterium inzake de begrotingssituatie van de overheid voldoen. De meest recente besluiten in het kader van de procedure bij buitensporige tekorten (artikel 104 C) zijn in juni 1996 genomen. In hoofdstuk 4 worden voorts de budgettaire ontwikkelingen in de Lid-Staten tijdens de tweede fase behandeld en worden ramingen gegeven van het waarschijnlijke resultaat in 1996. Sinds 1993 is Tabel 8. 1 Prestaties van de Lid-Staten op het gebied van de convergentie in 1996 Inflatie Begrotingspositie van de totale overheid Wissel koers Lange rente Voorlopige consumenten prijsindex O) Bestaan van ee buitensporig tekort Tekort (% van het BBP) (2) Schuld (% van het BBP) (2) Deelname aan het wisselkoers mechanisme okt. 1995 sep. 1996 besluiten van de Raad van 26. 9. 1994 10. 7. 1995 en 27. 6. 1996 referentie waarde 2. 6 (3) B DK D EL E F IRL I L NL A P FIN S UK EUR 1. 6 2. 2 1. 3 8. 4 3. 8 2. 1 2. 1 (5) 4. 7 1. 3 1. 2 1. 7 3. 0 0. 9 1. 6 3. 0 2. 7 ja nee ja ja ja ja nee ja nee ja ja ja ja ja ja 1996 1996 Mutatie 94/93 95/94 96/95 oktober 1996 okt. 1995 sep. 1996 3. 0 3. 3 1. 4 4. 0 7. 9 4. 4 4. 0 1. 6 6. 6 -0. 9 2. 6 4. 3 4. 0 3. 3 3. 9 4. 6 4. 4 60 130. 6 70. 2 60. 8 110. 6 67. 8 56. 4 74. 7 123. 4 7. 8 78. 7 71. 7 71. 1 61. 3 78. 1 56. 3 73. 5 -2. 0 -4. 1 2. 2 -1. 4 2. 6 2. 8 -6. 6 6. 2 -0. 5 -3. 4 2. 3 1. 4 2. 2 3. 3 1. 9 2. 0 -1. 3 -4. 1 7. 7 1. 4 2. 6 4. 4 -6. 3 -0. 6 0. 3 2. 3 3. 9 2. 1 -0. 3 -0. 6 3. 7 3. 2 -3. 1 -1. 7 2. 7 -1. 2 2. 1 3. 6 -6. 9 -1. 5 1. 8 -1. 0 2. 7 -0. 6 2. 1 -0. 6 2. 2 2. 2 ja ja ja nee ja ja ja nee ja ja ja ja ja nee nee 8. 7 (4) 6. 7 7. 4 6. 3 15. 1 9. 5 6. 6 7. 5 10. 3 7. 0 6. 3 6. 5 9. 4 7. 4 8. 5 8. 0 7. 6 (1) Procentuele mutatie van het gemiddelde van de index in de afgelopen twaalf maanden ten opzichte van het gemiddelde in de voorgaande twaalf maanden. (2) Ramingen uit de economische prognoses van de diensten van de Commissie, najaar 1996. (3) In dit verslag gehanteerde definitie: het rekenkundige gemiddelde van de drie Lid-Staten met de laagste inflatie, plus 1,5 procentpunt. (4) In dit verslag gehanteerde definitie: het rekenkundige gemiddelde van het twaalfmaandelijkse gemiddelde van de rente in de drie Lid-Staten met de laagste inflatie, plus 2 procentpunt. (5) Berekend op basis van kwartaalgegevens. Bron: Diensten van de Commissie. 74 door de meeste Lid-Staten aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de vermindering van het overheidstekort; in 1996 zal in naar verwachting vier landen (Denemarken, Ierland, Luxemburg en Nederland) het overheidstekort lager zijn dan de tekortreferentiewaarde van 3% van het BBP; het overheidstekort van België en Finland zal vermoedelijk onder de 31/2% van het BBP uitkomen. Eind 1996 zal in naar verwachting drie Lid-Staten (Frankrijk, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk) de bruto schuldquote van de overheid lager zijn dan de referentiewaarde van 60% van het BBP. In Duitsland en Finland zal de schuldquote eind 1996 de referentiewaarde van 60% overschrijden, na in voorgaande jaren daar voortdurend onder te zijn gebleven. Verscheidene Lid-Staten zijn erin geslaagd de eerdere stijgende trend van de schuldquote om te buigen: sinds 1993 is in België, Denemarken en Ierland sprake van een gestage daling en voor 1996 wordt ook in het geval van Griekenland, Italië, Nederland, Portugal en Zweden een daling verwacht. Sedert de turbulentie op de valutamarkten, die leidde tot de herschikking van maart 1995 in het wisselkoersarrangement, waarbij de Spaanse peseta en in het kielzog daarvan ook de Portugese escudo gedevalueerd werden, zijn de wisselkoersen niet meer onder grote spanning gekomen en is de afstand tussen de sterkste en de zwakste munt binnen de fluctuatieband van het wisselkoersmechanisme geringer geworden (zie de beschrijving in hoofdstuk 5). Momenteel nemen elf munteenheden aan het wisselkoersarrangement deel. Negen daarvan (de munten van België, Denemarken, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland en Portugal) nemen reeds langer dan twee jaar deel. Oostenrijk is begin 1995 tot het wisselkoersarrangement toegetreden, Finland medio oktober 1996. Vier Lid-Staten (Griekenland, Italië, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) nemen momenteel niet aan het wisselkoersmechanisme deel; na waardedalingen in voorgaande jaren zijn de munteenheden van de drie laatstgenoemde in 1996 aanzienlijk in waarde gestegen. Het vierde criterium, betreffende de duurzaamheid van de convergentie zoals die tot uitdrukking komt in de lange rente, is in hoofdstuk 6 onderzocht. De beoordeling is gebaseerd op vergelijkbare benchmark-obügaties met een looptijd van tien jaar (voor Griekenland zijn de gegevens niet volledig vergelijkbaar); gehanteerd wordt het gemiddelde rendement in de afgelopen twaalf maanden. De referentiewaarde is berekend als het ongewogen rekenkundige gemiddelde van de lange rente in de drie Lid-Staten met de laagste inflatie, vermeerderd met 2 procentpunt. In september 1996 was de referentiewaarde 8,7%. In elf Lid-Staten (België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk) was de gemiddelde lange rente lager dan de referentiewaarde. De ontwikkelingen op de obligatiemarkten in 1996, met name in september, hebben geleid tot een sterke verkleining van de rente-écarts, met name in de groep landen met een hoge rente die nog niet aan het criterium voldoen. Voorts verlangt het Verdrag dat in het onderhavige verslag de ontwikkelingen op verschillende andere gebieden die voor de economische integratie en convergentie van belang zijn, aan de orde worden gesteld. Deze worden behandeld in hoofdstuk 7. De omvang van de financiële Ecu-markten is na de wisselkoersturbulentie van 1992 en 1993 over het algemeen afgenomen, maar omvangrijke hoeveelheden handelstransacties worden in ecu afgerekend. De spread tussen de particuliere Ecu en de officiële Ecu neemt af, omdat de zekerheid van de l:l-koers voor de omrekening van ecu's in euro's door de markten wordt meegerekend. Het programma voor de interne markt heeft significante effecten gehad op de economische integratie, met name op de structuur van het handelsverkeer tussen de Lid-Staten, op de buitenlandse directe investeringen, op de concurrentie- omstandigheden en op de prijsconvergentie bij bepaalde categorieën goederen en diensten. De lopende rekening van de betalingsbalans vormt de weerslag van de binnenlandse besparingen in elke Lid-Staat; in 1996 was voor de Europese Unie als geheel en voor tien Lid-Staten afzonderlijk 75 sprake van een overschot. Aanvullende indicatoren betreffende de arbeidskosten per eenheid en de invoerprijzen bevestigen het in hoofdstuk 3 geschetste beeld van een bevredigende, op een gezonde basis berustende prijsontwikkeling in de meeste Lid-Staten. Hoofdzakelijk ten gevolge van nog steeds bestaande budgettaire onevenwichtigheden (ook al worden deze wel geringer), die tot uitdrukking komen in de buitensporige overheidstekorten waarvan in twaalf Lid-Staten sprake is, heeft een meerderheid van de Lid-Staten nog niet voldoende vooruitgang geboekt om een hoge mate van duurzame convergentie te bereiken. 8. 2 Samenvatting per Lid-Staat Overeenkomstig artikel 109 J, lid 1, waarin bepaald is dat aan de hand van de mate waarin elke Lid- Staat aan de criteria voldoet, moet worden nagegaan of een hoge mate van duurzame convergentie bereikt is, worden in dit laatste gedeelte van het verslag de prestaties met betrekking tot de convergentiecriteria per land gepresenteerd. De criteria inzake de inflatie en de lange rente zijn onderzocht op basis van gegevens over de periode tot en met september 1996. In beide gevallen is de referentiewaarde berekend als het gemiddelde van de drie Lid-Staten met de laagste inflatie. Ten aanzien van het criterium inzake de overheidsfinanciën worden, waar nodig, door de Commissie opgestelde ramingen van de begrotingsgegevens voor het hele jaar 1996 vermeld. In België bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,6%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 6,7%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in België een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 0,8 procentpunt tot 3,3% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk van 133,7% van het BBP in 1995 tot 130,6% in 1996. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft België hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de BFR de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de BFR niet gedevalueerd. In Denemarken bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 2,2%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 7,4%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft op 27 juni 1996 besloten zijn besluit van 26 september 1994, waarin werd vastgesteld dat in Denemarken een buitensporig overheidstekort bestond, in te trekken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 0,2 procentpunt tot 1,4%» van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk opnieuw, van 71,9% van het BBP in 1995 tot 70,2% in 1996. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Denemarken hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de DKR de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de DKR niet gedevalueerd. In Duitsland bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,3%, het op twee na laagste percentage in de EU en dus lager dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 6,3%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft op 26 juni 1996 besloten dat in Duitsland een buitensporig overheidstekort bestaat. Het tekort van de totale overheid zal naar verwachting stijgen van 3,5% van het BBP in 1995 tot 4,0%» in 1996; de bruto- schuldquote van de overheid, die voorheen lager 76 was dan 60% van het BBP, stijgt in 1996 waarschijnlijk tot 60,8%. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Duitsland hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de DM de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de DM niet gedevalueerd. In Griekenland bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 8,4%, hetgeen aanzienlijk boven de referentiewaarde is. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 15,1%, eveneens duidelijk hoger dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Griekenland een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,2 procentpunt tot 7,9% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk, van 111,8% van het BBP in 1995 tot 110,6% in 1996. De DR neemt niet deel aan het wisselkoersmechanisme. In Spanje bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 3,8%, hetgeen hoger is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 9,5%, eveneens hoger dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Spanje een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 2,2 procentpunt tot 4,4% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid stijgt waarschijnlijk van 65,7% van het BBP in 1995 tot 67,8% in 1996. Sinds juni 1989 neemt Spanje deel aan het wisselkoersmechanisme; in maart 1995 is de bilaterale spilkoers van peseta op initiatief van Spanje met 7% gedevalueerd; sindsdien heeft de PTA de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen en was geen sprake van ernstige spanningen. In Frankrijk bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 2,1%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 6,6%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Frankrijk een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 0,8 procentpunt tot 4,0% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid blijft ook in 1996 lager dan 60% van het BBP. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Frankrijk hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de FF de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de FF niet gedevalueerd. In Ierland bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 2,1%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 7,5%, eveneens lager dan de referentiewaarde. Ten aanzien van Ierland heeft de Raad geen besluit genomen, waarin wordt vastgesteld dat sprake is van een buitensporig overheidstekort. Het tekort van de totale overheid is sedert 1989 lager dan 3% van het BBP en zal in 1996 naar verwachting dalen met nog eens 0,4 procentpunt tot 1,6% van het BBP; de bruto* schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk opnieuw, van 81,6% van het BBP in 1995 tot 74,7% in 1996. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Ierland hieraan deelgenomen; de 77 afgelopen twee jaar heeft de IRL de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de IRL niet gedevalueerd. In Italië bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 4,7%, hetgeen duidelijk hoger dan de referentiewaarde is. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 10,3%, eveneens hoger dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Italië een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 0,5 procentpunt tot 6,6% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk van 124,9% van het BBP in 1995 tot 123,4% in 1996. Vanaf de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme tot september 1992, toen de interventieverplichtingen met betrekking tot de LIT werden opgeschort, heeft Italië daaraan deelgenomen; sindsdien is de LIT niet in het wisselkoersmechanisme teruggekeerd. In Luxemburg bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,3%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 7,0%, eveneens lager dan de referentiewaarde. Ten aanzien van Luxemburg heeft de Raad geen besluit genomen, waarin wordt vastgesteld dat sprake is van een buitensporig overheidstekort. De financiën van de totale overheid vertonen zoals gebruikelijk een overschot, dat in 1996 naar verwachting 0,9% van het BBP beloopt. De bruto-schuldquote van de overheid blijft ver onder de 60% van het BBP. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Luxemburg hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de LFR de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de LFR niet gedevalueerd. In Nederland bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,2%, het op één na laagste percentage in de EU en dus lager dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 6,3%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Nederland een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,4 procentpunt tot 2,6% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk van 79,7% van het BBP in 1995 tot 78,7% in 1996. Sinds de totstandbrenging van het wisselkoersmechanisme heeft Nederland hieraan deelgenomen; de afgelopen twee jaar heeft de HFL de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de HFL niet gedevalueerd. In Oostenrijk bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,7%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 6,5%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 10 juli 1995, waarin wordt vastgesteld dat in Oostenrijk een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,6 procentpunt tot 4,3% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid stijgt waarschijnlijk van 69,0% van het BBP in 1995 tot 71,7% in 1996. Oostenrijk neemt sinds begin januari 1995 deel aan het wisselkoersmechanisme, sedertdien heeft de ÖS de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen, was geen sprake van ernstige spanningen en is de bilaterale spilkoers van de ÖS niet gedevalueerd. 78 In Portugal bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 3,0%, hetgeen hoger is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 9,4%, eveneens hoger dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in Portugal een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,1 procentpunt tot 4,0% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk van 71,7% van het BBP in 1995 tot 71,1% in 1996. Sinds april 1992 neemt Portugal deel aan het wisselkoersmechanisme. In maart 1995 is, na de devaluatie van de Spaanse peseta, de bilaterale spilkoers van de Portugese escudo met 3,5% gedevalueerd; sedertdien heeft de ESC de fluctuatiemarges van het wisselkoersmechanisme in acht genomen en was geen sprake van ernstige spanningen. In Finland bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 0,9%), het laagste percentage in de EU en dus lager dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 7,4%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 10 juli 1995, waarin wordt vastgesteld dat in Finland een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,9 procentpunt tot 3,3% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid, die voorheen lager was dan 60% van het BBP, zal in 1996 waarschijnlijk stijgen tot 61,3% van het BBP. De FMK neemt sinds medio oktober 1996 deel aan het wisselkoersmechanisme. In Zweden bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 1,6%, hetgeen lager is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 8,5%, eveneens lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 10 juli 1995, waarin wordt vastgesteld dat in Zweden een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 4,2 procentpunt tot 3,9% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid daalt waarschijnlijk van 78,7% van het BBP in 1995 tot 78,1% in 1996. De SKR neemt niet deel aan het wisselkoersmechanisme. In het Verenigd Koninkrijk bedroeg de gemiddelde inflatie in de twaalf maanden tot en met september 1996 3,0%, hetgeen hoger is dan de referentiewaarde. In hetzelfde tijdvak bedroeg de nominale lange rente gemiddeld 8,0%, lager dan de referentiewaarde. De Raad heeft zijn besluit van 26 september 1994, waarin wordt vastgesteld dat in het Verenigd Koninkrijk een buitensporig overheidstekort bestaat, nog niet ingetrokken. Het tekort van de totale overheid zal in 1996 naar verwachting dalen met 1,2 procentpunt tot 4,6% van het BBP; de bruto-schuldquote van de overheid blijft als voorheen lager dan 60% van het BBP. Het Verenigd Koninkrijk heeft het pond in oktober 1990 in het wisselkoersmechanisme gebracht; in september 1992 is de deelname van het UKL aan het wisselkoersmechanisme opgeschort en sindsdien is het UKL niet in het wisselkoersmechanisme teruggekeerd. ISSN 0254-1513 COM(96) 560 def. DOCUMENTEN NL 09 10 Catalogusnummer : CB-CO-96-569-NL-C ISBN 92-78-11427-8 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg