eurovoc_concepts:
audiovisual programme
child protection
consumer protection
fundamental rights
information network

text: ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 16. 10. 1996 COM(96)483 τελικό ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ (υποβλ€θ€ίσα από την Επιτροπή) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ > Ιστορικό και προβληματική της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας 1. 2. 3. Τα προβλήματα της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Η τροποποίηση του πλαισίου Η έκταση των προβλημάτων ανάλογα με το είδος της υπηρεσίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ II Κανόνες και μέσα ελέγχου που εφαρμόζονται στο ηλεκτρονικό υλικό με στόχο την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας 1. Κοινές γενικές αρχές 2. 2. 1 2. 2 2. 3 Οι κανόνες και τα μέσα που εφαρμόζονται σε εθνικό επίπεδο Τα καθεστώτα προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Τα καθεστώτα προστασίας των ανηλίκων Η εκπαίδευση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ΚΕΦΑΛΑΙΟ III Το πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Μέτρα και ενέργειες πρωταρχικής σημασίας 1. 2. 3. Η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών Συνεργασία σε θέματα δικαιοσύνης και εσωτερικών υποθέσεων Κύριοι άξονες συνεργασίας ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 1 3 7 7 7 11 13 13 14 14 16 21 22 22 23 24 26 I c ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του παρόντος πράσινου βιβλίου είναι να εξετάσει τις προκλήσεις που αντιμετοχηίζει η κοινωνία για να εξασφαλίσει ότι δύο συγκεκριμένα προβλήματα που έχουν πρωταρχική σημασία για το κοινό, δηλ. η προστασία των ανηλίκων και η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, θα ληφθούν δεόντως υπόψη στον εν ταχεία εξελίξει κόσμο των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης. Η μετάβαση από τον κόσμο της ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής σε περιβάλλον όπου η κλασική τηλεόραση θα συνυπάρχει με επιγραμμικές υπηρεσίες και, επομένως, με νοθογενή προϊόντα δημιουργεί πληθώρα από δυνατότητες. Το σύνολο των δυνατοτήτων που προσφέρονται από αυτά τα επιτεύγματα θα εξαρτηθεί από τον τρόπο με τον οποίο όλη η κοινωνία θα βρει την ορθή ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης και στις θέσεις κοινού ενδιαφέροντος, ανάμεσα στις πολιτικές που προωθούν την εμφάνιση νέων υπηρεσιών και την ανάγκη να διασφαλιστεί ότι οι δυνατότητες που ανοίγονται κατ' αυτόν τον τρόπο δεν θα χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά από τη μειοψηφία εις βάρος της πλειοψηφίας. Ορισμένες πτυχές αυτών των προβλημάτων απαιτούν λύσεις ευρωπαϊκής αν όχι παγκόσμιας κλίμακας. Άλλες πτυχές παραμένουν στην αρμοδιότητα κάθε κράτους ή του ίδιου του ατόμου. Η Επιτροπή κρίνει ότι είναι νόμιμο και αναγκαίο, σ' αυτά τα πλαίσια, να μελετηθεί η κατάσταση εν γένει, ούτως ώστε να εξακριβωθεί η προστιθέμενη αξία που πρέπει να παρέχει κάθε κλιμάκιο της εξουσίας, και ταυτόχρονα να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στις πρωτοβουλίες της ευρωπαϊκής Ένωσης, με απόλυτη τήρηση της αρχής της επικουρικότητας. Τα προβλήματα που θίγονται - η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας - κατέχουν σήμερα σημαντική θέση στο πολιτικό χρονοδιάγραμμα. Στην πρώτη ετήσια έκθεση του Φόρουμ της κοινωνίας των πληροφοριών, που εκδόθηκε τον Ιούνιο του 1996, θεωρείται ότι έχουν προτεραιότητα όσον αφορά τη νομική προστασία. Τα προβλήματα αυτά έχουν επίσης εξετασθεί συστηματικά - από τις εθνικές και κοινοτικές πολιτικές - διότι παρουσιάζουν πρωταρχικό ενδιαφέρον για το κοινό. Τα νομικά και λοιπά μέτρα στον τομέα αυτό σχεδιάστηκαν βέβαια με βάση τα χαρακτηριστικά των παραδοσιακών ηλεκτρονικών μέσων (τηλεοπτικής και ραδιοφωνικής μετάδοσης) τα οποία, συγκεντρώνονται ως μέσα μαζικής ενημέρωσης. Οι νέες υπηρεσίες που εμφανίζονται παρουσιάζουν δύο εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά: είναι αποκεντρωμένες και εντάσσονται περισσότερο στην ατομική παρά στην μαζική ενημέρωση. Ακόμη και αν το πραγματικό περιεχόμενο αυτών των υπηρεσιών είναι μερικές φορές το ίδιο - ταινίες, δελτία ειδήσεων ή ντοκυμαντέρ - οι διαφορές αυτές πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά τη χάραξη των πολιτικών. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το παρόν πράσινο βιβλίο περιγράφει την εξέλιξη των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης και μελετά την υφιστάμενη νομοθεσία και τις πολιτικές σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, καθώς και τις συνέπειες που θα έχει για τις πολιτικές αυτές η ανάπτυξη νέων υπηρεσιών, στο μέτρο που έχουν σχέση με τα δύο εξεταζόμενα προβλήματα. Οι πολιτικές επιλογές που εξετάζονται είναι ποικίλες και έχουν γενική ισχύ, από τη ρύθμιση και την αυτορύθμιση, μέσω των μέτρων ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης, έως την ανάπτυξη διατάξεων γονικού ελέγχου. Στόχος του παρόντος πράσινου βιβλίου της Επιτροπής είναι να προκαλέσει συζήτηση σε μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη βάση. Υποβάλλεται ταυτόχρονα με τη ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Παράνομο και επιβλαβές υλικό στο Internet". Τα δύο αυτά έγγραφα είναι άκρως παραπληρωματικά τόσο ως προς το χρονοδιάγραμμα όσο και ως προς το πεδίο εφαρμογής τους. Η ανακοίνωση παρουσιάζει βραχυπρόθεσμα μέτρα για την εξέταση ειδικών θεμάτων που συνδέονται με το Internet, τα οποία εξέρχονται από το πλαίσιο της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Εκτός από το συμβουλευτικό και μακροπρόθεσμο χαρακτήρα του, το πράσινο βιβλίο αφορά ειδικά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στον τομέα των νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης εν γένει. Τα δύο αυτά έγγραφα συνιστούν την απάντηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, τα οποία είχαν ζητήσει να εξετασθούν σε βάθος τα θέματα ευρωπαϊκής πολιτικής που συνδέονται με την ανάπτυξη νέων υπηρεσιών. lfc Σχετικά με το θέμα αυτό, η Επιτροπή θα ήθελε να τονίσει ότι έχουν ήδη αναληφθεί, ή μελετώνται, ορισμένες πρωτοβουλίες οι οποίες εξετάζουν είτε ειδικά είτε περιστασιακά σχετικά θέματα κοινού ενδιαφέροντος. Για παράδειγμα, η ανακοίνωση της Επιτροπής για τις "Υπηρεσίες γενικού ενδιαφέροντος στην Ευρώπη" αφιερώνει ένα μέρος στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση, όπου αναφέρεται ότι οι εν λόγω θέσεις γενικού ενδιαφέροντος σ' αυτόν τον τομέα αφορούν κυρίως το περιεχόμενο των ραδιοτηλεοπτικών προγραμμάτων και συνδέονται με τις ηθικές και δημοκρατικές αξίες, όπως ο πλουραλισμός, η δεοντολογία των πληροφοριών και η προστασία του ατόμου. Η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί το αντικείμενο του πράσινου βιβλίου σχετικά με τα δικαιώματα πνευματικού δημιουργού και τα συγγενικά δικαιώματα στην κοινωνία των πληροφοριών. Το πράσινο βιβλίο για τις εμπορικές ανακοινώσεις αφορά ιδίως θέματα κοινού ενδιαφέροντος στον τομέα της διαφήμισης και της χορηγίας. Επίσης εκδόθηκε οδηγία για την προστασία των φυσικών προσώπων όσον αφορά την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Η οδηγία "Τηλεόραση χωρίς σύνορα", η οποία αναθεωρείται, προβλέπει συντονισμένους κοινοτικούς κανόνες σε ορισμένους τομείς, και ιδίως στον τομέα της προστασίας των ανηλίκων. Η πρόταση οδηγίας για "την κανονιστική διαφάνεια στην εσωτερική αγορά για τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών" θα διευκολύνει τον κοινοτικό συντονισμό των μελλοντικών κανονιστικών ενεργειών και την επιδίωξη των στόχων κοινού ενδιαφέροντος που αξίζει να προστατευθούν. Τέλος, άλλα προβλήματα που προκύπτουν από την ανάπτυξη των νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης - όπως τα προβλήματα σχετικά με τις πολιτιστικές και γλωσσικές διαφορές - αποτέλεσαν ήδη το αντικείμενο πολλών πρόσφατων πρωτοβουλιών (όπως τα προγράμματα MEDIA II, INFO 2000 και τα πολυγλωσσικά συστήματα ενημέρωσης). Η Επιτροπή θα μελετήσει τα αποτελέσματα αυτών των πρωτοβουλιών λαμβανομένων υπόψη των στόχων τους και θα υποβάλει σε εύθετο χρόνο μία εκτίμηση της κατάστασης και της ανάγκης για νέες πρωτοβουλίες με βάση τα σημερινά δεδομένα. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η καταπολέμηση της κυκλοφορίας υλικού που θίγει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η προστασία των ανηλίκων από την πρόσβαση σε υλικό που είναι δυνατόν να βλάψει την ανάπτυξη τους έχουν πρωταρχική σημασία για να μπορέσουν οι νέες οπτικοακουστικές υπηρεσίες και οι υπηρεσίες πληροφόρησης να αναπτυχθούν σε κλίμα εμπιστοσύνης. Εάν δεν ευρεθούν σύντομα και δεν εφαρμοστούν αποτελεσματικά μέσα για την προστασία του κοινού συμφέροντος σ' αυτούς τους τομείς, υπάρχει κίνδυνος οι νέες αυτές υπηρεσίες να μην αναπτύξουν όλο το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό δυναμικό τους. Το κεφάλαιο Ι του παρόντος πράσινου βιβλίου αναφέρει τις πτυχές της ανάπτυξης των νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης που ενδείκνυνται για την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και αναλύει τα είδη υλικού που είναι δυνατό να προκαλέσουν πρόβλημα. Τονίζει ότι πρέπει να αποφευχθεί η σύγχυση προβλημάτων διαφορετικής φύσεως, όπως η παιδική πορνογραφία, η οποία είναι παράνομη και υπόκειται σε ποινικές κυρώσεις, και η πρόσβαση των παιδιών σε πορνογραφικό υλικό για ενήλικες, το οποίο, ενώ είναι επιβλαβές για την ανάπτυξη τους, μπορεί να μην είναι παράνομο για τους ενήλικες Πρέπει να μελετηθούν λύσεις, ώστε να ληφθεί υπόψη το εν λόγω είδος υλικού. Οι λύσεις αυτές πρέπει επίσης να προσαρμοστούν λόγω της εξέλιξης του περιβάλλοντος των υπηρεσιών. Νέες τηλεοπτικές υπηρεσίες, όπως η χρέωση ανά θέαμα (pay-per-view), προσφέρουν μεγαλύτερη προσωπική επιλογή Ξεφεύγουν από το πρότυπο του μέσου μαζικής ενημέρωσης, όπου ο τηλεθεατής μπορεί είτε να παρακολουθήσει είτε να μην παρακολουθήσει μία εκπομπή, και προσεγγίζουν ένα πρότυπο εκδοτικού τύπου, δηλαδή όπου ο τηλεθεατής διαθέτει πολλές δυνατότητες επιλογής προγράμματος. Οι επιγραμμικές υπηρεσίες προωθούν ακόμη περισσότερο αυτή την εξέλιξη προς το πρότυπο ατομικής ενημέρωσης Από γεωγραφικής πλευράς, τα δίκτυα διανομής είναι λιγότερο εθνικά και όλο και περισσότερο παγκόσμια, ενώ το Internet αποτελεί διεθνές δίκτυο δικτύων. Εξάλλου, εμφανίζονται νέα είδη υλικού. Η κλασική τηλεοπτική εκπομπή η οποία παρακολουθείται από την αρχή έως το τέλος είναι εκ φύσεως γραμμική, ενώ η διαλογικότητα επιτρέπει την πλοήγηση σε εναλλακτικά σενάρια. Επίσης δημιουργούνται νοθογενείς μορφές υλικού, οι οποίες για παράδειγμα συνδυάζουν γενικά τα παιχνίδια, τις διαφημίσεις και την ενημέρωση. Η ανάπτυξη νέων υπηρεσιών απαιτεί ένα ευέλικτο πλαίσιο, ιδίως από κανονιστικής πλευράς. Για την εξεύρεση νέων λύσεων είναι απαραίτητη η λειτουργική ανάλυση των χαρακτηριστικών κάθε νέου είδους υπηρεσίας. Πρέπει δε να αξιολογείται με προσοχή κάθε νέος κίνδυνος που ενυπάρχει στις νέες υπηρεσίες. Οι φόβοι σχετικά με την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που δημιουργούν οι νέες οπτικοακουστικές υπηρεσίες και υπηρεσίες πληροφόρησης δικαιολογούν τη σημασία που αποδίδουν α' αυτή τόσο οι κρατικές αρχές όσο και οι πολίτες. Ωστόσο, δεν πρέπει να εξογκώνουμε το πρόβλημα - η δυσκολία έγκειται συχνά περισσότερο στα χαρακτηριστικά των νέων υπηρεσιών σε σχέση με τα παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης παρά στο υλικό τους Το κεφάλαιο //περιλαμβάνει ανάλυση των νομικών και συνταγματικών διατάξεων που ισχύουν σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Σ' αυτό το κεφάλαιο διευκρινίζεται ότι όλες οι εθνικές διατάξεις στην Ευρώπη εντάσσονται στο πλαίσιο των θεμελιωδών δικαιωμάτων που αναφέρονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), τα οποία έχουν ενσωματωθεί ως γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου, με το άρθρο ΣΤ. 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ειδικότερα, το άρθρο 10 της εν λόγω σύμβασης διασφαλίζει το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης Επίσης ορίζει ότι η άσκηση αυτού του δικαιώματος μπορεί να υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς για ειδικούς λόγους, και ιδίως για την προστασία της υγείας ή των ηθών και για την πρόληψη του εγκλήματος. Κατά συνέπεια, η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι πουθενά απόλυτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και υπόκειται σε περιορισμούς. Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου δημιούργησε την αρχή της αναλογικότητας, δηλαδή την κυριότερη δοκιμή για να ελεγχθεί εάν κάθε περιοριστικό μέτρο συμφωνεί προς τις θεμελιώδεις αρχές που ορίζονται στην ΕΣΔΑ. Η Ευρώπη διαθέτει επομένως μία βάση για κοινή προσέγγιση - την αρχή της ελευθερίας της έκφρασης και τη δοκιμή της αναλογικότητας. Εκτός από την κοινή αυτή βάση, τα ισχύοντα καθεστώτα στα κράτη μέλη διαφέρουν σημαντικά, και αντικατοπτρίζουν τις διαφορές των πολιτιστικών και ηθικών προτύπων. Γενικά, οι νέες υπηρεσίες μπορούν να δημιουργήσουν ειδικά νέα προβλήματα όσον αφορά την εφαρμογή των νομικών διατάξεων. Για παράδειγμα, είναι όλο και πιο δύσκολο να προσδιοριστεί η ευθύνη όταν πολλοί διαφορετικοί φορείς παρεμβαίνουν στην αλυσίδα επικοινωνιών (φορέας παροχής δικτύου, παροχής πρόσβασης, παροχής υπηρεσιών, παροχής υλικού). Τα προβλήματα αυτά είναι ακόμα μεγαλύτερα όταν τα διάφορα στοιχεία της αλυσίδας ευρίσκονται σε διαφορετικές χώρες. Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει στη συνέχεια τα προβλήματα σχετικά με την προστασία των ανηλίκων από το επιβλαβές, αλλά όχι οπωσδήποτε παράνομο υλικό, όπως το ερωτικό υλικό για ενήλικες. Σε ορισμένα κράτη μέλη, η αρχή της προστασίας των ανηλίκων περιλαμβάνεται σε γενικές διατάξεις, ανεξάρτητα από το μέσο μαζικής ενημέρωσης, οι οποίες απαγορεύουν την παροχή σε ανηλίκους υλικού που είναι δυνατό να βλάψει την ανάπτυξη τους (αλλά το οποίο διατίθεται νόμιμα στους ενήλικες). Σε άλλα κράτη μέλη ισχύουν διατάξεις ειδικές για κάθε μέσο μαζικής ενημέρωσης. Εν πάση περιπτώσει, η εφαρμογή των μέτρων προστασίας των ανηλίκων απαιτεί την εξεύρεση των μέσων με τα οποία θα διασφαλίζεται ότι οι ανήλικοι δεν θα έχουν πρόσβαση σε επιβλαβές υλικό, ενώ οι ενήλικες θα μπορούν να έχουν πρόσβαση. Οι πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις μπορούν να δώσουν νέες λύσεις χάρη στον αυστηρότερο γονικό έλεγχο, όχι μόνο στην τηλεόραση ("φραγή προγράμματος") αλλά και στα επιγραμμικά περιβάλλοντα (PICS). Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, η σήμανση του υλικού αποτελεί βασικό μέρος του συστήματος. Οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες είναι πιο περιορισμένες στην τηλεόραση από ό,τι στο επιγραμμικό περιβάλλον, αλλά και οι δύο περιπτώσεις έχουν το πλεονέκτημα ότι παρέχουν λύσεις που ξεκινούν από τη βάση ("bottom-up") παρά λύσεις που ξεκινούν από τη κορυφή ("top down") οι οποίες καθιστούν περιττή κάθε προηγούμενη λογοκρισία και ενισχύουν την πιθανή αποτελεσματικότητα της αυτορύθμισης Το κεφάλαιο III αναλύει την κατάσταση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσον αφορά αφενός το κοινοτικό δίκαιο, αφετέρου τη συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων. Η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών αποτελεί μία από τις τέσσερις θεμελιώδεις αρχές που διασφαλίζει η Συνθήκη. Οι περιορισμοί είναι δυνατόν να επιβληθούν για λόγους κυρίως κοινού συμφέροντος, όπως η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά υπόκεινται ιδιαίτερα στη δοκιμή της αναλογικότητας Για την καταπολέμηση του παράνομου υλικού, αναγνωρίζεται ότι η συνεργασία μεταξύ κρατών μελών στους τομείς της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων διαδραματίζει βασικό ρόλο λόγω του διεθνούς χαρακτήρα των νέων υπηρεσιών. Χάρη στη συνεργασία αυτή, τα κράτη μέλη θα μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα την παράνομη χρήση και το παράνομο υλικό. Εξάλλου, χάρη στην εσωτερική συνοχή θα ευρίσκονται σε πλεονεκτική θέση για να ενεργήσουν για την εξεύρεση λύσεων διεθνούς κλίμακας. Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις διάφορες δυνατότητες να ενισχυθεί η συνεργασία μεταξύ των εθνικών διοικήσεων και με την Επιτροπή, αφενός σε κοινοτικό πλαίσιο, αφετέρου στο πλαίσιο της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων (συστηματική ανταλλαγή πληροφοριών, συγκριτική ανάλυση των εθνικών νομοθεσιών, καθορισμός κοινού πλαισίου για την αυτορύθμιση, συστάσεις για τη συνεργασία στους τομείς της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων, κοινοί προσανατολισμοί για τη διεθνή συνεργασία). Επίσης αξιολογεί τις δυνατότητες ενθάρρυνσης της συνεργασίας μεταξύ των σχετικών βιομηχανιών (κώδικες συμπεριφοράς, κοινά πρότυπα για τα συστήματα σήμανσης, προώθηση του προτύπου PICS). Επίσης θα συζητηθούν ενδεχόμενα μέτρα ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης των χρηστών. Με βάση τις πρώτες προτάσεις ενεργειών που διατύπωσε η Επιτροπή στην ανακοίνωση της "Παράνομο και επιβλαβές υλικό στο Internet", στα κεφάλαια II και III περιλαμβάνουν και τα δύο μία σειρά ζητημάτων, που πρέπει να μελετηθούν σε βάθος, σχετικά με τα προβλήματα που θεωρεί η Επιτροπή ως βασικά για τον καθορισμό των μελλοντικών ενεργειών. Τα ζητήματα αυτά είναι με τη σειρά: Zmiwa 1; Εάν ληφθεί υπόψη τι είναι τεχνικά εφικτό και οικονομικά λογικό, ποια πρέπει να είναι η ευθύνη των διαφόρων φορέων που παρεμβαίνουν στην αλυσίδα ανακοίνωσης του υλικού, από τον δημιουργό έως τον τελικό χρήστη (ποια είδη ευθύνης - ποινική, αστική, συντακτική - και υπό ποίους όρους η ευθύνη αυτή περιορίζεται); Zmtma 2: Πώς μπορεί να ελεγχθεί η αναλογικότητα των λαμβανόμενων μέτρων; Πρέπει, μεταξύ άλλων, να προβλεφθούν μηχανισμοί διαιτησίας ή συνδιαλλαγής σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης; Εάν ναι ποιοι; Zmtma 3; Πώς μπορεί να καθοριστεί η ορθή ισορροπία μεταξύ της προστασίας του ιδιωτικού βίου (στην οποία περιλαμβάνεται και η δυνατότητα των χρηστών να διατηρούν την ανωνυμία στα δίκτυα) και της ανάγκης να επιβάλλονται ποινές για παράνομη συμπεριφορά; Zmtma 4: Πρέπει να προτιμηθεί η προσέγγιση της ρύθμισης ή της αυτορύθμισης (η οποία θα στηρίζεται ενδεχομένως σε νομικό πλαίσιο) σχετικά με τις συστήματα γονικού ελέγχου; Ποια μέτρα πρέπει να προβλεφθούν, ιδίως σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης; Zmtma 5: Σε ποιες περιπτώσεις πρέπει να προβλεφθεί η συστηματική παροχή συστημάτων γονικού ελέγχου (ανάλογα με το είδος της υπηρεσίας ή με βάση άλλα κριτήρια); Πρέπει να προβλεφθούν καθεστώτα υποχρεωτικής παροχής τους; Εάν ναι, υπό ποία μορφή και σε ποιους φορείς πρέπει να εφαρμόζονται; Στις διάφορες αυτές περιπτώσεις, ποιες είναι οι απαραίτητες λειτουργίες που πρέπει να παρέχουν τα συστήματα αυτά; Zmnua 6: Πώς μπορεί να εφαρμοστεί η αποκέντρωση της σήμανσης του υλικού χωρίς να θίγονται οι εθνικές, τοπικές και προσωπικές διαφορές ευαισθησίας, όταν οι οπτικοακουστικές υπηρεσίες και υπηρεσίες πληροφόρησης είναι διεθνικές; Zmtma 7: Ποια στοιχεία τυποποίησης θα συμβάλουν στην ενιαία ανάπτυξη της σήμανσης του υλικού στην Ευρώπη, ιδίως στην περίπτωση των ψηφιακών υπηρεσιών (τυποποίηση των ειδών παρεχόμενων πληροφοριών, της κωδικοποίησης και της αποκωδικοποίησης αυτών των πληροφοριών, κλπ); Zmtma 8: Με ποιους τρόπους πρέπει να εφαρμοστεί η διοικητική συνεργασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Με ποιο τρόπο και σε ποιο θεσμικό πλαίσιο πρέπει να επισημοποιηθεί; Zmtma 9: Τι προτεραιότητα πρέπει να δοθεί σε ευρωπαϊκό και σε διεθνές επίπεδο; Συγκεκριμένα, πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην εξεύρεση λύσεων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη συνέχεια να επεκταθούν αυτές σε διεθνές επίπεδο ή αυτό πρέπει να γίνει παράλληλα; Ποια είναι τα καταλληλότερα πλαίσια για τη διεθνή συνεργασία (G7, ΟΟΣΛ, ΔΕΤ, ΠΟΕ, ΟΠΕ ή διμερείς επαφές); Πώς θα επισημοποιηθεί αυτή η διεθνής συνεργασία; ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣΤΩΝ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ Στο παρόν κεφάλαιο επιχειρείται ο προσδιορισμόςτων κύριων προβλημάτων που μπορεί να θέσει το υλικό των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. 1· Τα ποοβλήιιατα τικ ποοστασιας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Ανεξάρτητα από τη σημασία που δίνεται στην ελευθερία έκφρασης, η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελούσε ανέκαθεν σημαντικό θέμα κατά τη ρύθμιση των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Η εμφάνιση νέων μέσων ουδόλως θέτει υπό αμφισβήτηση την ανάγκη της προστασίας αυτής. Οι μηχανισμοί που εξασφαλίζουν την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μπορεί να ποικίλλουν ανάλογα με τις χώρες και με τις χρονικές περιόδους, θα πρέπει ωστόσο να διακρίνουμε σαφώς δύο προβληματικές που συνδέονται με το περιεχόμενο: Αφενός, η πρόσβαση σε ορισμένα είδη υλικού μπορεί να απαγορευθεί για ολόκληρη την κοινωνία, ανεξάρτητα από την ηλικία των ατόμων στα οποία αυτό απευθύνεται και ανεξάρτητα από το μέσο από το οποίο μεταδίδεται. Μεταξύ αυτών των απαγορευμένων περιεχομένων, πέραν από τις διαφορές βάσει των εθνικών νομοθεσιών, θα μπορούσε να επισημανθεί μια γενική κατηγορία υλικού που προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια: πρόκειται κυρίως για υλικό παιδικής πορνογραφίας, υλικό που περιλαμβάνει ακραίες μορφές άσκοπης βίας και εξωθεί στις φυλετικές ή άλλες διακρίσεις, στο μίσος ή τη βία. Αφετέρου, η πρόσβαση σε ορισμένα είδη υλικού που μπορεί να επηρεάσουν την σωματική και/ή διανοητική ανάπτυξη των ανηλίκων επιτρέπεται μόνο για ενήλικες και απαγορεύεται για τους ανήλικους Τα μέτρα αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με άλλα μέτρα γενικού ενδιαφέροντος όπως εκείνα που αφορούν την προστασία των καταναλωτών, τα οποία μπορεί να αφορούν και την προστασία των ανηλίκων (ιδίως σχετικά με τις εμπορικές ανακοινώσεις, μέτρα που αποσκοπούν στην αποτροπή κάθε είδους εκμετάλλευσης της ευπιστίας των ανηλίκων)1. Τα προβλήματα αυτά συγχέονται κάποτε για διάφορους λόγους. Έχει όμως ιδιαίτερη σημασία η αποφυγή της ανάμιξης των θεμάτων και η διατήρηση της διάκρισης: πρόκειται για διαφορετικούς στόχους που θέτουν διαφορετικά προβλήματα και που απαιτούν διαφορετικές λύσεις Π. χ. είναι προφανές ότι τα μέσα που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να καταστεί αποτελεσματική η πλήρης απαγόρευση και για να περιορισθεί η πρόσβαση των ανηλίκων ή η τυχαία πρόσβαση των ενηλίκων είναι σαφώς διαφορετικά. 2. Η τροποποίηση τον πλαισίου Η εμφάνιση νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και υπηρεσιών πληροφόρησης μεταβάλλει ριζικά το πλαίσιο της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (βλέπε παράρτημα II). 2. 1 Ο τηλεοπτικός xoauoc: από τα ιιέσα ιιαΕιχής ενηιιέοωσης στο συνταχτικό πρότυπο Η ψηφιακή ραδιοτηλεοπτική μετάδοση θα πολλαπλασιάσει και θα διαφοροποιήσει τις υπηρεσίες κατά τρόπο θεαματικό: κάθε "ψηφιακό φάσμα" διαθέτει (ή θα διαθέτει πολλές δεκάδες υπηρεσιών μεταξύ των οποίων υπηρεσίες χρέωσης ανά θέαμα (PPV) ή οιονεί βίντεο κατά παραγγελία (NVOD). Με τα συστήματα βίντεο κατά παραγγελία (VOD) θα εισαχθεί προοδευτικά ολόκληρο φάσμα νέων συναλλακτικών υπηρεσιών (από ταινίες κατά παραγγελία μέχρι τηλετραπεζικές υπηρεσίες και διαλογικά παιχνίδια) χωρίς να είναι δυνατό σήμερα να καθορισθούν επακριβώς οι λεπτομέρειες της εισαγωγής αυτής (υποδομές, τρόπος επικοινωνίας, είδος υλικού. ). | Τηλεοπτική Συσκευή του χρήστη και Set top Box/PC Υλικό Un:'Λ: mmm 1Ι<ιραγα>γοί προγραμμάκον Διαφημιστές Ι Α -Τ·. Υ "•'-. 4 • 3 I:KC?IV. M. ); •/. ··*· ν Οι τρέχουσες αυτές εξελίξεις οριοθετούν τη μετάβαση, στο πλαίσιο του τηλεοπτικού κόσμου, από μια λογική των "μέσων μαζικής ενημέρωσης" σε μια λογική που πλησιάζει όλο και περισσότερο το συντακτικό πρότυπο: η σπάνις των συχνοτήτων δεν περιορίζει πλέον τον πολλαπλασιασμό των υπηρεσιών, οι υπηρεσίες διαφοροποιούνται ο δε αντίκτυπος τους καθίσταται σχετικός σε συνάρτιση με τον συνολικό αριθμό των παρεχομένων υπηρεσιών, ο τηλεθεατής διαθέτει ένα ευρύ φάσμα επιλογής μεταξύ υπηρεσιών και ειδών προγραμμάτων που προσδιορίζονται σαφώς. 2. 2 Ο επινοαιίίΐιχός χόσιιος (on-line) από το συνταχτικό πρότυπο σε ένα νέο πρότυπο επικοινωνιών Η ανάπτυξη των επιγραμμικών υπηρεσιών των καλουμένων συστήματα "ιδιωτών" όπως το CompuServe ή το America on line (AOL) και ακόμα περισσότερο η απρόβλεπτη ανάπτυξη του Internet θεωρούνται ως το προμήνυμα μιας μελλοντικής μαζικής αγοράς επιγραμμικών υπηρεσιών. ι ΐ < · ψυχαγο>γία ^Τρίτοι παρέχον ιες] · υλικό επί Ι ) εργολαβία Ι, >~ J VJL· νημερίοτικές \»πηρεσίες? fi ? iC>V:V. :. | r £ψ^. Bulletin boards •y •ν-'·,/ / ; ί / Λ^ηΐ iiUcincc J} ^ M! \ S &hï δ" Ι Ι ^Ί Δ ,1 ^ο α ι εζ συζητήσεις î? "foss·-- ï^^^rnrîï^v^ï^rrrvda /Διαλογικές υπηρεσίες νλικό από άλλους χρήστες διαχειριζόμενο από τον παρέχοντα ντο λειτοιιργικό σύστημα _. ·>-' \ ' f; τπ m. PC του χρήοτη ίϋ il- Υλικό Οι επιγραμμικές υπηρεσίες είναι συστήματα ηλεκτρονικής επικοινωνίας που προσφέρουν μέσω συνδρομής ένα ευρύ φάσμα παροχών (από ηλεκτρονικό ταχυδρομείο - e-mail-μέχρι ηλεκτρονική πώληση και ενημέρωση, παιχνίδια ή δημόσιες συζητήσεις "chat lines" όπου η πρόσβαση γίνεται μέσω τηλεφωνικού δικτύου, ενός διαποδιαπομορφωτή(modem) και ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή. Εκτός από τα "Bulletin Board services" (BBS) που λειτουργούν εδώ και καιρό, οι εμπορικές υπηρεσίες συστήματα "ιδιωτών" αναπτύχθηκαν ταχέως στις ΗΠ Α και έχουν εισέλθει σε ορισμένες ευρωπαϊκές αγορές. Η κλειστή δομή των δικτύων αυτών εξασφαλίζει ένα επίπεδο ασφαλείας στις συναλλαγές εξ ου και η πρόοδος των εμπορικών του υπηρεσιών. Η βασική λογική των υπηρεσιών με σύνδεση είναι σαφώς του συντακτικού προτύπου: το περιεχόμενο εκδίδεται και καθίσταται ανοικτό στο κοινό κατόπιν ατομικής αίτησης. Μέσω όμως ορισμένων πηγών υπηρεσιών με σύνδεση και κυρίως του Internet2, εμφανίζεται ένα νέο πρότυπο διαλογικής επικοινωνίας: κάθε χρήστης καθίσταται δυνάμει προμηθευτής υλικού. Το μοναδικό στο είδος του αυτό πρότυπο αποκλείει οποιαδήποτε αναλογία με τα υπάρχοντα μέσα ενημέρωσης και με τους παραδοσιακούς τρόπους τηλεπικοινωνίας Η ιδιομορφία του θα πρέπει να ληφθεί υπόψη. {' Εξυπηρετητές λειτουργίας 1ΑΡ'; ] παρέχοντες ιιπηρεσίες με • προστιθέμενη αξία \ ; Εξυπηρετητής ε ιδήσ : Εξυπηρετητής ! ειδήσεων WÊB { Εξυπηρετητής ! ταχυδρομείου ι Ϊ 4 λ ) ί _. ,Λ '•' <S — ro si χ n Β 3 < Ρ -% > α Η 31? Π ••••••-•••s:,. PC του χρήστη S-V! Υλικό ΐΔίκτυο δικτύων που Ισυνδέει μεγάλο αριθμό ^ηλεκτρονικών υπολογιστούν ίανά τον κόσμο J. ' :. /• ïîeï Μ}^ 2. 3 Από TU Εθνικές υπηρεσίες στα διεθνή δίκτυα Η εμφάνιση εξειδικευμένων (θεματικών) υπηρεσιών και υπηρεσιών με συνδρομή αύξησε τη διασυνοριακή κυκλοφορία των τηλεοπτικών εκπομπών παρότι οι υπηρεσίες αυτές αποβλέπουν κυρίως στην εξυπηρέτηση ενός μόνο γλωσσικού χώρου. Η πρόοδος της ψηφιακής τηλεόρασης, θα επιτρέψει την ανάπτυξη ιδιαίτερα ειδικευμένων υπηρεσιών από τις οποίες ορισμένες δεν θα είναι οικονομικά βιώσιμες αν λειτουργούν σε μια μόνο εθνική αγορά. Οι υπηρεσίες αυτές θα πρέπει, κατά συνέπεια, να εκμεταλλευτούν απομονωμένες αγορές με παροχές σε διεθνές επίπεδο ώστε να έχουν επαρκές κοινό. Με τη σημερινή κατάσταση της τεχνολογίας, τα συστήματα VOD δύσκολα μπορούν να προβλεφθούν σε διενή βάση. Το κόστος των απαιτουμένων συνδέσεων ευρείας ζώνης φαίνεται ότι καθιστά ελάχιστα αποδοτική την πρόσβαση σε εξυπηρετητή που ευρίσκεται στο εξωτερικό. Αντίθετα πιο μακροπρόθεσμα, η ανάπτυξη των συστημάτων VOD θα μπορούσε να ακολουθήσει εκείνη των γραμμικών υπηρεσιών. Οι επιγραμμικές υπηρεσίες έχουν ήδη διεθνή διάσταση μέσω των μεγάλων δικτύων συστημάτων "ιδιωτών" όπως το AOL ή το CompuServe. Κάθε φορά που αυτό το είδος υπηρεσίας εγκαθίσταται σε μια νέα χώρα ολόκληρο το δίκτυο επεκτείνεται και όλοι οι συνδρομητές μπορούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους και να έχουν πρόσβαση στο ίδιο υλικό. Το Internet αποτελεί πλέον παγκόσμιο δίκτυο, παρέχοντας δυνατότητα πρόσβασης σε συνδρομητές σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου. Εξάλλου, η ίδια η δομή του Internet καθιστά σχεδόν αδύνατη την απομόνωση καθορισμένης γεωγραφικής ζώνης. Η εξέλιξη αυτή των εθνικών υπηρεσιών στα διεθνή δίκτυα αποτελεί μείζονα πρόκληση για την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Απαιτεί διεξοδική μελέτη των μέτρων που πρέπει να εφαρμοσθούν και του καταλλήλου επιπέδου ώστε να ληφθούν υπόψη σε διεθνές επίπεδο οι ευρωπαϊκές αρχές σχετικά με την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας 2. 4. Η δηιιιουονία νέου είδους υλικού Το γραμμικό πρότυπο που χαρακτηρίζει το τηλεοπτικό υλικό (παρακολουθούμε μια εκπομπή από την αρχή έως το τέλος) δίνει τη θέση του σε μια πιο πολύπλοκη αρχιτεκτονική δομή που μας επιτρέπει μια πιο ελεύθερη πλοήγηση μεταξύ των παρεχομένων πληροφοριών, ακόμα και τη διαλογικότητα με το υλικό (όπως στο πλαίσιο των νέων διαλογικών μέσων: CD-ROM, CD-I, DVD. ). Το σαφώς προσδιορισθεί υλικό (τεκμηρίωσης, πληροφόρησης, διαφήμισης, ταινιών. ) στηρίζεται σε νέα νοθογενή περιεχόμενα που είναι δύσκολο να χαρακτηρισθούν: π. χ. το ίδιο υλικό μπορεί να έχει σχέση με τη διαφήμιση, την πληροφόρηση και την ψυχαγωγία χωρίς να είναι δυνατός ο σαφής διαχωρισμός των στοιχείων που το συνθέτουν. Τέλος, στον ψηφιακό κόσμο, το υλικό καθίσταται γενικά αντικείμενο χειρισμών: μπορεί εύκολα να τροποποιηθεί και να διανεμηθεί σε ένα μεγάλο φάσμα μέσων και υπηρεσιών. Οι εικόνες που γεννώνται με ηλεκτρονικό υπολογιστή παρέχουν τη δυνατότητα δημιουργίας "εικονικής πραγματικότητας" και της εισαγωγής "μετουσιωμένου" υλικού που δημιουργούν νέα αμφισημία στη σχέση τους με την πραγματικότητα. Οι διαφορετικές αυτές εξελίξεις δημιουργούν πολλαπλά προβλήματα. Πώς είναι δυνατόν να διαπιστωθεί το αληθές αυτών των πληροφοριών; ("Ψευδή μηνύματα" αντικαθιστούν το. ). Πώς να πρωτότυπο, "ψευδείς επιχειρήσεις" παρέχουν "ψευδείς υπηρεσίες ή προϊόντα" 10 προασπισθούμε τα διάφορα δικαιώματα που συνδέονται με το όνομα, τη δημόσια εικόνα, την υπόληψη ενός φυσικού ή νομικού προσώπου; Ποια θα είναι η μακροπρόθεσμη επίδραση νοθογενών υλικών όπου θα συγχέονται πραγματικοί και εικονικοί κόσμοι; Τα θέματα αυτά συνεπάγονται νέους επικείμενους κινδύνους, που είναι ακόμα πιο δύσκολο να αξιολογηθούν ιδίως όσον αφορά την διανοητική και σωματική ανάπτυξη των ανηλίκων, θα πρέπει να τους προσδιορίσουμε και να τους αναλύσουμε προσεκτικά. 2. 5. Στάδιο εκκόλαψης: νέοι κίνδυνοι, νέες ευκαιρίες Το νέο αυτό εν πλήρει εξελίξει περιβάλλον θα αργήσει πολύ ακόμα να σταθεροποιηθεί. Η κοινή γλώσσα των ψηφιακών μέσων επιτρέπει την μελέτη διαφόρων σχεδίων τεχνολογικής σύγκλισης είτε σε επίπεδο τερματικών (τηλεοπτικής συσκευής, ηλεκτρονικού υπολογιστή ή άλλων) υποδομών (ερτζιανών δικτύων, τηλεπικοινωνιών, καλωδίου ή δορυφόρου) ή των ιδίων των υπηρεσιών. Κατά τη διάρκεια αυτού του μακρού σταδίου εκκόλαψης, η ανάπτυξη των νέων τηλεοπτικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης θα μπορεί να συνεχισθεί μόνο σε ένα ελαστικό περιβάλλον- ιδίως από πλευράς ρυθμίσεων, που να μπορεί να προσαρμοσθεί εύκολα στις ταχείες εξελίξεις του συγκεκριμένου τομέα. Τα διάφορα σχέδια σύγκλισης καθώς και ο πολλαπλός χαρακτήρας των προσφερομένων δυνατοτήτων μέσω της διαλογικότητας καθιστούν πιο δύσκολη την αυτόματη εφαρμογή των συνήθων κριτηρίων διάκρισης μεταξύ ειδών υπηρεσιών (τηλεοπτικής συσκευής/ηλεκτρονικού υπολογιστή, ιδιωτικής/δημόσιας επικοινωνίας, επικοινωνίας μεταξύ δύο σημείων/επικοινωνίας μεταξύ πολλών σημείων) καθώς και τις εξομοιώσεις με τα ήδη υπάρχοντα μέσα μαζικής ενημέρωσης, θα πρέπει ως εκ τούτου να μελετηθούν προσεκτικά οι διάφορες λειτουργίες που τίθενται σε εφαρμογή από την κάθε νέα υπηρεσία για να προσδιορισθούν τα σχετικά χαρακτηριστικά. Στο πλαίσιο αυτό των ταχέων μεταβολών, θα πρέπει να αξιολογηθούν οι νέοι κίνδυνοι που αναδύονται για τους ανήλικους και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Επίσης θα πρέπει να ληφθούν μέτρα με πολλαπλές δυνατότητες ελέγχου του υλικού που προσφέρουν οι νέες αυτές τηλεοπτικές υπηρεσίες και υπηρεσίες πληροφόρησης 3. Η έκταση των ποοΒλιιιιάτων ανάλονα με το είδος της υπηρεσίας Η φύση και η έκταση των προβλημάτων προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας δεν είναι ίδιες σε όλα τα είδη οπτικοακουστικών υπηρεσιών και υπηρεσιών πληροφόρησης. Ανάλογα με τη χώρα, μπορούμε να συναντήσουμε ερωτικές εκπομπές των ερτζιανών τηλεοπτικών καναλιών αργά τη νύκτα καθώς και περιεχόμενο πορνογραφικού χαρακτήρα στα κανάλια με συνδρομή. Τα κανάλια κρυπτογραφημένης (κωδικοπιημένης) μετάδοσης που ασχολούνται κατ' αποκλειστικότητα με την πορνογραφία αποτελούν μάλλον περιορισμένο φαινόμενο στην Ευρώπη. Εξάλλου, το θέμα της βίας στην τηλεόραση, που είναι πολύ πιο δύσκολο να ρυθμιστεί, αποτελεί αντικείμενο συζήτησης σε πολλές χώρες. Οι υπηρεσίες του PPV, του NVOD και του VOD θα περιλαμβάνουν συχνά προσφορά ερωτικών και/ή πορνογρφικών προγραμμάτων και δεν θα τα αφορά ιδιαίτερα η συζήτηση περί βίας, ιδίως εάν οι καταναλωτές ενημερώνονται ορθά σχετικά με την ακριβή φύση των διατιθέμενων προγραμμάτων. Οι επιγραμμικές υπηρεσίες παρέχουν σειρά εμπορικών ηλεκτρονικών τόπων που απευθύνονται στους ενηλίκους και περιέχουν ιδίως φωτογραφίες ερωτικού ή πορνογραφικού χαρακτήρα με πρόσβαση κατόπιν πληρωμής. Οι "δημοσιοποιούμενοι" αυτοί ηλεκτρονικοί τόποι δύνανται εύκολα να απομονωθούν. Παρά τον κλειστό χαρακτήρα των δικτύων αυτών συστήματα "ιδιωτών", μπορούμε επίσης να συναντήσουμε άλλα είδη περιεχομένου σε όλες τις επικοινωνιακές εφαρμογές (ομάδες δημόσιας συζήτησης) ή μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. 11 Όπως προκύπτει από την ανακοίνωση περί "Επιβλαβούς και παράνομου υλικού στο Internet", το Internet διακινεί αναμφισβήτητα κάθε είδους επίμαχο υλικό, από παιδική πορνογραφία, υλικό που παρουσιάζει βία και άλλες μορφές εκμετάλλευσης, μέχρι εξώθηση στο μίσος. Οι τόποι όμως που παρουσιάζουν πρόβλημα συχνά μπορούν να απομονωθούν η δε ανάγκη να ζητηθούν στοιχεία με εκούσιο διάβημα (μέσω διευθύνσεων ή μέσων διερεύνσης) καθιστά σχεδόν αδύνατη την "τυχαία" θέαση μη επιθυμητού περιεχομένου. Η σημασία των θεμάτων προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις ηλεκτρονικές υπηρεσίες δεν είναι βέβαια τυχαία. Έχουν προκύψει πραγματικά προβλήματα που δικαιολογούν πλήρως την μέριμνα των δημοσίων αρχών και των πολιτών. Ωστόσο, η καινοτομία έγκειται περισσότερο στην παρουσίαση τρόπων επικοινωνίας που αποτελούν πρόκληση συγκρινόμενα με τα υπάρχοντα ι μέσα μαζικής ενημέρωσης παρά στο ίδιο το περιεχόμενο. Είναι αμφίβολο το κατά πόσον οι νέες υπηρεσίες διακινούν περισσότερο επίμαχο υλικό από εκείνο που έχουν διακινήσει τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης μέχρι σήμερα. Οι νέες υπηρεσίες καθιστούν ωστόσο το υλικό αυτό πιο ορατό και σχετικά πιο εφικτό. Η κατανόηση της εγγενούς λογικής κάθε υπηρεσίας έχει, κατά συνέπεια, καίρια σημασία για τον καθορισμό των μέσων αντιμετώπισης της 12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ H ΚΑΝΟΝΕΣ ΚΑΙ ΜΙΙΛ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ ΪΤΟ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ Ι· Κοινές γενικές αργές ι ι- r = a r f i t e£ saB*ga^«iliii Ι ιιιι Πριν ξεκινήσουμε τη μελετητών αρχών και των μέσων ελέγχου που εφαρμόζονται σε εθνικό επίπεδο προς αντιμετώπιση των προβλημάτων προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τα καθεστώτα αυτά εντάσσονται όλα στο πλαίσιο δύο θεμελιωδών αρχών, χαρακτηριστικών κάθε δημοκρατικής κοινωνίας: της ελευθερίας της έκφρασης και του σεβασμού του ιδιωτικού βίου. (Βλέπε παράρτημα III). 1. 1 Η αοΥΐί της ελευθερίας της έκφρασης Η αρχή της ελευθερίας της έκφρασης κατοχυρώνεται ως αρχή σε διάφορες διεθνείς συμβάσεις μεταξύ των οποίων η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών (καλούμενη ως εξής "η σύμβαση") αποτελεί το πλέον ολοκληρωμένο και το πλέον σημαντικό κείμενο αναφοράς για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όλα τα κράτη μέλη είναι συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης αυτής και, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν κατοχυρώσει την ελευθερία της έκφρασης ως συνταγματική αρχή. Παρότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα δεν δεσμεύεται άμεσα από το κείμενο αυτό, έχει ενσωματώσει το περιεχόμενο του στη δικής της έννομη τάξη: με το άρθρο ΣΤ 2 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και με την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου περί γενικών αρχών του κοινοτικού δικαίου. Ωστόσο η αρχή δεν είναι επ'ουδενί απόλυτη. Η ελευθερία της έκφρασης μπορεί να περιοριστεί από το κράτος, οι περιορισμοί όμως αυτοί εντάσσονται σε ένα πολύ ακριβές πλαίσιο: ότι για να θεωρείται αναγκαίο ένα δεσμευτικό μέτρο σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρέπει να αφορά επιτακτική κοινωνική ανάγκη και να είναι αποτελεσματικό χωρίς οι περιορισμοί που επιβάλλει να είναι δυσανάλογα αυστηροί. Η αξιολόγηση αυτή απαιτεί τη διεξαγωγή δοκιμής αναλογικής αξιολόγησης. 1. 2 Η αοΥΐί του σεβασιιού του ιδιωτικού Βίου Στην αρχή του σεβασμού του ιδιωτικού βίου εφαρμόζεται το ίδιο καθεστώς με εκείνο της αρχής της ελευθερίας της έκφρασης. Διασφαλιζόμενο ιδίως από το άρθρο 8 της σύμβασης επιδέχεται περιορισμούς υπό ανάλογες συνθήκες με εκείνες που αναλύονται ανωτέρω για την ελευθερία έκφρασης. Η εφαρμογή των εθνικών κανόνων απαγόρευσης ορισμένου υλικού μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμούς της αρχής αυτής (ιδίως όσον αφορά τον προσδιορισμό, και την καταδίκη ιδιωτικών ανακοινώσεων εγκληματικής φύσης) τηρούμενης όμως αυστηρά της αρχής της αναλογικής αξιολόγησης. Με τη σύμβαση και την εισαγωγή των γενικών αρχών δικαίου στην κοινοτική έννομο τάξη διαθέτουμε μια κοινή βάση όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης και την προστασία του ιδιωτικού βίου. Επίσης θα πρέπει να διαπιστωθεί ότι αυτή η βάση δεν οδηγεί σε ταυτόσημους κανόνες θα πρέπει ωστόσο να επισημανθεί η σημασία των αρχών αυτών: παρά την απουσία κοινών κανόνων, η Ευρώπη διαθέτει κοινή μέθοδο αξιολόγησης των κανόνων που περιορίζουν την ελευθερία έκφρασης ή το δικαίωμα ιδιωτικού βίου. Η μέθοδος αυτή (αναλογική αξιολόγηση) πρέπει να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα σύγκλισης μεταξύ των κρατών μελών όσον αφορά την ρυθμιστική (ή αυτορυθμιστικφ αντιμετώπιση θεμάτων προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις οπτικοακουστικές υπηρεσίες και στις υπηρεσίες πληροφόρησης 13 2. Οι κανόνες και τα ιιέσα που είραοιιόΕονται σε εθνικό επίπεδο Από την μελέτη των ρυθμίσεων και των άλλων εθνικών μέτρων για την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας διαφαίνονται περίλαμπρα οι διαφορές των νομικών και πολιτιστικών παραδόσεων στα κράτη μέλη (βλέπε παράρτημα III). Παρέχει ωστόσο τη δυνατότητα προσδιορισμού των γενικών τάσεων και των ιδιαίτερων προβλημάτων. 2. 1. Τα καθεστώτα προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Το πρώτο είδος εθνικών ρυθμίσεων έχει ως στόχο να καταστήσει πλήρως παράνομο ορισμένου είδους υλικό, που κρίνεται απαράδεκτο τόσο για το άτομο όσο και για την κοινότητα και το οποίο θίγει τα ίδια τα θεμέλια της κοινωνίας και ιδίως την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Σε όλα τα κράτη μέλη ισχύουν γενικά καθεστώτα απαγόρευσης που αφορούν ορισμένα είδη υλικού. Στις περισσότερες περιπτώσεις η απαγόρευση της παραγωγής, της διανομής της εισαγωγής και της διαφήμισης τέτοιου είδους υλικού συνδιάζεται με αυστηρές οικονομικές κυρώσεις και φυλάκιση, οι οποίες είτε προβλέπονται από το ποινικό δίκαιο ή από ειδικά νομοθετικά κείμενα. Στη γενική τους μορφή, οι απαγορεύσεις αυτές αφορούν κάθε είδους μέσα και υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένωνεκείνων που δεν ήταν γνωστές κατά τη στιγμή της έκδοσης των νομοθετικών κανόνων. Η ηλικία των ατόμων προς τα οποία απευθύνονται ή των χρηστών εδώ δεν λαμβάνεται υπόψη. Απαγορεύσεις υλικού που προσβάλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όπως, άσεμνο, αντίθετο προς τα χρηστά ήθη ή απρεπές ισχύουν στα περισσότερα κράτη μέλη. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι όροι αυτοί έχουν ορισθεί από το νόμο, σε άλλες εναπόκειται στη νομολογία ο προσδιορισμός της έννοιας τους. Με βάση αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούν να καθοριστούν τα είδη υλικού που είναι απαγορευμένα σε μεγάλο βαθμό στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το πλέον ομόφωνα απαγορευόμενο υλικό στην Ένωση είναι βεβαίως η παιδική πορνογραφία (υπό μορφή φωτογραφιών, "οιονεί φωτογραφιών" ή κινούμενων εικόνων). Το Διεθνές Συνέδριο κατά της σεξουαλικής εκμετάλλευσης των ανηλίκων που διεξήχθη πρόσφατα στη Στοκχόλμη επέστησε την προσοχή στο πρόβλημα της κυκλοφορίας τέτοιου είδους υλικού στα δίκτυα ανακοινώσεων και τόνισε ότι ακόμη και η απλή κατοχή τέτοιου υλικού πρέπει να ποινικοποιηθεί. Οι γενικές έννοιες όπως άσεμνος χαρακτήρας, χρηστά ήθη κλπ. , καλύπτουν γενικά την απαγόρευση της /?ιαιι^^θί»νο/β«ςρι«^(συμπεριλαμβανομένηςκαι της πορνογραφίας ενηλίκων χωρίς την έγκριση τους) και της κτηνοβασίας ως ευρέως απαγορευμένες. Η εξώθηση στο μίσος ή/και στη βία απαγορεύονται επίσης γενικά σε πολλές χώρες. Προκύπτει όμως ένας κοινός στόχος: πρόκειται για την καταπολέμηση κάθε είδους υλικού που άμεσα ή έμμεσα εξωθεί στο μίσος, στις διακρίσεις ή στη βία εναντίον ατόμων ή ομάδων λόγω ιδίως της φυλετικής τους καταγωγής, της εθνικότητας τους, του χρώματος τους, του φύλου ή της θρησκείας τους. Η ανισότητα (και η έλλειψη διαφάνειας) των εθνικών αυτών κανόνων καθιστά δυσκολότερη τη θέση σε εφαρμογή των υφιστάμενων εθνικών κανόνων όταν πρόκειται για διακρατικές υπηρεσίες ή δίκτυα, καθώς και την κινητοποίηση των ενδιαφερόμενων παραγωγών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ενδέχεται να δημιουργήσει δυσανάλογα εμπόδια για την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στην Κοινότητα. Εμποδίζει την προάσπιση κοινών αρχών στους διεθνείς οργανισμούς. Ενόψει της διαπίστωσης αυτής, η Επιτροπή αναγνωρίζει τον θεμελιώδη ρόλο της συνεργασίας των κρατών μελών, ιδίως στο πλαίσιο της συνεργασίας σε θέματα δικαιοσύνης και εσωτερικών 14 υποθέσεων (βλ. παρακάτω, κεφάλαιο III, σημείο 2). Έχει ιδιαίτερη σημασία ο καθορισμός ορισμένων κοινών προτύπων σχετικά με το τι πρέπει να θεωρείται παράνομο. Εξάλλου, θα πρέπει να ενισχυθεί η δικαστική (ιδίως τις ποινικές υποθέσεις) και αστυνομική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών. Αφού επισημανθεί το παράνομο υλικό, τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόσουν καθεστώτα απαγόρευσης δηλαδή να απομονώσουν και να τιμωρήσουν τους παραβάτες που εμπίπτουν στην εθνική τους δικαιοδοσία. Στο πλαίσιο των νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης, το θέμα αυτό προσκρούει σε νέα ζητήματα: οι συγκεντρωτικές υπηρεσίες παρουσιάζουν το πλεονέκτημα ότι προσδιορίζουν σαφώς τον φορέα, ώστε να συζητηθούν οι κατάλληλοι κανόνες και να καθοριστεί η ευθύνη κατά την εφαρμογή τους· αντίθετα, στις αποκεντρωμένες υπηρεσίες ο καθορισμός των ευθυνών των διαφόρων που παρεμβαίνουν στην αλυσίδα των ανακοινώσεων, από την εισαγωγή υλικού μέχρι την παροχή πρόσβασης στον τελικό χρήστη είναι δύσκολος (βλ. ανακοίνωση περί "Παράνομου ή/και επιβλαβούς υλικού στο Internet"). Η ευθύνη των χρηστών που εισάγουν παράνομο υλικό στο δίκτυο και η απαλλαγή από την ευθύνη των φορέων που εξασφαλίζουν λειτουργίες καθαρής μεταφοράς φαίνεται να έχουν καθοριστεί. Αντίθετα, το θέμα της ευθύνης των ενδιαμέσων (ιδίως λειτουργιών που συνεπάγονται την - ακόμα και προσωρινή - αποδοχή υλικού σε ευανάγνωστη μορφή) παραμένει ανοικτό. Θα πρέπει να προσδιοριστεί τι είναι τεχνικά εφικτό, οικονομικά λογικό και να τηρηθεί ισορροπία μεταξύ αφενός της προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης και του ιδιωτικού βίου και αφετέρου της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των ανηλίκων. Εξάλλου, ο σφαιρικός χαρακτήρας των δικτύων επικοινωνίας περιορίζει τις δυνατότητες αποτελεσματικής εφαρμογής των εθνικών νομοθεσιών. Στο πλαίσιο των αποκεντρωμένων υπηρεσιών στα διεθνή δίκτυα, το επίμαχο υλικό μπορεί γρήγορα να μεταφερθεί σε άλλους εξυπηρετητές ώστε να παρακαμφθούν τα ενδεχόμενα μέτρα φράξης. Πέραν από τον κίνδυνο της μαζικής "μετατόπισης" των εξυπηρετητών προς περισσότερο ελαστικές χώρες, η κινητικότητα αυτή καθιστά δύσκολη την ενημέρωση των ενδεχόμενων καταλόγων επίμαχων ηλεκτρονικών τόπων ή υλικού. Τέλος η φράξη των ηλεκτρονικών τόπων που δέχονται επίμαχο υλικό, σε πολλές περιπτώσεις, κρίνεται δυσανάλογα αυστηρή, δεδομένου ότι συνεπάγεται και την φράξη όλων των υπηρεσιών και του υλικού που δέχεται ο ίδιος ο εξυπηρετητής. Διάφορες συγκεκριμένες περιπτώσεις που θέτουν τέτοιου είδους ζητήματα οδήγησαν σε διάλογο εν αναμονή της ανάπτυξης σχετικής νομοθεσίας. Ενώ ορισμένα κράτη μέλη σχεδιάζουν ρυθμιστική αντιμετώπιση του θέματος, και αυτορύθμιση των ενδιαφερόμενων φορέων δίνει τις πρώτες απαντήσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα (βλ. ανακοίνωση περί "Παράνομου και επιβλαβούς υλικού στο Internet"). Οι μεμονωμένες όμως αυτές εθνικές λύσεις σύντομα αποδείχθηκαν περιορισμένες Μόνο μια συντονισμένη αντιμετώπιση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης θα διευκόλυνε την εφαρμογή των εθνικών νομοθεσιών και θα βοηθούσε στην παράκαμψη δυσανάλογων εμποδίων στη διασυνοριακή ανάπτυξη των υπηρεσιών στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς Στηριζόμενη στις πρώτες συγκεκριμένες κατευθύνσεις που παρουσιάζονται στην ανακοίνωση περί "Παράνομου και επιβλαβούς υλικού στο Internet", η συντονισμένη αυτή αντιμετώπιση θα πρέπει να περιστραφεί με διεξοδικό τρόπο γύρω από τα ακόλουθα θέματα: 15 Ποιες θα πρέπει να είναι οι ευθύνες των διαφόρων φορέων που παρεμβαίνουν στην αλυσίδα της ανακοίνωσης υλικού, από τον δημιουργό ώς τον τελικό χρήστη (είδος ευθύνης- ποινικής κοινού δικαίου, εκδοτικής- και υπό ποίους όρους παρέχεται απαλλαγή από την ευθύνη αυτή) λαμβανομένου υπόψη του τι είναι τεχνικά εφικτό και οικονομικά λογικό; Πώς θα ελεγχθεί η κατ' αναλογία αξιολόγηση των λαμβανομένων μέτρων; θα πρέπει να προβλεφθούν μηχανισμοί διαιτησίας ή συνδιαλλαγής σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης; Αν ναι ποιοι; Πώς θα καθοριστεί το σημείο ισορροπίας μεταξύ της προστασίας του ιδιωτικού βίου (συμπεριλαμβανομένης και της δυνατότητας των χρηστών να δρουν ανωνύμως στα δίκτυα) και της ανάγκης επιβολής κυρώσεων για παράνομη συμπεριφορά; 2. 2 Τα καθεστώτα προστασίας των ανηλίκων Σε ορισμένα κράτη μέλη, η γενική ισχύς της αρχής της προστασίας των ανηλίκων εκφράζεται με ποινικές διατάξεις που απαγορεύουν την προμήθεια σε ανηλίκους υλικού που είναι δυνατόν να βλάψει την ανάπτυξη τους υλικό το οποίο εξακολουθεί να είναι νόμιμο για τους ενήλικες. Οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται γενικά, ανεξάρτητα από τον τρόπο που γίνεται η προμήθεια του επίμαχου υλικού στον ανήλικο. Στα κράτη μέλη όπου ισχύουν τέτοιου είδους γενικοί κανόνες, διασφαλίζεται η ίδια προστασία με κανόνες ειδικούς για κάθε μέσο μαζικής ενημέρωσης Εν πάση περιπτώσει, η εφαρμογή ενός καθεστώτος προστασίας των ανηλίκων απαιτεί την εξεύρεση των μέσων που μπορούν λογικά να διασφαλίσουν ότι κανονικά οι ανήλικοι δεν θα έχουν πρόσβαση σε υλικό που είναι δυνατό να βλάψει τη σωματική ή διανοητική τους ανάπτυξη, ενώ οι ενήλικες που το επιθυμούν θα έχουν ελεύθερη πρόσβαση 2. 2. 1 Ο έλενΥος της πρόσβασης των ανηλίκων στο επίηαγσ υλικό Οι τρόποι ελέγχου της πρόσβασης των ανηλίκων στο υλικό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη φύση της υπηρεσίας. Αν και υπάρχουν ορισμένα κοινά σημεία ανάμεσα στον ραδιοτηλεοπτικό κόσμο και στον κόσμο των επιγραμμικών υπηρεσιών, η εξέταση αυτών των δύο τομέων θα γίνει χωριστά για να είναι πιο σαφής η παρουσίαση (βλέπε παράρτημα IV). α) Υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης των ανηλίκων κατά τον Στην περίπτωση της παραδοσιακής τηλεόρασης, η προστασία προγραμματισμό των εκπομπών εξασφαλίζεται με βάση την ώρα εκπομπής των προγραμμάτων: τα προγράμματα που είναι δυνατόν να βλάψουν τους ανηλίκους μπορούν να μεταδίδονται μόνο στο τέλος της ημέρας, σε ώρα κατά την οποία τα παιδιά κανονικά δεν βλέπουν τηλεόραση. Από τεχνικής πλευράς, το σύστημα αυτό που βασίζεται στο χρονικό εμπόδιο μπορεί να εφαρμόζεται σε κάθε υπηρεσία τηελοπτικής μετάδοσης, αλλά δεν θα αντιστοιχεί πάντα απαραίτητα στη λογική της τηλεόρασης του μέλλοντος. Εξάλλου, ορισμένοι ιδιωτικοί και κρατικοί ραδιοτηλεοπτικοί φορείς δημιούργησαν, σε εθελοντική τις περισσότερες φορές βάση, συστήματα σηματοδοσίας για να ενημερώνουν τους τηλεθεατές σχετικά με τη φύση των μεταδιδόμενων προγραμμάτων. Διάφοροι λογότυποι συνδυάζονται με χαρακτηρισμό των προγραμμάτων που είναι δυνατόν να βλάψουν τους ανηλίκους. Εν πάση περιπτώσει τα συστήματα αυτά αποσκοπούν μόνο στην ευκολότερη άσκηση του ελέγχου από μέρους των γονέων ή των εκπαιδευτικών, ο ρόλος των οποίων είναι καθοριστικός για να καταστεί πραγματική η προστασία. 16 Οι νέες ραδιοτηλεοπτικές υπηρεσίες παρέχουν νέες λύσεις για την προστασία των ανηλίκων. Η πρόσβαση υπό όρους που ενυπάρχει σε όλες τις υπηρεσίες με συνδρομή παρέχει πολλές δυνατότητες ελέγχου για την προστασία των ανηλίκων: αφενός η συνδρομή αποτελεί αυτή καθ' εαυτή ευκαιρία για τους γονείς να εξακριβώσουν ότι η υπηρεσία που επιλέγουν δεν παρουσιάζει υλικό που είναι δυνατό να θίξει την ευαισθησία των παιδιών τους- αφετέρου, η προνομιούχος σχέση μεταξύ συνδρομητή και υπηρεσίας με συνδρομή οδήγησε συχνά τις εν λόγω υπηρεσίες να αναπτύξουν πολιτική ενημέρωσης του καταναλωτή σχετικά με τα μεταδιδόμενα προγράμματα η οποία περιλαμβάνει και συμβουλές προς τους γονείς· τέλος, μερικές φορές προτείνονται διάφορες τεχνικές λειτουργίες για να διευκολύνουν τον έλεγχο εκ μέρους των γονέων: για παράδειγμα ένα απλό σύστημα φράξης που επιτρέπει στους γονείς να εμποδίσουν την παρακολούθηση εκπομπών λόγου χάρη κατά την απουσία τους· ένα σύστημα που επιτρέπει την παρακολούθηση των εκπομπών (οι οποίες κανονικά έχουν παρεμβολές) μόνο με τη χρησιμοποίηση ενός προσωπικού κωδικού (προσωπικός αναγνωριστικός αριθμός PIN), μιας ειδικής κάρτας ή πιστωτικής κάρτας. Στην περίπτωση υπηρεσιών για ενήλικες με αυτό το σύστημα οι γονείς μπορούν να παρακολουθούν τις εκπομπές. Η δημιουργία τεχνικών διατάξεων γονικού ελέγχου προκάλεσε ευρεία συζήτηση, ιδίως σχετικά με τη σκοπιμότητα να χρησιμοποιούνται αυτές οι τεχνικές διατάξεις και στον τομέα της μη κωδικοποιημένης τηλεόρασης. Με βάση το παράδειγμα του Καναδά και των ΗΠΑ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, στα πλαίσια της αναθεώρησης της οδηγίας "Τηλεόραση χωρίς σύνορα"3. Το θέμα προκάλεσε επίσης συζήτηση σε πολλά κράτη μέλη. Από τις διάφορες συζητήσεις, πέραν των προβλημάτων εφαρμογής ενός τέτοιου συστήματος (ιδίως όσον αφορά το χαρακτηρισμό του υλικού προέκυψε ένα σημαντικότερο θέμα σκοπιμότητας που δεν έχει ακόμα εξετασθεί. Οι ενδιαφερόμενες βιομηχανίες αναγνώρισαν επίσης τη σημασία του θέματος της προστασίας του θέματος της προστασίας των ανηλίκων και της προώθησης συγκεκριμένων λύσεων. Ηλεκτρονικοί οδηγοί για την πλοήγηση στα διάφορα τηλεοπτικά προγράμματα θα κυκλοφορήσουν σύντομα στην αγορά και θα παρέχουν ορισμένες δυνατότητες γονικού ελέγχου. Οι ηλεκτρονικοί αυτοί οδηγοί οι οποίοι είχαν μελετηθεί αρχικά για να διευκολύνουν και να αυτοματοποιήσουν τον προγραμματισμό των μαγνητοσκοπίων σε ένα περιβάλλον πολλών καναλιών, θα μπορούν να αποκρυπτογραφούν ευρύ φάσμα πληροφοριών σχετικά με τα προγράμματα ακόμα και όσον αφορά περιεχόμενο ακατάλληλο για ανηλίκους. Στον τομέα της ψηφιακής τηλεόρασης η χρησιμοποίηση αποκωδικοποιητή και η ανάγκη να υπάρχουν ηλεκτρονικοί οδηγοί, λόγω του αριθμού διαθέσιμων προγραμμάτων αποτελούν δύο ευκαιρίες για την ανάπτυξη διατάξεων ενημέρωσης του τηλεθεατή και ελέγχου του υλικού. Σε πρώτη φάση, το ύψος της τιμής των ψηφιακών αποκωδικοποιητών δεν επέτρεψε μέχρι τώρα να ενσωματωθεί αυτή η διάσταση στους υπάρχοντες αποκωδικοποιητές. Στο μέτρο όμως που θα αναπτύσσεται η αγορά, εάν αυτό τελικά ανταποκρίνεται σε ανάγκη των καταναλωτών, η εισαγωγή αυτών των λειτουργιών δεν θα κοστίζει πολύ. β) Οι επινραιιιιικές υπηρεσίες Αντίθετα με τις υπηρεσίες της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, οι επιγραμμικές υπηρεσίες δεν επιτρέπουν το διαχωρισμό των προγραμμάτων με βάση την ώρα μετάδοσης. Όλο το διαθέσιμο υλικό μπορεί να παρακολουθείται διαρκώς. Εξάλλου, η πρόσβαση στο υλικό γίνεται σε εξατομικευμένη βάση (επιλογή συγκεκριμένου υλικού), κατά τον χρόνο που επιλέγει ο χρήστης. Στο πλαίσιο αυτό οι νέες λύσεις που μελετώνται για την εξασφάλιση της προστασίας των ανηλίκων μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τον περισσότερο ή λιγότερο ανοιχτό χαρακτήρα των δικτύων. 17 * Κλειστά δίκτυα Τα συστήματα βίντεο κατά παραγγελία παρουσιάζουν, στο παρόν στάδιο εξέλιξης τους, ορισμένα χαρακτηριστικά που διευκολύνουν την προστασία των ανηλίκων. Οι φορείς που τα προτείνουν αναγνωρίζονται εύκολα και είναι σχετικά λίγοι. Όταν δεν προτείνουν οι ίδιοι υλικό, δημιουργούν συμβατικούς δεσμούς με τους παρέχοντες υλικό. Η μέθοδος αυτή επιτρέπει την καθιέρωση ενός διαφανούς συστήματος ευθυνών όσον αφορά το προσφερόμενο υλικά Παρότι φαίνεται σαφώς δυσανάλογη η απαγόρευση κάθε είδους υλικού στις υπηρεσίες αυτές, που μπορεί να βλάψει τους ανηλίκους μελετάται ο καθορισμός, σε συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους φορείς των μέτρων που πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή για την προστασία των ανηλίκων. αναγνώριση ή χαρακτηρισμό του επίμαχου υλικού μέσωηλεκτρονικώνοδηγώνπρογραμμάτων (π. χ. αναγνώριση ενός χώρου που προορίζεται για τη ψυχαγωγία των ενηλίκων)· απόδειξη της ηλικίας κατά την πληρωμή ή την παρακολούθηση του προγράμματος (μέσω τραπεζικής κάρτας ή συστήματος προσωπικού αναγνωριστικού αριθμού)· δυνατότητα αποχώρησης (opting out) από ορισμένες κατηγορίες προγραμμάτων κατ' απαίτηση του χρήστη (ο χρήστης θα έχει τότε πρόσβαση μόνο σε ένα μέρος από το διαθέσιμο υλικό)· μηχανισμοί γονικού ελέγχου που επιτρέπουν την απαγόρευση της παρακολούθησης ορισμένων κατηγοριών προγραμμάτων. Στις επιγραμμικές υπηρεσίες ιδιωτών, το συντακτικό μέρος (υλικό προτεινόμενο από την ίδια την υπηρεσία ή προτεινόμενο με βάση σύμβαση μεταξύ της υπηρεσίας και των παρεχόντων υλικό) παρουσιάζει παρόμοια χαρακτηριστικά και επομένως προσφέρει παρόμοιες λύσεις. Το μέγεθος του δικτύου διαδραματίζει ωστόσο εδώ αποφασιστικό ρόλο: σε ένα παγκόσμιο δίκτυο μπορεί να είναι δύσκολο να καθοριστούν λύσεις αποδεκτές σε όλα τα κράτη που καλύπτει η υπηρεσία. * Ανοικτά δίκτυα Φαίνεται δυσκολότερη η ρύθμιση του θέματος της προστασίας των ανηλίκων στα ανοιχτά δίκτυα επικοινωνίας όπου κάθε χρήστης είναι εν δυνάμει προμηθευτής υλικού. Στα δίκτυα "ιδιωτών" ή στο Internet, δημιουργούνται χιλιάδες είδη υλικού το οποίο παρακολουθείται, ανταλλάσσεται μέσω των δυνατοτήτων που επιτρέπουν λίγο πολύ τη διαλογικότητα μεταξύ των χρηστών, και που απαιτούν την παρέμβαση διαφόρων μεσαζόντων μεταξύ του παρέχοντος υλικό και των χρηστών που έχουν πρόσβαση σ' αυτό. Ενόψει της απειλής της συνυπευθυνότητας- ιδίως της ποινικής- λόγω ανακοίνωσης επιβλαβούς υλικού σε ανηλίκους η οπτικοακουστική βιομηχανία ανάπτυξε αυθόρμητα σειρά μηχανισμών για την προστασία των ανηλίκων. Οι μηχανισμοί αυτοί μπορούν να καταταχθούν σε ομάδες ανάλογα με το επίπεδο στο οποίο λειτουργούν: επίπεδο προμηθευτών υλικού, παρεχόντων πρόσβαση ή χρηστών. Μόνο τα συστήματα που αναπτύσσονται σε επίπεδο χρήστη μπορούν να παράσχουν σφαιρική λύση, που να επιτρέπει στους γονείς πλήρη πρόσβαση στο Internet (ή σε κάποια επιγραμμική υπηρεσία "ιδιωτών") διατηρούμενης ταυτόχρονα ή περιοριζόμενης της πρόσβασης των ανηλίκων. Ιδιαίτερα ποικίλα συστήματα προστασίας και "λογοκρισίας" βασίζονται σε λογισμικά, η ασφάλεια των οποίων εξαρτάται κατά πολύ από την εκζήτηση του προϊόντος. Πέραν από τον προηγούμενο προσδιορισμό του χρήστη που είναι κοινός σε όλα τα συστήματα διάφορες άλλες λειτουργίες προτείνονται όπως: 18 μηχανισμοί φράξης του ηλεκτρονικού υπολογιστή που δίνουν δυνατότητα στους γονείς να επιτρέπουν την πρόσβαση των ανηλίκων μόνο κατά τον χρόνο που οι ίδιοι είναι παρόντες. απομνημόνευση της πλοήγησης στα δίκτυα (ηλεκρονικοί τόποι πρόσβασης, ανταλλαγή μηνυμάτων. ) που επιτρέπει στους γονείς να ελέγχουν την πραγματική χρησιμοποίηση των υπηρεσιών από τους ανηλίκους· συστηματική "λογοκρισία" του υλικού που επιτρέπει να διακόπτεται αυτόματα το προβληματικό υλικό. Η πρώτη γενιά συστημάτων αυτού του είδους λειτουργεί κυρίως με βάση λέξεις κλειδιά και με την αναγνώριση ορισμένων ειδών υλικού (εικόνων). Αυτό περιορίζει την αποτελεσματικότητα της προστασίας (ορισμένες λέξεις-κλειδιά δεν είναι αρκετές για να καθοριστεί το πεδίο του υλικού που είναι δυνατόν να βλάψει τους ανηλίκους) ενώ περιορίζει σημαντικά την πρόσβαση σε υλικό που δεν παρουσιάζει πρόβλημα, η επιλεκτική φράξη των ηλεκτρονικών τόπων μπορεί να εφαρμοστεί βάσει σήμανσης του υλικού με στόχο την "λογοκρισία" τους μέσω του λογισμικού. Όλες οι οπτικοακουστικές υπηρεσίες και οι υπηρεσίες πληροφόρησης μπορούν να ενσωματώσουν στο σύστημα τους μηχανισμούς ελέγχου του υλικού ιδίως από τους γονείς. Τέτοια συστήματα δεν είναι ωστόσο διαθέσιμα σε όλες τις υπηρεσίες, τα υπάρχοντα δε συστήματα δεν προσφέρουν την απαιτούμενη ασφάλεια. Η διερεύνηση όμως και η εκμετάλλευση του κοινού αυτού δυναμικού όλων των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα. Δεδομένου του εν δυνάμει διασυνοριακού χαρακτήρα των υπηρεσιών αυτών, οι διάφορες πτυχές των εξελίξεων αυτών αφορούν και την Ευρωπαϊκή Ένωση. 4 5 θα πρέπει να προτιμηθεί η ρυθμιστική αντιμετώπιση ή η αυτορύθμιση (πλαισιωμένη ενδεχομένως) όσον αφορά τους μηχανισμούς γονικού ελέγχου; Ποιοι θα είναι οι κανόνες που πρέπει να προβλεφθούν ιδίως σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης; Σε ποιες περιπτώσεις (είδη υπηρεσιών ή άλλα κριτήρια) θα πρέπει να προβλέπεται η συστηματική παροχή μηχανισμών γονικού ελέγχου; θα πρέπει να προβλεφθούν καθεστώτα συστηματικής παροχής; Εάν ναι, υπό ποία μορφή και έναντι ποίων φορέων; Ποιες είναι οι απαραίτητες λειτουργίες που θα πρέπει να παρέχουν, κατά περίπτωση, οι προτεινόμενοι μηχανισμοί; 2. 2. 2 Η σήμανση του υλικού Η αναγνώριση του υλικού που είναι δυνατόν να βλάψει τους ανηλίκους δημιουργεί κατ' αρχάς ένα βασικό πρόβλημα: αφενός δεν υπάρχει οπωσδήποτε ομοφωνία, ακόμη και στον ιατρικό χώρο, σχετικά με το υλικό που είναι δυνατό να επηρεάσει την ψυχική ή σωματική ανάπτυξη των ανηλίκων· αφετέρου, η κατηγορία "ανήλικοι" δεν είναι ομοιογενής και είναι αμφίβολο το κατά πόσο δημιουργούνται τα ίδια προβλήματα για τα παιδιά των 4 χρόνων και για τους εφήβους των 15 χρόνων. Τα δύο αυτά προβλήματα είχαν στην πράξη ως αποτέλεσμα να υπάρχει μεγάλη ποικιλία και ασυμφωνία των εθνικών χαρακτηρισμών πον εφαρμόζονται σε ορισμένα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ιδίως στις κινηματογραφικές ταινίες. Μεταφερόμενη η ποικιλία αυτή στον τομέα των υπηρεσιών θα έχει συνέπειες στην κυκλοφορία του σχετικού υλικού. Για να μπορεί να συνδυαστεί η εκμετάλλευση των νέων μέσων ελέγχου του υλικού με την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών, πρέπει να εξελιχβούν τα κεντρικά συστήματα χαρακτηρισμού σε αποκεντρωμένα συστήματα αναγνώρισης του υλικού, τα οποία θα λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τις διαφορές ευαισθησίας Η εξέλιξη αυτή επείγει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό ανάλογα με τη φύση των υπηρεσιών. 19 α) Οι υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης Ελλείψει μηχανισμών γονικού ελέγχου, ο προγραμματισμός των καναλιών στηρίζεται σε μια κεντρική κατάταξη, που διενεργεί ο ραδιοτηλεοπτικός φορέας βάσει λίγο πολύ λεπτομερών ρυθμίσεων και συστάσεων. Στο πλαίσιο της ανάπτυξης ηλεκτρονικών οδηγών προγραμμάτων και των συστημάτων πλοήγησης μπορεί να προωθηθούν λύσεις που θα επιτρέψουν να λαμβάνεται υπόψη ο διαφορετικός βαθμός εθνικής ευαισθησίας στις διακρατικές υπηρεσίες: Η ενημέρωση σχετικά με τα προσφερόμενα προγράμματα μπορεί να διαφοροποιείται από την ίδια την υπηρεσία ανάλογα με τη χώρα (η ίδια η υπηρεσία που εξυπηρετεί τις χώρες α και β μπορεί να δώσει για τα ίδια προγράμματα διαφορετικούς χαρακτηρισμούς - α για τη χώρα α και β για τη χώρα β), Ο χαρακτηρισμός η σήμανση των προγραμμάτων μπορεί να είναι αποκεντρωμένοι (η υπηρεσία προβλέπει δομές χαρακτηρισμού/σήμανσης για τις διάφορες χώρες που εξυπηρετεί). β) Οι επινοαιιιιικές υπηρεσίες Τα συστήματα βίντεο κατά παραγγελία (VOD) και οι επιγραμμικές υπηρεσίες "ιδιωτών" μπορούν επίσης να προβαίνουν σε χαρακτηρισμό του υλικού που προτείνουν οι ίδιες (ή μέσω των συμβάσεων με άλλους φορείς που παρέχουν υλικό). Χωρίς αυτό να γίνεται ακόμη συστηματικά, τείνει να αναπτυχθεί η ενημέρωση των χρηστών σχετικά με το ενδεχομένως επιβλαβές για τους ανηλίκους υλικό. Αντίθετα, η ανοικτή διάρθρωση του Internet καθώς και η φιλικές στο χρήστη και ιδιαίτερα διαλογικές επιγραμμικές υπηρεσίες ιδιωτών θέτουν το θέμα του χαρακτηρισμού του υλικού σε εντελώς διαφορετική βάση. Η ποικιλία των μορφών "σύνταξης" του υλικού και το γεγονός ότι κάθε χρήστης αποτελεί εν δυνάμει "συντάκτη" απαιτεί την εφαρμογή συστήματος "λογοκρισίας" του διαθέσιμου υλικού. Έχουν αναπτυχθεί τρία διαφορετικά είδη συστημάτων "λογοκρισίας" του υλικού: Η "λογοκρισία" βάσει "μαύρης λίστας" με την οποία φράσσεται η πρόσβαση σε προσδιορισμένους ηλεκτρονικούς τόπους ανάλογα με το επίμαχο υλικό που περιέχουν (γυμνά, βία, σεξ. ). Η συνεχής ενημέρωση της λίστας αυτής εξακολουθεί να παρουσιάζει ιδιαίτερα προβλήματα. Η "λογοκρισία" βάσει "λευκής λίστας" που επιτρέπει την πρόσβαση μόνο σε εκ των προτέρων προσδιορισμένους ηλεκτρονικούς τόπους. Η πρόσβαση στο υλικό είναι κατά συνέπεια ιδιαίτερα περιορισμένη. Η "λογοκρισία" βάσει "ουδέτερης σήμανσης" επιτρέπει στους χρήστες να χρησιμοποιούν πληροφορίες για το υλικό που εισάγουν οι παρέχοντες υλικό ή οι τρίτοι, εφαρμόζοντας τα δικά τους κριτήρια επιλογής. Ο συνδυασμός των διαφόρων αυτών τρόπων σήμανσης επιτρέπει σήμερα τη δημιουργία ενός γενικά ασφαλούς περιβάλλοντος όσον αφορά την πρόσβαση των ενηλίκων στο Internet ωστόσο, μόνο η γενίκευση της "λογοκρισίας" βάσει "ουδέτερης σήμανσης" θα μπορούσε να παράσχει γενική ρύθμιση του ζητήματος. Όπως φαίνεται από την ανακοίνωση "Παράνομο και επιβλαβές υλικό στο Internet", το PICS (Βάση για την επιλογή υλικού στο Internet), παρέχη ακριβώς ένα ανοιχτό και σφαιρικό πρότυπο για την εφαρμογή αυτής της "ουδέτερης σήμανσης". Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης το PICS παρουσιάζει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: προσφέροντας μεγάλη ευελιξία για το χαρακτηρισμό και 20 τη δημιουργία ευρετηρίων του υλικού, ενώ στο ίδιο υλικό μπορούν να συνδυαστούν πολλοί χαρακτηρισμοί που παρέχουν διάφοροι τρίτοι και φέρουν διάφορα είδη πληροφοριών, το PICS επιτρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι διάφοροι βαθμοί εθνικής τοπικής και ατομικής ευαισθησίας. Πολλά συστήματα "λογοκρισίας" έχουν ήδη ενσωματώσει το σύστημα PICS ("συμβατό PICS") εξακολουθεί όμως να αποτελεί σημαντική πρόκληση ή επίτευξη της σήμανσης μεγάλου τμήματος ηλεκτρονικών τόπων και υλικού. Για όλες τις υπηρεσίες που λειτουργούν με τη λογική της ατομικής παραγγελίας του καταναλωτή αποτελεί προτεραιότητα για την αρμονική ανάπτυξη των μηχανισμών ελέγχου του περιεχομένου γενικά και του γονικού ελέγχου ιδιαίτερα, η ενθάρρυνση της σήμανσης του υλικού από μέρους των προμηθευτών υλικού και από μέρους τρίτων. 6 7 Πως μπορεί να εφαρμοστεί η αποκέντρωση της σήμανσης του υλικού, που θα επιτρέπει τον σεβασμό του διαφορετικού βαθμού εθνικής τοπικής και προσωπικής ευαισθησίας στην περίπτωση διακρατικών οπτικοακουστικών υπηρεσιών και υπηρεσιών πληροφόρησης; Ποια είναι τα στοιχεία τυποποίησης που επιτρέπουν την λογική ανάπτυξη της σήμανσης του υλικού σε ευρωπαϊκό επίπεδο ιδίως όσον αφορά τις ψηφιακές υπηρεσίες (τυποποίηση του είδους στοιχείων που παρέχονται, της κωδικοποίησης ή της αποκωδικοποίησης των στοιχείων αυτών ή άλλα μέσα); 2. 3 Η εκπαίδευση στα μέσα μαγικής ενημέρωσης Οι αλλαγές των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης, από την μη κωδικοποιημένη γενική ραδιοτηλεοπτική μετάδοση προς το νέο πρότυπο επικοινωνίας που παρέχει το Internet, απαιτούν εκμάθηση νέας επικοινωνίας με τα οπτικοακουστικά μέσα μαζικής ενημέρωσης (βλ. επίσης παράρτημα IV). Γονείς και παιδιά πρέπει να μάθουν να χρησιμοποιούν τα νέα μέσα επικοινωνίας. Θα πρέπει να επιστηθεί η προσοχή τους στους νέους κινδύνους που καραδοκούν αλλά και στα διάφορα υπάρχοντα μέσα προστασίας. Η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση και η εκπαίδευση είναι πρωταρχικής σημασίας για την αποτελεσματική προστασία των ανηλίκων και την δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης ευνοϊκού για την ανάπτυξη των νέων υπηρεσιών. Στο πλαίσιο αυτό, η πρωτοβουλία "Γνώση στην Κοινωνία των Πληροφοριών"4 πρέπει να συμβάλει στη διάδοση των νέων μεθόδων ευαισθητοποίησης των νέων σχετικά με τα συγκεκριμένα θέματα. 21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ III ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΜΕΤΡΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ Παρόλο που υπάγεται κυρίως στην αρμοδιότητα των κρατών μελών το θέμα της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις ηλεκτρονικές υπηρεσίες, αφορά και την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα δε κοινοτικά όργανα εξεδήλωσαν πολλές φορές τη δέσμευση τους όσον αφορά την προστασία αυτών των γενικών συμφερόντων5. Στο πλαίσιο του κοινοτικού δικαίου και των μέσων που παρέχει ως προς το θέμα αυτό αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής: αφενός, η αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών στην Κοινότητα προϋποθέτει την κατάργηση των αδικαιολόγητων εμποδίων και την προσέγγιση των εθνικών νομοθεσιών. αφετέρου, η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει διαδικασία συνεργασίας στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων που μπορεί να εφαρμοστεί σε ορισμένες πλευρές προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και στις νέες ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Εξάλλου, η Επιτροπή κρίνει ότι η συνεργασία με τις εθνικές διοικητικές υπηρεσίες και με τις ενδιαφερόμενεςβιομηχανίες, καθώς και η συνεργασία σε διεθνές επίπεδο, αποτελούν κύριους άξονες για την δράση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. 1. Η αργή της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών Η ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αποτελεί μία από τις κύριες θεμελιώδεις ελευθερίες που χαρακτηρίζουν την εγκαθίδρυση και τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Η ανάπτυξη των νέων ραδιοτηλεοπτικών υπηρεσιών (ψηφιακής τηλεόρασης, πληρωμής ανά θέαμα, οιονεί βίντεο κατά παραγγελία) πραγματοποιείται στο πλαίσιο της οδηγίας "τηλεόραση χωρίς σύνορα" που περιλαμβάνει ορισμένους κοινούς κανόνες όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και επιτρέπει έτσι την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών αυτών (βλ. παράρτημα III). Εμπνεόμενο από το πρότυπο της γενικής μη κωδικοποιημένης ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, το ρυθμιστικό αυτό πλαίσιο θα πρέπει προφανώς να ελεγχθεί ιδίως όσον αφορά την κατ' αναλογία αξιολόγηση, κατά δε την εφαρμογή του θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών που θα δημιουργηθούν στο μέλλον. Αντίθετα, η θεμελιώδης αρχή της εφαρμογής μόνο της νομοθεσίας της χώρας εκπομπής, σε συνδυασμό όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, με έκτακτη διαδικασία ελέγχου από μέρους του κράτους λήψης, δεν θα πρέπει να τεθεί πλέον υπό αμφισβήτηση. Η Επιτροπή σε στενή συνεργασία με τους εκπροσώπους των κρατών μελών θα μελετήσει τη λειτουργία των σχετικών διατάξεων της οδηγίας αυτής ιδίως από την άποψη της εφαρμογής τους στις νέες μορφές ραδιοτηλεοπτικών υπηρεσιών. Η διεξαγόμενη τροποποίηση της οδηγίας ενδέχεται να παράσχει το κατάλληλο επίσημο πλαίσιο για τη συνεργασία με τα κράτη μέλη. (επιτροπή συνεννοήσεων) καθώς και διπλή εντολή για την Επιτροπή: αφενός στο πλαίσιο της περιοδικής αξιολόγησης της εφαρμογής της οδηγίας η Επιτροπή θα έπρεπε να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στο θέμα αυτό· αφετέρου, η Επιτροπή θα πρέπει σε συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών να διεξαγάγει έρευνα για τα πιθανά μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα άλλων μέτρων που αποσκοπούν στη διευκόλυνση του ελέγχου που διεξάγεται από τους γονείς ή τους εκπαιδευτικούς στα προγράμματα. Παρότι η ελεύθερη κυκλοφορία των ραδιοτηλεοπτικών υπηρεσιών στην Κοινότητα εξασφαλίζεται στο πλαίσιο της οδηγίας "τηλεόραση χωρίς σύνορα", η διασυνοριακή κυκλοφορία άλλων ειδών τηλεοπτικών και υπηρεσιών πληροφόρησης πραγματοποιείται στο νομικό πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς, και ιδιαίτερα της αρχής της ελεύθερης κυκλοφορίας των υπηρεσιών. 22 Τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να λάβουν μέτρα που εφαρμόζονται αδιακρήτως και τα οποία δικαιολογούνται από επιτακτικούς λόγους κοινού συμφέροντος, υπό τον όρο όμως ότι τα μέτρα αυτά είναι αυστηρά ανάλογα προς τον επιδιωκόμενο στόχο και ότι δεν ισχύουν άλλα λιγότερο αυστηρά μέτρα για την επίτευξη ισοδυνάμου αποτελέσματος. Συναντούμε κατά συνέπεια εδώ, στο πλαίσιο της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών, μια δοκιμή κατ' αναλογία αξιολόγησης ανάλογη με εκείνη που επισημάναμε στο πλαίσιο της εφαρμογής της αρχής της ελευθερίας της έκφρασης. Είτε πρόκειται για ρύθμιση είτε για αυτορρύθμιση, η Επιτροπή θα πρέπει να μεριμνήσει ώστε τα λαμβανόμενα μέτρα να μην εισάγουν διακρίσεις η δε εφαρμογή τους να είναι αυστηρά ανάλογη προς τους επιδιωκόμενους από αυτά στόχου^. Βάση της αρχής αυτής η ανάπτυξη ενός αρμονικού πλαισίου για την διασυνοριακή ανάπτυξη των νέων οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης πρέπει να ιδωθεί ως στόχος που θα επιτευχθεί σταδιακά (λαμβανομένου υπόψη του ρυθμού ανάπτυξης των υπηρεσιών) με τα κατάλληλα μέσα. Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι στο στάδιο αυτό ανάπτυξης των νέων υπηρεσιών είναι πρόωρο να υποβληθούν συγκεκριμένες προτάσεις ιδίως ρυθμιστικές σε κοινοτικό επίπεδα 2. Συνεργασία σε θέματα δικαιοσύνης και εσωτερικών υποθέσεων Σύμφωνα με τη συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης7, η συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων μπορεί να αποδειχθεί κατάλληλη για την αντιμετώπιση ορισμένων πλευρών της προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις νέες ηλεκτρονικές ιδίως την εφαρμογή των καθεστώτων ποινικής απαγόρευσης ορισμένων ειδών υπηρεσίες ομοφωνίας Δεδομένου ότι ο ορισμός του αδικήματος και του εγκλήματος διαφέρει από τη μία χώρα στη άλλη, όλες οι επιλήψιμες πράξεις δεν τιμωρούνται κατ' ανάγκη σε όλα τα κράτη μέλη. Δεδομένης της διεθνούς φύσης των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης,οι δημιουργοί ή οι παρέχοντες υλικό μπορούν να εκμεταλλευθούν την κατάσταση αυτή προμηθεύοντας υλικό σε χώρα όπου η δραστηριότητα τους θεωρείται παράνομη, από χώρα όπου λειτουργούν νόμιμα. Ακόμα και όταν η νομοθεσία της υπό εξέταση χώρας απαγορεύει κάποιο υλικό επιβάλλοντας ποινική δίωξη, ο δημιουργός ή ο παρέχων το υλικό αυτό μπορεί να βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής της ποινικής νομοθεσίας και της δικαιοδοσίας των αστυνομικών αρχών η οποία περιορίζεται εντός της εκάστοτε εθνικής επικράτειας. Κρίνεται, κατά, συνέπεια σκόπιμη η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών για την αποτελεσματική καταπολέμηση της κυκλοφορίας παράνομου υλικού και της παράνομης χρήσης των νέων τεχνολογιών. Θα πρέπει να καθοριστούν κοινά πρότυπα στις εθνικές νομοθεσίες των κρατών μελών για να αποφευχθούν κενά νόμου που να επιτρέπουν την ανάπτυξη εγκληματικών δραστηριοτήτων. Γενικά, η δικαστική (ιδίως στον ποινικό τομέα) και η αστυνομική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών πρέπει να ενισχυθεί. Μία περισσότερο συντονισμένη αντιμετώπιση από όλα τα κράτη μέλη θα διευκολύνει και την απαιτούμενη συνεργασία με τρίτους. Η Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχει τα μέσα για την συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων. Η πολιτική συμφωνία των Υπουργών Δικαιοσύνης και Εσωτερικών, που συνήλθαν στο Δουβλίνο στις 26 και 27 του παρελθόντος Σεπτεμβρίου, για την ενίσχυση της αστυνομικής συνεργασίας στο πλαίσιο της EUROPOL με στόχο την καταπολέμηση της παιδεραστίας και της σωματεμπορίας παιδιών και γυναικών, καθώς και για τον καθορισμό ελάχιστων κοινών νομοθετικών προτύπων όσον αφορά την σεξουαλική εκμετάλλευση των παιδιών, αποτελεί πρόσφατο παράδειγμα της συνεργασίας αυτής. 23 Άλλες μορφές συνεργασίας θα μπορούσαν να προβλεφθούν τόσο σε νομικά θέματα (ανωνυμία των δικτύων, προσέγγιση των ποινικών κανόνων, διεθνείς συμβάσεις έκδοσης. ) όσο και σε πρακτικά θέματα (π. χ. , κατάρτιση των αστυνομικών αρχών όσον αφορά την χρησιμοποίηση του ηλεκτρονικού υπολογιστή και των ηλεκτρονικών δικτύων, ανταλλαγές πληροφοριών όσον αφορά την αντιμετώπιση ποινικών θεμάτων που συνδέονται με την συνεργασία των νέων ηλεκτρονικών υπηρεσιών. ). 3. Κύριοι ά£ονες συνεργασίας Προς διευκόλυνση της εξεύρεσης κατάλληλων λύσεων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και με την επιφύλαξη των βραχυπρόθεσμων ενεργειών που προτείνονται στην Ανακοίνωση περί "Παράνομου και επιβλαβούς υλικού στο Internet", η Επιτροπή κρίνει απαραίτητο τον προσδιορισμό των σχετικών πεδίων συνεργασίας. 3. 1. Η διοικητική συνεργασία Η συνεργασία των αρμόδιων εθνικών διοικητικών υπηρεσιών είναι πρωταρχικής σημασίας για τον καθορισμό, στο επίπεδο της Ένωσης, ενός συντονισμένου πλαισίου, σχετικά με την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις επιγραμμικές υπηρεσίες (συστήματα βίντεο κατά παραγγελία στο Internet). Η συνεργασία αυτή πρέπει να αφορά ιδίως τα ακόλουθα θέματα: * * * * ανταλλαγή πληροφοριών για τις υπάρχουσες εξελίξεις (συγκεκριμένα προβλήματα, νομολογία, αυτορύθμιση, σχέδια ρύθμισης, κλπ. ) που θα επιτρέψει την ανάπτυξη κοινοτικής πραγματογνωμοσύνης του προβλήματος. συγκριτική ανάλυση των εθνικών νομοθεσιών και της εφαρμογής τους ενθάρρυνση των κρατών μελών να θεσπίσουν ελάχιστα κοινά πρότυπα όσον αφορά το παράνομο υλικό, ιδίως για την. εκπόνηση συστάσεων και κατευθύνσεων για την συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων. Με την επιφύλαξη του προγράμματος εργασίας αυτού του πλαισίου συνεργασίας στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων, αυτές οι συγκεκριμένες προτεραιότητες όσον αφορά τον τομέα των νέων υπηρεσιών θα μπορέσουν να ληφθούν υπόψη στις εργασίες που θα έχουν συχνά ευρύτερο περιεχόμενο (καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, του σωματεμπορίου ή της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών για εμπορικούς σκοπούς, κλπ. ). Ο καθορισμός πλαισίου για την αυτορύθμιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στις περιπτώσεις που κρίνεται σκόπιμη η αυτορύθμιση. Το πλαίσιο αυτό θα πρέπει μεταξύ άλλων να περιλαμβάνει: τους προς επίτευξη στόχους όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που θα αποτελέσουν την "συγγραφή υποχρεώσεων" της αυτορύθμισης· αρχές σχετικά με την εκπροσώπηση των σχετικών βιομηχανιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο και των διαδικασιών λήψης αποφάσεων χρονοδιάγραμμα για την κατάρτιση κώδικα συμπεριφοράς και συγκεκριμένων μέτρων προστασίας από μέρους των βιομηχανιών παραγωγής· * Η εκπόνηση συστάσεων και κατευθύνσεων για τη διεθνή συνεργασία. Πρόκειται για τον καθορισμό, βάσει των εργασιών που πραγματοποιήθηκαν στην Ένωση, των κοινών αξιών και αρχών που πρέπει να προασπιστεί η Ένωση στις διεθνείς οργανώσεις. 24 3. 2 Η συνεργασία των σχετικών βιομηγανικών παραγωγής Λόγω του κυρίαρχου ρόλου που παίζουν οι σχετικοί παραγωγοί όσον αφορά την εξεύρεση και την εφαρμογή κάθε λύσης στα προβλήματα προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, είναι απαραίτητο να μπορούμε να στηριχθούμε στην ευρεία κινητοποίηση και την αποτελεσματική διάρθρωση των παραγωγών αυτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η δυνατότητα τους να μιλούν με μία φωνή μέσω πραγματικά αντιπροσωπευτικών φορέων θα είναι ιδιαίτερα αποφασιστικής σημασίας. Οι κύριες εργασίες που θα πρέπει να πραγματοποιήσουν οι παραγωγοί αυτοί αφορούν: την κατάρτιση κώδικα συμπεριφοράς και συγκεκριμένων μέτρων σε καθορισμένο από την συνεργασία των εθνικών διοικήσεων πλαίσιο· την επισήμανση ενδεχόμενων αναγκών κοινών προτύπων όσον αφορά την σήμανση του υλικού- την προώθηση του προτύπου PICS ή αντίστοιχων ανοιχτών συστημάτων για να υπάρξει σύντομα γρήγορα σημαντική ποσότητα χαρακτηρισμένου υλικού και μηχανισμών πλοήγησης ή/και γονικού ελέγχου συμβατών μεταξύ τους. 3. 3 Συνεργασία για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των γοηστών Όσον αφορά το θέμα αυτό πρέπει να επιτευχθεί ένας μεσοπρόθεσμος και ένας μακροπρόθεσμος στόχος: να συνειδητοποιήσουν οι χρήστες των νέων ηλεκτρονικών υπηρεσιών (ιδίως οι γονείς και οι ανήλικοι) τους συγκεκριμένους κινδύνουςπον αυτές αντιπροσωπεύουν και να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τα υπάρχοντα μέσα προστασίας να προωθηθεί η συμμετοχή ενώσεων ή οργανώσεων εκπροσώπισης πολιτών στη διαδικασία σήμανσης του υλικού (σήμανσης από τρίτους). να προωθηθεί η συμμετοχή των οργανώσεων των καταναλωτών καθώς και των μεμονωμένων καταλωτών στη διαδικασία επίβλεψης της αγοράς να προωθηθεί η ευαισθητοποίηση των γονέων όσον αφορά την ευθύνη τους να ελέγχουν τις δραστηριότητες των παιδιών τους Τα μέσα που θα τεθούν σε εφαρμογή για το σκοπό αυτό θα πρέπει να εξετασθούν σε βάθος. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Επιτροπή προτείνει οι εργασίες να κινηθούν σταδιακά, γύρω από τους εξής άξονες: εξέταση (κυρίως αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας) των διεξαγόμενων πρωτοβουλιών και ανταλλαγή θετικών πρακτικών εφαρμογών- συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους κύκλους (δημόσιες αρχές, εκπαιδευτικές κοινότητες, ενώσεις καταναλωτών, σχετικές βιομηχανίες, κλπ. )· εκπόνηση προγράμματος ενεργειών επικεντρωμένου στην ενίσχυση πρωτοβουλιών που θα επιφέρουν πραγματική κοινοτική υπεραξία: καθορισμός κοινών μηνυμάτων και διακρατικών πρωτοβουλιών (εκστρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, παραγωγή παιδαγωγικού υλικού κλπ. ). ερευνητικές εργασίες με στόχο τη δημιουργία μιας κοινωνίας των πληροφοριών φιλικής στο χρήστη. Τούτο θα αποτελέσει ένα από τα πρωταρχικά θέματα του 5ου Ερευνητικού Προγράμματος Πλαισίου. 3. 4 Ποοώθηση της πρόσβασης των ανηλίκων στις νέες ηλεκτρονικές υπηρεσίες Η Επιτροπή θα εξετάσει τις δυνατότητες να λης)θεί υπόψη αυτή η προτεραιότητα στα υφιστάμενα κοινοτικά προγράμματα σχετικά με την εκπαίδευση και την ενίσχυση των βιομηχανιών που παράγουν το υλικό. Εξάλλου, θα ενισχύσει την αμοιβαία ενημέρωση και ανταλλαγή ορθών πρακτικών στα κατάλληλα δίκτυα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 25 Η σημασία και η ποικιλία των διαφόρων μορφών συνεργασίας που πρέπει να θεσπισθούν για την ανάπτυξη κατάλληλων εθνικών, κοινοτικών και σφαιρικών λύσεων, θέτουν τα ακόλουθα προβλήματα: Πώς πρέπει να εφαρμοστεί διοικητική συνεργασία σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης; Πρέπει να επισημοποιηθεί; Εάν ναι, με ποιο θεσμικό πλαίσιο; Πώς θα διαρθρωθούν οι εργασίες σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο; θα πρέπει ιδίως να προτιμηθεί η προώθηση λύσεων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης πριν από την προώθηση τους σε εθνικό επίπεδο ή θα πρέπει αυτό να γίνει παράλληλα; Ποια είναι τα πλέον κατάλληλα πλαίσια για τη διεθνή συνεργασία (G7, ΟΟΣΑ, ΔΕΤ, ΠΟΥ, ΟΗΕ. ή διμερείς συνεννοήσεις); Πώς πρέπει να επισημοποιηθεί η διεθνής αυτή συνεργασία; ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Η προσοχή λοιπόν και τα έκτακτα μέτρα αφορούν κυρίως τις αποκεντρωμένες υπηρεσίες (και ιδίως το Internet). Για τις υπηρεσίες αυτές είναι φανερό ότι μεταξύ των εμποδίων που παρουσιάζουν οι καθαρά κρατικές λύσεις και της δυσκολίας να βρεθούν και να τεθούν σε εφαρμογή παγκόσμιες λύσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πρωταρχικό ρόλο να παίξει. Η δυνατότητα όμως διακρατικής ανάπτυξης των συγκεντρωτικών υπηρεσιών δικαιολογεί επίσης την αναζήτηση κοινών ή/και συμβατών λύσεων για αυτό το είδος υπηρεσιών. Κατά την επέκταση των πρώτων συγκεκριμένων βραχυπρόθεσμων κατευθύνσεων που παρουσιάζονται στην ανακοίνωση περί "Παρανόμου και επιβλαβούς υλικού στο Internet", οι κατευθύνσεις που προτείνονται και τα ζητήματα που τίθενται στο παρόν πράσινο βιβλίο έχουν ως στόχο την εμβάθυνση του διαλόγου σχετικά με τις συνθήκες δημιουργίας συντονισμένου πλαισίου προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στο πλαίσιο των οπτικοακουστικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών πληροφόρησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα ζητήματα αυτά και οι κατευθύνσεις πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο διεξοδικών διαβουλεύσεων σε ευρεία κλίμακα με όλους τους ενδιαφερόμενους κύκλους. Η Επιτροπή αναμένει πολυάριθμες συμμετοχές γύρω από τα ακόλουθα θέματα: Σχόλια σχετικά με την ανάλυση' της παρουσιαζόμενης κατάστασης και συμπληρωματικές πληροφορίες για τις υπάρχουσεςεξελίξεις (ρυθμιστικές, αυτορυθμιστικές, τεχνικές. ), Σχόλια σχετικά με το σκόπιμο των διατυπωθεισών κατευθύνσεων και προτάσεων, Συγκεκριμένες απαντήσεις στα διάφορα τεθέντα ζητήματα. Οι συμμετοχές πρέπει να αποσταλούν, το αργότερο μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου 1997, στην ακόλουθη διεύθυνση: Commission Européennes Direction Générale Χ Unité X. D. 3 M. Paulger Rue de la Loi 102, Bureau 5/23 Β - 1049 Bruxelles Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: gregory. paulger@dg 10. cec. be 26 Ι Ιΐ. χ. ,οτο πλάΙ<Ηο ft|ç ριΊ)|ΐ!(ΐΐ(ς tiov ύηΐΙρΜΙώνρί'Νΐ'ΐΜίλι-ηπηκήςΐϋ t<too<tl|ç or κοΐ. νοηκό«·πίπεδο (οδηγία 89/552 ΕΚ), διαχωρίζονται σαφώς τα δύο αυτή είδη στόχων. Οι κανόνες προστασίας των ανηλίκο>ν ιΐ|ΐαρμόζονται σε όλα τα προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων ηαΊνων «,ο»» πιριλαμ|Ιανουν ιμπορικίς ανακοίνωσης: η διαφήμιση oamç και κάΟι άλλο ικπι μΛόμινο υλικό δεν πρέπει να περιλαμβάνει εικόνες ή μηνύματα που μπορεί να βλάν|>ουν σοβαρά την ανάπτυξη των ανηλίκων (βλέπε άρθρο 22)· Οι κανόνες προστασίας των καταναλωτών που εφαρμόζονται στην ραδιοτηλεοπτική μετάδοση περιλαμβάνουν ειδικές διατάξεις που αποσκοπούν στην αποτροπή κάθε είδους εκμετάλλευσης της ευπιστίας των ανηλίκων (βλέπε άρθρο 16). 2. 3. 4. 5. 6. Βλέπει ανακοίνωση περί "Παράνομου και επιβλαβούς υλικού στο Internet" Οδηγία 89/522. Έγγρ. COM(96) 471 τελικό, της 25ης Σεπτεμβρίου 1996. Βλέπε ιδίως κοινή δήλωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου των εκπροσώπων των κρατών μελών και της Επιτροπής, της 11 ης Ιουνίου 1996, κατά του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, που είναι η πλέον επίσημη δήλωση μέχρι σήμερα. Δεδομένου ότι πρόκειται μέτρα ρυθμιστικού χαρακτήρα, η πρόταση ενός μέσου διαφάνειας για τις υπηρεσίες της κοινωνίας τανν πληροφοριών (COM(96) 392) θα αποτελέσει μέσο αποφασιστικής σημασίας για την εξασφάλιση, σε κοινοτικό επίπεδο, ισορροπίας μεταξύ της προάσπισης των γενικών συμφερόντων όπως η προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αφενός, και της ελεύθερης κυκλοφορίας των ηλεκτρονικών υπηρεσιών αφετέρου. 7. Ο τίτλος VI της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνει διατάξεις σχετικά με τη συνεργασία στον τομέα της δικαιοσύνης και των εσωτερικών υποθέσεων. 27 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ a? ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Οι εργασίεςπυυ έχουν πραγματοποιηθεί για την προετοιμασία του παρόντος εγγράφου είναι κυρίως δύο ειδών: Αφενός, τα κράτη μέλη κλήθηκαν να απαντήσουν σε ερωτηματολόγιο σχετικά με την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στο πλαίσιο της ανάπτυξης των υπηρεσιών της κοινωνίας των πληροφοριών Όλα τα κράτη μέλη απάντησαν θετικά στην εν λόγω διαδικασία διαβούλευσης. Η ανάλυση των απαντήσεων που αποτέλεσε αντικείμενο επεξεργασίας στο πλαίσιο συνεδρίασης των εκπροσώπων των κρατών μελών2 και βάσει των συμπληρωματικών διευκρινίσεων πολλών κρατών μελών, επιβεβαιώνει ιδιαίτερα τη σκοπιμότητα συζήτησης σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η προβληματική αυτή μελετάται και συζητείται στα περισσότερα κράτη μέλη οι δε ερωτήσεις συχνά βρίσκονται στο προσκήνιο. Πέραν της διαφορετικής αντιμετώπισης από κάθε κράτος μέλος, προκύπτει ως κοινή αρχή το ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η κοινοτική και διεθνής διάσταση. Αφετέρου, υπό την προοπτική του εν λόγω Πράσινου Βιβλίου η Επιτροπή πραγματοποίησε σειρά μελετών που αφορούν την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινηςαξιοπρέπειας στην κοινωνία των πληροφοριών*. Οι μελέτες καλύπτουν ταυτόχρονα τις κανονιστικές, οικονομικές και τεχνολογικές πτυχές του θέματος στα 15 κράτη μέλη, στον Καναδά, την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ. Στο παρόν έγγραφο πραγματοποιείται συχνά αναφορά στις μελέτες αυτές, περίληψη των οποίων μπορείτε να λάβετε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Εξάλλου, πολλές ανεπίσημες συνενοήσεις επέτρεψαν να ληφθούν υπόψη αναλύσεις που έχουν πραγματοποιήσει οικονομικοί φορείς και άλλοι ενδιαφερόμενοι κύκλοι. Ερ<οτηματολόγιο που απευθύνθηκε στα κράτη μέλη, τον Οκτώβριο 1995 Η συνεδρίαση των εκπροσώπων των αρμοδίων εθνικών αρχών πραγματοποιήθηκε στις 12 Ιουλίου 1996 στις Βρυξέλλες Οι μελέτες αυτές πραγματοποιήθηκαν από την εταιρεία Hydra Associates του Λονδίνου 29 ΟΙ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II 1. * Λε£ιλόνιο Ψηφιακή ραδιοτηλεοπτική μετάδοση Η ψηφιακή ραδιοτηλεοπτική μετάδοση παρεπέμπει σε έναν νέον τρόπο μετάδοσης των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών (διαφορετικό από τον παραδοσιακό "αναλογικό" καλούμενο τρόπο). Οι εικόνες μετατρέπονται σε ψηφιακές πληροφορίες (στην κοινή πλέον ψηφιακή γλώσσα της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης, των τηλεπικοινωνιών και της πληροφορικής). Η συμπίεση των ψηφιακών αυτών (μέσω αλγορίθμων)πληροφοριών επιτρέπει τη σημαντική μείωση του τμήματος φάσματος που απαιτείται για την μετάδοση μιας τηλεοπτικής υπηρεσίας. Συγκεκριμένα, πολλές "δέσμες υπηρεσιών ψηφιακής τηλεόρασης" έχουν ήδη δημιουργηθεί και εξακολουθούν να δημιουργούνται στην Ευρώπη. * Χρέωση ανά θέαμα (PPV) Οι υπηρεσίες με χρέωση ανά θέαμα (ή Pay-per-view - PPV) παρέχουν στους τηλεθεατές τη δυνατότητα να επιλέξουν από ένα πλέγμα προγραμμάτων και να πληρώσουν μόνο για τα προγράμματα που παρακολουθούν. Εντάσσονται στο πλαίσιο δραστηριότητας του ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού δεδομένου ότι η μετάδοση ξεκινάει από την υπηρεσία με προορισμό το κοινό (ακόμα και αν το κοινό αυτό περιορίζεται στους τηλεθεατές που διαθέτουν το κατάλληλο υλικό λήψης), η δε επιλογή του τηλεθεατή περιορίζεται, από τεχνική άποψη, μόνο στον καθορισμό του τμήματος ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών που θα αποκωδικοποιηθεί και το οποίο μπορεί αυτός κατά συνέπεια να παρακολουθήσει. Πρόκειται για μια επικοινωνία "από ένα σημείο προς πολλά σημεία" δηλαδή από ένα σημείο (εκπομπής) προς πολλά σημεία (λήψης). * Οιονεί βίντεο κατά παραγγελία (NVOD) Οι υπηρεσίες του οιονεί βίντεο κατά παραγγελία (ή Near-video-on-demand-NVOD) λειτουργούν με βάση την ίδια αρχή λειτουργίας με εκείνες της χρέωσης ανά θέαμα, ο καταναλωτής όμως έχει ευρύτερη δυνατότητα επιλογής εκ του γεγονότος ότι το ίδιο πρόγραμμα μεταδίδεται εκ παραλλήλου σε πολύ βραχέα χρονικά διαστήματα. * Τα συστήματα βίντεο κατά παραγγελία (VOD) Τα συστήματα βίντεο κατά παραγγελία (ή Video-on-demand-VOD) παρέχουν στους καταναλωτές ολόκληρο φάσμα συναλλακτικών υπηρεσιών, ταινιών κατά παραγγελία με ηλεκτρονική πώληση, καθώς και τηλετραπεζικών υπηρεσιών. Ο καταναλωτής έχει τη δυνατότητα να επιλέξει το περιεχόμενο που επιθυμεί τη στιγμή που το επιθυμεί. Όπως και όλες οι "πραγματικά διαλογικές" υπηρεσίες, εντάσσονται και αυτές στο πλαίσιο των τηλεπικοινωνιών στο μέτρο που η μετάδοση του προγράμματος ξεκινάει από τον τηλεθεατή με ατομική κλήση. Πρόκειται για επικοινωνία "από σημείο σε σημείο", δηλαδή από ένα σημείο (εκπομπής), προς ένα μόνο σημείο (λήψης). 30 * Τηλεεικονογραφία (videotex) Το δίκτυο Télétel που άρχισε να λειτουργεί στη Γαλλία το 1984, αποτελεί το πλέον αναπτυγμένο σύστημα τηλεεικονογραφίας στον κόσμο. Πάνω από τα 2/3 του γαλλικού πληθυσμού έχουν πρόσβαση στο δίκτυο αυτό μέσω ειδικού τερματικού (το minitel) και χρησιμοποιούν 25. 000 περίπου διαφορετικές υπηρεσίες, ιδίως συναλλακτικές. * Επιγραμμικές υπηρεσίες (on line) οι καλούμενες "ιδιωτών" Η αγορά των επιγραμμικών υπηρεσιών "ιδιοκτησίας" κυριαρχείται από τρεις βορειοαμερικανικούς φορείς: το AOL που αριθμούσε το 1995 4,5 εκατ. συνδρομητές ανά τον κόσμο, το CompuServe (3,7 εκατ. συνδρομητές) και το Prodigy. To CompuServe είναι το καλύτερα εγκατεστημένο στην Ευρώπη με 500. 000 συνδρομητές το 1995, και με στόχο το 1 εκατ. συδρομητές το 1996. To AOL σε συνδυασμό με το Bertelsmann ξεκίνησε την παροχή υπηρεσιών στη Γερμανία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Εξάλλου, το Microsoft Network ανέπτυξε υπηρεσίες με στόχο ειδικά τις ευρωπαϊκές αγορές. To Planet Internet (που ελέγχεται από το ΚΡΝ - τηλεπικοινωνιακό φορέα στις Κάτω Χώρες) αναπτύσσει ευρωπαϊκή στρατηγική. * Internet To Internet είναι πιο δύσκολο να καθορισθεί. Πρόκειται για ένα παγκόσμιο δίκτυο (δικτύων) ηλεκτρονικών υπολογιστών που μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους χάρη σε μια σειρά κοινά πρωτόκολλα. Δημιουργήθηκε στις ΗΠΑ αρχικά για στρατιωτικούς σκοπούς, και κατόπιν χρησιμοποιήθηκε από την πανεπιστημιακή και επιστημονική κοινότητα, και μόνο τα τελευταία 5 χρόνια το Internet κατέστη διεθνές δίκτυο ανοικτό στο ευρύ κοινό. Ο αριθμός των χρηστών του Internet ανά τον κόσμο υπολογίζεται κατ' εκτίμηση ότι κυμαίνεται μεταξύ 30 και 50 εκατ. ατόμων η δε ανάπτυξη του είναι παντού απρόβλεπτη. Σε αυτή τη βάση, το Internet παρουσιάζει ταχεία αλλαγή. Χρησιμοποιούμενο ακόμα κυρίως για την αναζήτηση πληροφοριών και το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, μπορεί να καταστεί μέσο πολλών εμπορικών υπηρεσιών. Μια λεπτομερής παρουσίαση της λειτουργίας του Internet παρέχεται στην ανακοίνωση "Harmful and illegal content on the Internet" (Επιβλαβές και παράνομο υλικό στο Internet). 31 2. Τα περιβάλλοντα των νέων οπτικοακουστικών και πληροφορικών υπηρεσιών Αρχιτεκτονική δομή του συστήματος ΧΡΗΣΤΕΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΟΙ ΥΠΟΔΟΜΗ ΚΑΙ ΔΙΚΤΥΟ ΥΙΙΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΟ ΙΙΟΛΥΜΕΣΩΝ Ψηφιακή τηλεόραση Τερματικό: Set Top Box + συσκευή τηλεοράσεως Δορυφόρος-καλώδιο - ερτζιανά ΣΥΣΤΗΜΑ VOD (κλειστή αρχιτεκτονική δομή) Τερματικό: Set Top Box + συσκευή τηλεοράσεως Δίκτυο ευρείας ζώνης "ιδιωτών" ΕΠΙΓΡΑΜΜΙΚ Η ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΔΙΩΤΩΝ (κλειστή αρχιτεκτονική δομή και \»πηρεσίες ιδιαίτερα διαλογικές) INTERNET (ανοιχτή αρχιτεκτονική δομή) Τερματικό: Modem + PC Δίκτυο "ιδιωτών" Τερματικό: Modem + PC Ι Ιαρέχοντες ξένιους εξυπηρετητές (host servers) Δίκτυο δικτύων "μη ιδιωτών" Περιεχόμενο πλήρως ελεγχόμενο από τους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς Κυρίως βίντεο και ήχος Υπηρεσίες και υλικό εκδιδόμενα υπό τον έλεγχο του λειτουργού του συστήματος VOD. Κείμενο, σταθερή εικόνα, βίντεο και ήχος Υπηρεσίες και υλικό εκδιδόμενα νπό τον έλεγχο της υπηρεσίας "ιδιωτών". Υλικό εισαγόμενο από τους χρήστες (e-mail, BBS, chat lines) Κείμενο, σταθερή εικόνα, προγράμματ α πληροφορικής (ήχος και κινούμενες εικόνες υπό ανάπτυξη) Υπηρεσίες και υλικό "εκδιδόμενα" (WWW), Υλικό εισαγόμενο από τους χρήστες ("αρχική σελίδα" WWW, e-mail, BBS, chat lines) Κείμενο, σταθερή εικόνα, προγράμματ α πληροφορικής (ήχος και κινούμενες εικόνες νπό ανάπτυξη) 32 ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΠΑΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III Ι 1. ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ Αργή τικ ελευθερίας τικ έκφρασικ Το άρθρο Ιθ της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ορίζει ότι: "1. Καθένας έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία της γνώμης και την ελευθερία να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες χωρίς να επιτρέπεται η παρέμβαση των εθνικών αρχών και χωρίς περιορισμούς συνόρων. Το παρόν άρθρο δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να υποβάλλουν τις επιχειρήσεις ραδιοφωνικής μετάδοσης, κινηματογράφου ή τηλεόρασης στην απαίτηση προηγούμενης άδειας. 2. Η άσκηση των ελευθεριών αυτών που συνεπάγεται καθήκοντα και υποχρεώσεις μπορεί να υπαχθεί σε ορισμένους όρους, περιορισμούς ή κυρώσεις που προβλέπονται από τον νόμο, και οι οποίες αποτελούν απαραίτητα μέτρα, σε μια δημοκρατική κοινωνία, για την εθνική ασφάλεια, την εδαφική ακεραιότητα ή τη δημόσια ασφάλεια, την προάσπιση της τάξης και την πρόληψη του εγκλήματος, την προστασία της υγείας και των ηθών, την προστασία της υπόληψης και των δικαιωμάτων των άλλων, την αποφυγή διάδοσης εμπιστευτικών πληροφοριών ή τη διασφάλιση της εξουσίας και της αμεροληψίας των δικαστικών αρχών ". Η ενσωμάτωση του στην κοινοτική έννομο τάξη κατοχυρώνεται διττά. Αφενός, στο άρθρο ΣΤ 2 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ορίζεται ότι: "// Ένωση σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται με την ευρωπαϊκή σύμβαση για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών που υπογράφτηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, και όπως προκύπτουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, ως γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου", αφετέρου, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας αναγνώρισε τη συνάφεια της αχήζ τ^ζ ελευθερίας της έκφρασης όπως διακηρύσσεται από το άρθρο 10 της σύμβασης και την ενσωματώνει στις γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου. Το Δικαστήριο στην απόφαση του της 18ης Ιουνίου 1991, Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση, δήλωσε: "Σύμφωνα με το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα δικαιώματα του ανθρώπου (. ), θα πρέπει να υπενθυμιστεί ότι σύμφωνα με την διαρκή νομολογία, τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των γενικών αρχών του δικαίου των οποίων το Δικαστήριο εξασφαλίζει την τήρηση. Για τον λόγο αυτό, το Δικαστήριο διαπνεόμενο από τις κοινές συνταγματικές αρχές των κρατών μελών καθώς και από τις υποδείξεις των διεθνών οργάνων για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου με τα οποία τα κράτη μέλη συνεργάζονται ή έχουν προσχωρήσει (. ) η ευρωπαϊκή σύμβαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου έχει σχετικά με το θέμα ιδιαίτερη σημασία (. ) προκύπτει ότι "δεν γίνονται δεκτά στην Κοινότητα μέτρα ασυμβίβαστα με την τήρηση των αναγνωρισμένων και εγγυημένων δικαιωμάτων του ανθρώπου" 33 Σε επίπεδο κρατών μελών η αρχή αυτή κατοχυρώνεται συνταγματικά (δεν κατοχυρώνεται στο Ηνωμένο Βασίλειο δεδομένου ότι η χώρα αυτή οεν έχει γραπτό σύνταγμα): Εθνικές διατάΖεια πεοί τικ ελευθερίας της έκφρασης Πηγή των εθνικών διατάξεονν Μέσο/είδος έκφρασης που καλύπτουν Περιορισμός του δικαιώματος Αυστρία Σύνταγμα-άρθρο 13 Ι Ιροφορική-γραπτή, έντυπη ή εικαστική έκφραση Κάθε είδους έκφραση και μέσο Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων Σύνταγμα-άρθρο 19 (& άρθρο 25 για τον τύπο) Σύνταγμα-τμήμα 77 Κάθε είδους μέσο Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων Σύνταγμα-άρθρο 2 Τμήμα 10 Κάθε είδους μέσο Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων - Επιτρέπεται ο προηγούμενος έλεγχος όπου επιβάλλεται η προστασία των ανηλίκων Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου (συνταγματικό κείμενο) άρθρο 11 Κάθε είδους μέσο Εξαρτάται από το είδος του μέσου - τους τεχνικούς του περιορισμούς και την "επιρροή" του Βέλγιο Δανία Φινλανδία Γαλλία Γερμανία Σύνταγμα-άρθρο 5 Λόγος, γραφή και εικόνα Νομικόςέλεγχος εκ των υστέρων, ιδιαίτερα βάσει νόμων με στόχο την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας Ελλάδα Σύνταγμα-άρθρο 14 Τύπος Έλεγχος εκ των υστέρων υλικού που Οίγεςτη χριστιανική ή άλλες γνωστές θρησκείες, προσβάλλει το πρόσωπο του αρχηγού του κράτους, θέτει σε κίνδυνο την εθνική ασφάλεια ή κρίνεται άσεμνο Ιρλανδία Ιταλία Σύνταγμα-άρθρο 40. 6. 1 Έκφραση πεποιθήσεων ή γνώμη Επιτρέπονται περιορισμοί για την προστασία της δημόσιας τάξης και των ηθών (βλασφημία, απρέπεια) και της αρχής του κράτους Σύνταγμα-άρθρο 21, τμήμα 1 Κάθε είδους μέσο Περιορισμοί που αφορούν τα δημόσια ήθη Λουξεμβούργο Σύνταγμα-άρθρο 24 Κάτω Χώρες Σύνταγμα-άρθρο 7 Προφορική έκφραση και τύπος, κατά την ε\ιρεία έννοια Τύπος και ραδιόφωνο, τα άλλα μέσα σε μικρότερη έκταση Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων. Τα μέσα εκτός του τύπου και του ραδιοφώνου μπορεί να λογοκριθούν για άτομα κάτω των 16 Πορτογαλία Σύνταγμα-άρθρο 16 Κάθε είδους έκφραση Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων Ισπανία Σύνταγμα-άρθρο 20 Σύνταγμα-τμήμα RF1, Κεφάλαιο TF1-τμήμα 1 Κεφάλαιο YGL 1 - τμήμα 1 Σουηδία Ηνωμένο Βασίλειο Πηγή: Hydra Σκέψεις, ιδέες και πεποιθήσεις σε οποιαδήποτε μέσο RF-γενικά TF-τύπος YGL-κινηματογράψος και τηλεόραση, ενδεχομένως μέσα επιγραμμικής λειτουργίας (on line) Νόμος περί δικαιώματος αξιοπρέπειας, ιδιωτικού βίου, υπόληψης και προστασίας των ανηλίκων RF-Νομικός έλεγχος "αποδεκτός σε μια δημοκρατική κοινωνία" TF και YGL- Νομικός έλεγχος εκ των υστέρων για την προστασία των ανηλίκων, την αποτροπή της βίας και του φυλετικού μίσους Στην πράξη τα κράτη μέλη, ανάλογα με τις πολιτιστικές και νομοθετικές τους παραδόσεις δίνουν διαφορετική σημασία στην αρχή της ελευθερίας τη$ έκφρασης. Σε ορισμένες χώρ^ες, η αρχή αυτή συνεπάγεται πλήρη απαγόρευση κάθε συγκεντρωτικής μορφής ε"κ των προτέρων έλεγχου των (χέσων μαζικής ενημέρωσης παρέχοντας έτσι αποφασιστικό ρόλο στην αυτορύθμιση των μέσων αυτών. Σε άλλες χώρες η προστασία των δημοσίων ηθών και των ανηλίκων από μέρους του κράτους συνεπάγεται τη διατήρηση ορισμένων ειδών λογοκρισίας εκ των προτέρων. 34 Εξάλλου, η σχετική σπάνις προσφυγών και η διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου καθιστούν την νομολογία του μάλλον στοιχείο προοδευτικής πίεσης επί των εθνικών νομοθεσιών παρά μέσο άμεσης προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης. Η νομολογία και η γενική νομική θεωρία τείνουν να αναγνωρίσουν τη διττή διάσταση της αρχής αυτής. Διασφαλίζει ταυτόχρονα την ελευθερία έκφρασης και διάδοσης των ιδεών ή των πληροφοριών καθώς και εκείνης της λήψης ή αναζήτησης τους. Στο πλαίσιο των ηλεκτρονικών υπηρεσιών, η αρχή αυτή εφαρμόζεται τόσο στην ίδια την υπηρεσία όσο και στους χρήστες της. Η αρχή εφαρμόζεται χωρίς συνοριακούς περιορισμούς. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επιβεβαίωσε ότι η ελευθερία έκφρασης δεν κάλυπτε μόνο τις ευρέως αποδεκτές ως ανώδυνες πληροφορίες και ιδέες αλλά και εκείνες που δυνατόν να προσβάλουν, να σκανδαλίσουν ή να ενοχλήσουν1. Ωστόσο η αρχή δεν είναι επ'ουδενί απόλυτη. Η ελευθερία της έκφρασης μπορεί να περιοριστεί από το κράτος, οι περιορισμοί όμως αυτοί εντάσσονται σε πλαίσιο που καθορίζεται από τρία κριτήρια που εφαρμόζονται σωρευτικά και τα οποία απορρέουν σαφώς από την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των του ανθρώπου2: ο περιορισμός πρέπει να προβλέπεται από το νόμο (απαίτηση διαφάνειας που αποκλείει τους αυθαίρετους περιορισμούς), αφετέρου, ο περιορισμός πρέπει να είναι αναγκαίος, δηλαδή να επιβάλλεται από επιτακτική κοινωνική ανάγκη και να τηρούνται οι αξίες που χαρακτηρίζουν τις δημοκρατικές κοινωνίες, τέλος πρέπει να αποβλέπει σε έναν από τους σαφώς απαριθμούμενους νόμιμους στόχους· μεταξύ των νόμιμων αυτών στόχων, η προστασία των δημοσίων ηθών και της δημόσιας υγείας έχει ιδιαίτερη σχέση με την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Είναι σαφές ότι η μείζων δυσχέρεια έγκειται στο κατά πόσον είναι απαραίτητο ένα δεσμευτικό νομικό μέτρο και κατά πόσο είναι νόμιμος ο επιδιωκόμενος στόχος. Όντως, δεν αρκεί το μέτρο αυτό να φαίνεται "χρήσιμο" ή "λογικό". Ο επιτακτικός χαρακτήρας του μπορεί να προκύψει μόνο μετά από διεξοδική εξέταση της αποτελεσματικότητας του καθώς και του βαθμού επιρροής του. Η ανάλυση αυτή αποτελεί δοκιμή αναλογικής αξιολόγησης των δεσμευτικών μέτρων. Αξίζει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή όσον αφορά τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες σε μια τελευταία πτυχή του άρθρου 10 της σύμβασης. Η ρητά προβλεπόμενη στο πρώτο εδάφιο του άρθρου δυνατότητα υποβολής ορισμένων δραστηριοτήτων (ραδιοφωνικής, τηλεοπτικής και κινηματογραφικής μετάδοσης) σε προηγούμενη άδεια πρέπει να ερμηνευθεί λαμβανομένου υπόψη ολόκληρου του άρθρου ΙΟ3 και κατά συνέπεια των προαναφερθεισώναρχών. Εννοείται ότι η δυνατότητα αυτή δεν πρέπει να παρακαμφθεί για να επιβληθούν περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης που δεν δικαιολογούνται βάσει της προαναφερθείσας δοκιμής αναλογικής αξιολόγησης. Απόφαση Handyside/κατά Ηνωμένου Βασιλείου - 1976 Βλέπε ιδίως αποφάσεις Handyside/κατά Ηνωμένου Βασιλείου - 1976- The Sunday Times κατά Ηνωμένου Βασιλείου - 1979 Βλέπε ιδίως αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου "Groppera Radio", 1990 - "Autronic", 1990 και Informationsverein Lentia", 1993. 35 Το Σύμφωνο των Ηνωμένων Εθνών για τον σεβασμό των αστικών και πολιτικών δικαιωμάτων κατοχυρώνοντας με το άρθρο του 19 την αρχή της ελευθερίας της έκ(ρρ«σης παρέχει επίσης σε διεθνές επίπεδο, κοινή βάση στις δημοκρατικές χώρες: "Κανείς δεν διώκεται για τις πεποιθήσεις του. 2. Κάθε ένας έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία να αναζητεί, να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες κάθε είδους, χωρίς περιορισμούς συνόρων, υπό μορφή προφορική, γραπτή, έντυπη ή καλλιτεχνική ή με οποιοδήποτε άλλο μέσο της επιλογής του. 3. Η άσκηση των ελευθεριών που προβλέπονται στην παράγραφο II του παρόντος άρθρου συνεπάγεται ειδικά καθήκοντα και ειδικές ευθύνες. Δύναται, κατά συνέπεια, να υποβληθεί σε ορισμένους περιορισμούς που πρέπει ωστόσο να καθορίζονται ρητά από τον νόμο και οι οποίοι απαιτούνται: α) β) για το σεβασμό των δικαιωμάτων και της υπόληψης των άλλων, για τη διαφύλαξη της εθνικής ασφάλειας, της δημόσιας τάξης, της υγείας ή των δημοσίων ηθών Εξάλλου, η αρχή της ελευθερίας της έκφρασης περιλαμβάνεται στο άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου της 10ης Δεκεμβρίου 1948. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι διαφορές βαθμού ευαισθησίας και αξιών είναι συχνά πιο έντονες μεταξύ χωρών διαφορετικών ηπείρων από ό,τι μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών. Π. χ. , η αρχή της ελευθερίας της έκφρασης όπως καθιερώνεται από την πρώτη τροπολογία του συντάγματος των ΗΠΑ, έχει ουσιαστικά πολύ ευρύτερο πεδίο εφαρμογής από ότι η ίδια αρχή στην Ευρώπη: Η προστασία από αγορεύσεις που ωθούν στο μίσος που αναφέρεται στην πρώτη τροπολογία αποτελεί σαφές παράδειγμα της διαφοράς της σημασίας που αποδίδεται στην αρχή της ελευθερίας της έκφρασης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και των περισσοτέρωνχωρών της Ευρώπης: σε μια απόφαση του Ιουνίου 1992 (R. A. V. κατά της πόλεως του St Paul), το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι ακόμα και μια μισαλλόδοξη ρατσιστική έκφραση δεν θα έπρεπε να τιμωρηθεί βάσει και μόνο του γεγονότος ότι μια κοινότητα εθίγετο από το μηνυμά της. Μια αγόρευση του είδους θα μπορούσε να απαγορευθεί μόνο εάν συνεπαγόταν σαφή και άμεσο κίνδυνο πρόκλησης συγκεκριμένης ζημίας. Η πρώτη τροπολογία δεν χρησιμοποιήθηκε εξάλλου για να προστατεύσει σειρά μη λεκτικών εκφράσεων όπως το γεγονός της πυρπόλησης της εθνικής σημαίας, της έκθεσης έργων τέχνης ή της εκτύπωσης συνθημάτων πάνω σε φανελάκια. 2. Αογτΐ του σεβασιιού του ιδιωτικού Βίου Στο άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα δικαιώματα του ανθρώπου ορίζεται ότι: "1. Παν πρόσωπο δικαιούται τον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και της αλληλογραφίας του. 2. Δεν επιτρέπεται να υπάρξει επέμβαση δημοσίας αρχής εν τη ασκήσει του δικαιώματος τούτου, εκτός αν η επέμβασης αύτη προβλέπεται υπό του νόμου και αποτελεί μέτρο τον οποίον, εις μιαν δημοκρατικήν κοινωνία, είναι αναγκαίον για την εθνικήν ασφάλεια, την 36 δημόσιαν ασφάλεια, την οικονομικήν ευημερία της χώρας, την προάσπιση της τάξεως και την πρόληψη ποινικών παραβάσεων, την προστασία της υγείας ή της ηθικής, ή την προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών άλλων". II. 1. ΟΙ ΕΘΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ Η ποικιλία των εθνικών νομοθετικών και πολιτιστικών παοαδόσεων Η ποικιλία αυτή εμφανίζεται καταρχάς στις θεσμικές δομές που καθορίζουν τη διάρθρωση επιπέδων αρμοδιότητας σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο: τα κράτη μέλη με ομοσπονδιακή δομή ή εκείνα τα οποία έχουν διάφορα καθεστώτα περιφερειακής αυτονομίας πρέπει να οργανώσουν μια κατανομή αρμοδιοτήτων άγνωστη στα κράτη μέλη με κεντρική οργάνωση. Τα μεν καλούνται, όσον αφορά ορισμένες πτυχές των μέσων μαζικής ενημέρωσης, να σεβαστούν κατά πολύ τις διαφορές βαθμού τοπικής ευαισθησίας. Τούτο εκφράζεται επίσης με το ειδικό βάρος της νομολογίας ("case law") σε σχέση με την νομοθετική ρύθμιση, ακόμα και με την θέση που δίδεται στους ενόρκους στα ποινικά σε σχέση με τα τακτικά δικαστήρια. Εκφράζεται επίσης στη σχέση που διατηρούν οι νομοθετικές αρχές με τους αντίστοιχους τομείς παραγωγής, ιδίως όσον αφορά την ενθάρρυνση της αυτορύθμισής τους. Εκφράζεται τέλος με τη διαφορά βαθμού ευαισθησίας ιδίως όσον αφορά τα ήθη και την ηθική. Οι αντιδράσεις της κοινής γνώμης είναι συχνά καθοριστικές σε θέματα προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και αποκαλύπτουν βαθιές πολιτιστικές διαφορές. Για παράδειγμα, υπάρχει βασική διαφορά μεταξύ των βορείων χωρών, το κοινό των οποίων είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στο βίαιο περιεχόμενο αλλά σχετικά φιλελεύθερο σε θέματα σεξουαλικού χαρακτήρα, με τις λατινικής προέλευσης χώρες, το κοινό των οποίων είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε θέματα σεξουαλικού περιεχομένου, αλλά σχετικά λιγότερο ευαίσθητο σε θέματα βίας. Όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η διαφορά αυτή φαίνεται μερικές φορές να μας προκαλεί να προβούμε σε σύνθεση και σε συγκρίσεις: οι ίδιες γενικές διατυπώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές συγκεκριμένες εφαρμογές ανάλογα με τη χώρα, ή ανάλογα με τις διάφορες περιφέρειες της ίδιας χώρας. Η ποικιλία αυτή οδηγεί σε μεγάλη ανομοιογένεια και έλλειψη διαφάνειας των εθνικών κανόνων πράγμα που προκαλεί πολλές δυσκολίες στο πλαίσιο των διακρατικών υπηρεσιών. 2. Τα καθεστώτα πλυοοικ: απανόοευσικ οοισιιένου υλικού; Η εφαρμογή των καθεστώτων αυτών προϋποθέτει πάντα την ύπαρξη ενός περιθωρίου αξιολόγησης από μέρους των αρμοδίων διοικητικών και δικαστικών αρχών: Το απαγορηιόμινο υ/,ιχο μπορΗ, να nnnukïati «ÎVÎIHÎ(juνο yrvuoi» ορισμού ο ojiol. oc, πρέπιι να ρ,ρμηνιήιΤΜί. κατά περίπτωση, λαμβανομένων υπόψη των κοινωνικών αξιών του συγκεκριμένου τόπου και ιης συγκεκριμένης χρονικής περιόδου. Τέτοια είναι η περίπτωση νομοθεσιών που απαγορεύουν το άσεμνο ή απρεπές υλικό, και η εφαρμογή των οποίων κυμαίνεται ιδιαίτερα ανάλογα με τη χώρα και τη χρονική περίοδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι απαγορεύσεις που είχαν προβλεφθεί για τον τύπο μέσω της νομολογίας ' επεκτάθηκαν προοδευτικά σε όλα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. 37 Γενικές κατηγορίες Α 0 Ι* DK ΟΜ D Η Ε EIR F GR Ι ΟΜ ΟΜ ΟΜ L 0 NL Ρ S SF UK 0 ΟΜ Χώρα Πλήρης απαγόρευση για γενική κατηγορία υλικού Ο: Απαγορεύεται το άσεμνο υλικό Μ: Απαγορεύεται υλικό αντίθετο προς τα χρηστά ήθη ή απρεπές Η: Υλικό που θίγει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια Το απαγορευόμενο υλικό μπορεί να προσδιορισθεί επακριβέστερα (βίαια πορνογραφία, εξώθηση στο μίσος. ) ο χαρακτηρισμός όμως συχνά πρέπει να μελετάται ανάλογα με το εκάστοτε πλαίσιο. Ειδικοί κανόνες σχετικά με την εξώθηση στο μίσος, τις φυλετικές διακρίσεις ή τη βία Χώρα Μίσος, διακρίσεις, βία Α Χ Β Χ DK Χ D Χ Ε EIR Χ F Χ GR 1 L NL Ρ Χ S Χ SF UK Χ Χ με μερικές εξαιρέσεις (ιδίως όσον αφορά την παιδική πορνογραφία σε ορισμένες χώρες), απαγορεύεται η κατοχή απαγορευμένου υλικού δεν αποτελεί αφ'εαυτής παράβαση λόγω της προστασίας του ιδιωτικού βίου. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρέπει να συνοδεύεται με ανακοίνωση ή πρόθεση ανακοίνωσης του υλικού αυτού σε τρίτους4 Ηίσω από την ομοφωνία της καταδίκης της παιδικής πορνογραφίας κρύβεται το ζήτημα της θεμελίωσης και της σημασίας που αποδίδεται στη απαγόρευση. 'Οταν η απαγόρευση αναλύεται ως περιορισμός της ελευθερίας της έκφρασης, περιορίζεται μόνο στην παραγωγή, την εισαγωγή, την ανακοίνωση ή την κατοχή με σκοπό την ανακοίνωση του σχετικού υλικού σε τρίτους. Αντίθετα όταν η απαγόρε\»ση θεσπίζεται με σκοπό την αποτροπή της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκ<»ν και της προστασίας τους εναντίον τέτοιων εγκλημάτων, η απαγόρευση αυτή αφορά και την απλή κατοχή υλικού αυτού του είδους, ποιρέχει δε δυνατότητες κατάσχεσης του και επιβολής κυρώσεων στους παραβάτες από μέρους των αρμοδίων αρχών. θα πρέπει να επισημανθεί στο πλαίσιο αυτό ότι το Διεθνές Συνέδριο κατά της σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανηλίκων για εμπορικούς σκοπούς που διεξήχθη πρόσφατα στη Στοκχόλμη, ζήτησε στις αποφάσεις του, ενίσχυση των εθνικών νομοθεσιών και της εφαρμογής τους, με επέκταση ιδίως των υφισταμένων απαγορεύσεων και στην απλή κατοχή υλικού παιδικής πορνογραφίας. Εξάλλου η "σεξουαλική ενηλικίωση" υπόκειται σε διαφορετικά κριτήρια ανάλογα με τη χώρα. 38 Χώρα Απαγόρευση της παιδικής πορνογραφίας Α S Β S DK D S S Ε S EIR G F G GR G 1 G L G NL S Ρ G S S SF UK G G G: απαγόρετκιη βάσει γενικότερου κανόνα (άσεμνος, απρεπής χαρακτήρας. ) S: απαγόρετκιη βάσει ειδικού κανόνα (παιδική πορνογραφία, προστασία των παιδιών κατά των σεξουαλικών κακοποιήσεων. ) οι καλλιτεχνικές ή επιστημονικές εργασίες εξαιρούνται από την απαγόρευση, ορισμένοι κανόνες παρότι ότι εξακολουθούν να ισχύουν, στην πράξη έχουν περιπέσει σε αχρηστία. Τα διαφορετικά αυτά χαρακτηριστικά οδηγούν σε έλλειψη διαφάνειας όσον αφορά τους κανόνες γενικής απαγόρευσης, πράγμα που καθιστά δυσχερή τον προσδιορισμό συγκεκριμένης βάσης ευρωπαϊκών αξιών και κανόνων. * Κανόνες που εφαοιιόΕονται σε ορισμένες τοίτες YÎOOEC Οιαδήποτε εθνική νομοθεσία είναι εκ των προτέρων συναφώς με ορισμένες γενικές υπηρεσίες ή δίκτυα. Έτσι συναντούμε εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χώρες ελάχιστα δημοκρατικές όπου η έλλειψη σεβασμού της ελευθερίας της έκφρασης καταλήγει σε προσπάθειες απαγόρευσης ή δρακόντιου περιορισμού της πρόσβασης στις νέες υπηρεσίες καθώς και στην αντίθετη περίπτωση, χώρες όπου η έλλειψη πραγματικού ελέγχου δημιουργεί "παραδείσους" για την κυκλοφορία απαγορευμένου γενικώς υλικού. Εξάλλου, πέρα των γενικών αρχών όπως εκείνες που προβλέπονται από τις διεθνείς συμβάσεις και χάρτες, ιδίως στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών, οι μεγάλες διαφορές στα συστήματα αξιών ανά τον κόσμο δικαιολογούν συχνά τα ιδιαιτέρως αποκλίνοντα κανονιστικά πλαίσια. Το παρόν Πράσινο Βιβλίο θα περιοριστεί ωστόσο στην μελέτη τριών τρίτων χωρών: του Καναδά, των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας. Όσον αφορά τα γενικά καθεστώτα απαγόρευσης, η κατάσταση στις τρεις αυτές χώρες είναι σχηματικά η ακόλουθη: Ο Καναδάς υποβάλλει σε γενικό καθεστώς απαγόρευσης την παραγωγή και τη διανομή υλικού παιδικής πορνογραφίας και άσεμνου. Τα δύο αυτά είδη καλύπτουν κάθε μορφή υπερβολικής σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κάθε συνδυασμό της σεξουαλικότητας με το έγκλημα, τη βαναυσότητα ή τη βία. Εξάλλου, απαγορεύεται η εξώθηση στη γενοκτονία και το μίσος κατά συγκεκριμένης ομάδας ατόμων καθώς και η συνειδητή διάδοση ψευδών πληροφοριών. Στις ΗΠΑ ισχύει καθεστώς γενικής απαγόρευσης της παιδικής πορνογραφίας5 και του άσεμνου υλικού, το οποίο διαρθρώνεται σε ομοσπονδιακό επίπεδο και σε επιπέδου κάθε πολιτείας. Η Το οποίο επίσης μπορεί να αφορά την κατοχή για ιδιωτική χρήση παιδικού πορνογραφικού υλικού σε ορισμένες πολιτείες. 39 απαγόρευση άσεμνου υλικού εφαρμόζεται ουσιαστικά σε εικαστικό υλικό (σταθερό ή κινούμενο) σεξουαλικού χαρακτήρα. Αντίθετα η απαγόρευση της πρώτης τροπολογίας (συνταγματική αρχή της ελευθερίας της έκφρασης) επεκτείνεται σε αγορεύσεις που εξωθούν στο μίσος ή τις διακρίσεις εφόσον οι αγορεύσεις αυτές δεν συνιστούν άμεση απειλή εναντίον προσώπων ή αγαθών. Στην Ιαπωνία ισχύει επίσης καθεστώς γενικής απαγόρευσης της διανομής και της κατοχής άσεμνου υλικού με σκοπό την πώληση. Η εφαρμογή όμως του καθεστώτος αυτού στηρίζεται κατά πολύ σε κώδικες συμπεριφοράς που έχουν καταρτίσιι, οι διάφορες ιταιριίις παοαγοιγής και οι οποίοι, διαφέρουν σημαντικά από τη μια περιφέρεια στην άλλη. Τέλος δεν απαγορεύονται ούτε η κατοχή άσεμνου υλικού για ιδιωτική χρήση ούτε η παραγωγή του προς εξαγωγή. 3. Η διαφοροποίηση των καθεστώτων ανάλονα αε τα ιιέσα ιιαΕικικ ενηιιέοωσικ Πέραν των καθεστώτων πλήρους απαγόρευσης, διάφορες απόψεις έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη ειδικών ρυθμιστικών καθεστώτων για κάθε μέσο. 3. 1 Η διαφοροποίηση των καθεστώτων Εκτός από το υλικό που απαγορεύεται εντελώς, αντιμετωπίζουμε και υλικό του οποίου η παραγωγή και η διανομή επιτρέπεται γενικά. Ωστόσο, διάφοροι στόχοι γενικού ενδιαφέροντος επέβαλαν τη δημιουργία ειδικών περιορισμών. Η προστασία των ανηλίκων από υλικό που είναι δυνατόν να βλάψει τη σωματική ή τη διανοητική τους ανάπτυξη αποτελεί στόχο γενικού ενδιαφέροντος με σχεδόν καθολική σημασία. Εξάλλου μπορεί να συνδεθεί μι την έννοια των "δικαιωμάτων των παιδιών" όπως αυτή ορίζεται από tt| ούμ|Ιαοη των Ιΐνωμένων ΙίΟνών. Αν και ιην πρωταρχική ευθύνη έχουν οι γονείς για to θέμα αυτό, οι κρατικές αρχές και οι σχετικές βιομηχανίες διαδραμάτισαν ανέκαθεν αποφασιστικό ρόλο σ' αυτόν τον τομέα. Είτε με τη μία είτε με την άλλη μορφή, η προστασία των ανηλίκων δημιουργεί μία σειρά από περιορισμούς που αφορούν τη διανομή υλικού που κατά τα άλλα είναι απολύτως νόμιμο. Η βούληση να προστατευθούν τα ευαίσθητα άτομα, δηλαδή ο "μέσος πολίτης", από την απρόβλεπτη πρόσβαση σε υλικό που είναι δυνατόν να τα σκανδαλίσει, και επομένως η βούληση να έχουν πρόσβαση σ' αυτό το υλικό μόνο οι ενήλικες που το επιθυμούν σαφώς, προϋποθέτει ορισμένους περιορισμούς της διανομής τους. Λόγω της σπανιότητας ορισμένων μέσων διανομής (ερτζιανών συχνοτήτων) ήταν απαραίτητο να παρέμβει τρίτος για τη χορήγηση τους και για τον καθορισμό κριτηρίων που λαμβάνουν υπόψη το ενδιαφέρον του κοινού. Στα κριτήρια αυτά συμπεριλαμβάνονται εκ παραδόσεως περιορισμοί όσον αιρορά το υλικό που μπορεί να διανεμηθεί με αυτά τα μέσα. Τα τρία αυτά είδη στόχων γενικού ενδιαφέροντος δεν είναι πάντα διατυπωμένα σαφώς και δεν διακρίνονται πάντα στις εθνικές νομοθεσίες, αλλά έχουν οδηγήσει ευρέως στην ανάπτυξη διαφοροποιημένων καθεστώτων ανάλογα με τα είδη των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Η προάσπιση αυτών των στόχων προϋποθέτει πράγματι να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες κάθε μέσου, ιδίως ως προς τα ακόλουθα χαρακιιιριοτικά: 40 την υπολογιζόμενη επίδραση του μέσου: η εικόνα και ιδίως η κινούμενη εικόνα, είθισται να θεωρείται ότι έχει μεγαλύτερη επίδραση από το κείμενο· τον βαθμό διάδοσης του στην κοινωνία: η παρούσα σε όλα τα σπίτια τηλεόραση ή το τηλέφωνο, επίσης παρόν σε όλα τα σπίτια, έχουν μεγαλύτερη σημασία απ' ό,τι άλλα λιγότερο διαδεδομένα μέσα μαζικής ενημέρωσης· τον βαθμό επιλογής του καταναλωτή που προσφέρει το μέσο: εξαρτάται ταυτόχρονα από τον αριθμό παρεχόντων υλικό σε ένα δεδομένο είδος μέσου, από την ποικιλία του προσφερόμενου υλικού, από το βαθμό ενημέρωσης σχετικά με αυτό το υλικό και κυρίως από τον τρόπο πρόσβασης στο υλικό. Στην πράξη, η αντικειμενική και σταθμισμένη εκτίμηση αυτών των διαφορετικών χαρακτηριστικών από τις ρυθμιστικές αρχές διαταράσσεται μερικές φορές από λιγότερο εύλογα στοιχεία. Διάφορα τραγικά γεγονότα επαναφέρουν κατά καιρούς το θέμα της ευθύνης των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην ανάπτυξη βίαιης ή εκτρεπόμενης συμπεριφοράς μέσα στην κοινωνία. Σ' αυτές τις περιπτώσεις, οι βίαιες αντιδράσεις της κοινής γνώμης, που μεταδίδονται ευρέως από τον τύπο, δημιουργούν μερικές φορές βιαστική απόδοση ευθυνών και δυσανάλογες αντιδράσεις των αρμόδιων αρχών. 3. 2 Τα καθιερωμένα μέσα μαζικής ενημέρωσης Πέρα από τις μερικές φορές αισθητές διαφορές, από ένα κράτος μέλος σε άλλο που αποδεικνύει μία λεπτομερής μελέτη των ρυθμίσεων και άλλων μέτρων που ισχύουν στα διάφορα κράτη, μπορεί να σκιαγραφηθεί σύντομα το καθεστώς που εφαρμόζεται στα καθιερωμένα μέσα μαζικής ενημέρωσης. 3. 2. 1 Εκδόσεις Οι εκδόσεις θεωρούνται ως το μέσο μαζικής ενημέρωσης που υπόκειται λιγότερο σε περιορισμούς όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης. Ακόμη και αν υπάρχουν ορισμένοι ειδικοί κανόνες σχετικά με το περιεχόμενο6, ο έλεγχος διενεργείται κατά κανόνα εκ των υστέρων7. Εξάλλου, η αυτορύθμιση είναι επίσης ελάχιστα ανεπτυγμένη, με αξιοσημείωτη εξαίρεση τους κώδικες δεοντολογίας για τον τύπο και ιδιαίτερα τη δημοσιογραφία. Αντίθετα, πολλά κράτη μέλη (DK, Ε, F, G και SF) θέσπισαν μηχανισμούς καταχώρισης των δημοσιεύσεων, υποχρεωτικό έλεγχο του εκδότη σχετικά με το περιεχόμενο των εκδόσεων του, ακόμη και ειδικά συστήματα ευθύνης που παρεκκλίνουν από το καθεστώς ευθύνης του κοινού δικαίου (F, Ρ, SF). Αυτές οι διατάξεις διαφάνειας ή/και ευθύνης συμβάλλουν στην ευκολότερη ρύθμιση των διαφορών. Εκτός από τις γενικές απαγορεύσεις και τους κανόνες για την προστασία των ανηλίκων, οι κανόνες σχετικά με το περιεχόμενο αφορούν κχιρίωςτη δημοσιογραφική δεοντολογία (πιστότητα και αντικειμενικότητα των πληροφοριών, σεβασμό του ιδιωτικού βίου, σεβασμό της υπόληψης του ατόμου. ). Εξάλλου, ορισμένες νομοθεσίες επαναλαμβάνο\>ν ορισμένες γενικές αρχές (όσον αφορά τα δημόσια ήθη, το άσεμνο, τη μη διακριτική μεταχείριση. )σε κείμενα που αφορούν ειδικά τον τύπο. Μεταξύ των κρατών μελών μπορούν να σημειωθούν δύο εξαιρέσεις όσον αφορά την αρχή του εκ των υστέρων ελέγχου: στην Ιρλανδία, το Censorship of Publications Board (Συμβούλιο Λογοκρισίας και Εκδόσεων) απαγορεύει τις δημοσιεύσεις που είναι άσεμνες, τυιοστηρίζουν τις εκτρώσειςς ή που αφιερώνουν πολύ μεγάλο μέρος σε θέματα που συνδέονται με εγκλήματα ή αδικήματα. Στη Γαλλία, οι δήμαρχοι ή οι νομάρχες δύνανται να κατάσχουν μία δημοσίευση για λόγους προστασίας της δημόσιας τάξης. 41 Εξάλλου, η Γερμανία διαθέτει ένα σύστημα κατάταξης των δημοσιεύσεων που είναι δυνατό να βλάψουν τους ανηλίκους: μία ομοσπονδιακή νομοθετική αρχή καταρτίζει ένα επίσημο κατάλογο αυτών των εκδόσεων των οποίων στη συνέχεια απαγορεύεται εντελώς η διάθεση σε ανηλίκους. Πρόκειται κυρίως για ανήθικες εκδόσεις, που περιέχουν βία, πορνογραφία, που παρακινούν στο έγκλημα, που προβαίνουν σε απολογία του εθνικοσοσιαλισμού, που θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή παρακινούν στη χρήση ναρκωτικών. Το γενικό αυτό πλαίσιο λαμβάνει υπόψη ορισμένα μείζονα χαρακτηριστικά των εκδόσεων: οι εκδόσεις αποτελούν το κατ' εξοχήν μέσο μαζικής ενημέρωσης της ελευθερίας έκφρασης και ο τύπος, ιδιαίτερα, διαδραματίζει αποφασιστικό ρόλο στη λειτουργία της δημοκρατίας· οποιοσδήποτε δύναται να εκδώσει ένα έργο, εφόσον η μοναδική προϋπόθεση είναι οικονομικής φύσεως, και η σχετική αυτή ευκολία πρόσβασης στις εκδόσεις εξασφαλίζει μεγάλη ποικιλία στις διαθέσιμες δημοσιεύσεις· η πρόσβαση στο "δημοσιευμένο αντικείμενο" προϋποθέτει ενεργό διάθεση του καταναλωτή και είναι σχετικά εύκολο να κρατηθούν οι αμφισβητούμενες εκδόσεις μακριά από τους ανηλίκους. 3. 2. 2 Κινηματογράφος και βίντεο Ως καλλιτεχνική έκφραση, ο κινηματογράφος διαθέτει μεγάλη ελευθερία έκφρασης. Η προστασία των ανηλίκων οδήγησε όλα τα κράτη μέλη στη δημιουργία ενός συστήματος υποχρεωτικού ή εθελοντικού χαρακτηρισμού των ταινιών με σκοπό τον καθορισμό της συνιστώμενης ή απαιτούμενης ηλικίας για την είσοδο στην αίθουσα προβολής τους. Αν και έχουν κοινό στόχο, τα συστήματα αυτά είναι πολύ διαφορετικά8 και η εφαρμογή τους εκφράζει τη διαφορά ευαισθησίας των οργανισμών που είναι αρμόδιοι σε εθνικό επίπεδο για το χαρακτηρισμό των ταινιών. Ο χαρακτηρισμός των βίντεο και λοιπών οπτικοακουστικών προϊόντων (CD-rom, βιντεο- παιχνιδιών. )είναι πολύ λιγότερο ανεπτυγμένος, αλλά η τάση είναι, όταν υπάρχει, να βασίζεται στα πρότυπα που ισχύουν για τον κινηματογράφο9. Τα απλούστερα συστήματα χαρακτηρισμού διακρίνουν δίκ> κατηγορίες ταινιών (κατάλληλων ή ακατάλληλων για ανηλίκους) και μόνο οι ταινίες που μπορούν vu επιτραπούν στους ανηλίκοτις πρέπει να χαρακτηρισθούν. Σε άλλες χώρες ο χαρακτηρισμός προβλέπει διάφορες κατηγορίες ανάλογα με την ηλικία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο χαρακτηρισμός στα πλαίσια της κατηγορίας "κατάλληλο για ανηλίκους" αποσκοπεί μόνο στο να διευκολύνει την ανάληψη των ευθυνών από τους γονείς. Στην περίπτωση αυτή, οι ανήλικοι που συνοδεύονται από ενηλίκους μπορούν να γίνουν δεκτοί στην προβολή ταινιών των οποίων ο χαρακτηρισμός δεν αντιστοιχεί στην ηλικία τους. Στις άλλες περιπτώσεις, υπεύθυνος για την τήρηση του χαρακτηρισμού με έλεγχο της ηλικίας των θεατών είναι ο ιδιοκτήτης τα>ν αιθουσών. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες διαφορές μεταξύ αυτών των καθεστώτων: η ετικέτα μπορεί να είναι καθαρά ενημερωτική, εφόσον δεν επιβάλλεται καμία υποχρέωση ελέγχου στα καταστήματα που διαθέτουν βιντεοκασέτες προς πώληση ή προς μίσθωση ο χαρακτηρισμός από τη βιομηχανία βίντεο εφαρμόζεται ευρέως, είτε συμπληρωματικά είτε για να αντικαταστήσει μία δεσμευτική ρύθμιση. 42 3. 2. 3 Ραδιοτηλεοπτική μετάδοση Η ραδιοτηλεοπτική μετάδοση υπόκειται σε πολύ ανεπτυγμένη νομοθεσία όσον αφορά το υλικό. Ανάλογα με τα κράτη μέλη συνδυάζονται διάφορες τεχνικές για να καθοριστούν οι κανόνες και να εξασφαλιστεί ο έλεγχος: στα περισσότερα από τα κράτη μέλη, το νομικό πλαίσιο επιβάλλει κανόνες κυρίως όσον αφορά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα δημόσια ήθη· τα συστήματα ατομικής άδειας των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών (που συχνά συνδυάζονται με συγγραφή υποχρεώσεων που καθορίζουν συγκεκριμένους κανόνες) που υπάρχουν στα περισσότερα από τα κράτη μέλη αποτελούν ισχυρό δεσμευτικό μέσο (η παραβίαση των κανόνων μπορεί να προκαλέσει αφαίρεση της άδειας) η αυτορύθμιση είναι επίσης πολύ ανεπτυγμένη, είτε πρόκειται για σύστημα που ενυπάρχει στη λειτουργία της δημόσιας υπηρεσίας είτε για ατομικές πρωτοβουλίες των ιδιωτικών ραδιοτηλεοπτικών σταθμών· στα περισσότερα από τα κράτη μέλη δημιουργήθηκαν επίσης αρχές ελέγχου, οι οποίες διαθέτουν αρμοδιότητα και διάφορα μέσα. Πέρα από τη γενική αυτή παρουσίαση, υπάρχουν σαφείς διαφορές όσον αφορά τη ρυθμιστική πλαισίωση των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών, από τα καθεστώτα που προσεγγίζουντις εκδόσεις (DK, NL, S) έως τα καθεστώτα λεπτομερούς ρύθμισης και συστηματικού ελέγχου. Αν και το είδος του υλικού που δημιουργεί πρόβλημα είναι λίγο πολύ παρόμοιο στα διάφορα κράτη μέλη (γυμνά/σεξ, άσκοπη βία, προτροπή στις φυλετικές διακρίσεις και στο μίσος) οι διαφορές ευαισθησίας βρίσκουν τρόπο να εκφραστούν στη συγκεκριμένη εφαρμογή αυτών των καθεστώτων στα διάφορα κράτη μέλη. Η ρυθμιστική πλαισίωση της τηλεόρασης συχνά αιτιολογήθηκε με βάση τη μεγάλη διάδοση αυτού του μέσου και εφαρμόστηκε μέσα από τους κανόνες χορήγησης των συχνοτήτων (λόγω της σπανιότητας τους). 3. 2. 4 Υπηρεσίες τηλεηχογραφίας (audiotex) και τηλεεικονογραφίας (videotex) * Τηλεηχογραφια (audiotex) Οι υπηρεσίες που παρέχονται μέσω του τηλεφώνου (τηλεηχογραφια (audiotex) και δημόσιες συζητήσεις) θα έπρεπε, κανονικά, να προστατεύουν την ελευθερία έκφρασης λόγω του εκ παραδόσεως ιδιωτικού χαρακτήρα των τηλεφωνικών συνδιαλέξεων. Ωστόσο, η ανάπτυξη υπηρεσιών σεξουαλικής φύσεως έθεσε το πρόβλημα της προστασίας των ανηλίκων10 λόγω του οποίου θεσπίστηκαν ειδικά μέτρα. Οι υπηρεσίες αυτές αντιμετωπίζονται με διάφορους τρόπους ανάλογα με το αν πρόκειται για υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών με προστιθέμενη αξία (τιμολόγηση από τον φορέα τηλεπικοινωνιών) ή για υπηρεσίες με άμεση πληρωμή (με πιστωτική κάρτα ή συνδρομή). ίο Στην πράξη, στα περισσότερα κράτη μέλη, το βασικό πρόβλημα που δημιουργούν οι υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών με προστιθέμενη αξία είναι το πρόβλημα της προστασίας των καταναλωτών που διαμαρτύρονται γιατί ο λογαριασμός του τηλεφώνου τους αυξάνεται κατά τρόπο απροσδόκητο. Επομένως είναι δύσκολο να εκτιμηθεί το αντίστοιχο βάρος των στόχων προστασίας των καταναλωτών και προστασίας των ανηλίκων κατά την κατάρτιση ορισμένων κανονιστικών διατάξεων ή διατάξεων αυτορύθμισης. 43 Στην πρώτη περίπτωση, οι κρατικές παρεμβάσεις και κυρίως η αυτορύθμιση στηρίχθηκαν στη συνεργασία των φορέων τηλεπικοινωνιών που αποτελούν υποχρεωτικό μεσάζοντα μεταξύ των παρεχόντων σαφώς καθορισμένες υπηρεσίες και του καταναλωτή: οι συμβάσεις που έχουν συναφθεί μεταξύ των φορέων τηλεπικοινωνιών και των παρεχόντων υπηρεσίες επέτρεψαν την εφαρμογή ορισμένων κωδίκων συμπεριφοράς των οποίων η μη τήρηση μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση μεταφοράς της υπηρεσίας· ορισμένα είδη υπηρεσιών χαρακτηρίστηκαν σαφώς με μία ειδική αρίθμηση· οι φορείς τηλεπικοινωνιών χρειάστηκε να προσφέρουν στους καταναλωτές τις δυνατότητες opt-out (που εμποδίζει την πρόσβαση ορισμένων ειδών υπηρεσιών στο τηλέφωνο τους), opt-in (που προϋποθέτει ρητή αίτηση για να έχουν πρόσβαση σε ορισμένες υπηρεσίες), διάταξης φραγής ορισμένων αριθμών στην κλήση ή πρόσβασης που προϋποθέτει τη χρησιμοποίηση προσωπικού αναγνωριστικού αριθμού. Στη δεύτερη περίπτωση, η έλλειψη μεσάζοντος μεταξύ του καταναλωτή και της υπηρεσίας οδήγησε σε πιο φιλελεύθερα καθεστώτα: στις περισσότερες περιπτώσεις, η χρησιμοποίηση πιστωτικής κάρτας ή οποιουδήποτε άλλου μέσου άμεσης πληρωμής θεωρήθηκε ως επαρκής εγγύηση για την προστασία των ανηλίκων. Η επιβολή άδειας συνέβαλε ωστόσο στο να ακολουθούν αυτές οι υπηρεσίες ένα κώδικα συμπεριφοράς. Σε όλες τις χώρες όπου εφαρμόστηκε, είτε με τη μία είτε με την άλλη μορφή, ρύθμιση των εθνικών τηλεφωνικών υπηρεσιών1 ' σημειώθηκε αύξηση της χρησιμοποίησης ξένων υπηρεσιών. Οι προσπάθειες να υπόκεινται αυτές οι υπηρεσίες στο ίδιο καθεστώς με τις εθνικές υπηρεσίες προσέκρουσαν τόσο σε τεχνικά όσο και σε διπλωματικά προβλήματα. * Τηλεεικονογραφία (videotex) Οι υπηρεσίες τηλεεικονογραφίας έχουν πραγματικά καταστεί υπηρεσίες για το ευρύ κοινό μόνο στη Γαλλία και στη Γερμανία· έτσι εξηγείται η έλλειψη ειδικών μέτρων στα άλλα κράτη μέλη. Στη Γαλλία, ο νόμος προβλέπει μόνο ένα σύστημα δήλωσης των υπηρεσιών τηλεματικής, αλλά ο φορέας τηλεπικοινωνιών (France Télécom), υπό την εποπτεία της Comité de la Télématique Anonyme (Επιτροπή Ανώνυμης Τηλεματικής), εφαρμόζει τις συστάσεις που καθορίζει το Conseil Supérieur de la Télématique (Ανώτατο Συμβούλιο Τηλεματικής). Στις συμβάσεις που έχουν συναφθεί με τους παρέχοντες υπηρεσίες έχουν εισαχθεί διάφοροι κανόνες σχετικά με το υλικό και προβλέπονται μηχανισμοί opt-in και opt-out για διάφορες κατηγορίες υπηρεσιών που χαρακτηρίζονται σαφώς με ειδική αρίθμηση. Στη Γερμανία, μία συνθήκη μεταξύ του Bund (ομοσπονδιακής κυβέρνησης) και των Lander (Συνθήκη Btx) καθορίζει τους γενικούς κανόνες για την παροχή υπηρεσιών τηλεεικονογραφίας, ενώ ο φορέας τηλεπικοινωνιών (Deutsche Telekom) ανέπτυξε ένα σύστημα αυτορύθμισης που έχει μεταφερθεί στις συμβάσεις που έχει υπογράψει με τους παρέχοντες υπηρεσίες. Π. χ. η Ελλάδα που διαθέτει καθεστώς πλήρους απαγόρευσης των υπηρεσιών πορνογραφικής φύσεως, του οποίου ο στόχος δεν είναι προφανώς μόνο η προστασία των ανηλίκων. 44 Αυτορύθμιση σε διεθνές επίπεδο Οι υπηρεσίες audiotex και videotex οδήγησαν στην ανάληψη πρωτοβουλιών αυτορύθμισης τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε διεθνές επίπεδο: Κατευθυντήριες γραμμές για την επιθεώρηση των διασυνοριακών υπηρεσιών audiotex και videotex (1994) καταρτίσθηκαν από τους λειτουργούς στον τομέα των τηλεπικοινωνιών και τους παρέχοντες υπηρεσίες υπό την αιγίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης Παραγωγών της Πληροφόρησης. Σε διεθνές επίπεδο οι ίδιοι στόχοι επιδιώκονται με τον Κώδικα πρακτικής της Διεθνούς Ένωσης τηλεοπτικών μέσων μαζικής ενημέρωσης (1995). Μια από τις βασικές απόψεις των δύο αυτών κειμένων αυτορύθμισης είναι ότι στηρίζονται την αρχή της τήρησης της νομοθεσίας της χώρας λήψης. 3. 3 Οι vé8C vnnotaiec Το νομικό καθεστώς των νέων υπηρεσιών δεν είναι ακόμη πολύ σαφές και προς το παρόν μελετάται και συζητείται σε πολλά από τα κράτη μέλη. Η ψηφιακή τηλεόραση και οι νέες υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης(χρέωση ανά θέαμα, οιονεί βίντεο κατά παραγγελία) καλύπτονται από τις νομοθεσίες στον τομέα της τηλεόρασης. Ωστόσο ορισμένα χαρακτηριστικά των νέων αυτών υπηρεσιών μπορούν να ληφθούν υπόψη ανάλογα με την ευελιξία του εθνικού συστήματος. Παραδείγματος χάρη, στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Independent Television Commission (Επιτροπή Ανεξάρτητης Τηλεόρασης) (ITC)12 έχει ήδη παραδεχθεί ότι οι ραδιοτηλεοπτικές υπηρεσίες δεν αποτελούν πλέον ένα ενιαίο σύνολο λόγω των νέων δυνατοτήτων επιλογής που παρέχουν στον καταναλωτή: στην τηλεόραση συνδρομητών εφαρμόζεται πιο ευέλικτο καθεστώς απ' ό,τι στη μη κωδικοποιημένη τηλεόραση13. Εξάλλου, η ITC δήλωσε ότι είναι πρόθυμη να καταργήσει δοκιμαστικά τους περιορισμούς ως προς τις ώρες των προγραμμάτων, εφόσον θα είναι δυνατόν να ελέγχεται η πρόσβαση των ανηλίκων με εναλλακτικά μέτρα. Το καθεστώς του βίντεο κατά παραγγελία είναι λιγότερο σαφές. Σύμφωνα με τα κράτη μέλη, αυτό το είδος υπηρεσιών υπάγεται μάλλον στη ρύθμιση των υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης14 ή τηλεπικοινωνιών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, προβλέπεται συνδυασμός των δύο15. Εν πάση περιπτώσει, στο παρόν στάδιο, το θέμα είναι κυρίως η απόφαση των αρμόδιων αρχών και όχι η φύση των εφαρμοστέων κανόνων. Εξάλλου, εφαρμόστηκαν ορισμένες προσωρινές νομοθεσίες για να διευκολύνουν την ανάπτυξη πειραματικών εφαρμογών μέχρις ότου προσδιοριστούν οι ειδικές ανάγκες των νέων αυτών υπηρεσιών. 12 13 14 15 Οργανισμός προστασίας των υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης (με εξαίρεση το BBC) στο Ηνωμένο Βασίλειο. Οι υπηρεσίες αυτές απαλλάσσονται από την υποχρέωση οικογενειακού προγράμματος μετά τις 20:00 (αντί 21:00) και μπορούν να μεταδίδουν από τις 22:00 προγράμματα των οποίων η μετάδοση δεν θα επιτρεπόταν κανονικά σε μη κωδικοποιημένα κανάλια. Π. χ. , στη Γαλλία, το καθεστώς των υπηρεσιών "οπτικοακουστικής επικοινωνίας" καλύπτει προφανώς τις υπηρεσίες VOD όπως και το Broadcasting Act, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου, το σύστημα VOD που δοκιμάστηκε από την British Telecom στο Ipswich έλαβε άδεια στο πλαίσιο των τηλεπικοινωνιών και ελέγθηκεως προς το υλικό από την ITC. 45 Οι επιγραμμικές υπηρεσίες και το Internet δεν υπόκεινται ακόμα σε καμία ρύθμιση ή γενική αυτορύθμιση στα κράτη μέλη16. Οι γενικοί κανόνες πρέπει σαφώς να εφαρμοστούν, αλλά η συγκεκριμένη εφαρμογή τους πρέπει ακόμη να δοκιμαστεί. Η μοναδική δοκιμή ρύθμισης των επιγραμμικών υπηρεσιών και του Internet, στις ΗΠΑ, είναι ιδιαίτερα πλούσια σε παραδείγματα όσον αφορά τη δυσκολία του εγχειρήματος. Τα ειδικά προβλήματα που παρουσιάζουν οι νέες αυτές υπηρεσίες (ιδίως οι αποκεντρωμένες και οι ιδιαίτερα διαλογικές) αναλύονται στην ανακοίνωση περί "Επιβλαβούς και παράνομου υλικού στο Internet". Ill Η ΟΑΗΓΙΑ "ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ ΧΩΡΙΣ ΣΥΝΟΡΑ" Η προστασία των ανηλίκων συγκαταλέγεται στους τομείς τους οποίους συντονίζει η παρούσα οδηγία. Εξάλλου ορισμένοι κανόνες αφορούν το σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. 1. Η προστασία των ανηλίκων Το σύστημα προστασίας των ανηλίκων βασίζεται σε κοινοτικούς κανόνες (άρθρο 22) και σε έκτακτη διαδικασία (άρθρο 2. 2). Το άρθρο 22 προβλέπει κατ' αρχάς διαφορετικό καθεστώς ανάλογα με τη σοβαρότητα του κινδύνου που ενδέχεται να αντιπροσωπεύουν τα προγράμματα για τους ανηλίκους: ορισμένα προγράμματα απαγορεύονται: "Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα ώστε οι εκπομπές των ραδιοτηλεοπτικώνοργανισμώνπου υπόκεινται στη δικαιοδοσία τους να μην περιλαμβάνουν προγράμματα τα οποία ενδέχεται να βλάψουν σοβαρά την σωματική πνευματική ή ηθική ανάπτυξη των ανηλίκων καί, ειδικότερα, προγράμματα που περιέχουν πορνογραφικές σκηνές ή σκηνές άσκοπης βίας. " άλλα προγράμματα μπορούν να μεταδίδονται υπό ορισμένες προϋποθέσεις: "Η διάταξη ' αυτή ισχύει και για τα προγράμματα που ενδέχεται να βλάψουν τη σωματική πνευματική ή ηθική ανάπτυξη των ανηλίκων, εκτός αν εξασφαλίζεται με επιλογή της κατάλληλης ώρας εκπομπής ή με άλλα τεχνικής φύσης μέτρα, ότν στην περιοχή μετάδοσης οι ανήλικοι δεν βλέπουν ή δεν ακούν κατά κανόνα τις εκπομπές αυτές " Το καθοριστικό κριτήριο επομένως είναι ο βαθμός κατά τον οποίο βλάπτουν οι εκπομπές τους ανηλίκους. Η εκτίμηση του εναπόκειται κατά πρώτο λόγο στην κρίση των κρατών μελών. Οι όροι "πορνογραφικές σκηνές" και "σκηνές άσκοπης βίας" αποτελούν παραδείγματα του τύπου περιεχομένου που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι βλάπτει σοβαρά την ανάπτυξη των ανηλίκων και δεν αποτελούν το αντικείμενο κοινών ορισμών. Στη Γαλλία, ένας νόμος της 26ης Ιουλίου 1996 προβλέπει την υποχρέωση για τους παρέχοντες πρόσβαση στο Internet να διαθέτουν στους πελάτες τους μηχανισμούς γονικού ελέγχου. Εξάλλου, σε διάφορα κράτη μέλη αναπτύσσονται σήμερα πρωτοβουλίες αυτορύθμισης σχετικά με το Internet. 46 Στην οδηγία προβλέπεται επίσης (άρθρο 2. 2) ότι τα κράτη μέλη μπορούν να αναστείλουν προσωρινά την αναμετάδοση τηλεοπτικών εκπομπών εάν δεν πληρούνται οι ακόλουθοι όροι: α)η τηλεοπτική εκπομπή που προέρχεται από το άλλο κράτος μέλος αντιβαίνει προφανώς, σοβαρώς και βαρέως στο άρθρο 22· β) ο ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός έχει παραβεί την ίδια διάταξη τουλάχιστον δύο φορές εντός των δώδεκα προηγούμενων μηνών· Στην περίπτωση αυτή προβλέπεται ειδική διαδικασία για την επίτευξη φιλικού διακανονισμού πριν επιτραπεί, με έλεγχο της Επιτροπής - υπό το πρίσμα της εκτίμησης της συμφωνίας των ληφθέντων μέτρων με το κοινοτικό δίκαιο (αναλογικότητα. ) η αναστολή της αναμετάδοσης. Η διαδικασία τέθηκε σε εφαρμογή δύο φορές μόνο κατόπιν πρωτοβουλίας του Ηνωμένου Βασιλείου κατά κωδικοποιημένων (κρυπτογραφημένων) υπηρεσιών που μετέδιδαν, με δορυφόρο, πορνογραφικά προγράμματα (hard core). Στην πιο πρόσφατη περίπτωση ("XXXTV"), του Νοεμβρίου του 1995, τα μέσα αναστολής που χρησιμοποίησε το Ηνωμένο Βασίλειο (μεταξύ άλλων η ποινική απαγόρευση της διάθεσης στο εμπόριο των αποκωδικοποιητών και των δελτίων αποκωδικοποίησης ή η εμπορικής προώθησης της εν λόγω υπηρεσίας κρίθηκαν σύμφωνες με το κοινοτικό δίκαιο από την Επιτροπή σε επίσημη γνωμοδότηση της17. 2. Η ποοστασία τικ ανθοώπιντκ αξιοπρέπειας Η οδηγία (άρθρο 22 παρ. 2) απαγορεύει γενικώς την εξώθηση στο μίσος: " 71α κράτη μέλη φροντίζουν επίσης ώστε οι εκπομπές να μην περιλαμβάνουν κανενός είδους εξώθηση στο μίσος λόγω διαφοράς φυλής, φύλου, θρησκείας ή ιθαγένειας". Η διαδικασία του άρθρου 2. 2 που εφαρμόζεται σε περίπτωση παραβίασης της εν λόγω διάταξης ουδέποτε εφαρμόσθηκε επ' αυτής της βάσης. 3. Η τροποποίηση τικ oôiryiac Το σύστημα αυτό εναρμόνισης των εθνικών νομοθεσιών σε συνδυασμό με τη δυνατότητα προσφυγής του κράτους μέλους λήψης έχει γενικώς λειτουργήσει στο τηλεοπτικό περιβάλλον που γνωρίζουμε. Όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων, με την κοινή θέση που έλαβε το Συμβούλιο στις 11 Ιουνίου 1996 δεν επέρχονται ουσιαστικές τροποποιήσεις των διατάξεων των άρθρων 22 και 2. 2. Οι διατάξεις ωστόσο διασαφήσθηκαν ως προς ορισμένα σημεία και ενισχύθησαν ως προς άλλα. Το άρθρο 22 χωρίστηκε σε δύο διαφορετικές παραγράφους ώστε να καταστεί σαφής η διαφορά καθεστώτος ανάλογα με το αν τα προγράμματα μπορούν να βλάψουν σοβαρά ή απλώς να επηρεάσουν την σωματική διανοητική ή ψυχική ανάπτυξη των ανηλίκων. Σε μια τρίτη παράγραφο προβλέπεται ότι: 17 Έγγρ. C(95) 2678 Τελικό της 3ης Νοεμβρίου 1995 47 "Εξάλλου, όταν μεταδίδονται παρόμοια προγράμματα υπό μη κωδικοποιημένη μορφή, τα κράτη μέλ η φροντίζουν να προηγείται ηχητική προειδοποίηση ή να χαρακτηρίζονται από την παρουσία οπτικού συμβόλου καθόλη τη διάρκεια τους". Εξάλλου ένα νέο άρθρο εισάγει διπλή δέσμευση για την Επιτροπή: πρέπει να δίνει ιδιαίτερη προσοχή στην εφαρμογή των κανόνων προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στην τακτική έκθεση της για την εφαρμογή της οδηγίας· πρέπει να διεξάγει, σε συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών, "έρευνα για τα πιθανά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα άλλων μέτρων που αποσκοπούν στη διευκόλυνση του ελέγχου που ασκείται από τους γονείς ή τους εκπαιδευτές τα προγράμματα που μπορούν να παρακολουθούν οι ανήλικοι". Τέλος η διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 2. 2 τροποποιήθηκε κάπως, μεταξύ άλλων για να προβλεφθεί επίσημη απόφαση της Επιτροπής για τη συμβατότητα με το κοινοτικό δίκαιο των μέτρων αναστολής που λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο σχετικά με υπηρεσίες που παραβιάζουν τους κανόνες προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επειδή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο όσον αφορά τα θέματα προστασίας των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ενδέχεται η δεύτερη ανάγνωση βάσει της τροποποιημένης πρότασης να επιφέρει τροποποιήσεις της διάταξης αυτής. 48 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ IV ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΑΑΑ ΜΗ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ 1. Οι unvaviouot γονικού ελένγου στον τηλεοπτικό κόσιιο Ο πρόδρομος στον τομέα αυτό ήταν ο Καναδάς: στη δεκαετία του 90, το Συμβούλιο ραδιοτηλεόρασης και τηλεπικοινωνιών (CRTC) εφάρμοσε στρατηγική με στόχο τον περιορισμό της βίας στην τηλεόραση. Η στρατηγική αυτή πλαισιώθηκε, από την αρχή, από 5 κατευθυντήριες αρχές: συνεργασία με βάση την αρχή ότι η βία στην τηλεόραση διαταράσσει την ψυχική ισορροπία των παιδιών προστασία των παιδιών και μη λογοκρισία για τους ενήλικες· επικέντρωση στην άσκοπη ή εξανειδικευμένη βία χωρίς ανάμειξη ερωτικών σκηνών ή άλλων ηθικών θέσεων· ενδιαφερόμενων μερών: κινητοποίηση όλων παρουσιαστών, παραγωγών, γονέων, εκπαιδευτικών και ειδικών για την ψυχική υγεία· υιοθέτηση διπλής προοπτικής, μιας βραχυπρόθεσμης και μιας μακροπρόθεσμης. ραδιοτηλεοπτικών φορέων, των Πιο συγκεκριμένα, η στρατηγική βασίζεται σε ένα φάσμα συμπληρωματικών μέσων: κώδικες συμπεριφοράς που δημιουργούνται με τη βιομηχανία- χαρακτηρισμό των εκπομπών φραγή προγράμματος (V-chip)1 πρόγραμμαενημέρωσηςκαι ευαισθητοποίησης του κοινού και εκπαίδευσης στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Όσον αφορά τη σημασία των διαφόρων αυτών μέσων στο σύνολο της στρατηγικής, οι καναδικές αρχές θεωρούν ότι τα τρία πρώτα μέσα καλύπτουν κατά 20% τη λύση (η φράξη προγράμματος 10%), ενώ η ουσία είναι να μπορέσει, μακροπρόθεσμα, να αλλάξει η κατάσταση με την ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση και την εκπαίδευση (80%). Οι ΗΠΑ, οι οποίες υιοθέτησαν πολύ σύντομα αυτή τη καναδική πρωτοβουλία, ακολούθησαν εν μέρει την ίδια διαδικασία: Η "Telecommunication Act" (Νόμος περί τηλεπικοινωνιών) τροποποιήθηκε, επιβάλλοντας στους κατασκευαστές τηλεοράσεων να ενσωματώσουν τη φραγή Η φραγή προγράμματος είναι ένας τεχνικός μηχανισμός που δημιοΐ>ργησε ο καθηγητής Tim Collins του Πανεπιστημίου Simon Fraser (Βανκούβερ). Η φραγή προγράμματος, ενσωματωμένη σε συσκευή τηλεόρασης, σε επιλογέα καναλιού ή σε (ίποκωόικοποιητή, αποκρυπογραψεί τον κωδικό του χαρακτηρισμού πον έχει αποδοθεί σε κάθε εκπομπή. Ο τηλεθεατής μπορεί να προγραμματίσει τη φραγή αυτή για να εμποδίσει το σήμα των εκπομπών των οποίων ο χαρακτηρισμός υπερβαίνει το επίπεδο που θεωρεί αποδεκτό για την οικογένεια του. Εάν λοιπόν ο τηλεθεατής επιλέξει το επίπεδο βίας V3, οι εκπομπές με κωδικό V4 και V5 δεν θα προβληθούν στην οθόνη. Ανάλογα με τις ανάγκες, οι κωδικοί του χαρακτηρισμού το>ν εκπομπών μπορούν να αφορούν και άλλες πτυχές εκτός από τη βία (γυμνά, ερωτικές σκηνές, γλώσσα. ). Σημειωτέον ότι η χρησιμοποίηση του όρου "φραγή προγράμματος" παραπέμπει αμέσως στο καναδικό αυτό σύστημα. Για την αναφορά σε ευρύτερη έννοια, είναι προτιμότερο να χρησιμοποιείται ο όρος συστήματα ή διατάξεις για τον γονικό έλεγχο. 49 προγράμματος στα προϊόντα τους. Οι εν λόγιο βιομηχανίες εργάζονται έκτοτε για την εφαρμογή ενός συστήματος χαρακτηρισμού και κωδικοποίησης των προγραμμάτων, το οποίο θα πρέπει να λειτουργήσει από τον Ιανουάριο του 1997. Εξάλλου, το "Childrens programming act" (Νόμος περί προγραμμάτων για ανήλικους) επιβάλλει στους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς να καταβάλουν προσπάθεια στον τομέα της εκπομπής παιδικών προγραμμάτων. Στην Ευρώπη, όπως και στις ΗΠΑ, η συζήτηση επικεντρώθηκε αμέσως στη σκοπιμότητα να επιβληθεί ένα σύστημα ελέγχου από μέρους των γονέων, σε εθνικό ή κοινοτικό επίπεδο, χωρίς να έχουν καθοριστεί σαφώς οι'στόχοι ενός τέτοιου συστήματος. Όσον αφορά τη γενική φιλοσοφία του συστήματος, τα κυριότερα επιχειρήματα που προβλήθηκαν στην Ευρώπη μπορούν να συνοψισθούν ως εξής: Οι υπερασπιστές του συστήματος αυτού τόνισαν ότι θα εκλείψει η εκ των προτέρων λογοκρισία ταων προγραμμάτων και η δυνατότητα που παρέχεται στους γονείς να ελέγχουν τα προγράμματα που παρακολουθούν τα παιδιά τους στην τηλεόραση ανάλογα με το προσωπικό τους σύστημα αξιών, ακόμη και κατά την απουσία τους· το σύστημα αυτό θα προσφέρει επομένως μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης στους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς και μεγαλύτερο σεβασμό των ατομικών αξιών και των εκπαιδευτικών επιλογών των γονέων. Εξάλλου, ορισμένοι τόνισαν τα πλεονεκτήματα ενός τέτοιου συστήματος στην περίπτωση διασυνοριακών υπηρεσιών, εάν επρόκειτο να αντικαταστήσει ρυθμίσεις εν μέρει ασυμβίβαστες. Οι επικριτές του συστήματος τόνισαν τον κίνδυνο που ενέχει η πλήρης μετάθεση της ευθύνης από τους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς στους γονείς: πρώτον, ένα τέτοιο σύστημα θα νομιμοποιήσει κάθε "παρεκτροπή" στα προγράμματα των ραδιοτηλεοπτικών σταθμών· δεύτερον, οι γονείς δεν είναι όλοι πρόθυμοι ή ικανοί να αναλάβουν την ευθύνη που θα τους ανατεθεί με αυτό τον τρόπο. Στην περίπτωση συστήματος που προβλέπεται για τις μη κωδικοποιημένες υπηρεσίες, υπάρχει ο κίνδυνος πολλοί ανήλικοι να παρακολουθούν προγράμματα επιβλαβή για την ανάπτυξη τους. Η ουσιαστική αυτή φιλονικία σχετικά με τη φιλοσοφία του συστήματος δείχνει πόσο λίγο ελήφθη υπόψη η καναδική εμπειρία στην ευρωπαϊκή συζήτηση. Πράγματι, ακριβώς για να αποφευχθεί αυτή η αντίθεση αρχής, το CRTC καθόρισε και περιόρισε τη στρατηγική του. Στον Καναδά, η φραγή προγράμματος δεν θεωρήθηκε ούτε ως αυτοσκοπός, ούτε ως παγκόσμια πανάκεια ικανή από μόνη της να ρυθμίσει όλα τα προβλήματα. Ο καθορισμός συγκεκριμένου στόχου και μακροπρόθεσμης στρατηγικής παραμένουν τα πρωταρχικά στοιχεία της καναδικής προσέγγισης. Κατά τη γνώμη μάλιστα του CRTC, η φραγή προγράμματος δεν θα είναι παρά ένα άχρηστο "εξάρτημα", εάν η εκστρατεία ευαισθητοποίησης δεν αποδώσει καρπούς μέσα σε χρονικό διάστημα δέκα ετών. Εκτός από τη συζήτηση σχετικά με την φιλοσοφία του γονικού ελέγχου, συζητήθηκαν ευρέως διάφορα προβλήματα εφαρμογής. Η θέσπιση ενός κοινού συστήματος για πολλούς ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς προϋποθέτει συστηματικό κοινό χαρακτηρισμό όλων των μεταδιδόμενων προγραμμάτων. Λόγω του κοινού χαρακτήρα του συστήματος, τίθεται το ερώτημα ποια θα είναι η αρμόδια αρχή για τον χαρακτηρισμό, τον έλεγχο και τις ενδεχόμενες κυρώσεις (κεντρική αρχή ή αυτορύθμιση των φορέων). Το θέμα αυτό γίνεται όλο και πιο πολύπλοκο όσο ο αριθμός των σχετικών ραδιοτηλεοπτικών σταθμών αυξάνεται, με αποκορύφωμα τη διασυνοριακή του λειτουργία. 50 Η ποσότητα και η ποικιλία των προγραμμάτων προς χαρακτηρισμό θέτουν πολλά ερωτήματα σχετικά με την εκτίμηση των επιπτώσεων ορισμένων ειδών υλικού ανάλογα με το πλαίσιο τους (για παράδειγμα οι εικόνες βίας στις ειδήσεις) ή με τη δυνατότητα χαρακτηρισμού ορισμένων προγραμμάτων (μία ζωντανή συζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε απρόβλεπτες λεκτικές εκφράσεις ή συμπεριφορά). Η ενδεχόμενη υποχρεωτική θέσπιση μιας διάταξης ελέγχου για τους γονείς στις τηλεοπτικές συσκευές αφήνει ανοικτή μία μακρά μεταβατική φάση που συνδέεται με τον ρυθμό ανανέωσης των τηλεοράσεων. Εξάλλου, οι παλιές συσκευές συχνά καταλήγουν στα δωμάτια των παιδιών. Επίσης, η επιλογή ειδικής διάταξης θα έχει ως αποτέλεσμα να σταματήσει την τεχνολογική καινοτομία σ' αυτό τον συγκεκριμένο τομέα, χωρίς να παρέχονται στον καταναλωτή λύσεις που ίσως να είναι καλύτερα προσαρμοσμένες στις ανάγκες του. Τέλος, η εφαρμογή αυτού του συστήματος θα δημιουργήσει σχετική οικονομική αβεβαιότητα. Το μέτρο ακρόασης, στο οποίο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό η οικονομία της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης που χρηματοδοτείται από τις διαφημίσεις, θα αμφισβητηθεί εν μέρει διότι θα είναι δύσκολο να εξακριβωθεί σε τι βαθμό οι γονείς χρησιμοποιούν πράγματι το σύστημα. Τα διάφορα αυτά προβλήματα δεν είναι βέβαια ανυπέρβλητα εφόσον ο Καναδάς και οι ΗΠΑ αποφάσισαν να τα αντιμετωπίσουν. Ωστόσο πρέπει να λεχθεί ότι στα κράτη μέλη που συζήτησαν το πρόβλημα αυτό, προτιμήθηκαν άλλες ενέργειες αντί της υποχρεωτικής εφαρμογής μιας διάταξης ελέγχου εκ μέρους των γονέων2. Η συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, την οποία άρχισε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δεν έχει κλείσει. Η δημιουργία μηχανισμού γονικού ελέγχου αφορά ιδιαίτερα τους κατασκευαστές ηλεκτρονικών ειδών για το ευρύ κοινό. Η EACEM3 έλαβε πολύ σαφή θέση ως προς το θέμα αυτό. Παραδέχεται ότι πρέπει να δημιουργηθούν συστήματα που να βοηθούν τους γονείς να ελέγχουν καλύτερα το υλικό στο οποίο έχουν πρόσβαση τα παιδιά και γι' αυτό υποστηρίζει κάθε πρωτοβουλία χαρακτηρισμού του υλικού των προγραμμάτων, ακόμα και τον υποχρεωτικό. Αντίθετα, τονίζει ότι η επιβολή μιας συγκεκριμένης τεχνικής διάταξης θα ήταν αντιπαραγωγική, κυρίως διότι μία και μόνο ειδική τεχνολογία δεν μπορεί να είναι άριστη για όλα τα συστήματα επεξεργασίας και εμφάνισης του υπάρχοντος ή μελλοντικού υλικού και διότι μπορούν να προβλεφθούν διάφορα μέσα, ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν την πληροφορία που προκύπτει από τον χαρακτηρισμό του υλικού. 2. Οι ΐΜΐΥανισίΑοί γονικού ελέγγου στον κόσιιο των επινοαιιιιικών υπηρεσιών Αν και οι επιγραμμικές υπηρεσίες "ιδιωτών" και ορισμένοι παρέχοντες υλικό είχαν πάντοτε υπόψη τους την ανάγκη προστασίας των ανηλίκων από ορισμένα είδη υλικού, η απειλή και στη συνέχεια η θέσπιση ειδικής ρύθμισης στις ΗΠΑ ανέτρεψε ριζικά τα δεδομένα του προβλήματος. Στη Γαλλία, το CSA κάλεσε τους μη κρυπτογραφημένους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς (ιδιωτικούς και κρατικούς) να δημιουργήσουν κοινό χαρακτηρισμό και κοινό κώδικα σηματοδοσίας σχετικά με τα προγράμματα που είναι δυνατόν να βλάψουν τους ανηλίκους, καθώς και κώδικα συμπεριφοράς για τις ειδήσεις. European Association of Consumer Electronics Manufacturers 51 H "Telecommunication Act" που υπογράφτηκε στις 8 Φεβρουαρίου 1996 από τον Πρόεδρο Κλίντον θέσπισε ορισμένους κανόνες σχετικά με το υλικό που κυκλοφορεί στα ηλεκτρονικά δίκτυα4. Εν ολίγοις,οι κανόνες αυτοί καθιστούν παράνομη τη συνειδητή προμήθεια υλικού άσεμνουή προφανούς ακατάλληλου για ανηλίκους μέσω των ηλεκτρονικών δικτύων υπολογιστών. Η αντίδραση της βιομηχανίας αναπτύχθηκε σε διπλό μέτωπο: αφενός, ένας συνασπισμός εκδοτών, προμηθευτών υλικού, παρεχόντων πρόσβαση και ενώσεων προάσπισης των αστικών ελευθεριών προσέβαλε την νομοθεσία με την αιτιολογία της παράβασης της πρώτης τροποποίησης (αρχή της ελευθερίας της έκφρασης) και πέτυχε την ακύρωση του νόμου με απόφαση του Ομοσπονδιακού Εφετείου της Φιλαδέλφειας· αφετέρου, αμέσως μόλις εκδόθηκε το σχέδιο νόμου ανέλαβε περισσότερες πρωτοβουλίες για να προταθούν εναλλακτικές λύσεις για τη ρύθμιση. Η ακύρωση της νομοθεσίας βασίστηκε κυρίως στη διαπίστωση ότι καμία λογική μέθοδος δεν επέτρεπε στους παρέχοντες υλικό να διασφαλίσουν ότι οι ανήλικοι δεν θα είχαν πρόσβαση σ' αυτά, οπότε ο νόμος τους επέβαλε να λογοκρίνουν κάθε άσεμνο υλικό στο οποίο ωστόσο οι ενήλικες έχουν συνταγματικό δικαίωμα πρόσβασης5. Οι μηχανισμοί ελέγχου του υλικού αναπτύχθηκαν σε διάφορα επίπεδα. Στο επίπεδο του παρέχοντος υλικό, οι μηχανισμοί που χρησιμοποιούνται είναι οι εξής: Η εισαγωγή αρχικής σελίδας που προειδοποιεί τον χρήστη για τον ενδεχομένως προβληματικό χαρακτήρα του ηλεκρονικού τόπου ή του υλικού στο οποίο θέλει να έχει πρόσβαση (προειδοποιητική σελίδα)· πρόκειται μάλλον για ενημέρωση παρά για προστασία, εφόσον ο κίνδυνος είναι να δράσει μάλλον ενθαρρυντικά παρά αποτρεπτικά, κυρίως στους ανηλίκους. Ο έλεγχος της ηλικίας πριν από την πρόσβαση στο υλικό: στην αρχική σελίδα ο παρέχων υλικό διευκρινίζει τις προϋποθέσεις για την πρόσβαση στο υλικό. Πολλοί εμπορικοί ηλεκτρονικοί τόποι απαιτούν διάφορες μορφές εγγύησης υπό μορφή γραπτής αίτησης πρόσβασης (μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή ταχυδρομείου) ή πληρωμής με πιστωτικές κάρτες. Εξάλλου, ορισμένες επιχειρήσεις προσπαθούν να συγκεντρώσουν αυτή τη διαδικασία, ιδίως για να μπορούν να επωφεληθούν και μη εμπορικοί ηλεκτρονικοί τόποι: μέσω της πληρωμής ενός μικρού ποσού με πιστωτική κάρτα, ο χρήστης λαμβάνει προσωπικό αναγνωριστικό κώδικα που θα του επιτρέπει την πρόσβαση σε όλους τους συνδεδεμένους τόπους. Η ανασύνθεση της προσφοράς υλικού σε ειδικούς εξυπηρετητές (cache-based systems): σ' αυτή την περίπτωση ένας φορέας δημιουργεί κλειστό δίκτυο στο οποίο παρέχει πρόσβαση μόνο σε ορισμένα είδη υλικού που έχουν επιλεγεί μεταξύ του συνόλου του υλικού που είναι διαθέσιμο στο Internet. Το εγκεκριμμένο αυτό υλικό μπορεί να χαρακτηρισθ εί καιη διαφοροποιημένη πρόσβαση μπορεί να εφαρμοστεί με βάση προσωπικούς αναγνωριστικούς κώδικες. Η επιλογή υλικού περιορίζεται επομένως σε ύ,τι έχει εγκριθεί, το σύστημα όμως αυτό παρέχει μεγάλη Μαζί με τις διατάξεις περί φραγής προγραμμάτων, οι κανόνες αυτοί είναι πλέον γνωστοί με το όνομα "Communications Decency Act" "A wealth of persuasive evidence. proved that it is either technologically impossible or economically prohibitive for many of the plaintiffs to comply with the CDA without seriously impeding their posting of on line material which adults have a constitutionnel right to access" 52 ασφάλεια. Συγκεκριμένα εφαρμόστηκε για την πρόσβαση στο Internet με καλωδιακή σύνδεση και στα σχολεία. Οι παρέχοντες πρόσβαση που δεν παρέχουν υλικό οι ίδιοι (ή παρέχουν σπάνια) δεν είναι αρμόδιοι για να θεσπίσουν συστήματα συστηματικού ελέγχου του υλικού. Μπορούν ωστόσο να συμβάλουν στην καταπολέμηση των παράνομων προγραμμάτων με την εφαρμογή ενός συστήματος παρεμπόδισης των εκ των προτέρων αναγνωρισμένων ηλεκτρονικών τόπων (μαύρη λίστα). Πέρα από τα προβλήματα που συνδέονται με τη δυσχέρεια διαρκούς ενημέρωσης των καταλόγων και με τον κίνδυνο να παρεμποδιστεί η πρόσβαση σε νόμιμο υλικό, είναι σαφές ότι με την πρακτική αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί στο ειδικό πρόβλημα της προστασίας των ανηλίκων (διότι θα απαιτούσε συστηματική παρεμπόδιση του υλικού στο οποίο οι ενήλικες πρέπει να μπορούν να έχουν πρόσβαση). Αντίθετα, ορισμένοι από τους παρέχοντες πρόσβαση μπορούν να παρέχουν περιορισμένη πρόσβαση (για παράδειγμα στους ανηλίκους) χρησιμοποιώντας διάφορες μεθόδους φραγής, παρεμπόδισης ή προεπιλογής των ηλεκρονικων τόπων. Σ' αυτή την περίπτωση πρόκειται για συμπληρωματική υπηρεσία που απαιτεί ειδικές επενδύσεις και η οποία πρέπει να διακρίνεται από την απλή παροχή πρόσβασης. Στο επίπεδο του χρήστη διατίθεται πλέον ένα ευρύ φάσμα συστημάτων γονικού ελέγχου. Σύγκριση των χαρακτηριστικών των διαφόρων πακέτων λογισμικού Cyber Patrol* CYBER Sitter Internet Filter* Net Nanny NetShepherd Parental Guidance SNAG Τιμή $ 49. 95 $39. 95 $40,00 $39. 95 δωρεάν Με φραγή ανά τόπο ναι ναι ναι ναι ναι Συχνότητα ενημέρωσης της "μαύρης λίστας ανά εβδομάδα καθημερινή καμία δύο φορές το μήνα δωρεάν - - - • - Κόστος ενημέρωσης δωρεάν $39. 90 ετησίως (οι πρώτοι έξι μήνεςδωρεάν Εκτιμήσεις που συμφωνούν** P1CS. SafeSurf, RSACi VCR, P1CS SafeSurf, RSACi Κόστος ενημέρωσης Δυνατότητες επιλογής φραγής Κατάλογος/ φραγή Σύνταξη Χρησιμοποίηση οθόνης παρακολοϊιΟησης - - ναι όχι - λέξεις- κλειδιά ή αρχείο φάκελοι ναι ναι PICS, SafeSurf Net Shepherd Global Ratings Bureau, PICS McKinley Group - $5. 95 ετησίως για NSGRB λέξη - κλειδί ναι ναι λέξη - κλειδί ή αρχείο φάκελος ναι ναι Βάση PICS - - Surfwatc h $49. 95 ναι μηνιαία $5,95 κάθε μήνα PICS, RSACi - λέξη- κλειδί «χι όχι n. a. ναι - - • - λέξη- κλειδί (όχι αιιτόμιηος (ΐποχληαμός) ναι ναι - ναι - - - • ναι ναι -υπάρχουν πιο περιορισμένες αλλά δωρεάν παρεχόμενες παραλλαγές του λογισμικού Πηγή: Hydra 53 3. Εκπαίδευση στα ιιέσα ιιαΕικικ ενυίΐέοωσικ. πληροφόρηση, ευαισθητοποίηση Όσον αφορά την προστασία των ανηλίκων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις νέες υπηρεσίες, οι περισσότεροι από αυτούς τους στόχους είναι απόλυτα ενδεδειγμένοι. Η χρησιμοποίηση νέων μέσων, ιδίως της πληροφορικής, πρέπει να προωθηθεί ακόμη ευρύτερα στα σχολεία. Η εκμάθηση των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην πράξη παραμένει εδώ ο ενδεδειγμένος τρόπος. Αλλά η ενημέρωση των γονέων είναι επίσης απαραίτητη: σε τι χρησιμεύει ένας μηχανισμός γονικού ελέγχου εάν οι γονείς ζητούν από τα παιδιά τους να την εγκαταστήσουν ή να την προγραμματίσουν. Η εκπαίδευση στην εικόνα θα συμβάλει στην ανάπτυξη κριτικού πνεύματος στους εφήβους και στην ανάπτυξη νέων απαιτήσεων όσον αφορά την ποιότητα και την ποικιλία του οπτικοακουστικού υλικού. Εξάλλου, μία τέτοια εκπαίδευση θα παραγάγει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, που θα βοηθήσουν τις επόμενες γενεές γονέων να αντιμετωπίσουν καλύτερα τις παιδαγωγικές τους ευθύνες. Η ευαισθητοποίηση και η ενημέρωση των γονέων σχετικά με τους διαφόρους κινδύνους στους οποίους είναι δυνατόν να εκτεθούν τα παιδιά τους αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την ολοένα και μεγαλύτερη ανάληψη των ευθυνών τους. Σε όλα τα κράτη μέλη, το θέμα αυτό επανέρχεται τακτικά και συζητείται στις εκπαιδευτικές κοινότητες, και σε τοπικό κυρίως επίπεδο πραγματοποιούνται σποραδικά πολλές έρευνες και παιδαγωγικά πειράματα. Οι πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης των ενηλίκων, η κινητοποίηση τους και η συμμετοχή τους στην εκπαίδευση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι ακόμη λιγότερο ανεπτυγμένες, αλλά μπορούν να δοθούν ορισμένα παραδείγματα σχετικά με το είδος των προβλεπόμενων μέτρων: Στις Κάτω Χώρες η μη κυβερνητική οργάνωση Kinderkast ασχολείται κυρίως με την ευαισθητοποίηση όσον αφορά τις διάφορες πτυχές της σχέσης παιδιού/τηλεόρασης. Τα μέσα που εφαρμόζει η οργάνωση αυτή είναι ποικίλα: ενημερωτική εφημερίδα, παιδαγωγικό υλικό για τα παιδιά, τους γονείς και τους εκπαιδευτές, έρευνες σχετικά με την παρακολούθηση τηλεοπτικών προγραμμάτων από τα παιδιά, έλεγχος του προγράμματος της τηλεόρασης. Στην Ισπανία, το Υπουργείο Κοινωνικών Υποθέσεων δημοσίευσε ένα φυλλάδιο6 ευαισθητοποίησης όσον αφορά τη θέση και τη χρησιμοποίηση της τηλεόρασης και των νέων υπηρεσιών από την οικογένεια. Στο Ην. Βασίλειο, το National Council for Educational Technology (Εθνικό Συμβούλιο Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας) αναπτύσσει διάφορες πρωτοβουλίες για να βοηθήσει τους καθηγητές και τους μαθητές να επωφεληθούν από τις νέες τεχνολογίες. Συγκεκριμένα δημοσίευσε ορισμένα έγγραφα σχετικά με τα νέα δίκτυα επικοινωνίας, μεταξύ των οποίων ένα φυλλάδιο που απευθύνεται στα σχολεία σχετικά με τα προβλήματα πορνογραφίας στο Internet, στο οποίο προτείνει μία σειρά από πρωτοβουλίες που μπορούν να αναλάβουν τα σχολεία για το θέμα αυτό. Στις ΗΠΑ το National Center for Missing and Exploited Children (Εθνικό Κέντρο εξαφανισθέντων και εκμεταλλευομένων παιδιών) και η Interactive Services Association (Ένωση Διαλογικών Υπηρεσιών) δημοσίευσαν από κοινού ένα έγγραφο με τίτλο "Η ασφάλεια των παιδιών στους πληροφοριόδρομους" σκοπός του οποίου είναι να βοηθήσει τους γονείς να καταλάβουν τη φύση των επιγραμμικών υπηρεσιών, του Internet και των BBS. Με τίτλο "Que miras, Que haces, la familia, las ninas y los nonos ante la television y las nuevas pantallas" 54 Αν και διοργανώνονται μερικές φορές ορισμένες συναντήσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο σχετικά με τις διάφορες αυτές πλευρές της εκπαίδευσης στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ωστόσο η ανταλλαγή πληροφοριών και ορθών πρακτικών, καθώς και η δημιουργία δικτύων σε ευρωπαϊκή η παγκόσμια κλίμακα ευρίσκονται ακόμη στην αρχή. 4. Η προώθηση υλικού ποιότητας νια τους ανηλίκους Σε ορισμένα κράτη μέλη, η ανάλυση της σχέσης μεταξύ των μέσων μαζικής ενημέρωσης και των ανηλίκων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι πρέπει να βελτιωθεί η προσφορά προγραμμάτων για τους ανηλίκους. Λαμβανομένων υπόψη των ειδικών προβλημάτων κατά την παραγωγή και τη διανομή αυτών των προγραμμάτων (Πώς να προσαρμοστούν τα προγράμματα σε διάφορα τμήματα ηλικιών; Πώς να χρηματοδοτηθούν προγράμματα που απευθύνονται σε κοινό που δεν έχει ακόμη το καθεστώς φερέγγυου καταναλωτή; Πώς να βρεθούν αγορές για τη διάθεση αυτών των "πειραματικών" προγραμμάτων;), οι κρατικές αρχές ή/και οι ίδιοι οι φορείς εφάρμοσαν πολιτικές προώθησης των προγραμμάτων ποιότητας. Οι πολιτικές αυτές αφορούν κυρίως τον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Στον τομέα των επιγραμμικών υπηρεσιών και του Internet, πρέπει ακόμη να γίνουν πολλά για την ανάπτυξη ηλεκτρονικών τόπων ποιότητας για τους ανηλίκους. Η κατάταξη και ο χαρακτηρισμός του υλικού για τους ανηλίκους (ιδίως στα πλαίσια των "λευκών λιστών") αποτελούν το πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Αλλες μορφές προώθησης, όπως αυτές που εφαρμόζονται για άλλα μέσα μαζικής ενημέρωσης, μπορεί επίσης να αποδειχθούν ενδεδειγμένες. 5 Η προώθηση των συστηιιάτων γονικού ελέγγου και η σήιιανση του υλικού Η ανάπτυξη συστημάτων λογοκρισίας που βασίζονται σε σήμανση του υλικού ανταποκρίνεται επομένως πλήρως στις απαιτήσεις για πραγματική ευθύνη των γονέων και των εκπαιδευτικών: πρέπει να διαθέτουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για το διαθέσιμο υλικό για να αυτοματοποιήσουμε στη συνέχεια, με τη βοήθεια μηχανισμών ελέγχου, τα επιλεγόμενα προγράμματα σύμφωνα με κριτήρια που ανταποκρίνονται στις οικογενειακές απαιτήσεις (ηλικία των παιδιών, ευαισθησία και εκπαιδευτικές επιλογές). Η λογοκρισία που είναι απαραίτητη όσον αφορά τις αποκεντρωμένες υπηρεσίες μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο συμπλήρωμα άλλων μηχανισμών για τις συγκεντρωτικές υπηρεσίες. Η εφαρμογή παρόμοιων συστημάτων προϋποθέτει τη συγκέντρωση των ακόλουθων στοιχείων: παροχή πληροφοριών για το υλικό (κατάταξη/σήμανση) σύνδεση των πληροφοριών αυτών με τα αντίστοιχα περιεχόμενα (κωδικοποίηση) μετάδοση των πληροφοριών αυτών στον τόπο που υπάρχει πρόσβαση στο υλικό (μετάδοση) ανάγνωση των πληροφοριών αυτών μέσω μηχανισμού ελέγχου (αποκωδικοποίηση) παροχή μηχανισμών ελέγχου στους χρήστες Η κατάταξη/σήμανση του υλικού ανεξάρτητα από το μέσο ή το δίκτυο που τα παρέχει, αποτελεί σαφώς προτεραιότητα: ελλείψει αυτής, δεν λύγος ανάπτυξης λύσεων για τα άλλα στάδια της διαδικασίας. Για να εξασφαλισθεί η πλήρης συμφα>νία μεταξύ των διαφόρων πηγών σήμανσης, κρίνεται σκόπιμος ο καθορισμός κοινών κριτηρίων, π. χ. βασισμένων σε κατάταξη ανά ομάδες ηλικιών ή ανά είδος προβλημάτων (γυμνά, σεξουαλικότητα, βία, γλώσσα. ) 55 Οι τρεις επόμενες φάσεις (κωδικοποίηση, μετάδοση και αποκωδικοποίηση) είναι ουδέτερες από πλευράς αξιολόγησης του περιεχομένου. Αντίθετα, θέτουν το πρόβλημα της συμμόρφωσης μεταξύ σημάνσεων διαφόρων προελεύσεων και την ποικιλία των μηχανισμών ελέγχου (υλικού ή λογισμικού) που προορίζονται να τις χρησιμοποιήσουν. Στον τομέα αυτό είναι ουσιαστικής σημασίας η ανάπτυξη όσο το δυνατόν ευρύτερης λογιστικής βάση των ανοιχτών "προτύπων", "μη ιδιωτών". Η παροχή μηχανισμών ελέγχου δημιουργεί δύο χωριστά θέματα: πρώτον όσον αφορά την ανάπτυξη και την παραγωγή και δεύτερον όσον αφορά την διάθεση στο εμπόριο και την παροχή στους χρήστες. Η αυθόρμητη ανάπτυξη μεγάλης ποικιλίας συστημάτων γονικού ελέγχου για το Internet και για άλλα είδη υπηρεσιών δείχνει ότι οι σχετικοί παραγωγοί είναι ικανοί να αναπτύξουν πολύ γρήγορα μηχανισμούς που λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των χρηστών και το γενικό περιβάλλον των διαθέσιμων υπηρεσιών. Τα στοιχεία τυποποίησης και προώθησης της σήμανσης του υλικού που αναφέρθηκαν ανωτέρω δεν μπορούν παρά να ενισχύσουν αυτή την τάση και να μειώσουν την τιμή των προϊόντων. Αντίθετα, κάθε παρέμβαση που αποσκοπεί στον καθορισμό ή τη σύσταση ενός συγκεκριμένου μηχανισμού υπάρχει κίνδυνος να "παγώσει" τεχνητά υποσχόμενες εξελίξεις. Η εμπορία ή η παροχή στους χρήστες μηχανισμών γονικού ελέγχου δημιουργεί περιπλοκότερα ζητήματα. Στην περίπτωση υπηρεσιών στο πλαίσιο των οποίων οι μηχανισμοί γονικού ελέγχου αποτελούν τη μόνη αποτελεσματική μορφή προστασίας των ανηλίκων, η παροχή των μηχανισμών αυτών (ή η πρόταση τους στους χρήστες) θα πρέπει να είναι συστηματική. Αυτή η συστηματική παροχή δεν πρέπει ωστόσο να συγκρουστεί με τον ανταγωνισμό μεταξύ των διαφόρων τύπων μηχανισμών που αποτελεί εγγύηση προόδου για τα συστήματα. 56 ISSN 0254-1483 COM(96) 483 τελικό ΕΓΓΡΑΦΑ GR 05 06 15 16 Αριθ. καταλόγου : CB-CO-96-515-GR-C ISBN 92-78-10179-6 Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L-2985 Λουξεμβούργο 51