title: ONDERWIJS - OPLEIDING - ONDERZOEK DE BELEMMERINGEN VOOR TRANSNATIONALE MOBILITEIT - GROENBOEK

eurovoc_concepts:
EU programme
education
geographical mobility
research
vocational training

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ••• • • • • • • *•* Brussel, 02. 10. 1996 COM(96) 462 def. ONDERWIJS - OPLEIDING - ONDERZOEK DE BELEMMERINGEN VOOR TRANSNATIONALE MOBILITEIT GROENBOEK (door de Commissie ingediend) Samenvatting lnhoud DEEL A: HET BELANG VAN TRANSNATIONALE MOBILITEIT 1 2 3 4 5 6 Mobiliteit en het Europese burgerschap De voordelen van mobiliteit voor onderwijs, opleiding en onderzoek Mobiliteit in de initiatieven van de Commissie Verworvenheden Doelstellingen van bet Groenboek Betrokken personen DEELB: MOBILITEITSOBST AKELS 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Problemen in verband met bet verblijfsrecbt Verschillende behandeling van de onderzoekers in opleiding naargelang bet land Verplichte beffingen voor de verschillende categorieen van personen Sociale bescherming Erkenning, certificatie en validering Territorialiteit van nationale beurzen Sociaal-economische belemmeringen Administratieve belemmeringen Linguistische en culturele belemmeringen 10 Praktische belemmeringen DEELC: ACTIEGEBIEDEN Actie~bjed 1: Erkennen van de status van stagiair en vrijwilliger Actiegebied 2: Toepassen van een uniforme behandeling op de onderzoekers in opleiding met een communautaire beurs Actiegebied 3: Zorgen voor de sociale bescherming van alle personen die in het kader van een opleiding mobiel zijn · Actiegebjed 4: Scheppen van een Europese ruimte van kwalificaties Actiegebied 5: Opheffen van de territorialiteit van nationale beurzen en financiele steun Actie&et>ied 6: Verbeteren van de situatie van de legaal in de Europese U nie verblijvende onderdanen van derde landen op het gebied van de opleiding Actiegebjed 7: Beperken van de sociaal-economische obstakels Actiegebjed 8: Beperken van de taalkundige en culturele obstakels Actiegebied 9: Verbeteren van de beschikbare informatie en administratiev~ praktijken Bijlagen: 1 Definities van de betrok. ken personen 2. a 2. b Transnatioanle mobiliteit programma' s Beschrijving van de communautaire programma's op het gebied van onderwijs en opleiding in het kader van de communauatiere 3 4 5 6 Context en communautaire programma' s betreffende communautaire opleidings- en mobiliteitsbeurzen voor onderzoekers. Verslag van de groep van deskundigen over "Communautaire beurzen voor opleiding door onderzoek en mobiliteit" Referentieteksten Gemeenschappelijke adviezen van de sociale partners Door begunstigden van communautaire subsidies uit Midden- en Oost Europese landen ondervonden belemmeringen 7 Glossarium SAMENVA1TING De opheffing van de belemrneringen voor het vrije verkeer van personen is sinds het Verdrag van Rome een van de fundamentele doelstellingen van het Europese opbouwproces. De vrijheid van beweging is immers een van de basisvoorwaarden voor het bestaan van een echt Europa van de burgers. Zonder deze vrijheid kan er geen sprake zijn van een Europese sociale ruimte. De mobiliteit is ook een van de antwoorden op de aan de gang zijnde economische veranderingen - veroorzaakt door de oprichting van de inteme markt ·en de mondialisering van het handelsverkeer - en de sociale gevolgen daarvan, met name op bet gebied van het scheppen van arbeidsplaatsen. Het is een vereiste voor het Europese onderzoek, gehandicapt door de versnippering van de inspanningen, en een voorwaarde om aan de Europese Gemeenschap het innovatievennogen terug te geven, dat zij zo vaak ontbeert, met name bij de toepassing van hoogwaardige technologieen. Waaroni een Groenboek? Een steeds groter aantal burgers van de U nie is zich van deze prob lemen bewust. De roep om mobiliteit neemt gestaag toe, zoals blijkt uit het succes van de communautaire programma' s ter bevordering van de uitwisselingen en de transnationale stages van onderzoekers, studenten, docenten, werknemers of werklozen in opleiding en opleiders. In 1987/88 namen 3. 000 studenten en 745 docenten deel aan een mobiliteitsactie in het kader van ERASMUS: deze cijfers bedroegen in 1995/96 respectievelijk 170. 000 en 14. 000. Het is echter een feit dat de mobiliteit vandaag de dag nog op te veel obstakels stuit en dat kapitalen, goederen en diensten zich gemakkelijker binnen de Europese Gemeenschap verplaatsen dan mensen, met als ge·volg dat een domper wordt gezet op de hoge verwachtingen die de burgers ten aanzien van de opbouw van Europa koesteren. Dergelijke belemmeringen worden dagelijks geconstateerd bij de tenuitvoerlegging van de communautaire onderwijs-, opleidings- en onderzoekprogramma' s waarvan zij de ontwikkeling afremmen en de doeltreffendheid aantasten. Talrijke individuele getuigenissen maken hiervan gewag, bij welke gelegenheid niet alleen wordt gewezen op de talrijke onbenutte opleidingsmogelijkheden maar ook op de vele gemiste kansen voor het tot stand brengen van uitwisselingen en het bevorderen van de communicatie en de samenwerking tussen Europese studenten, docenten en onderzoekers. Deze obstakels voor de mobiliteit benadelen lagere of middenklassemilieus, alsook de werklozen. in het bijzonder de jongeren uit Overeenkomstig het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap moet de communautaire actie de mobiliteit op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek bevorderen. Het is in het kader van deze opdracht dat de Commissie een Groenboek over de transnationale mobiliteit heeft opgesteld. Dit document zet de bij de mobiliteit ondervonden moeilijkheden op een rijtje en stelt met het oog op een algemene bezinning en discussie een aantal actiegebieden ter opheffing van de belemmeringen voor. Het komt daarmee tegemoet aan een belangrijk verzoek, dat met name naar voren is gebracht door de Raad van 21 juli 1991 naar aanleiding van de goedkeuring van het PETR\ II- I programma en dat betrekking had op de obstakels voor de mobiliteit van jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen. Welke obstakels, welke oplossingen? Ten aanzien van deze obstakels - die het onderwerp van een case-study zullen vormen - stelt het Groenboek actiegebieden voor. Hieraan moet concrete invulling worden gegeven met inachtneming van de bevoegdheden van iedere partij (Europese Gemeenschap, Lid Staten, andere verantwoordelijke instanties en organisaties). Er zijn vijf belangrijke obstakels: 1. Qbstakels yoor de transnationale oplejdjng van werklozen ~: Een werkzoekende die in een andere Lid-Staat een opleiding wenst te volgen verliest zijn rechten op een werkloosheidsuitkering en zijn sociale dekking, als deze opleiding meer dan drie maanden duurt. In sommige landen moet hij bij terugkeer een nieuwe wachttijd doorlopen om zijn rechten terug te k:rijgen. In andere Staten mag hij bet land niet meer dan drie maanden verlaten op staffe van verlies van zijn rechten. Actiegebied: uitbreiden tot de werklozen in opleiding van de communautaire rechtsregel die iemand in staat stelt gedurende ten minste zes maanden naar werk in een andere Lid-Staat te zoeken zonder verlies van zijn rechten; garanderen van het behoud van de werkloosheidsuitkeringen voor werklozen die een opleiding in een andere Lid-Staat volgen. 2. Problemen in yerband met de status yan stagjajrs en jonge yrijwilligers. ~: a) b) Een student die stage wenst te lopen in een bedrijf van een andere Lid-Staal wordt in sommige Staten geconfronteerd met de moeilijkheid van het vinden van gastbedrijven, omdat de wetgeving van deze Lid-Staten hem gelijkstelt met een werknemer en het bedrijf hem bijgevolg ten minste het minimumloon moet uitbetalen en de overeenkomstige sociale premies moet afdragen. Een jonge afgestudeerde die in een andere Lid-Staat een onbezoldigde (in geld noch in natura) opleidingsstage doorloopt, wordt niet door de communautaire coordinatie van de sociale-zekerheidsstelsels gedekt, wanneer hij werknemer noch lid van het gezin van een werknemer is. Deze afwezigheid van een II specifiek rechtskader heeft tot gevolg dat hij geen rechten op het gebied van de sociale zekerheid heeft. Dit kan ook leiden tot problemen in verband met het verblijfsrecht, als de transnationale opleiding meer dan drie maanden duurt. c) Vrijwilligers bevinden zich in een soortgelijke situatie als zij op vrijwillige basis gedurende een periode van meer van drie maanden werken, aangezien hun status niet wordt erkend. In sommige Lid-Staten zijn zij zelfs onderworpen. aan de betaling van belastingen op hun vergoedingen en de bedragen die zij voor· voeding en huisvesting ontvangen. Actjegebied: creeren van een rechtskader voor stagiairs en vrijwilligers binnen de Europese Gemeenschap. 3. Territorialiteit yan de studiebeurzen. G. e. Ya. l: In de meeste Lid-Staten verliezen de studenten die een nationale beurs of financiele steun ontvangen het recht daarop, als zij hun studie in een andere Staat van de Europese Gemeenschap voortzetten: deze beurzen worden slechts toegekend voor studies die worden gevolgd in het land dat hen toekent. Deze situatie benadeelt in de eerste plaats jongeren uit gezinnen met bescheiden inkomens, die de kosten voor buitenlandse studies voor hun kinderen niet kunnen dragen. Actiegebjed: opheffen van de "territorialiteit" van de nationale beurzen en financiele steunmaatregelen. 4. Fiscaal stelsel yan de onderzoekbeurzen. G. e. Ya. l: De communautaire onderzoekbeurzen worden in de Europese Gemeenschap op verschillende wijze belast naargelang de status die door het land van ontvangst aan de betrokken onderzoekers wordt toegekend (student, werknemer of zelfstandige). Dit leidt tot verschillende fiscale behandelingen: wat direct van invloed is op de mobiliteitsmogelijkheden van de onderzoekers. In sommige landen bedragen de heffingen 50% van het bedrag van de beurs (belastingen en sociale premies). Deze situatie heeft ook gevolgen voor het communautair onderzoekbeleid. De Commissie heeft in het kader van het IVe kaderprogramma besloten om het loonverlies dat door de onderzoekers wordt geleden te compenseren door een aanpassing van het bedrag van hun beurzen. Dat betekent dat een gedeelte van het budget voor de financiering van het Europese onderzoek voor deze compensatie wordt gebruikt, niet direct dient voor de betaling van de onderzoekuitgaven en in fiscale ontvangsten voor de Lid-Staten wordt omgezet. Het aantal onderzoekers met een communautaire beurs neemt daardoor ook navenant af. III Actiegebied: toepassen van een uniforme bebandeling op de onderzoekers met een communautaire beurs in alle Staten van de Unie, betzij via een belastingvrijstelling van de beurzen, betzij door een coordinatie van de in de Lid-Staten toegepaste stelsels. 5. Problemen in yerband met de Wederzijdse academiscbe en professjonele erlceruring. G:eYal: Werknemers die een opleiding in een ander land willen volgen, worden geconfronteerd met bet probleem van bet ontbreken van de wederzijdse erkenning van kwalificaties, opleidingsmodules en stages. Een en ander heeft een zeer duidelijk afschrikkingseffect. De ontwikkeling van de transnationale permanente opleiding wordt daardoor zeer sterk afgeremd - alsook, als gevolg daarvan, de beroepsmobiliteit binnen de Unie. Actiegebjed: streven naar de wederzijdse erkenning van de stages en de opleidingsmodules in de beroepsopleiding, uitbreiden tot de beroepsopleiding van bet systeem voor de overdracbt van studiepunten ("ECTS") dat in bet boger onderwijs is opgericht via communautaire actie. Ook andere obstakels belemmeren de mobiliteit op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek. Sommige zijn van algemene aard - bet te weinig leren van vreemde talen of problemen in verband met de inkomens van de meest kansarme burgers, welke een grote struikelblok voor de toegang tot de transnationale opleiding vormen. Andere betreffen meer specifieke problemen, zoals de toegang van legale onderdanen uit derde landen - leerlingen, studenten, werknemers - tot onderwijs- en opleidingsacties die plaatsvinden in andere Staten dan bet land van ontvangst. Het Groenboek onderstreept ten slotte de noodzaak van een betere voorlicbting over de mobiliteit: voorlichting van de burgers zodat zij de mogelijkheden kennen die hun worden geboden en waarvan zij vaak niet op de boogte zijn; maar ook voorlichting van de verschillende overheidsinstanties en hun functionarissen over het gemeenschapsrecht, de miskenning daarvan en de voor de transnationale mobiliteit geldende regels die zelf een obstakel daarvoor vormen. Deze. obstakels zijn het onderwerp van voorstellen om met alle betrokken actoren een bezinning tot stand te brengen, een discussie te voeren en actie te ondememen. IV DEEL A: HET DELANG VAN TRANSNATIONALE MOBILITEIT. 1 Mobiliteit e~ bet Europese burgerschap Europa is een open ruimte geworden waar in pnnc1pe alle burgers van de Europese Gemeenscbap zicb vrij van de ene naar de andere Lid-Staat kunnen begeven, waar iedereen zicb een integrerend deel van een gebeel voelt. Het is dus belangrijk dat de vrijbeid van verkeer voor iedereen en zonder enige belemmering gegarandeerd is. De virtuele mobiliteit die door de toepassing van de nieuwe technologieen wordt gecreeerd, zoals telewerken, kan een aanvulling op de mobiliteit vormen. Het is echter een feit dat de instrumenten van de informatiemaatschappij niet de plaats van een effectieve mobiliteit kunnen innemen. De mobiliteit maakt de ontwikkeling van een Europees bewustzijn mogelijk middels een betere kennis van de ander door de ontdekking van een nieuwe culturele en sociale werkelijkheid. Zij moet bijdragen tot de ontwikkeling van solidariteit tussen alle Europeanen en een beter Europa mogelijk maken, dat iedereen mogelijkheden voor het heden en voor de toekomst biedt. 2 De voordelen van mobiliteit voor onderwijs, opleiding en onderzoek Het vrije verkeer van personen staat centraal in de investering in menselijk kapitaal, waarvan de Europese Gemeenschap een van haar prioriteiten heeft gemaakt. Hieraan wordt gestalte gegeven door bet· aanmoedigen in het kader van diverse programma' s van de transnationale mobiliteit van personen die in een andere Lid-Staat van de Europese Gemeenschap een opleiding wensen te volgen, nieuwe horizonten willen ontdekken, zich willen laten bijscbolen of willen bijdragen tot opleidingsacties. Aldus beoogt bet vrije verkeer ook de verbetering van de sociale vaardigheden van het individu doordat bet leert communiceren en leven in de maatschappij en het anders-zijn leert respecteren; bet stimuleert ten slotte de ontwikkeling van taalvaardigheden en draagt bij tot de ontwikkeling van een "Europees burgerschap" ter aanvulling van bet oorspronkelijke burgerscbap. Voorts bevordert de transnationale mobiliteit de samenwerking tussen de onderwijs- en onderzoeksinstellingen en bet bedrijfsleven, waardoor de kwaliteit van onderwijs, opleiding en onderzoek kan worden verbeterd. Zij vergroot de mogelijkheden daarvan en maakt de overdracbt mogelijk van beroepskwalificaties en kennis, met name op innovatieve gebieden als van arbeidsorganisatie. Zij ontwikkelt ook de creativiteitszin en de ondernemingsgeest. Zij biedt alien die ervan profiteren betere toekomstmogelijkheden doordat zij in staat worden gesteld zich beter aan te passen aan de veranderende behoeften van de arbeidsmarkt. nieuwe managementmethoden technologieen, en vormen nieuwe de Op professioneel gebied is mobiliteit een uitstekend middel om een werkgelegenheids- en arbeidsruimte te creeren. Zij bi~dt elk individu de mogelijkheid theoretische, praktische en gedragskennis, en in ruimere zin vaardigheden en kwalificaties te verwerven die zijn afgestemd op de ruimte zonder grenzen die de interne markt is. 5 Mobiliteit is een essentiele factor in bet concurrentievermogen omdat zij aanzet tot een technologische, organisatoriscbe of 1uitwisseling van ervaringen op bet gebied van produktinnovatie. Het Parlement1 acht een grotere mobiliteit van studenten onontbeerlijk om te kunnen beschikken over beter gekwalificeerde personen die in andere Lid-Staten bebben gestudeerd, gewoond en gewerkt. Het beeft ook herhaaldelijk gewezen op bet belang van het leren van talen in een mobiliteitscontext. Het heeft ook aangedrongen op de oprichting van een Europese burgerdienst. De Raad2 heeft achtereenvolgens gepleit voor: • • samenwerking, vooral met het oog op de stimulering van de mobiliteit van studenten en docenten, met name door de opheffing van administratieve en sociale belemmeringen, en door de verbetering van het vreemde talenonderwij s; de bevordering van maatregelen ter stimulering van ontmoetingen tussen leerlingen en docenten uit verschillende landen. De socjale partners op E':lropees niveau bebben van bun kant gewezen op bet belang van de bevordering van de geografiscbe en beroepsmobiliteit door de verwerving van voldoende brede basiskwalificaties, waarvan de transparantie en de overdraagbaarbeid op Europees niveau zijn gewaarborgd. Deze kwalificaties zouden bet mogelijk moeten maken te voldoen aan de beboeften van de arbeidsmarkt, het permanente proces van 2 · Resolutie over het memorandum van de Commissie over bet hoger onderwijs in de Europese Gemeenschap, 15 juli 1993, PB C 255/161. Resolutie over het vreemde-talenonderwijs in de Europese Gemeenschap, PB C 68/105 van 14. 3. 1993 en resolutie over de verspreiding van de talen in de Gemeenschap, PB C 127/39 van 14. 5. 1984. Resolutie van het Europees Parlement van 22 september 1995 over de oprichting van een Europese burgerdienst, PB C 269/232 van 16. 10. 1995. Resolutie van de ministers van Onderwijs van 16 november 1971 over de samenwerking op onderwijsgebied (gepubliceerd in de "Teksten betreffende het Europese onderwijsbeleid", Raad van de Europese Gemeenschappen, Secretariaat-generaal, 3e editie, juni 1987, Luxemburg, Bureau voor officiele publikaties der Europese Gemeenschappen, 1988). Resolutie van de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 6 juni 1974 betreffende de samenwerking op onderwijsgebied, PB C 98 van 20. 8. 1974. Conclusies van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 27 november 1992 betreffende maatregelen ter versterking van de Europese dimensie in bet boger onderwijs, PBC 336van 19. 12. 1992. Conclusies van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 6 oktober 1989 over de samenwerking en het communautair beleid op onderwijsgebied in het vooruitzicht van 1993, PB C 277 van 31. 10. 1989. Resolutie van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, van 24 mei 1988 betreffende de Europese dimensie in bet onderwijs, PB C 177 van 6. 7. 1988. 6 technologische en structurele veranderingen, benevens aan de verlangens van het individu3 3 Mobiliteit in de initiatieven van de Commissie • De voorstellen van bet Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid - Naar de 2le eeuw: wegen en uitdagingen (1993)" onderstrepen bet belang van de mobiliteit. Zij zijn gebaseerd op een tweeledige inzet: op bet menselijk kapitaal, de grootste hulpbron van de Europese Gemeenschap, die garant staat voor concurrentievoordelen tegenover derde landen, en op de verscheidenheid aan culturen, tradities, talen, onderzoek en opleiding, die bet aanpassingsvennogen en de ontwikkelingskansen vergroot. In bet Witboek over het Europees sociaal beleid wordt gewezen op de uitdaging voor de Europese Gemeenschap om een echte Europese mobiliteitsruimte te creeren, waarin vrijheid van verkeer niet alleen een wettelijk recht, maar ook werkelijkheid wordt4. Meer specifiek is bet Witboek over onderwijs en opleiding "Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving. s, dat de Commissie op 29 november 1995 heeft goedgekeurd, van mening dat 11een ruime toegang tot onderwijs en opleiding niet te verwezenlijken is zonder mobiliteit tussen de onderwijsinstellingen en dat deze mobiliteit, die tussen de Lid-Staten reeds sterk wordt aangemoedigd, moet worden uitgebreid. Het is van oordeel dat mobiliteit bet individu de mogelijkheid moet bieden zijn verantwoordelijkheid bij de opbouw van zijn kwalificatie uit te oefenen 11 • Het constateert tevens dat 11 de mobiliteit zich op Europese schaal sterk heeft ontwikkeld en dat de Gemeenschap met name met de actieprogramma' s op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek daar flink toe heeft bijgedragen, maar dat zij nog steeds onvoldoende is". In bet Groenboek over innovatie6 stelt de Commissie onder andere voor "de mobiliteit van studenten, ingenieurs en onderzoekers in bet kader van de programma's Leonardo da Vinci en Opleiding en Mobiliteit van Onderzoekers (OMO) te stimuleren 11 • In haar werkdocument7 "Orientaties voor een Europese vrijwilligersdienst voor jongeren 11 vestigt de Commissie de aandacbt op de afwezigbeid van een Europese status voor jonge vrijwilligers. Deze situatie brengt bet vrij verkeer van deze jongeren nog meer in gevaar en werpt een aantal problemen in verband met de fiscaliteit en de sociale verzekering op. Het initiatief "Burgers eerst 11 dat eind 1996 door de Commissie zal worden gelanceerd, heeft tot doel aan de hand van nationale gidsen en informatiebladen de Europese burgers nuttige infonnatie te verstrekken over bun recbten en mogelijkheden om onder meer te werken, te studeren, te reizen en te verblijven in de Europese Gemeenschap. 3 4 5 6 7 Gemeenschappelijk advies over "de acties en de toekomstige rol van de Gemeenschap op het gebied van onderwijs en opleiding, rekening houdend met de rol van de sociale partners" (SEC(94) 1758 van 24. 10. 1994). COM(94) 333 van 27 juli 1994. Gepubliceerd door het Bureau voor officiele publikaties der Europese Gemeenschappen (ISBN 92-827- 5701-3). Groenboek over innovatie, COM(95)688 def. van 20 december 1995. Werkdocument van de Commissie, XXIl/24/96. 7 Er zij ook ge~ezen op de werkzaamheden van de door de Commissie8 ingestelde en door mevrouw Simone Veil voorgezeten groep van deskundigen op hoog niveau, die is belast met het onderzoek van de obstakels die het vrij verkeer van werknemers en individuen nog in de weg staan. Op grond van het verslag dat voor februari 1997 moet worden overgelegd, zal de Commissie een Witboek publiceren met voorstellen voor alle wetgevende, administratieve en praktische obstakels voor het vrije verkeer. Ten slotte stelt de door de Commissie op 5 juni 1996 goedgekeurde mededeling het sluiten van een "Europees vertrouwenspact voor de werkgelegenheid" voor, dat door de Europese Raad van Florence op 20-21 juni 1996 in grote lijnen is overgenomen. Dit pact stelt een aantal uit te voeren acties vast met het oog op de doeltreffender bestrijding van de werkloosheid en de uitsluiting door het verzekeren van een meer toekomstgerichte en meer werkgelegenheidscheppende groei. De op te zetten algemene strategie ter vergroting van het concurrentievennogen van de bedrijven en ter bevordering van de werkgelegenheid moet ook rekening houden met de kwalificaties en de sectorale en geografische mobiliteit. 4 Verworvenheden De communautaire programma's op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de mobiliteit in de Gemeenschap door met name een groot aantal jongeren, studenten, werknemers en onderzoekers de gelegenheid te bieden in een andere Lid-Staat een opleiding te volgen (zie bijlage 2 en 3). Het vrije verkeer van personen is een van de grondslagen van het Verdrag van Rome [ artikel 3, onder c)] (hierna genoemd EG-Verdrag). Diverse bepalingen van het Verdrag handelen over mobiliteit. Zo verleent artikel 8 A iedere burger van de U nie het recht vrij op het grondgebied van de Lid-Staten te reizen en te verblijven, onder voorbehoud van de beperkingen en voorwaarden die bij het Verdrag en in het daarvan afgeleide recht zijn vastgesteld. Al naargelang de categorieen personen en de betrokken aangelegenheden wordt het recht op intracommunautaire mobiliteit geregeld door de bepalingen van het Verdrag betreffende het vrij verkeer van werknemers, het recht van vestiging en het vrij verkeer van diensten, alsmede door een groot aantal besluiten van afgeleid recht9. 8 9 Mededeling aan de Commissie van 24. 1. 1996 "Groep van deskundigen op hoog niveau betreffende het vrij verkeer van personen". De in dit Groenboek bedoelde personen kunnen met name vallen onder een van onderstaande instrumenten: Richtlijn 68/360 van 15 oktober 1968 inzake de opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en bet verblijf van de werknemers der Lid-Staten en van hun familie binnen de Gemeenschap, PB L 257 van 19. 10. 1968; Verordening nr. 1612/68 van 15 oktober 1968 betreffende het vrije yerkeer van werknemers binnen de Gemeenschap, PB L 257 van 19. 10. 1968; Richtlijn 73/148 van 21 mei 1973 inzake de opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en het verblijf van onderdanen van de Lid-Staten binnen de Gemeenschap ter zake van vestiging en verrichten van diensten, PB L 172 van 28. 6. 1973; Richtlijn 90/364 van 28 juni 1990 betreffende het verblijfsrecht, PB L 180 van 13. 7. 1990; Richtlijn 93/96 van 29 oktober 1993 inzake het verblijfsrecht voor studenten, PB L 3 I 7 van 18. 12. 1993. ' 8 Het belang van de transnationale mobiliteit staat vermeld in bet EG-Verdrag, waar voor het eerst in de artikelen 126, 127 en 130 G, onder d), wordt gezegd dat de transnationale mobiliteit moet worden gestimuleerd en een integrerend deel moet uitmaken van het communautair beleid op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek. Zo bepaalt artikel 126, lid 2, met betrekking tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte in de Gemeenschap, dat "het optreden van de Gemeenschap erop is gericht de mobiliteit van studenten en docenten te bevorderen, mede door de erkenning van diploma's en studietijdvakken aan te moedigen". Artikel 127, dat voorziet in de tenuitvoerlegging door de Gemeenschap van een beleid inzake beroepsopleiding, bepaalt ook dat "het optreden van de Gemeenschap erop is gericht de mobiliteit van opleiders en leerlingen, met name jongeren, te bevorderen". Teneinde de wetenschappelijke en technologische grondslagen van de industrie van de Gemeenschap te versterken en de ontwikkeling van haar internationale concurrentieposiiie te bevorderen, alsmede de onderzoekaetiviteiten te bevorderen, bepaalt artikel 130 G, onder d), dat "de Gemeenschap in aanvulling op die van de Lid-Staten activiteiten onderneemt ter stimulering van de opleiding en de mobiliteit van onderzoekers in de Gemeenschap". 5. Doelstellingen van bet Groenboek Ondanks een unanieme wil om de mobiliteit te stimuleren en het grote aantal juridische maatregelen dat in het kader van de interne markt genomen is, zijn er nog steeds belemmeringen voor de daadwerkelijke verwezenlijking van het vrije verkeer van personen in opleiding, onderzoekers en personen die beroepshalve bij de opleiding betrokken zijn. Transnationale mobiliteit, volgens wat daar in dit Groenboek onder wordt verstaan, is niet beperkt tot de initiatieven die in het kader van communautaire acties warden genomen. Alle zogenaamde "spontane" acties op het gebied van transnationale mobiliteit moeten ook in aanmerking warden genomen. De mobiliteitsacties kunnen bi- of multilateraal zijn, op verschillende n~veaus (regionaal, plaatselijk,. ) ontwikkeld warden en uitgaan van de overheid (gewestraden, deelstaten), de semi-overheid, particulieren (Kamers van Koophandel, stichtingen, sociale partners, enz. ) of individuele en zowel opleidingsstructuren, onderzoekscentra/. :instituten en de sociale partners, als jongeren- en vrijwilligersorganisaties aan deel. onderwijsinstellingen, personen. Er onderwijs- nemen Er zij op gewezen dat de obstakels voor de mobiliteit moeilijker te slechten zijn voor degenen die "spontaan" een opleiding in een andere Lid-Staat willen volgen. Dit Groenboek beperkt zich niet tot een simpele constatering van de moeilijkheden die de personen die in het kader van hun opleiding mobiel zijn, ondervinden. Het legt meer het accent op bepaalde problemen die op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek onder de het subsidiariteitsbeginsel, onder die van de Lid-Staten vallen. Het stelt actiegebieden voor om bevoegdheid van de Gemeenschap onder naleving van en, 9 zowel op communautair niveau als in de Lid-Staten discussies op gang brengen om oplossingen te zoeken en voor te stellen voor de obstakels waar de betrokkenen nog op stuiten. De Commissie is voornemens om binnen de perken van haar bevoegdheden aan de hand van in gang gezette initiatieven concreet gevolg te geven aan de door dit Groenboek raadplegingsprocedure. 6 Betrokken personen In dit Groenboek gaat het om personen met de nationaliteit van een Lid-Staat van de Europese Gemeenschap (EG) of de Europese Economische Ruimte (EER) 10 alsmede om personen die die nationaliteit niet bezitten maar die hun vaste legale woonplaats in de Europese Gemeenschap hebben. · Later zal ook bijzondere aandacht moeten worden besteed aan de onderdanen van de 10 geassocieerde Middeneuropese landen, Cyprus en Malta, die kandidaat voor toetreding zijn, en die vanaf 1997 aan de communautaire programma' s zullen beginnen deelnemen. Het gaat zowel om leerlingen, studenten, jongeren, onder wie jonge afgestudeerde academici, als om taalassistenten, onderzoekers, docenten en opleiders of vrijwilligers. Veel personen die tot deze doelgroepen behoren, kunnen worden beschouwd als werknemers 11 in de zin van artikel 48 van het EG-Verdrag en genieten derhalve de rechten die daaruit voortvloeien (m~t name het recht op werk en op gelijke behandeling ten aanzien van de levens- en arbeidsomstandigheden, het recht van verblijt). Om volgens het gemeenschapsrecht als werknemer te warden aangemerkt, moet de betrokkene communautair onderdaan zijn en aan de volgende drie voorwaarden voldoen: uitoefening van reele en effectieve activiteiten, bestaan van een ondergeschiktheidsband en ontvangst van een beloning. Voor de kinderen van migrerende werknemers, die vaak al heel lang in bet land van ontvangst verblijven, is de intracommunautaire mobiliteit niet het feit dat zij verblijven en studeren in bet land waar de ouder is komen werken, maar het feit dat zij naar een andere Lid-Staat gaan, waaronder eventueel het land van herkomst van het gezin 12. 10 II 12 Usland, Liechtenstein, Noorwegen. Het begrip "werknemer" heeft een communautaire reikwijdte, die nader is uitgewerkt door het Hof van Justitie van de Europese Gerneenschappen, en staat los van de vraag of de persoon in kwestie volgens het nationaal recht van bet gastland als werknemer, zelfstandige of zelfs student wordt aangernerkt. Onder "werkloze" wordt iedereen verstaan die zijn dienstbetrekking heeft verloren en/of iedere werkzoekende. Zie in verband hierrnee het arrest van 13. 11. 190, zaak C-308/89, di Leo. 10 DEEL B: MOBILITEITSOBSTAKELS Normaliter worden de personen die, al dan niet in het kader van de communautaire programma's, van mobiliteit profiteren, beschennd door beginselen van het gemeenschapsrecht. Voor de werknemers uit de Gemeenschap en hun gezinsleden gelden communautaire voorschriften. zowel wanneer zij hun recht op vrij verkeer individueet uitoefenen als wanneer zij aan een communautair programma deelnemen. De onderdanen van de Lid~Staten van de Europese Gemeenschap hebben het recht om overal binnen de Gemeenschap hoger of beroepsonQ_erwijs te volgen, of zij zich daartoe nu naar een andere Lid-Staat begeven dan wel zelf, c. q. hun ouders, reeds woonachtig zijn in een Lid-Staat als werknemer of zelfstandige, maar de reikwijdte van dit recht is niet in alle gevallen gelijk. toegang tot cursussen voor beroepsopleiding Er zij op gewezen dat, zoals het Hof van Justitie van de EG reeds herhaaldelijk heeft verzekerd, ressorteert onder het toepassingsgebied van het EG-Verdrag 13. Aan het begrip "non-discriminatie op grond van is een grote nationaliteit", een fundamenteel beginsel van het gemeenschapsrecht, draagwijdte toegekend door de ontwikkeling van het concept "indirecte discriminatie" dat betrekking heeft op elke maatregel die, hoewel hij op zich geen discriminerende behandeling tussen de nationale onderdanen en die van andere Lid-Staten instelt, tot gevolg heeft dat in feite voor de laatste categor_ie een specifieke handicap wordt gecreeerd. Er blijven desalniettemin obstakels bestaan. Het gaat om obstakels die de mobiliteit verhinderen en obstakels die de mobiliteit bemoeilijken Het gaat evenzeer om zuiver juridische en normatieve obstakels als om obstakels die voortkomen uit een meer of minder strenge toepassing van wetsteksten of een foutieve of te strakke uitlegging van het communautair recht in de Lid-Staten, en zelfs van administratieve "problemen". Maar er bestaan ook nog andere belemmeringen, van economische, lingui'stische, praktische of a Ileen maar psychologische aard, die op de een of andere manier de transnationale mobiliteit belemmeren. Ook de verschillen tussen de nationale situaties, alsmede bet gebrek aan coordinatie en voorlicbting in de Lid-Staten kunnen belemmeringen voor de mobiliteit vonnen. 1 Problemen in verband met bet verblijfsrecht De burgers van de Europese Unie in opleiding, in opleiding via onderzoek dan wel professioneel betrokken bij de opleiding in een andere Lid-Staat kunnen geen aanspraak maken op dezelfde regels van bet gemeenscbapsrecht. 13 Dit terrein wordt nu bestreken door de artikelen 126 en 127 van het EG-Verdrag. Wat dit aangaat is het dienstig te verwijzen naar een omvangrijke jurisprudentie van bet Hof van Justitie (o. a. de arresten Forcheri en Gravier over de rechtstreekse toepassing van artikel 7 - nu artikel 6 - van het Verdrag). 11 Op de studenten die een beroepsopleiding volgen is Ricbtlijn 93/96 inzake het verblijfsrecht voor studenten van toepassing 14 • Zij moeten echter aan de voorwaarden van deze richtlijn voldoen: ingeschreven zijn aan een erkende instelling om er voltijds een beroepsopleiding te volgen, een ziekteverzekering hebben afgesloten en aan de hand van een verklaring of enig ander ten minste gelijkwaardig middel de bevoegde autoriteit garanderen dat zij over voldoende middelen beschikken om niet ten taste van het land van ontvangst te komen. Studenten die aan deze voorwaarden voldoen, hebben een verblijfsrecht met een duur die overeenkomt met die van de gevolgde opleiding. Dit recht wordt bekrachtigd door een verblijfsvergunning, voor de afgifte waarvan de aanvrager zijn identiteitsbewijs of zijn paspoort moet vertonen en de verklaring aangaande zijn middelen afgeven, alsmede de bewijzen van de ziekteverzekering en van inschrijving aan een erkende instelling. Wanneer de duur van de opleiding meer dan een jaar bedraagt, kan de verblijfsverguning worden beperkt tot een jaar en daama worden verlengd. Het is echter mogelijk dat sommigen van hen geen aanspraak op toepassing van Richtlijn 93196 kunnen maken, omdat zij geen opleiding aan een "erkende instelling" in de zin van de richtlijn volgen. Ten slotte verplaatsen zich ook andere burgers van de Europese Unie in de Gemeenschap om een opleiding te volgen of anderen op te leiden. Nagegaan moet worden of zij niet als werknemers in de zin van artikel 48 van bet EG-Verdrag kunnen worden beschouwd. De kwalificatie als werknemer is echter in sommige gevallen niet eenvoudig en voor de hand liggend; bet is aan de nati<?nale rechtsmacht om eventueel op grond van een door bet Hof van Justitie gewezen prejudicieel arrest na te gaan - gebaseerd op de feitelijke omstandigheden van elk geval afzonderlijk - of de activiteit van een persoon inderdaad de essentiele kerunerken van een arbeidsbetrekking vertoont. De 11 stagiairs 11 en de onderzoekers kunnen zo worden omschreven als werknemers in de zin van artikel 48 indien zij gedurende een bepaalde tijd ten behoeve van een andere persoon en onder <liens leiding prestaties hebben geleverd waarvoor zij een beloning ontvangen 15. Het is bovendien niet uitgesloten dat een persoon in opleiding aanspraken kan doen gelden op een verblijfsrecht in het kader van een dienstverlening als bedoeld in richtlijn 73/148 van (b. v. : een 21 mei 1973. De betrokkenen kunnen evengoed dienstverleners zijn onderwijskracht die in een instelling voor beroepsopleiding gedurende een beperkte periode tegen een vergoeding cursus-uren geeft) als dienstontvangers (b. v. de persoon die een opleidingsactie volgt tegen betaling van een vastgestelde prijs). 14 15 Richtlijn 93/96 van 29 oktober 1993 inzake het verblijfsrecht voor studenten, PB L 137 van 18. 12. 1993. Er zij op gewezen dat, wat het verblijfsrecht van kinderen van migrerende werknemers in het land van ontvangst van hun ouders betreft, de bepalingen betreffende het verblijfsrecht van werkenden, al dan niet in loondienst, op hen van toepassing blijven totdat zij de leeftijd van 21 jaar bereiken of zolang zij ten laste van hun ouders zijn. Op hen zijn ook de bepalingen in verband met het recht op gelijke behandeling ten aanzien van de nationale onderdanen van toepassing. Het verblijfsrecht van de werknemers wordt bekrachtigd door de afgifte van een verblijfsvergunning op vertoon van een paspoort of een identiteitskaart alsmede een werkverklaring. 12 Het verblijfsrecbt van de verlener of ontvanger van diensten komt overeen met de duur van de opleidingsactie. Boven de drie maanden wordt bet verblijfsrecbt gecertificeerd door een verblijfsvergunning, voor de afgifte waarvan de gegadigde zijn identiteitsbewijs of paspoort moet vertonen en een bewijs leveren aangaande de prestatie die bij wil leveren of ontvangen. Ten slotte kan een persoon die niet via een van de bovengenoemde gevallen aanspraak kan maken op een verblijfsrecht, altijd een beroep doen op richtlijn 90/364 betreffende het verblijfsrecht. Op grond van deze richtlijn kan men een verblijfsrecbt krijgen, mits men over voldoende middelen beschikt en een all-risk ziekteverzekering heeft afgesloten in de Lid-Staat van ontvangst. De nationale wetgevingen die deze richtlijn hebben omgezet, geven concreet gestalte aan de inhoud van deze dubbele verplichting (beschikking over voldoende middelen en ziekteverzekering). Te vrezen valt, dat deze verplichting dikwijls een beletsel zal vormen, vooral voor mensen met een zwakke sociale positie. In een aantal gevallen kan bet mogelijk zijn dat de betrokkene onder geen van de in het afgeleide recht omschreven situaties valt. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer de betrokkene niet kan aantonen dat hij bescbikt over toereikende middelen om voor Richtlijn 90/364 in aanmerking te komen. Voor een verblijf van meer dan drie maanden - talrijke opleidingsperioden duren langer dan drie maanden - moeten de studenten zich wenden tot de autoriteiten van de Lid-Staat van ontvangst ter verkrijging van een verblijfsvergunning. Daarvoor moeten zij een bewijs van inschrijving aan een instell~g voor onderwijs of opleiding overleggen en verklaren dat zij beschikken over middelen van bestaan en zijn ingeschreven bij een ziekteverzekering. a) Stagiairs en vrijwilligers W egens bet ontbreken van een specifiek recbtskader stuiten de "stagiairs" die een stage in een ondememing in een andere Lid-Staat doorlopen, d. w. z. jongeren die geen student zijn, nocb erkend werknemer/werkloze (zonder recht op een werkloosheidsuitkering) op emstige problemen, of krijgen zelfs helemaal geen kans op transnationale mobiliteit. Volgens het communautair recht is het aan de nationale rechtsmacbt om, op grond van de feitelijke omstandigheden, te verifieren of de stageactiviteit in wezen de essentiele kenmerken bezit van een dienstbetrekking, namelijk de uitoefening van reele en effectieve activiteiten, de ondergeschiktheidsband en de beloning. Alie burgers van de Europese U nie hebben het rec ht om gedurende drie maanden in een andere Lid-Staat te verblijven als toerist (op wie als "ontvanger van diensten" Richtlijn 73/148 van toepassing is), uitsluitend voorzien van een identiteitsbewijs of een paspoort. Indien zij echter hun verblijf in het buitenland na afloop van drie maanden willen verlengen, als aangemoedigd in de actieprogramma' s van de Europese Gemeenschap1 , moet. en zij zich wenden tot de overheden van de Lid-Staat van ontvangst om een verblijfsvergunning aan te vragen. Daartoe dienen zij een 16 De stages in bedrijven kunnen maximaal 12 maanden duren, met name in bet kader van bet communautair prograrnma LEONARDO da VINCI. 13 bevestiging dat zij betaalde arbeid verrichten, dan wel een bewijs van inschrijving aan een instelling voor onderwijs of opleiding, een bewijs van beschikking over voldoende bestaansmiddelen en een ziekteverzekering overleggen - wat moeilijk wordt wanneer zij geen student meer zijn en een onbetaalde stage doorlopen. Met deze problemen kunnen ook de SOCRATES/LINGUA worden geconfronteerd. taalassistenten van het programma Met de problemen waarmee de "stagiairs" worden geconfronteerd, hebben ten slotte ook de vrijwilligers te kampen wegens bet ontbreken van een specifieke status. b) Onderdanen uit derde landen die legaal in een Lid-Staat van de Europese Gemeenschap verblijven De situatie van de onderdanen uit derde landen die naar een Lid-Staat willen gaan om er te studeren wordt momenteel geregeld door bet nationaal recbt van de Lid-Staten, die ecbter verzocbt worden zicb daarbij te laten leiden door de beginselen die zijn vastgelegd in de "Resolutie van de Raad van 30 november 1994 inzake de toelating van tot bet grondgebied van de Lid-Staten voor onderdanen van derde studiedoeleinden". landen Over bet algemeen verleent het in een Lid-Staat verkregen verblijfsrecbt geen bijzonder recbt op bet aanvragen van een verblijfsrecbt in een andere Lid-Staat. Er zij ecbter op gewezen dat deze ingezetenen in de regel gedurende maximaal drie maanden (met of zonder visum naargelang de nationaliteit) worden toegelaten tot een andere Lid-Staat dan die waarin zij verblijven. Tijdens deze drie maanden mogen zij geen betaalde arbeid verricbten maar zij kunnen nonnaliter wel bepaalde opleidingen volgen (zomercursussen, taalcursusen, enz. ). De Overeenkomst van Schengen 17 fonnuleert het prmc1pe van gelijkwaardigbeid tussen een verblijfsvergunning en een visum: op basis van dit principe kan een onderdaan van een derde land die. een door een Scbengenland afgegeven verblijfsvergunning bezit, zich naar de andere Schengenlanden begeven zonder zich vooraf van een visum te voorzien van een van de Staten op welks grondgebied hij zich wil begeven. Wanneer bij naar een ander Scbengenland gaat, moet hij voorzien zijn van een identiteitsbewijs en zijn verblijfsvergunning. Dit principe van gelijkwaardigheid boudt in dat, ongeacbt het doel van de reis naar een andere Lid-Staat, de onderdanen van derde landen die een verblijfsvergunning hebben, geen visum meer nodig hebben voor een kortdurend verblijf. Oat geldt ook voor reizen in verband met een opleiding. De Overeenkomst van Schengen geldt echter met name voor korte verblijven. Zij beeft geen betrekking op langere verblijven (d. w. z. langer dan drie maanden), de toegang tot werkgelegenheid of de uitoefening van zelfstandige werkzaamheden. 17 Op dit moment is de Overeenkomst van Schengen van kracht tussen zeven Lid-Staten: B, D, FR, ESP, LUX, NLenP. 14 (COM(95)346 def. ). Het beginsel van gelijkwaardigheid van Hier dient te worden gewezen op het voorstel voor een Richtlijn van de Raad betreffende het recht van onderdanen van derde landen om binnen de Gemeenschap te reizen een verblijfsvergunning en een visum is daarin ook opgenomen voor verblijven van minder dan drie maanden. Dit voorstel van de Commissie wordt nu door het Parlement en de Raad bestudeerd. Het is de bedoeling dat de onderdanen van derde landen met een verblijfsvergunning die zich naar. een andere Lid-Staat begeven voor een verblijf van minder dan drie maanden, inclusief degenen die zich daar naartoe begeven om er een opleiding te volgen, profiteren van de gelijkwaardigheid van verblijfsvergunning en visum. Voor de onderdanen van derde landen stelt het Groenboek actiegebied 6 voor, biz. 30 2. Verschillende behandeling van onderzoekers in opleiding naargelang bet land De onderzoekers in opleiding en in mobiliteit, die een communautaire mobiliteitsbeurs (Marie Curie-beurs) ontvangen, hebben niet in alle Lid-Staten dezelfde status. De Lid-Staten passen op de onderzoekers bun eigen stelsel voor de heffing van sociale premies en directe belastingen toe. Meestal worden de onderzoekers als werknemer beschouwd, maar soms krijgen zij de status van student of van zelfstandige. Deze verschillen in de behandeling van de onderzoekers en de beurzen die bun worden toegekend, hebben gevolgen op twee niveaus. Het eerste gevolg betreft bet nuttig effect van de communautaire fondsen voor onderzoek. Wanneer de Gemeenschap beurzen toekent, hetzij via een instelling, hetzij rechtstreeks aan bursalen, is de toepassing van het stelsel van elk land van ontvangst met de overeenkomstige verplichte heffingen direct van invloed op bet bedrag van de communautaire beurs die uiteindelijk voor bet onderzoek wordt gebruikt nadat de ontvanger daarvan de verplicbte heffingen overeenkomstig de wetgeving van de Lid-Staat van ontvangst beeft moeten afdragen. Het tweede gevolg betreft het attractieve karakter van de communautaire beurzen die worden toegekend in bet kader van gemeenschappelijke onderzoekprojecten die door de Gemeenschap in de verschillende Lid-Staten warden gefinancierd. De beslissing in verband met de mobiliteit van de onderzoekers dreigt immers op niet onaanzienlijke wijze beinvloed te warden door overwegingen van financiele aard, terwijl de keuze van. een gastinstelling in boofdzaak bepaald zou moeten worden op grond van wetenschappelijke overwegingen. De instandhouding van deze verschillen zou op den duur ertoe kunnen leiden dat gegadigden worden afgeschrikt van bet indienen van aanvragen voor communautaire beurzen met bet oog op de uitvoering van een onderzoek in andere Lid-Staten van de Gemeenschap en dat een "braindrain" op gang wordt gebracbt naar derde landen die voordeliger voorwaarden bieden. Voor de uitvoering van het programma "Opleiding en mobiliteit van onderzoekers" (OMO) heeft de Commissie, aan de hand van de conclusies van de Raad "Onderzoek" van 1112/94, een voorlopig stelsel ingesteld waardoor de bursalen verzekerd worden van juridische, financiele en sociale voorwaarden die vergelijkbaar zijn met die van de nationale onderzoekers van een vergelijkbaar niveau van het land van ontvangst, maar dat de verschillen in status tussen de 15 Lid-Staten laat voortbestaan. De conclusies bepaalden verder dat 11 een enkel stelsel zou moeten worden ingesteld om voorwaarden voor de bursalen vast te stellen die in de verschillende Lid Staten onderling vergelijkbaar zijn en ook met de voorwaarden die aan onderzoekers van hetzelfde niveau in het land van ontvangst worden geboden 11 • Een dergelijk stelsel is voorgesteld op basis van artikel 130 I (goedkeuring van het kaderprogramma) en conform het advies van bet Europees Parlement over bet voorstel van de Commissie betreffende het programma "Opleiding en mobiliteit van onderzoekers" (OM0) 18 • De Commissie heeft een gewijzigde versie van dit voorstel 19 ingediend, die voorzag in de instelling van een enkel stelsel van onderzoekstoelagen, waaronder vrijstelling van de nationale inkomstenbelasting van de rechtstreeks door de Commissie aan de onderzoeksbursalen uitbetaalde beurzen. De bescbikking van de Raad20 tot goedkeuring van bet OMO-programma beeft noch het principe van een enkel stelsel, nocb dat van de vrijstelling van de nationale belasting overgenomen. De huidige situatie van de onderzoekers met een communautaire beurs moet bijgevolg worden verbeterd en er moet worden gezocht naar oplossingen, hetgeen waarschijnlijk zal leiden tot veranderingen op bepaalde gebieden, zoals dat van het arbeidsrecht en de fiscale regimes die, bij de huidige stand van het Gemeenschapsrecht, voornamelijk onder het nationale beleid ressorteren. Voor de communautaire onderzoeksbursalen stelt het Groenboek actiegebied 2 voor, blz. 27 3. Verplichte heffingen De verplichte heffingen omvatten zowel belastingen als sociale premies. De door de Lid-Staten aangenomen belasting- of premievoorschriften kunnen op zich zelf niet als mobiliteitsbeletsels warden beschouwd, bebalve wanneer beginselen van het zij gemeenschapsrecht niet in acht nemen. Men mag echter de discriminatierisico' s niet uit het oog verliezen die het gevolg zijn van situaties waarbij eenzelfde persoon wordt onderworpen aan bet fiscaal stelsel van een land en bet sociaal stelsel van een andere land. De samenhang die in eenzelfde land tussen de fiscale en sociale bepalingen kan bestaan, kan immers niet meer zijn gewaarborgd wanneer deze twee wetgevingen onder verscbillende landen ressorteren. fundamentele de 3. 1 Directe belastingen Het fiscale beleid op het gebied van de directe belastingen valt in pnnc1pe onder de bevoegdbeid van de Lid-Staten. Deze moeten ecbter de fundamentele regels van bet gemeenschaprecht in acht nemen, met name betreffende bet vrij verkeer van personen, zoals bet verbod van op nationaliteit gebaseerde discriminatie en de gelijke behandeling. Van Lid Staat tot Lid-Staat kunnen verscbillen in de fiscale behandeling ontstaan als gevolg van het verschil in de kwalificatie van de uitgekeerde bedragen. 18 19 20 COM (94)68 def. van 30/4/94 COM(94)243 def. van 3/6/94 Beschikking 94/916/EG van 15/12/94 16 In veel Lid-Staten worden de door de personen in opleiding ontvangen beurzen en andere toelagen als inkomens beschouwd waardoor zij onderworpen zijn aan de belasting op de inkomsten van natuurlijke personen. In andere Lid-Staten worden deze bedragen daarentegen als onkostenvergoeding en niet als belastbaar inkomen beschouwd. Bovendien bestaat het gevaar dat bet inkomen van loontrekkenden die gebruik maken van bun recht op mobiliteit dubbel wordt belast. In bet intemationaal belastingrecht berust de hefting van belastingen op bet criterium van de fiscale woonplaats. De personen die in een Staat verblijven, d. w. z. dat hun fiscale woonplaats daar is gevestigd, zijn over het algemeen verplicbt al bun inkomsten aan te geven, ongeacht of zij van deze Staat of uit een buitenlandse bron atkomstig zijn. De niet-ingezetenen worden daarentegen over het algemeen uitsluitend belast over de inkomsten die zij in deze Staat ontvangen. Deze concurrentie in bet recbt om belastingen te heffen kan tot dubbele belasting21 leiden. Zo kan bet gebeuren dat de beurzen van personen. in opleiding zowel in bun land van herkomst als in bet land van ontvangst worden belast. Dubbele belastingen worden ecbter over bet algemeen vermeden door toepassing van de in intemationale overeenkomsten vastgelegde regels voor de toekenning van het recht om belastingen te heffen. De meeste van deze overeenkomsten volgen bet OESO-Modei22. Door deze overeenkomsten kunnen echter niet alle mogelijke gevallen van dubbele belasting worden opgelost, bijvoorbeeld als gevolg van verschillende interpretaties van sommige bepalingen door de betrokken Staten. Bovendien bestaan deze overeenkomsten niet altijd. In de Gemeenschap dekt het netwerk van overeenkomsten niet alle 105 mogelijke relaties. Een tiental bilaterale overeenkomsten ontbreekt of is nog niet in werking getreden. a) Studenten: Studenten worden, uitzonderingen daargelaten, vrijgesteld van inkomstenbelasting in het land van ontvangst over de bedragen die zij uit bet buitenland ontvangen en die bedoeld zijn ter dekking van hun onkosten. In het OESO-model, dat over het algemeen wordt gevolgd, wordt in artikel 20 het beginsel van de belastingvrijstelling over de bedragen die een student of een stagiair ontvangt, vastgelegd. De betreffende bedragen zijn die welke zijn bestemd om de kosten van levensonderhoud, studie of opleiding te dekken en moeten afkomstig zijn van bronnen buiten de Staat waarin de student/stagiair verblijft. De vrijstelling geldt uitsluitend voor personen die ingezetene van de contracterende Staten zijn of waren op het ogenblik dat zij 21 22 Men spreekt van juridische dubbele belasting wanneer een persoon door meer dan een Staat aan belasting wordt onderworpen uit hoofde van een enkel ink. omen; er is sprake van economische dubbele belasting, wanneer twee verschillende · personen belastbaar zijn uit hoof de van een en het zelfde ink. omen. De fiscale commissie van de OESO heeft in 1963 een "project ter vermijding van dubbele belasting betreffende ink. omen en vermogen" opgesteld. Dit project, algemeen het OESO-Model genoemd, is regelmatig bijgewerkt en beoogt de fiscale overeenkomsten tussen de lidstaten te harmoniseren en uniforme grondslagen, defmities, voorschriften en interpretaties te bieden. Een Aanbeveling van de Raad van de OESO heeft de regeringen van de lidstaten verzocht, zich aan dit model te conformeren bij de afsluiting of herziening van hun fiscale overeenkomsten. Alie Lid-Staten van de Europese Gemeenschap zijn lid van de 0 ESO. 17 zich naar de andere Staat begaven en die er uitsluitend verblijven om hun studies of opleiding voort te zetten. De vrijstelling geldt daarentegen niet wanneer de betreffende bedragen afkomstig zijn van het land waar de betrokkene verblijft. Dit is het geval wanneer de beurs wordt betaald door de Staat van ontvangst, een instelling of een onderneming die er zijn gevestigd. De beurs kan dan in de Staat van ontvangst onder de in het nationaal recht vastgestelde voorwaarden worden belast23 • b) Vrijwilligers Sommige Lid-Staten belasten de aan vrijwilligers toegekende vergoedingen, woontoelagen en bestaansmiddelen als inkomsten. De vrijwilligers kunnen worden onderworpen aan het stelsel van inhoudingen aan de bron. Ook als zij in aanmerking komen voor terugbetaling van teveel ingebouden bedragen omdat bun totale inkomen de minimale belastingdrempel niet bereikt, kan zulks op korte termijn moeilijkheden veroorzaken. Athankelijk van de duur van bet verblijf van de vrijwiUiger in bet land van ontvangst en overeenkomstig de tussen het land van ontvangst en het land van herkomst bestaande verdragen inzake dubbele belasting, kunnen de vrijwilligers in het land van ontvangst belastingplichtig zijn op grond van andere inkomstenbronnen die los staan van bun deelneming aan de vrijwilligersdienst, als zij ten aanzien van het nationaal belastingrecht als ingezetene worden beschouwd. Het is mogelijk dat de vrijwilligers in het land van ontvangst complexe administratieve procedures moeten naleven, zoals de formaliteiten voor het verkrijgen van de terugbetaling van teveel ingehouden bedragen of voor het aantonen van hun woonplaats in hun ge~ruikelijke land van verblijf. De gelijkstelling van de gastorganisaties met werkgevers houdt enerzijds de eis tot afdracht van sociale premies voor de vrijwilligers in, en anderzijds de noodzaak om zich te houden aan gecompliceerde administratieve procedures, zoals de verplichting om een jaarlijkse belastingaangifte te doen. Voor de vrijwilligers stelt het Groenboek actiegebied 1 voor, biz. 26 c) Docenten De docenten ondervinden enige fiscale obstakels in geval van langdurige mobiliteit. Twee studies van het Verbindingscomite van Rectoren uit 1993 hebben de problemen belicht, voorkomend uit de grote verschillen in het netto-inkomen als gevolg van de uiteenlopende 24 natlona e wetgevmgen. 1. 23 24 Het is interessant hier het arrest van het Fiscale Hof van Denemarken van 12 juni 1991 (650-8896- 00014) te citeren dat de poging van het ministerie van Economische Zaken onwettig oordeelt, om de ERASMUS-beurs bij de inkomsten van studenten uit hoofde van hun "loon" op te tellen (in Denemarken ontvangen studenten normaliter een "loon"). Zo zouden de gegadigden in een hogere belastingklasse worden aangeslagen. Als gevolg van het arrest van bet Deense Hof heeft Denemarken een belastingvrijstelling voor mobiliteitsbeurzen, ingc· oerd, zodoende erkennend dat een beurs geen loon vormt maar bestemd is ter dekking van re ;- en verblijfkosten. Conferentie van Rectoren, Verbindingscomite van de Conferenties van Rectoren, Brussel, 1993. inclusief de ERASMUS-beurzen, 18 d) Onderzoekers met een communautaire beurs De onderzoekers kunnen ook obstakels van fiscale aard op hun weg vinden naargelang de status die hen wordt toegekend (zie punt 3. 2). Er zij aan herinnerd dat het door de Commissie ingestelde voorlopige stelsel het nadeel biedt dat aan de begroting voor onderzoek een gedeelte van de daarvoor toegewezen fondsen wordt onttrokken. Voor de communautaire onderzoeksbursalen stelt het Groenboek actiegebied 2 voor, biz. 27 3. 2 Sociale premies De communautaire regels voor het vaststellen van de wetgeving die van toepassing is op het gebied van de sociale zekerheid, inclusief de afdracbt van sociale premies, zijD:_ vastgelegd in Verordening 1408171 van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de sociale zekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op bun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen25 • Sinds 1 januari 1994 gelden deze regels ook voor de onderdanen en de sociale-zekerheidsstelsels van de 18 Lid-Staten van de Europese Economische Ruimte (EER). Deze communautaire verordening streeft slecbts een beperkt coordinatiedoel na. Zij tast geenszins de vrijbeid van de Lid-Staten aan wat de bepaling van bun sociale-zekerheidsstelsel betreft. Het doel daarvan is de werknemers die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen te onderwerpen aan bet sociale-zekerbeidsstelsel van een enkele Lid-Staat om te vermijden dat verscheidene nationale wetgevingen van toepassing zijn met alle nadelige gevolgen vandien. Ingevolge de verordening is bovendien geen enkele andere Lid-Staat dan die waarvan de wetgeving van toepassing is, gemachtigd om van de betrokkene de afdracht van sociale premies te eisen. De in de verordening vervatte regels hebben een bindend karakter. Dat heeft tot gevolg dat de betrokken personen geen vrije keuze bebben wat de geldende wetgeving betreft en dat de Lid Staten niet zelf kunnen bepalen in hoeverre hun eigen wetgeving of die van een andere Lid Staat van toepassing is. De nationale wetgeving wordt als exclusieve wetgeving aangeduid. De betrokkenen kunnen bijgevolg voor een bepaalde. periode niet worden onderworpen aan een verzekering uit hoofde van de bepalingen van de wetgevingen van twee of meer Lid-Staten. Het uitgangspunt van Verordening 1408171 is het beginsel "lex loci laboris", dat wil zeggen dat degene die een beroepsactiviteit op bet grondgebied van een Lid-Staat uitoefent, onderworpen is aan de wetgeving van die Lid-Staat, ook indien bij op het grondgebied van een andere Lid-Staat verblijft of indien de werkgever bij wie bij in dienst is, zijn zetel of woonplaats op het grondgebied van een andere Lid-Staat beeft. 25 Geconsolideerde versie, gepubliceerd in PB nr. C 325 van 10. 12. 1992. 19 Op dit beginsel bestaan echter uitzonderingen die uitdrukkelijk in de verordening worden genoemd. Zo blijven personen die op het grondgebied van een Lid-Staat ten dienste van een ondememing waaronder zij normaliter ressorteren arbeid in loondienst verrichten of die door deze ondememing worden gedetacheerd naar het grondgebied van een andere Lid-Staat om er voor rekening van de ondememing arbeid te verrichten, op voorwaarde dat de vermoedelijke duur van deze arbeid niet meer dan twaalf maanden bedraagt, onderworpen aan de wetgeving van het land van uitzending. Bovendien zij erop gewezen dat twee of meer Lid-Staten of door hen aangewezen bevoegde organen in goed overleg in bet belang van sommige categorieen van personen of bepaalde personen andere uitzonderingen kunnen vaststellen. De aldus geldende sociale-zekerheidswetgeving komt niet altijd overeen met de geldende fiscale wetgeving (zie punt 3. 1). Bovendien zijn ·de hierboven vermelde re gels uitsluitend van toepassing op de communautaire onderdanen die verzekerd zijn als werknemers, zelfstandigen of leden van hun gezinnel} die onder bet toepassingsgebied van Verordening 1408171 vallen, wat sommige in dit Groenboek bedoelde doelgroepen uitsluit, niet name de werkenden die onderdaan van derde landen zijn, ook als zij legaal op bet grondgebied van een Lid-Staat verblijven. Volgens de buidige regeling vallen de studenten onder de verordening als zij door het sociale zekerbeidsstelsel van een Lid-Staat als werknemer (bijv. in Duitsland) of als lid van het gezin van een werknemer zijn verzekerd. De Commissie heeft een voorstel ingediend tot uitbreiding van de persoonlijke werkingssfeer van de verordening tot alle verzekerde personen, inclusief personen die ingevolge speciale stelsels voor studenten zijn verzekerd26. Soms is een vrijwilliger of een "stagiair" belemaal niet door het sociale-zekerheidsstelsel van een Lid-Staat verzekerd. Bij eventuele goedkeuring van het hierboven genoemde voorstel van de Commissie van 13 december 1991 zullen zij evenmin onder bet toepassingsgebied van de verordening vallen. Als de docenten en de onderzoekers in een Lid-Staat de status van ambtenaar (of daarmee gelijkgestelde persoon) bezitten, zijn zij onderworpen aan de wetgeving die van toepassing is op de overheidsdienst waarbij zij werkzaam zijn (en betalen zij bijgevolg sociale premies). In de andere gevallen worden zij als werknemer of zelfstandige beschouwd en zijn zij bijgevolg in principe onderworpen aan de sociale-zekerheidswetgeving van de Lid-Staat op bet grondgebied waarvan zij werken. De uitoefening van bun beroepsactiviteit in een andere Lid-Staat leidt over het algemeen tot een wijziging van bet sociale-zekerbeidsstelsel waaronder zij vallen. Om administratieve complicaties te vermijden wanneer de situatie niet de toepassing van zware procedures rechtvaardigt (bijvoorbeeld bij mobiliteit van korte duur), kan een beroep worden gedaan op de hierboven vermelde uitzonderingsregelingen die met name in de noodzakelijke versoepelingen voorzien. Het Groenboek stelt de actiegebieden 1 en 3. b voor, blz. 26 en 28 26 Voorstel van 13 december 1991, PB C 46 van 20. 02. 1992. 20 4. Sociale bescherming Tegenover de heffing van sociale premies (zie punt 3. 2) staat het recht op sociale bescherming. Voor personen die aan een mobiliteitsactie deelnemen, blijkt deze bescherming soms ontoereikend te zijn. 4. 1 Verlies van bun rechten voor werklozen die in het kader van de mobiliteit een opleiding volgen De werklozen die deelnemen aan een transnationale stage in een opleiding of een onderneming verliezen in sommige Lid-Staten bun werklozenstatus, die hen aanspraak geeft op de dekking van de sociale zekerheid en werkloosheidsuitkeringen. In alle Lid-Staten is de status van werklozen voorbehouden aan personen die ingezeten~ zijn van de desbetreffende Lid-Staat en daar zijn ingeschreven als werkzoekende, overeenkomstig de nationale wetgeving en praktijken. Desondanks staat een bepaling van bet communautair recht betreffende de sociale zekerheid27 aan onderdanen van de Europese Gemeenschap toe, hun werkloosbeidsuitkeringen te blijven ontvangen voor een periode van ten hoogste drie maanden, als zij bun zoeken naar werk uitstrekken naar een andere Lid-Staat en zicb daar als werkzoekende laten inschrijven. De personen die deelnemen aan een mobiliteitsactie in bet kader van een opleiding worden niet geacht aan dit criterium te voldoen, aangezien zij niet op zoek naar werk zijn in bet land van ontvangst. Zij kunnen in deze periode bun status van werkloze dus niet bebouden, nocli de daaraan verbonden uitkeringen en sociale zekerheid. In sommige Lid-Staten beeft men echter uitzonderingen kunnen maken voor deelnemers aan communautaire programma' s, dank zij een soepele interpretatie van de geldende wetsteksten. In bepaalde Lid-Staten kan zicb een ander probleem voordoen wanneer deze personen bij terugkeer naar bet land van herkomst een wachttijd moeten doorlopen om weer officieel in bet genot van hun recbten te komen. Bet verlies van recbten op werkloosheidsuitkeringen is een emstig beletsel voor de deelneming van werklozen aan transnationale stages in opleiding of in een ondememing; deze mensen wordt de ervaring, de vakbekwaamheid en de kwalificaties die zulke maatregelen kunnen bieden dus onthouden. Voor de werklozen die een transnationale opleiding volgen, stelt het Groenboek acti~ge8ied 3. a voor, blz 28 27 Artikel 69 van Verordening (EEG) nr. 1408171 van de Raad van 14 juni 1971. Een geconsolideerde versie is gepubliceerd in PB C 325 van 10 december 1992. 21 4. 2 Gebrek aan sociale zekerheid in het land van ontvangst Verordening 1408/71 betreffende de toepassing van de sociale zekerheidsregelingen (zie punt 3. 2) is niet van toepassing op de speciale regelingen die van kracht zijn voor personen in overheidsdienst en daarmee gelijkgesteld personeel. Zodoende zijn de docenten en de onderzoekers met een ambtenarenstatus als verzekerden gedekt, maar zij kunnen van de coordinatie van de sociale-zekerheidsstelsels slechts gebruik maken voor zover zij in hun land van herkomst aangesloten zijn, of waren, bij een algemeen stelsel voor sociale zekerheid, wat lang niet altijd het geval is. Daaruit volgt dat de docenten en onderzoekers die zijn aangesloten bij een speciale regeling voor ambtenaren, daarvan profiteren in het land van herkomst en niet in het land van ontvangst. recente wijziging Er zij aan herinnerd dat de studenten als zodanig uitgesloten zijn van de werkingssfeer van deze verordening. Een zeer \'an Verordening 1408/71 gee ft alle communautaire onderdanen die uit hoofde van de wetgeving van een Lid-Staat verzekerd. zijn, alsmede de met hen samenwonende gezinsleden, het recht op de verstrekking van spoedeisende medische behandeling, die wordt verleend door de instelling in de woon- of verblijfplaats28 Dat geldt ook voor de stagiairs en de vrijwilligers. De Commissie heeft onlangs een voorstel ingediend om de voorwaarde van spoedeisende hulp op te heffen voor de studenten en de personen die een beroepsopleiding volgen, voor zover deze personen onder de persoonlijke werkingssfeer van de verordening vallen29. De onderdanen van derde landen die legaal in een Lid-Staat van de Europese Gemeenschap of de Europese Economische Ruimte verblijven, warden geconfronteerd met een ander groot praktisch probleem wanneer zij een transnationale mobiliteitsactie willen ondernemen: de geldende communautaire wetgeving betreffende de sociale zekerheid30 is alleen van toepassing op de onderdanen van de Gemeenschap. Dit zou in de praktijk betekenen dat deze onderdanen niet worden gedekt door de maatregelen van de sociale zekerheid, me1 inbegrip van de regels die voorzien in spoedeisende medische behandeling (met behulp van formulier "E 111 "), tijdens hun uitwisse1ing of transnationale stage in het kader van een opleiding of in een onderneming31. Het Groenboek stelt de actiegebieden 3. b en 6 voor, biz. 28 en 30 28 29 30 31 (met behulp van formulier "El 11 ") Verordening (EG) nr. 3095/95 heeft een nieuw artikel 22bis ingevoerd in Verordening (EEG) nr. 1408171 (zie PB I 335 van 30 dccember 1995) COM(96) 452 def. Artikel 2 van Verordening (EEG) nr. 1408171. Uitsluitend wat de verstrekkingen van spoedeisende medische behandeling betreft tijdens een verblijf op het grondgebied van een andere dan de bevoegde Lid-Staat heeft de Commissie, als gevolg van het advies van het Europees Parlement inzake het voorstel "diverse wijzigingen 1994" (dat resulteerde in · Verordening (EEG) nr. 3095/95), een gewijzigd voorstel voor een verordening ingediend dat een bepaling bevat tot uitbreiding tot de werknemers die onderdaan zijn van een derde land van het genot van de bepalingen van artikel 22, lid 1, sub a) enc). In december 1995 heeft de Raad <lit voorstel niet overgenomen. 22 5. Erkenning, certificatie en validering Het ontbreken van erkenning maar ook van doorzichtigheid van de diploma's en getuigschriften van beroepsopleidingen en van certificatie of validering van stageperiodes in een andere Lid Staat kan voor deelnemers aan mobiliteitsacties nadelig zijn. 32 Het ontbreken van de erkenning van een opleidingsperiode in een ander land is een beletsel voor de mobiliteit. Het kan leiden tot de verplichting om opleidingsperioden in het buitenland in eigen land over te doen. Het kan ook gevolgen hebben voor bet vinden van een baan in het land van ontvangst of voor bet vinden van een nieuwe baan in het land van herkomst. a) Leerlingen /StudentenJ Jongeren: In. het kader van bet communautaire programma SOCRATES/ERASMUS is d~ academjscbe erkenning van studieperioden een conditio sine qua non voor de mobiliteit. Het Europees systeem voor toekenning en overdracht van studiepunten, genaamd "ECTS" ("European Credit Transfer System"), is een interessant model. Het berust volledig op de samenwerking tussen de universiteiten die uit eigen beweging samenwerken om de academiscbe erkenning van in een instelling in een andere Lid-Staat volbrachte studieperioden te vergemakkelijken. Daarentegen is buiten voornoemd programma de academische erkenning, die onder de bevoegdbeid van de Lid-Staten valt, nog lang geen gemeengoed. In dit verband zij ecbter gewezen op de voorlicbtingsactie van het NARIC-netwerk33. De situatie is nog moeilijker wat de beroepsopleiding betreft34. 32 33 34 In de debatten van het Europees Parlement (PB nr. 4. 470/14 van 13. 11. 1995) zijn verscheidene typen van erkenning onderscheiden: - erkenning van studieperioden, - erkenning van diploma's voor de voortzetting van studies in bet buitenland, - erkenning van buitenlandse diploma's ter verkrijging van een nationale titel, - erkenning van diploma's voor de uitoefening van een beroep. Opgericht op initiatief van de Commissie van de Europese Gemeenschappen in 1984, heeft het "NARIC"-netwerk tot doel de academische erkenning van de diploma's en de studieperioden in de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap en de Europese Vrijhandelsassociatie te verbeteren. Het netwerk maakt deel uit van het communautair programma SOCRATES/ERASMUS. Een in 1994 op verzoek van bet Raadgevend Comite voor PETRA uitgevoerdc studie naar "de erkenning en validering van opleidings- en stageperioden in een ondememing in een anderc Lid-Staat" was op in de 12 Lid-Staten verrichte nationale studies gebaseerd. Deze hadden betrekking op de erkenning en validering van stages die jongeren in het initiele beroepsonderwijs in bet kader van bet programma PETRA aan een opleidingsstructuur of in een bedrijf in een andere Lid-Staat hadden gel open. De conclusie van dit verslag was dat de stelsels in de Lid-Staten nog niet klaar waren voor integratie en erkenning van deze mobiliteitsacties in het leerprogramma. Er werd echter te kennen gegeven dat aan de nationale autoriteiten gerichte aanvragen van personen die een opleiding willen volgen, de erkenning van de noodzaak van een regeling voor transnationale plaatsingen alsmede integratie in en geleidelijke erkenning door de stelsels zouden kunnen stimuleren. 23 Weliswaar blijft de validering van stage- en opleidingsperioden in een andere Lid-Staat problematisch, maar de Europese Commissie heeft verschillende initiatieven ontplooid om de doorzichtigheid en transnationale erkenning van kwalificaties te bevorderen. Bij de niet-gereglementeerde beroepen staan geen juridische belemmeringen de mobiliteit in de weg, maar vormt onvoldoende inzicht in buitenlandse kwalificaties een groot beletsel. In 1985 heeft de Europese Gemeenschap daarom met steun van CEDEFOP een aantal acties ten uitvoer gelegd om de vergelijkbaarheid, doorzichtigheid en erkenning van vaardigheden en kwalificaties te verbeteren35 • Dit behoort nog steeds tot de doeleinden van bet programma Leonardo da Vinci. Verder is in een mededeling36 van de Commissie aangegeven op welke punten synergie ten behoeve van de erkenning van diploma's nodig is en waaruit de samenwerking moet bestaan37. 35 36 37 Het project om de overeenkomende kwalificaties te zoeken leidde van 1989-1993 tot publikatie van vergelijkende tabellen in het PB. Deze hadden betrekking op 219 beroepen van "geschoolde arbeiders" in 19 sectoren. Ter bevordering van de transnationale doorzichtigheid van vaardigheden en kwalificaties is trouwens een model "persoonlijke bekwaamheidskaart" opgesteld, dat in Europa getest is (zie: "Individual portfolio project", eindverslag van de National Council for Vocational Qualifications, 1995) In 1994 konden na een oproep tot indiening van voorstellen (Bevordering van initiatieven inzake de onderlinge erkenning van kwalificaties) aan 35 transnationale projecten betreffende de vergelijking, doorzichtigheid en erkenning van kwalificaties steun worden verleend. COM(94) 596 def. van 13. 12. 1994. De mededeling heeft alleen betrekking op universitaire kwalificaties, maar stelt deze problematiek wel tegen de achtergrond van de erkenning van kwalificaties in de Europese Gemeenschap in het algemeen. "De Raad van ministers van Onderwijs verzoekt in zijn conclusies van 6 mei 1996 de Lid-Staten en de Commissie een betere coordinatie te bevorderen van de nationale structuren die verantwoordelijk zijn voor de verspreiding van informatie over de twee gebieden van (academische en professionele) erkenning, zoals Naric, Europese adviescentra etc. , en de databanken, zoals Ortelius, uit te breiden, om ertoe bij te dragen dat het hoger onderwijs doorzichtiger wordt; verzoekt de Commissie in samenwerking met de Lid-Staten na te gaan of de invoering, op basis van vrijwilligheid, van een Europees supplement, in de vorm van een administratief bijvoegsel bij het diploma, haalbaar is. Dit bijvoegsel zou bestaan uit een beschrijving van de door de houder van het diploma gevolgde studie, waannee beoogd wordt in andere Lid-Staten dan de Staat van opleiding de transparantie van deze studie te vergroten en de erkenning ervan te vergemakkelijken; in het supplement zou rekening worden gehouden met de ervaringen op dit terrein van andere organisaties, zoals de Raad van Europa en de Unesco; verzoekt de Commissie in samenwerking met de Lid-Staten na te gaan of bet wenselijk is communautaire of nationale procedures vast te stellen en beter bekend te maken, waarmee op individueel verzoek - dat rechtstreeks of via het Naric-netwerk of het netwerk van coordinatoren voor de verschillende richtlijnen wordt ingediend - gemakkelijker gezocht kan worden naar een minnelijke regeling voor geschillen over de erkenning van ti tels". 24 b) Docenten en opleiders In de meeste landen van de Europese Gemeenschap is het beroep van docent, vooral aan openbare onderwijsinstellingen, gereglementeerd38. Sedert de inwerkingtreding van Richtlijn 89/48/EEG betreffende de wederzijdse erkenning van diploma's zijn t/m eind 1994 de diploma's van minstens 11. 000 personen, waaronder 5. 000 docenten (zowel in het lager, middelbaar als hoger onderwijs), in een andere Lid-Staat erkend. De toepassing van de Richtlijn heeft echter bepaalde moeilijkheden aan het licht gebracht. Het feit dat nog niet alle Lid-Staten deze Richtlijn hebben omgezet levert immers problemen op. Om te beginnen zijn Belgie en Griekenland nog niet klaar met de omzetting van deze Richtlijn in het nationale recht. In deze twee landen blijven aanvragen om erkenning van docenten uit andere Lid-Staten in afwachting van de goedkeuring van de omzettingsmaatregelen liggen. In Duitsland hebben drie deelstaten (Baden-Wiirttemberg, Brandenburg en Sachsen-Anhalt) de bepalingen tot omzetting van Richtlijn 89/48/EEG nog niet voor docenten goedgekeurd. In Duitsland worden de diploma's van docent die zijn behaald aan andere instellingen voor hoger onderwijs dan aan universiteiten niet erkend. De richtlijn stelt diploma's van universiteiten, instellingen voor hoger onderwijs en instellingen voor beroepsonderwijs van hetzelfde niveau bij de erkenning van diploma's aan elkaar gelijk. Niettemin worden de diploma's van de pedagogische academies in Oostenrijk, bepaalde "Colleges" in Groot Brittannie en soortgelijke instellingen in Nederland en Denemarken niet in Du its land erkend. Ook in Frankrijk wordt de richtlijn niet op docenten wordt toegepast. Sommige Lid-Staten eisen dat de docenten van het middelbaar onderwijs beschikken over een diploma dat hen in staat stelt ten minste "twee vakken" te onderwijzen (bijv. wis- en natuurkunde; geschiedenis en aardrijkskunde). Tenslotte worden enkele gevallen van indirecte discriminatie geconstateerd. Weliswaar mag terecht van een docent geeist warden dat hij of zij de taal van het land van ontvangst kent, maar in enkele Lid-Staten, in het bijzonder Duitsland en Griekenland, stelt de wetgeving te hoge eisen, die op indirecte discriminatie neerkomen. Dit is des te paradoxaler als het gaat om docenten die hun moedertaal als vreemde taal in de scholen van het land van ontvangst moeten onderwijzen. Het Groenboek stelt de actiegebieden 4 en 8 voor, biz. 29 en 32 38 Op het gebied van de zogeheten "gereglementeerde beroepen" is op grond van de artikelen 57, 49 resp. 66 van bet EG-Verdrag veel vooruitgang geboekt. Deze artikelen hebben de Europese Gemeenschap in staat gesteld om "richtlijnen inzake de onderlinge er kenning van diploma's, certificaten en andere ti tels" vast te stellen. Zo hebben de Richtlijnen 89/48/EEG en 92/51 /EEG een algemeen systeem voor de erkenning van diploma's ingevoerd, dat een gegadigde voor mobiliteit de mogelijkheid bledt om zijn kwalificatie in een andere Lid-Staat dan die waarin hij deze heeft verworven, te laten erkennen. 25 6. "Territorialiteit" van de nationale beurzen in bet programma SOCRATES/ERASMUS, waarin uitdrukkelijk De "territorialiteit" van de nationale beurzen belemmert in hoge mate de "spontane" mobiliteit. Bebalve in de "niet territorialiteit" is voorzien, is bet voor de andere studenten in de meeste Lid-Staten die aan een transnationale mobiliteitsactie deelnemen moeilijk om het bedrag van hun beurs over te dragen voor bet volgen van een volledige studie in het buitenland. Er wordt echter een grotere openheid van de Lid-Staten ten aanzien van geografisch dichtbij gelegen streken geconstateerd. Deze moeilijkheden beperken de mobiliteitsmogelijkheden aanzienlijk, vooral voor kansarmen. Het Groenboek stelt actiegebied 5 voor, biz. 30 7. Sociaal-economische belemmeringen 7. 1 Behoud van baan De werknemer die een opleidings-/bijscholingsstage in een andere Lid-Staat wil lopen, heeft niet altijd de garantie dat bij na terugkeer zijn baan terugkrijgt. Ook wanneer deze garantie bestaat, geldt zij niet altijd voor stagiairs die uit een andere Lid-Staat terugkeren. Deze garantie ontbreekt zelfs bij een opleiding in eigen land. 7. 2 Onvoldoende financiele steun De buitengewone ontwikkeling van de mobiliteit in het kader van het communautaire programma ERASMUS bewijst bet enthousiasme dat voor de uitwisseling van studenten bestaat. De beperking van de toegekende bedragen heeft tot nu toe tot gevolg dat sommige geselecteerde studenten geen toegang tot de mobiliteit krijgen. In dezelfde situatie bevinden zich de docenten die zeer vaak onvoldoende financiele steun krijgen. Omdat de meesten hun woning in het land van herkomst aanhouden, zijn de mobiliteitskosten vaak zwaar te dragen. Buiten de communautaire programma' s. hangt de positie van de docent uiteraard af van de nationale wetgeving en eventuele overeenkomsten waarin bijv. beboud van salaris tijdens de mobiliteit is geregeld. Bijzonder slecbt af zijn de werklozen die in bun Lid-Staat bun rechten verliezen. Voor jonge afgestudeerden (ongeacht op welk niveau) die voor bet eerst de arbeidsmarkt betreden, is de situatie nog moeilijker. Het Groenboek stelt actiegebied 7 voor, biz. 31 26 8. Administratieve belemmeringen als gevolg van de organisatie van school en universiteit 8. 1 Indeling van het school- en academisch jaar De indeling van het academisch jaar is nu eens op nationaal niveau dan weer door de opleidingsstructuur zelf vastgesteld. Dit kan problemen opleveren, wanneer de indeling van de Lid-Staat van herkomst niet overeenkomt met die in de Lid-Staat van ontvangst39. In dit verband heeft de Raad van Ministers reeds gewenst dat: de volgende stap het streven naar convergentie van het begin van het academisch jaar aan de instellingen voor hoger onderwijs moet zijn. Hierdoor zouden tevens de tentamens meer in dezelfde tijd in het academisch jaar plaats hebben. 40 8. 2 Exam ens De studenten die aan een mobiliteitsactie deelnemen bevinden zich soms niet meer in het land van ontvangst wanneer de examens worden afgenomen of kunnen door hun afwezigheid niet opkomen voor de examens in hun oorspronkelijke onderwijsinstelling, wat problemen oplevert voor het verkrijgen van het diploma. Bovendien worden in de landen van ontvangst afgelegde examens niet altijd in het land van herkomst erkend. Ten slotte hangt in sommige Lid-Staten de mogelijkheid om examens in een instelling af te leggen soms af van het aantal uren gedurende welke tijdens het jaar cursussen zijn gevolgd. Verdere is het in sommige Lid-Staten leerlingen verboden de afwezig examentijd mobiliteitsmogelijkheden - vooral van langere duur - zeer beperkt. daarv66r hetgeen ZIJn, om en de in te 8. 3 Niet in het studieprogramma gei"ntegreerde stages Omdat enkele Lid-Staten "stages" van leerlingen niet als onderdeel van het studieprogramma erkennen, moet de mobiliteit met de vakantie worden gecombineerd. Anders worden aan het eind van het jaar het studiejaar en het einddiploma niet erkend. 8. 4 Geen vervanging bij afwezigheid In de meeste gevallen worden de docenten/opleiders tijdens hun mobiliteit niet vervangen met als gevolg dat zij na terugkeer. de achterstand in de leerstof moeten inhalen. Dit betekent een extra belasting, zowel voor henzelf als voor de personen die zij opleiden. Het Groenboek stelt actiegebied 9 voor, biz. 33 39 40 Zo begint bijv. het academisch jaar voor een student uit een land in het Noordcn gewoonlijk half augustus. Daarentegen beginnen de colleges in West- en Zuid-Europa in het algemeen in oktober. Conferentie van Rectoren: "Organisatie van het academisch jaar", Verbindingscomite van de Confcrenties van Rectoren, Brussel, mei 1993. Conclusies van de Raad van Ministers (PB C 321 van 12. 12. 1991). 27 9. Linguistische en culturele belemmeringen Het niet kennen van vreemde talen blijft een van de belemmeringen voor de mobiliteit. Dit geldt ook voor sommige culturele aspecten die men beter moet leren kennen om de mobiliteit aan te moedigen en ten voile te profiteren van de in het buitenland doorgebrachte tijd. Men stelt ook vast dat een groot gedeelte van de mobiliteit is geconcentreerd in de driehoek Duitsland/Frankrijk/Verenigd Koninkrijk. Het leren van minder verbreide talen is een garantie voor een betere srireiding van de stromen studenten en dus voor een grotere verscheidenheid in de uitwisselingen 1 • Het Groenboek stelt actiegebied 8 voor, biz. 32 10. Praktische belemmeringen Deze belemmeringen verhinderen vaak een hoogwaardige mobiliteit. Soms zijn zij zo groot dat de ontmoedigde deelnemers niet vertrekken of in bun land van herkomst terugkeren zonder van de bun geboden mobiliteitsmogelijkheden profijt te hebben getrokken. De gegadigden komen v66r, tijdens en na bun verblijf voor moeilijkheden te staan: a) b) (over de opleidingsmogelijkheden, de V 66r het vertrek kunnen zich bijv. problemen voordoen als gevolg van gebrek aan informatie administratieve eisen, de leven5omstandigheden in bet land van ontvangst, enz. ). Dit aspect is voor gehandicapte studenten van bijzonder groot belan§, met name bij bet niet-voorbanden zijn van opvang- en buisvestingsvoorzieningen4. Het gebrek aan gastbedrijven blijft een zeer groot probleem voor personen die een opleiding en/of stage wensen te volgen. Bedrijven zijn niet altijd bereid om een stagiair op te nemen (bedrijfsredenen, taalprobleem, mentor, enz. ). Onderzoekers met een communautaite studiebeurs die een opleiding in de industrie krijgen, worden geconfronteerd met bet feit dat de keuze aan door bedrijven aangeboden onderzoekprojecten beperkt is en stuiten op problemen als zij de vaak vertrouwelijke resultaten willen publiceren. c) In sommige gevallen is gebrek aan passende of betaalbare (buur, waarborgsom) huisvesting een probleem. De beschikbare woonruimte in studentenhuizen of schoolcentra is vaak gering. Studenten of docenten die voor een korte of wat langere 41 42 Aan het begin van het academisch jaar 1996-97 is daartoe een aantal proefprojecten gelanceerd. In het kader daarvan krijgen SOCRA TES/ERASMUS-studenten die naar Portugal, Griekenland, Italie, Denemarken of Finland gaan een intensieve linguistische voorbereiding. Er wordt trouwens geconstateerd dat de instellingen die een ERASMUS-bureau hebben opgericht vaak minder moeite hebben om het programma te beheren en geinteresseerden volledig voor te lichten. Groepering van verscheidene onderwijsinstellingen en lokale en regionale instan~ies in "een Europese pool" kan grote schaalvoordelen meebrengen. 28 periode vertrekken, kunnen dikwijls bun woonruimte in bet land van berkomst niet opgeven omdat zij anders na terugkeer niets betaalbaars meer vinden. Vaak moeten personen voor studie in bet buitenland aanvullende verzekeringen sluiten (repatriering in geval van ziekte/ongeval, wettelijke aansprakelijkheid, enz. ). Problemen van familiale aard bemoeilijken de mobiliteit van talrijke gegadigden: creche, kinderdagverblijf, school voor de kinderen, vinden van een baan voor de echtgeno(o)t(e), enz. De bat;ik- en wisselkosten voor de overmaking van de beurzen kunnen per beurs wel 203 bedragen om nog maar te zwijgen van de kosten, veroorzaakt door vertragingen als gevolg van logge procedures. d) e) f) Minder gegoede of gehandicapte personen hebben nog meer last van al deze praktiscbe obstakels. Het Groenboek stelt actiegebied 9 voor, blz. 33 DEEL C: ACTIEGEBIEDEN Er moeten initiatieven op verschillende niveaus worden genomen. Getracht moet worden de "grijze zones" van de communautaire wetgeving op te vullen, de mate van omzetting van de communautaire regelingen door de Lid-Staten te verifieren en te onderzoeken welke acties ondernomen moeten worden om hen daartoe aan te moedigen. Verder is het onder naleving van het subsidiariteitsbeginsel nodig dat de Lid-Staten, de Commissie, de andere communautaire instanties en alle betrokken actoren zich gezamenlijk buigen over de op de geeigende niveaus in te zetten middelen ter aanmoediging en vergemakkelijking van de transnationale mobiliteit voor zoveel mogelijk personen. De Commissie wenst het advies in te winnen van de betrokken personen en milieus (overheidsinstanties, sociale partners, diverse verenigingen, onderwijs-, opleidings- en onderzoekinstellingen, enz. ). Het effect van dit Groenboek dat op grote schaal zal worden verspreid, zal worden versterkt door een reeks manifestaties (colloquia, conferenties, bijeenkomsten, enz. ) op alle niveaus. U wordt verzocht uw opmerkingen en suggesties toe te zenden aan het volgende adres: Europese Commissie Directoraat-generaal XXII Onderwijs, opleiding en jeugdzaken 29 Groenboek: "Onderwijs-opleiding-onderzoek: de belemmeringen voor transnationale mobiliteit" Wetstraat 200 B - 1049 Brussel E-mail: Alice. Copette@dg22. cec. be Fax: + 32/2-295. 78. 30 De negen voorgestelde actiegebieden zijn niet exhaustief en zijn bestemd om bet debat op gang te brengen en andere problemen of andere obstakels, gestaafd door concrete voorbeelden, aan de orde te stellen. Na afloop van de raadplegingsperiode van zes maanden zal de Commissie een samenvattend verslag opstellen, vergezeld van aanbevelingen. · - 30 Actiegebjed 1: Erkennen van de status van stagiair en vrijwilliger (Zie analyse van de situatie in de punten B. 1. a en b, 3. 1. b en 3. 2, biz. 9, JO, 14 en 15) • Een specifiek rechtskader dat zowel in het land van herkomst als in het land van ontvangst wordt dezelfde mobiliteitsvoorwaarden bieden als die van de andere burgers van de Europese Unie. vrijwilligers stagiairs en de erkend, zou de • Door het nemen van een aantal maatregelen op het gebied van het verblijfsrecht, de sociale zekerheid en de fiscaliteit, zouden de Lid-Staten de stagiairs en de vrijwilligers in staat stellen onder betere voorwaarden aan transnationale activiteiten deel te nemen. Dergelijke maatregelen zouden de tenuitvoerlegging vergemakkelijken van bijvoorbeeld het proefproject voor de Europese vrijwilligersdienst <lat door de Commissie in 1996 is ingediend met het oog op de lancering daarvan in 1997. · - • De voorlichting en de bewustmaking van de stagiairs en de vrijwilligers over hun rechten en plichten moeten worden uitgebreid, en wel op alle niveaus. • Om de volledige ontwikkeling van de alternerende beroepsopleiding in Europa mogelijk te maken, moet worden gedacht aan de invoering van de status van Europees leer ling. • Om de integratie van de jongeren te bevorderen zou een mobiliteitsprogramma voor jongeren dat de ontwikkelin. g van de banden tussen school en bedrijf beoogt, zoals een "Erasmusprogramma voor het leerlingwezen", van groot nut kunnen zijn. Actiegebied 2: Toepassen van een uniforme behandeling op de onderzoekers in opleiding met een communautaire beurs (Zie analyse van de situatie in punt B. 2 en 3. 1, biz. 11en15) Om een einde te maken aan de discriminerende behandeling door de Lid-Staten die inhoudingen op de communautaire beurzen verrichten, moet een oplossing worden gezocht: • via een belastingvrijstelling van de beurzen in het kader van het juridisch instrument dat hun financiering instelt, • door een coordinatie van de in de verschillende Lid-Staten op de onderzoekers in loondienst van toepassing zijnde stelsels, zowel wat de directe belastingen als wat de sociale premies betreft. 31 Actlegebjed 3: Zorgen voor de sociale bescherming van alle personen die in bet kader van een opleiding mobiel zijn (lie analyse van de obstakels in de punten B. 4. 1 en 4. 2, biz 17) a) Garanderen van bet behoud van de uitkeringen voor werklozen die in een andere Lid-Staat een opleiding volgen • Om bet beboud te garanderen van de uitkeringen voor werklozen die in een andere Lid-Staat een- opleiding volgen, moet onverwijld bet voorstel van de Commissie 43 worden aangenomen om ervoor te zorgen dat na een eerste periode van drie maanden bet recht op uitkeringen bebouden blijft zonder dat de totale duur van de toekenning van de uitkeringen of de boogte daarvan de periode of bet bedrag mogen overschrijden, als vastgesteld door de wetgeving van de Lid-Staat waarin de werkloze naar werk zoekt, dan wel bet bedrag, als vastgesteld door de wetgeving van de Lid-Staat van berkomst. b) Garanderen van de sociale bescherming in bet land van ontvangst • • Om de sociale bescherming in bet land van ontvangst te garanderen is bet nodig dat de stelsels voor personen in opleiding, met name studenten, op een lijn worden gebracbt met die voor werknemers, zelfstandigen of leden van hun gezin. Bovendien zou de uitbreiding van de personele werkingssfeer van Verordening 1408/71 tot alle personen die uit hoofde van de wetgeving van een Lid-Staat zijn verzekerd, zoals voorgesteld door de Commissie, moeten warden goedgekeurd44. Bovendien heeft de Commissie de Raad45 voorgesteld de voorwaarde van dringende noodzaak voor de gezondbeidszorg op te heffen voor de in dit Groenboek bedoelde personen die thans onder de persoonlijke werkingssfeer van de verordening (1408/71) vallen en om studieredenen in een andere Lid-Staat dan de bevoegde Staat verblijven. 43 44 45 COM(95) 734 def. van 10 januari 1996 PB C 46 van 20. 02. 1992 COM(96) 452 van 20 september 1996 32 Actiegebied 4: Scheppen van een Europese ruimte van kwalificaties (Zie ana. lyse van de obstakels in punt B. 5, biz. 19 tlm 21) • • • • • • • • • De wederzijdse academische erkenning moet worden ontwikkeld door de algemene toepassing van het systeem van de overdracht van 11studiepunten1146 • Er moeten gelijkwaardige methoden voor de beroepsopleiding worden toegepast om te komen tot een wederzijdse erkenning van de opleidingsmodules. Hierbij moeten de afspraken tussen onderwijs- en opleidingsinstellingen, alsook tussen de verschillende bedrijfstakken worden bevorderd47 • Het is absoluut nodig dat een systeem wordt ingesteld voor de wederzijdse erkenning van de "stages 11 in de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap en de integratie daarvan in het leerprogramma. Het is dienstig dat voorstellen worden aangemoedigd om op Europees niveau de toegang, de benutting en de validering van de vaardigheden tijdens het gehele leven te vergemakkelijken. Het is van belang dat men in samenwerking met alle betrokken actoren blijft nadenken over de meest doeltreffende methoden om de vaardigheden en kwalificaties transparant te maken ten einde iedereen de mogelijkheid te geven om in de gehele Europese Unie zijn capaciteitep te ontplooien bij de uitoefening van een bepaalde beroepsactiviteit. Er moeten specifieke acties worden opgezet om de erkenning van de kwalificaties in de verschillende Lid-Staten te vergemakkelijken. Daardoor zullen de werknemers worden aang_emoedigd tot deelneming aan opleidingen buiten hun nationale context. in de richtlijn betreffende de Ook moet de mogelijkheid worden bestudeerd om gereglementeerde beroepen (Richtlijn 89/48/EEG) een bepaling op te nemen ingevolge welke het land van ontvangst verplicht wordt om rekening te houden met de na het verkrijgen van het diploma opgedane ervaring. De Commissie en de Lid-Staten moeten evalueren 48 of het wenselijk is procedures op nationaal of communautair niveau te identificeren om het vinden van schikkingen in verband met de erkenning van titels in antwoord op individuele verzoeken te vergemakkelijken. Er moet concreet gestalte worden gegeven aan een van de voorstellen van het Groenboek over innovatie49 , te weten het 11toekennen van een keur "Europees onderzoeker 11 aan onderzoekers die een belangrijk a:indeel in communautaire programma' s hebben gehad 11 • 46 47 48 49 In de geest van bet ECTS-systeem - "European Credit Transfer System" Witboek van de Europese Commissie "Onderwijzen en leren : naar een cognitieve samenleving", biz. 58, Bureau voor officiele publikaties der Europese Gemeenschappen (ISBN 92-827-5701-3) Uittreksel uit de conclusies van de Raad van Ministers van Onderwijs, Brussel, 6 mei 1996 "Groenboek over innovatie", door de Commissie op 20 december 1995 goedgekeurde mededeling, COM(95) 688 def. 33 Actiegebjed 5: OphefTen van de territorialiteit van nationale beurzen en flnanciele steun (Zie analyse van de obstakels in punt B. 6, biz. 21) • Zoals voor de communautaire programma' s waarin de niet-territorialiteit van de beurzen is vastgelegd (behoud van het recht en de betaling in geval van mobiliteit), moet ook worden voorzien in een grotere overdraagbaarheid van de door nationale autoriteiten of andere instanties toegekende beurzen Actjegebjed 6: Verbeteren van de situatie van de legaal in de Europese Unie verblijvende onderdanen van derde landen op bet gebied van de opleiding (Zie analyse van de obstakels in de punten B. l. b en 4. 2, biz. 10 en 18) • De noodzaak van de verbetering van de situatie van de onderdanen van derde landen die legaal in een Lid-Staat verblijven, is door de Commissie in haar mededeling over immigratie en asiel van februari 1994 onderstreept. De Commissie heeft er met name op gewezen dat het van belang is te kunnen beschikken over gemeenschappelijke regels betreffende de toelating van onderdanen van derde landen, inclusief voor het volgen van een studie of een beroepsopleiding, en die betrekking hebben op de rechten van duurzaam gevestigde ingezetenen. Deze regels zouden in een bindend juridisch instrument moeten worden gebundeld. 34 Actjegebied 7: Beperken van de sociaal-economische obstakels (Zie ana,lyse van de obstakels in punt B. 7, biz. 22) • Ter bevordering van de mobiliteit zou de ontwikkeling van verschillende vormen van financiele steun (toelagen, beurzen, subsidies, leningen, enz. ) moeten worden aangemoedigd op alle niveaus (nationaal, regionaal, lokaal, prive, enz. ), rekening houdend met de budgettaire mogelijkheden van iedereen. • Het is nodig dat een echt nationaal beleid inzake de verdeling van te SOCRA TES/ERASMUS-beurze. n wordt gevoerd om met name rekening houden met de nationale karakteristieken. Door een verband te leggen tussen de interne hulpverleningssystemen voor studenten en de SOCRATES/ERASMUS beurs zou men kunnen komen tot een betere aanpassing van het totale, door de student tijdens zijn mobiliteit ontvangen bedrag en zou men een voor de mobiliteit nefaste "versnippering van de middelen" kunnen vermijden. • Wat de jonge begunstigden van communautaire beroepsopleidingsprogramma's betreft, moet medefinanciering door de onderwijsstructuren, de ontvangende bedrijven en ook door verenigingen, vakbonden, regionale overheden of banken worden aangemoedigd. • Door de bevoegde autoriteiten toegekende fiscale voordelen zouden de bedrijven ertoe kunnen aanzetten om stagiairs of personen in opleiding aan te nemen. • De bij de uitwisselingen betrokken bedrijven zouden moeten bescbikken over specifieke middelen voor bet opzetten van ontvangst-, begeleidings- en evaluatievoorzieningen om van de mobiliteit een zo groot mogelijk succes te kunnen maken, met name voor de jongeren. Actiegebied 8: Beperken van de taalkundige en culturele obstakels (Zie analyse van de situatie in punt B. 9, biz. 23) • De beheersing van ten minste twee communautaire talen is noodzakelijk geworden, willen de burgers van de Unie kunnen profiteren van de persoonlijke en beroepsmogelijkheden die de grote inteme markt zonder binnengrenzen biedt. • Iedere mobiliteitsactie moet worden voorafgegaan door een taalkundige voorbereiding. • De opleiding zou vergezeld moeten gaan van een culturele voorbereiding en een initiatie op bet gebied van bet levenskader en het arbeidsmilieu in het land van ontvangst. 35 • Er moeten in de Lid-Staten proefacties worden opgezet om met name de jongeren bewust te maken van het belang van het "Europese burgerschap" en het respect voor culturele en sociale verschillen. • De nationale organen ter ondersteuning van de communautaire programma' s moeten nog meer hulp verlenen aan de personen die een opleiding willen volgen in een Lid-Staat met een "minder verspreide en minder onderwezen taal". Actiegebied 9: Verbeteren van de beschikbare infonnatie en administratieve praktijken (Zie analyse van de situatie in punt B. 10, biz. 24) • • • • • • • De kwaliteit en de volledigheid van de in de Gemeenschap beschikbare informatie op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek maken een betere coordinatie van de verantwoordelijke nationale structuren noodzakelijk. De informatie over de mogelijkheden en de uitvoeringsvoorwaarden van de transnationale mobiliteit moet op grotere schaal worden verspreid en meer rekening houden met de diversiteit van de doelgroepen. Alie voor de personen die in het kader van de mobiliteit een opleiding volgen nuttige informatie moet beschikbaar zijn op alsook de Europese gegevensbanken zoals EURES50 , ORTELIUS, EURODESC, CORDIS, NARIC, EURYDICE. INTERNET Het gebruik van aangemoedigd. instrumenten uit de informatiemaatschappij moet worden De nationale handleidingen en brochures met infonnatie over de rechten en plichten van de burgers in bet kader van het initiatief "Burgers eerst" moeten op grote schaal worden verspreid. Een goede opleiding op het gebied van bet gemeenschapsrecht en de toepassing daarvan voor het hoger personeel van de overheidsdiensten van de Lid-Staten, gebaseerd op de ervaringen met de opleidingsprogramma' s van de Commissie terzake, moet warden aangemoedigd. De onderwijsinstellingen moeten aangemoedigd warden om op Europees niveau betere informatie te verstrekken over de kwaliteit en de doelstellingen van de opleidingen die zij verstrekken. 50 Het gebruik van instrurnenten, · zoals de gegevensbank EURES die door de Euro-adviseurs kan worden geraadpleegd, kan eveneens bijdragen tot de mobiliteit door het verstrekken van nuttige informatie over de arbeidsmogelijkheden in de verschillende Lid-Staten. 36 • De studenten die deelnemen aan een mobiliteitsactie in een andere Lid-Staat moet zo nodig de mogelijkheid worden gegeven om sommige examens schriftelijk per brief af te leggen, waarbij erop moet worden toegezien dat de nodige controle op de examens worden uitgeoefend. • De partnerschappen tussen universiteiten en bedrijven moeten worden gestimuleerd51 • BIJLAGEN Bijlage 1: Definities van de betrokk. en personen _De definities van de verschillende categorieen hieronder vermelde personen zijn moeilijker te bepalen en kunnen elkaar soms overlappen, aangezien zij zijn opgesteld voor bepaalde instrumenten die geen exclusieve persoonlijke werkingssfeer ten opzichte van etkaar heoben. De definities die wij voorstellen, zijn immers ontleend aan de besluiten van de Raad tot vaststelling van de communautaire programma' s. A. Leerlingen: Alle als zodanig bij een school ingeschreven personen52. Studenten: In het besluit van de Raad en het Europees Parlement tot vaststelling van het SOCRATES programma53 duidt de term "studenten" de personen aan "die bij een universiteit zijn 51 52 53 In verband hiermee kan worden verwezen naar de aanbevelingen van IRDAC (Industrial Research and Development Advisory Committee, opgericht door de Commissie in 1984) in zijn verslag "Kwaliteit en aanpassing" 25. 03. 1994. Deze definitie staat in het besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van het communautair actieprogramma SOCRATES (artikel 2), evenals de definitie van "school": alle typen van instellingen voor schoolonderwijs, zowel van het algemeen, het beroeps- als het technisch onderwijs, alsmede, bij wijze van uitzondering, niet-schoolse opleidingsinstituten ter bevordering v m maatregelen, met name het uitwisselen van leerlingen, voor het leren van talen (PB L 87 van 24. 4. 1995). In Richtlijn 93/96 inzake het verblijfsrecht voor studenten wordt in artikel l het volgende bepaald: "Ten einde de voorwaarden te preciseren ter vergemakkelijking van de uitoefening van het verblijfsrecht en onderdanen van een Lid-Staat die tot een beroepsopleiding in een andere Lid-Staat zijn toegelaten, zonder discriminatie de toegang tot de beroepsopleiding te waarborgen, kennen de Lid Staten het verblijfsrecht toe aan iedere student die onderdaan is van een Lid-Staat en die dit recht niet bezit op grond van een andere bepaling van het Gemeenschapsrecht, alsmede aan zijn echtgenoot en hun ten laste komende kinderen, voor zover de student de betrok. ken nationale autoriteitcn, naar zijn keuze door middel van een verklaring of op enigc anderc ten minste gelijkwaardigc wijzc, vcrzckcrt dat hij over de nodige bestaansmiddelen beschikt om te voorkomen dat zij tijdcns hun vcrblijf ten taste van de bijstandsregeling van de ontvangende Lid-Staat komen, en mits de student bij een erkcnde ins telling ingeschreven is om daar als hoof dbezigheid een beroepsopleiding te volgen en hij een ziektekosteilverzekering heeft die alle risico's in de ontvangende Lid-Staat dekt. ", PB L 317 van 18. 12. 1993. Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire actieprogramma SOC RA TES, PB L 87 van 20 april 1995. "Universiteit": alle soorten instellingen voor hoger onderwijs die kwalificaties of titels van dit niveau verlenen, ongeacht hun benaming in de Lid-Staten. 37 ingeschreven om ongeacht de studierichting hoger onderwijs te volgen met het doel een erkende titel of een afsluitend diploma te verwerven, waaronder ook de doctorstitel". Er dient echter rekening gehouden te worden met een ruimere definitie die in het kader van de sociale zekerheid van migrerende werknemers wordt gehanteerd, waarin de tenn "student"54 iedere andere persoon dan een werknemer of een zelfstandige of een lid van diens gezin aanduidt, die regelmatig in een door de nationale instanties van een Lid-Staat erkende instelling is ingeschreven om er te studeren of een beroepsopleiding te volgen, en die in het kader van een speciaal op studenten van toepassing zijnd stelsel van sociale zekerheid is verzekerd. B. Jongeren: Het programma "JEUGD VOOR EUROPA" richt zich tot alle jongeren tussen 15 en 25 jaar die permanent in de Europese Unie alsmede in IJsland, Liechtenstein en Noorwegen verblijven. Deze leeftijdsgroep wordt van oudsher door de Commissie met "jongeren" en "je. ugd" aangeduid (statistieken van EUROSTAT). In het LEONARDO-programma55 echter wordt onder "jongeren" verstaan: iedere persoon in opleiding, werkende of werkzoekende onder de 28 jaar. Het programma richt zich zowel op jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen, als op werkende jongeren. In het kader van de steun voor stageprogramma' s kan het ook gaan om "personen die een opleiding volgen aan een universiteit of afgestudeerden die nog niet eerder hebben gewerkt". Deze programma' s maken deel uit van samenwerkingsovereenkomsten tussen universiteiten en ondememingen. · De student, leer ling of jongere kan deel uitmaken van het gezin van een burger van de U nie die zijn recht van vrij verkeer uitoefent, wat hem het recht geeft op gelijke behandeling met de onderdanen van het land van ontvangst (met name gelijke behandeling met de nationale onderdanen wat de toekenning van studiebeurzen en andere sociale voordelen betreft). C. Vrijwilligers Vrijwilligerswerk is een activiteit "sui generis" die moet worden onderscheiden van betaald werk en de traditionele beroepsopleidingsstelsels. Door de vrijwillige deelname aan activiteiten van collectief of individueel nut kan vormende ervaring worden opgedaan. Hoewel vrijwilligerswerk deelnemers van elke leeftijd aantrekt, zijn het experimenten met een vrijwilligersdienst voor jongeren die in verscheidene Lid-Staten erkenning hebben gevonden. De 54 55 Deze definitie kreeg in 1988 de instemming van de delegaties in de Administratieve Commissie voor de sociale zekerheid van de migrerende werknemers (CA. SS. TM. ). Besluit 94/819/EG van de Raad van 6 december 1994 tot vaststelling van het communautaire actieprogramma Leonardo da Vinci, PB L 340 van 29 december 1994; leeftijdsgrens nader omschreven in de gids voor initiatiefnemers, editie 1995. 38 meeste hiervan hebben een beperkte duur en monden niet mt m multilaterale acties. Het transnationale vrijwilligerswerk voor jongeren in Europa heeft de laatste jaren echter een snelle ontwi. kkeling doorgemaakt56 D. Taalassjsteoten: • De SOCRATES/LINGUA-assistent (student of pas afgestudeerde) die langer dan drie maa~_?en en korter dan acht maanden les gee ft aan een gastinstelling in een andere Lid-Staat. Zo krijgt hij een opleiding en doet hij beroepservaring op waardoor hij een betere taalleraar kan worden57 toekomstige taalleraar is een. E. Onderzoekers In het Groenboek gaat het slechts om mobiele onderzoekers in opleiding. In de communautaire OTO-programma's worden de mobiele onderzoekers in opleiding, "Marie Curie-bursalen" genaarnd, ingedeeld in een van de volgende categorieen volgens het besluit van de Raad betreffende het programma Opleiding en Mobiliteit van Onderzoekers (0M0)58 : postgraduaat: jonge onderzoeker die houder is van een diploma, afgegeven door een universiteit of een daaraan gelijkwaardige instelling voor hoger onderwijs, dat rechtstreeks toegang geeft tot de doctoraatfase of een gelijkwaardige graad; postdoctoraal: jonge onderzoeker die houder is van een doctoraatsdiploma of een gelijkwaardig opleidin. gsniveau bezit, dan wel ten minste vier jaar voltijds als onderzoeker op postgraduaal niveau werkzaam is geweest; ervaren onderzoeker: een onderzoeker die ten minste acht jaar voltijds als onderzoeker op postgraduaal niveau werkzaam is geweest. Behalve de beurzenregeling, die is georganiseerd en gestructureerd in het kader van het OMO-programma, zijn veel onderzoekers, met name jongeren, ook betrokken bij communautaire opleidings- en mobiliteitsacties in het kader van de consortia of netwerken van de specifieke OTO-programma' s. F. Docenten en opleiders 56 57 58 Op communautair niveau heeft h~t programma Jeugd voor Europa sinds 1992 enkele experimenten op dit gebied mogelijk gemaakt. Op grond hiervan heeft de Commissie in 1996 de actie "Europees vrijwilligerswerk voor jongeren" gestart. Deze actie moet zo'n 2500 jongeren uit de Lid-Staten van de Europese Unie de mogelijkheid bieden gedurende zes maanden tot een jaar in een andere Lid-Staat werkzaamheden in de collectieve sector te verrichten in het kader van een project op plaatselijk niveau. De Commissie is voomemens deze actie verder uit te breiden en met name een meerjarenprogramma voor Europees vrijwilligerswerk voor jongeren op te stellen. Zie besluit van het Europees Parlement en de Raad actieprogramma SOCRATES. Programma Opleiding en Mobiliteit van Onderzoekers (OMO), besluit 94/916/EG van de Raad van 15. december 1994, PB L 361 van 31. 12. 1994. instelling van het communautaire tot 39 Onder "docent/onderwijzend ·personeel"59 worden diegenen verstaan die uit boofde van bun functie rechtstreeks bij bet onderwijsproces in de Lid-Staten betrokken zijn, naargelang van de inrichting van hun eigen onderwijsstelsel. Met de term "opleider"60 worden zowel de docenten in bet middelbaar en boger beroeps- en in technisch onderwijs, als de opleiders aan opleidingsinstellingen en de opleiders ondernemingen aangeduid. 59 60 Socrates-programma - Besluit 819/95/EG van bet Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995, PB L 87 van 20. 4. 95. LEONARDO DA VINCI-programma - Besluit 94/819/EG van de Raad van 6. 12. 94, PB L 340 van 29. 12. 94. 40 Bijlage 2a: Transnatjonale mobilitejt ju bet kader van communautajre programma' s Uit onderstaande cijfers blijkt het groeiende aantal personen dat communautaire programma's transnationaal mobiel is. in het kader van * ERASMUS (Besluit van de Raad, 1987) Aantal betrokkenen: 198711988 1988/1989 1995/1996 1995/1996 3 000 studenten 745 docenten 170 000 studenten 14 000 docenten * LINGUA (docenten-leerlingen) (Besluit van de Raad, 1989) Voortgezette opleiding docenten: 11990/1991 (proeffase) 516 1994/1995 7 450 Jongeren in het kader van een gezamelijk onderwijsproject: 4 018 32 109 1990/1991 1994/1995 Docenten in het kader van een gezamenlijk onderwijsproject: 1990/1991 1994/1995 317 3 580 * SOCRATES In 199611997 zijn 150 482 aanvragen om mobiliteitsbeurzen voor studenten en 12 77 5 aanvragen om mobiliteitsbeurzen voor docenten goedgekeurd. Met ingang van 1997 /1998 krijgen deze activiteiten een andere dimensie, aangezien zij dan gebaseerd zullen zijn op het beleid van elke universiteit, waarbij de samenwerking geregeld wordt door een "institutionele overeenkomst" tussen de instelling voor hoger onderwijs en de Europese Commissie. Een nieuwe actie ter bevordering van bet onderwijs en bet leren van talen is in bet SOCRA TES-programma opgenomen. Deze assistentschapsactie stelt toekomstige taaldocenten in staat gedurende een bepaalde periode als taalassistent een opleiding in een instelling in een ander land dan bet hunne te volgen. Tijdens het proefjaar 1995/ l 996 hebben meer dan 200 taalassistenten aan deze actie deelgenomen. Dit cijfer zal voor het academisch jaar 1996/1997 oplopen tot 600. In 1995/1996 hebben in het kader van de actie betreffende de partnerschappen tussen schoolinstellingen van SOCRA TES/COMENIUS 689 uitwisselingen van docenten en 215 stages van docenten in bedrijven plaatsgevonden. Vanaf de zomer 41 1996 kunnen docenten uit de landen van de Europese Gemeenschap (EG) en de drie landen van de Europese Economische Ruimte (EER) zich naar andere landen van de EG en de EER begeven om er deel te nemen aan door Europese teams van opleiders gegeven bijscholingscursussen. * JEUGD VOOR EUROPA ill (Besluit van bet Europees Parlement en de Raad, 1995) U itwisselingen Initiatieven voor jongeren Vrijwilligersdienst 1995 199~ 1995 50. 000 deelnemers * 930 deelnemers 7 5 deelnemers Uitwisselingen met derde landen 1995 2. 805 deelnemers (*voorlopig cijfer) * EUROPESE VRIJWILLIGERSDIENST VOOR JONGEREN (Proefactie) Jonge vrijwilligers 1996/1997 ca. 2. 500 deelnemers * COMETI II (samenwerking universiteit-ondememing en stages voor studenten in ondememingen) Besluit van de Raad: 1988 Aantal betrokkenen: 1990 4 400 studenten die transnationaal stage I open 1994 8 700 studenten die transnationaal stage I open 75 3 van de ondememingen die aan de Comett-projecten deelnamen, behoorde tot het MKB. * PETRA II (jongeren die een initiele beroepsapleidj~ yolgen en jo02e werlcnemers) Besluit van de Raad: 1991 Aantal betrokkenen: 1992-1994 23 566 jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen 13 053 jonge werknemers 42 * LEONARDO DA VINCI Vastgesteld bij besluit van de Raad van 6 december 1994 voorziet het LEONARDO DA VINCI-programma in drie soorten acties waaronder de transnationale stage- en uitwisselingsprogramma's. De in 1995 gepubliceerde oproep tot bet indienen van voorstellen heeft aangetoond dat vooral jongeren van de mobiliteitsacties gebruik maken. Besluit van de Raad: 1994 Aantal betrokkenen: 1995: 11 564 jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen 4 826 jonge werknemers 5 175 jonge academici (studenten en af gestudeerden) 2 300 opleiders Aantal betrokkenen: Prognose 1996: 11 564 jongeren die een initiele beroepsopleiding ~olgen 4 826 jonge werknemers 5 175 jonge academici (studenten en afgestudeerden) 2 369 opleiders OPLEIDING EN MOBIUTEIT YAN ONDERZOEKERS * 2e kaderprogramma 1987I1991 2 300 beurzen in het kader van verschillende specifieke OTO programma' s * 3e kaderprogramma 1990/1994: programma Menselijk potentieel en Mobiliteit: 1 800 760 individuele beurzen en institutionele beurzen (voor ca. 2 000 onderzoekers-bursalen) andere specifieke OTO-programma' s: 700 beurzen 43 * 4e kaderprogramma 1994/ 1998 Marie Curie-beurzen programma Opleiding en Mobiliteit van Onderzoekers: 1 300 reeds toegekende beurzen andere specifieke OTO-programma's: 200 reeds toegekende beurzen 44 Bijlage 2b: Bescbrijyjng yan de communautaire programma's op bet gebjed van onJrwus en op ei mg d I. d. •• A. ONDERWIJS AI in. 1976 is de Commissie van de "joint study programmes", die de eerste fundamenten legden voor communautaire samenwerking, overgestapt op de programma' s ERASMUS en LINGUA, die waren gericht op de fysieke mobiliteit van studenten en docenten. Sindsdien maakt mobiliteit deelt uit van de Europese dimensie van bet onderwijs en wordt daar in bet thans vigerende communautaire programma SOCRATES speciaal de aandacbt op gevestigd. I. ERASMUS (1987-1994) Besluit van de Raad van 15 juni 1987, PB L 166 van 25. 6. 1987, Besluit van de Raad van 14 december 1989, PB L 395 van 30. 12. 1989, Besluit van de Raad van 28 oktober 1991, PB L 332 van 3. 12. 1991. Dankzij bet communautaire actieprogramma inzake de mobiliteit van studenten en docenten (ERASMUS) kon de samenwerking tussen universiteiten worden bevorderd en daardoor de wederzijdse erkenning van kwalificaties worden verbeterd en de mobiliteit van studenten 61 en docenten in de Europese Gemeenschap worden gestimuleerd. In 1992 is bet programma ook opengesteld voor de landen van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA). Het programma was opgeze~ rond de volgende acties: Actje 1: Opricbting van een Europees netwerk voor universitaire samenwerking door de cofinanciering van interuniversitaire samenwerkingsprogramma's (ISP's) die de uitwisseling van studenten gedurende drie tot twaalf maanden en de organisatie van programma' s voor de uitwisseling van docenten gedurende een week tot een jaar omvatten; Actie 2: Rechtstreekse financiele steun aan studenten in de vorm van ERASMUS-beurzen ter dekking van de mobiliteitskosten (taalkundige voorbereiding, reiskosten en kosten vaa levensonderboud); Actie 3: Het proefproject ECTS ("Europees systeem van kapitaliseerbare eenheden" die in de bele Europese Gemeenschap overdraagbaar zijn) werd opgezet om de academiscbe erkenning van in bet buitenland vervulde studietijdvakken te vergemakkelijken. Ea. Kl. : Begroting 1987-1989: 93,7 miljoen ecu Ease. -2: Begroting 1990-1994: 426,1 miljoen ecu 61 V oor de gehandicapte ERASMUS-studenten wordt speciaal rekening gehouden met de aspecten: beroepskeuzevoorlichting, opvang, fysieke toegankelijkheid, pedagogische en technische begeleiding, en financiering van· de extra kosten. In het kader van het SOCRA TES-programma wordt ook aandacht besteed aan deze aspecten om een reele Europese mobiliteit voor gehandicapte studenten mogelijk te maken. 45 II. LINGUA Besluit van de Raad van 28 juli 1989, PB L 239 van 16. 8. 1989. Het communautair actieprogramma ter bevordering van de kennis van vreemde talen in de Europese Gemeenschap (LINGUA) omvatte de volgende acties: Actje 1: Maatregelen ter bevordering van de bijscholing van leraren vreemde talen; Actie 2: Maatregelen ter bevordering van het leren van vreemde talen aan de universiteit en met name ter ontwik. keling van de basisopleiding van leraren vreemde talen;. Actie 3: Maatregelen ter bevordering van de kennis van vreemde talen voor gebruik in zakelijke betrekkingen en het economisch leven; Actie 4: Maatregelen ter bevordering van de uitbr~iding van de uitwisseling in de Gemeenschap van jongeren die beroeps-, vak- of technisch onderwijs volgen. Deze uitwisselingen worden tussen in onderwijsinstellingen. georganiseerd projecten kader van het Begroting 1990-1994: 153,893 miljoen ecu. III. SOCRATES (1995-1999) Besluit van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995, PB L 87 van 20. 4. 1995. Het actieprogramma SOCRATES stimuleert de samenwerking tussen de Lid-Staten op het gebied van het schoolonderwijs (COMENIUS/partnerschappen tussen scholen), bet boger onderwijs (ERASMUS/stimulering van de mobiliteit van studenten), de bevordering van de talenkennis (LINGUA) en de verbetering van de vaardigheden van de. docenten. Het programma is gericht op leerlingen, studenten, docenten, het administratief personeel van universiteiten, opleiders en kinderen van migrerende werknemers, personen met een reizend beroep en zigeuners. Begroting 1995-1999: 850 miljoen ecu. IV. JEUGD VOOR EUROPA (van 1988 tot 1999) Besluit van de Raad van 16 juni 1988, PB L 158 van 26. 6. 1988, Besluit van de Raad van 29 juli 1991, PB L 217 van 6. 8. 1991, Besluit van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995, PB L 87 van 20. 4. 1995. Het hoofddoel van bet programma JEUGD VOOR EUROPA is, met name door de versterking van de samenwerking te dragen aan het opvoedingsproces van de jongeren door de ontwikkeling van uitwisselingen en aanvullende activiteiten buiten het kader van de formele onderwijs- en beroepsopleidingsstructuren. Het programma maakt bijgevolg de volgende activiteiten mogelijk: uitwisselingen van jongeren in IJsland, Liechtenstein of die permanent in de Europese Gemeenschap (alsmede tussen de Lid-Staten, bij 46 Noorwegen) verblijven of jongeren uit bepaalde derde landen (activiteiten die plaatsvinden landen, in hetzij de Lid-Staten, hetzij de derde landen: Midden- en Oosteuropese Gemenebest van Onathankelijke Staten, Midden- en Latijnsamerikaanse landen, ACP landen), jongereninitiatieven, vrijwilligersactiviteiten (die voortaan op de korte tennijn zijn gericht om geen verwarring te zaaien met de Europese Vrijwilligersdienst) en de opleiding van jongerenwerkers. Bijzondere aandacht wordt besteed aan de verbetering van de toegang tot het programma voor kansanne jongeren, d. w. z. jongeren die om redenen van met name culturele, sociaal economische, fysieke of geografische aard de meeste moeilijkheden ondervinden bij de deelneming aan de communautaire, nationale, regionale of lokale programma's. Het programma richt zich ook op jongerenwerkers, leiders van jongerenorganisaties, opleiders en onderzoekers op het gebied van jongerenzaken. Begroting 1994: 11 miljoen ecu Begroting 1995: 24,4 miljoen ecu Begroting 1995-1999: 126 miljoen ecu. V. TEMPUS (1990-1995) Het hoofddoel van TEMPUS is het tot stand brengen en bevorderen van de internationale samenwerking op het gebied van het hoger onderwijs tussen de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen (MOEL's), de nieuwe onathankelijke Staten van de voonnalige Sovjet-Unie en Mongolie. TEMPUS is actief op het gebied van de herstructurering van de hoger-onderwijsstelsels en de vaststelling van nationale en institutionele beleidsstrategieen in de MOEL' s en de nieuwe onathankelijke Staten. Het is een flexibel programma dat zich aanpast aan enerzijds de nieuwe beboeften zoals de garantie van de kwaliteit, de opleiding en het beheer van het academiscb personeel en bet bebeer van de projecten, en anderzijds aan het ontstaan van nieuwe landen zoals Bosnie-Herzegovina, Macedonie en Turkmenistan. Sinds 1990 bebben circa 12. 000 projecten en 500 instellingen en faculteiten steun van TEMPUS ontvangen. Bovendien beeft TEMPUS bet mogelijk gemaakt circa 15. 000 cursussen te creeren of aan te passen en ongeveer 6. 000 leerdocumenten op te stellen. Begroting TEMPUS PHARE (1990-1996): Begroting TEMPUS TACIS (1993-1995): 601,8 miljoen ecu 52 miljoen ecu. B. BEROEPSOPLEIDING I. PETRA (1988-1994) Besluit van de Raad van 1 december 1987, PB L 346 van 10. 12. 1987, Besluit van de Raad van 21 juli 1991, PB L 214 van 2. 8. 1991. 47 Het communautair actieprogramma voor de beroepsopleiding van jongeren en · hun voorbereiding op het leven als volwassenen en in een beroep (PETRA) heeft ten doel de beleidsmaatregelen van de Lid-Staten aan te vullen en te ondersteunen teneinde het niveau en de kwaliteit van de initiele beroepsopleiding te verhogen. Het. programma was opgezet rond 4 acties: Actie la: Stages voor jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen Voor jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen, hadden de stages ten doel hun opleiding een Europese dimensie te geven door hen in de gelegenheid te stellen in contact te komen met nieuwe opleidingsmethoden, nieuwe apparatuur, een nieuwe inhoud en diverse opleidingsvormen. · Actie lb: Stages voor jongeren die een baan hebben, jonge werkzoekenden en jongeren die een bijscholingsprogramma in een ondememing of een opleiding volgen in een andere Lid Staat. Deze stages hadden ten doel de doelgroep nieuwe beroeps- of opleidingservaring te verschaffen en zo een concreter beeld te geven van het bedrijfsleven. Actie 2: Financiele en technische bijstand voor transnationale projecten, opgezet door opleidingsinstituten, ondememingen en sociale partners met het oog op de oprichting van een Europees netwerk van partnerschappen, dat de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsmodules voor jongeren en de opleiding van opleiders mogelijk moet maken. 3: Totstandbrenging van Actie beroepskeuzebegeleiding eri opleiding van beroepskeuzeadviseurs. contacten tussen de nationale systemen van II. COMETT (1987-1994) Besluit van de Raad, PB L 222 van 8. 8. 1986, Besluit van de Raad, PB L 13 van 17. l. 1989. Het programma betreffende samenwerking tussen universiteit en onderneming inzake opleiding op het gebied van de technologie (COMETT) had ten doel de opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieen, de ontwikkeling van hooggekwalificeerde menselijke hulpbronnen en aldus het concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken door gezamenlijke opleidingsinitiatieven van universitelten en ondernemingen. Actje 1: Europees netwerk De ontwikkeling van samenwerkingsverbanden tussen universiteit en onderneming op regionaal of sectorieel niveau. De structuren moesten vooral een samenwerkingsverband op opleidingsgebied vormen, een partnerschap tussen de universitaire wereld en het bedrijfsleven. Actie 2: Transnationale uitwisselingen en stages De ontwikkeling van een programma van stages voor studenten in ondernemingen, stages voor pas afgestudeerden die een voortgezette opleiding volgen, en uitwisselingen van personeel van universiteiten en ondememingen. 48 Actie 3: Gezamenlijke transnationale programma's voor permanente opleiding De ontwikkeling van gezamenlijke transnationale opleidingsprogramma' s in de vorm van intensieve leergangen van korte duur of opleidingsmateriaal dat gebruik maakt van de bestaande media en technologieen. Begroting 1987-1992: 206,6 miljoen ecu Begroting 1990-1994: 230 miljoen ecu m. EUROTECNET (1990-1994) Besluit van de Raad van 18 december 1989, PB L 393 van 30. 12. 1989. Het doel van bet EUROTECNET-programma was de bevordering van de innovatie op bet gebied van de initiele en voortgezette beroepsopleiding ten einde rekening te houden met de huidige en toekomstige technologische veranderingen en de gevolgen daarvan voor de werkgelegenheid, de arbeid en de vereiste kwalificaties en vaardigheden. Het programma bestond uit twee soorten aanvullende maatregelen: a) b) de Lid-Staten waren verantwoordelijk voor bet opzetten en uitvoeren van een serie innoverende projecten die tot doel badden bet beleid en de beroepsopleidingsstelsels te ontwikkelen en te verbeteren; de Europese Commissie ondersteunde deze projecten door bet leggen van onde:rlinge banden in de vorm van een Europees netwerk ter bevordering van de uitwisselingen, de overdracht van expertise en kennis, en de ontwikkeling van synergieen tussen de projecten. IV. FORCE (1991-1994) Besluit van de Raad van 29 mei 1990, PB L 156 van 21. 6. 1990. Het actieprogramma voor de ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding (FORCE) had ten doel bet aanbod en de kwaliteit van de voortgezette beroepsopleiding ten beboeve van de werknemers in ondernemingen te verbeteren door middel van innovatie en de uitwisseling van ervaringen. Het programma bestond uit twee aanvullende delen: a) b) een gemeenschappelijk kader van richtsnoeren ter ondersteuning en aanvulling van bet beleid en de maatregelen van de Lid-Staten met bet oog op de bevordering van de coherente ontwikkeling van de beroepsopleiding tussen de Lid-Staten; een serie transnationale maatregelen op communautair niveau ter ondersteuning en aanvulling van de door en in de Lid-Staten uitgevoerde activiteiten. Begroting: 83,4 miljoen ecu. 49 V. LEONARDO DA VINCI (1995-1999) Besluit van de Raad van 6 december 1994, PB L 340 van 29. 12. 1994. Het communautaire actieprogramma voor de beroepsopleiding (LEONARDO) beoogt de verbetering van de beroepsopleidingsstelsels en in de Europese Gemeenschap en van de beroepsopleidingsacties, mede door de samenwerking tussen universiteiten en bedrijven. Het programma steunt ook de ontwikkeling van de taalvaardigheden, de kennis en de verspreiding van innovaties op het gebied van de beroepsopleiding. Het programma is gericht op iedereen, al dan niet werkend, en op degenen die verantwoordelijk zijn voor de initiele en voortgezette beroepsopleiding. -voorzieningen Deel 1: Steun aan de verbetering van de beroepsopleidingsstelsels en -voorzieningen in de Lid-Staten en De transnationale proefprojecten hebben betrekking op de samenwerking op het gebied van de verbetering van de initiele en voortgezette beroepsopleiding. Zij steunen ook de beroepsvoorlichting en beroepskeuzebegeleiding, de bevordering van gelijke kansen voor mannen de beroepsopleidingsvoorzieningen ten behoeve van personen die moeilijk toegang tot de arbeidsmarkt krijgen. Er wordt communautaire steun verleend aan de transnationale stageprogramma' s voor jongeren die een initiele beroepsopleiding volgen, en voor werkende jongeren, alsmede aan de transnationale programrria' s voor de uitwisseling van opleiders. verbetering vrouwen kwaliteit van van en de de · Deel 2: Steun aan de verbetering van beroepsopleidingsacties, mede door samenwerking tussen universiteiten en bedrijven, ten behoeve van ondememingen en werknemers. De transnationale proefprojecten hebben betrekking op de innovatie in de beroepsopleiding teneinde rekening te houden met technologische veranderingen en hun invloed op het werk en de vereiste kwalificaties en vaardigheden. LEONARDO DA VINCI steunt ook de transnationale samenwerking op bet gebied van investeringen in de voortgezette opleiding van werknemers, de overdracht van technologische innovaties in het kader van de samenwerking tussen bet bedrijfsleven en de universiteiten en de bevordering van de gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het gebied van de beroepsopleiding. Er wordt en verleend uitwisselingsprogramma' s tussen ondernemingen en universiteiten of opleidingsinstellingen en de transnationale uitwisseling van opleidingsfunctionarissen. communautaire transnationale stage- steun aan de Deel 3: Steun aan de ontwikkeling van de talenkennis en de kennis en verspreiding van innovaties op het gebied van de beroepsopleiding In het kader van dit deel wordt steun verleend aan de samenwerking met het oog op de verbetering van de talenkennis door het opzetten en verwezenlijken van transnationale proefprojecten en uitwisselingsprogramma's, de ontwikkeling van de kennis door enquetes en analyses en door de uitwisseling van vergelijkbare gegevens inzake beroepsopleiding. Dit deel beoogt ook de verspreiding van innovaties op het gebied van de beroepsopleiding door 50 multiplicatorprojecten Deze uitwisselingsprogramma' s worden ten uitvoer gelegd in bet kader van bet door bet CEDEFOP bebeerde programma van studiebezoeken. uitwisselingsprogramma' s. transnationale en Deel 4: Begeleidingsmaatregelen Dit deel betreft de stimulering en de follow-up van bet programma via de opricbting van een samenwerkingsnetwerk landen en via voorlichtings-, follow-up- en evaluatiemaatregelen. tussen de aan bet programma deelnemende Begroting 1995-1999: 620 miljoen ecu. 51 Bijlage 3: Context en commuoautajre programma's betreffende de communautajre oplejdjnp- en mobiliteitsbeurzen yoor ooderzoekers. (Marie Curje-beurzen) A. De communautaire acties inzake opleiding door onderzoek en mobiliteit van onderzoekers 1. Overzicht van de ontwikkeling van de acties De Europese Gemeenschap kent een lange traditie op bet gebied van de opleiding en mobiliteit van onderzoekers, die teruggaat tot baar beginjaren, met name in bet kader van EURATOM. De activiteiten op het gebied van de opleiding en mobiliteit van onderzoekers bebben zich in drie fasen ontwikkeld, die worden gekenrnerkt door verscbillende beleids- en beheersorientaties en door steeds meer financiele middelen. le fase, die loopt vanaf bet begin van de OTO-activiteiten van EURA TOM tot 1985. In deze periode zijn uit een speciaal begrotingsonderdeel ongeveer 50 beurzen per jaar toegekend en gefinancierd. De onderzoekprojecten bestrijken de thematiscbe gebieden van de communautaire OTO-programma' s. 2e fase, die is gevolgd op het besluit van de begrotingsautoriteit om de activiteiten inzake opleiding door onderzoek naar sector onder te verdelen en die heeft geleid tot de tenuitvoerlegging in 1986 van een enkele regeling voor alle OTO-programma' s. Deze fase valt grotendeels samen met de looptijd van het 2e kaderprogramma (1987-1991), waaruit ongeveer 2 300 beurzen zijn gefinancierd voor in totaal ca. 100 miljoen ecu," verdeeld over de verschillende programma's. Tijdens deze fase is bet aantal toegekende beurzen gestegen tot ongeveer 460 per jaar. 3e fase, die is gestart met de tenuitvoerlegging van het 3e kaderprogramma in 1992. Met opzet is een specifiek programma Menselijk potentieel en mobiliteit (MPM) goedgekeurd voor de opleiding en mobiliteit van onderzoekers. Uit dit programma konden * * ca. 1 800 individuele beurzen en ca. 760 beurzen voor instellingen (corresponderend met ongeveer 1 700 financieel ondersteunde onderzoekers) worden gefinancierd. Behalve dit programma kunnen ook de andere specifieke OTO-programma' s, met inbegrip van het GCO, een percentage van bun begroting reserveren voor opleidings- en mobiliteitsacties voor onderzoekers. Sinds 1992 zijn uit deze programma's ongeveer 700 beurzen gefinancierd. In totaal bebben uit bet 3e kaderprogramma bijna 1 500 onderzoekers-bursalen per jaar financiele steun ontvangen voor een gemiddelde duur van bijna twee jaar. en In de mobiliteitsactiviteiten voor onderzoekers qua budget en aantal toegekende beurzen snel toegenomen. Geraamd wordt dat de communautaire inspanning op dit gebied een belangrijk jaar zijn de communautaire opleidings- loop van de laatste vijf 52 percentage (ca. 103) uitmaakt van de financiele middelen die de Lid-Staten hiervoor uittrekken. 2. De opleidings- kaderprogramma (1994-1998) en mobiliteitsacties voor onderzoekers in bet 4e Aile specifieke OTO-programma' s van bet 4e kaderprogramma voorzien in de financiering van activiteiten gericht op de opleiding door onderzoek en de mobiliteit van onderzoekers - hetzij als flankerende maatregel voor de programma's voor de eerste, tweede en derde activiteit; - betzij als hoofdmaatregel voor bet programma voor de vierde activiteit (Opleiding en mobiliteit van onderzoekers - OMO). Dit laatste programma, bet belangrijkste en tevens referentieprogramma op dit gebied, stelt de voorwaarden voor de uitvoerin~ van de regeling voor de andere OTO-programma' s vast, met name voor de eerste activiteit. 3. Het specifieke programma opleiding en mobiliteit van onderzoekers (OMO) (1994-1998)63 Begroting: 792 miljoen ecu. Doelstellingen: - bevordering van de kwantitatieve en kwalitatieve groei van de menselijke hulpbronnen in Europa; - de Gemeenschap de beschikking geven over booggekwalificeerd wetenscbappelijk personeel; - stimulering van de deelname van jonge onderzoekers Gonger dan 35 jaar) aan de verscbillende activiteiten van het programma. De voomaamste activiteiten zijn: Netwerken voor opleiding door onderzoek Doelstellingen: De verschillende landen van de Europese Unie in staat stellen jonge postdoctorale onderzoekers uit te w~sselen voor hoogwaardige projecten. - Stimulering van de samenwerking tussen Europese laboratoria. 62 63 Besluit van bet Europees Parlement en de Raad betreffende bet vierde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap van communautaire werkzaamheden op bet gebied van onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (1994~1998), PB L 126/32 van 18. 5. 1994. Beschildcing van de Raad betreffende de goedkeuring van bet programma "Opleiding en mobiliteit van onderzoekers" (OMO) voor de periode 1994-1998, PB L 361van31. 12. 1994. 53 Aantal projecten: Vorig programma (Menselijk potentieel en mobiliteit): 700 gefinancierde netwerken met in totaal 6 000 onderzoekers. Hujdig programma (Opleiding en mobiliteit van onderzoekers): streefgetal 200 netwerken met in totaal 1 200 onderzoekers. · Onderzoekbeurzen (Marie Curie-beurzen) Hoofddoel: Jonge, bij voorkeur gepromoveerde, onderzoekers (onder de 35 jaar) in staat stellen in een ander land van de Gemeenschap onderzoek · te doen. 4. Interimregeling van bet OMO-programma De geldende interimregeling stelt de netto- en brutobedragen van de beurzen vast, zodat voor de bursalen vergelijkbare voorwaarden gelden als voor de nationale onderzoekers van gelijkwaardig niveau. Deze bedragen zijn vastgesteld door de nationale delegaties van het Comite van bet OMO-programma. Zij verschillen aanzienlijk van de ene tot de andere Lid Staat al naar gelang van de rechtspositie van bursalen (met name wat het brutobedrag betreft) en de nationale loonpolitiek voor onderzoekers (met name wat het nettobedrag betreft). Athankelijk van de nationale wetgeving van bet gastland en het niveau van de onderzoekers vallen de communautaire bursalen onder een van de volgende regelingen: · - - - stelsel voor studenten stelsel voor werknemers stelsel voor zelfstandigen. Het bedrag van de communautaire beurs dat in bet kader van een contract voor opleiding door onderzoek aan de gastinstelling wordt betaald, bestaat uit: a) een bedrag voor de bursaal, bestaande uit: - een brutobedrag ter dekking van de kosten van levensonderhoud, inclusief de verplichte belastingen en sociale premies; - een mobiliteitstoelage (van 400 ecu/maand voor gepromoveerden en 300 ecu/maand voor promovendi); - een eenmalige vaste vergoeding van de reiskosten; b) een vaste bijdrage van 830 ecu/maand aan de gastinstelling voor onderzoeks- en beheerskosten. In sommige landen kunnen de mobiliteits- en reistoelagen gelijkgesteld worden met inkomsten en belast worden. 54 Onderstaande tabel vermeldt de bruto- en nettobedragen van de beurzen en de aan communautaire bursalen in de Lid-Staten en geassocieerde landen toegekende status: Schaal in ecu/maand LAND CAT. 20 STATUS (beurs voor promovendi) CAT. 30 (beurs voor gepromoveerden) STATUS BRUTONETTO (indicatiet) BRUTO NETTO (indicatiet) Belgie Denemarken Duitsland Finland Frankrijk Griekenland Ierland Italic Luxemburg Nederland Oostenrijk Portugal Spanje Verenigd Koninkrijk Zweden Usland Noorwegen Zwitserland 3797 3439 2194 2748 2397 1622 950 1523 1505 2781 2584 2547 2258 1301 1071 1236 2158 2540 2956 1400 1500 1050 1200 1200 900 1050 1800 1500 1450 1150 1100 1050 1200 1200 1450 1900 w w w w w w 2206 w z w w w w B B B w w w W = werknemer, B = bursaal, Z = zelfstandige. 4947 4251 4388 3765 3390 1300 2944 2468 3951 3336 3057 ·3377 3111 2546 1905 3150 3245 4714 w 1700 1700 2100 1550 1609 1500 1800 2300 1800 1700 1700 1600 1400 100 1800 1750 2900 w w w w w w z w w w w w w B w w w Deze door de Commissie op 31 oktober 1992 goedgekeurde regeling geldt voor alle acties voor opleiding door onderzoek en mobiliteit van onderzoekers als bedoeld in het 4e kaderprogramma. In het kader van deze regeling wordt verstaan onder: BEURS VOOR OPLEIDING DOOR ONDERZOEK: de vaste toelage in geld uit de begrotingen van de communautaire programma' s voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO), betaald aan een instelling in het kader van een contract voor de opvang, de opleiding door onderzoek en de mobiliteit van een onderzoeker (de bursaal); BURSAAL: de onderzoeker die in het kader van een tussen de deelnemers te sluiten overeenkomst aan een instelling enderzoek gaat doen en voor wie een deel van de beurs bestemd is; CONTRACT: het tussen de Commissie en de instelling gesloten contract voor de financiering en uitvoering van bet project; DEELNEMERS: de bursaal en de instelling die aan de uitvoering van het project deelnemen; 55 ,It ' GASTINSTELLING: een entiteit met rechtspersoonlijkheid die speciaal ten doel heeft onderzoek te verrichten, zoals een universiteit, een onderzoekscentrum of een ondememing, en die de bursaal ontvangt en aan de subsidiabiliteitscriteria voldoet; GASTLABORA TORIUM: een juridisch van de instelling athankelijke onderzoekseenheid, gelegen binnen deze instelling zelf, in het land van vestiging van deze instelling, in een andere Lid-Staat of in een geassocieerd land. De onderzoekseenheid moet de noodzakelijke voorwaarden voor de uitvoering van het project bieden; GASTLAND: de Lid-Staat of het geassocieerde land waar het project zal worden uitgevoerd; GEASSOCIEERD LAND: een derde land dat krachtens een met de Gemeenschap gesloten overeenkomst financieel deelneemt in een specifiek OTO-programma; PROJECT: het OTO-project voor opleiding door onderzoek van de bursaal. B. 1. Verslag van de groep van deskundigen over "Communautaire beurzen voor opleiding door onderzoek en mobiliteit" Om te komen tot de vaststelling van een enkele regeling in overeenstemming met de notulen van de Raad "onderzoek" van 1 december 1994, heeft de Europese Commissie in oktober 1994 een groep samengesteld van door de Lid-Staten aangewezen deskundigen (afgevaardigden van het CREST), voorgezeten door dr. H. Pfeiffert en bestaande uit vertegenwoordigers van de Ministeries van Onderzoek en Financien van de Lid-Staten). Het rapport en de aanbevelingen van deze deskundigengroep zijn door de deskundigen op 4 mei 1995 goedgekeurd. Hieronder volgen haar conclusies. 2. Samenvatting Dit verslag aan de Commissie werd opgesteld door een groep van deskundigen, bestaande uit vertegenwoordigers van de Ministeries van Financien en Wetenschap en Technologie van de 15 Lid-Staten (Noorwegen) (LS/GS). De deskundigengroep werd in het leven geroepen om de mogelijkheden te bestuderen voor een nieuwe beurzenregeling voor de 3e activiteit "Opleiding door onderzoek" van het OMO programma. De deskundigengroep stelde vast dat de definitieve regeling voor de uitvoering van deze activiteit gebaseerd zou moeten zijn op het volgende beginsel, zoals gedefinieerd door de Raad, te weten: er moeten een nieuwe regeling of gelijkwaardige maatregelen worden vastgesteld teneinde ervoor te zorgen dat voor alle bursalen voonvaarden gelden die onderling en met die voor onderzoekers van hetzelfde niveau in het gastland vergelijkbaar zijn. 56 informatie over de nationale belasting- De deskundigengroep kwam viennaal voltallig bijeen. Door de vertegenwoordigers van de LS/GS werd en sociale zekerheidsstelsels verstrekt. Er werden diverse mogelijke regelingen besproken, die grofweg konden worden verdeeld in die welke · rekening bielden met de bestaande nationale wetgeving, en die waarvoor een wetgevingsinitiatief van de Gemeenschap nodig was. De deskundigengroep concludeerde dat: - over bet algemeen de verschillen in fiscale behandeling tussen de LS/GS obstakels zijn voor de mobiliteit en problemen opleveren die om communautaire maatregelen vragen; - de op de nationale wetgeving gebaseerde interimregeling na eventuele verbeteringen op dit ogenblik de geschiktste regeling voor OMO is. Door de meeste leden van de deskundigengroep werd ecbter erkend dat communautaire maatregelen ·in zoverre voordelen kunnen opleveren dat zij voor een gemeenschappelijke regeling zorgen die de vergelijkbaarbeid tussen EG-bursalen garandeert, en de administratie van de beurzen vereenvoudigt. Een dergelijke regeling ZOU VOOf bet 5e kaderprogramma overwogen moeten worden. De deskundigengroep deed de volgende aanbevelingen: - de definitieve regeling voor bet OMO-programma moet rekening bouden met de nationale belasting- en sociale-zekerbeidsstelsels en gebaseerd zijn op de interimregeling van 1995; · - deze interimregeling moet in 1996 berzien worden, waarbij tegelijk de finaociele bepalingen van 1995 kunnen worden berzien en bet bebeersmecbanisme opnieuw zou moeten worden bekeken. - de Commissie dient zo spoedig mogelijk alles in bet werk te stellen om een gemeenschappelijke oplossing voor de communautaire status van EG-bursalen voor te stellen, die met ingang van bet 5e kaderprogramma van kracbt wordt. Denemarken, Duitsland en Frankrijk waren fel gekant tegen een communautair wetgevingsinitiatief voor een gelijkwaardige juridische EG-status; Er moeten maatregelen worden genomen om de zicbtbaarbeid en identiteit van b~t EG beurzenprogramma te verbeteren. 57 Bijlage 4: Refereotieteksten YERBWF Richtlijn 68/360/EEG van 15 oktober 1968 inzake d~ opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en bet verblijf van de werknemers der Lid-Staten en van bun familie binnen de Gemeenschap (PB L 257 van 19. 10. 1968). Verordening (EEG) nr. 1612/68 van de Raad van 15 oktober 1968 betreffende bet vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap (PB L 257 van 19. 10. 1968). Richtlijn 73/ 148/EEG van 21 mei 1973 inzake de opbeffing van de beperkingen van de verplaatsing en het verblijf van onderdanen van de Lid-Staten binnen de Gemeenschap ter zake van vestiging en verrichten van diensten (PB L 172 van 28. 06. 1973). Richtlijn 90/364/EEG van 28 juni 1990 betreffende het verblijfsrecht (PB L 180 van 13. 07. 1990). Richtlijn 93/96/EEG van 29 oktober 1993 inzake het verblijfsrecht voor studenten (PB L 317 van 18. 12. 1993). SOCIALE ZEKERHEID YAN MIGRERENDE WERKNEMERS Verordeni02en * Verordening (EEG) nr. 1408171 van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de sociale zekerheidsregelingen op loontrekkenden en hun gezinnen, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen, gewijzigd en bijgewerkt bij Verordening (EEG) nr. 2001183 van 2 juni 1983 (PB L 230 van 22. 8. 1983) en later gewijzigd bij elf verordeningen van de Raad, daterende van 1985 tot 1992. * Verordening (EEG) nr. 574172 van de Raad van 21 maart 1972 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de sociale zekerheidsregelingen op loontrekkenden en hun gezinnen, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen. 58 Bijlage 5: Gemeenschappelijke adyjezen yao de socjale partners "Gemeenschappelijk advies over de totstandkoming van een Europese ruimte voor beroeps en geograjische mobiliteit en de verbetering van de werking van de arbeidsmarkt in Europa", 13 februari 1990: De sociale partners benadrukken dat de vorming van een Europese mobiliteitsruimte de Europese economic een dynamiek verleent in twee opzichten, professioneel en geografisch, met ieder hun eigen mechanismen en bepalende factoren. Op een Europees grondgebied zonder binnengrenzen, daadwerkelijke Europese mobiliteitsruimte waarbinnen iedere werknemer het recht heeft om zelf de plaats te kiezen waar hij wil werken, blijven toch nog veel belemmeringen bestaan die de keuzemogelijkheden beperken. Deze belemmeringen zijn: a) reglementair van a~rd: discrepanties met betrekking tot het vrije verkeer en sociale zekerheidsstelsels (niet-overdraagbaarheid van aanvullende pensioenen- en bepaalde andere sociale uitkeringen); geen vergelijkbaarheid van getuigschriften van bekwaamheid en oriderlinge erkenning van diploma's; beperkte tot overheidsfuncties, verschillen in de belastingsystemen; toegang b) economisch en cultureel van aard: kosten verbonden aan verhuizing en herinrichting; problemen met de 'taal, enz. De sociale partners verklaren zich bereid om, elk op hun eigen terrein, bij te dragen tot het zoeken van oplossingen voor de acties ter bevordering van de beroeps- en geografische mobiliteit, het overdragen van aanvullende pensioenen, de vergelijkbaarheid van getuigschriften van bekwaamheid en het taalonderricht. Zij zijn van mening dat degenen die naar een ander land willen verhuizen, over alle informatie moeten beschikken met betrekking tot de praktische voorwaarden aangaande de mobiliteit en de levens- en. werkomstandigheden die gelden in het. gastland. " "Gemeenschappelijk advies over basisonderwijs, initiele opleiding, beroepsopleiding ,m volwasseneneducatie" van 19 juni 1990: en "Leerkrachten aan uitwisselingsprogramrna' s en praktische opleiding deel te nemen, on deze vertrouwd te maken met de laatste ontwikkelingen in het bedrijfsleven en met de nieuwe technologieen. " opleiders moeten meer worden aangemoedigd om "Gemeenschappelijk advies over de modaliteiten om op zo groot mogelijke schaal de daadwerkelijke toegang tot opleiding mogelijk te maken " van 20 december 1991: "Het welslagen van de interne markt hangt in grote mate af van de kwalificaties van de werknemers en het concurrentievermogen van de ondernemingen waar zij werken. Daarom is het van essentieel belang dat de arbeidskrachten in de Europese Gemeenschap de grootst mogelijke , toegang hebben tot de opleidingsmogelijkheden teneinde de reeds bestaande kwalificaties uit te breiden en nieuwe te verwerven. " 59 Bijlage 6: ~ Door beguostigden van commuoautaire subsidies ujt de landeo van Midden- en Oost-Europa in de Europese Gemeeoschap en de land. en yan de Europese Economjscbe Rujmte ondervonden belemmeriogeo Tien landen uit Midden- en Oost-Europa (LMOE) (Polen, Hongarije, de Tsjechische Republiek, de Slowaakse Republiek, Bulgarije, Roemenie, Letland, Litouwen, Estland en Slovenie) hebben associatieovereenkomsten met de Europese Unie ondertekend of zijn voomemens zulks te doen. In het kader van de strategie ter voorbereiding van de toetreding zullen deze landen geconfronteerd worden met het probleem van de omzetting van procedures betreffende de inteme markt. Tussen 1990 en 1996 hebben ongeveer 23 000 studenten en 30 000 docenten uit deze landen een mobiliteitsperiode in landen van de Europese Unie doorgebracht. Dit aantal is voldoende groot om hier enkele van de belangrijkste moeilijkheden te vennelden waarop zij hierbij zijn gestuit. Dit overzicht is, des te toepasselijker omdat deze landen geleidelijk aan de programma' s Socrates en Leonardo Da Vinci zullen gaan deelnemen. I. VISA Er zijn een groot aantal situaties denkbaar. De onderdanen van sommige Midden- en Oost Europese landen zijn voor bepaalde landen van de Europese Gemeenschap vrijgesteld van de viswnplicht. Daar waar wel een visum vereist is, gebeurt het dat dit veel te laat aankomt, waardoor de mobiliteit in gevaar komt. Wanneer het EG-land waar de gegadigde been wil, in zijn land geen ambassade heeft, moet hij naar een derde land. II. SOCIALE ZEKERHEID Bij gebrek aan bilaterale overeenkomsten tussen verscheidene deelnemende landen en de Lid-Staten moesten voor de duur van het verblijf individuele ziektekostenverzekeringen afgesloten worden. De nationale contactpunten en de bevoegde diensten van de universiteiten zijn over het algemeen in staat de bursalen de fonnules met de beste kwaliteit/prijs-verhouding aan te geven. ill. PROBLEMEN ALS GEVOLG VAN DE BEURZEN ZELF Het bedrag van de beurzen voor studenten wordt over het algemeen als toereikend beschouwd, maar in EG-landen met hoge kosten van levensonderhoud (D, NL, VK) is het soms -maar net voldoende. IV. ERKENNING VAN DE STUDIETIJDV AKKEN Al te dikwijls worden de door studenten uit de landen van Midden- en Oost-Europa in het buitenland doorgebrachte studietijdvakken niet volledig erkend, zodat zij verplicht zijn in eigen land langer te studeren om hun diploma te krijgen. Een dergelijke situatie is betreurenswaardig. Wanneer de student pas in zijn 5e jaar naar het buitenland gaat (als hij 60 toch werkt aan zijn scriptie of proefschrift), is er geen probleem, maar deze oplossing is onbevredigend omdat mobiliteit in alle studiejaren mogelijk moet zijn. Het is in de eerste plaats aan de uitzendende instellingen om een oplossing te vinden: zij moeten hun cursussen flexibeler opzetten. Vervolgens zou de geleidelijke invoering van bet ECTS-systeem de studenten meer garanties moeten bieden. V. T ALENKENNIS Het talenprobleem is in de organisatie van de mobiliteitsprojecten voor kandidaten uit de LMOE naar de Europese Gemeenschap niet al te groot gebleken, aangezien de vreemde talenkennis onder academici in deze landen tamelijk verbreid is en een van de criteria bij de selectie van studenten en docenten voor de beurzen vormt. Twee problemen zijn echter het vermelden waard: - het geringe aantal studenten uit de. LMOE dat andere vreemde talen spreekt dan Engels, Frans of Duits bemoeilijkt feitelijk de mobiliteit naar sommige landen van de Unie; - omgekeerd houdt in het kader van TEMPUS, dat binnen Socrates tot ontwikkeling moet komen, het vooralsnog beperkte karakter van de mobiliteit van studenten uit de Europese Gemeenschap naar de LMOE met name verband met de taalbarriere. 61 Bijlage 7: Glossarjum CEDEFOP: Europees Centrum voor de ontwikkeling van de beroepsopleiding ECTS: EER: EG: EU: European Credit Transfer System (Europees systeem voor de overdracht van studiepunten) Europese Economische Ruimte Europese Gemeenschap Europese Unie EURES: European Employment Services (Europese diensten voor arbeidsvoorziening) FMC: Programme de Formation et Mobilite des Chercheurs (Programma voor opleiding en mobiliteit van onderzoekers) IRDAC: Industrial Research Development Advisory Committee NARIC: OESO: OTO: Network of National Academic Recognition Information Centres (Netwerk van nationale informatiecentra voor de erkenning van academische diploma's) Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling Onderzoek en technologische ontwikkeling 62 ISSN 0254-1513 COM(96) 462 def. DOCUMENTEN NL 16 15 04. CatalogUsnummer : CB-C0-96-491-NL-C ISBN 92-78·09742. X Bureau voor ~ffici!le publikaties der Europesc Gemeenschappen L-2985 Luxemburg