title: VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S - Evaluatie van de eerste fase van TEMPUS - 1990/91 - 1993/94

eurovoc_concepts:
Central and Eastern European Countries
EU programme
economic development
higher education
school-industry relations

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 20. 09. 1996 COM(96) 428 def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S Evaluatie van de eerste fase van TEMPUS 1990/91 - 1993/94 Evaluatie van de eerste fase van TEMPUS 1990/91 - 1993/94 1. Ontwerp van de research, methoden en procedures Op 7 mei 1990 werd het programma TEMPUS gelanceerd door de Raad van de Europese Gemeenschappen. Het Programma had ten doel, een herziening van de stelsels voor hoger onderwijs te bevorderen en de aanpassing van de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) aan de eisen van de markteconomie te ondersteunen. Het uitgangspunt was dat de samenwerking tussen de begunstigde landen (de partner-LMOE's) enerzijds en de Lid staten van de EU en andere G-24 landen anderzijds op het gebied van het hoger onderwijs - op basis van samenwerking, kennisoverdracht, steun voor uitrusting, ontwikkeling van structuren en leerplannen en uitwisselingen van studenten en docenten - de nodige voorwaarden zou vervullen om een onderwijs- en opleidingsstelsel te kunnen bereiken dat aan de nieuwe eisen kon voldoen. Om aan deze doelen te beantwoorden, d. w. z. een gedetailleerde evaluatie en een accuraat overzicht te verschaffen, zijn een beschrijving van en een onderzoek naar de acties van het programma vereist, overeenkomstig hun structuur, hun administratieve ondersteuning en hun reële uitvoering in de instellingen voor hoger onderwijs. De nu voorliggende studie volgt de volgende onderzoekssporen: - De beleidsstructuur van het TEMPUS-programma: Wat zijn de algemene regels voor het TEMPUS-programma? Wie zijn de voornaamste actoren bij de beleidsvorming op nationaal en supra-nationaal niveau? Welke rol spelen zij precies? Hoe worden de nationale prioriteiten in de begunstigde landen vastgesteld; hoe functioneren zij? enz. - Het beheer van het TEMPUS-programma op nationaal en supra-nationaal niveau: Wat zijn de belangrijkste taken van het EC-TEMPUS-Office en de Nationale TEMPUS-bureaus (NTB) in de begunstigde landen? Hoe staat het met de kwantiteit inzake met TEMPUS verwante en de kwaliteit van de voorlichting aangelegenheden? Wat is de kwaliteit van advies en ondersteuning aan de gegadigden? Wordt er een vorm van verspreiding van de resultaten georganiseerd? Functioneren de voor het beheer van TEMPUS ingestelde procedures correct? enz. - - De deelnemende instellingen en institutionele kaders: Welk type instellingen neemt deel aan TEMPUS? In welke landen zijn zij te vinden? Welke rol spelen omvang en type van instellingen voor hoger onderwijs uit de begunstigde landen voor de deelname aan TEMPUS? Welke rol speelt het centrale niveau van instellingen voor hoger onderwijs bij het bevorderen van TEMPUS-activiteiten? Welke soort steun verlenen de instellingen aan de Gezamenlijke Europese Projecten? enz. De financiële situatie van de Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's) van TEMPUS: Welk gedeelte van het TEMPUS-budget wordt aan de GEP's uitgegeven? Hoe wordt het totale budget door de partners in de GEP's beoordeeld? Op welke grote financiële problemen zijn de GEP-partners en het centraal niveau van instellingen gestuit? enz. - - - De samenwerking binnen de GEP's: Welke rol spelen de partners uit westerse landen en LMOE bij het initiatief om GEP's op te zetten? Welk type voorafgaande contacten bestonden er tussen de GEP-partners? Waarom neemt men deel aan GEP's? Hoeveel partners nemen eraan deel? In welke taal/talen communiceren de partners? Van wie krijgen de partners informatie over het TEMPUS-programma? enz. De administratie van de GEP's: In welke landen zijn de managementfuncties, coördinator en contractant, gevestigd? Hoeveel uren per week besteden de partners aan administratieve taken in verband met TEMPUS? Welk type informatie over de globale administratie van de GEP's staat de partners ter beschikking? Op grond waarvan wordt een GEP-beurs toegekend? enz. soort educatieve activiteiten De educatieve activiteiten: Welke (d. w. z. samenwerkings-maatregelen op het gebied van onderricht en educatie, structurele ontwikkeling, mobiliteit van staf en studenten) worden binnen de GEP's ondernomen? Welk doel hebben de individuele activiteiten? Met welk onderwerp houden de GEP's zich bezig? Wat waren de grootste problemen waarop men stuitte? enz. Resultaten en effecten van TEMPUS: in hoeverre bereiken de GEP's van TEMPUS de beoogde doelen? I loc beoordelen de Gl^P-partners de impact op de doelgroep c. q. -instelling? Zij er synergie-effecten tussen de diverse educatieve activiteiten? Leiden de activiteiten van de GEP's tot nuttige neveneffecten? Zetten de GEP-partners hun samenwerking voort nadat de TEMPUS-steun voor hun GEP is beëindigd? enz. Ten einde de brede reeks onderwerpen die met de hoofddoelen van de evaluatie gelieerd zijn te kunnen behandelen en tevens een hoge geldigheid en representativiteit van de uitkomsten te garanderen, werden er twee verschillende enquêtes gehouden. Daarnaast werden bestaande statistieken opnieuw onder de loep genomen, werden interviews gehouden met de voornaamste TEMPUS-actoren in alle partner-LMOE's en werd een breed scala aan officiële teksten en schriftelijk materiaal bestudeerd. In detail berust het evaluatieonderzoek op de volgende benaderingen: - - Enquêtes: Allereerst werd alle deelnemers (coördinatoren, contractanten en partners) verzocht, mei behulp van sterk gestandaardiseerde schriftelijke vragenlijsten, hun ervaringen en beoordelingen kenbaar te maken. Ten tweede werd aan alle bij TEMPUS betrokken instellingen voor hoger onderwijs in de LMOE's een schriftelijke vragenlijst toegestuurd, voornamelijk betreffende de effecten van het TEMPUS-programma op de herstructurering en de ontwikkeling van de instellingen. Interviews: Om op de hoogte te geraken van de besluitvormings- en de administratieve structuur en processen boven het institutionele niveau, werden er interviews gehouden in de partner-LMOE's met de voor TEMPUS en Phare verantwoordelijke personen in de ministeries, de vertegenwoordigers van de Europese Commissie en de directeuren van de nationale TEMPUS-bureaus. Voorts waren er interviews met de belangrijkste actoren in geselecteerde instellingen voor hoger onderwijs en departementen die deelnemen aan TEMPUS. Tot slot - zeker niet het minst belangrijke onderdeel - werden studenten en stafleden die van mobiliteit hadden geprofiteerd, naar hun ervaringen gevraagd. - - Analyse van gegevembases: voor zover mogelijk werden de gegevensbanken van de Europese Stichting voor Opleiding (ESO) in Turijn onderzocht om kwantitatieve basisgegevens te verkrijgen over de diverse met TEMPUS gelieerde instellingen en maatregelen. Desk research: om de eigen onderzoeksresultaten te valideren en tevens de nodige achtergrondinformatie te krijgen over het TEMPUS-programma werden bestaande documenten en schriftelijke stukken (gidsen, jaarverslagen, landenstudies, evaluaties, enz. ) bestudeerd. 2. Basisvoorlichting over het TEMPUS-programma Als gevolg van de politieke omwentelingen in 1989 in Midden- en Oost-Europa keurde de Europese Raad een veelomvattend programma goed betreffende steun op financieel en know-how-gebied, om de betrokken LMOE's te helpen bij de herstructurering van hun economische en politieke systemen. Zo werd in december 1989 het Phare-programma ingesteld als kader voor communautaire bijstand ter ondersteuning van de economische en sociale hervormingsprocessen in Midden- en Oost-Europa. De werkzaamheden van Phare begonnen in 1990. In januari 1990 diende de Commissie twee voorstellen in bij de Raad en het Parlement: een voor het TEMPUS-project en een tot oprichting van de Europese Stichting voor Opleiding. De doelstellingen van TEMPUS zijn gebaseerd op de doelstellingen van het Phare- programma De voornaamste doelstellingen van TEMPUS I zijn: - - - - - het vereenvoudigen van de coördinatie van de bijstandsverlening aan de partner- LMOE's op het gebied van uitwisseling en mobiliteit van, in de eerste plaats, universiteitsstudenten en -docenten, ongeacht of die bijstand wordt verleend door de Gemeenschap, de Lid-Staten of de derde landen van de G-24 groep; het bijdragen tot de verbetering van de opleiding in deze partner-LMOE's en het aanmoedigen tot samenwerking met partners in de Gemeenschap, met inachtneming van de noodzaak om deelneming van alle regio's van de Gemeenschap aan dergelijke activiteiten op zo ruim mogelijke schaal te waarborgen; het vergroten van de mogelijkheden tot het onderwijzen en leren in de partner- LMOE's van die talen van de Gemeenschap die onder het LINGUA-programma vallen, en vice-versa; het scheppen van de mogelijkheid voor studenten uit de partner-LMOE's om gedurende een welbepaalde periode in een van de Lid-Staten van de Gemeenschap universitaire studies te volgen of daar in een bedrijf stage te lopen, en het waarborgen van gelijke kansen op een dergelijke mobiliteit voor mannelijke en vrouwelijke studenten; het scheppen van mogelijkheden voor studenten uit de Gemeenschap om gedurende een vergelijkbare periode in een partner-LMOE te studeren of aldaar stage te lopen; het bevorderen van een toenemende uitwisseling en mobiliteit van het docentenkorps en van de opleiders als deel van het samenwerkingsproces. TEMPUS wordt gefinancierd door de begunstigde landen uit de toewijzing die zij in het kader van het Phare-programma ontvangen. De Phare-begroting voor elk van de partner- LMOE's wordt jaarlijks vastgesteld door de Europese Commissie aan de hand van vastgelegde criteria en na raadpleging van de nationale overheden van de begunstigde landen. De terbeschikkingstelling van middelen binnen deze nationale begroting wordt vastgesteld door de nationale overheid op basis van nationale indicatieve programma's die worden ontwikkeld overeenkomstig het kader van de doelstellingen die men met behulp van Phare wil bereiken. Een bepaald gedeelte van de Phare-begroting wordt jaarlijks aan TEMPUS toegewezen door de nationale overheden, in overleg met de Commissie. De hiervoor bevoegde nationale overheden van de partner-LMOE's zijn de ministeries van Onderwijs, de nationale coördinatoren van Phare, andere bij Phare-activiteiten betrokken ministeries en gewoonlijk - voor het beslissen over de definitieve versie van de voorgestelde toewijzingen - de Raad van ministers. Het beheer van hel TEMPUS-programma is een gedecentraliseerde activiteit waarbij sleutelfiguren op allerlei niveaus betrokken zijn. De algehele verantwoordelijkheid voor het TEMPUS-programma werd toevertrouwd aan de Task Force Menselijke hulpbronnen, onderwijs, opleiding en jeugdzaken, die inmiddels is overgegaan in Directoraat-generaal XXII (DG XXII). Er zijn nauwe contacten inzake TEMPUS tussen de Task Force/DG XXII en de Phare Uitvoeringsdienst van DG I. Op communautair niveau wordt de tenuitvoerlegging van het TEMPUS-programma en alle relevante besluiten rond het programma terzijde gestaan door het Beheerscomité van TEMPUS, dat bestaat uit twee vertegenwoordigers uit elke Lid-Staat, met de TEMPUS- vertegenwoordiger van de Commissie als voorzitter. Het Comité ondersteunt de Commissie ook door commentaar op en goedkeuring van de algemene richtsnoeren voor TEMPUS, inclusief de financiële richtsnoeren, alle kwesties betreffende het evenwicht op geografisch en inhoudelijk gebied van de TEMPUS-activiteiten en regelingen voor toezicht en evaluatie van het programma. Voor de technische bijstand bij het beheer van het programma werd een EC-TEMPUS-Office geopend, eerst in Brussel en sinds 1995 heeft een speciale afdeling van de Europese Stichting voor Opleiding (ESO) in Turijn de technische bijstand voor het programma overgenomen. In elke Lid-Staat werd een nationaal contactpunt opgericht ter verlening van assistentie, voorlichting en advies aan alle instellingen en organisaties die belang stelden in deelneming aan het TEMPUS-programma. In elk van de begunstigde landen werd een Nationaal TEMPUS-Bureau geopend, dat verantwoordelijk is voor het beheer van TEMPUS in dat land en alle nodige assistentie verleent aan de deelnemende instellingen. Het TEMPUS-programma bestaat in drie acties, die elk een aantal activiteiten omvatten. Actie 1 verleent steun aan Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's), Actie 2 verleent steun aan terwijl Actie 3 Aanvullende Maatregelen (AM's) ondersteunt. Individuele Mobiliteitsbeurzen (IMB's), De Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's), die ongeveer 90 % vertegenwoordigen van het globaal TEMPUS budget, zijn consortia van ten minste één instelling voor hoger onderwijs uit een begunstigd land en partner-organisaties uit ten minste twee verschillende EU-Lid-Staten, waarvan één een instelling voor hoger onderwijs moet zijn. GEP-beurzen in de zijn bestemd om de ontwikkeling en hervorming van het hoger onderwijs begunstigde landen te bevorderen en samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs in de LMOE en instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere organismen te moedigen. Instellingen, organismen en ondernemingen uit G-24-landen kunnen als partners deelnemen aan een GEP-consortium. De activiteiten kunnen op vier hoofdgebieden plaatsvinden: structurele ontwikkeling, coöperatieve onderwijsacties, uitwisselingen van staf en van studenten. in de EU-Lid-Staten aan De mobiliteitsbeurzen dienen ter bevordering van de mobiliteit van universitaire staf en studenten, personeel van ondernemingen en studenten, en wel in beide richtingen. In het tweede jaar van TEMPUS I werden de individuele mobiliteitsbeurzen (IMB's) voor studenten afgeschaft. Sindsdien werd studentenmobiliteit uitsluitend gesteund in het kader van een GEP. De Aanvullende Miuitregelen uit hoofde van TEMPUS I ondersteunen vier, in het laatste jaar van TEMPUS I vijf groepen activiteiten. Projecten van de Aanvullende maatregelen in de eerste drie groepen omvatten voorlichting, publikatie en research inzake thema's die te maken hebben, alsmede de integratie van verenigingen uit de met TEMPUS begunstigde in Europese verenigingen; deze worden AM's genoemd. De activiteiten in de vierde groep zijn Jongeren-uitwisselingsprojecten (YEX), terwijl de projecten in de vijfde groep, die in 1993/94 werd geïntroduceerd, worden uitgevoerd in het kader van de Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's). landen Drie groepen landen komen in aanmerking voor deelneming in het TEMPUS/Phare- programma: elf Middel- en Oosteuropese landen die in het kader van Phare worden ondersteund, de oorspronkelijk twaalf, inmiddels vijftien, EU-Lid-Staten, en de overige G-24-Ianden die geen EU-Lid-Staat zijn: Australië, Canada, IJsland, Japan, Liechtenstein, Nieuw-Zeeland, Noorwegen, Zwitserland, Turkije en de VS. Drie groepen instellingen of organisaties kunnen deelnemen aan het TEMPUS/Phare- programma: - - De "universiteiten": universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs, als zodanig erkend in hun eigen land, alsmede consortia van instellingen voor hoger onderwijs, zoals de ICP's van ERASMUS of de UETP's van COMETT. Ondernemingen: ondernemingen of bedrijven in de strikte betekenis van dit woord. Organisaties: andere typen organisaties, zoals beroeps- of wetenschappelijke organisaties, bedrijfsverenigingen, vakbonden, werkgeversorganisaties, kamers van koophandel, enz. Sinds de lancering van het TEMPUS-programma werd de voorrang verleend aan de toepassing van projecten die activiteiten wilden ontwikkelen en instellen op zogenaamde prioritaire gebieden, als zodanig geïdentificeerd door de Middel- en Oosteuropese landen. Verondersteld werd dat de prioritaire gebieden nauw gekoppeld waren aan de prioriteiten van Phare, maar dan omgezet naar onderwerpen en vakgebieden van universitaire studies. Mettertijd werd het proces van de vaststelling van deze prioriteiten niet alleen steeds ingewikkelder, in combinatie met een beraadslagingsproces met een aantal beleidsmakers in de begunstigde landen zowel als binnen de Europese Commissie, maar werden de prioriteiten zelf dikwijls ook steeds meer gedetailleerd en legden een steeds groter gewicht in de schaal bij de selectie van de aanvragen. In dit proces werden ze steeds meer gedetailleerd en verfijnd en tenslotte werden ze omschreven als een mixtuur van structurele of thematische en subjectgebonden prioriteiten. De selectieprocedure van GEP-aanvragen in medezeggenschap, waar de Commissie en de LMOE in diverse stadia bij betrokken zijn. is een proces van besluitvorming In de regel worden de GEP-aanvragen cum de hand van vier verschillende aspecten getoetst. De technische beoordeling betreft de volledigheid en juistheid van alle formulieren en controle of alle aanbevelingsbrieven werden ingediend. De eerste kwaliteitsbeoordeling is een eerste controle op de constante kwaliteit van de voorgestelde activiteiten en het academisch niveau en op de verdeling van de taken, het niveau van samenwerking tussen de partners, en het beheer van het voorgestelde project. Het derde aspect betreft de beoordeling door wetenschappers van de mate van overeenstemming met de behoeften van het land en de academische kwaliteit van de voorstellen. De laatste beoordeling betreft vooral de overeenkomst van de aanvragen met de algemene TEMPUS- en Phare-doelstellingen en de nationale beleidslijnen voor het hoger onderwijs; daarbij zijn betrokken de NTB's, de Phare-verantwoordelijken, de ministers van het Hoger Onderwijs van cje begunstigde landen en de Europese Commissie. Ook de selectie van de aanvragen voor Individuele mobiliteitsbeurzen (IMB's) verloopt in etappes, maar de procedure is minder ingewikkeld. De NTB's ontvangen en beoordelen de aanvragen van de academische staf uit hun eigen lanU, het EC-TEMPUS-Office ontvangt en beoordeelt de aanvragen van de universitaire staf uit de EU-Lid-Staten. Dan coördineert het EC-TEMPUS-Office de indiening van alle IMB-aanvragen bij de Commissie ter goedkeuring van de aanvragen die worden voorgesteld voor ondersteuning. Nadat de Commissie de selectie van de voorstellen heeft goedgekeurd, worden de contracten door het EC-TEMPUS-Office uitgegeven. De contracten voor de universitaire staf uit de begunstigde landen worden ter verspreiding aan de NTB's verzonden. 3. De kwantitatieve en structurele ontwikkeling van de Gezamenlijke Europese Projecten In de eerste driejaar van TEMPUS namen hei aantal Gezamenlijke Europese Projecten, het aantal deelnemende organisaties en het aantal partners continu toe. In het vierde jaar werden er echter nog maar beurzen verleend aan een klein aantal nieuwe activiteiten. In totaal werd aan 749 GEP's steun toegekend. Bij de GEP's van TEMPUS I waren circa 6 150 partners, afkomstig van 2 200 organisaties betrokken. Gemiddeld waren circa 8 partners betrokken bij de GEP's. Twee à drie daarvan kwamen uit LMOE's, terwijl de meerderheid uit westerse landen afkomstig was. Rond 80% van de partners vertegenwoordigde instellingen voor hoger onderwijs, 8% ondernemingen en 12 % andere organisaties. Het aandeel van de GEP's waarbij partners uit ondernemingen betrokken waren bleef door de jaren min of meer constant (circa een kwart). Het aandeel GEP's waarbij alleen instellingen voor hoger onderwijs betrokken waren steeg echter van 44% in het eerste jaar van TEMPUS tot 62% in 1993/94. Het aandeel van de GEP's met andere organisaties daalde van 48% tot 28%. Instellingen voor hoger onderwijs namen gemiddeld deel aan vier GEP's. Deelname aan meer dan een GEP was daarentegen eerder uitzonderlijk voor ondernemingen en andere organisaties. Bij iets meer dan een derde van de GEP's waren één LMOE en twee westerse landen betrokken, d. w. z. de minimum-formatie die de voorwaarde vormde voor TEMPUS-steun. In 42% van de GEP's namen eén enkel begunstigd land en drie of meer EU-partners deel (zie tabel 3. 1). Rond een vijfde van de GEP's waren "multi-LMOE-GEP's", m. a. w. omvatten organisaties uit twee of meer begunstigde landen. Het aandeel van de multi- LMOE-GEFs was het hoogst in 1990/91 (37%) en nam gestaag af tot slechts 8% van de nieuw ingestelde GEP's in 1993/94. Tabel 3. 1 Formatie van de landen van TEMPUS Gezamenlijke Europese Projecten, naar beginjaar (percentage van de GEP's*) 1 LMOE en 2 EU-Lid-Staten 1 LMOE en 3 of meer EU-Lid-Staten ot' andere Westerse landen Multi-LMOE Totaal (n) Beginjaar Totaal 1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 32 32 36 100 36 44 20 100 43 42 15 23 69 8 100 100 37 42 21 100 (152) (318) (240) J39) (749) * Formatie van de GEP's in het eerste jaar van de TEMPUS-steun. Geen rekening werd gehouden met eventuele wijzigingen in de formatie in het tweede of derde werkingsjaar van de GEP's. Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding In absolute aantallen waren Polen, Hongarije en ex-Tsj'echo-Slowaki)'e de meest vertegenwoordigde LMOE's in de Gezamenlijke Europese Projecten, terwijl de Baltische landen en Albanië elk in slechts circa 2% van de GEP's deelnamen. Van de EU-Lid-Staten nam het Verenigd Koninkrijk het vaakst deel in de TEMPUS- GEP's (62%). Duitsland nam in 47% deel en Frankrijk in 41% van de TEMPUS-GEP's. Nederland was met 31% sterk vertegenwoordigd. Elk van de niet-EU-Landen van de G-24 groep, die geen TEMPUS-steun ontvingen voor hun activiteiten, was in minder dan 5% van de GEP's vertegenwoordigd (zie tabel 3. 2). Over het geheel genomen werd circa een kwart van de GEP's van TEMPUS gecoördineerd door partners uit LMOE's. Het respectieve aandeel steeg van 28% van de GEP's die in het tweede TEMPUS-jaar begonnen tot 32% in het derde jaar en 52% in het vierde. Partners uit Hongarije (6%), Roemenië (5%) en Polen (4%) fungeerden vaker als coördinator dan partners uit de andere begunstigde landen. De functie van 'contractant' werd slechts in een paar gevallen (4%) door partners uit Middel- of Oost-Europa overgenomen. Partners uit het Verenigd Koninkrijk waren duidelijk in de meerderheid bij het accepteren van de rol van GEP-coördinator en/of -contractant. Veel andere coördinatoren en contractanten waren uit Frankrijk, Duitsland of Nederland afkomstig, waarbij de frequentie van managementfuncties in het algemeen de frequentie weergaf van de deelneming door de EU-Lid-Staten. Tijdens TEMPUS I werden twee steungebieden sterk ondersteund in de GEP's: technische en toegepaste wetenschappen (20%) en management/bedrijfsadministratie (18%). Deze twee gebieden werden ongetwijfeld beschouwd als het belangrijkste voor de economische ontwikkeling van de LMOE's. Alle andere vakgebieden waren elk met minder dan 10% vertegenwoordigd: sociale wetenschappen (9%), computerwetenschappen (8%), medische wetenschappen en milieubescherming (elk 7%), terwijl wij de geesteswetenschappen, kunst en vormgeving, architectuur/ruimtelijke ordening en rechtswetenschappen onderaan de ladder aantreffen (elk 1 à 2%). (Zie tabel 3. 3). Tabel 3. 2 Aantal TEMPUS-GEP's, partners en onjanisaties 1990/91 - 1993/94 per MOE en Westeis land (absoluut aantal en percentage*) (icv. lùir. Projecten Partners Organisaties Aanliil Procent Aantal Procent Aantal Procent ALB IK; CZ CS GDR EE H LT l. V PI. RO SK SU) YU » D DK E F GR 1 IRL L NL I' DK AT AUS CDN CH FI J N SE TR USA Totaal 14 89 81 170 12 18 211 18 20 258 109 46 44 71 203 349 97 168 304 117 85 219 2 231 KI 467 34 4 7 11 36 3 14 32 3 29 1,9 11. 9 10,8 22,7 1,6 2,4 28,2 2,4 2,2 34,4 14,6 6,1 5,9 9,5 27,1 46,6 13,0 22,4 40,6 15,6 11,3 29,2 0. -3 30,8 10. 8 62,3 4,5 0,5 0,9 1,5 4,8 0,4 1,9 4,3 0,1 3,9 16 177 168 143 19 24 512 27 32 514 209 62 68 62 317 634 148 236 668 164 379 98 2 366 101 798 4 4 7 12 38 4 16 36 3 35 0,3 2,9 2,7 2,3 0,3 0,4 8,3 0,4 0,5 8,4 3,4 1,0 U 1,0 5,2 10,3 2,4 3,8 10,9 2,7 6,2 1,6 0,0 6,0 1. 6 13,0 0,1 0,1 0,1 0,2 0,6 0,1 0,3 0,6 0,0 0,6 4 60 56 39 10 9 130 9 12 163 77 22 24 27 100 228 64 74 354 60 131 34 2 105 34 243 21 2 5 8 16 2 8 16 3 30 0,2 2,9 2,6 1,8 0,5 0,4 6,0 0,4 0,6 7,5 3,5 1. 0 IJ 1,1 4,6 10,5 2,9 3,4 16,3 2,8 6,0 1,6 0,1 4,8 1,6 11,2 1,0 0,1 0,2 0,3 0,7 0,1 0,4 0,7 0,1 1,4 749 100,0 6146 100,0 2171 100. 0 Alle partners en organisaties, ook die welke niet over de hele periode hebben deelgenomen. Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding 10 Tabel 3. 3 Stcungebied van TEMPUS-GEP's, naar beginjaar (procent v. d. GEP's) Beginjaar Totaal 1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 Landbouw- wetenschappen/agro business (ïeesles- en taal wetenschappen Sociale wetenschappen Management en bedrijfs administratie Natuurweten schappen en wiskunde Medische wetenschappen Technische- en toe gepaste wetenschappen Computerweten schappen Milieubescherming Architectuur, stads- on regionale plaimini'. Kunst, vormgeving Talenstudies Lerarenopleiding Rechten Andere onderwerpen Totaal (n) 24 17 16 13 18 10 23 19 20 8 3 0 4 35 2 3 100 (152) 100 (318) 100 (238) 100 (39) 100 (747) Het aandeel van de GEP's die in de diverse steungebieden werden ingesteld, veranderde mettertijd aanzienlijk. De proportie van nieuw-ingestelde GEP's in bedrijfsadministratie daalde van 24% in 1990/91 tot 13% in 1993/94. De GEP's voor technische vakken stegen van 18% in het eerste jaar van TEMPUS tot 23 in het tweede jaar en namen daarna af tot 19% in het derde en 13% in het vierde jaar. Daar stond tegenover dat de GEP's in landbouw, medische wetenschappen en docentenopleiding continu toenamen. De meeste GEP's betroffen activiteiten op verscheidene steungebieden: 15 procent kreeg TEMPUS-steun voor alle drie de gebieden (coöperatieve onderwijsmaatregelen, structurele ontwikkeling van de instellingen in de LMOE's en mobiliteit van studenten en staf) en meer dan de helft voor twee gebieden: 22% voor coöperatieve onderwij smaatregelen en structurele ontwikkeling, 22% voor coöperatieve onderwij smaatregelen en mobiliteit van studenten en staf, en 7% voor structurele ontwikkeling en mobiliteit van studenten en staf. De overige 34% van de GEP's ontvingen alleen TEMPUS-steun voor activiteiten op één enkel gebied. De aangeboden activiteiten verschilden naar gelang van de steungebieden. De GEP's betreffende computerwetenschappen (68%), technische wetenschappen (55%) en natuurwetenschappen (48%) waren in de meeste gevallen bestemd voor de verbetering 11 van voorzieningen, terwijl dit aspect slechts een geringe rol speelde bij de opleiding van docenten (13%), kunst en vormgeving (14%), bedrijfskunde (16%) en sociale wetenschappen (17%). Steun voor mobiliteit van studenten en staf werd verleend voor alle GEP's in kunst en ontwerpen en voor 79% aan de taaistudies, maar voor slechts 38% voor de rechtswetenschappen. Leerplanontwikkeling kwam het meest voor bij architectuur (83%) en technische wetenschappen (68%) en het minst bij kunst en vormgeving (43%) en docentenopleiding (45%). In totaal werden aan 16 891 studenten mobiliteitsbeurzen toegekend in het kader van de Gezamenlijke Europese Projecten. Verreweg de meeste beurzen (87%) gingen naar studenten uit LMOE's om een periode in een van de EU-Lid-Staten door te brengen. Van TEMPUS werd van het begin af aan verwacht dat vooral studenten uit de LMOE's ervan zouden profiteren. Het aantal aan studenten toegekende mobiliteitsbeurzen steeg van 1 218 in 1990/91 tot 6 408 in 1992/93 en daalde daarna licht tot 6 166. Polen en Hongarije stonden duidelijk bovenaan wat het aantal studenten dat zij naar de EU zonden betreft, maar ook voor het aantal studenten die zij uit de EU ontvingen. Voor universitaire docenten en administratieve staf werden TEMPUS-mobiliteitsbeurzen verstrekt voor een breed scala aan activiteiten. In totaal hebben circa 26 000 stafleden beurzen ontvangen in de eerste fase van TEMPUS. Rond 60% ging van de LMOE's naar EU-Lid-Statcn. De mobiliteit van West naar Oost was voor de staf heel wat frequenter dan voor de studenten. Het aantal mobiliteitsbeurzen voor de staf steeg van 1 308 in 1990/91 naar 9 870 in 1992/93 en daalde toen enigszins tot 9 518 in 1993/94. Polen, Hongarije en Roemenië waren het meest actief bij de uitwisseling van stafleden. Uitgaande van de aanpak van volledige kostenvergoeding van TEMPUS en de ambitieuze en kostbare activiteiten die werden ondersteund, werden de GEP's over een driejarige periode gemiddeld met circa 400 000 Ecu gedoteerd. De gemiddelde jaarlijkse steun steeg van 100 000 Ecu in het eerste jaar tot 150 000 Ecu in het tweede en 166 000 Ecu in het derde operationele jaar (zie tabel 3. 4). Tabel 3. 4 Ccmiddcld bedrag aan TEMPUS-steun toegewezen aan de GEP's in elk werkingsjaar, naar beginjaar (gemiddeld in ecu) Beginjaar Totaal Werkingsjaar 1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 Eerste jaar Tweede jaar Derde jaar 105,279 (152) 158,484 (134) 180,169 (126) 86,042 (315) 146,829 (275) 159,096 (242) 122,356 (237) 149,906 (220) * 111,072 (39) • 102,874 (743) 150,388 (629) 166,311 (368) Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding * Geen informatie beschikbaar De voor administratieve doeleinden toegewezen TEM PUS-middelen voor de GEP's stegen gemiddeld licht van circa 44 000 Ecu in het eerste jaar tot 50 000 Ecu in het derde jaar, waarbij het procentuele aandeel in het totale jaarlijkse budget daalde van 48% tot 35%. De voor de aanschaf van uitrusting toegewezen TEM PUS-middelen bleven min of meer stabiel tijdens de uitvoeringsjaren van de GEP's (rond 30 000 Ecu per jaar). 12 Het percentage van de TEMPUS-middelen die aan uitrusting werden toegewezen daalde echter van 30% in het eerste jaar naar 20% in het derde jaar. De mobiliteitsmiddelen stegen aanzienlijk van gemiddeld 30 000 Ecu in het eerste operationele jaar tot 86 000 Ecu in het derde jaar, d. i. van 22% tot 45% van het totale jaarlijkse budget. De rol van de mobiliteit steeg met name in de GEP's die in 1992/93 of 1993/94 nieuw werden ingesteld. In elk van de eerste drie TEMPUS-jaren werd aan rond de 40 projecten steun verleend voor Aanvullende Maatregelen (exclusief jongeren-uitwisseling). In 1993/94, het laatste TEMPUS-jaar, nam het aantal projecten af tot 19. Iets minder dan de helft van de aanvullende maatregelen betroffen overzichten en studies, rond een derde betrof de publikatie en verschaffing van informatie en circa een kwart van de projecten ontvingen steun voor de instelling en instandhouding van verbanden en consortia van instellingen voor hoger onderwijs. In de eerste fase van TEMPUS werden beurzen verleend voor Jongerenuitwisseling (Youth Exchange) tussen de LMOE's en de westerse landen. Aangezien men algemeen vond dat deze activiteiten weinig uitstaande hadden met de andere door het TEMPUS- programma ondersteunde acties, werd dit aan het eind van TEMPUS I stopgezet. Het aantal projecten van Youth Exchange bedroeg in 1990/91: 65, in 1991/92: 66, in 1992/93: 106 en in 1993/94: 114. Gemiddeld namen 300 jongeren deel aan een project. Er is geen nadere informatie over het thuisland van de deelnemers en de richtingen van de mobiliteit. 4. Het beheer van het TEMPUS-programma in de begunstigde LMOE's Het TEMPUS-programma wordt hogelijk gewaardeerd en mag in de begunstigde landen als een succes worden beschouwd. Toch is de rol van de EU soms nog wat bevoogdend en niet in overeenstemming met de eigen leuze die de gang "van steun naar partnerschap" zegt aan te moedigen. De groeiende deskundigheid die in diverse LMOE's werd aangetroffen wat het verwerven van de voor een succesvolle deelneming aan en plaatselijk beheer wan de Europese onderwijsprogramma's vereiste vaardigheden en kennis wordt niet altijd voldoende erkend en meegewogen door de belangrijkste actoren uit de EU. Tegen de achtergrond van de belangrijke gebieden van de nationale beleidsvorming en de diverse belangen van de actoren die bij de respectieve processen en procedures betrokken zijn, kan TEMPUS worden gekarakteriseerd als een programma dat een ononderbroken formele maar ook informele dialoog nodig heeft tussen alle betrokken actoren. De procedures die in alle begunstigde landen zijn opgezet om te komen tot de nodige beleidsbeslissingen maken geen duidelijk onderscheid tussen actoren en niveaus van beslissingsbevoegdheid (b. v. supranationaal, nationaal of institutioneel niveau) maar hebben eerder het streven naar coördinatie en samenwerking versterkt. In alle begunstigde landen werden gelijksoortige modellen en procedures ontwikkeld om de nodige coördinatieprocessen te garanderen. In alle landen zijn lichamen gecreëerd - TEMPUS-advies of toezichtcomités of TEMPUS-stuurcommissies genaamd - waarin alle betrokken actoren en groepen actoren vertegenwoordigd zijn. De voornaamste taken van al deze comités zijn, de diverse belangen die aan het beheer van het TEMPUS- programma te pas komen, met elkaar in evenwicht te houden en de beleidsbeslissingen van TEMPUS legitimiteit te verschaffen. De Nationale TEMPUS-bureaus spelen een belangrijke rol bij de TEMPUS-beleids- en besluitvorming, die veel verder gaat dan hun officiële, voornamelijk administratieve taken. Zij zijn dikwijls als bemiddelaar opgetreden ingeval van conflicten tussen de belangrijkste 13 actoren van TEMPUS. Nog belangrijker is echter dat hun informeel de taak, alle belangrijke beleidsbeslissingen voor te bereiden door voorstellen of aanbevelingen op te stellen die in brede kring door de andere actoren worden aangenomen, in veel van de begunstigde landen werd toevertrouwd. Zij hebben dit te danken aan een groeiende bekwaamheid en professionaliteit. Tegen het eind van TEMPUS I vonden wij een relatief soepel functioneren van de beleidsvorming waarbij alle relevante actoren betrokken waren en een routineus sturen en besturen van het TEMPUS-programma in nagenoeg alle begunstigde landen. Door de gestegen professionaliteit van de Nationale TEMPUS-bureaus en het werk van de nationale TEMPUS-advies- of toezichtraden bestond er op nationaal niveau een hoge graad van stabiliteit en continuïteit in de uitvoering van het programma. Het voorbeeld van de EG-Delegatie in Roemenië toont aan dat er een bepaalde rol bij TEMPUS is weggelegd voor EG-Delegaties in de LMOE's die verder gaat dan adviezen in juridische aangelegenheden, hoewel de hulp hierbij in diverse landen nodig is en ook wordt verleend. Zolang er een zichtbare betrokkenheid bij de nationale TEMPUS- programma's wordt geboden in de vorm van deskundig advies en niet zozeer als controle op het programma of op de administratie, heeft het misschien ook geholpen om de verbindingen tussen Phare en TEMPUS en zo ook de impact op TEMPUS zelf te verbeteren. De rol van de ministeries van Onderwijs in de beleids- en bsluitvormingsprocessen rond TEMPUS varieert tussen de diverse landen maar is over het algemeen niet ergpro-actief Veel van de taken die bij deze verantwoordelijkheid behoren worden gedelegeerd aan de TEMPUS-advies of toezicht comités, die gewoonlijk een vertegenwoordiger van het ministerie van Onderwijs als voorzitter hebben. Het gebrek aan nationale plannen voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de meeste partner-LMOE's heeft ertoe bijgedragen, dat er geen werkelijk draagvlak bestond voor een gerichte en algehele strategie die als kader voor de TEMPUS-activiteiten kon dienen. Tot op zekere hoogte leek een ministeriële bemoeienis met en een procédurale betrokkenheid bij TEMPUS ook afhankelijk van de omvang van de TEMPUS-steun in het totale budget voor het hoger onderwijs in welk begunstigd land dan ook. Ten aanzien van de werkelijke invloed van de Phare-vertegenwoordigers op het TEMPUS-programma kunnen drie, gedeeltelijk getrokken: tegenstrijdige, conclusies worden - In sommige LMOE's bestaan conflicten tussen actoren van Phare en van TEMPUS inzake de leiding en administratie van het TEMPUS-programma, maar over het geheel genomen was de betrekkelijk soepele samenwerking betreffende de opstelling van de begroting voor TEMPUS opmerkelijk. In vergelijking met haar andere sub programma's heeft Phare aanzienlijke bedragen aan TEMPUS toegewezen, wat kan worden opgevat als een aanwijzing voor de hoge waarde die wordt toegekend aan de hervorming en vernieuwing van het hoger onderwijs op nationaal niveau. Tijdens TEMPUS I is het totale TEMPUS-budget niet alleen in absolute cijfers, maar ook als percentage van het nationaal Phare-budget gestegen. tot de Criteria of voorwaarden met betrekking inhoud waren niet van doorslaggevende invloed bij de onderhandelingen over de begroting. Hoewel met de voorkeuren van Phare tot op zekere hoogte rekening werd gehouden in aanbevelingen of besluiten van de adviescomités van TEMPUS, vond de toewijzing plaats in de vorm van een bestemming van een totaalbedrag dat was gebaseerd op het TEMPUS-budget van het voorafgaande jaar en het indicatieve jaarlijkse Phare- programma. Het feit dat de besluitvormingsroosters en -sequenties van Phare en 14 TEMPUS niet op elkaar aansluiten heeft bijgedragen tot de keuze voor budgetonderhandelingen over een totaalbedrag en niet voor een rechtstreekse toewijzing aan geselecteerde projecten en activiteiten, zoals het geval is voor de andere sub-programma's van Phare. Terwijl de eerste algemene doelstelling van TEMPUS de ondersteuning van de hervorming en vernieuwing van het hoger onderwijs in de begunstigde landen is, ligt het tweede doel in een bijdragen tot de economische herstructurering van de betrokken LMOE's. Tijdens TEMPUS I richtte de aandacht van sommige voor Phare verantwoordelijke personen zich steeds meer op deze tweede TEMPUS-doelstelling en spande men zich in om de verbindingen tussen TEMPUS en Phare beter te definiëren. Desondanks troffen wij vrij vaak een vermijding van overlappingen of complementariteit tussen TEMPUS-projecten en andere Phare-activiteiten aan. In geen van de begunstigde landen was een beleid zichtbaar om TEMPUS- en andere Phare-middelen te bundelen of een samenwerking van projecten in te leiden (b. v. op het gebied van milieubescherming, ruimtelijke ordening of vervoer). Vertegenwoordigers van Phare raakten vooral betrokken in het kader van algemene discussies over het onderwijsbeleid voor TEMPUS. De mogelijkheid van relaties ten aanzien van bepaalde sectoren of thema's tussen Phare en TEMPUS-activiteiten werd niet als van belang beschouwd. Vertegenwoordigers van de instellingen voor hoger onderwijs zijn gewoonlijk betrokken bij de beleidsvorming van TEMPUS via hun lidmaatschap van de Raden van advies of toezicht van TEMPUS. Op institutioneel niveau is voorzien in een zekere mate van infrastructurele steun en diensten voor de TEMPUS-activiteiten in de faculteiten en instemming door ondertekening van de vakgroepen. Afgezien van de formele aanbevelingsbrieven viel er slechts in uitzonderlijke gevallen een strategisch beleid waar te nemen dat TEMPUS-activiteiten zou integreren in een institutioneel ontwikkelingsplan. Dit is voornamelijk het gevolg van het feit dat faculteiten en vakgroepen een grote mate van autonomie bezitten en dikwijls zelfde aangelegenheden in verband met TEMPUS te organiseren. De TEMPUS-steun tijdens TEMPUS I tendeerde naar concentratie en daardoor naar het openen van een kloof tussen de bezittenden en de bezitslozen, wat betreft de instellingen zowel als de faculteiten en vakgroepen, en zelfs tussen de individuele leden van de universitaire staf, in termen van verwerving van nieuwe kennis en internationale contacten. Een streven naar een verstandig evenwicht is vaker het resultaat in die begunstigde landen waar de academische deskundigen samenwerken bij de beoordeling en tot overeenkomst moeten komen inzake de aanbevelingen die zij als groep doen. De concentratie op kwaliteit, onverschillig of daaruit eventueel onevenwichtigheden in de kansen op succesvolle aanvragen en de toewijzing van middelen voortkomen, is dikwijls het resultaat in die begunstigde landen waar de namen van de academische deskundigen geheim worden gehouden en de deskundigen elkaar niet kennen. Tegen het eind van TEMPUS I was een bredere voorziening van de steungebieden bereikt, hetzij door de invoering van evenwicht gevende maatregelen in de prioriteiten (d. w. z. aanvullende voorkeuren en voorwaarden), hetzij door rotatie toe te passen. Het proces van de instelling van nationale prioriteiten voor TEMPUS is in de meeste begunstigde landen verfijnd in de periode van TEMPUS I en de prioriteiten worden in brede kring aanvaard en erkend. Bedenkingen aangaande de geldigheid van de gepubliceerde prioriteiten voor de selectie van aanvragen werden alleen geuit in die twee gevallen waarin de prioriteiten waren gewijzigd door de EG Commissie en de lijst 15 vervolgens, zonder dat de nationale actoren op de hoogte waren gesteld, werd gepubliceerd. is meestal voldoende en Het financieringsniveau van de TEMPUS-activiteiten tevredenstellend. Vertragingen bij de overdracht van beurzen en middelen leveren meer problemen op. Een positieve ontwikkeling was het stijgend bewustzijn dat men ook regelingen moet treffen voor de tijd nadat de TEMPUS-steun is afgelopen, zodat het bereikte niet verloren gaat. De effecten van programmawijzigingen zoals de invoering van nieuwe typen GEP's en de stopzetting daarvan na korte tijd kunnen de structuur en de logische opbouw van het programma als zodanig verstoren en de opbouw van een stabiele kennis en routines op het gebied van de planning van aanvragen verhinderen. Hoewel de meeste aanvragers en GEP-partners vinden dat zij goed geïnformeerd waren en nog zijn over de TEMPUS-aspecten die voor hen van het meeste belang zijn, komt de informatie over de nationale TEM PUS-prioriteiten dikwijls net te laat om de aanvragen zo te kunnen formeren dat zij volledig met de prioriteiten overeenstemmen. 5. Onderwijsactiviteiten in de GEP's 5. 1 Opvattingen over het beleidskader Het TEMPUS-programma werd in de meeste Centraal- en Oosteuropese universiteiten, zeker in de eerste jaren van zijn bestaan, kennelijk beschouwd als een manna dat uit de hemel komt vallen: het was niet precies te verklaren waarom en hoe het kwam, het was als een lot uit de loterij (voor hen die werden gezegend) en het was er alleen voor de weinige uitverkorenen. Het ingewikkelde kader van algemene regels van het TEMPUS-programma, hun jaarlijkse wijzigingen en specificaties door de Europese Commissie, de nationale prioriteiten die per jaar konden worden gewijzigd (zowel de duidelijke als de meer diffuse onderdelen), een massa geruchten over de "werkelijke" onderliggende politieke bedoelingen en selectiecriteria zorgden in het begin voor vrij wat ergernis. Ten eerste werd er dikwijls geklaagd over gebrek aan voorlichting, vooral in de eerste jaren dat de TEMPUS-steun in het betreffende land werd verstrekt. In het begin was er een flink percentage voorstellen waarvan de schrijvers kennelijk geen idee hadden van de doelgebieden, de nationale prioriteiten en de - toch gepubliceerde - selectiecriteria. Ten tweede werden de strenge grenzen aan de steun, de opname van steungebied x en de uitsluiting van steungebied y, de genereuze ondersteuning van activiteit a en de totale veronachtzaming van activiteit b, nogal willekeurig geacht - en dat worden ze nog steeds. Veel potentiële deelnemers uit LMOE's vonden het van essentieel belang om slimme, prestigieuze en machtige partners te vinden in het Westen, zelfs als zij niet veel inzicht in de behoeften van de partners in de LMOE's hadden. Velen koesterden de hoop dat de juiste connecties met de nationale regering of met de verschillende lagen van het TEMPUS-bestuur essentieel waren. De sterke impulsen van TEMPUS-steun die de Commissie in werking stelde werden bijna algemeen beschouwd als onaantastbare voorwaarden. In bepaalde opzichten werd de donor gezien als zo machtig dat men hem niet mocht kritiseren. Veel begunstigden en ook velen wier aanvragen om steun waren afgewezen vonden echter dat de onmiddellijke behoeften, zoals uitrusting en de noodzaak te zorgen voor kansen op eerste contacten met het hoger onderwijs in het westen, dringender nodig waren dan het najagen van heroïeke 16 doelen zoals de ontwikkeling van cursussen, herstructurering van faculteiten of studentenuitwisselingen. Dit was nog een heter hangijzer in landen waar TEMPUS in het begin, of zelfs nog tot heden toe, min of meer de enige bron was van steun voor nieuwe uitrusting. Sommigen wisten niet hoe snel zij de kansen moesten aangrijpen, anderen accepteerden uiteindelijk de steun als een redelijke strategie voor hun ontwikkeling. Er was echter één gebied waar verbazing en kritiek de overhand behielden, ook nadat de aanvankelijke onzekerheden waren verdwenen: de strikte nadruk van de Commissie op steun voor onderricht zonder steun voor onderzoek. De meesten van hen die steun van TEMPUS wilden ontvangen waren aanvankelijk niet van mening dat TEMPUS een "bottom-up" aanpak volgde. Men voelde zich juist sterk overgeleverd aan de genade van een superstructuur van voorwaarden en inperkingen, onafhankelijk of deze werden beschouwd als een resultaat van gerichte beleidslijnen van bovenaf, toevallige belemmeringen of beperkingen die aan inertie te wijten waren. Met de jaren merkten de begunstigden in de LMOE's echter dat de voorwaarden voor steun betrekkelijk open waren en dat ze soepel genoeg waren voor specifieke impulsen voor innovatie. Het is eigenlijk niet mogelijk te generaliseren over de wijzen waarop de universiteiten de nationale TEMPUS-beleidslijnen van de zijde van de begunstigde MOE-regeringen ondervonden en opvatten. Zij werden beschouwd als te ver uiteenlopend in de mate waarin zij gericht of vaag waren, of de mate waarin zij tegemoet kwamen aan de inzichten van de diverse vertegenwoordigers van de instellingen en vakgroepen voor hoger onderwijs, of deze juist in twijfel trokken. In het algemeen merken wij echter op dat er meer kritiek is op frequente regeringswisselingen en vaagheid van het nationale beleid in de interviews, dan sterk gericht overheidsbeleid, maar wij mogen een zekere bevooroordeeldheid van de interviews op dit stuk niet uitsluiten, omdat meer interviews gevoerd werden met ontvangers van TEMPUS-steun dan met afgewezen aanvragers. De nerveuze discussies en de vele beleidswijzigingen in sommige landen schaadden de voortgezette steun over drie jaar voor de GEP's veel minder dan aanvankelijk werd gevreesd. Zoals reeds aangetoond was het aandeel van de Phare-steun voor TEMPUS betrekkelijk stabiel in de meeste landen, en verschuivingen in de nationale prioriteiten leidden maar zelden tot de verlaging of intrekking van de steun voor reeds bestaande GEP's na het eerste of tweede jaar van steunverlening. Over het geheel merken wij een hoog niveau van vertrouwen op bij de instellingen voor hoger onderwijs waar het voorlichting, advies en steun van de meeste Nationale TEMPUS-bureaus betreft. Zij werden algemeen als zeer behulpzaam beschouwd in hun reacties op vakgroepen die om advies vroegen en hoe later de deelnemers voor de eerste maal TEMPUS-steun ontvingen, hoe meer zij de rol onderstreepten die het Nationale TEMPUS-bureau voor de aanvraag had gespeeld. Bovenal wil men ze zien als rots in de branding bij de diverse beleidsstormen die gevolgen konden hebben voor de TEMPUS- steun. 5. 2 De institutionele achtergrond De meeste betrokkenen en de meeste externe waarnemers lijken het erover eens dat de door TEMPUS ondersteunde activiteiten in de eerste vier jaren van het TEMPUS- programma min of meer in handen van de faculteiten of vakgroepen in de begunstigde landen zijn. Pe universiteit als instelling had in de LMOE's niet veel invloed: - Hier en daar werd het prestige en de politieke invloed van de rector of een andere hooggeplaatste functionaris van de universiteit beschouwd als van groot belang voor de beïnvloeding van het nationale TEMPUS-beleid of als anderszins gunstig om zich 17 van steun te verzekeren bij de toewijzing van beurzen voor het GEP en de vakgroep in kwestie. De middelen voor administratieve steun werden meestal geleverd via besluiten in de respectieve vakgroepen en middelen ter aanvulling van de door TEMPUS gesteunde activiteiten werden nauwelijks ter beschikking gesteld. Niet zelden werd het universiteitsbestuur beschouwd als onervaren in zulke aangelegenheden en niet erg positief van houding. Het lijkt er echter op dat zich in sommige landen een verandering in de richting van een meer actieve steun van de vakgroepen die betrokken zijn bij internationale samenwerking voltrekt. De TEMPUS-steun richtte zich tot de samenwerkende vakgroepen in een in de meeste LMOE's overheersend institutioneel milieu, dat in sterke mate gevormd was door een traditionele en sterke formele competentie en invloed van de faculteit. - - - Bij allerlei instellingen viel een versterking van de internationale bureaus waar te nemen. Dit werd gewoonlijk beschouwd als gunstig voor de voorlichting en voor de verbetering van sommige adminstratieve processen. Weinigen echter beschouwden dit als essentieel voor belangrijke beleidstrends naar internationalisatie van de universiteit in kwestie. De opvattingen liepen minder uiteen over de respectieve feiten dan over de vragen of een meer pre-actieve rol van het universiteitsbestuur te betreuren zou zijn of niet, hoe belangrijk tegenmaatregelen waren en waarheen die uiteindelijk zouden moeten leiden. 5. 3 Financiële voorwaarden In antwoord op een vraag ter zake beoordeelden de meeste partners in de GEP's uit de LMOE's de hun toebedeelde middelen als "genereus". Toch was het percentage van hen die de financiële voorwaarden gunstig beoordeelden kleiner dan dat van hen die de lof zongen van de resultaten voor het onderwijs van de activiteiten van de GEP's. Hoewel de bedragen indrukwekkend lijken - vooral in de landen waar TEMPUS nog steeds de grote middelenbron is, afgezien van de financiering van de basisbehoeften van de instellingen - komen er ook altijd limieten in zicht: meer zou meer opleveren. Niettemin bevestigen de interviews dat de ontvangers van TEMPUS eerder waardering hebben voor de ontvangen bedragen dan dat zij de nadruk willen leggen op de tekorten die ook blijven. Zeer duidelijk is dat zorgen over financiële kwesties door de begunstigden vooral werden geuit inzake het financiële beheer. Het gaat vooral om de volgende vijf punten: - - De vertraging van de verstrekking van middelen door de Europese Commissie werd beschouwd als de grootste schadepost. Uit de antwoorden op de vragenlijst blijkt dat de deelnemers ook vertragingen meldden die werden veroorzaakt door de coördinatoren en de contractanten van de GEP's, problemen met de banken en de universiteitsbesturen in de LMOE's, maar de aan de Europese Commissie te wijten vertragingen werden duidelijk als het meest betreurenswaardig bezien (zie tabel 5. 1) Er waren ernstige problemen met de overdrachten van gelden naar de LMOE's, vooral in de eerste jaren, maar in sommige landen bleven die lange tijd bestaan. Vaak genoeg moest het geld in contanten worden vervoerd, uitrusting moest persoonlijk worden afgeleverd, reisbiljetten moesten in het westen worden aangeschaft en opgestuurd, enz. Dit verzwaarde de administratieve lasten en leidde nogal geplande eens onderwij sactiviteiten. van de oorspronkelijk verzwakking een tot 18 - - - Een flink aantal deelnemers uit de LMOE's merkte met verbazing op dat een aanzienlijk percentage van de TEMPI IS-////</</<7«7i uiteindelijk weer in het westen terechtkwam. Mier komen wij later op terug (zie 5. 4). Sommige gesprekspartners hadden kritiek op het TEMPUS-bestuur omdat het niet toestond, dat gelden die oorspronkelijk bestemd waren voor bepaalde activiteiten, uiteindelijk voor andere activiteiten werden gebruikt. Dikwijls werd onzekerheid gevoeld ten aanzien van de continuïteit van de financiering. In de praktijk bleek echter dat de onder TEMPUS I ingestelde GEP's gemiddeld een looptijd van 2,8 jaar hadden. Bovendien werd de onzekerheid in het laatste jaar van TEMPUS I teruggedrongen door de invoering van een meerjaren- financieringsstelsel. Tot slot is daar het punt van de limiet van drie jaar voor de steun. Dit lijkt een redelijke aanpak als steuninstrument voor "het van de grond komen" van hervormingen, maar veel begunstigden noemden de nadelen van deze aanpak. Steun aan een bibliotheek voor de aankoop van buitenlandse tijdschriften wordt bij voorbeeld als weggegooid geld beschouwd als het abonnement later moet worden opgezegd. Iets meer dan tien procent van de antwoorden op de vragenlijst uit de LMOE's vermeldden gebreken aan de laboratorium- of kantooruitrustingen. Die gebreken waren misschien wel het ernstigst in de meest ambitieuze hervormingsprojecten. Uitwisseling van de staf kon resultaten opleveren, mits niet beperkt tot een korte periode. Ten laatste, maar niet het onbelangrijkste, wees een aanzienlijk deel van de deelnemers in de LMOE's erop dat de ontwikkeling van onderwijsmateriaal niet gerealiseerd kon worden, omdat er geen middelen waren voor het drukken of andere reproductievormen, in de eerste plaats voor de produktie van handboeken. 19 Tabel 5. 1 Financiële problemen van de vakgroepen die deelnamen aan GEP's, naar status van de respondent (procent*) Coördinator en contractant Coördinator Contractant Partner Totaal VYiliugiug hi| uitkcung beuis door de Kuropesc Commissie Vertraging bij uitkering beurs door de bank Vertraging bij uitkering beurs door de GHP-contractant Vertraging bij uitkering beurs door uw instelling Problemen bij institutionele administratie van de beurs Problemen bij administratie van de In-nis binnen hel ( inevcnwichlige verdeling middelen tussen partners Totaal 00 24 17 20 25 250 (26) 277 (22) 290 (29) 377 (30) 302 (107) * Klassering 1 of 2 op een schaal van 1 = "zeer aanzienlijk" tot 5 = "in het geheel niet" Vraag 4. 14 : Kan U aanduiden in welke mate uw hierboven vermelde financiële moeilijkheden hebt ondervonden in uw afdeling. Bron : Studie "Ervaringen van de Ontertekenaars / Koordinatoren / Partners GEP's in de eerste fase Tempus" Over het geheel genomen merken wij op dat de TEMPUS-steun aan het eind van TEMPUS I een opmerkelijk diverse rol speelde in de diverse LMOE's in het totale kader van financiële steun voor hervormingen van het hoger onderwijs. Terwijl het in sommige landen één van de beschikbare bronnen van steun van innovatie en vernieuwing was, vormde het in andere landen de belangrijkste bron boven het bestaansminimum. 5. 4 Samenwerking binnen de GEP's De meeste middelen van TEMPUS werden beschikbaar gesteld voor onderwijsactiviteiten die in het kader van netwerken werden ondernomen, die partners omvatten uit de partner- LMOE's en het Westen. In de meeste gevallen werd de samenwerking binnen de Gezamenlijke Europese Projecten positief beoordeeld door de leidende personen in de deelnemende vakgroepen uit de LMOE's. Het initiatief tot samenwerking kwam dikwijls van de westelijke partners. Ook onderstreepten de meeste geïnterviewde partners uit de LMOE's dat in het begin de westerse partners de hoofdrol speelden. Veel deelnemers waren dankbaar voor het initiatief, de inspiratie en de inspanningen van de westelijke partners. Toch werden niet zelden ook reserves tot uiting gebracht. Er was in veel gevallen uitbundige lof, maar ook waren er enkele gevallen van bittere kritiek. De reserves gingen vooral in vijf richtingen: 20 Men vond dikwijls dat de westerse partners een te dominante rol speelden, vooral in het begin van de samenwerking. Sommige MOE-partners benadrukten dat zij kritiekloos ideeën voor hervormingen of voorstellen voor activiteiten aannamen, waar zij later spijt van kregen toen zij meer kennis hadden verzameld aangaande mogelijke keuzen. De communicatie werd dikwijls gevormd door een gebrek aan evenwicht van status. Wanneer de MOE-partners een lage academische kwaliteit van de steun, durfden zij vaak hun ongerustheid niet te uiten, laat staan zich te ontdoen van de partner in kwestie. Zoals reeds opgemerkt constateerde een aanzienlijk aantal partners uit LMOE's met verbazing dat hun Westerse partners aanzienlijke delen van de TEMPUS-steun voor zichzelf reserveerden, hoewel duidelijk was dat er dramatische tekorten heersten bij de MOE-partners. Zij hadden kennelijk meer solidariteit verwacht ten aanzien van de problemen van de universiteiten in de LMOE's. Daar staat tegenover dat de meeste westerse partners beweerden dat hun administratieve inspanningen slechts ten dele vergoed werden en dat het TEMPUS- project financieel niet aantrekkelijk was. - Als antwoord op de vragenlijst vermeldde circa een derde van de MOE-deelnemers dat zij niet volledig geïnformeerd waren over details van financiële plannen en afrekeningen en dat zij geen afschrift ontvingen van de verslagen die naar de Commissie werden gestuurd. Rond een tiende uitte zware kritiek over het gebrek aan evenwicht in de toewijzing van de begroting tussen de partners. Ten slotte: een flink deel van de instellingen in de LMOE's had problemen met het aantrekken van partners uit het Westen. Er waren duidelijk algemene dynamieken in de samenwerking tussen de partners: De minimale combinatie van twee partners uit de EU-Lid-Staten bestond niet zelden alleen op papier. In die gevallen had een partner uit het westen de leiding, terwijl de andere fungeerde als "stille vennoot", om aan de officiële eisen te voldoen. - - Hoe meer partners officieel deel uitmaakten van een netwerk, hoe lager het aandeel van de partners waarmee de deelnemers uit LMOE's actief samenwerkten. In diverse LMOE's werden meer partners uit een zelfde land opgenomen. De samenwerking van de vakgroepen uit verschillende LMOE's werd door TEMPUS in slechts beperkte mate gestimuleerd. Van het begin af aan was het aandeel van de "regionale" of multi-MOE GEP's gering en het werd nog gereduceerd, hoewel de enquête suggereert dat de "regionale" GEP's iets succesvoller waren. Andere partners, d. w. z. ondernemingen of andere organisaties (bij voorbeeld onderzoeksinstituten), fungeerden dikwijls als officiële partners in de GEP's, maar kennelijk speelden de meesten daarvan geen hoofdrol in het beheer van de GEP, noch in de voornaamste activiteiten daarvan. Deze dynamieken zijn zo duidelijk, dat zij vragen om een heroverweging. Zou een partner uit het westen voldoende zijn? Moet samenwerking met andere partners worden aangemoedigd? Wat zijn de nadelen en de mogelijkheden van "regionale" GEP's? In het algemeen was de samenwerking dikwijls niet evenwichtig, omdat veel vertegenwoordigers uit het westenzichzelf niet alleen als donor en informatiedragers beschouwden, maar ook als academisch superieure partners. Met de jaren veranderde er echter wel iets aan laatstgenoemde houding. 21 5. 5 De administratieve functies van de deelnemers aan de GEP's In de LMOE's wordt het management van de activiteiten in verband met TEMPUS in het algemeen als een zeer belangrijke taak beschouwd. Gewoonlijk werden rectoren, decanen, vice-decanen, faculteitshoofden of hun vervangers, of ook zeer invloedrijke professoren hiermee belast. De partners uit de LMOE's zonder coördinerende functie berichten dat zij gemiddeld meer dan zes uur per week besteden aan administratieve functies die met TEMPUS verband houden. Zij die belast waren mot coördinatie besteedden er gemiddeld twee maal zoveel aan. Sommigen beschouwden dçze functie als een stimulans voor hun academische carrière terwijl anderen het als een jast beschouwden, omdat zij namelijk minder gelegenheid hadden om op academisch niveau actief en productief te zijn. Een geleidelijke overdracht van de coördinerende en contracterende taken van de westerse partners naar die uit de LMOE's werd als vanzelfsprekend beschouwd. Veel deelnemers uil de LMOE's zagen liever bestuurders van hun vakgroep aan het hoofd van de administratie van TEMPUS dan bestuurders op centraal universiteitsniveau. Zij waren zich bewust van de noodzaak, de administrateurs op te leiden en nauw contact met hen te hebben. 5. 6 Activiteiten op onderwijsgebied studentenmobiliteit. Ongetwijfeld beschouwden De meeste deelnemers aan de GEP's waren officieel betrokken bij alle vier de hoofdgebieden van de educatieve activiteiten die door TEMPUS I werden ondersteund, nl. maatregelen voor onderwijshervorming, structurele ontwikkeling, mobiliteit van de staf en sommigen de gelijktijdige betrokkenheid bij de diverse activiteiten als een overtuigende aanpak van de hervorming, sommigen toonden een duidelijke voorkeur voor enkele van deze activiteiten, maar raakten bij de andere betrokken als reactie op het steunstelsel en legden de nadruk op de combinatie van alle activiteiten. Ook zijn er enkele deelnemers bij wie de voorkeuren voor een paar activiteiten bleven bestaan en die de andere slechts in naam voortzetten, alleen om steun te blijven ontvangen voor wat zij als de kernactiviteiten beschouwden. Over het geheel genomen varieerde de mate waarin ambitieuse hervormingsdoelen met succes werden nagestreefd maar niet met succes werden uitgevoerd of beter gezegd, gepretendeerd, aanzienlijk. De meeste waarnemers lijken het er echter over eens te zijn dat het percentage werkelijke succes-verhalen opmerkelijk hoog is en dat in de meeste gevallen nuttige veranderingen werden geconstateerd. Meer dan 90% van de GEP- deelnemers in de LMOE's gaf uiting aan een grote mate van tevredenheid over de uiteindelijk behaalde resultaten (zie tabel 5. 2). Tabel 5. 2 Algehele beoordeling van de resultaten van de GEP's, per groep landen (procent) Zeer tevreden 2 3 4 zeer ontevreden Totaal (n) Groep landen Totaal LMOE Westers land 32 45 15 2 100 (963) 4 43 41 12 1 100 (1648) 59 33 7 15 0 100 (685) 22 Vraag 10. 10: Hoe tevreden bent u over het algemeen met de binnen dit GEP bereikte resultaten? Bron: Enquête "Ervaringen,van GEP-contractanten/Coördinatoren/Partners tijdens de eerste fase van TEMPUS" Acties ter ontwikkeling van de staf en intensieve cursussen werden dikwijls beschouwd als nuttig als collectieve oefeningen om partners in andere landen te leren kennen, met hun activiteiten en hun denkwijzen. Zij worden over het algemeen als even nuttig gezien als mobiliteit van de staf. De effecten van hel verwerven van een basale kennis en deel gaan uitmaken van een internationaal netwerk van wetenschappers werden vaak beschouwd als belangrijker en gemakkelijker te bereiken dan het officiële doel zoals dat voor de individuele maatregelen vermeld werd. De ontwikkeling van leerstof en de produktie van onderwijsmateriaal bleken te variëren in intensiteit. Meer dan de helft van de respondenten op de vragenlijst gaf aan dat zij grote veranderingen hadden ondernomen. Er was ook een groot aantal respondenten die alleen maar individuele cursussen hadden gewijzigd of teksten van gering belang in de respectieve cursussen hadden geproduceerd. In een paar gevallen was sprake van niet meer dan een concessieverlenend contact: de westerse partners brachten hun eigen manieren en materialen naar de MOE-partners. Nieuwe uitrusting vormde de trots van de diverse vakgroepen in de LMOE's, dikwijls een reden tot jaloezie bij de naburige afdeling in de universiteit in kwestie en soms zelfs bij hun westelijke partners. Terwijl er in sommige gevallen een nauw verband bestond met de respectieve educatieve maatregelen, werd het in de meeste gevallen beschouwd als in ieder geval een verbetering, d. w. z. voor de kwaliteit van de onderwij smaatregelen in het algemeen, ter vergemakkelijking van internationale samenwerking in de toekomst, ter ondersteuning van de onderzoeks infrastructuur, enz. De grootste eenstemmingheid gold de structurele ontwikkeling als belangrijk aspect van de steun. De uitwisseling van studenten werd gewoonlijk beschouwd als zeer nuttig voor hen die werkelijk naar het buitenland vertrokken, maar over het geheel genomen niet sterk vervlochten met de andere hervormingsacties. Er waren kennelijk maar weinig gevallen van nauwe verbindingen tussen studentenuitwisseling en de voornaamste impulsen van de onderwijshervorming, allereerst omdat een regelmatige uitwisseling van de meeste studenten niet als een haalbaar doel werd gezien. In sommige gevallen kregen studenten en doctoraalstudenten een subsidie, waarvan verwacht werd dat zij na hun terugkeer als lagere universitaire staf dienst zouden kunnen doen. In dit verband is vermeldenswaard dat het "brain drain" effect van het TEMPUS-programma algemeen als gering werd beschouwd. 5. 7 Resultaten en effecten Het eerste en belangrijkste resultaat van de TEMPUS-activiteiten was natuurlijk de opname van de MOE-partners in een internationale gemeenschap van wetenschappers en soms ook bestuurders. Zij raakten gewend aan dit kader en leerden er bekwaam mee omgaan, zij werden opgenomen in kleinere en grotere netwerken, en zij kregen een zekere mate van opleiding en verbeterden in het algemeen hun vaardigheden en hun status. Daarnaast had het TEMPUS-programma enorme socialiserende effecten. De inspanningen die men zich getroostte voor verbetering werden mogelijk en de moeite waard. Het werken internationale netwerken werd een veelbelovende innovatiestrategie. in het kader van De TEMPUS-steun garandeerde de meeste begunstigden de verschaffing van een aanzienlijke uitrusting. In een groot aantal vakgroepen in LMOE's kwam het tot 23 vérstrekkende innovaties in de leerplannen en slaagde men er dikwijls in, strategisch nieuw leerplannen en andere onderwijsactiviteiten wisselde sterk in omvang en resultaat. te ontwikkelen. De ontwikkeling van lesmateriaal De resultaten in de LMOE's zijn gewoonlijk van veel factoren afhankelijk. Over het geheel genomen merken wij de hoogste waardering van de resultaten in landen, instellingen en vakgroepen die noch relatief rijk of beroemd waren, noch erg arm en weinig attractie)'voor de westerse deelnemers. Wanneer wij dus per land vergelijken is het niel verbazingwekkend dat onze bevindingen suggereren dat de hoogste waardering voor de resultaten van de TEMPUS-steun in Bulgarije wordt gevonden. Hierbij vergeleken zouden de motiveringen om bepaalde vakgebieden wel te ondersteunen en andere niet, nu wel kunnen worden gezien als enigszins willekeurig. Het nationale beleid verschoof nogal eens, er konden zowel voor als tegen nagenoeg alle onderwerpen goede argumenten worden aangevoerd. De beoordeling van de resultaten van de werkelijke TEMPUS-activiteiten liep naar steungebied weinig uiteen. De successen worden meestal beschouwd als resultaten op selecte eilanden van innovatie die het privilege hadden te worden uitgekozen in het kader van het TEMPUS-programma. De effecten op de institutionele opzet bleven matig of meestal marginaal (zie tabel 5. 3). Er zijn echter geen redenen om aan te nemen dat er belangrijke gevolgen of neveneffecten te verwachten zouden zijn voor de desbetreffende instelling voor hoger onderwijs. Als de sterkste impuls is onderwijsvernieuwing binnen netwerken van vakgebieden, kan het bijkomstige effect voor de instelling zelf natuurlijk niet anders dan beperkt zijn. Tabel 5. 3 Toegankelijkheid tot uitrusting die met steun van TEMPUS werd verkregen (percentage van GEP-partners uit LMOE's die de uitrusting in kwestie aanschaffen) Toegankelijkheid Computer Literatuur Lab. uitrusting Bureauinstall. Alleen voor GEP- vakgroep Andere vakgr. Alle vakgroepen van de instelling Toegankelijkheid niet nader aangeduid Totaal (n) 44 31 23 2 21 20 56 3 46 31 20 3 59 21 19 1 100 (573) 100 (491) 100 (287) 100 (278) Vraag 7. 3: Welke soort uitrusting werd aangeschaft en wie heeft toegang tot de uitrusting binnen de bedoelde instelling? Bron: Enquête "Ervaringen van GEP-contractanten/coördinatoren/partners in de eerste fase van TEMPUS" Een aanzienlijk deel van de deelnemers die actief betrokken waren bij regionale samenwerking binnen de Middel- en Oosteuropese landen beschouwden dit als een 24 veelbelovende ervaring die de moeite zeker waard was. Sommige gesprekspartners kritiseerden dat er weinig was gedaan om succesvolle ervaringen binnen de steungebieden in de LMOE's te verspreiden. Ook zou enkele jaren na de radicale politieke veranderingen gemakkelijker een beroep kunnen worden gedaan op regionale samenwerking en dat zou ook tot betere resultaten kunnen leiden dan dat in de vroege negentiger jaren mogelijk was. 6. De instellingen voor hoger onderwijs die deelnamen aan TEMPUS TEMPUS heeft instellingen voor hoger onderwijs in Middel- en Oost-Europa ondersteund die sinds 1990 ingrijpende veranderingen hebben ondergaan. Volgens personen op centraal niveau van de instellingen die een respectieve vragenlijst beantwoord hebben, was circa 40% van de studieprogramma's die tot een graad leiden die in 1995 werden aangeboden, nieuw opgezet, was bijna 30% in die periode sterk veranderd en bleef slechts iets meer dan 30% min of meer het zelfde. Volgens de gezagsdragers op het centrale niveau van de instellingen voor hoger onderwijs heeft TEMPUS sterk bijgedragen tot het aanknopen van internationale contacten en eveneens bijgedragen aan de uitwisseling van stafleden (zie tabel 6. 1). In veel instellingen is de bijdrage aan de verbetering van de uitrusting en aan de diverse onderwijs doelstellingen opmerkelijk. De impact op de ontwikkeling van de staf, de reorganisatie van cursusprogramma's en het beheer van de universiteit is echter minder groot. Ook worden de faculteiten en vakgroepen die bij GEP's betrokken zijn, dikwijls beschouwd als actiever dan andere bij op verandering gerichte onderwijsactiviteiten, maar niet zoveel actiever bij administratieve herstructureringen en betrekkingen tussen universiteit en bedrijfsleven. Over het algemeen concludeerde de helft van de respondenten dat de TEMPUS-activiteiten een sterke impact hebben gehad op de veranderingen die in hun instelling heeft plaats gehad. De TEMPUS-activiteiten hebben ook een zekere impact buiten de instelling voor hoger onderwijs in kwestie. Niet minder dan de helft van de respondenten verklaarde dat het lesmateriaal dat in het kader van de TEMPUS-samenwerking aan hun instelling werd ontwikkeld, tot de standaard werd in het betreffende land, en circa een derde noemde een soortgelijke verspreiding van in GEP's ontwikkelde cursusprogramma's (zie tabel 6. 2). De respondenten beschouwen het centrale niveau van de instellingen voor hoger onderwijs in de LMOE's niet als zwak waar het bijdragen tot veranderingen betreft. Zo is het niet verrassend dat er veel manieren worden opgegeven waarop het centrale niveau internationale activiteiten aanmoedigt, administratieve steun geeft aan projectactiviteiten en diverse aanverwante diensten verleent. Wat echter een uitzondering bleef was financiële steun van het centrale niveau aan de vakgroepen die bij de GEP's betrokken waren en behoefte hadden aan aanvullende ondersteuning. De meeste instellingen beweren dat zij strategische planning ondernemen, in het kader waarvan op sommige of alle TEMPUS-activiteiten sterk de nadruk wordt gelegd. Het centrale niveau speelt echter in slechts een op de zeven instellingen een actieve rol door doelstellingen te bepalen voor aanvragen voor TEMPUS. Bij een tiende van de instellingen waren de aanvragen soms niet door bevestigingsbrieven bekrachtigd. De uitkomsten van de enquête geven te denken dat een sterke betrokkenheid op het centrale niveau en strategische planning waarbij de nadruk op TEMPUS wordt gelegd, hier en daar zijn nut kan hebben. Over het gemiddelde genomen lijkt het geconstateerde succes van de TEMPUS-activiteiten in de faculteiten en vakgroepen niet opvallend te verschillen naar gelang van de mate waarin het centraal insititutioneel niveau erbij betrokken is. 25 label 6. 1 Opgemerkte bijdrage van TEMPUS aan veranderingen in instellingen voor hoger onderwijs in Midden- en Oost-Europa, naar aantal GEP's (percentage van de instellingen) Grote bijdrage TEMPUS aan veranderingen* Grote veranderingen** Aantal GEP's Aantal GEP's 1-2 3-5 6-10 H of meer Totaal 1-2 3-5 6-10 11 of meer Totaa 1 56 64 71 82 70 76 76 88 86 83 63 52 68 90 69 67 44 82 72 68 61 63 62 69 64 76 72 82 79 78 56 44 55 82 60 53 48 45 59 51 50 43 70 64 59 75 68 76 67 71 47 44 53 83 58 63 44 55 83 61 57 60 52 61 57 62 72 55 74 66 33 29 30 43 34 50 38 43 64 49 38 26 27 42 33 38 42 23 35 33 29 17 29 35 27 56 52 57 59 56 26 Aanknoping van international e contacten Toename van uitwisseling staf Verbetering van uitrusting b. v. computercen tra, laboratoria, bibliotheken, enz. Invoering van nieuwe onderwijs methoden Opstelling van nieuwe cursus programma's Toename van studenten uitwisseling Invoering van nieuwe inhoud/para dig-ma's Instelling van international e research samen- werking Reorganisati e stafontwikke ling en voortgezet- onderwijspr o-gramma's Oprichting nieuwe faculteiten/v ak-groepen 18 29 25 24 25 43 57 30 42 42 0 15 9 17 II 13 14 25 38 24 8 16 10 8 10 21 11 16 16 16 9 0 11 14 9 29 5 29 13 19 8 9 0 14 7 7 26 27 22 23 Wijziging van graad structuren Réorganisai e management hoger onderwijs Instelling van samenwerki ng instelling en industrie/han del Oprichting centra voor overdracht van technologie Reorganisati e admin. structuren en procedures * Percentage respondenten die 1 of 2 opgaven in een scala van 1= "zeer ingrijpende veranderingen" tot 5 = "geen enkele verandering" van alle respondenten op het gebied in kwestie ** Percentage respondenten die 1 of 2 opgaven in een scala van 1 = "zeer grote bijdrage" tot 5 = "geen enkele verandering" van alle respondenten op het gebied in kwestie Vraag 3. 5: Geef a. u. b. aan in welke mate sinds ± 1990 veranderingen zijn ingetreden in uw instelling op de volgende gebieden en de mate waarin TEMPUS-activiteiten aan deze veranderingen hebben bijgedragen. Bron: Enquête over ontwikkeling en hervorming van aan TEMPUS deelnemende instellingen 27 Tabel 6. 2 Nevenactiviteiten van de TEMPUS-activiteiten in de instelling voor hoger onderwijs, naar aantal voltijdsstudenten (procent, meervoudig antwoord mogelijk) Huidig aantal voltijdsstudenten Totaal Tot 1000 1001-2500 2501-5000 5001 en daarboven 59 48 83 250 (26) 277 (22) 290 (29) 377 (30) 302 (107) Formele partner- schaps-overeen- komsten met de partnerinstelling(en) In TEMPUS-pro- jecten ontwikkeld lesmateriaal dat standaard wordt in het land Instelling van speciale eenheden/cursussen voor talenonderwijs Ontwikkelde ( 'ui sussen/ciii'siispi ogi •imimi'. i zijn ovei genomen dooi andcie inslclling-(cti) in liet land Invoering van een systeem voor de erkenning van studieperioden in het buitenland Voorziening in opleidingscursussen voor stafleden van vakgroepcn/instellinge il die niet ami TliMI'US meedoen Oprichting speciale eenheid/bureau verantwoordelijk voor internationale activiteiten Lidmaatschap vim vakgiocp/iiislelling in iiileinnliouiile nel wei ken Opiiehling van diensten vooi wederzijdse leningen uit bibliotheken Andere Niet aangestreept Totaal (n) Vraag 3. 17: Zijn er nevenactiviteiten ontstaan uit de TEMPUS-activiteiten in uw instellingen voor hoger onderwijs? Bron: Enquête over ontwikkeling en hervorming van de instellingen die deelnemen aan TEMPUS De meeste interne problemen die werden genoemd door de respondenten die informatie gaven vanuit het zicht van het centraal institutioneel niveau, betroffen de verstrekking van middelen: met name die welke de kosten moesten dekken die niet door TEMPUS-fondsen werden gedragen alsmede de voorfinanciering van activiteiten doordat de verstrekking van TEMPUS-gcIden vertraging had opgelopen. De meeste instellingen voor hoger onderwijs in Midden- en Oost-Europa zijn wel min of meer tevreden over de communicatie met hun nationaal TEMPUS-bureau en met de informatiestroom in het algemeen. Wanneer informatieproblemen worden vermeld, bestaat de tendens dat zij kritiek omvatten voor zover dit het accepteren van beslissingen en de transparentie daarvan betreft. Anderzijds geloofde rond een derde van de respondenten 28 dat hun instelling enige invloed heeft op de gestelde prioriteiten en bijna een kwart verklaarde dat zij enige invloed heeft op de preselectie van de GEP's. Personen van het centraal niveau van de instellingen voor hoger onderwijs van de LMOE's bevestigen het probleem dat ook door GEP-partners uit de LMOE's is aangesproken, de vertragingen bij de middelenoverdracht. Uitstel van financiering lijkt het meest dikwijls de bron van problemen te zijn, waarbij door de Commissie veroorzaakte vertragingen vaker worden genoemd (door meer dan een derde) dan die welke aan de TEMPUS-contractant in de partner-instelling te wijten zijn (door circa een kwart van de respondenten). De actoren op het centraal niveau van de instellingen voor hoger onderwijs bepleitten met name een verhoogde flexibiliteit van de financieringsregelingen, voorts een voortzetting en verhoging van de TEMPUS-steun en een terugdringen van de bureaucratie bij detailkwesties betreffende boekhouding en verslaglegging. Men vraagt om bepaalde veranderingen van de algemene administratieve procedures en sommigen stellen een heroverweging van de prioriteiten voor, waarbij het meest dikwijls een grotere mobiliteit van studenten wordt aanbevolen. 7. Eindoordeel 1 ) Het TEMPUS-programma wordt gekenmerkt door een complexe dynamiek van besluitvorming en administratie die moet zorgen voor a) een evenwicht tussen de westelijke initiatoren en donors en de partner-LMOE's, en b) een evenwicht tussen de autonome inzichten van de instellingen voor hoger onderwijs en de economische en sociale behoeften van de samenleving, c) er een brede reeks actoren bij betrekken en d) zorgen voor een soepele coördinatie van de diverse stadia van de besluitvorming inzake het programma en de procedures rond de selectie en de toewijzing van de beurs. In theorie bestaat er een duidelijk model van stadia van besluitvorming waarin een enkele sleutelactor voor elk stadium is vastgesteld. In de praktijk hebben echter de onderlinge relaties tussen de verschillende stadia en de voortdurende overlappingen een centripetale druk veroorzaakt in de richting van a) een enkele grote besluitvormingsarena, en b) een beheerseenheid die dienst doet als moderator voor de meeste belangrijke beheersprocessen. De nationale TEMPUS- advies- of controlebureaus dienen eerstgenoemd doel en de Nationale TEMPUS- bureaus het laatste. De oprichting van nationale TEMPUS-advies- of controlebureaus in alle LMOE's als toneel voor dialoog en samenwerking blijkt een redelijke keus voor de nodige coördinatieprocessen. Voor het functioneren van deze bureaus moeten alle actoren bereid zijn met elkaar samen te werken, anders lopen de besluitvorming en werkzaamheid van het TEMPUS-programma op nationaal niveau gevaar. - 2) Hoewel dikwijls de nadruk wordt gelegd op de dynamische voorwaarden en doelstellingen van het TEMPUS-programma, waren de werkelijke veranderingen in de opbouw en de activiteiten van het programma tijdens TEMPUS I vrij gematigd. Twee redenen kunnen daartoe hebben bijgedragen: a) Door de bestaande regelingen voor de financiering van de GEP's werd de manoeuvreerruimte voor wijzigingen elk jaar kleiner. De noodzaak om financiering te verschaffen aan een groeiend aantal GEP's in hun tweede en derde operationele jaar op basis van jaarlijks hernieuwde aanvragen verminderde geleidelijkaan het beschikbare bedrag voor de financiering van nieuwe GEP's, en b) de supranationale beslissingen inzake de jaarlijkse herziening van de prioriteiten en herdefiniëring van maatregelen en activiteiten in het TEMPUS-programma verstoorden de structuur en logische samenhang van het programma niet zo sterk dat de instellingen werden bedreigd door een afbreking van de bestaande projectactiviteiten. 29 3) De belangrijkste steungebieden in de GEP's waren opgezet als een bundel van activiteiten: structurele ontwikkeling, coöperatieve onderwijsmaatregelen, mobiliteit van staf en studenten. De meeste GEP's kozen voor de uitvoering van alle vier deze activiteiten, hoewel er duidelijk voorkeuren te zien waren voor de voorziening in uitrusting en voor mobiliteit voor de staf. De combinatie van alle vier de activiteiten droeg aanzienlijk bij tot het succes van de leerstofhervormingen. Bovendien is de bundeling van activiteiten in de huidige combinatie een meest verkieslijke optie voor de toekomst. Twee tekorten tekenen zich echter duidelijk af: Ten eerste werd vaak betreurd dat een bijdrage van TEMPUS aan onderzoek expliciet uitgesloten was. Deze uitsluiting was moeilijk te begrijpen, omdat TEMPUS wil bijdragen aan structurele hervormingen van het hoger onderwijs in landen waar voorheen een institutionele scheiding bestond tussen onderzoek en onderwijs, en de kruisbestuiving tussen deze twee taken wordt nu juist beschouwd als een van de hoofddoelen van de hervorming. Ten tweede werd de studentenmobiliteit als laatste opgenomen in de bundel van GEP-activiteiten. Dit werd beschouwd als nuttig voor degene die naar het buitenland ging, maar onbelangrijk in het kader van de gecombineerde impact van de drie andere activiteiten. Wat dat aangaat zijn er nog wel wat vragen open gebleven over de combinatie van activiteiten die in aanmerking komen voor steun binnen de GEP's. 4) Hoewel wij mogen spreken van een zekere mate van continuïteit in het nationale beleid en de procedures van begrotingstoewijzing, leidde de jaarlijkse herdefiniëring en her-vaststelling van de TEMPUS-middelen en van de nationale prioriteiten, evenals de vrij late aankondiging daarvan, tot een zekere onrust onder de aanvragers en ontvangers van beurzen. Tot op het laatste moment konden zij er niet zeker van zijn of hun aanvragen beantwoordden aan de prioriteiten of hun activiteiten nog steeds strookten met de beleidsbeslissingen en verdere steun zou worden verstrekt. 5) De nationale TEMPUS-prioriteiten en hun jaarlijkse herziening geven niet alleen de divergentie in de ontwikkeling van de diverse LMOE's aan, maar bepalen ook het evenwicht van de deelname wat de instellingen en de steungebieden betreft. Tijdens TEMPUS I werd een bredere opname van allerlei typen en grootten van instellingen voor hoger onderwijs bereikt. Ongeveer 70% van alle instellingen voor hoger onderwijs in de partner-LMOE's namen deel aan TEMPUS. Tegenover de uitgesproken overheersing van bedrijfskunde en technische wetenschappen in de beginjaren van TEMPUS kan worden gesteld dat in de tweede helft van TEMPUS I een wat bredere reeks subjecten wordt bestreken. Toch zijn sommige vakken en onderwerpen in TEMPUS nog steeds enigszins ondervertegenwoordigd die aanmoediging tot hervorming in het kader van de sociaal- economische transformatie verdienen. De taakverdeling in het management van het TEMPUS-programma is in de 6) tweede helft van TEMPUS I sterk veranderd. De geleidelijke politieke consolidatie en en het voortgaande proces rond de transformatie in de partner-LMOE's alsmede de stijgende professionalisering van de Nationale TEMPUS-bureaus (NTB's) hebben geleid tot een overdracht van steeds meer verantwoordelijkheden en taken van het EC TEMPUS- Office/TEMPUS-departement in de ESO naar de NTB's. Dit had niet alleen invloed op de relatie tussen het EC TEMPUS-Office/TEMPUS-departement in de ESO en de NTB's, maar de tijd lijkt te zijn gekomen om de rol en de verantwoordelijkheden van het EC TEMPUS-Office/TEMPUS-departement in de ESO opnieuw te bekijken. Een hogere graad van onafhankelijkheid van de NTB's xou kunnen worden gekoppeld aan een andere set takenvoor het TEMPUS-departement in de ESO. 30 7) In het algemeen werden de algemene GEP-beurzen door de meeste ontvangers uit de LMOE's als genereus beschouwd, ook al konden de meningen verschillen over de definitie van "genereus". Kritiek aangaande het bedrag van de aan GEP's toegewezen subsidie was meer gericht op de continuïteit van de steun. Een wezenstrek van TEMPUS I was dat de steun als "manna uit de hemel" kwam vallen en na drie jaar werd stopgezet zonder dat een oplossing werd geboden om de overgang van de vette naar de magere jaren wat te versoepelen. Met de invoering van de JEN's in het laatste jaar van TEMPUS I is dit probleem enigszins aangepakt, maar elke radikale start-oplossing voor het toewijzings- en ondersteuningsbeleid van TEMPUS moet worden heroverwogen. In het algemeen werd het administratieve proces inzake de overdracht van 8) TEMPUS-steun en de inflexibele houding ten aanzien van het gebruik van de middelen door de ontvangers gekritiseerd. De ernstigste kritiek werd geuit over de vertragingen bij de overdracht van de gelden voor GEP's en mobiliteitsbeurzen. De oorzaken voor de vertragingen werden soms toegeschreven aan de banken en ook aan de GEP-contractanten, maar in de meeste gevallen werden ze toegeschreven aan de overdrachtsregelingen van de Europese Commissie. Vertragingen bij de overdracht van middelen, gecombineerd met de typische dynamiek van projecten verergeren het probleem van gebrek aan soepelheid bij het gebruik van de middelen, d. w. z. de onmogelijkheid om middelen te gebruiken voor andere kosten dan waarvoor ze werden aangemerkt, zelfs in geval van vertragingen bij de overdracht van specifieke middelen (b. v. voor mobiliteit), als men geld kon sparen door minder te besteden aan sommige activiteiten dan oorspronkelijk was voorzien of indien de projectdynamiek leidde tot prioriteitsverschuivingen voor bepaalde activiteiten. 9) De instellingen voor hoger onderwijs zijn gewoonlijk vertegenwoordigd in de nationale TEMPUS-advies- of controlebureaus. Zo nemen zij deel aan de jaarlijkste vaststelling en herziening van de nationale TEMPUS-prioriteiten en kunnen belangen en strategieën van de instellingen in het spel brengen. In het algemeen zijn de instellingen voor hoger onderwijs heel tevreden met de communicatie- en informatie-activiteiten van toonde zich niet ernstig bezorgd over het functioneren van de de NTB's. Men communicatiestructuren tussen de instellingen voor hoger onderwijs, de GEP-partners en de actoren op nationaal niveau. Ook zijn er voldoende mogelijkheden voor feed-back in beide richtingen: van institutioneel naar nationaal niveau en vice versa. tot significante veranderingen TEMPUS heeft sinds 1990 bijgedragen in 10) instellingen voor hoger onderwijs. Slechts iets meer dan 30% van de volledige studieprogramma's in de instellingen die een desbetreffende vragenlijst beantwoordden werd niet gewijzigd. TEMPUS heeft ook het aanknopen van internationale contacten en de organisatie van de uitwisseling van stafleden sterk bevorderd. Minder invloed bleek het echter te hebben op strategieplanning. Over het geheel genomen was er niet veel tussen de onderscheid in de opvattingen over het succes van TEMPUS-activiteiten faculteiten en vakgroepen over de mate waarin het centraal instellingsniveau erbij betrokken was. Aangaande de samenwerking binnen de netwerken moet op vier dingen worden 11) gewezen: de relatie tussen MOE- en westerse partners, het aantal partners binnen GEP's, het aantal instellingen uit een land en de rol van de ondernemingen. De relatie tussen de MOE-partners en die uit het westen wordt overwegend gezien als vriendschappelijk en coöperatief. Veel MOE-partners zijn dankbaar voor de enorme steun en betrokkenheid van hun westerse partners. De samenwerking heeft het wederzijds respect verhoogd. Toch trof men ook niet zelden klachten aan van de MOE-partners over een dominante houding van sommige westelijke partners en de zeer hoge administratiekosten die zij soms zeiden nodig te hebben voor hun inspanningen. Daar staat tegenover dat de 31 - - - westelijke partners dikwijls verklaarden dat de TEMPUS-steun voor hun administratieve uitgaven verre van voldoende was om al hun directe en indirecte kosten te dekken. De problemen in verband met de samenstelling tussen partners binnen de GEP's varieerden naar gelang van de omvang van het GEP. Hoe meer partners officieel lid van het netwerk waren, hoe lager het percentage partners waarmee de deelnemers uit de LMOE's daadwerkelijk samenwerkten. De samenwerking was intensiever in GEP's met een kleiner aantal partners. In sommige LMOE's stimuleerde de nationale regering de samenwerking van verscheidene instellingen uit het zelfde land binnen een GEP. Zij deden dit om het gebrek aan evenwicht tussen een paar winnaars en een massa verliezers in de strijd om TEMPUS-steun te verkleinen en de minder succesvolle instellingen ook een kans te geven om aan TEMPUS deel te nemen en de nodige know-how op te doen om succes te krijgen met aanvragen en met GEP-management. Over het algemeen speelden de ondernemingen geen grote rol in de GEP- activiteiten. Het aantal ondernemingen dat deelnam aan GEP's nam in de periode van TEMPUS I af. Dikwijls waren de ondernemingen niet meer dan "sleeping partners" of waren zij alleen betrokken bij het aanbieden van plaatsen voor interne stages. De instellingen voor hoger onderwijs maakten weinig melding van het belang of de invloed van het betrokken zijn van een onderneming bij de GEP's en uitten dienaangaande ook geen enkele voorkeur. De GEP's waarin partners uit verschillende LMOE's samenwerkten, nl. multi- 12) MOE of "regionale" GEP's, waren aardig succesvol en boden speciale kansen voor transfrontale samenwerking. De combinatie van decentralisatie en nationalisatie in TEMPUS bevorderde de invloed van nationale prioriteiten en verminderde niet alleen de rol van multi- MOE samenwerking, maar bemoeilijkte ook wezenlijk de inzending van succesvolle aanvragen, omdat die moesten voldoen aan de prioriteiten van twee of meer partner-LMOE's. Deze ontwikkeling heeft afbreuk gedaan aan een bepaald potentieel en een bepaalde kwaliteit' van samenwerking, iets waaraan opnieuw aandacht moet worden besteed. 13) Aangelegenheden betreffende administratieve samenwerking binnen de GEP- netwerken en tussen de partners, maar ook tussen het centraal niveau van de instellingen voor hoger onderwijs en de bij de GEP's betrokken faculteiten en vakgroepen worden dikwijls genoemd als bron van onenigheid en meningsverschillen. Een vast brandpunt waar al deze verschillen heenwijzen is echter niet te zien, en dus valt er ook geen duidelijke richting voor een verandering aan te geven. 14) De kans om persoonlijke contacten op te bouwen en opgenomen te worden in een internationaal gezelschap van wetenschappers was zeker een van de meest zichtbare en ook meest gewaardeerde effecten van TEMPUS voor de MOE-partners. Wanneer zulke contacten en samenwerking zich gestabiliseerd hebben en normaal zijn geworden, verliest het TEMPUS-programma zijn belang als de enige of voornaamste bron van kansen voor internationale contacten en integratie. / 32 15) De effecten van TEMPUS voor de modernisering van uitrusting en de vernieuwing van onderwijs en leren werden door de faculteiten en vakgroepen die bij TEMPUS betrokken waren zeer hoog aangeslagen. Deze waren ook veel directer en beter waarneembaar dan de impact op andere door TEMPUS ondersteunde gebieden van structurele ontwikkeling. Het hoeft dus geen verbazing te wekken dat bij voorbeeld ingrijpende veranderingen in de structuur van volledige studieprogramma's minder vaak werden ondernomen en, in gevallen waar zulke veranderingen wel waren ingevoerd, minder werden beschouwd als een direct gevolg van TEMPUS-activiteiten. 16) Pas tegen het eind van TEMPUS I kreeg de studentenmobiliteit in de ogen van de faculteiten en vakgroepen die bij TEMPUS waren betrokken een groter belang. Dit kwam voornamelijk door de verwachting dat deelneming aan SOCRATES binnenkort zal openstaan voor de meeste LMOE's. In dit opzicht worden mobiliteits- GEP's beschouwd als een passende voorbereiding. Hierbij moet men wel bedenken dat de TEMPUS-steun voor mobiliteit niet vergelijkbaar is met de studentenmobiliteit van ERASMUS. De TEMPUS-mobiliteit wordt niet gekenmerkt door wederkerigheid van uitwisselingen, is niet zo perfect georganiseerd als ERASMUS en het ontbreekt daarbij nog vaak aan opname in en erkenning van een leerplan. De studentenmobiliteit in TEMPUS werd echter met succes in zekere mate gehanteerd als instrument voor de selectie van potentiële jongere universitaire stafleden. Binnen TEMPUS werden voor de zelfde onderwerpen en vakgroepen in 17) instellingen voor hoger onderwijs nuttige neveneffecten van pedagogische en onderrichtsactiviteiten bereikt. Er valt een zekere mate van verspreiding van resultaten en overname van leerplannen en lesmateriaal die in het kader van de GEP's waren ontwikkeld te vermelden, hoewel dit beter had kunnen zijn door een verhoogde steun voor verspreiding, publikatie van in GEP's ontwikkeld materiaal en verbeterde communicatie en uitwisseling. Een zelfde soort neveneffecten waren een potentieel van de multi-MOE-GEP's die hadden kunnen leiden tot een uitwisseling van speciale innovaties van de leerstof of buitengewoon materiaal en cursusprogramma's onder de LMOE's. In het algemeen werd de verspreiding van resultaten van de GEP-activiteiten tijdens TEMPUS I niet sterk bevorderd en ondersteund. Toen de TEMPUS-steun na drie jaar was afgelopen waren er vaak geen gelden of aanvullende steun meer beschikbaar om het ontwikkelde materiaal te publiceren of de verspreiding van de resultaten te organiseren. De neveneffecten hadden ook hoger kunnen uitvallen indien zij deel van het TEMPUS-steunsysteem hadden uitgemaakt en er een meer doelgerichte aanpak in de richting van verspreiding van de resultaten was nagestreefd. 18) Het eiland-achtige karakter van de door de GEP's bereikte innovatie was een veel en ver verbreid voorkomend argument, wanneer GEP-deelnemers en actoren op centraal institutioneel niveau werd gevraagd naar eventuele neveneffecten voor de institutionele omgeving. Dit is in zoverre begrijpelijk als subjectgebonden activiteiten niet automatisch leiden tot gunstige neveneffecten voor de bestuurlijke en administratieve structuren van de instelling als geheel. Het eiland-karakter kan echter ook te wijten zijn aan een verzet tegen veranderingen van de zijde van andere leden van de universitaire staf in de zelfde faculteit of vakgroep en/of een gebrek aan bereidheid van bij het GEP betrokken personen om innovatie en nieuwe hulpbronnen met anderen te delen omdat er een sterke concurrentie bestaat. 19) Er zijn verschillende opvattingen van de GEP-deelnemers enerzijds en het centraal institutioneel niveau anderzijds over de dienende functie van het centraal niveau voor de GEP-activiteiten en de integratie van de GEP-activiteiten in een institutionele ontwikkelingsstrategie. De GEP-deelnemers schatten de steun voor de activiteiten via door het centraal niveau van hun instellinge geboden diensten lager in dan het centraal niveau zelf Verschillende stijlen van aanzienlijk 33 institutioneel management schijnen het succes van GEP-activiteiten niet, op welke manier dan ook, rechtstreeks te beïnvloeden. De geldigheid van de verschillende opvattingen is moeilijk te bepalen, afgezien van het feit dat beide zijden hun aandacht eerder op nieuwe ontwikkelingen richten (d. w. z. in het kader van TEMPUS II) en minder op een beoordeling van voorafgaande ontwikkelingen. In tegenstelling tot andere Europese programma's kan TEMPUS uit hoofde van zijn eigen logica niet stabiel zijn. Dit heeft de volgende redenen: Hoe meer succes TEMPUS heeft, des te kleiner wordt de rol van de steun die het aan de LMOE's verstrekt. Als gevolg van de politieke en economische stabilisatie alsmede het groeiend professionalisme en zelfvertrouwen in internationale milieus zal de rol van de LMOE's ten opzichte van de Europese Gemeenschap bij de relevante besluitvormingsprocessen vastberadener en invloedrijker worden. - Evenzo lijkt de rol van de Nationale TEMPUS-bureau belangrijker te worden ten opzichte van het TEMPUS-departement in de ESO. - De in het TEMPUS-programma inherente instabiliteit vindt ook zijn weerslag op het GEP-niveau. De meeste GEP's waren actief op alle vier hoofdgebieden warvoor TEMPUS-steun werd toegekend, hoewel - zoals reeds vermeld - de individuele activiteiten in uiteenlopende mate werden bedreven. Niettemin creëerde de activiteitenbundel een stimulans om meer actief te zijn in de onderwijsvernieuwing dan eerst de bedoeling van de GEP-partners in de LMOE's was geweest, zodat de creatie van zo'n bundeling als relatief succesvol mag worden beschouwd. De tijd is nu gekomen om deze bundel opnieuw te bekijken nu accenten en doelstellingen van hervorming en vernieuwing in de partner-LMOE's beginnen te verschuiven: - Na vier tot zes jaar zullen doelstellingen er rekening mee moeten houden hoe het "take-off en urgente karakter van TEMPUS is veranderd. De nationale dimensie van het programma wordt geleidelijkaan aangevuld met een Europese dimensie in de partner-LMOE's. - Individuele gebieden kunnen nog steun nodig hebben zonder dat zij echter in een bundel van activiteiten worden opgenomen. - Nieuwe taken en activiteiten kunnen een nieuw belang krijgen. TEMPUS heeft met succes bijgedragen aan een aanzienlijke mate van ontwikkeling en verandering in de instellingen voor hoger onderwijs in de partner-LMOE's. Met het oog op de groeiende politieke consolidatie en vooruitgang in de sociale en economische transformatie heeft TEMPUS zijn oorspronkelijk karakter van noodhulpprogramma voor de meeste partner-LMOE's verloren. Dit houdt in dat het nu tijd is voor nieuwe fundamentele beslissingen aangaande de richting waarin het TEMPUS-programma zich moet ontwikkelen. Voor deze beslissingen moeten de successen en resultaten van het programma tot nu toe evengoed in overweging worden genomen als de nog resterende problemen en de gewijzigde omstandigheden in de partner-LMOE's. Als uitkomst van onze bevindingen komen drie mogelijke hoofdrichtingen voor het TEMPUS-programma in aanmerking voor verdere beschouwingen aangaande de toekomst van het programma. - De eerste richting is te kenschetsen door "decentralisatie en nationalisatie". De trend naar overdracht van met TEMPUS verbonden verantwoordelijkheden en taken naar de 34 partner-LMOE's zet zich voort. Dit past niet alleen bij de diverse graden van stabiliteit en economische ontwikkeling die in de LMOE's zijn bereikt, maar ook de diverse brandpunten in termen van TEMPUS-activiteiten. Als gevolg zou TEMPUS zeer heterogeen worden. Het potentieel voor regionale neveneffecten en samenwerking tussen LMOE's zou verder afnemen en de Europese dimensie van de activiteiten zou zwak blijven of zelfs nog zwakker worden. - De tweede richting is te kenschetsen door "Socratisering en residualisering". Dit wil zeggen dat sommige LMOE's zich in de richting van deelneming aan SOCRATES (en LEONARDO) zouden bewegen, zoals nu reeds zichtbaar is, en de andere LMOE's zouden de rest van de partner-LMOE's van TEMPUS vormen. Dit scenario strookt met de brede ambities van bepaalde LMOE's, hoewel veel onderwij sactivteiten die door TEMPUS worden ondersteund, in SOCRATES niet sterk vertegenwoordigd zijn. De LMOE's met ambities in deze richting zijn misschien nog niet in staat de aanvullende middelen op tafel te leggen die voor deelname aan SOCRATES vereist zijn, maar het is dikwijls een prestigekwestie en dan wordt een beslissende rol gespeeld door het gevoel, op gelijke voet te staan met de instellingen voor hoger onderwijs in de EU-Lid-Staten. - De derde richting is te kenschetsen door een "Europeanisering" van het TEMPUS- programma, in combinatie met een herstructurering van de taken en de administratie. De Europese Commissie zou het voortouw kunnen nemen door activiteiten te stimuleren die een sterke Europese dimensie hebben en ten minste een levensduur voor de middellange termijn terwijl zij het aan de individuele LMOE's overlaat, te zorgen voor de resterende startsubsidie, die op de korte termijn gericht is en nationaal van aanpak. Dit zou kunnen leiden tot een hogere mate van continuïteit in het TEMPUS-programma, hoewel het waarschijnlijk wel extra financiële steun zou vergen die niet door de nationale Phare- fondsen beschikbaar wordt gesteld en waarmee ook nog niet is gerekend in de nationale besluitvormingsprocessen die zijn ingesteld voor de toewijzing van Phare-gelden voor het TEMPUS-programma. 8. Algemene conclusies Het TEMPUS-programma wordt hoog gewaardeerd en goed ontvangen in de partner- LMOE's. Hoewel de gemiddelde kwaliteit van de aanvragen steeds bleef stijgen, konden de meeste aanvragen niet worden gesteund wegens het beperkte budget van TEMPUS. De door TEMPUS I ondersteunde projecten kunnen over het geheel genomen wel als succesvol worden beschouwd en als van belang voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de partner-LMOE's. Toch werden niet het gehele potentieel en alle gelegenheden aangepakt ter bevordering van de verspreiding van de resultaten en de neveneffecten van de geplande activiteiten, behalve de "eilanden" van innovatie in de afzonderlijke ondersteunde vakgroepen en faculteiten. De beleidsvorming voor het TEMPUS-programma is langzamerhand beter toegesneden geraakt op de behoeften van elk land apart. Deze ontwikkeling onderstreept het toenemend besef van alle bij het hoger onderwijs op nationaal niveau betrokken actoren ten aanzien van de mogelijkheden van het TEMPUS- programma. in de partner-LMOE's De administratie van het TEMPUS-programma in de partner-LMOE's mag als efficiënt en aangepast worden beschouwd, gezien de complexiteit en de voortdurende behoefte aan aanpassing van het programma, het aantal instellingen en steungebieden en het scala aan steunmaatregelen binnen het programma. 35 Hoewel een grote bijdrage van TEMPUS I aan de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de partner-LMOE's valt waar te nemen, zullen zeker in sommige van deze landen verdere inspanningen nodig zijn om een niveau van resultaten en vooruitgang te bereiken bij de vernieuwing en hervorming van het hoger onderwijs, waarbij de mogelijkheden van het TEMPUS-programma uitputtender moeten worden ingezet om de doelstellingen van het programma te verwezenlijken. 36 T>, Jl a3 Albania Bulgaria C/. cch Republic Estonia Hungary Latvia Lithuania Poland Romania Slovenia Slovakia Sub-total Regional funds former DDR Yugoslavia G r a nd total TEMPUS BUDGET (MECU) 1990 1991 2. 46 6. 18 12. 35 1. 23 22. 23 0 9* 23. 16 5. 00 6. 00 12. 00 13. 50 10. 00 3. 00 49. 50 15. 00 6. 00 70. 50 1992 1. 20 8. 00 10. 00 1. 00 16. 00 1. 50 1. 50 26. 00 13. 00 2. 30 5. 00 85. 50 12. 50 1993 4. 90 15. 00 8. 00 3. 60 16. 00 4. 70 5. 20 35. 00 18. 00 3. 50 5. 00 118. 90 10. 25 98. 00 129. 15 total 6. 10 2X00 26. 46 4. 60 50. 18 6. 20 6. 70 86. 85 41. 00 5. 80 14. 23 276. 13 37. 75 0. 93 6. 00 320. 81. 3?- ISSN 0254-1513 COM(96) 428 def. DOCUMENTEN NL 16 11 Catalogusnummer : CB-CO-96-428-NL-C ISBN 92-78-08011-X Bureau voor officittle publikati. es der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg a&