eurovoc_concepts:
UN convention
climate change
environmental protection
greenhouse gas
pollution control measures

text: COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 11. 06. 1996 COM(96)217def. MEDEDELING VAN DE COMMISSIE IN HET KADER VAN HET RAAMVERDRAG INZAKE KLIMAATVERANDERING VAN DE VERENIGDE NATIES Artikel 4. 2 (b) (c) (d) en artikel 12 INHOUD SAMENVATTING 1. 2. INLEIDING SPECIFIEKE OMSTANDIGHEDEN IN DE EUROPESE GEMEENSCHAP Inleiding 2. 1. 2. 2. Geografische gesteldheid van de Europese Gemeenschap 2. 3. Klimatologische gesteldheid Bevolkingsstatistieken 2. 4. Economisch profiel 2. 5. Energiesituatie 2. 6. 3. INVENTARIS VAN EMISSIES IN DE EG Inleiding 3. 1. Inventariseringsmethode 3. 2. Grondstoffen 3. 3. Bunkers 3. 4. 3. 5. Onzekerheden 4. PROGRAMMA'S, BELEIDS- EN ANDERE MAATREGELEN Inleiding 4. 1. 4. 2. De communautaire strategie ter beperking van C O 2-emissies en ter verbetering van de energie-efficiëntie 4. 3. Communautaire programma's en initiatieven 4. 4. Het voorstel voor een energie-koolstofheffing 4. 6. 4. 7. Werkdocument van de Commissie over de klimaatveranderingstrategie van Sectorbeleid de EU en de daarbij te maken keuzen Samenvatting 4. 8. 5. NATIONALE VERSLAGEN VAN DE LID-STATEN Inleiding 5. 1. 5. 2. Nationale verslagen van de Lid-Staten over de beperking van de uitstoot van broeikasgassen Samenvatting 5. 3. PROGNOSES VAN DE C02-EMISSIE IN 2000 Inleiding 6. 6. 1. 6. 2. Modelleringstechnieken en scenario's Tendensen in de C02-emissie 6. 3. d. 7. B E O O R D E L I NG AANPASSINGSMAATREGELEN V AN DE K W E T S B A A R H E ID EN Inleiding 7. 1. 7. 2. Mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap 7. 3. Aanpassingsmaatregelen 8. FINANCIERING EN INTERNATIONALE SAMENWERKING 8. 1. 8. 2. 8. 3. 8. 4. 8. 5. Inleiding Samenwerking met derde landen Samenwerking met ontwikkelingslanden Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de voormalige Sovjet-Unie Samenvatting 9. ONDERZOEK EN ONTWIKKELING Inleiding Tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 9. 1. 9. 2. 9. 3. Derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 9. 4. Vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie Samenvatting 9. 5. 10. EDUCATIE, OPLEIDING EN BEWUSTMAKING Inleiding Informatie-, educatie- en opleidingsprogramma's 10. 1. 10. 2. 10. 3. Verspreiding van onderzoekresultaten 10. 4 Onderzoekactiviteiten met betrekking tot onderwijs, opleiding en bewust making LITERATUURLIJST AFKORTINGEN BIJLAGE 1: Nationale inventarissen van broeikasgasemissies BIJLAGE 2. Scenario's SAMENVATTING 1. Inleiding 1. 1. De Europese Gemeenschap1 heeft het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UN FCCC) tijdens de in 1992 te Rio de Janeiro gehouden VN-conferentie over Milieu en Ontwikkeling (UNCED) ondertekend en deze op 21 december 1993 geratificeerd. 1. 2. Als partij bij dit Verdrag gaat de Gemeenschap de verplichting aan beleidsmaatregelen goed te keuren en corresponderende maatregelen te nemen om de uitstoot van broeikasgassen, individueel of gezamenlijk, tegen het jaar 2000 tot de niveaus van 1990 terug te brengen. Wat C02 betreft, stelt de Europese Gemeenschap zich tot doel de emissies in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren, zoals overeengekomen tijdens de gezamenlijke Energie-ZMilieuraad van oktober 1990. 1. 3. Deze mededeling van de Europese Gemeenschap in het kader van het UN FCCC beschrijft expliciete maatregelen op het gebied van klimaatverandering die op communautair niveau (zullen) worden genomen in de periode 1990-augustus 1995. Hierbij is ook rekening gehouden met relevante gegevens betreffende Oostenrijk, Finland en Zweden die op 1 januari 1995 lid van de Europese Gemeenschap zijn geworden. Aan de verplichtingen van de Europese Gemeenschap moet met behulp van elkaar aanvullende communautaire en nationale programma's worden voldaan. Daar de nationale programma's in het kader van het UN FCCC gedetailleerd in de nationale mededelingen van de Lid-Staten zijn beschreven, is in deze mededeling alleen een samenvatting van deze programma's opgenomen. 2. Bijzondere omstandigheden in de Europese Gemeenschap 2. 1. De Lid-Staten van de Europese Gemeenschap vertonen qua omvang, bevolkingscijfer, geografische gesteldheid en economisch bestel enorme onderlinge verschillen. Tot 1 januari 1995 bestond de Europese Gemeenschap uit de volgende Lid-Staten: België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Op 1 januari 1995 zijn Oostenrijk, Zweden en Finland tot de Europese Gemeenschap toegetreden. De benaming "Europese Gemeenschap" is in de gehele tekst gebruikt, omdat dit de wettelijke, in 1994 bij de Verenigde Naties gedeponeerde naam is. De officiële benaming van de Europese Commissie luidt "Commissie van de Europese Gemeenschappen". zij zo'n De Europese Gemeenschap heeft een vrij bescheiden omvang (3. 240. 153 km2). In 2. 2. totaal gemiddelde heeft bevolkingsdichtheid van 114 inwoners per km2 neerkomt. Het grondgebied van de Europese Gemeenschap bestaat uit een grote verscheidenheid van bodemsoorten van uiteenlopende kwaliteit, waarvan bijna een kwart landbouwgrond is (28%) ongeveer één derde bosgrond (35%) en een groot gedeelte met gras begroeid is (18%). inwoners, hetgeen 370 miljoen een op 2. 3. Het economisch-ontwikkelingspeil loopt per Lid-Staat sterk uiteen. Het BBP per hoofd van de bevolking ligt in de meeste Lid-Staten tussen 11. 500 en 16. 500 ecu (cijfers voor 1992, op basis van prijzen en wisselkoersen voor 1985). De nationale dienstensectoren vormen de belangrijkste bedrijfstak in de Europese Gemeenschap, op de voet gevolgd door de industrie. In de transportsector van de EG heeft de uitstoot van C02 de afgelopen jaren een meer dan gemiddelde toename te zien gegeven, hetgeen deze bedrijfstak tot een van de grootste bronnen van C02-emissies maakt. De EG is voor haar energievoorziening grotendeels op invoer aangewezen. 3. Inventaris van emissiebronnen in de EG De EG-inventaris voor 1990 is samengesteld op basis van de inventarislijsten van 3. 1. de 15 Lid-Staten. Tabel E. l geeft een kort overzicht van de geschatte hoeveelheden broeikasgassen die in 1990 in de atmosfeer terecht zijn gekomen. Voor de schatting van de totale uitstoot van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap zijn de totale emissies van de afzonderlijke broeikasgassen in elk van de Lid-Staten bij elkaar opgeteld. Schattingen van de emissies in de Lid-Staten zijn voornamelijk afkomstig van de door de Lid-Staten in het kader van het UN FCCC voorbereide nationale mededelingen. Wanneer deze niet beschikbaar waren, zijn nationale programma's gebruikt in het kader van de EG- beschikking inzake een bewakingsmechanisme voor de uitstoot van C02 en andere in deze nationale verslagen broeikasgassen. gepubliceerde de Werkgroep Klimaatverandering (IPCC) voor nationale inventarislijsten van broeikasgassen. Wanneer er geen nationale schattingen voorhanden waren, zijn de CORINAIR- en/of EUROSTAT- cijfers gebruikt. In het algemeen heeft men bij de de inventarislijsten richtsnoeren gevolgd van Aangezien nationale inventarislijsten niet voor alle Lid-Staten beschikbaar waren 3. 2. en CORINAIR niet met de verwijdering van C02 rekening houdt, zijn de C02-emissies en/of de verwijdering van C02, als gevolg van veranderingen in het grondgebruik, niet in de EG-inventaris voor 1990 gekwantificeerd. 3. 3. De in tabel E. l gegeven emissieschattingen zijn gestructureerd volgens de instructies van de IPCC-richtsnoeren voor inventarislijsten van broeikasgassen. Met het oog op de onderlinge vergelijkbaarheid van de gegevens, heeft men voor de berekening in elk van de Lid-Staten van EUROSTAT- van emissies door grondstoffengebruik ramingen gebruik gemaakt. Deze worden afzonderlijk in de categorie "finale niet- energetische consumptie (FNEC)" vermeld. Tabel E. l EG-inventaris van emissies van broeikasgassen in 1990. (Gg) Kort overzicht. Voorlopige schattingen1 (EUR-15). co, 3153200 3145700 7700 148300 300 500 NE2 CH4 N„0 NO. CO NMVOC 5587 793 4795 42 0 10349 157 157 1 353 6 385 13332 13243 88 154 0 50 46184 46092 92 2811 0 2763 8422 7697 726 1077 4043 738 258500 8681 20 71 327 93 3328350 24660 922 13606 52085 14374 113600 56500 243600 1 Alle energiebronnen la Brandstofverbruik lb Vluchtige brandstofemissies 2 Industriële processen 3 Gebruik oplosmiddelen 4 Landbouw 5 Veranderingen in bodemgebruik 6 Afval Totale uitstoot3 Scheepvaartbunkers Luchtvaartbunkers FNEC3 (FNEC = Finale niet- energetische consumptie) g s = geen schatting Voetnoten: De schattingen van broeikasgasemissies in de Europese Gemeenschap zijn gebaseerd op schattingen in de Lid-Staten, bijgewerkt tot juni 1995. C02-emissies en/of de verwijdering van C 02 door een veranderde bodembestemming zijn in vele landen onbekend en derhalve niet in deze tabel opgenomen. Van emissies door andere broeikasgassen dan C 02 door veranderingen in het bodemgebruik zijn evenmin schattingen in deze tabel opgenomen. Emissies van finale niet-energetische consumptie (met inbegrip van grondstoffen) zijn niet bij de totale uitstoot inbegrepen, waardoor de totale emissies te laag geschat zijn in vergelijking met de IPCC- methodologie. Emissies van finale niet-energetische consumptie (FNEC) zijn gebaseerd op het totale koolstofgehalte in de produkten in kwestie. Het bij elkaar optellen van de totale uitstoot en de emissies van FNEC zou derhalve tot een te hoge schatting leiden in vergelijking met de IPCC-methode. inzake een Raamverdrag voor klimaatverandering 3. 4. Overeenkomstig de tijdens de negende bijeenkomst van het Intergouvernementele Onderhandelingscomité (INC-9) genomen besluiten zijn emissies van brandstofbunkers niet bij de totale uitstoot in de samenvattende tabel E. l inbegrepen. Aangezien slechts enkele Lid-Staten schattingen van bunkeremissies hebben overgelegd, zijn de emissieschattingen voor zeevaartbunkers op de Eurostat-cijfers gebaseerd. De emissies van luchtvaartbunkers zijn geschat door de cijfers voor het niet-wegvervoer van Eurostat te combineren met die van CORINAIR en/of de nationale verslagen. in de geschatte emissies zijn niet gekwantificeerd, daar 3. 5. De onzekerheden kwantitatieve schattingen van de onzekerheidsfactor hoogst onbetrouwbaar zouden zijn. schattingen voor C02-emissies op De energiebalanscijfers) hebben waarschijnlijk de geringste onzekerheidsmarge) ongeveer + I- 3%) en zijn als zodanig vrij betrouwbaar. De onzekerheidsfactor bij emissieschattingen voor andere gassen dan C02 neemt als volgt toe: CO < NOx < CH4 < NMVQC < N20, met een verveelvoudiging van de orde van grootte (enige honderden procenten). brandstofverbruik (gebaseerd door 4. Programma's, beleids- en andere maatregelen 4. 1. In oktober 1991 heeft de Commissie een algemene strategie voor de beperking van C02-emissies en de verhoging van het energierendement voorgesteld, met als doel de C02-emissies in de Gemeenschap in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren. De strategie van de Gemeenschap steunt op vier pijlers: - De communautaire programma's voor een zuiniger energiegebruik en energietechnologie Het programma THERMIE I (1990-1994) had tot doel de demonstratie en verspreiding van schonere en meer efficiënte energietechnieken. JOULE II (1991-1995) heeft betrekking op O&O op hetzelfde gebied; hierbij gaat het ook om de uitwerking van de OTO-strategie en om de energie/economie/milieu-aspecten van de klimaatveranderings- problematiek. SAVE (1991-1995) is een programma voor wetgeving op het gebied van energie-efficiëntie en omvat financiële steun voor de totstandbrenging van infrastructuren voor een zuiniger energiegebruik in de Lid-Staten. ALTENER (1993-1997) verschaft financiële toepassing van hernieuwbare energietechnologieën wordt bijgedragen en beoogt normaliseringsmaatregelen voor installaties die hernieuwbare energie produceren. steun voor activiteiten waarmee tot de - Fiscale maatregelen In juni 1992 heeft de Commissie een voorstel voor een richtlijn van de Raad ingediend totinvoering van een heffing op fossiele brandstoffen waarvan de belastinggrondslag voor 50% door de energiewaarde en voor 50% door het koolstofgehalte van het energieprodukt wordt gevormd. In december 1994 werd bij de Raad overeenstemming bereikt over de behoefte van de Lid-Staten aan een communautair raamwerk voor de toepassing van de nationale C02-/energie-heffing. Op 10 mei 1995 heeft de Commissie een gewijzigd voorstel ter zake goedgekeurd. De voornaamste wijziging die werd voorgesteld was dat aan de heffing van een geharmoniseerde belasting een overgangsperiode voorafgaat gedurende welke de Lid-Staten, met inachtneming van een geharmoniseerde belastingstructuur, de vrijheid hebben de belastingtarieven per produkt vast te stellen, mits het door de Gemeenschap nagestreefde doel de C02-uitstoot door een betere energie- efficiëntie en overschakeling op koolstofarme of-vrije brandstoffen te beperken, volledig in de structuur van de toegepaste tarieven tot uitdrukking komt. - Een bewakingsmechanisme Met het bewakingsmechanisme wordt toezicht gehouden op de maatregelen van Gemeenschap en Lid-Staten om de in communautair verband nagestreefde stabilisering van de C02-emissies in het jaar 2000 te realiseren. De Commissie evalueert deze programma's voortdurend om na te gaan of de in de Gemeenschap als geheel gemaakte vooruitgang voldoende is om een stabilisering van de C02-uitstoot in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te verwezenlijken. Over de programmaresultaten wordt aan het Europees Parlement en de Raad verslag uitgebracht. - Nationale programma's In het kader van de communautaire strategie worden beleidsprogramma's vereist waarmee de emissies van broeikasgassen in de Lid-Staten worden beperkt en die een aanvulling vormen op de in communautair verband getroffen maatregelen. Vanaf 1 januari 1995 gaat THERMIE - nu beter bekend als JOULE-THERMIE - door het leven als het nieuwe programma voor niet-nucleaire energie. Voor de eerste maal worden en ontwikkelingsaspecten van JOULE gecombineerd met de demonstratie- en promotie initiatieven van THERMIE. (1995-1998) programma onderzoek- nieuwe binnen dit de De Commissie heeft het voorstel voor een nieuw SAVE-programma (SAVE II) op 31 mei 1995 goedgekeurd. Twee andere programma's met soortgelijke doelstellingen en activiteiten, namelijk het PACE-programma voor een efficiënter elektriciteitsgebruik en het jaarlijks programma ter ondersteuning van regionale en stedelijke acties, zullen eveneens in SAVE II worden ondergebracht. Het is de bedoeling dat SAVE II op 1 januari 1996 van start gaat en tot en met 31 december 2000 loopt. Het voorgestelde budget bedraagt 150 miljoen ecu. 4. 2. Naast de in het kader van de communautaire strategie goedgekeurde beleids- en andere maatregelen, draagt ook het in bepaalde sectoren gevoerde beleid tot een beperking van emissies van broeikasgassen bij. - De herstructurering van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van 1992 omvat maatregelen, zoals de vermindering van de agrarische prijssubsidies en de invoering van plannen om een andere bestemming aan landbouwgronden te geven, die een remmend effect op de uitstoot van broeikasgassen hebben. Bovendien wordt door de ter begeleiding van de GLB-hervorming goedgekeurde landbouw-/milieumaatregelen tot de beperking van broeikasgasemissies bijgedragen. - Het EG-bosbouwbeleid, waaronder de financiële steun voor bebossingsmaatregelen en verordeningen om tot een meer milieugerichte produktiviteit van het bosbestand te komen, zijn allemaal bevorderlijk voor de absorptie van de C02-uitstoot. - Binnen de Gemeenschap wordt het vervoer een steeds grotere bron van broeikasgasemissies. Van 1991 tot en met 1994 is een reeks richtlijnen van de Raad goedgekeurd waarin normen worden vastgesteld voor de uitstoot van CO, koolwaterstoffen fiscale tot accijnzen op motorbrandstof worden de beleidsmaatregelen met betrekking minimumtarieven geharmoniseerd, waarbij het de bedoeling is tot een geleidelijke verhoging van deze rechten te komen. - Wat afval betreft, zijn de richtlijn inzake verpakking en verpakkingsafval en de richtlijn inzake afvalstortplaatsen op 20 december 1994 goedgekeurd (94/62/EG). en NOx door verschillende typen voertuigen. Door 4. 3. Nog vóór de eerste conferentie van de partijen bij het UNFCCC en in antwoord op het desbetreffend verzoek van de Raad, heeft de Commissie een werkdocument over de klimaatveranderingsstrategie van de EU (SEC/95/288 def. ) voorbereid en op 1 maart 1995 goedgekeurd. In dit document worden de beleidsopties voor de beperking van C02-emissies in het tijdvak 2005-2010 aan een eerste analyse onderworpen. In het document wordt onder andere gesteld dat het technisch mogelijk is de C02-uitstoot tegen zonder of met lage kosten in vergelijking met 1990, in 2010 met maximaal 10% terug te brengen, vooropgesteld dat er nuttig gebruik wordt gemaakt van de positieve synergie tussen het klimaatveranderingsbeleid en het beleid in een aantal andere communautaire sectoren. De Commissie zal in een later stadium tot een meer uitgebreide analyse overgaan. In tabel E;. 2 wordt een overzicht van de door de Raad goedgekeurde beleids- en 4. 4. andere maatregelen gegeven. Tabel E. 2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen. Naam THERMIE I Tijdvak Budget Beschrijving 1990-1994 700 min ecu Financiële steun voor schone energietechnologie SAVE-pro^ramma 1991-1995 35 min ecu Financiële steun voor energie-efficiëntieprojecten SAVE-wetgeving 1992-. 1992-. 1994-. Energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau 1990-1995 ALTENER-programma Vrijwillige overeenkomst 1993-1997 Energie-efficiëntienormen voor nieuwe verwarmingsketels Energie-etikettering van belangrijkste huishoudapparaten, kaderrichüijn Energie-etikettering van koelkasten en diepvriezers 20 min ecu Rationalisering energiegebruik op regionaal en stedelijk niveau 40 min ecu Financiële steun voor hernieuwbare energiebronnen CEN/CENELEC zullen normen uitwerken voor thermische conversie met CEN/CENELEC-systemen, elektriciteitsopwekking uit zonne-energie en windturbines Bewakingsmechanisme 1993-2000 Procedures voor toezicht op de vooruitgang bij de voor 2000 nagestreefde C02- stabilisering GLB-hervorming, prijsverlaging 1992-. GLB-hervorming, braakleggingsregeling 1992- Door een verlaging van de landbouwprijzen wordt het gebruik van kunstmest minder rendabel gemaakt, hetgeen een reden is waarom men de laatste jaren minder kunstmest is gaan gebruiken (met als gevolg een vermindering van de N20-emissies) Plannen voor verplichte braaklegging van landbouwgronden zijn bevorderlijk voor de teelt van biobrandstoffen Tabel E. 2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). Naam GLB-hervorming, extensivering van de rundvleesproduktie Tijdvak 1992-. Budget Beschrijving De premies zijn gekoppeld aan de maximale beweidingsdichtheid, waardoor de CH4-emissies per hectare wordt verminderd Landbouw-/milieumaatregelen 1993-1997 3670 min ecu Financiële steun voor zoneprogramma's, m. i. v. milieumaatregelen Bebossing 1993-1997 1260 min ecu Financiële steun voor bebossing Bescherming van bossen tegen verontreiniging 1992-1996 29,4 min ecu Verhoging netto primaire produktiviteit van bomen en daardoor toename van uit C O 2- absorp tiepotentieel Preventie van bosbranden 1992-1996 70 min ecu Maatregelen bevorderlijk voor C02-absorptie Emissienormen voor zware bedrijfsvoertuigen Emissienormen voor lichte bedrijfsvoertuigen Emissienormen voor personenauto's Belastingmaatregelen voor motorbrandstof 1993-. 1993. 1997-. 1992. Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Minimale accijnsheffing op benzine en dieselolie 10 - il Tabel E. 2. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). Naam Tijdvak Budget Beschrijving Richtlijn afvalstortplaatsen 1994-. Milieunormen voor afvalstortplaatsen bevorderlijk voor beperking van CH4-emissies 12 5. Nationale programma's van de Lid-Staten 5. 1. Een van de hoekstenen van de strategie van de Europese Gemeenschap om de emissies van broeikasgassen terug te dringen zijn de nationale programma's van de Lid-Staten. Op België na hebben alle Lid-Staten reeds uit hoofde van het UN FCCC verslag uitgebracht. België heeft zijn nationale programma's aan het UN FCCC voorgelegd in het kader van het EG-bewakingsmechanisme voor toezicht op emissies van C02 en andere broeikasgassen. 5. 2. Alle nationale verslagen omvatten een inventarislijst van emissies in 1990, een lijst van ter beperking van broeikasgasemissies goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen en prognoses voor de emissies van broeikasgassen in het jaar 2000. Aangezien de in de nationale verslagen vervatte prognoses aan de hand van diverse modellen en veronderstellingen omtrent basisgegevens tot stand zijn gekomen, kunnen zij niet worden samengevoegd tot prognoses voor de Europese Gemeenschap als geheel. 5. 3. Acht Lid-Staten, Oostenrijk, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Portugal en Spanje, verwachten een toename van de C02-emissies in 2000 vergeleken met 1990. Eén Lid-Staat, Zweden2 , voorziet een stabilisering van de C02-uitstoot in 1990. Vijf Lid-Staten, België, Denemarken3, Luxemburg, Nederland4 en het Verenigd Koninkrijk, voorspellen een minder grote C02-uitstoot in 2000. Duitsland komt met een prognose voor de C02-emissies in 2005 en denkt zijn C02-emissies in dat jaar op een lager peil te kunnen brengen. Elf Lid-Staten hebben prognoses voor CH4- en N20-emissies in 2000 verstrekt. Twee Lid-Staten verwachten een toeneming van de CH4-emissies: Ierland en Luxemburg; twee andere Lid-Staten, Oostenrijk en Frankrijk, denken hetemissiepeil te kunnen stabiliseren en de overige zeven Lid-Staten, Denemarken, Finland, Griekenland, Italië, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, verwachten een vermindering van de CH4-uitstoot. Zes Lid-Staten rekenen op een toename van de N20-emissies, namelijk Denemarken, Finland, Griekenland, Ierland, Luxemburg en Nederland; twee Lid-Staten, Oostenrijken Italië, verwachten een stabilisering en de drie overige Lid-Staten, Frankrijk, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, denken het N20-emissiepeil te kunnen verlagen. Duitsland heeft prognoses voor 2005 overgelegd en gaat ervan uit dat er dan minder CH4 en N20 in het milieu terecht zal komen. 6. Prognoses voor C02-emissies in het jaar 2000 6. 1. Als eerste poging om tot prognoses met betrekking tot C02-emissies als gevolg van energieproduktie en -gebruik in de EG te komen, is gebruik gemaakt van het Indien gebaseerd op naar temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Gaat men van de reële C02-emissies in 1990 uit, dan kan een toename van de C02-uitstoot met 4% worden verwacht. Indien gebaseerd op C02-emissies in 1990 die voor fluctuaties in de elektriciteitsinvoer zijn gecorrigeerd. Gaat men van de reële C02-uitstoot in 1990 uit, dan moet een toename van de C02-emissies met 3% worden verwacht. Indien gebaseerd op voor temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Gaat men van de reële C02-uitstoot in 1990 uit, dan moet een stabilisering van de C02-emissies worden verwacht. 13 grootschalige energieplanning en -prognosemodel MIDAS (Model Integrating Demand and Supply). Dit model combineert een econometrische "top-down"-benadering met een micro-economische aanpak. In het model hebben verscheidene scenario's toepassing gevonden. Het MIDAS-model en de hierin toegepaste scenario's verschillen qua structuur en hypotheses aangaande exogene variabelen van de door de Lid-Staten ter voorspelling van hun C02-emissies aangewende modellen en scenario's. De resultaten zijn daarom niet onderling vergelijkbaar. zijn Wel moet benadrukt worden dat de in dit verslag beschreven simulaties geen officiële gevoerde simulaties klimaatveranderingsbeleid te beoordelen. De simulatieresultaten geven slechts een eerste indruk van toekomstige emissies van broeikasgassen in de EG. Er wordt thans verder gewerkt aan meer nauwkeurige modellen en scenario's. de doeltreffendheid in de EG van om het 6. 2. Uit energieproduktie en -gebruik in de 15 Lid-Staten zullen doormaken. tabel E. 3 blijkt welke ontwikkeling de C02-emissies als gevolg van Tabel E. 3. Verloop van de C02-emissies door energieproduktie en -gebruik in de EG - Voorlopige resultaten (EUR-15) (xlOOO Gg) Scenario's 1990 2000 2010 2020 Conventional Wisdom Battlefield Forum Hypermarket 3. 155 3. 155 3. 155 3. 155 3. 326 3. 35. 7 3. 089 3. 325 3. 557 3. 428 2. 986 3. 597 3. 648 3. 368 2. 855 3. 686 6. 3. Volgens het "Conventional Wisdom "-scenario, het "gangbare-mening"-model, een "gewoon" wereldbeeld door een traditionele kijk op de meest waarschijnlijke manier waarop de situatie in de wereld zich zal ontwikkelen, is te verwachten dat de C02-uitstoot in de EG tegen het jaar 2000 met 5%, tegen 2010 met 13% en tegen 2020 met 16% zal zijn teruggebracht (vergeleken met het peil van 1990). Het "Hypermarket"-scenario, waarin marktmechanismen, liberalisme en de vrije markt een belangrijke rol spelen, geeft een soortgelijke toename te zien: respectievelijk 5%, 14% en 17% voor de jaren 2000, 2010 en 2020. Het "Battlefield"-scenario, het conflictmodel, waarbij o. a. wordt aangenomen dat de wereld weer in haar vroegere staat van isolationisme, machtsblokken en protectionisme zal vervallen, resulteert in een afnemende groei van de C02-emissies: een toename met 6% in 2000, met 9% in 2010 en met 7% in 2020. Volgens het "Forum"-scenario, het harmoniemodel, waarbij o. a. wordt uitgegaan van een meer op consensus en internationale samenwerking georiënteerde wereld en het overheidsapparaat een belangrijke rol krijgt toebedeeld, wordt een vermindering van de C02-uitstoot verwacht: 2% in 2000, 5% in 2010 en 10% in 2020. 14 7. Beoordeling van de kwetsbaarheid en aanpassingsmaatregelen 7. 1. Daar het grondgebied van de Europese Gemeenschap uit een rijke verscheidenheid aan landschappen bestaat en ook het klimaat aanzienlijke variaties vertoont in de verschillende delen van de Gemeenschap, kunnen de mogelijke gevolgen van klimaatverandering naar gelang van de plaatselijke of regionale omstandigheden enorm uiteenlopen. 7. 2. Uitgaande van een verdubbeling van de C02-concentratie in de atmosfeer, kan een gemiddelde toename van de wintertemperatuur in Noord-Europa met 2-5°C worden verwacht, terwijl de winters in centrale en zuidelijke regio's 1-3% warmer zullen worden. Verwacht wordt dat de gemiddelde zomertemperatuur in geheel Europa met 1-4°C zal stijgen. De veranderingen in temperatuur en neerslag hebben enorme gevolgen voor de landbouw, welke, afhankelijk van de regio in kwestie, zowel positief als negatief kunnen zijn. Ondanks gedeeltelijk positieve gevolgen zullen de negatieve gevolgen voor de landbouw in het algemeen toch de overhand hebben. De stijging van de zeespiegel vormt een potentiële bedreiging voor het grote kustgebied van de Europese Gemeenschap (circa 89. 000 km kustlijn, de kuststroken van kleine eilanden niet meegerekend), en vooral voor laaggelegen gebieden. Naarmate de zeespiegel stijgt zullen zware stormen grotere gebieden treffen. Vooral in de noordelijke zeeën en het Middellandse-Zeegebied wordt de door stormen aangerichte schade als bijzonder zorgwekkend gezien. Onderzoek naar de economische gevolgen wijst uit dat een wereldwijde temperatuurstijging de EG waarschijnlijk in het algemeen voor economische kosten zal stellen, hoewel hier in bepaalde sectoren en regio's ook profijt van kan worden getrokken. Een van de hoofddoelstellingen van het vijfde communautaire actieprogramma 7. 3. "Op weg naar duurzame ontwikkeling" is het geïntegreerde beheer van kustgebieden. De Commissie is momenteel bezig met de voorbereiding van een mededeling over een geïntegreerd beheer van kustgebieden. Hoewel de hiertoe nodige instrumenten reeds bestaan, was men van oordeel dat deze nu beter geïmplementeerd moeten worden. Coördinatie wordt als een middel gezien om dat doel te bereiken. Er wordt een driejarig demonstratieprogramma voorgesteld om de voorwaarden voor coördinatie te onderzoeken en aan te tonen hoe deze coördinatie in haar werk moet gaan, zoals horizontaal tussen de verschillende takken van bedrijvigheid (integratie) en verticaal tussen verschillende bevoegdheidniveaus (subsidiariteit). Door onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten zal een wetenschappelijke basis voor een gezond ecologisch beheer van de kuststreken worden verschaft. 7. 4. In juni 1994 heeft de Europese Gemeenschap de resolutie ondertekend inzake de strategieën voor een proces van aanpassing op lange termijn van de Europese bossen aan tussen klimaatverandering. Het onderzoek klimaatverandering en ecosystemen in bosgebieden wordt geïntensiveerd. in Europa samenhang naar de 8. Financiering en internationale samenwerking 8. 1. Sedert de goedkeuring van het vijfde actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling" is vooruitgang gemaakt met de inpassing van milieu-vereisten in de samenwerking met ontwikkelingslanden en landen wier economie in een overgangsfase 15 verkeert. In de meeste bilaterale samenwerkingsovereenkomsten tussen de Gemeenschap en haar partners worden nu milieu-overwegingen verdisconteerd. te zijn. Door de planning van de energieproduktie, een 8. 2. Samenwerking met niet tot de Gemeenschap behorende landen, de zogenoemde "derde landen", op het gebied van klimaatverandering vindt onder andere plaats in het kader van het SYNERGY-initiatief en van het Europese Energiehandvest. De Commissie heeft voorgesteld dit initiatief in een programma om te zetten. Doel van het SYNERGY- initiatief is op langere termijn een verbetering van de energiesituatie in de wereld te bewerkstelligen en aldus de communautaire energievoorziening veilig te stellen, door landen bij het maken van doeltreffende beleidskeuzen op energiegebied andere behulpzaam rationeel energiegebruik, counselling en opleiding te bevorderen, draagt SYNERGY bij tot de vermindering van broeikasgasemissies. Het programma is voor vijfjaar gepland en heeft een budget van 50 miljoen ecu. Het Europees Energiehandvest is in december 1994 ondertekend. Het Handvest omvat een politieke verklaring waarin de ondertekenaars zich ertoe verbinden op het vlak van handel, investeringen en bij andere beleidsmaatregelen in alle energiesectoren tot de leiden. Van totstandbrenging van milieubescherming en een efficiënter energiegebruik dank zij de in het kader van het Handvest gesloten verdragen en protocols, zal een positief effect op de emissies van C02 en andere broeikasgassen uitgaan, vooral omdat hierdoor de marktprijzen worden gestimuleerd, hetgeen bevorderlijk is voor een meer efficiënt energiegebruik. Voor alle samenwerkingsprojecten waarvan milieu-effecten kunnen worden verwacht zou een milieu-effectrapportage moeten worden uitgevoerd energiemarkt kunnen een echte Europese inspanningen zouden te werken. Deze samen 8. 3. De samenwerking met de ontwikkelingslanden vindt plaats in het kader van algemene en meer specifieke samenwerkingsprogramma's. De specifieke programma's voorzien in samenwerking op het vlak van onderzoek, energie en bosbouw. Via het ten behoeve van de specifiek programma "Biowetenschappen en biotechnologie ontwikkelingslanden" is de onderzoeksamenwerking toegespitst op gebieden die voor de wereldwijde klimaatveranderingsproblematiek van belang zijn en in het bijzonder op die in verband met gebruik en beheer van ecosystemen. Door de samenwerking inzake energie en bosbouw is de financiering mogelijk geworden van projecten op het gebied van hernieuwbare energiebronnen in Azië en Latijns-Amerika (ALA) en van projecten voor de instandhouding en het duurzaam beheer van tropische en sub-tropische bossen in Afrika, het Caribisch gebied en de landen van de Stille Oceaan (ACS). De meest omvattende van alle algemene overeenkomsten met ontwikkelingslanden zijn die welke met de ACS-landen zijn gesloten, de zogenoemde Overeenkomsten van Lomé. is het milieu een van de voornaamste In het kader van Lomé IV (1990-1995) samenwerkingsgebieden geworden. Binnen het ruimere verband van de pogingen die worden ondernomen om het milieu te beschermen en het natuurlijk evenwicht te in engere zin, ter bevordering van specifieke herstellen, maatregelen - hulpbronnen, de bescherming van ecosystemen en de beheersing van droogte, woestijnvorming en onibossing. Een ander samenwerkingsterrein is de ontwikkeling van energietechnologie, in het bijzonder de bevordering van een zuinig energiegebruik en van nieuwe en hernieuwbare energiebronnen. - hernieuwbare en niet-hernieuwbare tot behoud van natuurlijke is er de samenwerking 16 Sinds 1976 heeft de Commissie een beleid gevoerd van financiële, technische en, meer recentelijk, van economische samenwerking met de ALA-ontwikkelingslanden. Overeenkomstig de nieuwe richtsnoeren voor communautaire samenwerking met de ALA-landen zijn de prioriteiten op langere termijn nu de bescherming van milieu en natuurlijke totale begrotingstoewijzing voor het tijdvak 1991-1995 is gereserveerd voor projecten die specifiek op de bescherming van het milieu en in het bijzonder van tropische bossen gericht zijn. ontwikkeling. hulpbronnen duurzame 10% van de en 8. 4. De samenwerking van de EG met de landen in Midden- en Oost-Europa (LMOE) en de landen van de vroegere Sovjetunie is voornamelijk gebaseerd op PHARE (Programma voor steun aan de economische herstructurering van de landen van Midden- en Oost-Europa) en TACIS (Programma voor technische bijstand aan het Gemenebest van Onafhankelijke Staten). HetPHARE-programmaiseen EG-initiatief waarmee de politieke en economische ontwikkeling van de LMOE gesteund wordt. Vooral de activiteiten op energiegebied zijn hier voor het klimaatveranderingsvraagstuk van bijzonder belang. Het algemene doel van het TACIS-programma is de uit de voormalige Sovjetunie te zijn bij de overgang naar een voortgekomen onafhankelijke staten behulpzaam markteconomie. In 1993 is in de TACIS-verordening een specifieke verwijzing naar het milieu opgenomen. Energie wordt als een van de prioritaire sectoren van het TACIS- programma gekenschetst. Opgemerkt zij dat ieder programma in de energiesector een energiebesparingscomponent heeft. 9. Onderzoek, demonstratie en ontwikkeling 9. 1. Het onderzoek naar klimaatveranderingen maakt deel uit van de EG- kaderprogramma's voor onderzoek en ontwikkeling. Binnen het bestek van deze kaderprogramma's zijn de specifieke programma's voor onderzoek op het gebied van milieu, niet-nucleaire energie en mariene wetenschappen van bijzondere betekenis voor de klimaatveranderingsproblematiek. Voor het onderzoek in al deze drie sectoren zijn de laatste jaren veel meer begrotingsmiddelen uitgetrokken. tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling 9. 2. Gedurende het (1987-1991) had het Europees programma voor klimatologie en natuurrampengevaar (EPOCH) de sterkste binding met de klimaatveranderingsproblematïek. Het onderzoek was toegespitst op de klimatologische situatie in het verleden en klimaatveranderingen, klimaatprocessen en -modellen, de uitwerking van klimaatveranderingen en hieraan verbonden gevaren en het gevaar van aardbevingen. In het derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1990-1994) kwam 9. 3. de nadruk meer op milieu-onderzoek te liggen. Het milieuprogramma omvatte de v o l g e n de klimaatveranderingsprogramma's, milieutechnologie en -engineering, onderzoek naar economische en sociale aspecten van milieukwesties en technologische en natuurlijke gevaren. o n d e r z o e k t e r r e i n e n: w e r e l d w i j de d e e l n e m i ng a an 17 9. 4. H et vierde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1994-1998) voorziet in een specifiek programma inzake milieu en klimaat. In dit programma komen vier onderwerpen aan de orde: het natuurlijk milieu, de milieukwaliteit en wereldwijde klimaatveranderingen; milieutechnologie; ruimtetechnologie toegepast op milieubewaking en -onderzoek en de menselijke dimensie van milieuveranderingen. Het Gezamenlijk Centrum voor Onderzoek (GCO) zal via zijn eigen activiteitenprogramma ook bijdragen tot de verwezenlijking van de communautaire doelstellingen op de onder het milieu- en klimaatprogramma vallende gebieden. Er zijn verder twee opeenvolgende programma's, JOULE I (1989-1992) en 9. 5. JOULE II (1990-1994), door de Gemeenschap vastgesteld. Beide programma's waren gericht op de ontwikkeling van schone en efficiënte energietechnologieën op de volgende drie gebieden: rationeel gebruik van energie (door het bedrijfsleven, bij het vervoer en in de bouw); geavanceerde technologieën voor fossiele brandstoffen en hernieuwbare energiebronnen. Er wordt ook hard gewerkt aan energie-/economie-/milieu-modellen, waarbij men zich voornamelijk op strategieën ter vermindering van C02-emissies concentreert. De milieudimensie, die reeds integrerend onderdeel van JOULE I vormde, is in JOULE II verder versterkt. 9. 6. Een specifiek programma inzake niet-nucleaire energie wordt tijdens het vierde kaderprogramma voortgezet. Dit programma heet JOULE-THERMIE. Binnen dit programma zullen voor de eerste keer O&O- en demonstratie-activiteiten te zamen worden gebracht. Bij O&O zal de nadruk meer op hernieuwbare energie en vervoer komen rationeler van energiegebruik, onderzoekresultaten is begonnen. Er wordt voorzien in aanzienlijke steun voor de OTO- strategie, waarbij de nadruk komt te liggen op de met betrekking tot klimaatverandering te volgen technologische strategie en het voor eigen rekening nemen (internalisatie) van de uit energieproduktie en -gebruik voortvloeiende milieukosten. terwijl het bij de demonstratie-activiteiten om een fossiele-brandstoffentechnologie verspreiding liggen, en de te 9. 7. De EG-programma's voor mariene wetenschappen en technologie (MAST) zijn bedoeld om de verschillende lopende onderzoekactiviteiten van de Lid-Staten de zo nodige communautaire dimensie mee te geven. MAST moet bijdragen tot de verschaffing van een wetenschappelijke en technologische basis voor verkenning, exploitatie, beheer en bescherming van de Europese kustwateren en de zeeën waaraan de Lid-Staten grenzen en moet de mariene wetenschapsmogelijkheden in de verschillende gebieden van de EG meer met elkaar in evenwicht te brengen. 10. Onderwijs, opleiding en bewustmaking van het publiek 10. 1. Of de met betrekking tot de klimaatveranderingsproblematiek genomen beleids- en andere maatregelen succes hebben, zal voor een groot deel afhangen van hetgeen de bevolking beslist of onderneemt. Op EG-niveau moeten voorlichting, onderwijs en opleidingsprogramma's inzake klimaatverandering en energiegebruik voornamelijk binnen het tot betrekking beleidsprogramma's, energievoorziening, vtrvoer, stadsontwikkeling en landbouw, worden gesitueerd. zoals met (sectoriële) kader van 18 10. 2. Voorlichting van het grote publiek vormt een hoofdbestanddeel van het SAVE-, ALTENER- en THERMIE-programma en van de activiteiten in verband met energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau. De door THERMIE ontplooide activiteiten ter verspreiding van kennis en projectresultaten omvatten een netwerk van zo'n veertig organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET), waarbij het accent ligt op de verspreiding en bevordering van innoverende energietechnologieën in geheel Europa, met inbegrip van de landen van Midden- en Oost-Europa en van de voormalige Sovjetunie. 10. 3. De EG steunt paneuropese milieucampagnes van lokale overheden waarbij gestreefd wordt naar plaatselijke duurzaamheid of een aanzienlijke plaatselijke bijdrage tot wereldwijde duurzaamheid, zoals het project "Duurzame steden", de Club van autovrije steden en de actie "Steden voor klimaatbescherming". 10. 4. Opleiding en onderwijs behoren tot de begeleidende maatregelen van de communautaire onderzoekprogramma's. Een voorbeeld van deze activiteiten zijn de cursussen die door de Europese School voor Klimatologie en Natuurrampengevaar worden georganiseerd. 19 - 2-4 1. INLEIDING Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen is in 1958 in werking getreden. Sedertdien is het verschillende keren gewijzigd om de toetreding van nieuwe Lid-Staten mogelijk te maken en om zijn doelstellingen te versterken en uit te breiden. De twee belangrijkste teksten tot wijziging van het oorspronkelijke verdrag zijn de in 1987 in werking getreden Europese Akte (EA) en het op 1 november 1993 in werking getreden Verdrag betreffende de Europese Unie, bekend als het Verdrag van Maastricht. Tot 1 januari 1995 bestond de Europese Gemeenschap uit de volgende Lid-Staten: België, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Portugal, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Met ingang van 1 januari 1995 zijn ook Oostenrijk, Finland en Zweden lid van de Europese Gemeenschap geworden. Hoewel deze mededeling voornamelijk het tijdvak 1990-1994 bestrijkt, zijn er ook relevante gegevens over de drie nieuwe Lid-Staten in opgenomen. Bovendien is er gekeken naar voor de onderhavige problematiek belangrijke ontwikkelingen op communautair en nationaal niveau sinds 1 januari 1995. De belangrijkste doelstellingen van de Europese Gemeenschap worden in artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie uiteengezet: "het bevorderen van een harmonische en evenwichtige ontwikkeling van de economische activiteit binnen de gehele Gemeenschap, een duurzame en niet-inflatoire groei met inachtneming van het milieu, een hoge graad van convergentie van de economische prestaties, een hoog niveau van werkgelegenheid en van sociale bescherming, een verbetering van de levensstandaard en van de kwaliteit van het bestaan, de economische en sociale samenhang en de solidariteit tussen de Lid-Staten"5. Een der hoofddoelstellingen van het Verdrag betreffende de Europese Unie is de bevordering van duurzame en niet-inflatoire groei, met inachtneming van het milieu. In het Verdrag wordt erkend dat milieubeschermingseisen in de vaststelling en wijze van uitvoering van het communautaire beleid in andere sectoren moeten worden ingebouwd. Een van de doelstellingen van het communautaire milieubeleid is de bevordering van maatregelen op internationaal niveau om regionale of wereldwijde milieuproblemen het hoofd te kunnen bieden. Het vijfde milieuactieprogramma "Op weg naar een duurzame ontwikkeling" werd in 1992 door de Commissie goedgekeurd; dit programma, waarvan de strategische onderbouw in 1993 door de Raad is goedgekeurd (PB C 138, 17. 5. 1993, blz. 5) vormt de weg voorwaarts waarvoor het communautaire milieubeleid gekozen heeft. De hierin vervatte strategie tussen economische ontwikkeling en bescherming van het milieu (duurzaamheid). Voor de eerste maal wordt in een kaderprogramma de noodzaak erkend van een alomvattende en doelgerichte aanpak van milieuvraagstukken op communautair niveau. Uitgangspunt vormt de noodzaak om alle hierbij betrokken maatschappelijke groeperingen in een geest van gedeelde verantwoordelijkheid deel te laten hebben aan de totstandbrenging van een duurzame ontwikkeling. Het programma is op vijf hoofdgebieden - industrie, landbouw, energie, tracht een gulden middenweg te vinden Artikel 2, Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, als gewijzigd bij artikel G, punt 1, en G, punt 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie. 22 transporten toerisme - geconcentreerd waar zich de ernstigste milieuproblemen voordoen en waar maatregelen voor het milieu als geheel de beste resultaten kunnen opleveren. In het programma wordt erkend dat wet- of regelgeving op zich niet voldoende is en wordt instrumenten, waaronder de aanbeveling gedaan een grotere verscheidenheid van en horizontale economische/fiscale instrumenten als voorlichting, onderwijs, onderzoek en ontwikkeling, alsmede het verzamelen van gegevens, in te zetten. financiële-bijstandsmechanismen instrumenten, De aan de Europese Gemeenschap toevertrouwde taken worden door de volgende instellingen uitgevoerd: een gekozen Europees Parlement, een Raad bestaande uit een vertegenwoordiger van elke Lid-Staat op ministerieel niveau, een Commissie bestaande uit onafhankelijke leden en een Hof van Justitie om op een juiste interpretatie en toepassing van het Verdrag toe te zien. De hiermee samenhangende werkzaamheden houden in dat de Commissie en de Raad, gezamenlijk of in samenwerking met het Europees Parlement, verordeningen vaststellen, richtlijnen uitvaardigen, besluiten en beschikkingen nemen, aanbevelingen doen of adviezen uitbrengen. Verordeningen hebben een algemene strekking. Zij zijn verbindend in al hun onderdelen en rechtstreeks toepasselijk in elke Lid-Staat. Richtlijnen zijn bindend in zoverre dat hiermee bepaalde resultaten moeten worden bereikt, maar laten de keuze van vorm en methodes aan de Lid-Staten over. Dit betekent dat richtlijnen binnen een in de richtlijn zelf vast te stellen tijdslimiet in bepalingen van nationaal recht moeten worden omgezet. Besluiten en beschikkingen zijn verbindend in al hun onderdelen voor diegenen tot wie zij gericht zijn, terwijl aanbevelingen en adviezen niet bindend zijn. In normale omstandigheden worden communautaire wetsteksten door een voorstel van de Commissie voorafgegaan. Uitgaande van een dergelijk voorstel keuren de wetgevende instanties uit hoofde van het Verdrag (de Raad en tot op zekere hoogte het Parlement), gesteund door een aantal raadgevende organen, de uiteindelijke wetstekst goed. Een communautair optreden met betrekking tot milieuvraagstukken moet onder andere op het subsidiariteitsbeginsel gebaseerd zijn. Op grond van dit beginsel mag de Gemeenschap alleen dan tot actie overgaan indien en voor zover de doelstellingen van de voorgestelde maatregelen niet in voldoende mate door de Lid-Staten alleen kunnen worden verwezenlijkt en de desbetreffende werkzaamheden, gezien de schaal of de uitwerking van de voorgestelde maatregelen, beter aan de Gemeenschap kunnen worden overgelaten. De Europese Gemeenschap6 heeft het Raamverdrag inzake klimaatverandering van de Verenigde Naties (UN FCCC) tijdens de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (Rio de Janeiro, 1992) ondertekend. Naar aanleiding hiervan diende de Commissie in december 1992 bij de Raad een voorstel in voor een beschikking van de Raad betreffende de sluiting van het UN FCCC. Dit voorstel was onder andere gebaseerd op artikel 22 van het Raamverdrag, op grond waarvan ratificatie, aanvaarding of goedkeuring door De benaming "Europese Gemeenschap" wordt overal in de tekst gebruikt, daar de benaming Europese Economische Gemeenschap krachtens het Verdrag in Europese Gemeenschap. In deze mededeling wordt met "Europese Gemeenschap" hetzij de Gemeenschap van 12 (EUR-12), hetzij de Gemeenschap van 15 (EUR-15) bedoeld. De officiële benaming van de Europese Commissie is "Commissie van de Europese Gemeenschappen". is gewijzigd 23 staten en organisaties voor regionale economische integratie mogelijk wordt gemaakt. In de voorgestelde beschikking van de Raad wordt gesteld dat het, gezien de 'gedeelde bevoegdheid van de Gemeenschap en haar Lid-Staten op de door het Raamverdrag is bestreken gebieden, volgens de Gemeenschap en haar Lid-Staten noodzakelijk verdragsluitende partijen te worden, zodat alle uit het Verdrag voortvloeiende verplichtingen behoorlijk kunnen worden nagekomen. Het werd meer in het bijzonder nodig geacht dat de Gemeenschap partij bij het Verdrag wordt en de verantwoordelijkheid op zich neemt voor de totstandbrenging van de met het Verdrag beoogde emissiestabilisering, op een tijdstip waarop de Lid-Staten nog niet in staat zijn dat doel op eigen kracht te bereiken. In december 1993 besloot de Raad zijn goedkeuring te hechten aan het voorstel van de Commissie voor een beschikking van de Raad, daar het voor de Gemeenschap van belang was het Verdrag samen met haar Lid-Staten te kunnen ratificeren voordat het in werking treedt, zodat de Gemeenschap als geheel en haar Lid-Staten, binnen het bestek van hun respectieve bevoegdheden, aan de verplichting de C02-uitstoot in de Gemeenschap te beperken, zouden kunnen voldoen. Dientengevolge heeft de Europese Gemeenschap het UN FCCC op 21 december 1993 geratificeerd. Op dezelfde dag werd de drempel van 50 ratificaties bereikt, waardoor het Raamverdrag op 21 maart 1994 in werking trad. Als partij bij het Raamverdrag gaat de Europese Gemeenschap, onder andere, de verplichting aan beleidsmaatregelen goed te keuren en overeenkomstige maatregelen te nemen, om, individueel of gezamenlijk, de emissie van broeikasgassen tegen het jaar 2000 terug te brengen tot de niveaus van 1990. Wat C02 betreft, stelt de Europese Gemeenschap zich tot doel de emissies in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren, zoals overeengekomen tijdens de zitting van de Raad van 29 oktober 1990. Deze mededeling van de Europese Gemeenschap in het kader van het UN FCCC geeft een expliciete beschrijving van beleids- en andere maatregelen op het gebied van klimaatverandering die op communautair niveau (zullen) worden genomen. Aan de verplichtingen van de Europese Gemeenschap moet echter met de hulp van elkaar aanvullende communautaire en nationale programma's worden voldaan. Om een volledig overzicht van de in de Europese Gemeenschap plaatsvindende activiteiten te kunnen geven, is alleen een korte samenvatting van de nationale mededelingen/programma's opgenomen. 24 2. SPECIFIEKE OMSTANDIGHEDEN IN DE EUROPESE GEMEENSCHAP 2. 1. Inleiding De Lid-Staten van de Europese Gemeenschap vertonen enorme onderlinge verschillen in omvang, bevolkingscijfer, geografische gesteldheid en economisch profiel. In dit relevante hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de voor dit verslag achtergrondinformatie. Er worden basisgegevens en specifieke informatie betreffende de Lid-Staten verstrekt, met inbegrip van gegevens over aardrijkskunde, klimaat, maatschappij, economie en energie. 2. 2. Geografische gesteldheid van de Europese Gemeenschap De Europese Gemeenschap is, als geografische eenheid, betrekkelijk bescheiden in omvang, maar is door het beperkte grondgebied dat het beslaat, haar situatie en de gunstige natuurlijke omstandigheden, een dicht bevolkt deel van de wereld. Op een betrekkelijk klein grondgebied herbergt het Europese continent een grote verscheidenheid aan landschappen. De volgende vier belangrijkste landschapstypen kunnen worden onderscheiden: de Noordeuropese laagvlakte met tal van grote steden en vruchtbare landbouwgronden; de hoogvlakten van Midden- en Zuid-Europa, waaronder de Sierra Nevada, de Pyreneeën en de Alpen; het oude Fennoskandische Schild en de Caledonische bergketen met de Scandinavische hoogvlakte en het noordelijke en westelijke gedeelte van Ierland en het VK; en het mediterrane kustgebied. De kuststreken van de Europese Gemeenschap vormen een uniek milieu-erfgoed, met belangrijke ecologische, culturele en economische hulpbronnen. Om een idee te geven van de schaal, zij vermeld dat de Europese Gemeenschap, kleine eilanden en binnenzeeën niet meegerekend, een kustlijn van ongeveer 89. 000 km heeft (CEG, 1993). Het grondgebied van de Europese Gemeenschap bestaat uit een grote verscheidenheid van bodemtypen van uiteenlopende kwaliteit, waarvan bijna een kwart (27%) landbouwgrond is, ongeveer een derde (35%) bosgrond en een groot deel (18%) met gras begroeid is. Tabel 2. 1 geeft een overzicht van het grondgebruik in de Lid-Staten en in figuur 2. 1 is te zien wat de relatieve bijdrage van het landgebruik in de Europese Gemeenschap is. De bossen zijn onregelmatig verdeeld en de grootte van het hierdoor bedekte gebied varieert van Lid-Staat tot Lid-Staat. Finland (69%) en Zweden (62%) hebben de meeste bossen, 25 terwijl Ierland (5%) en Nederland (8%) ver beneden het communautaire gemiddelde (20%) liggen. Ierland heeft de meeste landbouwgrond: 80% van het totale grondgebied bestaat uit akker- en grasland. Tabel 2. 1. Landbouw-, bos en andere gronden (km2) in de Lid-Staten (cijfers voor 1991). Landbouwareaal Bosbouwarea,al Akkepland ' Grasland2 Andere gronden Totaal areaal Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk Europese Gemeenschap 32. 100 19. 860 15. 060 6. 170 5. 280 8. 270 2. 080 4. 450 25. 480 1. 200 232. 220 25. 130 192. 500 111. 040 148. 720 52. 430 104. 120 119. 100 26. 200 52. 550 39. 050 3. 200 46. 900 9. 230 119. 700 67. 680 48. 750 890 560 696 16. 700 10. 798 11. 083 79. 600 96. 826 81. 297 14. 157 10. 955 65. 181 446 9. 220 10. 640 3. 500 33. 000 8. 380 31. 730 199. 460 102. 600 159. 150 5. 520 280. 200 27. 680 24. 250 65. 910 111. 090 888. 080 579. 010 18. 120 18. 876 43. 585 136. 560 42. 880 1. 125. 93647. 133 83. 860 30. 518 43. 093 338. 150 549. 096 356. 947 131. 957 70. 285 301. 311 2. 586 41. 480 91. 986 504. 759 449. 960 244. 138 3. 240. 153 bouwland en blijvende gewassen. Blijvend hooiland en weiland. 1 2 Bron: Eurostat. 26 r4 ON f m. të* fêf?' «Bi* mm% B5*>Vf- m- Legenda Arable land and permanent crops Permanent meadows and pastures Wooded area Other land Legende D Bouwland en blijvende gewassen D Blijvend hooiland en weiland D Bossen D Andere gronden Figuur 2. 1. Grondgebruik in de Europese Gemeenschap. Bron: Eurostat 2. 3. Klimatologische gesteldheid In deze paragraaf wordt alleen op de Gemeenschap van Twaalf ingegaan, omdat er voor de drie nieuwe Lid-Staten geen gegevens beschikbaar waren. Er kunnen onderscheiden: in de Europese Gemeenschap vier voornaamste klimaattypen worden het zeeklimaat, met zachte winters, koele zomers en constante vochtigheid. Dit klimaattype domineert in de westelijke gebieden van het Europese continent. het semi-continentale klimaat, met koude, droge winters en hete, stormachtige zomers. Dit klimaattype vinden wij aan de oostelijke rand van de Europese Gemeenschap. het mediterrane klimaat, met zachte, natte winters, hete en droge zomers en infrequente maar zware regenbuien. Dit klimaattype wordt in de mediterrane kustgebieden aangetroffen. het bergklimaat, waarbij de hoogte en de mate van blootstelling aan zon, wind en regen bepalend zijn. Gemiddelde temperatuur en neerslag variëren aanzienlijk van land tot land. In tabel 2. 2 wordt hiervan een overzicht gegeven. Het koudste land is België met gemiddelde temperaturen van 7,2°C (minimum) en 9,7°C land is Griekenland met gemiddelde (minimum) en 18,2°C (maximum). In Spanje liggen de neerslaguitersten, met een minimum van 218 mm en een maximum van 1702 mm per jaar, het verst uiteen. temperaturen van 14,1°C (maximum). Het warmste 27 Tabel 2. 2. Gemiddelde minimum- en maximumtemperatuur en -neerslag in EUR-12 Lange-termijngemiddelden. Jaartemperatuur (°C) Neerslag (mm H20) Min. Max. Min. Max. België Denemarken Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Verenigd Koninkrijk 7,2 7,5 9,5 7,8 14,1 9,0 11,5 8,4 8,5 13,2 11,0 8,4 Bron: Eurostat: "EUR 12" 9,7 8,1 14,9 10,6 18,2 10,6 18,4 9,7 17,2 18,5 10,9 824 551 493 560 422 781 424 856 562 527 218 496 1191 874 1236 979 1044 1502 1142 777 1064 1702 967 Een indicator voor de behoefte aan ruimteverwarming is het aantal graaddagen, dat maatgevend is voor de koude gedurende een specifieke periode. Het aantal graaddagen is gelijk aan: (18°C - Tm) * d, is aan 15°C (verwarmingsdrempel); het aantal graaddagen is gelijk aan 0, indien Tm groter is dan 15°C, waarbij Tm de gemiddelde temperatuur en d het aantal dagen is. Figuur 2. 2 geeft een overzicht van het aantal graaddagen in de Lid-Staten. Uit deze figuur blijkt dat de behoefte aan ruimteverwarming in het grootste deel van de Lid-Staten betrekkelijk hoog is. Voor de in de Lid-Staten bestaande behoefte aan airconditioning zijn dergelijke gegevens niet beschikbaar. indien Tm kleiner dan of gelijk Graaddagen 28 D e eg r e e - d a ys 2 S^ Figuur 2. 2. Aantal graaddagen1 in de EUR-15 (cijfers voor 1991). Bron: Eurostat (EUR-12) Het aantal graaddagen is gelijk aan: (18°C - Tm) * d, indien Tm kleiner dan of gelijk is aan 15°C (verwarmingsdrempel) en is gelijk aan 0 indien Tm groter is dan 15°C, waarbij Tm de gemiddelde temperatuur en d het aantal dagen is. 2. 4. Bevolkingsstatistieken In 1993 bedroeg het totale bevolkingscijfer van de 15 Lid-Staten van de Europese Gemeenschap 370 miljoen. Dit was 6,5% van de totale wereldbevolking, vergeleken met 9,8% in 1960 en met een prognose van 4,2% voor 2020. Dit teruglopende aandeel in de wereldbevolking is te wijten aan een betrekkelijk geringe bevolkingsgroei in vergelijking met de toename van de totale wereldbevolking. De gemiddelde bevolkingsdichtheid van de Europese Gemeenschap bedraagt 114 inwoners per km2. In de dichter bevolkte regio's loopt dit cijfer op tot 350 inwoners per km2. De gebieden met een hoge bevolkingsdichtheid zijn geconcentreerd langs een diagonale lijn welke van Noordwest-Engeland door België, Nederland en het geïndustrialiseerde Ruhrgebied in Duitsland naar Noord-Italië loopt. De totale bevolking, de bevolkingsdichtheid en de bevolkingsgroei lopen per Lid-Staat sterk uiteen. Tabel 2. 3 bevat een overzicht van de desbetreffende bevolkingsstatistieken. Met 401 inwoners per km2 is Nederland het dichtstbevolkte land van de Europese Gemeenschap, terwijl in dit land ook de hoogste bevolkingstoename (33% tussen 1960 en 1990) wordt geregistreerd. De bevolking van de Europese Gemeenschap is tussen 1960 en 1990 met gemiddeld 17% toegenomen. 1990 waren In gezinshuishoudingen, waarbij het gemiddelde gezin uit 2,7 personen bestaat. in de Europese Gemeenschap totaal in er 137 miljoen 29 Tabel 2. 3. Bevolkingsstatistieken voor de Lid-Staten, Lid-Staat Totale opper vlakte (km2) Bevolking (x 1000) 1993 Bevol kings dichtheid 1993 Bevolkings groei in % 1960-1993 Oostenrijk België 83 860 7 991 30 518 10 084 Denemarken 43 093 5 189 Finland Frankrijk Duitsland 338 150 5 066 549 086 57 655 356 947 81 179 Griekenland 131 957 10 380 Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk 70 285 3 563 301 311 57 049 2 586 398 41 480 15 290 91 986 9 876 504 795 39 083 449 960 8 719 244 138 58 191 95 330 120 15 105 227 79 51 189 154 369 107 77 19 238 13 11 13 14 26 12 25 26 14 26 33 11 28 16 11 EUR-15 3 240 153 369 715 114 17 Bron: Eurostat 2. 5. Economisch profiel In 1993 beliep het bruto binnenlands produkt (BBP) van de Europese Gemeenschap (uitgedrukt in de constante prijzen van 1985) zo'n 4400 miljard ecu. Het economisch bestel van de EG vormt een vrij heterogene entiteit, die is samengesteld uit een gering aantal grote economieën en enkele middelgrote en kleinere economieën. Tabel 2. 4 geeft een overzicht van het BBP en het jaarlijkse groeicijfer in de Lid-Staten. Duitsland, 30 Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk, de vier Lid-Staten met het hoogste BBP, nemen te zamen 75% van het totale BBP van de EG voor hun rekening en vormen daardoor de drijvende kracht achter de economische bedrijvigheid in de EG. Qua economisch ontwikkelingspeil vertonen de Lid-Staten grote onderlinge verschillen. Figuur 2. 3 geeft het BBP per capita in de Lid-Staten in 1993. Het BBP per capita in de meeste Lid-Staten ligt tussen 11. 500 en 16. 500 ecu (prijzen en wisselkoersen van 1985). Vier Lid-Staten hebben een BBP per capita dat aanzienlijk lager ligt dan het gemiddelde BBP per capita in de Europese Gemeenschap; hier variëren de cijfers van 4. 200 tot 10. 500 ecu. Uit het verloop van de BBP-groeicijfers blijkt echter dat het BBP van deze landen ook het sterkste toeneemt, zodat zij momenteel op de andere landen van de Europese Gemeenschap inlopen* Tabel 2. 4. Bruto binnenlands produkt tegen marktprijzen in de Europese Gemeenschap (prijzen en wisselkoersen van 1985). Lid-Staten BBP 1993 (x mrd ecu) Jaarlijkse verandering in % 1970-1993 2,7% 2,3% 2,0% 2,3% 2,4% 2,5% 2,8% 4,4% 2,6% 4,0% 2,3% 3,5% 2,9% 1,5% 2,0% 2,4% Oostenrijk België Denemarken Finland Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Zweden Verenigd Koninkrijk EUR-15 Bron: Eurostat 104,6 125,3 85,1 73,3 808,0 1049,6 59,3 37,2 658,5 7,7 204,7 41,2 276,9 141,3 708,7 4381,2 31 2 0 0 00 -i s o oo -I o o oo 5 0 00 DK D I II I II QR E 1= in ; «III: II Figuur 2. 3. BBP per capita in de Europese Gemeenschap in 1993 ( in ecu tegen prijzen en wisselkoersen van 1985). Bron: Eurostat De dienstensectoren (zowel verhandelbare als niet-verhandelbare diensten) zijn de meest belangrijke bedrijfstakken in de Europese Gemeenschap. Hun relatieve aandeel in de totale economische bedrijvigheid neemt nog steeds toe. Op de tweede plaats komt de 32 industrie. De landbouwsector verliest momenteel terrein. Tabel 2. 5 geeft de bruto toegevoegde waarde (BrTW) per bedrijfstak. Tabel 2. 5. Relatieve bijdrage van de bruto toegevoegde waarde (BrTW) per sector in de Europese Gemeenschap (lopende prijzen en wisselkoersen) - "EUR-12". Sector BrTW 1992 BrTW 1992 (min. ecu) (% van totale Jaarlijkse verandering van de BrTW 1980-1992 Landbouw/bosbouw Energie Industrie Bouw & constructie Verhandelbare diensten Niet-verhandelbare diensten Totaal 131. 832 241. 028 1. 139. 325 312. 820 2. 520. 722 753. 758 5. 099. 491 Bron: Eurostat. BrTW) 2,6% 4,7% 22,3% 6,1% 49,4% 14,8% 100% (%) 3,8 % 6,1 % 5,9 % 6,0% 8,8 % 7,4 % 7,4 % Vervoer Het vervoer heeft een belangrijke bijdrage tot de economische groei in de Europese Gemeenschap geleverd. Dank zij het transportnetwerk was een schaalvergroting mogelijk waardoor veel efficiënter kon worden geproduceerd, hetgeen de concurrentie ten goede is gekomen. De transportsector in de EG neemt zo'n 7-8% van het BBP en 4-5% van het totaal aantal gesalarieerden voor zijn rekening (Witboek over het gemeenschappelijk vervoerbeleid, COM(92) 494 def. van 2. 12. 1992). De vervoersector in de EG wordt gekenmerkt door een sterke groei. Sedert 1970 bedraagt de algemene jaarlijkse groei van het binnenlands vervoer gemiddeld 3,1% en 2,3% voor respectievelijk personen- en goederenvervoer (Witboek over het gemeenschappelijk vervoerbeleid, COM (92) 494 def. van 2. 12. 1992). Sinds 1980 is het aantal luchtreizigers met gemiddeld 6,2% per jaar gestegen (CEG, 1993). Het vervoer is een belangrijke bron van broeikasgassen in de Gemeenschap. Het wegtransport is verantwoordelijk voor 85% van de C02-emissies en voor 90% van de CH4-emissies van het binnenlands vervoer. Personenauto's veroorzaken 45% van deze uitstoot en bedrijfsvoertuigen 32% (Groenboek over vervoer en milieu; COM(92)46 def. van 20. 2. 92). Het gemiddelde aantal auto's per 1. 000 inwoners van de EG bedroeg in 1993 420 (EUROSTAT). Het luchtvervoer is met 11% de op één na belangrijkste bron 33 van C02-emissies. Respectievelijk 3 en 1 % moeten aan het railvervoer en de binnenvaart worden toegeschreven (EUROSTAT). 2. 6. Energiesituatie Als gevolg van de ontwikkeling in de vraag naar energie van de eindverbruiker en op het gebied van elektriciteitsopwekking, lag het bruto binnenlands energieverbruik in de EG in 1990, met 1239 Mtoe, 17,7% hoger dan in 1974. Wel gaan onder dit cijfer grote fluctuaties in het midden van de jaren 70 en het begin van de jaren 80 (oliecrisis) schuil. Tabel 2. 6 geeft het bruto binnenlands verbruik in de EG. Tabel 2. 6. Bruto binnenlands verbruik in de EG (x Mtoe). 1974 1986 1990 1993* Vaste brandstoffen Olie Aardgas Andere 235 626 137 56 243 515 193 219 245 532 216 247 247 561 252 271 Totaal Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 1053 1239 1331 1169 Gemiddelde jaarlijkse toename 0,3% 0,6% 3,3% 8,6% 1,2% Bron:Eurostat De toename kan geheel aan niet-fossiele energiebronnen, overwegend kernenergie, worden toegeschreven. Verder lag het verbruik van fossiele brandstoffen in 1990 op hetzelfde niveau als in 1974 (bron: Eurostat) De EG is voor haar energievoorziening van import afhankelijk. Haar zelfvoorzieningsgraad, d. w. z. totale binnenlandse produktie gedeeld door BBV, steeg van 37% in 1974 tot 57% in 1986, om dan weer tot 52% in 1992 te dalen. Hoe de endogene energieproduktie gestructureerd is, is in tabel 2. 7 te zien. 34 Tabel 2. 7. Primaire produktie van de EG (Mtoe). 1974 1986 1990 1993* Gemiddelde Vaste brandstoffen Aardolie Aardgas Kernenergie Waterkracht en wind- energie Geothermische energie Overige 189 15 130 22 21 2 10 176 150 126 155 23 2 42 155 115 131 180 23 2 42 156 125 158 198 25 46 jaarlijkse toename -1,0% 11,9% 1,1% 12,3% 0,8% 1,6% 8,3% Totaal Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 709 675 647 389 3,2% Bron: IE A en Eurostat Tabel 2. 8 geeft een beeld van de ontwikkeling van de energie-intensiteit, gemeten als quotiënt van BBV en BBP. Bovendien wordt het verloop van het BBV per inwoner aangegeven. Tabel 2. 8. Indicatoren. 1974 1986 1990 1993* BBV/BBP (toe/1985 min ecu) BBV/inwoner (kgoe/inwoner) Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 358 3027 312 3253 294 3401 304 3600 Bron: IE A en Eurostat Van 1974 tot 1993 ging het totale BBP van de Lid-Staten jaarlijks gemiddeld met 2,1% omhoog. De energie-intensiteit liep met gemiddeld 0,9% per jaar terug. Het BBV per hoofd van de bevolking nam met gemiddeld 0,9% per jaar toe. *? Wat de finale energieconsumptie per bedrijfstak betreft, worden de ontwikkelingen van 1974 tot 1993 in tabel 2. 9 aangegeven. Tabel 2. 9. Finale energieconsumptie (FEC) per bedrijfstak (Mtoe). 1974 1986 1990 1993 35 Industrie Vervoer Dienstensector TOTAAL Gegevens voor 1993 hebben ook betrekking op de nieuwe deelstaten (voormalige DDR) 304 150 281 736 251 247 320 817 233 208 332 773 253 271 367 89ÏÏ" Bron: IE A en Eurostat In de industrie heeft zich van 1974 tot 1992 een verbetering van de energie-intensiteit (FEC/produktie) met 40% voorgedaan. De industrieproduktie nam met 28% toe, terwijl de FEC achteruitging. In de sector vervoer is de vraag naar energie sneller gegroeid dan de totale economische bedrijvigheid. 36 INVENTARIS VAN EMISSIES IN DE EG 3. 1. Inleiding In dit hoofdstuk wordt een samenvatting gegeven van de EG-inventarislijst van broeikasgassen voor 1990. De volgende gassen komen aan de orde: C02, CH4, N20, CO, NOx en NMVOCs. De emissieschattingen zijn zoveel mogelijk gemaakt op basis van de nationale inventarislijsten van de 15 Lid-Staten en met gebruikmaking van de IPCC- richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen. Een meer gedetailleerde beschrijving van de gebruikte benadering om een EG-inventarislijst op te stellen, wordt in paragraaf 3. 2 gegeven. De emissie-inventarissen van elk van de 15 Lid-Staten zijn in bijlage 1 opgenomen. Bijzonderheden inzake bedrijvigheid en emissiefactoren worden niet in deze mededeling verstrekt, aangezien deze allemaal in de nationale verslagen of in Eurostat- en/of CORINAIR-gegevensbanken zijn opgenomen. Bijlage 1 bevat een verwijzing naar de informatiebronnen. 3. 2. Inventariseringsmethode Tabel 3. 1 verschaft een overzicht van de broeikasgasemissies Gemeenschap in 1990. in de Europese De EG-inventarislijst voor 1990 was gebaseerd op de inventarissen van de 15 afzonderlijke Lid-Staten. De volgende bronnen zijn gebruikt om de emissie inventarislijsten van de afzonderlijke Lid-Staten op te stellen: inventarislijsten Nationale mededelingen voorbereid door de Lid-Staten in het kader van het VN- Raamverdrag inzake klimaatverandering en/of nationale programma's in het kader van de EG-beschikking betreffende een bewakingsmechanisme voor emissies van C02- en andere broeikasgassen. In het algemeen kwamen de in deze nationale verslagen opgenomen tot stand aan de hand van de IPCC- richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen Het CORIN AIR-inventariseringsprogramma. Hiertoe zijn gegevensbanken van 1990 gebruikt, die door de Lid-Staten aan het Europees Milieubureau ter beschikking zijn gesteld. Eurostat. De schattingen van C02-emissies zijn gebaseerd op energiebalansen van Eurostat en op geharmoniseerde emissiefactoren die door Eurostat zijn ontleend aan een analyse van door de Lid-Staten omstreeks 1990 gebruikte emissiefactoren 37 Voor de schatting van de totale uitstoot van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap zijn de totale emissies van broeikasgassen in elk van de Lid-Staten bij elkaar opgeteld7. De emissieschattingen in de Lid-Staten zijn hoofdzakelijk afkomstig uit de nationale verslagen. Wanneer deze schattingen niet beschikbaar waren, zijn CORINAIR-cijfers gebruikt. Met de verbranding van brandstof corresponderende C02-emissies uit de nationale verslagen en/of van CORINAIR zijn met de C02-cijfers van Eurostat vergeleken. Nationale schattingen (niet van CORINAIR) van emissies zijn gebruikt wanneer deze cijfers beschikbaar waren en met de Eurostat-cijfers overeenkwamen. Wanneer de nationale schattingen aanzienlijk lager waren dan de Eurostat-schatting, is evenwel de Eurostat-schatting gebruikt, omdat het waarschijnlijk werd geacht dat de nationale waarde dan onvolledig was. Wanneer geen nationale schattingen beschikbaar waren, zijn de CORINAIR-cijfers op overeenkomstige wijze vergeleken met die van Eurostat. Opgemerkt zij dat de nationale verslagen van de Lid-Staten en/of de CORINAIR- gegevensbanken niet volledig zijn en dat daarom op de emissie-inventarislijsten van de Lid-Staten niet altijd alle categorieën bronnen voorkomen zoals deze in de IPCC- richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen worden genoemd. Om deze reden blijven de sub-totalen van de verschillende in tabel 3. 1 genoemde categorieën onder de totalen per categorie. Dit schijnbare gebrek aan overeenstemming kan alleen worden verholpen wanneer de sub-totalen voor alle Lid-Staten beschikbaar worden. Aangezien er niet voor alle Lid-Staten nationale inventarissen voorhanden waren en de CORINAIR-cijfers geen rekening houden met de verwijdering van C02, zijn de uitstoot en/of verwijdering van C02 in de categorie veranderingen in het grondgebruik niet in de EG-inventaris gekwantificeerd. De schattingen in tabel 3. 1 zijn voorlopige, tot juni 1995 bijgewerkte cijfers. 38 Tabel 3. 1. EG inventaris van broeikasgasemissies in 1990. Voorlopige schattingen (in Gg). Schattingen van brocikasgasemissics in de Europese Gemeenschap (EUR-15) - 1990 (Gg). CO, CH4 NX> NO. CO NMVOC Alle energievormen 3142840 1 la Brandstofverbruik 3134740 lal Opwekking/omzetting energie 1 173200 606600 la2 Industrie 704900 la3 Vervoer 325000 la4 commercieel/institutioneel 265900 la5 Huishoudelijk gebruik 34500 la6 Landbouw/bosbouw 25400 la7 Overige 13200 la8 Biomassa 8100 lb Vluchtige brandstofemissies 7800 l bl Olie & gas 0 lb2 Steenkoolmijnen 130730 Industriële procédés 2 4300 2a IJzer & staal 4800 2b Non-ferro metalen 8700 2c Anorganische chemicaliën 2600 2d Organische chemicaliën 102400 2e Niet-metallische mineralen 20000 2f Overige 300 3 100 3a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 50 Fabricage/verwerking chemicaliën 50 3c 100 3d Overige 500 4 500 4a 0 4b Dierlijk afval 0 4c Rijstteelt 0 4d Landbouwgrond 0 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 0 11050 6 5400 6a 0 6b Afvalwater 5650 6c Overige Afval Stortplaatsen Landbouw Zure gisting Gebruik van oplosmiddelen 5599 794 49 60 206 84 286 27 6 87 4806 1485 2817 40 9 0 6 5 2 3 0 0 0 0 0 10361 6267 2571 98 299 141 0 8669 7912 233 90 Totale emissies 3285620 24671 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC Voetnoten: 113600 56500 243600 156 156 66 29 36 12 12 0 0 2 1 0 0 351 0 2 90 234 0 0 6 0 0 0 6 393 0 15 1 277 64 0 20 0 9 11 928 13290 13202 2947 1412 7883 231 263 268 191 29 88 88 0 151 12 1 60 0 14 14 0 0 o o o 50 0 o o o 43 0 48 5 0 21 46229 46137 1215 3191 33718 2164 4037 1048 227 1711 92 59 0 2811 1563 398 6 14 0 224 0 0 o o o 2763 0 0 o o 2362 0 125 58 0 51 8422 7697 105 99 6529 342 464 155 61 111 849 792 0 1060 21 0 31 584 0 260 4045 1399 352 470 1327 739 0 381 0 178 131 0 109 67 0 13 13546 52006 14397 De schattingen van emissies van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap zijn gebaseerd op tot juni 1995 bijgewerkte schattingen in de 15 Lid-Staten. Bij optelling van de sub-totalen (b. v. l bl en lb2) komt men niet altijd uit op de totale uitstoot van een categorie (b. v. lb). Dit komt doordat in de emissie-inventarislijsten voor iedere Lid-Staat met altijd alle categorieën als genoemd in de IPCC-richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen zijn inbegrepen. 39 Emissies van finale niet-energetische consumptie (mei inbegrip van grondstoffen) zijn niet bij de totale emissies inbegrepen, waardoor de totale emissies in vergelijking met de IPCC-methodologie te laag geschat zijn. Emissies van finale nicl-cnergclische consumptie (FNEC) zijn gebaseerd op het totale koolstofgehalte van de produkten. Met bij elkaar optellen van de totale emissies en de FNEC-emissies zou derhalve tot een te hoge schatting leiden in vergelijking met de IPCC-methode. De uitstoot en/of verwijdering van C 02 door veranderingen in het landgebruik zijn voor een aantal landen niet bekend en derhalve niet in deze tabel opgenomen. Van niet-C02-broeikasgasemissies als gevolg van veranderingen in het landgebruik zijn evenmin schattingen beschikbaar. 3. 3. Grondstoffen De in tabel 3. 1 opgenomen emissieschattingen zijn gestructureerd overeenkomstig de instructies van de IPCC-richtsnoeren voor inventarislijsten voor broeikasgassen. De categorie "finale niet- energetische consumptie" (FNEC) is aan de tabel toegevoegd, daar de gedetailleerde IPCC- methode om met energieproduktie en -verbruik samenhangende C02-emissies te becijferen en de IPCC-richtsnoeren niet over de gehele linie met elkaar in overeenstemming zijn. In het algemeen wordt in de nationale verslagen van de Lid-Staten geen expliciete beschrijving gegeven van de hier gebruikte methode om de emissies van grondstoffengebruik te berekenen. Om de gegevens met elkaar in overeenstemming te houden heeft men voor de berekening van emissies van grondstoffen in elk van de Lid-Staten van Eurostat-schattingen gebruik gemaakt. Deze worden afzonderlijk in de categorie "finale niet-energetische consumptie (FNEC)" vermeld. Opgemerkt zij dat deze benadering in een lagere totale C02-uitstoot resulteert dan de IPCC- methode. Deze methode houdt bij de totale schatting van C02-emissies van energiebronnen rekening met de koolstof die bij het grondstoffengebruik vrijkomt, terwijl hier de emissies van grondstoffen bij de totale emissie niet verdisconteerd worden. De in de categorie "finale niet- energetische consumptie" vermelde emissies zouden als potentiële emissies van grondstoffen en andere niet-energetische bronnen moeten worden gezien. Deze categorie omvat ook de werkelijk in produkten opgeslagen koolstof die niet in de atmosfeer terechtkomt. Aldus valt de schatting van de totale C02-uitstoot, als weergegeven in tabel 3. 1, lager uit in vergelijking met de IPCC- methode, terwijl de som van de totale C02-emissies en "finale niet-energetische emissies" een te hoge schatting zou opleveren. 3. 4. Bunkers Overeenkomstig de tijdens de INC-9 genomen beslissingen zijn emissies van bunkers niet opgenomen bij de totale emissies in de samenvattende tabel 3. 1. De totale C02-emissies van scheepvaartbunkers in de EG bedroegen 113. 600 Gg in 1990 en de totale C02-emissies van luchtvaartbunkers 59. 100 Gg. Aangezien slechts enkele Lid-Staten schattingen van bunkerem issies hadden verschaft, zijn de schattingen van emissies door scheepvaartbunkers op Eurostat-cijfers gebaseerd. Emissies door luchtvaartbunkers zijn geschat door de Eurostat-cijfers voor het niet- wegvervoer te combineren met de CORINAIR-schattingen en/of de gegevens in nationale verslagen. Bijlage 1 geeft de emissieschattingen voor elk van de Lid-Staten. 3. 5. Onzekerheden 40 in de geschatte emissies zijn niet gekwantificeerd, daar kwantitatieve De onzekerheden schattingen van de onzekerheid in hoge mate onbetrouwbaar zouden zijn. Een statistische benadering om de onzekerheden in de emissieschattingen te kwantificeren, zou, om de hieronder volgende redenen, in dit stadium geen betrouwbare cijfers opleveren. Schattingen van door brandstofverbruik veroorzaakte C02-emissies (gebaseerd op cijfers voor de energiebalans) zijn met een onzekerheidsmarge van +1-3% vrij betrouwbaar. De onzekerheidsfactor in de schattingen van niet-C02-broeikasgasemissies is door het gebrek aan kennis van sommige bronnen en correcte emissiefactoren voor deze gassen veel hoger. Aangezien er meer, tot dusver onbekende brorfnen van deze gassen kunnen bestaan, valt te verwachten dat bij schattingen van deze emissies emissieschattingen voor andere gassen dan C02 neemt als volgt toe: CO < N0X < CH4 < NMVOC < N20, met een verveelvoudiging van de orde van grootte (honderden procenten). zullen uitvallen. De onzekerheidsfactor laag te 41 4. PROGRAMMA'S, BELEIDS- EN ANDERE MAATREGELEN 4. 1. Inleiding In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de beleids- en andere maatregelen die de Europese Gemeenschap heeft genomen met het doel de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Beleidsmaatregelen die uitdrukkelijk primair op een beperking van de uitstoot van broeikasgassen zijn gericht, worden in paragraaf 4. 2 t/m 4. 5 beschreven. Sectoriële-beleidsmaatregelen die ook specifieke milieumaatregelen omvatten en/of neveneffecten op de uitstoot van broeikasgassen hebben - het EG-beleid inzake landbouw, bosbouw, vervoer en afval - worden in paragraaf 4. 6 beschreven. Zo mogelijk zijn evaluaties opgenomen van het effect van deze beleidsmaatregelen op de emissies van broeikasgassen. In paragraaf 4. 7 wordt een samenvatting gegeven van de in dit hoofdstuk beschreven beleids- en andere maatregelen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de beleids- en andere maatregelen welke door de Raad zijn goedgekeurd, die welke door de Commissie zijn voorgesteld en die welke bij de Commissie in voorbereiding zijn. 4. 2. De communautaire strategie ter beperking van C02-emissies en ter verbetering van de energie-efficiëntie In oktober 1991 heeft de Commissie een algemene strategie voor de beperking van C02-emissies en de verhoging van het energierendement voorgesteld, met als doel de C02-emissies in de Gemeenschap in het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren (SEC(91)1744 def. ). Deze "no regref'-strategie gaat ervan uit dat de emissie van C02 tegen geen of weinig kosten kan worden verminderd en dat hiervoor momenteel in alle economische sectoren ruimte is, terwijl deze vermindering ook verdere voordelen voor de bestrijding van de luchtvervuiling en een continue energievoorziening, alsmede voor concurrentievermogen en werkgelegenheid met zich meebrengt. In juni 1992 is de Raad een pakket complementaire maatregelen en programma's aangeboden (COM(92)246 def. ). Het gaat hierbij in hoofdzaak om de volgende maatregelen en programma's: en transeuropese netwerken De communautaire energietechnologieprogramma's De bestaande EG-programma's, THERMIE en SAVE, zijn verbeterd en sinds 1990 zijn een nieuw programma, ALTENER, en een actie waarmee de rationalisering van het energiegebruik op regionaal en stedelijk niveau wordt beoogd, goedgekeurd. THERMIE is een programma ter bevordering van het gebruik van geavanceerde energietechnologie. SAVE en ALTENER verschaffen financiële steun voor een aantal acties op het gebied van energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen, maar hebben ook betrekking op de voorbereiding van regelgevingsmaatregelen op EG-niveau. Ook door het energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau en door de 42 ontwikkeling van transeuropese netwerken wordt tot de beoogde beperking van de C02~ emissies bijgedragen (punt 4. 3). Fiscale maatregel In juni 1992 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor een richtlijn van de Raad tot invoering van een geharmoniseerde heffing op de uitstoot van kooldioxide en op het gebruik van energie, dat nog niet door de Raad is goedgekeurd (punt 4. 4) Aanvullende nationale programma's De communautaire strategie vereist beleidsprogramma's waarmee de uitstoot van broeikasgassen in de Lid-Staten wordt beperkt en die een aanvulling vormen op de in Gemeenschapsverband te ontplooien activiteiten. De nationale programma's van de Lid-Staten worden in hoofdstuk 5 beschreven. EG-beschikking inzake een bewakingsmechanisme voor C02 en andere broeikasgassen Onderdeel van de communautaire strategie is een bewakingsmechanisme waarmee geverifieerd wordt of de door de Gemeenschap nagestreefde stabilisering van de C02- emissies wel haalbaar is. In het kader van het bewakingsmechanisme moeter, de Lid-Staten hun nationale programma's ter beoordeling aan de Commissie voorleggen. In juni 1993 is een beschikking inzake de instelling van het bewakingsmechanisme goedgekeurd (punt 4. 5) en overeenkomstig het Raamverdrag hebben de Lid-Staten hun nationale programma's èn/of mededelingen bij de Commissie ingediend. De eerste evaluatie vond plaats op basis van de door de Commissie in 1993 ontvangen nationale nationale programma's. programma's/mededelingen overeenkomstig het Raamverdrag, is in het najaai van 1995 gepland. bijgewerkte evaluatie tweede Een van de Deze vier hoofdpunten vormen de eerste stap die moet worden gezet om het nagestreefde doel, beperking van de kooldioxide-emissies, te kunnen bereiken. Met de uitstippeling van de strategie is een continu proces in gang gezet waarbij de goedgekeurde maatregelen geëvalueerd worden en nieuwe beleids- en andere maatregelen geformuleerd worden om de kooldioxidedoelstellingen te kunnen bereiken waartoe de Gemeenschap zich heeft verplicht. 4. 3. Communautaire programma's en initiatieven In deze punt worden de communautaire programma's beschreven ter ondersteuning van energietechnologie (THERMIE), energie-efficiëntie (SAVE), het gebruik van hernieuwbare energiebronnen (ALTENER) en het initiatief "energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau". Bovendien is een korte beschrijving opgenomen van het recente initiatief inzake transeuropese netwerken en op vrijwilligheid gebaseerde regelingen. (Programma ter bevordering van de THERMIE energiegebied) Bij de vermindering van nadelige milieu-effecten door een zuiniger energiegebruik, alsmede bij de overschakeling op hernieuwbare energiebronnen of op schonere methodes voor het gebruik toepassing van betere van fossiele brandstoffen komt het uiteindelijk technologische ontwikkeling op toch op de 43 aan. Het THERMIE-programma energietechnologieën de Raad (EEG) nr. 2008/90) heeft betrekking op de demonstratie en bevordering van het gebruik van schonere en efficiëntere energietechnieken om te bereiken dat deze gemakkelijker en op grotere schaal op de markt kunnen doordringen. (Verordening van THERMIE legde zich ook op andere communautaire doelstellingen toe, zoals een continue van sociale energievoorziening, concurrentievermogen en werkgelegenheid, de totstandbrenging van de interne markt en samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en het GOS (Gemenebest van Onafhankelijke Staten). economische samenhang, verbetering een en jaar (0,2% 140 min ecu per Het oorspronkelijke THERMIE-programma liep eind 1994 af, hoewel de van 1990 tot en met 1994 gesteunde projecten nog steeds gevolgd en bevorderd worden. Het totale budget bedroeg 700 min ecu ofte wel van de EG-begroting). De THERMIE-begrotingstoewijzing (85%) was grotendeels bestemd voor de ontwikkeling van innoverende technologie en projecten die het O&O-stadium reeds voorbij zijn, maar die, wegens technische en economische risico's, nog niet geïmplementeerd zijn. De overige 15% van de is besteed aan een uitgebreid scala van promotie-activiteiten, zoals begrotingstoewijzing marktevaluaties, toezicht op het projectverloop, documentatie, gegevensbanken, workshops, conferenties en opleiding. Om deze veelheid van maatregeien te kunnen uitvoeren, heeft de Commissie in Î991 een netwerk van organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET) opgezet, dat uit 49 zowel openbare als particuliere organisaties uit de Lid-Staten is samengesteld. Deze organisaties helpen bij het bevorderen en verspreiden van innoverende energietechnologie. Van 1990 tot en met 1994 werd voor 726 THERMIE-projecten bijstand verleend. Uit een kosten-batenanalyse van de in het tijdvak 1990-1993 gesteunde THERMIE-projecten bleek dat deze in de Gemeenschap in een vermindering van de C02-uitstoot met 42 miljoen ton zouden resulteren (hetgeen, afhankelijk van de reproduceerbaarheid, tot 625 miljoen ton zou kunnen oplopen), alsmede zouden helpen de emissies van andere milieuvervuilers als zure-regengassen, vluchtige organische verbindingen (VOC) en koolmonoxide te beperken. Volgens een evaluatie van het Directoraat-generaal 'Energie' van de Commissie zal men, over het geheel genomen, met iedere in het kader van het programma uitgegeven ecu 1617 kg aan cumulatieve C02-emissies kunnen helpen vermijden, dit in vergelijking met een "normale" energietechnologie, waarbij fossiele brandstoffen worden gebruikt. Wel dient men bij deze schatting met de volgende onzekerheidsfactoren rekening te houden: de gesteunde projecten zijn misschien niet volgens plan uitgevoerd; de evaluatie omvat ook een schatting van het verspreidingseffect, d. w. z. de verwachte reproduceerbaarheid bij andere projecten die voortvloeien uit technologieën in het kader van door THERMIE gesteunde projecten. De reproduceerbaarheid is naar schatting 15 maal het rechtstreekse effect van de gesteunde projecten. 1 januari 1995 is het programma voortgezet Vanaf niet-nucleaire energieprogramma, beter bekend als JOULE-THERMIE, als onderdeel van het communautaire vierdç kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, waaronder demonstratie. Binnen dit nieuwe programma worden voor het eerst de onderzoek- en ontwikkelingsaspecten van JOULE samengebracht r*et de demonstratie- en promotie-initiatieven van THERMIE. als het nieuwe 44 Het programma is een vitaal onderdeel van de EG-strategie om onze hedendaagse energieproblemen het hoofd te kunnen bieden. Voortbouwend op de in het verleden behaalde successen wil JOU LE-THERM IE helpen om de met energieproduktie en gcbi uik samrnhaugciulc negatieve- milieu-effecten te beperken, door duurzame en betrouwbare energiebonnen tegen redelijke prijzen te verzekeren en de technologische basis van het Europese bedrijfsleven te verstevigen. SAVE (Specifiek actieprogramma voor een efficiënter energieverbruik) Het SAVE-programma is in oktober 1991 goedgekeurd (Richtlijn van de Raad 91/565/EEG). Het zal eind 1995 aflopen. Doel van het programma is een efficiënter energieverbruik te bevorderen en daarbij door middel van wetten en voorschriften inzake verplichte energie-efflciëntienormen en met kwaliteitsmerktekens, normalisering, infrastructuren, proefprojecten, opleiding en verspreiding van informatie de C02-emissies te verminderen. Door een communautair raamwerk te creëren, maakt SAVE het voor de Lid-Staten mogelijk op nationaal niveau energie- efficiëntiemaatregelen goed te keuren. Voor het tijdvak 1. 1. 1991-31. 12. 1995 van het programma is een bedrag van 35 min ecu uitgetrokken. SAVE bestaat uit drie elementen: 1. Een programma van wetgeving voor een efficiënter energieverbruik, waarmee institutionele en administratieve hinderpalen voor investeringen in een efficiënter energieverbruik voor energieverbruikende apparatuur moeten worden vastgesteld. Onderstaande richtlijnen zijn reeds aangenomen: uit de weg moeten worden en normen geruimd de van Rendementseisen voor nieuwe verwarmingsketels (Richtlijn 92/42/EEG van de Raad). apparaten Energie-etikettering (Richtlijn 92/75/EEG van de Raad). In het kader van deze richtlijn is een richtlijn betreffende de etikettering van het energieverbruik van koelkasten en diepvriezers voor huishoudelijk gebruik (94/2/EEG) goedgekeurd. Energiecertificatie van gebouwen, facturering op basis van het werkelijk verbruik, financiering door derden, inspectie van verwarmingsketels en energy-auditing (Richtlijn 93/76/EEG van de Raad). isolatie van nieuwe gebouwen, huishoudelijke belangrijkste 2. in de Planning) Financiële ondersteuning ter bevordering van energie-efficiëntie-infrastructuren Lid-Staten. Het programma omvat projecten op gebieden als : onderwijs en opleiding, IRP gecombineerde financiering (Integrated Resource warmte-elektriciteitsproduktie, vaststelling van inzake energiebesparing en het volgen van de ontwikkeling in deze sectoren (targeting en monitoring), energie-efficiëntie in de transport- en bouwsector en de invoering van communautaire wetgeving het financiële-ondersteuningsprogramma voor het tijdvak 1991 t/m 1995 bedraagt 35 min ecu. De financiële bijdrage van de Gemeenschap kan 50% van de totale kosten bedragen. Tot dusver zijn 204 projecten gefinancierd voor een totaal bedrag van 21 min ecu. derden, door sectoriële doelstellingen Lid-Staten. Het budget van de in 3. Netwerk voor informatie-uitwisseling. 45 Het netwerk bestaat uit een databank met gegevens over energie-efficiëntiemaatregelen en specifieke stimuleringsacties, zoals conferenties, symposia en workshops. In het kader van het wetgevingsprogramma ter verbetering van de energie-efficiëntie zijn de volgende richtlijnen in voorbereiding: richtlijnen voorbereid betreffende inzake geïntegreerde hulpbronprogrammering Richtlijnen betreffende energie-efficiëntienormen voor huishoudelijke apparaten. De Raad heeft een Beschikking (PB nr. L 157) goedgekeurd betreffende PACE, een communautair actieprogramma voor een efficiënter elektriciteitsgebruik. In het kader van PACE worden efficiëntienormen voor huishoudelijke apparaten als koelkasten, elektromotoren, kantoorinrichtingen en industriële verlichting. Een richtlijn Planning-IRP). IRP voor elektriciteit en gas wordt actief gepromoot in het kader van de voltooiing van de interne energiemarkt. De nutsbedrijven zouden daarom de openstaande opties voor het beheer van vraag- en aanbodzijde (energie-efficiëntie en hernieuwbare energie) in gelijke mate aan een onderzoek moeten onderwerpen. Hiertoe is het nodig dat de nutsbedrijven winst kunnen maken, niet alleen met de verkoop van gas en elektriciteit, maar ook met de verlening van energiediensten, die o. a. de vorm kunnen aannemen van investeringen in energie-efficiëntie in eindgebruiksectoren. Etiketteringsrichtlijnen voor wasautomaten, afwasmachines en gloeilampen. (Integrated Resource Voor het SAVE-programma is geen evaluatie voorhanden van het effect in termen van hierdoor vermijdbare emissies van C02- of andere broeikasgassen. Het eerste SAVE-programma loopt tot eind 1995, maar energie-efficiëntie blijft, om redenen van rnlilieubescherming en energievoorziening en omdat de bevordering van dit programma samenhangt met belangrijke en coherente doelstellingen op het vlak van de interne markt en het concurrentievermogen, van cruciale politieke betekenis. In haar voorstel voor een nieuw SAVE-programma, SAVE-II (COM(95)225), heeft de Commissie voorgesteld hierin, zowel het communautair actieprogramma ten behoeve van een efficiënter elektriciteitsgebruik (PACE) als het initiatief voor regionaal en stedelijk energiebeheer onder te brengen. Al deze acties hebben onderling aanvullende doelstellingen en het SAVE Il-programma verschaft een veelomvattend raamwerk waarbinnen deze onderling samenhangende werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. Voorgesteld wordt beleidsmaatregelen voor een efficiënter energiegebruik te financieren: in het kader van dit programma de volgende negen categorieën studies en andere maatregelen voor de totstandbrenging van communautaire wetten, voorschriften en prestatienormen voor een efficiënter energiebruik; sectoriële proefprojecten met het oog op een snellere toestroming van energie- efficiëntie-investeringen en/of ter verbetering van de energie-consumptiepatronen, waartoe hoofdzakelijk van de gehele Gemeenschap bestrijkende netwerken gebruik zou moeten worden gemaakt; gerichte sectoriële proefprojecten met het oog op een snellere toestroming van energie- efficiëntie-invrsteringen en ter verbetering van energieconsumptiepatronen, die hoofdzakelijk door openbare en particuliere ondernemingen zouden moeten worden uitgevoerd; 46 tussen communautaire, door de Commissie of door derden voorgestelde maatregelen ter bevordering van de uitwisseling - voornamelijk via informatienetwerken - van ervaringen, waarbij het de bedoeling is door de keuze van geschikte methodes voor informatie-uitwisseling tot een betere coördinatie internationale, nationale, regionale en plaatselijke activiteiten te komen; nauwgezet toezicht op de per sector met de energiebesparende maatregelen gemaakte vooruitgang, zowel in de Gemeenschap als in de afzonderlijke Lid-Staten, zulks met inbegrip van het SAVE-programma zelf; specifieke maatregelen voor een samenhangender energie-efficiëntiebeleid in Lid-Staten en regio's door middel van steun voor de totstandbrenging van energie-efficiëntie- infrastructuren in die Lid-Staten en regio's waar het energie-efficiëntiebeleid nog niet voldoende tot ontwikkeling gebracht is; specifieke maatregelen ten behoeve van het energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau; studies en andere acties ter ondersteuning van energie-efficiëntie-initiatieven in het kader van andere programma's of met het doel energie-efficiëntie tot criterium van de communautaire strategische programma's te maken en evaluatie van en toezicht op de getroffen maatregelen. SAVE-II gaat op 1 januari 1996 van start en loopt t/m 31 december 2000. De voorgestelde begrotingstoewijzing bedraagt 150 miljoen ecu. ALTENER (Programma ter bevordering van hernieuwbare energiebronnen) Het ALTENER-programma is op 1 september 1993 door de Raad goedgekeurd (Beschikking 93/500/EEG van de Raad). Het algemene doel is het scheppen van een kader voor specifieke acties met het oog op een grotere markpenetratie van hernieuwbare energiebronnen (kleine waterkrachtinstallaties, windenergie, zonne-energie, biomassa, biobrandstof en biogas, alsmede aardwarmte-energie). Het programma loopt van 1993 tot en met 1997 en heeft een budget van 40 miljoen ecu. Tot nog toe zijn 114 proefprojecten gesteund, waarmee een bedrag van 11 miljoen ecu gemoeid is. De specifieke doelstellingen voor de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen in de Lid-Staten, zoals uiteengezet in ALTENER, zijn: het aandeel van de hernieuwbare energiebronnen in de totale energievoorziening verhogen van 4% in 1991 tot 8% in 2005; de elektriciteitsproduktie op basis van hernieuwbare energiebronnen verdrievoudigen; bij het verbruik van motorvoertuigen het marktaandeel van biobrandstoffen op 5% brengen. ALTENER bestaat uit de volgende, met die van SAVE vergelijkbare elementen: In voorbereiding: wetgevings- en normaliseringsmaatregelen. De normaliseringsmaatregelen zijn gericht op de totstandbrenging van een vrij verkeer van apparatuur voor het gebruik van hernieuwbare vormen van energie. Men overweegt een harmonisatie van veiligheidsnormen voor windenergiegeneratoren, alsmede specificaties voor biodiesel als motorbrandstof. Programma van financiële steun voor de uitwerking van technische normen en specificaties, voor opleidings-en voorlichtingsactiviteiten, sectorgewijze proefprojecten, biobrandstoffen, en programmering risico's, vraagbeheersing, geïntegreerde financiering door derden, waarborgen bij financiële hulpbronnen (IRP) van 47 plaatselijke-ontwikkelingsplannen en haalbaarheidstudies. In 1993 en 1994 zijn in totaal 114 projecten gesteund. Netwerk voor informatie-uitwisseling. Informatie- en promotie-activiteiten, zoals coördinatie van nationale, communautaire en internationale activiteiten, symposia, conferenties, workshops en gegevensbanken. Het ALTENER-programma is niet getoetst op zijn effect in termen van emissies van C02 of andere broeikasgassen die door het programma vermeden zijn. Energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau Dit van 1990 daterende initiatief dient ter bevordering van studies over de vaststelling en uitvoering van energieplannen. Het is verder gericht op verspreiding en overdracht van de expertise op dit terrein door de gehele Unie heen. Een hoofddoelstelling van de in het kader van dit initiatief uitgevoerde lokale en regionale projecten is het milieu te beschermen door het energiebeheer verder uit te bouwen, de energie-efficiëntie te vergroten en door alternatieve opties voor energieproduktie te verschaffen. Dit initiatief zal, met een totaal budget van 20 miljoen ecu, in het SAVE Il-programma worden ondergebracht. In voorbereiding: transeuropese netwerken De overstap op schonere brandstof met een lager koolstofgehalte kan energie- en milieuvoordelen opleveren, vooral in die regio's waar men, als gevolg van infrastructurele beperkingen, in het verleden niet aan brandstoffen als aardgas heeft kunnen komen. Transeuropese netwerken spelen een rol van cruciaal belang bij het overbrengen van schonere brandstoffen naar perifere regio's, alsmede wanneer het erom gaat de flexibiliteit van het Europese gasvoorzieningssysteem te vergroten. Hoe efficiënter en flexibeler deze netwerken kunnen worden gemaakt, des te minder reden bestaat er voor bezorgdheid over voorzieningsproblemen bij een snelle overschakeling op aardgas. Hetzelfde geldt voor in de gehele Gemeenschap uit koolstofarme/-vrije energiebronnen gewonnen elektriciteit wordt gebruikt. transeuropese elektriciteitsnetten, waarbij Regelingen op basis van vrijwilligheid Wil men de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen kunnen verminderen, dan is het nodig dat hieraan door alle betrokken sociaal-economische subjecten actief wordt meegewerkt. Voor vrijwillige regelingen en zelfreguleringsafspraken moet in de toekomst een belangrijke rol worden weggelegd. De Commissie heeft onlangs een mandaat verleend aan CEN/CENELEC (een internationale normaliseringsinstelling op elektriciteitsgebied) om Europese normen uit te werken voor zonnewarmtesystemen en onderdelen daarvan. Evenzo wordt aan normen gewerkt voor de stroomwinning uit zonne-energie en windturbines. Een grootschaliger toepassing van op een efficiënt energiegebruik gerichte minimumnormen zou uit energie- en milieu-oogpunt voordelig zijn. De diensten van de Commissie hebben ook samen met de Europese elektriciteitsbedrijven gewerkt aan rendabele methodes om de C02. -emissies via vraag- en aanbodopties bij de elektriciteitsvoorziening terug te dringen. Bovendien worden onderhandelingen gevoerd over een vrijwillig etiketteringsprogramma betreffende de energie-efficiëntie van computer- en andere kantoorapparatuur. Deze vrijwillige regeling, waarbij fabrikanten uit de VS en Japan zouden kunnen worden betrokken, zou in een bijna wereldomvattende etiketteringsregeling voorzien. 4. 4. Het voorstel voor een energie-koolstofheffing 48 In juni 1992 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een richtlijn van de Raad ingediend (COM (92)226 def. ) tot invoering van een heffing op alle energieprodukten, met uitzondering van hernieuwbare energiebronnen, voor 50% gebaseerd op de energiewaarde en voor 50% op het koolstofgehalte van de brandstoffen. Doel was de verbetering van de energie-efficiëntie en bevordering van het gebruik van brandstoffen bij de verbranding waarvan minder of geen C02 vrijkomt. Voorgesteld werd de heffing stapsgewijze in te voeren, te beginnen met een tarief van 0,21 ecu per gigajoule en 2,81 ecu per ton C02 in het eerste jaar (hetgeen overeenkomt met US$ 3 per vat olie). In elk van de volgende zeven jaren worden deze tarieven dan verhoogd met een derde van de belastingtarieven van het eerste jaar. In het laatste jaar bedragen deze tarieven dan 0,7 ecu per gigajoule en 9,4 ecu per ton C02, overeenkomend met US$ 10 per vat. Voor elektriciteit wordt de input in krachtcentrales belast op basis van het koolstofgehalte van de gebruikte brandstoffen. Wat de energie betreft, wordt de heffing vastgesteld in ecu per M Wh. Grondstoffen, d. i. als zodanig gebruikte energiebronnen, worden niet belast. bedrijven energie-intensieve gelden dan progressieve Voor en voorwaardelijke belastingvrijstellingen. De reducties zijn afhankelijk van het aandeel van de energiekosten in de totale toegevoegde waarde van de met gebruikmaking van de energie verkregen produkten. Volledige belastingvrijstelling zou eventueel kunnen worden verleend aan die bedrijven welke energie-intensieve produktieprocédés gebruiken en in hoge mate op de externe handel zijn aangewezen. belastingverlagingen Naar schatting zou dit belastingvoorstel tegen het jaar 2000 een vermindering met 3,8% t. o. v. het C02-emissieniveau van 1990 opleveren. Huidige stand van het voorstel Voor de goedkeuring van een fiscale maatregel is unanieme instemming van de Raad vereist. Tijdens de op 9 december 1994 te Essen gehouden vergadering heeft de Raad kennis genomen van het voornemen van de Commissie om richtsnoeren voor gemeenschappelijke parameters vast te stellen ten behoeve van die Lid-Staten welke bereid zijn een C02-/energieheffing toe te passen. Bij wijze van follow up van deze conclusies besloot de Commissie op 10 mei 1995 in antwoord op de bij eerdere discussies van de Raad geuite bezwaren, haar aanvankelijke voorstel te amenderen. De voornaamste voorgestelde wijziging houdt in dat de toepassing van een geharmoniseerde heffing zal worden voorafgegaan door een overgangsperiode gedurende welke de Lid-Staten wel met geharmoniseerde structuren moeten werken, maar vrij gelaten worden om de belastingtarieven per produkt vast te stellen, vooropgesteld dat de door de Gemeenschap nagestreefde beperking van de C02-uitstoot door verbetering van de energie-efficiëntie en overschakeling op koolstofarme of -vrije brandstoffen volledig in de structuur van de gehanteerde tarieven tot uitdrukking komt. Bovendien worden de in het oorspronkelijke voorstel genoemde minimumtarieven (US$ 3/bbl) herzien (US$ 10) en moeten deze nu worden gezien als de streefcijfers waar de Lid-Staten op middellange termijn met hun binnenlandse belastingtarieven naartoe moeten werken. De Commissie geeft er ook de voorkeur aan, ten einde een en ander te vereenvoudigen en de administratieve kosten te beperken, zoveel mogelijk naar de bepalingen van bestaande accijnsrichtlijnen te verwijzen. Natuurlijk bestaat bij deze benadering niet langer behoefte aan bepaalde vrijwaringclausules (conditionaliteit en tijdelijke opschorting van de belasting), die dan 49 ook geschrapt worden. Voorts zou de wens het concurrentievermogen van het bedrijfsleven op peil te houden, voor de Lid-Staten een stimulans moeten zijn om het uit deze belasting verkregen inkomen te gebruiken om andere discriminerende heffingen, en vooral die op arbeid, te verlagen. 4. 5 Het bewakingsmechanisme In de Beschikking van de Raad van 24 juni 1993 (93/389/EEG) is een bewakingsmechanisme ingevoerd voor de uitstoot van antropogene emissies van C02 en andere broeikasgassen die niet onder het Protocol van Montreal vallen. Overeenkomstig deze beschikking moeten de Lid-Staten nationale programma's opstellen, publiceren en ten uitvoer leggen voor de beperking van door menselijk toedoen veroorzaakte C02-emissies. De programma's moeten op gezette tijden worden bijgewerkt. De Commissie zorgt voor een jaarlijkse evaluatie van de nationale programma's ten einde na te gaan of de in de toereikend zijn om de nagestreefde Gemeenschap als geheel gemaakte vorderingen emissiestabilisering te kunnen verwezenlijken. Het tweede evaluatieverslag (1994-1995) is momenteel in voorbereiding. Dit verslag zal aan de Raad en het Europees Parlement worden toegezonden. De Raad geeft in zijn beschikking aan welke informatie in de nationale programma's moet worden verstrekt: uitstoot in het referentiejaar 1990, inventarislijsten van emissies per bron en de absorptie per put, bijzonderheden omtrent nationale beleids- en andere maatregelen die beperking en absorptie van C02-emissies bevorderen, schema's van het verloop van de nationale emissies tussen 1994 en 2000, genomen of overwogen maatregelen voor de tenuitvoerlegging van relevante communautaire wetten, voorschriften en beleidsmaatregelen en een beoordeling van de economische gevolgen van deze maatregelen. De ter bepaling van emissies en verwijdering per absorptieput te gebruiken methodologie moet verenigbaar zijn met die welke door de werkgroep klimaatverandering (IPCC) is ontwikkeld. Hierbij moet rekening worden gehouden met de ontwikkelingen waartoe in het kader van het UN FCCC wordt besloten. Ten aanzien van andere broeikasgassen moeten de Lid-Staten de Commissie gegevens verstrekken over de emissie van deze gassen, alsmede een beschrijving van de genomen of overwogen maatregelen om deze emissies terug te dringen. Bij de beschikking wordt een uit vertegenwoordigers van de Lid-Staten bestaand comité ingesteld, dat onder voorzitterschap van de Commissievertegenwoordiger staat. Tot medio 1995 heeft dit bewakingscomité vijf vergaderingen gehouden. Het heeft twee documenten goedgekeurd, het ene over de vorm en inhoud van de jaarlijkse inventarislijsten en het andere over een methodologie voor de evaluatie van de gemaakte vooruitgang en voor de samenstelling van de nationale programma's. 4. 6. Sectorbeleid In deze punt wordt aandacht besteed aan beleidssectoren waarin specifieke milieumaatregelen een rol spelen en/of die bijdragen tot de beperking van broeikasgasemissies. Behalve wat het 50 vervoerbeleid betreft, zijn geen evaluaties gemaakt van de kwantitatieve resultaten van het met betrekking tot broeikasgasemissies gevoerde beleid. Landbouwbeleid Een mijlpaal van het communautaire landbouwbeleid in de jaren negentig was de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) in 1992. Sommige maatregelen in het kader van de GLB-hervorming, die primair door economische en sociale overwegingen werden ingegeven, zijn op zich reeds van invloed op de uitstoot van broeikasgassen. Naast deze hervorming werd, als onderdeel van de zogenoemde "begeleidende maatregelen", een aantal maatregelen op landbouw-/milieugebied goedgekeurd. Voorafgaand aan de GLB-hervorming werden de Richtlijn inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (EEG/676/91) en de drinkwaterrichtlijn van de Gemeenschap (EEG/778/80) goedgekeurd, met het doel de nitraatconcentraties in drinkwater te verlagen. Te zamen hebben deze richtlijnen een effect op het gebruik van nitraathoudende kunstmest, hetgeen tot een vermindering van de N20-emissies kan leiden. De tenuitvoerlegging van de drinkwaterrichtlijn dateert echter van vóór 1990, zodat deze thans haar grootste effect wel heeft gehad. Eveneens van voor de GLB-hervorming dateert de instelling van het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL) (Richtlijn EEG/2328/91 van de Raad), dat, onder andere, voor maatregelen ter bescherming van het milieu middelen ter beschikking stelde. De GLB-hervorming heeft op zich onder andere tot gevolg gehad dat de landbouwprijzen omlaag zijn gegaan. Door een daling van de landbouwprijzen wordt het gebruik van minerale kunstmeststoffen minder rendabel, waardoor het verbruik met ongeveer 1/3 terugloopt. Aldus wordt de totale uitstoot van N20-emissies als gevolg van het gebruik van nitraat- en amoniumkunstmest verminderd. Bovendien wordt de wisselbouw als geheel minder intensief door de toepassing van verplichte braakleggingsregelingen (EEG 1765/92)8. Daar komt nog bij dat de mogelijkheid om niet-voedingsgewassen op uit de produktie genomen gronden te verbouwen een positieve stap vormt in de richting van een vermindering van de broeikasgasemissies, omdat hierdoor tot een vervanging van fossiele brandstoffen door biobrandstof wordt bijgedragen. Met Verordening (EEG) nr. 2066/92 wil men de rundvleesproduktie extensiveren door alleen tot de maximale beweidingsdichtheid premies toe te kennen. De maximale beweidingsdichtheid bedraagt momenteel 3 stuks vee per hectare graasland en 2 stuks vee per hectare vanaf 1996. Hierdoor wordt de door vee veroorzaakte CH4-uitstoot per hectare verminderd. De Lid-Staten worden gemachtigd de rundvleespremie alleen toe te kennen aan boeren die zich aan bepaalde milieuvoorschriften houden (EEG 3611/93). De verordeningen betreffende het EOGFL werden, als begeleidende maatregelen van de GLB- hervorming, gewijzigd op het punt van de landbouwmaatregelen (EEG 2078/92) en van de bevordering van bebossingsmaatregelen (EEG 2080/92). Tot een intensivering op overblijvende bouwgronden zal het alleen komen indien als gevolg van een vermindering van de totale produktie de marktprijzen omhoog gaan. Een dergelijk prijseffect is niet waarschijnlijk aangezien de landbouwmarkten nog steeds gereguleerd zijn en daarom maar in beperkte mate op marktbe we gingen reageren. 51 landbouw/milieumaatregelen maken deel uit van op nationaal niveau opgestelde De zoneprogramma's. Deze programma's houden een bevordering in van: extensieve en ecologisch verantwoorde produktiemethodes; gebruik van landbouwgronden als graasland; vermindering van de beweidingsdichtheid; onderhoud van braakliggende gronden; 20-jarige braaklegging voor ecologische doeleinden; openstelling van landbouwgronden voor het publiek; bescherming van de genetische verscheidenheid; proefprojecten en opleiding van boeren. De landouw-/milieumaatregelen worden door het EOGFL in minder ontwikkelde regio's voor 75% en in de overige regio's voor 50% gecofinancierd. Het voor de periode 1993-1997 beschikbare budget is 3670 min ecu. De evaluatie van in totaal 214 zoneprogramma's door de Commissie is nog niet afgerond. Tot nog toe zijn 59 programma's goedgekeurd. Bosbouwbeleid Met een aantal EG-verordeningen wordt bebossing in de Lid-Staten aangemoedigd, waarbij het de bedoeling is dat het groeiend bosareaal een gunstige weerslag op het milieu heeft. EG- Verordening nr. 1610/89 inzake de ontwikkeling van bossen in plattelandsgebieden voorziet in financiële participatie van de Gemeenschap in onder andere de volgende maatregelen: bebossing en bosverbetering; aanleg van boomkwekerijen; herstel van door brand beschadigde bossen; acties om de mensen meer bewust te maken van de belangrijke rol van de bosbouw bij instandhouding van het ecologisch evenwicht Deze maatregelen worden beperkt tot minder ontwikkelde gebieden en moeten worden uitgevoerd in het kader van de door de Lid-Staten ingediende en door de Commissie goedgekeurde regionale-ontwikkelingsprogramma's. De GLB-hervorming wordt begeleid door een maatregel ter bevordering van bebossing (EEG 2080/92). Met deze maatregel - het aanleggen van bossen in landbouwgebieden en de hiermee samenhangende vergroting van de C02-absorptiecapaciteit - wordt bijgedragen tot een beter ecologisch evenwicht. Op contractuele basis wordt financiële hulp verstrekt ter dekking van de kosten in verband met: bebossing van landbouwgronden; inkomensverliezen door andere bestemming van landbouwgronden (20 jaar); onderhoud v^n bosgronden (5 jaar); investeringen ter verbetering van bosgronden (bescherming tegen brand). In de financiering van deze maatregelen wordt deelgenomen door het EOGFL, en wel voor 75% voor minder ontwikkelde regio's en voor 50% voor de overige. Voor de periode 1993-1997 is een budget van 1260 min ecu beschikbaar. Indirect hebben maatregelen luchtverontreiniging een ter bescherming van bossen stimulerende uitwerking op de netto primaire produktiviteit van bomen, waardoor de potentiële absorptie van C02 wordt vergroot (EEG 3528/86 en 2157/92). Deze maatregelen houden in dat de bossen onder geregeld toezicht staan en dat er proefprojecten ter verkrijging van meer kennis tegen 52 over het effect van luchtvervuiling op bossen worden uitgevoerd. Bovendien wordt met Verordening (EEG) nr. 2158/92 beoogd bossen tegen brand te beschermen. Deze maatregel houdt het volgende in: de uitwerking door de Lid-Staten van plannen om bossen tegen brand te beschermen; een communautair informatiesysteem inzake bosbranden; communautaire steun voor brandpreventieprojecten. Vervoerbeleid Het vervoer vormt een belangrijke bron van broeikasgasemissies in de Gemeenschap. Na energieproduktie komt het op de tweede plaats als C02-genererende sector, gevolgd door de huishoudens, de tertiaire sector en de industrie. Momenteel is het transport verantwoordelijk voor ongeveer één kwart van de totale uitstoot van C02 in de Gemeenschap. Indien er zich verder geen grote veranderingen voordoen, kan verwacht worden dat de van het verkeer afkomstige emissies tussen 1990 en 2000 aanzienlijk zullen toenemen. Dit maakt de transportsector tot een belangrijk zorgenkind van iedere strategie om klimaatverandering tegen te gaan. Kenmerkend voor het vervoer in de EG is de sterke groei die deze sector doormaakt: van 1990 tot 2000 wordt een groei van het aantal voertuigkilometers van 17% verwacht voor personenauto's, van 26% voor kleine bedrijfsvoertuigen en 13% voor tweewielers; het luchtverkeer in Europa (met uitzondering van de nieuwe onafhankelijke staten) zal volgens de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie tot het jaar 2003 met 5,2% toenemen. Wat de door het verkeer teweeggebrachte broeikasgasemissies betreft, heeft de Gemeenschap in hoofdzaak twee soorten instrumenten tot haar beschikking: Regelgeving, d. w. z. wetten en voorschriften betreffende maximale emissies of technische normen voor voertuigen, vliegtuigen, enz. In Richtlijn 93/226/EG van de Commissie wordt een methode voor de meting van C02- emissies van personenauto's vastgesteld, maar blijven desbetreffende normen achterwege. De Commissie is voornemens in het najaar van 1995 een mededeling over deze materie aan de Raad voor te leggen. De Gemeenschap heeft aanmerkelijke vooruitgang gemaakt bij de beperking van andere met de transportsector samenhangende broeikasgasemissies. Voortbouwend op eerdere wetgeving heeft de Gemeenschap tussen 1990 en 1994 strakkere normen vastgesteld voor de emissie van NOx, C 02 en VOC's van wegvoertuigen. Deze normen hebben voor de Lid-Staten kracht van wet. De hieronder genoemde data betreffen de verplichte toepassing van de normen op alle nieuwe voertuigen in de Gemeenschap: * Voor zware bedrijfsvoertuigen worden met Richtlijn 91/542/EEG van de Raad van 1. 10. 1991 de emissiegrenzen voor CO, koolwaterstoffen en NOx in twee stappen verlaagd en wel vanaf respectievelijk 1. 10. 1993 en 1. 10. 1996. Voor lichte bedrijfsvoertuigen worden met Richtlijn 93/59/EEG van de Raad van 28. 6. 1993 de emissiewaarden voor CO, koolwaterstoffen en NOx vanaf 1994 verlaagd. * 53 * * * Voor personenauto's worden met Richtlijn 94/12/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23. 3. 1994 de emissiewaarden voor CO, koolwaterstoffen en NOx vanaf 1997 verlaagd. Op grond van Richtlijn 92/6/EEG moeten vrachtwagens (85 km/uur), autobussen en touringcars (100 km/uur) met snelheidsbegrenzers worden uitgerust, hetgeen deels met terugwerkende kracht moet gebeuren. Geschat wordt dat deze richtlijn het energieverbruik en daarmee de C02-uitstoot, bij deze voertuigen met minstens 5% zal terugbrengen. In het kader van de communautaire wetgeving inzake verkeersgeschiktheids- keuringen stelt Richtlijn 92/55/EEG minimumnormen en -criteria vast voor met betrekking tot alle voertuigen uit te voeren emissieproeven. Aangezien de uitstoot van schadelijke gassen voor een groot deel aan slecht onderhoud van het voertuig te wijten is, zal deze richtlijn waarschijnlijk belangrijke gevolgen hebben. Fiscale maatregelen om invloed te kunnen uitoefenen op de vraag naar vervoerdiensten, tussen verschillende vormen van vervoer en op de ecologische op de keuze eigenschappen van brandstoffen. Dat belastingprikkels voor de verwezenlijking van milieudoelstellingen bevorderlijk kunnen zijn, is gebleken bij de met auto-emissies opgedane ervaringen. Verschillende Lid-Staten hebben fiscale prikkels gebruikt om de invoering van auto's te bevorderen die al aan nieuwe communautaire normen voldoen voordat deze verplicht worden gesteld en met Richtlijn 92/458/EEG van de Raad inzake emissies van kleine motorvoertuigen wordt een kaderregeling voor dergelijke fiscale prikkels vastgesteld. Accijnsheffing op motorbrandstoffen heeft een verhogend effect op de vervoerskosten en kan daarom worden gebruikt als middel om het verbruik van deze produkten terug te dringen en aldus de emissies van broeikasgassen te helpen beperken. In Richtlijn 92/82/EEG van de Raad worden de volgende minimumtarieven vastgesteld voor accijnzen op benzine en dieselolie9: 337 ecu per 1000 liter voor loodhoudende benzine; 287 ecu per 1000 liter voor loodvrije benzine; 245 ecu per 1000 liter voor gasolie als aandrijfbrandstof; 100 ecu per 1000 kg voor vloeibaar petroleumgas en methaan aandrijfbrandstof; 245 ecu per 1000 liter voor kerosine als aandrijfbrandstof. als Tot dusver is dit instrument niet gebruikt met het expliciete doel de uitstoot van C02 en andere schadelijke stoffen te verminderen, daar de minimumaccijnstarieven op communautair niveau alleen zijn vastgesteld met het oog op het nationale belastingbeleid van de Lid-Staten en de interne-marktvereisten. In haar verslag over de tweejaarlijkse herziening van de minimumaccijnstarieven voor minerale oliën in 1993 en 1994 zag de Commissie het milieubeleid en de uitstoot van C02 als onderwerpen die bij de uitwerking van het fiscaal beleid in overweging zouden moeten worden genomen. De Commissie bekijkt momenteel het probleem van de externe-transportkosten en hoe deze geïnternaliseerd kunnen worden. De Commissie is voornemens in de nabije toekomst een groenboek over deze materie te publiceren. Voor Luxemburg gelden specifieke (lagere) tarieven. 54 Met het doel het gebruik van hernieuwbare energie in de transportsector te bevorderen, heeft de Commissie de Raad een voorstel voorgelegd betreffende accijnzen op motorbrandstoffen van agrarische oorsprong ("biobrandstoffen"). Deze ontwerp-richtlijn voorziet in belastingverlichting voor biobrandstoffen ten opzichte van conventionele brandstoffen (benzine en dieselolie). Indien het voorstel voor een koolstof-/energieheffing (zie punt 4. 4) wordt goedgekeurd, zal het gevolgen hebben voor de uitstoot van broeikasgassen in de transportsector. Doen zich verder geen grote veranderingen voor, dan zal de totale C02-uitstoot door het wegverkeer tussen 1990 en 2000 naar verwachting met 24,5% toenemen (document van DG XVII (Energie) over de gevolgen van de voorgestelde koolstof-/energieheffing, 23. 10. 1992). Wat de overige broeikasgassen betreft, zijn de voorspellingen als volgt: emissies in 2000 vergeleken met 1990 CH4 N20 CO NOx NM VOC - 4 1 , 3% + 237,6% - 5 3 , 3% - 3 7 , 1% - 52,9% Afvalbeleid Wat verpakkingsafval betreft, hebben de Raad en het Europees Parlement op 4 maart 1974 Richtlijn 94/62/EEG goedgekeurd met het doel nationale maatregelen voor het beheer van verpakkingsmaterialen en -afval te harmoniseren en een hoge mate van milieubescherming mogelijk te maken. Deze maatregelen zijn in de eerste plaats gericht op het voorkomen van de produktie van verpakkingsafval en, als bijkomend grondbeginsel, op het hergebruik van verpakkingsmaterialen, de recyclage en andere vormen van recuperatie van verpakkingsafval, om te bereiken dat er uiteindelijk minder van dergelijk afval verwijderd moet worden. Aldus komt het ook tot een vermindering van de C02 - en CH4-emissies. De maatregelen houden onder andere voor de Lid-Staten de verplichting in dat zij binnen vijfjaar na de tenuitvoerlegging van de richtlijn in staat moeten zijn 50% van hun verpakkingsafval te recupereren10. Hiervan moet dan tussen 25 en 45% gerecycleerd worden. Voor een tweede vijfjarige periode zullen door de Raad nieuwe streefcijfers worden vastgesteld. Bovendien voorziet de richtlijn in systemen voor het aanbrengen van merktekens, normalisering, maximaal toelaatbare concentraties van zware metalen, informatiesystemen ter harmonisering van gegevens inzake verpakkingsafvalbeheer tussen de Lid-Staten, informatie voor verpakkingsgebruikers en rapportagevereisten voor Lid-Staten. Tijdens de op 8 en 9 juni 1994 gehouden vergadering heeft de Raad een gemeenschappelijk standpunt goedgekeurd over een richtlijn van de Raad inzake afvalstortplaatsen. De gewijzigde richtlijn voorziet in een vergunningenstelsel, met inbegrip van vereisten voor toezicht- en controleprocedures. De vergunning zal inhoudelijk aan de algemene vereisten voor alle Met uitzondering van Griekenland, Ierland en Portugal. 55 categorieën stortplaatsen moeten voldoen, waaronder het nemen van passende maatregelen ten einde de ophoping en verspreiding van het in vuilstortplaatsen gevormde gas te kunnen beheersen. Dit gas moet worden opgevangen, behandeld en gebruikt, tenzij de bevoegde overheden uit ecologische overwegingen anderszins beschikken. Een en ander zal resulteren in in een vermindering van de een efficiënter beheer van afvalstortplaatsen methaanemissies. en aldus 4. 7. Werkdocument van de Commissie over de klimaatveranderingstrategie van de EU en de daarbij te maken keuzen Analyses, waarbij de algemeen gekoesterde verwachtingen ten aanzien van energieprijzen en economische groei in aanmerking worden genomen, wijzen uit dat de Gemeenschap 5 à 8% zou kunnen achterblijven bij haar streefcijfers voor de stabilisering van de C02-emissies waartoe zij zich verplicht heeft. Men is nu de mening toegedaan dat de bestaande communautaire en nationale wetten en voorschriften rigoureuzer geïmplementeerd moeten worden. Op verzoek van de Raad heeft de Commissie op 1 maart 1995 een eerste analyse voorbereid van de beleidsopties die de Raad met betrekking tot de beperking van de C02-uitstoot in het tijdvak 2005-2010 zou moeten overwegen (CEC 95/288 final). Uit deze eerste analyse komt reeds duidelijk naar voren dat er aanzienlijke technische mogelijkheden bestaan om de C02-emissies na het jaar 2000 te beperken en te verminderen. Wil men dit potentieel kunnen benutten, dan zullen er maatregelen moeten worden genomen die zoden aan de dijk zetten, zoals de verbetering van de energie-efficiëntie en de doorbraak van hernieuwbare energiebronnen, voltooiing van de interne energiemarkt, het overstappen op andere vormen van vervoer, een opwaartse bijstelling van energieheffingen, een grotere nadruk op het O&O-beleid en een nauwere samenwerking met derde landen. Bovendien onderstreepte de Commissie hierbij dat van vele maatregelen op dit terrein aanzienlijke voordelen kunnen worden verwacht in andere beleidssectoren, zoals energie, O&O en vervoer, alsmede ten aanzien van groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid, zoals reeds in het Witboek van de Commissie van december 1993 wordt aangegeven. In het licht van de beraadslagingen over het bij de Raad ter tafel liggende werkdocument en van de besluiten van de eerste conferentie van de UN FCCC-partijen werkt de Commissie momenteel aan een meer gedetailleerde analyse. 4. 8. Samenvatting Onderstaande tabellen geven een samenvatting van de in dit hoofdstuk beschreven programma's, beleids- en andere maatregelen. Er wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen door de Raad goedgekeurde, door de Commissie voorgestelde en bij de Commissie in voorbereiding zijnde programma's, beleids- en andere maatregelen (respectievelijk tabel 4. 1, 4. 2 en 4. 3). 56 Tabel 4. 1. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen. Naam THERMIE I Tijdvak Budget Beschrijving 1990 - 1994 700 min ecu Financiële steun voor schone energietechnologie SAVE-programma 1991 - 1995 35 min ecu Financiële steun voor energie-efficiëntieprojecten SAVE-wetgeving Energiebeheer op regionaal en stedelijk niveau 1992 -. 1992 -. 1994 -. 1990 - 1995 Energie-efficiëntienormen voor nieuwe verwarmingsketels Energie-etikettering van de meest gebruikte huishoudapparaten, kaderrichtlijn Energie-etikettering van koelkasten en diepvriezers 20 min ecu Steun voor energieplannen op regionaal en stedelijk niveau ALTENER-programma 1993 - 1997 40 min ecu Financiële steun voor hernieuwbare energie Vrijwillige maatregelen Bewakingsmechanisme 1993 - 2000 CEN/CENELEC zal normen opstellen voor zonneënergie met CEN/CENELEC-systemen, elektriciteitswinning uit zonneënergie en windturbines Procedures voor toezicht op de bij de stabilisatie van C02-emissies gemaakte vorderingen GLB-hervorming, prijsverlaging 1992 - Door lagere landbouwprijzen minder gebruik van kunstmest en daardoor minder N20-emissies GLB-hervorming braakleggingsregeling 1992 - Door verplichte braaklegging wordt de teelt van biobrandstoffen bevorderd GLB-hervorming, extensivering van de veeteelt 1992 Koppeling van premies aan een maximumbeweidingsgraad en daardoor vermindering van de door vee veroorzaakte CH4-emissies 57 Tabel 4. 1. Door de Raad goedgekeurde programma's, beleids- en andere maatregelen (vervolg). Naam Tijdvak Budget Beschrijving Landbouw-/milieumaatregelen 1993 - 1997 3670 min ecu Financiële steun voor zoneprogramma's, m. i. v. milieumaatregelen Bebossing 1993 - 1997 1260 min ecu Financiële steun voor bebossing Bescherming van bossen tegen verontreiniging Bescherming van bossen tegen brand Emissienormen voor zware bedrijfsvoertuigen Emissienormen voor lichte bedrijfsvoertuigen Emissienormen voor personenauto's Belastingmaatregelen voor motorbrandstoffen Richtlijn inzake afvalstortplaatsen beperking van CH4-emissies 1992 - 1996 29,4 min ecu Vergroting van de netto primaire produktiviteit van bomen en daarmee van de potentiële C02-absorptie 1992 - 1996 70 min ecu Maatregelen ter bevordering van de C02-absorptie 1993 1993 - 1997 1992 1994 - Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Emissienormen voor CO, koolwaterstoffen en NOx Minimumaccijnzen op benzine en dieselolie Milieunormen voor vuilstortplaatsen 58 Tabel 4. 2. Door de Commissie voorgestelde programma's, beleids- en andere maatregelen. Naam Tijdvak Beschrijving THERMIE II 1994 - 1998 Financiële steun voor schone energietechnologie Energie-/koolstofheffing Belasting van fossiele brandstoffen op basis van energiewaarde en koolstofgehalte (50/50) Richtlijn inzake verpakkingsafval Harmonisatie van nationale maatregelen betreffende verpakkingsafval, waarvan 50% gerecupereerd en 25-45% gerecycleerd moet worden Tabel 4. 3. Bij de Commissie in voorbereiding zijnde programma's, beleids- en andere maatregelen. Naam SAVE-wetgeving Beschrijving Normen voor een efficiënt energiegebruik voor koelkasten, elektromotoren, kantooruitrustingen en industriële verlichting Richtlijn inzake geïntegreerde programmering van hulpbronnen (IRP) Etiketteringsrichtlijnen voor wasmachines, afwas au torn aten en gloeilampen ALTENER-wetgeving Harmonisatie van veiligheidsnormen voor windenergiegenerators en specificaties voor biodiesel Transeuropese netwerken Schepping van infrastructuren voor gas- en elektriciteitstransport Vrijwillige maatregelen Vrijwillige energie-etikettering van computers en andere kantoorapparatuur C02-emissienormen voor personenauto's Nieuwe emissienormen voor personenauto's houden ook normen voor C02-emissies in Belastingmaatregelen op vervoergebied Verhoging van de minimumbrandstofaccijnzen, gelijktrekking van de minimumaccijnstarieven voor benzine en dieselolie, streeftarieven voor een geleidelijke verhoging van de accijnzen op minerale oliën 59 NATIONALE VERSLAGEN VAN DE LID-STATEN 5. 1. Inleiding Door de Lid-Staten goedgekeurde nationale programma's zijn één van de pijlers van de strategie van de Europese Gemeenschap om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. In dit hoofdstuk wordt een korte samenvatting gegeven van de nationale verslagen van de Lid-Staten over de beperking van hun broeikasgasemissies. Alle Lid-Staten behalve België hebben hun mededeling aan het UN FCCC ingediend. De daarin verstrekte informatie is in dit hoofdstuk samengevat. Aangezien België het UN FCCC nog niet heeft geratificeerd, wordt een korte beschrijving gegeven van het Belgische nationale programma in het kader van het EG-bewakingsmechanisme voor de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen. In elke samenvatting wordt een overzicht gegeven van de geraamde uitstoot van broeikasgassen zoals deze in de nationale verslagen van de Lid-Staten is medegedeeld. De ramingen van de C02- emissies hebben betrekking op de totale C02-uitstoot. Verwijdering van C02 door vastlegging van koolstof in putten is hiervan niet afgetrokken. De ramingen van de broeikasgasemissies in dit hoofdstuk stemmen niet noodzakelijk overeen met de cijfers in de bijlage bij hoofdstuk 3 "Inventaris van emissies in de EG". Deze laatste cijfers. zijn, om vergelijking mogelijk te maken, aangepast volgens de IPCC-richtsnoeren voor nationale inventarissen van broeikasgassen. Naast ramingen van de broeikasgasemissie in 1990 worden ook prognoses gegeven van de uitstoot in het jaar 2000. Verder wordt voor iedere Lid-Staat een korte beschrijving gegeven van de in het nationaal verslag opgenomen beleids- en andere maatregelen. 5. 2. Nationale verslagen van de Lid-Staten over de beperking van de uitstoot van broeikasgassen Oostenrijk Oostenrijk diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in op 21 september 199411. De nationale doelstelling is een vermindering van de C02-uitstoot tegen het jaar 2005 met 20% ten opzichte van het niveau van 1988. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 1 worden bijzonderheden verstrekt over de uitstoot van C02, CH4 en N20 in Oostenrijk in 1990 en 2000. Volgens een prognose uit 1991 ("referentiescenario") zal de C02-uitstoot in het jaar 2000 met 10% stijgen ten opzichte van 1990. In dit scenario zijn evenwel niet alle beleidsvoornemens of reeds getroffen maatregelen opgenomen, omdat zij niet volledig gekwantificeerd zijn; zij kunnen er echter wel voor zorgen dat Oostenrijk zijn C02- emissie in de periode van 2000 tot 2005 stabiliseert. CH4- en N20-emissies zouden ruwweg op het zelfde niveau blijven als de emissies van 1990. Nationaal verslag over het klimaat van de Oostenrijkse federale regering, overeenkomstig de verplichtingen als bedoeld inzake Klimaatverandering (Staatsblad nr. 414/1994). Ministerie van Milieubeheer, Jeugd- en Gezinszaken, augustus 1994. in artikel 4, lid 2, en artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties 60 Tabel 5. 1. Emissies van C02, CH4 en N20 in Oostenrijk in 1990 en 2000 (Gg). C02 CH4 N2Q 1990 59. 2001 602,8 <U 2000 63. 7002 600 4,2 1 Inclusief emissies die verband houden met processen (2. 100 Gg) 2 Exclusief emissies die verband houden met processen Beleid en maatregelen Oostenrijk heeft twee comités opgericht om een effectieve strategie op het gebied van klimaatbescherming te ontwikkelen: het Oostenrijks C02-comité en het Interministerieel comité voor de coördinatie van maatregelen ter bescherming van het wereldklimaat (IMC Klimaat). In het laatste tussentijds verslag van het IMC Klimaat werd een uitvoerig pakket maatregelen vastgesteld. In de strategie ligt het hoofdaccent op de volgende punten: C02 Energieproduktie/elektriciteitsvoorziening: Omschakeling op andere brandstof voor thermische krachtcentrales (b. v. gas); Huisverwarming en warmwaterinstallaties: Een aantal maatregelen ter verscherping van de bouwvoorschriften en -normen, invoering van een energiecöëfficiënt, strengere voorwaarden voor woningbouwsubsidies, coördinatie van de uitbreiding van geleide energie, prioriteit voor het gebruik van stadsverwarming; Duurzame energie: Volledig gebruik van het potentieel aan duurzame energiebronnen zuiveringsgas, gas van vuilstortplaatsen, biomassa, zon); (wind, biogas, Gecombineerde warmte-/krachtcentrales: Vervanging op grote schaal van thermische krachtcentrales zonder warmtegebruik door gecombineerde warmte-/krachtcentrales; Verkeer: Uitvoerig maatregelenpakket (uitbreiding van infrastructuur voor gecombineerd vervoer, verkeersorganisatie, O&O, brandstofverbruik van voertuigparken, reglementeringen); Economische instrumenten: Invoering van een algemene energie- en C02-heffing met passende aandacht voor het internationale concurrentievermogen. 61 CH4 Er is een ontwerp-verordening inzake stortplaatsen opgesteld om het gebruik van uit stortplaatsen gewonnen gas te bevorderen. Er wordt onderzoek en ontwikkeling gedaan naar het economisch rendabel gebruik van biogas. N20 Biologische landbouwmethoden worden bevorderd. Door middel van eisen wordt het gerichte gebruik van meststoffen gestimuleerd, hetgeen moet leiden tot een verdere vermindering van N20-emissies. België België heeft het UN FCCC nog niet geratificeerd. Op de kabinetsraad van 6 juni 1991 verbond België zich ertoe om tegen 2000 een vermindering van de C02-uitstoot van 5% te bereiken ten opzichte van 1990. In juni 1994 diende België, in het kader van het EG-bewakingsmechanisme12, zijn nationaal programma in. Emissies in 1990 en 2000 De C02-emissies in België bedroegen in 1990 114. 410 Gg. De inventaris werd gemaakt met behulp van de CORIN AIR-methodologie, aangepast volgens de IPCC-richtsnoeren voor nationale inventarissen van broeikasgassen. Als het totale pakket van (voorgestelde) beleidsmaatregelen wordt uitgevoerd, denkt België de C02-uitstoot tegen het jaar 2000 met 8-9% te kunnen verminderen ten opzichte van 1990. Voor deze raming is uitgegaan van de toepassing van een Europese C02-/energieheffing en een standaardisatie van de temperatuur in 2000 ten opzichte van 1990. van samenwerking tussen de overheid, Beleid en maatregelen Het nationale programma van België omvat diverse maatregelen om klimaatverandering aan te pakken. Het behelst zowel maatregelen die door regering al zijn goedgekeurd als voorgestelde maatregelen. Wat energie betreft, hebben de maatregelen onder meer betrekking op de totstandbrenging en de energiedistributeurs, efficiëntere elektriciteitsproduktie, bevordering van het gebruik van duurzame energie, meer gebruik van aardgas en investeringen om de vraag naar elektrische energie te verminderen. In de ijzer- en staalsector worden structurele wijzigingen doorgevoerd om het energieverbruik te beperken. Er worden belastingtechnische maatregelen genomen om energievriendelijk gedrag te bevorderen. De Belgische regering voerde op 1 augustus 1993 een energiebelasting in op basis van de Europese voorstellen voor een C02-/energieheffing. Andere maatregelen zijn snelheidsbeperkingen op wegen en autowegen, vervoersplannen voor personeel informatie-, voorlichtings- en in bedrijven, bevordering van het openbaar vervoer, bewustmakingscampagnes en bevordering van onderzoek. België neemt ook deel aan THERMIE, SAVE, PACE en ALTENER. het bedrijfsleven Het Belgische nationale programma ter vermindering van de C02-uitstoot in het kader van de "Beschikking van de Raad van 24 juni 1993 inzake een bewakingssysteem voor de uitstoot van C 02 en andere broeikasgassen in de Gemeenschap", juni 1994. 62 Denemarken De nationale mededeling van Denemarken13 is in augustus 1994 bij het secretariaat van het UN FCCC ingediend. De nationale doelstelling van Denemarken is een vermindering van de C02- uitstoot door energiegebruik tegen het jaar 2005 met 20% ten opzichte van 1988. Er zijn sectorale C02-doelstellingen vastgesteld voor de energiesector en de vervoersector. Naast deze nationale doelstellingen heeft Denemarken zich er ook toe verbonden de uitstoot in 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990 in het kader van het Verdrag inzake klimaatverandering, alsmede de C02-uitstoot met 5% te doen dalen als bijdrage tot de beoogde stabilisering van de C02-uitstoot in de gehele Gemeenschap tegen het jaar 2000. Emissies in 1990, 2000 en 2005 In tabel 5. 2 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Denemarken in 1990, 2000 en 2005. Volgens de prognoses van Denemarken wordt de nationale C02-doelstelling voor het jaar 2000 waarschijnlijk gehaald. Te verwachten is een vermindering van de C02-emissie met bij benadering 8% in het jaar 2000 vergeleken met de niveaus van 1990. Deze raming is gebaseerd op een situatie met een netto nulinvoer van elektriciteit, zowel in het doeljaar als in het referentiejaar. De verwachte vermindering van de C02-uitstoot is dan ook gebaseerd op voor de wisselende invoer van elektriciteit gecorrigeerde waarden van 1990. Als de invoer nul wordt of ombuigt in uitvoer (hetgeen gebeurt in droge jaren in Scandinavië), kunnen de emissies 3% of meer boven het niveau van 1990 liggen. De CH4-emissie zal in het jaar 2000 naar verwachting met ca. 13% zijn gedaald. De N20-emissie zal in 2000 vermoedelijk met 10% zijn gestegen. Tabel 5. 2. Emissies van C02, CH4 en N20 in Denemarken in 1990, 2000 en 2005 (Gg) 1990 58. 3531 406,32 10,53 2000 2005 53. 753 354,2 U_L5 52. 051 353,5 12J C02-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 52. 053 Gg. CH4-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 406,2 Gg. N20-emissie gecorrigeerd voor invoer van elektriciteit. De werkelijke emissie bedraagt 10,3 Gg. C02 CH4 N2Q 1 2 3 Beleid en maatregelen Beperkingen van emissies van broeikasgassen, met name C02, zijn als expliciete doelstellingen opgenomen in het energie-actieplan en het vervoeractieplan , welke in 1990 zijn goedgekeurd. is Een pakket maatregelen om de emissies van broeikasgassen verder te dringen terug Klimaatbescherming in Denemarken. Ministerie van Milieubeheer. Deens bureau voor milieubescherming. Denemarken, 1994. 63 uitgevaardigd met het actieplan "Follow up on Energy 2000", dat gepubliceerd is in november 1993. De doelstellingen van het Deense afvalbeleid zijn beschreven in het actieplan van de Deense regering inzake afval en recycling 1993-1997 (1992). Energie In het energie-actieplan ("Energie 2000") ligt de nadruk op een verbetering van de efficiëntie bij de eindgebruikers (met name elektriciteit) en bij de energievoorziening (in het bijzonder meer gebruik van warmte/kracht-koppeling), overschakeling op schonere brandstoffen (o. a. biomassa en wind) en meer O&O op energiegebied. Tot de belangrijke initiatieven behoren: zorgen voor verdere groei van het marktaandeel van stadsverwarming en aardgas; overschakeling van plaatselijke stadsverwarmingsinstallaties op gecombineerde warmte- /krachtproduktie uit aardgas of biomassa; meer gebruik van duurzame energie; hervorming van de belastingen op elektriciteit en brandstoffen in een samenhangend systeem van energie- en C02-heffingen; toepassing van rendementsnormen; subsidieregelingen voor energiebesparing door de industrie en voor de installatie van individuele meters; Vervoer Het vervoeractieplan bevordert een efficiënt vervoersysteem. Experimenten met alternatieve openbare vervoerdiensten worden gesteund. Afval Het Deense afvalbeleid beoogt de recycling van ca. 50% van de totale hoeveelheid geproduceerd afval in het jaar 2000. Het resterende afval moet hoofdzakelijk worden verbrand en afvalstorting moet tot een minimum worden beperkt. De energiewaarde van het afval zal worden gebruikt ter vervanging van fossiele brandstoffen. De afval-doelstellingen zullen worden bereikt met behulp van een reeks instrumenten zoals overeenkomsten met de industrie en de lagere overheden, verhoging en differentiatie van afvalkosten en wetgeving. Bosbouw Ten aanzien van de bosbouwsector heeft het Deense Parlement besloten dat gedurende een omlooptijd van bijvoorbeeld 80-100 jaar, het bosareaal moet worden verdubbeld. Dit moet leiden tot een C02-absorptie van ongeveer 5% van de jaarlijkse C02-emissie op zijn hoogste niveau. Finland Finland diende zijn nationale mededeling14 in januari 1995 in bij het secretariaat van het UN FCCC. In haar energierapport aan het Parlement maakte de Finse regering bekend dat zij het voornemen had tegen het eind van de jaren 90 een eind te maken aan de toename van de C02- uitstoot door energieproduktie en -gebruik. Emissies in 1990 en 2000 Tabel 5. 3. verschaft bijzonderheden over de emissie van C02, CH4 en N20 in Finland in 1990 en 2000. De C02-uitstoot zal naar verwachting in het jaar 2000 met 30% stijgen ten opzichte van Het nationaal verslag van Finland in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu, januari 1995. 64 1990. Deze raming is gebaseerd op de veronderstelling dat alle in het jaar 2000 verbruikte elektriciteit in Finland zelf wordt geproduceerd. In 1990 voerde Finland echter nog 17% van zijn elektriciteit in, hetgeen overeenkomt met 11. 000 Gg aan C02-emissies. Te verwachten is een vermindering van de CH4-uitstoot in 2000 met ongeveer 10% ten opzichte van de niveaus van 1990, terwijl N20-emissie met ongeveer 20% zou stijgen. Tabel 5. 3. Emissies van C02, CH4 en N20 in Finland in 1990 en 2000 (Gg). C02' CH4 N20 1 2 1990 54. 200 252 23 2000 70. 200 204 28 C02-emissies van fossiele brandstoffen en turf en van industriële processen. In de prognoses van de C02-emissie voor 2000 wordt ervan uitgegaan dat alle in Finland verbruikte elektriciteit ook in Finland zelf wordt geproduceerd. Om deze cijfers te vergelijken met de emissies van 1990, moet worden opgemerkt dat Finland in 1990 17 % van zijn elektriciteit invoerde, hetgeen overeenkomt met 11. 000 Gg aan C02-emissies. Beleid en maatregelen In de klimaatstrategie van Finland ligt het accent vooral op de intensivering van reeds bestaande programma's om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, zoals een hoger rendement van de energieproduktie en het gebruik van energie- en koolstofheffingen. Het Finse actieprogramma omvat ook maatregelen om koolstofreservoirs en -putten te verbeteren. Energie Finland voerde in 1990 een C02-belasting in. Deze belasting bevordert brandstoffen met geringe emissie, stimuleert energiebehoud en moedigt het gebruik van duurzame energiebronnen zoals biomassa ter vervanging van fossiele brandstoffen aan. In 1992 keurde de Finse regering een programma voor energiebesparing goed dat gericht is op het rationaliseren van het eindgebruik van energie in bepaalde sectoren. Zo werden de volgende doelstellingen vastgesteld voor het verminderen van (ten opzichte van de niveaus van 1990): huisverwarming 10%, huishoudelijk gebruik 15%, diensten 15% en industrie 10%. Er worden maatregelen genomen om het gebruik van biobrandstoffen te bevorderen. Doel is het gebruik van biobrandstoffen tegen bet jaar 2005 met 25% te verhogen. Het onderzoek naar energiebehoud wordt voortgezet en er zijn nieuwe programma's voor technologische ontwikkeling op energiegebied gestart. specifiek energiegebruik Vervoer Er is belastingvrijstelling verleend voor auto's met katalytische convertoren. Een vrij hoge belasting op nieuwe auto's heeft de toename van het autobestand beperkt. Andere maatregelen zijn subsidies voor het openbaar vervoer, investeringen in het spoornet, een beperking van de aftrekbaarheid van reiskosten voor zakendoeleinden en een vermindering van de subsidies voor vervoer aan de industrie in zich ontwikkelende regio's. 65 Bosbouw De bos- en houtvoorraden in Finland nemen nog aanzienlijk toe. Volgens het milieuprogramma voor bosbouw valt naar schatting een jaarlijkse netto-aangroei van 5-10 miljoen kubieke meter buiten commerciële exploitatie, als resultaat van milieubeschermingsmaatregelen, o. a. tot behoud van de biodiversiteit. De C02-opnamecapaciteit van het bosareaal in 1990 wordt geraamd op ongeveer 31. 000 Gg aan C02. Andere sectoren Het programma plattelandsmilieu dat in 1992 is goedgekeurd en het ondersteunend Agro- milieuprogramma bevatten beide maatregelen om de uitstoot van broeikasgassen door landbouw in een en kas-teelt aanzienlijke daling van het aantal stortplaatsen, hetgeen moet leiden tot een efficiënter beheer en zo tot een vermindering van de methaanuitstoot. te verminderen. Het ontwikkelingsprogramma Afvalbeheer voorziet Frankrijk Frankrijk publiceerde zijn nationale mededeling in februari 199515. Naast zijn verplichtingen in het kader van het UN FCCC voor ontwikkelde landen en de Europese strategie om de C02- uitstoot tegen 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990, heeft Frankrijk ook aangekondigd de jaarlijkse C02-uitstoot per capita tot 2 ton koolstof (7,33 ton C02) te willen beperken. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 4 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Frankrijk in 1990 en 2000. De C02-emissies in verband met energiegebruik zullen in 2000 naar verwachting met 9% stijgen ten opzichte van 1990. De totale jaarlijkse C02-uitstoot per capita zou niet meer dan 2 ton koolstof bedragen. Te verwachten is een relatieve verhoging van de netto C02-emissie in 2000 van 7,5% ten opzichte van 1990. Deze relatieve verhoging bedraagt 4,4% als deze ramingen worden gecorrigeerd voor klimaatveranderingen. De CH4-emissie in 2000 zou ongeveer op hetzelfde niveau blijven als de emissie in 1990. Er wordt een vermindering van de N20-emissie in 2000 verwacht met 47% ten opzichte van het niveau van 1990. Tabel 5. 4. Emissies van C02, CH4 en N20 in Frankrijk in 1990 en 2000 (Gg). 1990 367. 000 2. 900 177 2000 382. 000' 2. 900 93 CO?-emissie in verband met energiegebruik. In 1990 bedroeg de C02-emissie in verband met energiegebruik 350. 000 Gg. C02 CH4 N20 1 Beleid en maatregelen In het Franse nationale programma ligt de nadruk op de vervoersector, aangezien er in deze sector een sterke stijging van de emissies wordt verwacht. Bovendien zijn de mogelijkheden om de C02-uitstoot in andere sectoren te verminderen beperkt doordat er in de jaren '80 al een is gerealiseerd. Deze aanzienlijke vermindering van deze uitstoot, namelijk met 26,5%, 15 Programme National de Prévention du changement de climat. République Française, février 1995. 66 is vermindering in grote mate verwezenlijkt dank zij het kernprogramma voor de elektriciteitsector. Momenteel draagt de elektriciteitsector slechts ongeveer 10% van totale uitstoot bij, veel minder dan in de andere Lid-Staten van de EG. C02 - Energie Door een tariefbeleid dat het patroon van de vraag naar elektriciteit verandert, wordt een groter gebruik van kernenergie mogelijk. Als algemeen beleid wordt het gebruik van (met kerncentrales geproduceerde) elektriciteit in plaats van fossiele brandstoffen gestimuleerd. Voor geïsoleerde toepassingen van duurzame energie, als plaatsen gaat meer aandacht uit naar vrijstaande alternatief voor dure aansluitingen op het net. In de huisvestings- en bouwsector wordt de energie-efficiëntie van het eindgebruik bevorderd door een programma van normen, etikettering en voorlichting. Biobrandstoffen zijn vrijgesteld van belastingen en de ontwikkeling van technologie op dit gebied word bevorderd door kredietverlening. C02 - Vervoer Het vervoerbeleid richt zich op een verhoging van het energierendement, het stimuleren van milieuvriendelijke vervoerwijzen (openbaar vervoer, gecombineerd goederenvervoer, elektrische auto's), het verbeteren van de doelmatigheid van de vervoerinfrastructuur (nieuwe technologieën voor het verminderen van congestie, betere coördinatie van vervoer over de weg, per spoor en te water), maatregelen ten behoeve van het goederenvervoer over de weg (snelheidsbegrenzer, strengere handhaving van de maximale rijtijd) en technische maatregelen die van invloed zijn op het rendement van voertuigen. C02 - Industrie Er wordt onderhandeld over convenanten ("contrats de branche") met bedrijven in de meest energie-intensieve is reeds genomen: verplichte energiecontroles voor industriële installaties, financiële hulp inclusief steun voor O&O en fiscale stimulansen. sectoren. Een aantal steunmaatregelen Bosbouw Doel van het bosbouwbeleid is een bebossing van 30. 000 ha per jaar. CH4 Het Franse afvalbeleid bevordert verbranding, compostering en recycling van afval om de uitstoot van CH4 te beperken. De belasting op huishoudelijk afval zal worden verhoogd. Tegen gaslekkages in netwerken worden technische maatregelen genomen. N20 Door regelgeving en industriële normalisatie met behulp van de beste beschikbare technologie zal de N20-uitstoot van de adipine-, salpeter- en glyoxylzuurproduktie worden teruggedrongen. Een strategie om de N20-emissie uit de landbouw te beperken, is in studie. 67 Duitsland Duitsland diende zijn nationale mededeling bij het UN FCCC in september 199416. Het Duitse Bondskabinet streeft naar een vermindering van de C02-uitstoot in Duitsland tegen het jaar 2005 met 25-30% ten opzichte van het niveau van 1987. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 5. worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Duitsland in 1990 en 2005. De nationale mededeling van Duitsland geeft geen prognoses voor het jaar 2000. De CH4-uitstoot zou in 2005 met 48% moeten zijn gedaald ten opzichte van het niveau van 1990, de N20-uitstoot met 25%. De C02-uitstoot zou in 2005 met 3% moeten zijn verminderd ten opzichte van 1990. In de nationale mededeling van Duitsland is echter niet aangegeven welke maatregelen in deze prognose zijn doorberekend. Beleid en maatregelen De nationale mededeling van Duitsland vermeldt een uitgebreide lijst maatregelen. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen maatregelen die zijn goedgekeurd en worden/zijn toegepast en maatregelen die nog in behandeling zijn. Hieronder wordt een samenvatting gegeven van de belangrijkste reeds goedgekeurde maatregelen. Milieubeleid. De klimaaibescherming in Duitsland. Eerste verslag van de regering van de Bondsrepubliek Een Duitsland overeenkomstig het raamverdrag van de Verenigde Naties informatiedocument van het Ministerie van Milieubeheer, september 1994. inzake klimaatverandering. 68 Tabel 5. 5. Emissies van C02, CH4 en N20 in Duitsland in 1990 en 2005'(Gg). 1990 1. 012. 000 6. 218 223 2005 —2 3. 2333 167" De nationale mededeling van Duitsland geeft geen prognoses voor de emissie van broeikasgassen in het jaar 2000. De nationale mededeling van Duitsland raamt de C02-uitstoot in 2005 op 980. 000 Gg (tabel 6. 15, pagina 144) maar geeft niet aan niet welke maatregelen in deze prognose zijn doorberekend. De nationale mededeling van Duitsland geeft dit cijfer niet, maar stelt dat de CH„-uitstoot in 2005 met 48% moet zijn verminderd ten opzichte van 1990. De nationale mededeling van Duitsland geeft dit cijfer niet, maar stelt dat de N20-uitstoot in 2005 met 25% moet zijn verminderd ten opzichte van 1990. C02 CH4 N20 1 2 3 4 Energievoorziening energiebesparingsprogramma's en stimulansen voor elektriciteitsbesparing; stimulansen om meer gebruik te maken van duurzame energiebronnen; steunprogramma belastingvoordelen) en het moderniseren; de warmte/kracht-produktie stadsverwarmingsnet verhogen in de voormalige DDR om te (inclusief te Verkeer en vervoer verhoging van de aardoliebelasting; investeringen in de nationale vervoersinfrastructuur, inclusief lange-afstandsautowegen, het spoornet en de nationale waterwegen; informatie over energiebesparing en milieuvriendelijke rijgewoonten; Gebouwen en constructies wijziging van de verordeningen inzake warmte-isolatie en verwarmingssystemen; belastingvoordelen voor het gebruik van duurzame energiebronnen; subsidies voor de modernisering van verwarmingssystemen en warmte-isolatie in de voormalige DDR; Nieuwe technologie diverse onderzoekprogramma's naar milieuvriendelijke energiegebied; technologieën, vooral op Landbouw en bosbouw verbetering van het rendement van de dierlijke spijsvertering; behoud van bestaande bossen en steun voor herbebossing; A fv alstof f enbeheer wetten en verordeningen om de totale hoeveelheid afval te verminderen, de recycling van materialen te verhogen en het afvalstoffenbeheer te verbeteren. 69 Griekenland Griekenland publiceerde zijn nationale mededeling in februari 1995". De Griekse Raad van Ministers stemde in met de door de Europese Gemeenschap beoogde stabilisatie op basis van een eerlijke verdeling van verantwoordelijkheden en lasten. De Griekse regering is van mening dat een realistische doelstelling voor haar nationaal programma erin bestaat de totale verhoging van de C02-uitstoot in 2000 te beperken tot 15% (of 12. 400 Gg) ten opzichte van het niveau van 1990. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 6 worden de emissies van C02, CH4 en N20 Griekenland in 1990 gegeven, alsmede de verwachte emissies in 2000. Griekenland verwacht dat een succesrijke tenuitvoerlegging van zijn actieprogramma de verhoging van de C02-uitstoot in 2000 kan verminderen met 9. 800 Gg of 12% ten opzichte van het niveau van 1990. De totale methaanuitstoot in 2000 zou lager moeten zijn dan die in 1990, terwijl de N20- uitstoot zou stijgen. In de Griekse nationale mededeling worden geen ramingen gemaakt van toekomstige CH4- en N20-emissies. Tabel 5. 6. Emissies van C02, CH4 en N20 in Griekenland in 1990 en 2000 (Gg). C02 CH4 N2Q 1990 82. 000 343 1 3J 2000 91. 800 - Beleid en maatregelen De belangrijkste elementen van het nationale programma van Griekenland zijn de hervorming van de energiesector en het beleid in de sectoren vervoer, afval en bosbouw. C02 Maatregelen ten aanzien van de energiesector zijn gericht op energiebesparing en de vervanging van fossiele brandstoffen. De maatregelen in de sector energievoorziening omvatten: meer gebruik van aardgas, meer gebruik van duurzame energiebronnen (zoals wind-, zonne-, biomassa- , waterkracht- en geothermische energie), verbetering van het rendement van bestaande krachtcentrales, bevordering van gecombineerde warmte/kracht en het gebruik van schonere technologieën voor bruinkoolverbranding. Maatregelen ten aanzien van de vraagzijde zijn onder meer: evaluatie van de geldende bouwnormen, de bevordering van aardgas, duurzame energiebronnen en warmte/kracht-koppeling in bestaande gebouwen, en interventies inzake verlichting. Maatregelen ten aanzien van de vervoersector zijn: vervanging van oude voertuigen, ontwikkeling van het openbaar vervoer en totstandbrenging van inspecties en normen. In de sector bosbouw is een begin gemaakt met herbebossingsprogramma's. 17 Klimaatverandering. Het Griekse actieplan ter bestrijding van de uitstoot van C Or en andere broeikasgassen, februari 1995. 70 CH4 en N20 Griekenland heeft de volgende maatregelen genomen om de uitstoot van CH4 en N?0 terug te dringen: b e v o r d e r i ng afvalverwijderingsvoorzieningen; van het gebruik van biogas van g e c o n t r o l e e r de vermindering van de produktie van vast afval door de recyclingprogramma's; tenuitvoerlegging van verbeteringen in het aardgasdistributiesysteem om lekkages te voorkomen; vaststelling van een "code van goede landbouwpraktijken ter bescherming van het water", onder meer gericht op mestverwijdering en het rationeel gebruik van meststoffen; subsidiëring van milieuvriendelijke landbouwmethoden. Ierland Ierland diende zijn nationale mededeling bij het UN FCCC in oktober 199418. Als Lid-Staat van de EU werkt Ierland mee aan de verwezenlijking van de beoogde stabilisatie op het niveau van 1990 van de C02-uitstoot in de gehele Unie tegen het jaar 2000. De nationale doelstelling van Ierland is de C02-emissie zo te beperken dat in het jaar 2000 niet meer dan 36. 988 Gg wordt uitgestoten. Dit zou een verhoging met 20% ten opzichte van het niveau van 1990 betekenen, of een verhoging met 11 % als rekening wordt gehouden met de toegenomen absorptiecapaciteit van koolstofputten. Volgens de nationale mededeling van Ierland is deze nationale doelstelling gebaseerd op het beleid van de EU waarin wordt erkend dat een aantal Lid-Staten, waaronder Ierland, doelstellingen en maatregelen nodig hebben die ruimte bieden voor de noodzakelijke economische groei. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 7 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Ierland in 1990 en 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot in Ierland in 2000 met 20% stijgen ten opzichte van het niveau van 1990. De CH4-uitstoot zou in 2000 licht stijgen ten opzichte van het niveau van 1990, terwijl de N20-uitstoot met 3% zou stijgen. Tabel 5. 7. Emissies van C02, CH4 en N20 in Ierland in 1990 en 2000 (Gg)^ C02 CH4 N20 1990 30. 719 795,9 42,3 2000 36. 988 798,6 43,7 Ierland. Mededeling in het kader van het Raamverdrag van de V. N. inzake klimaatverandering. Opgesteld ten behoeve van de conferentie van de partijen overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer, Ierland, oktober 1994. 71 N20 42,343,7 Beleid en maatregelen Het nationale programma van Ierland omvat beleid en maatregelen op het gebied van energie, vervoer, afval en bosbouw. Energie Binnen de energiesector loopt een aantal programma's, onder meer: bevordering van een efficiënter energiegebruik door verbruikers in de huishoudelijke, industriële en commerciële sectoren, inclusief onderhouds- en exploitatienormen; isolatienormen voor nieuwe gebouwen; oprichting van een nieuwe energie-instantie, het Iers Energiecentrum, dat een verbeterd programma voor energiebesparingen moet uitvoeren; initiatieven in het kader van de EU-programma's SAVE en ALTENER; bevordering van het gebruik van aardgas en duurzame energie. Vervoer Binnen de vervoersector voorzien het Nationale Ontwikkelingsplan 1994-1999 en het Operationele Programma Vervoer in belangrijke investeringen om het openbaar vervoer en het verkeersbeheer te verbeteren. Afval Onlangs is een recyclingstrategie voor afval gepubliceerd. De mogelijkheden van terugwinning van CH4 uit stortplaatsen worden onderzocht. Bosbouw Ierland streeft ernaar om jaarlijks 30. 000 hectare bos aan te planten (bebossing en herbebossing). Italië Italië diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in op 16 januari 199519. Italië voldoet aan het besluit van de EG van 29 oktober 1990 om de C02-uitstoot tegen het jaar 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990. De emissies in 1990 en 2000 In tabel 5,8 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in Italië in 1990 gegeven, alsmede de verwachte emissies in 2000. Ten opzichte van de reële emissies in 1990 zal de C02-uitstoot in 2000 naar verwachting met 11 % stijgen, wordt een daling van de CH4-uitstoot in 2000 verwacht met 15% ten opzichte van 1990, en zou de N20-uitstoot in 2000 op ongeveer hetzelfde niveau blijven als de uitstoot van 1990. Eerste Italiaanse nationale mededeling in het kader van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer, januari 1995. 72 Tabel 5. 8. Emissies van C02, CH4 en N20 in Italië in 1990 en 2000 (Gg). 1990 392. 213 3. 901 120 2000' 435. 710 3. 300 119,4 Gebaseerd op het "gebruikelijke gang van zaken "-scenario C02 CH4 N20 1 Beleid en maatregelen De strategie van Italië om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen behelst beleids- en andere maatregelen in de sectoren energie, vervoer, afval, bosbouw en landbouw. Energie Het nationale programma bestaat uit maatregelen bestemd voor de elektriciteitsproduktie en de particuliere produktie. Er zijn programma's opgezet voor thermische centrales, gericht op een groter gebruik van aardgas. Het energierendement wordt gestimuleerd door een toename van warmte/kracht-koppeling bij de particuliere industriële produktie van elektriciteit. Italië heeft verschillende verordeningen goedgekeurd om het energieverbruik in woon-/bedrijfsruimtes en woningen te verminderen. Er is een vrijwillig systeem opgezet om het milieubeheer in de industrie te verbeteren. Vervoer Er wordt een investeringsprogramma uitgevoerd om het spoor- en metronet uit te breiden. Er is een proefprogramma gestart om het gebruik van alternatieve brandstoffen in stedelijke vervoersystemen te bevorderen. Er worden belastingvrijstellingen verleend voor alternatieve brandstoffen. Afvalstoffenbeheer Er bestaan financiële stimuleringsmaatregelen om gescheiden ophaling te bevorderen en voor de bouw van afvalverwijderingsinstallaties. Het gebruik van biogas uit stortplaatsen wordt gestimuleerd. Bosbouw en landbouw Italië keurde in 1987 een nationaal bosbouwplan goed. Dit plan omvat onder andere stimulansen voor herbebossing, verbetering van het bosbeheer en onderzoek- en promotie-activiteiten voor de houtindustrie. Verscheidene verordeningen van de EU zijn ten uitvoer gelegd, hetgeen heeft geleid tot een vermindering van het gebruik van stikstofhoudende meststoffen. Luxemburg Luxemburg diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC in maart 199520. Luxemburg heeft zich als nationale doelstelling voorgenomen de C02-uitstoot tegen het jaar 2005 met 20% te verminderen ten opzichte van 1990. Nationaal verslag van Luxemburg in het kader van de Ie conferentie van de partijen bij het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer, maart 1995. 73 Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 9 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Luxemburg in 1990 en 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot in 2000 met 33% dalen ten opzichte van het niveau van 1990. De CH4-uitstoot zou in 2000 met 5% stijgen ten opzichte van het niveau van 1990, en de N20-uitstoot zou met 3% stijgen. Tabel 5. 9. Emissies van C02, CH4 en N20 in Luxemburg in 1990 en 2000 (Gg). 1990 11. 2441 24, t2 0,6913 2000 7. 556 26,1 0,693 Inclusief 105 Gg van "natuurlijke" emissies. Inclusief 0,802 Gg van "natuurlijke" emissies. Inclusief 0,091 Gg van "natuurlijke" emissies. C02 CH4 N20 1 2 3 Beleid en maatregelen Energiebesparing en de bevordering van duurzame energiebronnen zijn belangrijke elementen van het nationale programma van Luxemburg. In 1993 is een wet betreffende rationeel energiegebruik goedgekeurd. Deze wet beoogt energiebesparingen en rationeel energiegebruik in alle economische sectoren te bevorderen en het gebruik van alternatieve energiebronnen te stimuleren. Momenteel is er regelgeving vastgesteld betreffende het gebruik van duurzame energiebronnen en warmte/kracht-koppeling voor energieproduktie. In 1991 is het Energiebureau opgericht ter bevordering van innovatieve en proefprojecten op het gebied van duurzame energiebronnen en rationeel energiegebruik. De herstructurering van de ijzer- en staalindustrie (met omschakeling van conventionele installaties op vlamboogovens) zal in grote mate bijdragen tot de beperking van de C02-uitstoot. In het nationale programma van Luxemburg worden onder andere de volgende maatregelen genoemd die al zijn goedgekeurd en/of uitgevoerd: Energie Vervoer bouw van warmte-/krachtcentrales; toelagen ter bevordering van investeringen in energiebesparende maatregelen; verbetering van het openbaar vervoer en de spoorverbindingen; ontwikkeling van gecombineerde vervoerdiensten voor vrachtvervoer; ontwikkeling van de binnenscheepvaart door de aanleg van een kanaal in samenwerking met Frankrijk en Duitsland; bevordering van schonere technologieën voor bussen; Industriesector in vergunningen voor nieuwe ondernemingen worden verplichtingen opgenomen voor de toepassing van de "beste beschikbare technologieën"; ook bestaande ondernemingen moeten voortaan de beste beschikbare technologieën gebruiken; Woningbouw invoering van subsidies voor woningisolatie; 74 er worden studies uitgevoerd naar energiebesparingen en het gebruik van duurzame energiebronnen. Nederland De nationale mededeling van Nederland is op 21 september 1994 bij het secretariaat van het UN FCCC ingediend21. De door Nederland vastgestelde nationale C02-doelstelling is een stabilisering van de emissies in 1994-1995 en een vermindering van de emissie in 2000 met 3-5% vergeleken met 1989-1990. De emissie van CH4 moet in 2000 10% zijn gedaald vergeleken met het niveau van 1990 en de doelstelling voor N20 is een stabilisering van de emissie in 2000 op het niveau van 1990. in 1990 en 2000 overeenkomstig de Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 10 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in IPCC-richtsnoeren voor nationale Nederland broeikasgasinventarissen. De nationale C02-doelstelling is gebaseerd op een andere inventariseringsmethode. Derhalve kunnen de emissieprognoses voor het jaar 2000, die overeenkomstig de IPCC-methodologie zijn berekend, niet worden vergeleken met de nationale C02-doelstelling. Overeenkomstig de Nederlandse prognoses IPCC- methodologie) worden de nationale C02- en CH4-doelstellingen naar verwachting bereikt. Een vermindering van de C02-emissie met ca. 4% ten opzichte van het niveau van 1990 wordt in het jaar 2000 verwacht. Deze schatting is gebaseerd op temperatuur-gecorrigeerde cijfers voor de C02-uitstoot in 1990. In vergelijking met de werkelijke C02-uitstoot in 1990 wordt een stabilisering van de C02-emissie verwacht tegen het jaar 2000. Naar verwachting zal de CH4- emissie in het jaar 2000 met ca. 25% zijn gedaald. De stabiliseringsdoelstelling voor de N20- emissie zal waarschijnlijk niet worden bereikt: vermoedelijk zal deze in 2000 5% hoger liggen. (op basis van de Tabel 5. 10 Emissies van C02, CH4 en N20 in Nederland in 1990 en 2000 (Gg) C02 CH4 N20 1 1990 174. 000' 1. 067 59,6 2000 167. 600 786 62,2 C02-emissie gecorrigeerd voor temperatuurinvloeden. De werkelijke emissie in 1990 bedroeg 167. 600 Gg. Beleid en maatregelen Het Nederlandse beleidsvoornemen ten aanzien van klimaatverandering is geformuleerd in een aantal memoranda en plannen (zoals het Nationaal Milieubeleidsplan 2 en het tweede memorandum betreffende energiebesparing) en is door het Parlement goedgekeurd. Het omvat een groot scala van maatregelen in verschillende sectoren, met name energie, vervoer en afval. Nationale mededeling van Nederland over het beleid inzake klimaatverandering. Opgesteld voor de conferentie van de partijen in het kader van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Nederland, augustus 1994. 75 co2 Het beleid voor de vermindering van de C02-emissie is hoofdzakelijk gericht op energiebesparing. Het maatregelenpakket bestaat uit convenanten (met name met de industrie, met inbegrip van de energie- en transformatiesector en de distributiesector), normen (met name voor huishoudelijk gebruik en gebouwen), investeringen in de vervoersinfrastructuur, financiële steun voor duurzame energiebronnen en energiebesparing en vermindering van afvalstorting naast energieterugwinning. Bij de keuze van de passende instrumenten wordt de voorkeur gegeven aan 'zelfregeling', d. w. z. vrijwillige overeenkomsten (convenanten). Deze nemen meestal de vorm aan van langlopende overeenkomsten tussen de regering en intermediaire organisaties, zoals bedrijfstakverenigingen. De voornaamste reden voor de nadruk op vrijwillige overeenkomsten is de acceptatie van de maatregelen door alle betrokkenen. CH4 Directe maatregelen ter beperking van de methaanemissie omvatten regelingen voor afvalbeheer en verbetering van de gasdistributienetten. Het milieubeleid voor de landbouw en het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de Europese Gemeenschap zullen leiden tot een kleinere veestapel en een lagere mestproduktie. N20 Een specifiek beleid ter beperking van de N20-uitstoot is in studie. Een eventuele reductie van de N20-emissies andere gebieden dan klimaatverandering, voornamelijk het beleid ter vermindering van zure regen. is het gevolg van beleidsmaatregelen op Portugal Portugal diende zijn nationale mededeling bij het secretariaat van het UN FCCC eind 1994 in22. De strategie van Portugal om klimaatverandering tegen te gaan is "in overeenstemming met zijn verplichtingen als Lid-Staat van de Europese Unie, overeenkomstig het beginsel van gezamenlijke maar verschillende verantwoordelijkheden. " Portugal neemt zich als nationale doelstelling voor de verhoging van de C02-uitstoot in 2000 tot 40% te beperken ten opzichte van 1990. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 11 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in Portugal in 1990 gegeven, alsmede prognoses van de emissie in 2000. Naar verwachting zal de C02-uitstoot van fossiele brandstoffen in het jaar 2000 met 29% stijgen in vergelijking met de emissie van 1990. De nationale mededeling van Portugal verstrekt geen prognoses voor toekomstige emissies van CH4 en N20. Tabel 5. 11. Emissies van C02, CH4 en N20 in Portugal in 1990 en 2000 (Gg). CÖ^ CH4 N20 1 ' _. 42. 148 227 10,6 __ 54. 274' Houdt verband met C02-emissies van de verbranding van fossiele brandstoffen. De C02- uitstoot van de verbranding van fossiele brandstoffen bedroeg in 1990 38. 686 Gg. Portugees verslag overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieubeheer en Natuurlijke Hulpbronnen. Lissabon, 1994. 76 Beleid en maatregelen De strategie van Portugal ter bestrijding van broeikasgasemissies bestaat uit beleid en maatregelen in de sectoren energie, industrie, vervoer en landbouw. Energie Het door Portugal gevoerde beleid in de energiesector is grotendeels in overeenstemming met milieubeschermingsdoelstellingen, gericht op een verhoging van de diversificatie en het energierendement, het gebruik van schone technologieën en de bevordering van duurzame energiebronnen. De beleids- en andere maatregelen omvatten: het gebruik van aardgas voor elektriciteitsproduktie en eindgebruik (te beginnen in 1997); bevordering van warmte/kracht-koppeling in diverse industriesectoren; bevordering van duurzame energiebronnen voor energieproduktie; verbetering van het rendement van thermische centrales; bevordering van rationeel energiegebruik in alle eindgebruikerssectoren. Industrie In de industriesector wordt gebruikt gemaakt van economische instrumenten, wetgeving en voorlichtingscampagnes ter ondersteuning van de milieubescherming. Vervoer De beleidsmaatregelen in de vervoersector zijn gericht op het versterken van het concurrentievermogen van het spoorvervoer. Belangrijke investeringen zijn gedaan in zowel de weg- als de spoorweginfrastructuur. Landbouw en bosbouw Het beleid en de maatregelen in de landbouwsector hebben betrekking op de hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de EG, die gericht zijn op het verminderen van de stimulansen voor landbouwproduktie. De steunmaatregelen die in het kader van de hervorming van het GLB zijn ingevoerd, leiden tot een vermindering van het gebruik van meststoffen en van de veestapel, en zo tot een vermindering van CH4- en N20-emissies. De maatregelen ten aanzien van de bosbouwsector stimuleren het onderhoud, de uitbreiding en de bescherming van de bossen. 77 Spanje Spanje legde zijn nationale mededeling in september 199423 aan het UN FCCC voor. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 12 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Spanje in 1990 en 2000. De prognoses van de C02-emissie in 2000 hebben enkel betrekking op energie. Naar verwachting zal de C02-uitstoot afkomstig van brandstoffen in 2000 met 24% stijgen ten opzichte van het niveau van 1990. De nationale mededeling van Spanje geeft geen prognoses voor C H4e n N20. Tabel 5. 12. Emissies van C02, CH4 en N20 in Spanje in 1990 en 2000 (Gg). 1990 260. 655' 2. 129,8 86,5 2000 276. 5042 Totale C02-emissie. Spanje heeft in zijn nationale mededeling een raming opgenomen van de totale netto-emissie, inclusief C02-verwijdering door veranderingen in landgebruik en bosbouw, die 256. 476 Gg bedraagt. C02-emissies die verband houden met energie. Deze emissies bedroegen in 1990 222. 908 Gg. C02 CH4 N20 1 2 Beleid en maatregelen Het belangrijkste element van het nationale programma van Spanje ter beperking van broeikasgasemissiès is het nationale energieplan 1991. Voorts worden er maatregelen getroffen in de sectoren industrie, vervoer, landbouw en bosbouw. Energie Het belangrijkste instrument van het nationale energieplan 1991, waarmee het broeikaseffect wordt aangepakt is het energiebesparings- en -rendementsplan. Dit plan bestaat uit vier reeksen maatregelen: het energiebesparingsprogramma waarmee het energie-eindverbruik moet worden verminderd zonder dat de economische activiteit terugloopt; het energievervangingsprogramma waarmee het gebruik van aardgas moet worden verhoogd als alternatief voor olie- en steenkoolprodukten in de industrie en in woningen en commerciële gebouwen; het warmte-/krachtprogramma waarmee warmte/kracht-koppeling moet worden gestimuleerd. De projecten zijn vooral gericht op energie-intensieve bedrijven (zoals raffinaderijen en chemische fabrieken), alsmede hotels en pensions; Verslag van Spanje in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Voorlopige versie. Nationaal Klimaatcomité, Spanje. 78 duurzame het duurzame-energieprogramma waarmee energiebronnen voor elektriciteitsproduktie en voor eindgebruik moet worden verhoogd. gebruik van het ten aanzien van de sectoren Het nationale energieplan 1991 behelst ook maatregelen energieproduktie en -distributie. De belangrijkste maatregelen op dit gebied zijn overschakeling op aardgas en de bevordering van schone steenkooltechnologieën. Industrie Het industriële en technologische milieuprogramma stimuleert de industrie om aan de steeds strengere milieunormen te voldoen. Vervoer Er worden overheidssubsidies verleend ter bevordering van het openbaar vervoer. Het plan inzake grootstedelijk vervoer 1990-1993 beoogt het openbaar vervoer te moderniseren. Vrachtvervoer per spoor wordt gestimuleerd. Landbouw Het desbetreffende biomassa als energiebron, mestopslag en het gebruik van meststoffen. landbouwbeleid omvat energiebesparingsmaatregelen, het gebruik van tot landbouwpraktijken met betrekking informatie over goede Bosbouw Tussen 1990 en 1993 zijn samenwerkingsovereenkomsten tussen de Spaanse regering en de autonome regio's gesloten, die reeds hebben geleid tot een herbebossing van 63. 700 ha. Voorts worden er inspanningen geleverd om bosbranden te voorkomen en ecosystemen te beschermen tegen schadelijke organismen en luchtverontreiniging. Zweden De Zweedse regering keurde haar nationale mededeling goed op 15 september 199424. Sedert 1970 is de C02-uitstoot met ongeveer 40% verminderd. De nationale doelstelling van Zweden is, overeenkomstig het UN FCCC, een stabilisatie van de C02-emissies van fossiele brandstoffen in het jaar 2000 op het niveau van 1990 en daarna een vermindering van deze emissies. Voorts moet de CH4-uitstoot van stortplaatsen tussen 1990 en 2000 met 30% worden verminderd. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 13 worden bijzonderheden verstrekt over de emissies van C02, CH4 en N20 in Zweden in 1990 en 2000. Zweden beklemtoont dat de ramingen van de C02-uitstoot in 1990 gebaseerd zijn op reële emissies en dat deze ramingen niet gecorrigeerd zijn voor temperatuurinvloeden. Als de cijfers gecorrigeerd worden voor gemiddelde klimaatomstandigheden, zal de C02-uitstoot in 2000 naar verwachting op hetzelfde niveau liggen als in 1990. In vergelijking met de reële emissies in 1990, zou de C02-uitstoot in 2000 met 4% stijgen. De CH4-emissie zou in 2000 met 10%verminderen ten opzichte van het niveau van 1990, de N20-emissie met 15%. Nationaal verslag van Zweden in het kader van het Raamyerdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu en Natuurlijke Rijkdommen, september 1994. 79 Tabel 5. 13. Emissies van C02, CH4 en N20 in Zweden in 1990 en 2000 (Gg). 1990 61. 256' 329 15,2 2000 63. 800 300 13 Reële C02-emissies. Gecorrigeerd voor temperatuurinvloeden bedraagt de C02-uitstoot 64. 000 Gg. C02 CH4 N20 1 Beleid en maatregelen Een concrete strategie voor het Zweedse klimaatbeleid is geformuleerd in het wetsontwerp inzake maatregelen tegen klimaatverandering van 1993. Het belangrijkste element van de Zweedse strategie is een beperking van de vraag naar fossiele brandstoffen en een verhoging van de bijdrage van duurzame energiebronnen, samen met een beter energiebeheer en een efficiënter energiegebruik. De belastingheffing op fossiele brandstoffen is het centrale beleidsinstrument om de C02-uitstoot te beperken. Energie en vervoer De maatregelen om het energierendement te verbeteren omvatten technologieverwerving en demonstratie van energie-efficiënte produkten, procédés en systemen in woningen, andere gebouwen en de industrie. In 1991 is een C02-belasting ingevoerd als onderdeel van een belangrijke belastinghervorming, die bedoeld was om belastingen op inkomsten en kapitaal te verlagen en milieubelastingen te verhogen. Er zijn verscheidene programma's goedgekeurd om de energie-efficiëntie en het gebruik van duurzame energiebronnen te bevorderen en te stimuleren. Tot deze programma's behoren het programma energiebeheer en bevordering van biobrandstoffen, wind- en zonne-energie. In de vervoersector zijn verscheidene programma's voor onderzoek en ontwikkeling (betreffende het gebruik van alternatieve brandstoffen en van hybride en elektro-voertuigen) gestart. Aangezien slechts 5% van de elektriciteitsproduktie in Zweden gebaseerd is op fossiele brandstoffen, zijn de mogelijkheden inzake vermindering van de broeikasgassen in de elektriciteitssector zeer beperkt. Bosbouw en landbouw Zweden keurde diverse maatregelen goed om het vrijkomen van koolstof uit de bodem te verminderen, b. v. door beperkingen op de voorbereiding en drainage van bosbouwlokaties. Sommige maatregelen van het nieuwe in 1990 goedgekeurde landbouwbeleid hebben een indirect effect op de broeikasgasemissies, onder meer betere methoden voor het gebruik van stikstof, verandering in het landgebruik - van akkerland naar weiland of bos - en meer braaklegging in de winter. 80 Verenigd Koninkrijk De nationale mededeling van het Verenigd Koninkrijk werd gepubliceerd in januari 1994 en ingediend op de negende zitting van het intergouvernementele onderhandelingscomité (INC)25. Een samenvatting en minimumtabellen voor broeikasgasemissies volgens de richtlijnen van bijlage I voor de opstelling van de eerste mededelingen door de landen (besluit 9/2, INC/FCCC, 1994) werden ingediend in augustus 1994. Het C02-programma van het VK wordt momenteel bijgewerkt in het licht van nieuwe energieprognoses die in maart 1995 zijn gepubliceerd en andere ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden sedert het programma werd gepubliceerd. Deze bijwerking komt in de herfst van 1995 uit. De in dit document gegeven cijfers voor C02-emissies zijn gebaseerd op de aanstaande bijwerking. Het Verenigd Koninkrijk stemt in met de verbintenis van het UN FCCC om maatregelen te nemen ten einde de emissies van broeikasgassen tegen het jaar 2000 terug te dringen tot het niveau van 1990. Emissies in 1990 en 2000 In tabel 5. 14 worden de emissies van C02, CH4 en N20 in het Verenigd Koninkrijk in 1990 gegeven, alsmede de prognoses voor 2000 in het licht van het beleid en de maatregelen van het nationale programma. Het programma moet leiden tot een kleine vermindering van de C02- uitstoot, een vermindering van de CH4-uitstoot met 10% en een vermindering van de N20-uitstoot met 75%. Tabel 5. 14. Emissies van C02, CH4 en N20 in het Verenigd Koninkrijk in 1990 en 2000 (Gg). C02 CH4 N20 1990 580. 268 4. 844 109 2000 551. 283 4. 400 30 Beleid en maatregelen In de nationale mededeling van het VK "Klimaatverandering; het programma van het Verenigd Koninkrijk" worden de maatregelen opgesomd om de emissie van elk belangrijk broeikasgas tegen het jaar 2000 terug te dringen tot het niveau van 1990. C02 Het C02-programma is gebaseerd op een nationaal partnerschap dat tot stand is gekomen na uitgebreid openbaar overleg met bedrijfs-, vrijwilligers-, milieu- en andere belangengroepen. De maatregelen worden gespreid over alle sectoren: Klimaatverandering. Het verslag van het VK. Verslag van het Verenigd Koninkrijk in het kader van het Raamverdrag inzake klimaatverandering, januari 1994. 81 huishoudelijk energieverbruik, door middel van maatregelen zoals de invoering van een belasting op huisbrand en elektriciteit, en een nieuwe Energy Saving Trust; energieverbruik door het bedrijfsleven, waaronder advies en informatie over energierendement; energieverbruik door de overheid, door middel van doelstellingen voor centrale en lagere overheden en openbare instanties; en vervoer, door middel van verhogingen van de accijnzen op brandstoffen en een verbintenis tot reële verhogingen van de toekomstige begrotingen van gemiddeld ten minste 5%. CH4 Er worden initiatieven genomen om het gebruik van CH4 voor energieproduktie te stimuleren en de emissies van de steenkoolproduktie te verminderen. Voorts wordt gewerkt aan nieuwe adviezen inzake het beperken van de emissies van verscheidene industriesectoren. N20 Tegen 2000 wordt een vermindering met 75% verwacht ten opzichte van het niveau van 1990, hoofdzakelijk door de vermindering van de N20-emissie bij de produktie van nylon. 5. 3. Samenvatting Alle Lid-Staten behalve België hebben het UN FCCC bekrachtigd en hun nationale mededelingen bij het secretariaat van het UN FCCC ingediend. Naast hun verplichtingen in het kader van het UN FCCC, hebben de meeste Lid-Staten ook nationale doelstellingen vastgesteld om hun broeikasgasemissies terug te dringen, die evenwel qua doelstellingen en tijdschema's verschillen. Alle Lid-Staten behalve België hebben een inventaris opgemaakt van hun C02-, CH4- en N20- emissies in 1990. België heeft een raming gemaakt van zijn C02-emissie in 1990. De ramingen van de emissies in 1990 in de nationale verslagen zijn niet altijd vergelijkbaar. In het algemeen zijn de IPCC-richtsnoeren voor nationale broeikasgasinventarissen gebruikt, terwijl sommige landen hun ramingen op CORINAIR baseren. Sommige landen passen correctiefactoren toe voor temperatuurinvloeden of ingevoerde/uitgevoerde elektriciteit De meeste Lid-Staten verstrekten prognoses voor de C02-, CH4- en N20-emissies in 2000. Hierbij moet worden opgemerkt dat de prognoses van de broeikasgasemissies in de nationale verslagen niet vergelijkbaar zijn en niet zomaar kunnen worden samengeteld. De prognoses in de nationale verslagen zijn gecompileerd met behulp van diverse modelleerhulpmiddelen, belangrijke aannamen wat de input betreft, bronnenprognoses en de effecten van maatregelen en beleid. Sommige Lid-Staten hebben alleen rekening gehouden met C02-emissies in verband met brandstoffen in 2000 en één Lid-Staat maakte prognoses voor 2005 in plaats van voor 2000. Voorts wordt in de prognoses niet altijd alleen maar uitgegaan van goedgekeurde maatregelen, maar ook van voorgenomen maatregelen. 8 Lid-Staten verwachten een verhoging van hun C02-emissie in 2000 ten opzichte van 1990: Oostenrijk, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Portugal, en Spanje. 1 Lid-Staat - Zweden - denkt een stabilisatie van de C02-emissie te kunnen realiseren in 199026 en 5 Lid-Staten 26 Indien gebaseerd op voor temperatuur gecorrigeerde C02-emissies in 1990. Indien de prognoses vergeleken 82 verwachten een daling van hun C02-emissie in 2000: België, Denemarken27, Luxemburg, Nederland28 en het Verenigd Koninkrijk. Duitsland geeft een prognose voor de C02-uitstoot in 2005 en verwacht tegen dat jaar een vermindering daarvan. 11 Lid-Staten gaven een prognose van hun CH4- en N20-emissies in 2000. Twee daarvan verwachten een verhoging van de CH4-emissie: Ierland en Luxemburg; twee andere verwachten een stabilisatie: Oostenrijk en Frankrijk. De resterende 7 Lid-Staten verwachten een vermindering van hun CH4-emissie: Denemarken, Finland, Griekenland, Italië, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. 6 Lid-Staten verwachten een verhoging van hun N20-emissies: Denemarken, Finland, Griekenland, Ierland, Luxemburg en Nederland, terwijl 2 Lid-Staten een stabilisatie verwachten: Oostenrijk en Italië; 3 andere Lid-Staten verwachten een vermindering van hun N20-emissies: Frankrijk, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Duitsland verstrekte een prognose voor 2005 en verwacht een vermindering van zowel zijn CH4- als zijn N20-emissie. worden met reële C02-emissies 1990, wordt een verhoging met 4% geraamd. Indien gebaseerd op de C02-uitstoot in 1990 die gecorrigeerd is voor ingevoerde/uitgevoerde elektriciteit. Indien de prognoses vergeleken worden met de reële C02-uitstoot in 1990, wordt een verhoging met 3% geraamd. Indien gebaseerd op de voor temperatuur gecorrigeerde C02-uitstoot in 1990. Indien de prognoses vergeleken worden met de reële C02-uitstoot in 1990, wordt verwacht dat de C02-uitstoot zich stabiliseert. 83 6. PROGNOSES VAN DE C02-EM ISSIE IN 2000 6. 1. Inleiding Dit hoofdstuk geeft de eerste ramingen van de prognoses van toekomstige emissies van broeikasgassen in de Europese Gemeenschap. Als eerste poging om te komen tot prognoses van de broeikasgasemissie, zijn verscheidene scenario's toegepast. Deze worden, samen met de gebruikte modelleringstechnieken, beschreven onder punt 6. 2. Onder 6. 3 worden ramingen gegeven van de C02-emissie in 1990, 2000 en 2020. De cijfers voor 1990 in dit hoofdstuk verschillen van de cijfers van de inventaris van de emissies in de EG in 1990 in hoofdstuk 3, doordat zij geraamd zijn met behulp van dezelfde methodologie als gebruikt is voor de cijfers voor 2000, 2010 en 2020. De hier gegeven waarden voor 1990 worden alleen verstrekt om de tendens van de C02-emissies in de Europese Gemeenschap duidelijk te maken. Er moet op worden gewezen dat de in dit hoofdstuk beschreven simulaties geen officiële simulaties zijn om het effect van het beleid inzake klimaatverandering in de EG te evalueren. De resultaten van de simulaties geven alleen een eerste aanwijzing van de toekomstige broeikasgasemissies in de EG. Er wordt nu verder werk gemaakt van de ontwikkeling van nauwkeuriger modelleringshulpmiddelen en scenario's. De modellen en scenario's die voor de prognoses van de toekomstige emissies in de EG zijn gebruikt, verschillen qua structuur en qua aannamen met betrekking tot exogene variabelen van de modellen en scenario's die door Lid-Staten zijn gebruikt om hun C02-emissies te voorspellen (zie hoofdstuk 5). De resultaten zijn daardoor niet vergelijkbaar. Ramingen van de effecten van het beleid en de maatregelen op de broeikasgasemissies, voor zover beschikbaar, zijn gemaakt in hoofdstuk 4. 6. 2. Modelleringstechnieken en scenario's De prognoses van de toekomstige broeikasgasemissies in de EG in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op het EG-model MIDAS (Model Integrating Demand and Supply) en diverse scenario's, die onderling verschillen qua aannamen met betrekking tot exogene variabelen. Hieronder wordt een korte beschrijving gegeven van MIDAS en de diverse scenario's. In bijlage 2 wordt een meer gedetailleerd overzicht van de toegepaste scenario's gegeven. MIDAS (Model Integrating Demand and Supply) Het model voor planning en prognoses van grootschalige energiesystemen MIDAS is ontwikkeld met financiële steun van het JOULE-programma van de EG. MIDAS maakt een dynamische simulatie van het energiesysteem, dat weergegeven wordt door een technische procesanalyse te combineren met econometrische formules. Het model wordt gebruikt voor scenario-analyse en prognoses. Een econometrische is daarbij gecombineerd met een micro-economische aanpak. top-down-benadering MIDAS neemt het gehele energiesysteem in beschouwing, inclusief de energievraag per sector en brandstofsoort, elektriciteitsproduktie, olieraffinaderijen, produktie van aardgas en vaste brandstoffen, invoer en marktprijzen van energie. Het model geeft op jaarbasis een consistente en simultane prognose van de energievraag, het energie-aanbod, energieprijzen en -kosten, zodat 84 het systeem naar volume en prijs in evenwicht is. Op basis van exogene prognoses van invoerprijzen, macro-economische indicatoren en de beschikbaarheid van hulpbronnen, voorspelt MIDAS de energievraag en berekent het model de benodigde capaciteitsuitbreiding en werkzaamheden van de toeleveringssectoren om aan de vraag te kunnen voldoen, alsmede de plaatsvindende intersectoriële energiehandel. Het model evalueert de energieproduktiekosten per sector en brandstofsoort en bepaalt consumptieprijzen, o. m. door ook internationale energieprijzen, het nationale prijsbeleid en de belastingpolitiek van de overheid in de overweging te betrekken. De consumptieprijzen dienen dan weer als input voor het vraag-submodel dat de vraagprognose en zo ook de aanbodactiviteiten bijstelt. Zo wordt een gesloten kringloop opgesteld die op jaarbasis uitmondt in een consistente simulatie van energievraag, -aanbod en -prijzen. Emissiefactoren per installatie en brandstofsoort worden in het model opgenomen om de emissies te berekenen. Het "Conventional Wisdom "-scenario Het "Conventional Wisdom "-scenario geeft de "normale gang van zaken" weer, met de meest waarschijnlijke te verwachten ontwikkelingen. De economische groei neemt op lange termijn geleidelijk af. Zo zou de toename van het BBP in de EG van 2,9% in de periode 1995-2000 teruglopen tot 1,8% in de periode 2015-2020. Het energiebeleid blijft versnipperd als resultaat van onopgeloste tegenstrijdige doelstellingen op het stuk van concurrentievermogen, milieu, gegarandeerde energievoorziening en uiteenlopende nationale oogmerken. Enige penetratie van nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën wordt verwacht. Wat de energievraag betreft, wordt verwacht dat de huidige maatregelen, met het accent op toenemend energierendement, worden voortgezet. De energieprijzen lopen langzaam op. De gasprijzen liggen vrij laag ten opzichte van de olieprijzen, wegens deregulering en groeiende netwerken. De ontwikkeling van de energieprijzen is weergegeven in tabel 6. 1. Tabel 6. 1. Primaire energieprijzen wisselkoersen). Het "Conventional Wisdom "-scenario (in de constante prijzen van 1993 en tegen vaste Ruwe olie (ecu/toe) Aardgas N. -Europa (ecu/toe) Aardgas Z. -Europa (ecu/toe) Stoomkolen (ecu/toe) 188. 1 128. 5 153. 3 182. 5 211. 7 219. 0 226. 3 101. 5 91. 5 123. 6 139. 9 158. 3 161. 8 167. 2 111. 6 100. 6 133. 5 148. 2 164. 6 164. 9 167. 2 65. 0 54. 8 60. 0 63. 0 64. 0 68. 0 75. 0 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 "Battlefield "-scenario In het "Battlefield"-scenario keert de wereldsituatie terug naar aan isolatie, machtsblokken en protectionisme. Tegenstrijdigheden en instabiliteit in het mondiale systeem maken economische integratie zeer moeilijk. Mondialisering wordt als te ambitieus beschouwd. Het geopolitieke systeem valt uiteen in blokken, met spanningen en wrijvingen tussen en binnen de blokken. De groei van het BBP in de EG zou dan teruglopen van 3,1% in de periode 1995-2000 tot 1,3% in de periode 2015-2020. Het energiebeleid is gericht op het verminderen van de afhankelijkheid invoer. Maatregelen aan de aanbodzijde zullen waarschijnlijk succesrijker zijn dan van 85 maatregelen aan de vraagzijde. Ondanks pogingen om alternatieve brandstoffen te introduceren, zijn rendementsverhogingen moeilijk te realiseren wegens spanningen en conflicten. De toenemende afhankelijkheid van minder maar grotere leveranciers leidt tot een olieprijsschok. Enige penetratie van nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën wordt verwacht, gedeeltelijk onder druk van openbare normen en gedeeltelijk door industriële concurrentie. "Forum "-scenario In het "Forum"-scenario verschuift de wereldsituatie in de richting van meer consensus en internationale samenwerkingsstructuren met een sterke rol voor overheidsbeleid en -interventie. Het proces van mondiale integratie geeft nieuwe impulsen aan collectieve openbare maatregelen. Nationale, Europese en internationale instellingen worden geleidelijk geherstructureerd zodat zij bredere en complexere gezamenlijke problemen en belangen effectiever kunnen aanpakken. De groei van het BBP in de EG stijgt van 2,3% in de periode 1995-2000 tot 2,6% in de periode 2010-2015 en neemt daarna enigszins af. Het energiebeleid wordt zeer sterk beïnvloed door de zorg voor het milieu. Belangrijke beleidsverschuivingen worden verwacht onder invloed van toename van de energievraag beperken. De zwaarwegende milieu-overwegingen die de energieprijzen blijven stabiel. Er doet zich een sterke penetratie voor van efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën, hetgeen gepaard gaat met een intensieve technologie-overdracht. "Hyperm arkef'-scenario In het "Hypermarket"-scenario zijn de overheersende thema's marktinvloeden, liberalisme en vrijhandel; er is een minimum aan interventie van overheidswege. De mondiale economische integratie versterkt zichzelf en gaat door. De drijvende kracht achter dit scenario is de voortdurende toepassing van het marktmechanisme, dat beschouwd wordt als de beste manier om rijkdom te produceren en om te gaan met complexiteit en onzekerheid. Liberalisering en privatisering leveren resultaten op en zorgen voor nieuwe marktdeelnemers die meer van hetzelfde willen. De groei van het BBP in de EG daalt van 3,2% in de periode 1995-2000 tot 1,9% in de periode 2015-2020. Het energiebeleid wordt bepaald door de wens om overheidscontrole te minimaliseren en de efficiënte werking van de vrije markt te maximaliseren, en daarbij toch de gewenste normen in te voeren. Er wordt een sterke groei van de energievraag verwacht. De penetratie van nieuwe, efficiëntere vraag- en aanbodtechnologieën hangt van marktinvloeden en internationale concurrentie. De energieprijzen lopen langzaam op. 6. 3. Tendensen in de C02-emissie In tabel 6. 2 worden prognoses gegeven van de C02-emissie als gevolg van energiegebruik in 2000, 2010 en 2020. Hierbij moet worden opgemerkt dat deze resultaten eerste ramingen zijn van toekomstige broeikasgasemissies in de EG. Ter vergelijking worden ook ramingen van de C02-emissie gegeven voor het jaar 1990 met behulp van dezelfde berekeningsmethodologie. Aangezien de berekeningsmethodologie verschilt, kunnen de emissieramingen voor 1990 in dit gedeelte niet vergeleken worden met de emissie-inventaris van de EG in hoofdstuk 3. Volgens het Conventional Wisdom "-scenario zou de C02-uitstoot in de EG tegen het jaar 2000 stijgen met 5%, tegen het jaar 2010 met 13% en tegen het jaar 2020 met 16% (ten opzichte van het niveau van 1990). De resultaten van het "Hypermarkef'-scenario vertonen een gelijkaardige verhoging: er wordt een verhoging verwacht van respectievelijk 5% , 14% en 17% voor de jaren 2000, 2010 en 2020. Het "Battlefield"-scenario resulteert in een afnemende groei van de C02- uitstoot: een verhoging van 6% in 2000, 9% in 2010 en 7% in 2020. Volgens het "Forum"- 86 scenario komt er een vermindering van de C02-uitstoot: 2% in 2000, 5% in 2010 en 10% in 2020. Tabel 6. 2. Tendensen in de C02-emissie als gevolg van energiegebruik in de EUR-15 (1000 Gg) 1990 2000 2010 2020 Conventional Wisdom Battlefield Forum Hypermarket 3. 155(0) 3. 155(0) 3. 155(0) 3. 155(0) 3. 326( + 5%) 3. 557(+13%)3. 648(+16% ) 3. 357( + 6%) 3. 428(+9%) 3. 368( + 7%) 2. 855(-10%) 2. 986(-5%) 3. 089(-2%) 3. 325( + 5%) 3. 597(+14%)3. 686(+17%) 87 7. V AN B E O O R D E L I NG AANPASSINGSMAATREGELEN DE K W E T S B A A R H E ID EN 7. 1. Inleiding In dit hoofdstuk worden de mogelijke gevolgen beschreven van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap, alsmede de op communautair niveau genomen aanpassingsmaatregelen. Het tweede, derde en vierde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling bevatten specifieke programma's waarin de beoordeling van mogelijke gevolgen van klimaatverandering op verschillende milieusectoren een plaats heeft gekregen. De programma's over klimaatverandering behelzen onderzoek naar de stijging van de zeespiegel en de effecten daarvan op de Europese kustgebieden en de effecten van klimaatverandering op de Europese land- en bosbouw. Verder is in de programma's onderzoek opgenomen naar de woestijnvorming in het M iddellandse-Zeegebied, alsmede studies met betrekking tot de sociaal-economische effecten van en beleidsreacties op extreme gebeurtenissen als gevolg van klimaatverandering. Onder punt 7. 2 wordt een kort overzicht gegeven van de mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap. Bijzonderheden over de onderzoekprogramma's met betrekking tot klimaatverandering worden hier niet besproken, maar zijn te vinden in hoofdstuk 9 "Onderzoek en ontwikkeling". Onder punt 7. 3 wordt een kort overzicht gegeven van de op communautair niveau genomen aanpassingsmaatregelen. 7. 2. Mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor de Europese Gemeenschap Tem peratuurstijging Het tijdstip en de omvang van een mogelijke temperatuurstijging als gevolg van het verhoogde broeikaseffect zijn hoogst onzeker, in het bijzonder op lokaal of regionaal niveau. Ofschoon de resultaten van modellen die een temperatuurstijging voorspellen slechts als ruwe schattingen mogen worden beschouwd, is het toch duidelijk geworden dat de temperatuurstijging groter zal zijn op hogere dan op lagere breedten. Naar verwachting zal de temperatuurstijging in Noord- Europa dan ook groter zijn dan in de Middellandse-Zeegebieden. Uitgaande van een verdubbeling van de atmosferische C02-concentraties, blijkt uit scenariostudies dat de gemiddelde wintertemperaturen in de uiterst noordelijke landen met 2-5 °C kunnen stijgen, terwijl de winters in het centrale en zuidelijke gebied 1-3°C warmer kunnen zijn. Voor de zomer liggen de gemiddelde temperaturen in heel Europa 3-4°C hoger (Thimbal et al. , 1995; Cabasch et al. , 1995). Aerosols in de atmosfeer hebben een netto negatieve stralingsforcering. Toch kan een negatieve forcering als gevolg van aerosols niet als een eenvoudige compensatie voor het effect van broeikasgassen worden beschouwd, aangezien de regionale patronen van de forcering verschillen (IPCC, 1994). Neerslag Er bestaat grote onzekerheid met betrekking tot de effecten van klimaatverandering op de neerslag. Waarschijnlijk worden de zomers droger. Dit komt deels doordat de sneeuw vroeger gaat smelten, hetgeen van invloed is op de seizoencyclus van de vochtreserves in de grond, en deels doordat de warmere temperaturen tot meer verdamping en gewasverdamping kunnen leiden (Warrick et al. , 1990). De Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering (IPCC) (Houghton et al. , 1 992) raamden in hun "Conventional WisdonT-scenario dat het broeikaseffect in de zomer in de mediterrane landen tot 15-25% minder bodemvocht kan leiden. Aangezien deze landen reeds sterk van beregening afhangen, kan dit enorme gevolgen voor hun landbouwpotentieel hebben. 88 Grote droogte kan ook leiden tot aanzienlijke bodemverslechtering wegens de afbraak van organisch materiaal, zoutaccumulatie en de vorming van oppervlaktekorsten. Dit zou de gevolgen voor het landbouwpotentieel nog erger maken. Watervoorraden Klimaatverandering kan ook belangrijke gevolgen hebben voor de watervoorraden, de verdeling daarvan in ruimte en tijd, de waterkringloop, de waterkwaliteit, de watervoorzieningsystemen en de vereisten inzake watervoorraden van verschillende regio's. Dit kan leiden tot complexe effecten op natuurlijke hulpbronnen en menselijke activiteiten, in het bijzonder wateropslag en - distributie, landbouw en elektriciteitsproduktie. Een van de kwetsbaarste gebieden in de Europese Gemeenschap, wat de gevolgen voor watervoorraden betreft, is het Middellandse-Zeegebied. Stijging van de zeespiegel en extreme gebeurtenissen De stijging van de zeespiegel is een van de belangrijkste effecten van de algemene stijging van de temperatuur. Zij ontstaat door de thermische uitzetting van het zeewater, het afsmelten van berggletsjers, het smelten van ijskappen op het land en veranderingen in de antarctische ijslaag. De gevolgen daarvan variëren van voortdurende overstroming van laag gelegen land tot vaker voorkomende overstromingen, veranderingen in de erosie van stranden, klippen en duinen, verzilting en veranderingen in het stromingsbeeld van rivieren. Een hogere zeespiegel zal waarschijnlijk ook gevolgen hebben voor de getijden, doordat de resonantie van zeebekkens verandert. De recente beste raming in het "Conventional Wisdom "-scenario van een door broeikasgassen veroorzaakte stijging van de mondiale zeespiegel met 45 cm tegen 2100 geeft slechts een algemene aanduiding van mogelijke veranderingen in de relatieve zeespiegel langs de Europese kusten. Klimaatverandering beïnvloedt in hoge mate het optreden en de ernst van extreme gebeurtenissen. Overstromingen gepaard aan hevige stormen zijn op een menselijke tijdschaal waarschijnlijk van groter belang dan de stijging van de zeespiegel. Toch is onze kennis van het patroon en het optreden van stormen rond de Europese kusten beperkt tot een paar gebieden in het noordwesten van Europa en delen van de Middellandse Zee. De gevolgen van hevige stormen zullen meer verspreid worden naarmate de zeespiegel stijgt. Vooral in het noorden en rond de Middellandse Zee baren de gevolgen van storm en onweer grote zorgen. Op dit ogenblik heeft de EG verscheidene contracten lopen om het risico van overstromingen aan de kusten van geselecteerde gebieden van de Europese kustlijn in te schatten en een grondslag te leggen voor de bewaking en het in kaart brengen van kustveranderingen in Europa, alsmede de effecten van deze veranderingen. Landbouw Hoewel er in de onderzoekresultaten nog vele onzekerheden blijven, is toch geconstateerd dat hogere temperaturen de duur van de groeiperiode voor eenjarige gewassen zullen verkorten (Harrison en Parry, 1993). Dit zal leiden tot een verminderde opbrengst van de gewassen, ofschoon het directe bemestingseffect van verhoogde C02-concentraties voor sommige gewassen een en ander kan compenseren. Het weer in Zuid-Europa zal over het algemeen warmer en waarschijnlijk droger worden, hetgeen negatieve gevolgen voor de oogstopbrengst zal hebben. Sommige delen van West-Europa (b. v. Noord-Frankrijk en Duitsland) kunnen profiteren van een eventuele verhoging van de gemiddelde neerslag. Sommige landbouwpraktijken, zoals zaaitijden, beregening en het gebruik van variëteiten zullen wegens de hogere temperaturen en potentiële droogteperioden wellicht moeten veranderen. 89 De graslandproduktie zal over heel Europa wellicht stijgen (Jones et al. 1993). De produktie zal door het directe bemestingseffect van C02en temperatuurstijgingen worden bevorderd. Uitgaande van een verdubbeling van het pre-industrieel C02-niveau, zal de graslandproduktie in gematigd Europa ongeveer 10-15% hoger liggen dan op dit ogenblik wegens het directe bemestingseffect en nog eens 18% hoger dan nu wegens de verwachte temperatuurstijging. Bosbouw in temperatuur- en neerslagpatronen zullen waarschijnlijk de samenstelling, Veranderingen verdeling en groeipatronen van bossen veranderen. Om onherstelbare schade en bossterfte af te wenden, worden er onderzoekprogramma's uitgevoerd om de effecten van klimaatverandering op de bosbouwsector te kwantificeren. Op basis van deze studies kan dan worden besloten dat de reacties niet alleen verschillen tussen soorten onderling, maar ook tussen jonge en rijpe weefsels. Voeding is ook een zeer belangrijke parameter in de reacties van de plant op hoge C02- concentraties. Er zijn enkel indicatieve ramingen beschikbaar van de regionale gevolgen van klimaatverandering voor vegetatiezones. Toch wijzen de modellen in de richting van een noord-noordoostelijke beweging van vegetatiezones over Europa (Bengtsson, 1994). Analyse van de monetaire effecten Ofschoon er grote onzekerheden bestaan ten aanzien van soort en omvang van de gevolgen van klimaatverandering, zijn deskundigen en beleidsmakers het erover eens dat zich in de volgende eeuw een temperatuurstijging zal voordoen. De klimaatverandering zal waarschijnlijk van invloed zijn op nagenoeg alle economische sectoren. Uit een analyse van de economische effecten voor de EUR-12 (ERM, 1992a) blijkt dat er, hoewel de algemene temperatuurstijging waarschijnlijk zal leiden tot netto economische kosten voor de EG als geheel, variaties per sector en per regio zullen zijn. Zo is het bijvoorbeeld waarschijnlijk dat er een opbrengstverhoging voor de landbouwsector als geheel in de EG komt, maar deze is dan toe te schrijven aan grote stijgingen in Noord-Europa, tegenover kleinere opbrengstverliezen in Zuid-Europa. De economische kosten in de EG zullen zich waarschijnlijk voordoen in andere economische sectoren, hoewel in sommige gebieden ook economische voordelen kunnen ontstaan, b. v. toerisme in België, fabricage in het Verenigd Koninkrijk; 90% van de geaccumuleerde economische kosten zullen waarschijnlijk in de tweede helft van de volgende eeuw ontstaan. in Luxemburg en de dienstensector De monetaire effecten zijn geraamd per indicator en per land (ERM , 1992b). De jaarlijkse kosten zijn geschat, uitgaande van een algemene temperatuurstijging van 1°C en 4°C. Als er geen maatregelen worden genomen om de emissies tegen te gaan, kan de temperatuurstijging gaan van ongeveer 0,5°C tot 1°C in het jaar 2020, en van 1,75°C tot 4°C in jaar 2100. De monetaire effecten zijn meer gebonden aan het niveau van de temperatuurstijging dan aan bepaalde jaren. In welk jaar dergelijke waarden verwacht kunnen worden, hangt dan af van het gekozen scenario van emissiebestrijding. Daarom worden de ramingen hier gegeven als jaarwaarden, die niet zijn verdisconteerd. Aangezien de monetaire effecten niet tijdgebonden zijn, wordt geen economische groeivoet in de berekeningen opgenomen. Het nationale inkomen wordt als constant beschouwd. Tabel 7. 1 geeft de monetaire effecten voor de EUR-12 bij 1°C en 4°C. Daaruit valt af te leiden dat de economische schade waarschijnlijk een belangrijk deel van het BBP zal uitmaken. comfortdrempel en verwarmings- en Ofschoon de landbouwopbrengsten, indicatoren 90 afkoelingsgraaddagen positief zijn, economische kosten van de stijging van de zeespiegel. is het totaalbeeld negatief. Dit komt door de hoge Tabel 7. 1. Monetaire effecten voor de EUR-12 per indicator per jaar (miljard ecu van 1989) en als % van het nationaal inkomen van 1989 Miljard ecu van 1989 % van nationaal inkomen Algemene temperatuurstijging 1,0 4,0 1,0 4,0 Stijging van de zeespiegel Afvloeiing Comfortdrempel1 Verwarmings-en afkoelingsgraaddagen Landbouwopbrengst Bron: E R M, 1992 b. - 67,6 - 5 ,7 4,7 13,4 3,2 - 272,2 -18,4 27,1 35,5 12,2 - 1 ,9 - 0 ,2 0,1 0,4 0,1 - 7,6 - 0 ,5 0,8 1,0 0,3 1 Indicator gebaseerd op temperatuur, neerslag en zonneschijn, aantrekkelijkheid voor het toerisme ter aanduiding van de Tabel 7. 2 geeft de monetaire effecten voor de Lid-Staten van de EUR-12. Daaruit valt af te leiden dat er significante verschillen tussen de landen bestaan. Voor de zuidelijke EG-landen zijn de monetaire effecten vooral negatief: er moet meer worden gekoeld en de aantrekkelijkheid voor het toerisme neem af door de negatieve effecten van de verhoging van de zeespiegel en watertekort. Een uitzondering is de indicator landbouwopbrengst, die voor alle Lid-Staten positief of nul is. Hierbij moet worden opgemerkt dat een positieve indicator voor landbouwopbrengst niet betekent dat de landbouwsector in zijn geheel economisch voordeel zal hebben. Ook andere factoren zoals totaal landbouwpotentieel spelen een belangrijke rol. Tabel 7. 2. Monetaire effecten per indicator voor de Lid-Staten bij 4°C (miljard ecu van 19891) Stijging van de zeespiegel Af- vloei- ing Comfort- drempel Verwarmings- en afkoelings- graaddagen opbrengst Land- bouw Totaal België Denemarken Frankrijk Duitsland Griekenland Ierland Italië Luxemburg Nederland Portugal Spanje Ver. Koninkrijk -2. 1 -37. 1 -78. 2 -43. 9 -3. 4 -13. 0 -37. 2 0. 0 -10. 7 -1. 5 -18. 4 -26. 6 -0. 3 0. 0 -1. 7 -3. 7 -0. 6 0. 0 -5. 4 0. 0 0. 0 -1. 5 -5. 4 0. 0 4. 0 1. 0 6. 0 15. 4 -2. 1 0. 0 -2. 9 0. 2 1. 4 0. 7 2. 8 0. 6 2. 4 1. 1 4. 1 11. 0 -0. 5 0. 7 0. 6 2. 3 2. 9 -0. 1 -0. 4 11. 4 0. 8 1. 1 2. 2 3. 0 0. 0 0. 5 0. 8 0. 0 1. 8 0. 1 0. 9 1. 1 4,8 -33. 9 -67. 6 -18. 2 -6. 6 -11. 8 -44. 1 2. 5 -4. 6 -2. 3 -20. 5 -13. 5 Bron: E R M, 1992 b. 1 Indicator gebaseerd op temperatuur, neerslag en zonneschijn, ter aanduiding van de aantrekkelijkheid voor het toerisme 91 Aanpassingsmaatregelen 7. 3. Een van de hoofddoelstellingen van het vijfde communautaire actieprogramma "Op weg naar duurzame ontwikkeling" (CEG, 1993) is het geïntegreerde beheer van de kustgebieden. Op verzoek van de Raad (Milieu), in een op 25 februari 1992 goedgekeurde resolutie, is de Commissie momenteel bezig met het opstellen van een mededeling over het geïntegreerde beheer van de kustgebieden, ten einde een samenhangend milieukader tot stand te brengen voor geïntegreerde en duurzame vormen van ontwikkeling. De mededeling behandelt het gehele kustgebied van de Europese Gemeenschap, inclusief het natte strand, de kustwateren en de riviermonden, alsmede het kustland tot de grens van de zee- of kustinvloed. Onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten, b. v. de programma's Milieu en klimaat en "MAST" (zie hoofdstuk 8), zullen een wetenschappelijke basis verschaffen voor een deugdelijk ecologisch beheer van deze gebieden. In voorkomend geval kan via bestaande instrumenten financiële steun worden verleend wanneer het volgens de voorschriften en criteria mogelijk is dat potentiële belanghebbenden projecten indienen in overeenstemming met de mededeling. In oktober 1995 moet de Commissie een mededeling goedkeuren waarin een driejarig demonstratieprogramma wordt voorgesteld om na te gaan en te demonstreren hoe de coördinatie kan worden aangepakt, horizontaal tussen de vele activiteitssectoren (integratiebeginsel) en verticaal tussen de territoriale bevoegdheidsniveaus (subsidiariteitsbeginsel). Zo moet worden aangetoond - aan de hand van het voorbeeld van het kustgebied - hoe de leidende beginselen van het vijfde milieu-actieprogramma beter in praktijk kunnen worden gebracht. De belanghebbenden op de diverse niveaus (lokaal, regionaal, nationaal, Europees) dienen daarbij de volgende taken uit te voeren: Beschrijving - toestand van het milieu - bestaande milieubeschermingsmaatregelen - geplande ontwikkelingen Analyse - oorzaken van bestaande milieuproblemen - potentiële effecten van geplande ontwikkelingen - potentiële effecten van de mondiale milieu-evaluatie - aanduiding van beheersopties Overleg - opzetten van coördinatiemechanismen of aanpassing van bestaande mechanismen - evaluatie van beheersopties - overeenstemming over plannen/programma's: strategieën voor duurzame ontwikkeling van kustgebieden De Commissie moet erop toezien dat het programma wordt opgesteld en dat de resultaten worden besproken en verspreid, zodat er praktische resultaten worden bereikt op weg naar een snellere verwezenlijking van duurzame ontwikkeling in kustgebieden. Met het programma moeten ook de behoeften aan verdere maatregelen op Europees en andere niveaus worden aangegeven. 92 Bossen In juni 1993 heeft de Europese Gemeenschap tijdens de Ministersconferentie van Helsinki inzake de bescherming van de Europese bossen de resolutie ondertekend betreffende de strategieën voor een proces van aanpassing op lange termijn van de Europese bossen aan klimaatverandering. De Europese Unie neemt actief deel aan het follow-up-proces van deze conferentie en de resoluties daarvan. Een van de doelstellingen inzake klimaatverandering is de intensivering van het Europese onderzoek en de internationale samenwerking om het begrip van de samenhang tussen klimaatverandering en de ecosystemen in de bossen te verbeteren, met inbegrip van feedbacks van het ecosysteem naar het klimaatsysteem. Dit zou moeten helpen de beheerssystemen van de Europese bossen bij te stellen ten einde de aanpassing van de bossen aan klimaatverandering te is de aanpassing van bestaande optimaliseren. Een verdere doelstelling van de resolutie bosbewakingssystemen ter beoordeling van veranderingen in de bossen die het gevolg van klimaatverandering zouden kunnen zijn. 93 8. FINANCIERING EN INTERNATIONALE SAMENWERKING 8. 1. Inleiding Als in bijlage II bij het UN FCCC genoemde partij is de EG verplicht gedetailleerde informatie te verschaffen over de overeenkomstig artikel 4, leden 3, 4 en 5, genomen maatregelen. Dit hoofdstuk beschrijft de multilaterale en bilaterale samenwerking tussen de Europese Gemeenschap en de ontwikkelingslanden en tussen de Europese Gemeenschap en de landen met een overgangseconomie. Ten gevolge van het vijfde actieprogramma is vooruitgang geboekt bij het integreren van milieu-eisen in de samenwerking met niet Lid-Staten, de zogenaamde "derde landen". Milieukwesties worden nu opgenomen in de meeste bilaterale samenwerkingscontracten tussen de Gemeenschap en haar partnerlanden (CEG, 1994d). De meeste van de in dit hoofdstuk vermelde samenwerkingsprogramma's en -structuren zijn niet specifiek op klimaatverandering gericht, maar bevatten wel elementen die hierop betrekking hebben. Ook zijn sommige van deze programma's en structuren niet alleen gericht op ontwikkelingslanden of landen met een overgangseconomie maar op alle "derde landen". De eerste conferentie van de partijen bij het UN FCCC besliste onder meer dat het geherstructureerde Wereldmilieufonds (WMF) op tijdelijke basis de internationale entiteit blijft die belast is met de toepassing van het financiële mechanisme van het verdrag. Zij besliste ook treffen, het financiële mechanisme binnen vier jaar waaronder de bepaling van het definitieve statuut van het WMF in het kader van het verdrag (besluit 9 / C P. l ). te herzien en passende maatregelen te Het Europees Parlement heeft zich, in zijn resolutie over het Wereldmilieufonds (resolutie van het EP, verslag A3-0378/93 van 18. 1. 1994) uitgesproken ten gunste van deelneming van de Europese Gemeenschap aan het W M F, aangezien dit zijn coördinerende in internationale milieukwesties kan vergemakkelijken. Het W MF is op 15 juni 1995 verzocht de Europese Gemeenschap als waarnemer uit te nodigen op de toekomstige vergaderingen van de WMF-Raad. Op dit ogenblik vinden besprekingen plaats met het Europees Parlement over de wijze waarop de voorziene 3 miljoen ecu voor de deelneming van de EG in het W MF zal worden toegewezen. rol ervan 8. 2. Samenwerking met derde landen De samenwerking met derde landen met betrekking tot klimaatverandering gebeurt sedert 1980 in het kader van het S /NERGY-initiatief, sedert 1992 door middel van het instrument LIFE en sedert 1994 onder het Europees Energiehandvest. SYNERGY Op 23 mei 1995 stelde de Commissie voor dat de Raad het SYNERGY-initiatief verlengt en omzet in een programma (COM(95) 197 def. ). De doelstelling van SYNERGY is de verbetering van de toestand van de wereldenergie op lange termijn en, bijgevolg, van de communautaire energievoorziening, door andere landen te helpen doeltreffende beslissingen op het gebied van energiebeleid te nemen. Door de bevordering van energieplanning, het rationele gebruik van energie, advisering en opleiding draagt SYNERGY 94 bij tot de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. Voor het programma w irdt per jaar 8 miljoen ecu uitgetrokken. De samenwerking op energiegebied in het kader van dit programma is gericht ( p alle derde landen, hetgeen een voordeel is ten opzichte van de andere samenwerkingsprogram ma's van de EG, die allemaal een beperk' geografisch toepassingsgebied hebben. Binnen de context van het SYNERGY-initiatief heeft de EG bijgedragen aan studies inzake te stellen. De gevolgen van ruimtelijke ordening door fondsen en deskundigen beschikbaar energieverbruik voor klimaatverandering zijn in deze studies altijd in overweging genomen. Zo heeft de EG een bijdrage geleverd tot de volgende studies: energieplan voor de staat Rio Grande do Sul, Brazilië; studie van een verbetering van de hulpmiddelen voor het voorspellen van de vraag in Brazilië; energiestudie voor de provincie Buenos Aires, Argentinië; energievooruitzichten voor Zuid-Amerika; stedelijk energieplan voor Bydgoszcz en Gliwice, Polen; stedelijk energieplan voor Miskolc, Hongarije; energiebeleidsstudies voor China; energieplanning in de Maghreb-landen; stedelijk energieplan voor Ankara, Turkije; nationaal energieplan voor Cyprus. Wat rationeel energiegebruik betreft, zijn de belangrijkste middelen van het SYNERGY-initiatief de overdracht van technologie en methoden voor rationeel energiegebruik, de evaluatie van potentiële energiebesparingen in verscheidene economische sectoren of landen en de bevordering van warmte/kracht-koppeling bij energieproduktie. De EG heeft de volgende projecten gesteund: optimalisering van het energieverbruik in gebouwen in Brazilië; energie-efficiëntie in het wegvervoer en de industrie in Brazilië; methodologie voor warmte/kracht-koppeling in Brazilië; bevordering van warmte/kracht-koppeling in Chili, Peru en Mexico; energie-efficiëntie in de graanverwerkende industrie in Argentinië; seminar over energiecontroles in Tunesië; plan voor rationeel energiegebruik in de industrie, het vervoer en gebouwen in Marokko; bevordering van rationeel energiegebruik in Israël; energiebesparingen in gebouwen in mediterrane landen; controles op industrieel energierendement in Hongarije. is ook een belangrijk element van het SYNERGY-initiatief. Dit wordt Institutionalisering nagestreefd door de oprichting van energiecentra en ontwikkelingslanden. Doelstellingen van deze centra zijn het stimuleren van de marktpenetratie technologieën, zorgen voor een permanente vertegenwoordiging van van energierendabele Europese energiebedrijven en -deskundigen en helpen bij de opbouw van een effectieve energie infrastructuur (CEG, 1994c). Op dit ogenblik zijn er energiecentra opgericht in Slovenië, Hongarije, Albanië en Roemenië. In de nabije toekomst komen er energiecentra in China, Indonesië, Senegal en Argentinië. landen van Oost-Europa in de De Commissie heeft voor het programma een looptijd van vijfjaar voorgesteld, met een totale begroting van 50 miljoen ecu. 95 LIFE Op 21 mei 1992 steide de Gemeenschap de verordening inzake LIFE (Lending Instrument for the Environment - financieel instrument voor het milieu) vast (1992/73/EEG). Deze verordening voorziet in medefinanciering door de EG van demonstratie-activiteiten, voorlichtingscampagnes en technische hulpprojecten op het gebied van milieubescherming. De financiering is opgesplitst in verscheidene delen. Het grootste deel heeft betrekking op natuurbehoud, terwijl een kleiner deel wordt uitgetrokken voor milieukwaliteit. landen waren betrokken Europees Energiehandvest Het Verdrag inzake het Europees Energiehandvest en het Protocol betreffende energie-efficiëntie zijn ondertekend in Lissabon op 17 december 1994, nadat de onderhandelingen - waarbij zowat 50 - in juni 1994 met succes waren afgerond. Het Europees Energiehandvest (COM(95) 440 def. ) is een politieke verklaring waarbij de ondertekenende partijen zich ertoe verbinden om samen te werken op het gebied van handel, investeringen en ander beleid in alle energiesectoren. Deze inspanningen moeten leiden tot de totstandbrenging van een daadwerkelijke energiemarkt in Europa. De milieubescherming en het efficiëntere energiegebruik die dank zij de verdragen en protocollen in het kader van het handvest tot stand zullen komen, zullen een positief effect hebben bij de beperking van C 02- en andere broeikasgasemissies, in het bijzonder door marktprijzen te stimuleren. Vandaar dat zij ook tot een efficiënter energiegebruik zullen leiden. 8. 3. Samenwerking met ontwikkelingslanden De samenwerking met ontwikkelingslanden heeft plaats in het kader van algemene en meer specifieke samenwerkingsprogramma's. De specifieke programma's omvatten de samenwerking op onderzoek-, energie- en bosbouwgebied. Samenwerking op onderzoekgebied De Europese Gemeenschap samenwerking met ontwikkelingslanden. Een van de specifieke programma's op dit gebied, dat gericht was op onderzoeksamenwerking met ontwikkelingslanden, was Biowetenschappen en biotechnologie ten behoeve van de ontwikkelingslanden. Dit programma viel onder het derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1990-1994). financiert sedert 1982 wetenschappelijke Het vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (1994-98) heeft betrekking op activiteiten die specifiek gericht zijn op de bevordering van internationale wetenschappelijke samenwerking. Hiervoor is 540 miljoen ecu uitgetrokken (d. w. z. ca. 5% van de totale begroting van het vierde kaderprogramma). Het grootste deel daarvan zal worden gebruikt voor samenwerking met landen in Midden- en Oost-Europa, de onafhankelijke staten van de voormalige Sovjei-Unie en ontwikkelingslanden. De verwachte samenwerking op onderzoekgebied met ontwikkelingslanden heeft betrekking op voor alle ontwikkelingslanden belangrijke thema's die voor hun economische en sociale ontwikkeling van het grootste belang zijn. Het nieuwe programma legt nieuwe gebieden open; het benadrukt het concept van duurzame ontwikkeling interdisciplinaire benaderingen. Het programma richt zich op drie sectoren: en versterkt duurzaam beheer van hernieuwbare natuurlijke hulpbronnen; verbetering van de landbouwproduktie en de agro-industriële produktie; 96 gezondheidsonderzoek voor ontwikkeling. Wat mondiale veranderingen in het milieu betreft, wordt o. a. onderzoek gedaan naar gebruik en beheer van ecosystemen (bijvoorbeeld bossen, kustgebieden, wetlands, drylands, oceanen, berggebieden en hooglanden). Ook de menselijke drijvende krachten achter het gebruik en beheer van ecosystemen komen aan bod, bijvoorbeeld de gevolgen van verschillende beleidsmaatregelen op systemen voor bodemgebruik. De landbouw en de agro-industriële produktie zijn zeer belangrijke sectoren voor ontwikkelingslanden en er bestaat behoefte aan onderzoek naar duurzame produktiesystemen die rekening houden met zowel sociaal-economische als milieu overwegingen, bijvoorbeeld verbetering van systemen voor verwerking en gebruik van plantaardige en dierlijke produkten. Ook andere wetenschappelijke gebieden van wederzijds belang kunnen worden opgenomen. samenwerking met ontwikkelingslanden De andere samenwerkingsvormen plaatshebben, zoals het Verdrag van Lomé, het nieuwe beleid inzake het inzake financiële en technische hulp aan en Middellandse-Zeegebied en de verordening economische samenwerking met de ontwikkelingslanden in Azië en Latijns-Amerika; samenhang met in nauwe zal acht projecten ontwikkeld die van Samenwerking op energiegebied Energieprojecten in landen in Azië en Latijns-Amerika worden gefinancierd in het kader van de economische samenwerking onder begrotingslijn B7-3013. Sedert 1990 zijn in het kader van deze begrotingslijn rechtstreeks belang zijn voor de klimaatveranderingsproblematiek. Met deze projecten was een bedrag van ca. 15 miljoen ecu gemoeid. Sedert 1992 is er geen specifieke begrotingslijn meer voor energieprojecten, die gefinancierd worden in het kader van economische samenwerking of financiële en technische samenwerking. Zo lopen er bij voorbeeld medio 1995 16 energieprojecten in Azië, waarvoor in totaal 56 miljoen ecu is uitgetrokken. Samenwerking op bosbouwgebied In dit opzicht dient de vaststelling van de communautaire begrotingslijn "tropische bossen" (begrotingslijn B7-5041) te worden vermeld. Deze begrotingslijn is bedoeld voor de financiering van projecten ten behoeve van het behoud en het duurzame beheer van tropische en subtropische bossen. De begrotingslijn is in 1990 ingesteld en heeft tot een subsidie van 2 miljoen ecu voor projecten ten behoeve van tropische bossen in 1991 geleid. Dit bedrag is in de daaropvolgende jaren verhoogd tot 50 miljoen ecu. Ongeveer een derde van de begrotingslijn is bestemd voor projecten in de staten in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan en twee derde voor projecten in Azië en Latijns-Amerika. Een voorstel voor een verordening tot vaststelling van de wettelijke basis van de begrotingslijn is bij de Raad ingediend. Enkele belangrijke maatregelen die tot nog toe zijn gefinancierd of op dit ogenblik worden voorbereid in het kader van de begrotingslijn tropische bossen zijn de volgende: Het proefprogramma voor het behoud van de Braziliaanse tropische bossen: een eerste bijdrage van de EG aan het Rain Forest Trust Fund werd gestort in 1992 en de medegefinancierde werkzaamheden begonnen in 1993 met een bijdrage aan de component gericht onderzoek (bijdrage van 11,9 miljoen ecu). De medefinanciering van 4 miljoen ecu voor de component demonstratieprojecten, waarmee activiteiten van plaatselijke gemeenschappen en van NGO's voor bosbehoud en duurzame ontwikkeling worden gesteund, en nog eens 5 miljoen ecu voor 97 delfstoffenvoorraden, bedoeld als hulp voor rubbertappers en andere traditionele bosgebruikers, is vastgelegd in 1994. In 1995 wordt voorgesteld 16,7 miljoen ecu uit te trekken voor het project Natuurlijke-hulpbronnenbeleid. In Colombia heeft de financiering al geleid tot de oprichting van een Amazonefonds voor duurzame ontwikkeling, waarmee middelen ter beschikking worden gesteld van kleinschalige plaatselijke initiatieven gericht op duurzaam bosgebruik. Ook wordt gezorgd voor financiering van de aanleg van het biosfeerreservaat Alto Orinoco in Venezuela en hetzelfde wordt overwogen voor het Manu-biosfeerreservaat in Peru. In 1995 kunnen nog meer nieuwe projecten worden ondernomen in Paraguay en Mexico. De Gemeenschap verleent steun aan de landen van het Amazonepact via hun voorlopig secretariaat in Lima. Een programma ter institutionele versterking van het pact, samen met regionale projecten voor de planning en het beheer van beschermde gebieden in de hele regio en voor de consolidering van inheemse gebieden, is reeds van start gegaan. Een ander belangrijk regionaal project, waarmee gepoogd wordt de fundamentele oorzaken van ontbossing aan te pakken, betreft het in Midden-Amerika. tegengaan van de verdere verschuiving van het landbouwfront Er is een aantal initiatieven genomen in het kader van het communautaire programma voor steun aan de bossector in Indonesië en voor een project voor duurzaam berau-bosbeheer in Oost- Kalimantan werden in 1994 middelen uitgetrokken. Een project voor geografische informatiesystemen is goedgekeurd in samenwerking met Maleisië, alsmede een programma voor nationale parken met de Filipijnen. In één land in het bijzonder, Indonesië, zijn maatregelen ten gunste van tropische bossen in de jaren 1993-1995 inderdaad de ruggegraat geweest van de ontwikkelingssamenwerking van de EG, met in totaal 4 belangrijke thans lopende en 2 geplande projecten (100 miljoen ecu). Andere landen die in aanmerking komen voor hulp van de EG in de bosbouwsector (in het kader van begrotingslijn B7-3000) zijn onder meer Bangladesh, India, Bhutan, Laos, Vietnam, Maleisië en de Filipijnen. Tot de belangrijke projecten die in de ACS-landen zijn uitgevoerd behoren een regionaal Centraalafrikaans bosbewakingsproject (3,5 miljoen ecu), het nationaal park Korup in Kameroen (7,3 miljoen ecu) en grootschalige programma's in Nigeria, Tanzania, Ivoorkust, Guinea en Papoea Nieuw-Guinea. Talrijke kleinschaliger projecten van Europese, internationale of plaatselijke NGO's en lokale groepen en organisaties van inheemse volkeren hebben steun ontvangen. Er is bijzondere aandacht besteed aan de menselijke aspecten van het bosbehoud, door middel van participatieve activiteiten voor duurzame ontwikkeling op plaatselijk niveau. Biosfeerreservaten bieden een nuttig kader voor de combinatie van duurzaam bosgebruik met bosbehoud. Er zijn nu zowat 10 reservaten die steun hebben gekregen of waarvoor steun wordt overwogen. in aanmerking, Ook een aantal niet landspecifieke of horizontale maatregelen zijn gefinancierd of komen tot het bevorderen van de daarvoor totstandbrenging van houtcertificatiesystemen, duurzame papierproduktie, bosbewaking, voorlichting over tropische bossen en biodiversiteit en partnerschapsregelingen tussen de federatie van Europese parken en beschermde gebieden in Latijns-Amerika en Azië. in het bijzonder met betrekking 98 Verdere bilaterale samenwerking Landen in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan (ACS) De meest uitgebreide regionale overeenkomsten van de Gemeenschap met ontwikkelingslanden zijn die met de staten in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan, namelijk de Verdragen van Lomé (I-IV). Het vierde Verdrag werd op 15 december 1989 in Lomé ondertekend (Lomé IV ) en loopt van 1990 tot 1995. Hoofddoel van het verdrag is de samenwerking tussen de ACS-landen en de EG te bevorderen ten einde de economische, culturele en sociale ontwikkeling van de ACS-staten vlotter te doen verlopen en hun relaties in een geest van solidariteit en wederzijds belang (artikel I van het verdrag) te consolideren en te diversifiëren. Onder Lomé IV is het milieu één van de belangrijkste gebieden waarop wordt samengewerkt. In het kader van de inspanningen om het milieu te beschermen en het natuurlijk evenwicht te herstellen, is de samenwerking erop gericht specifieke werkzaamheden te bevorderen betreffende het behoud van natuurlijke hulpbronnen, zowel duurzame als niet duurzame, de bescherming van ecosystemen en de bestrijding van droogte, woestijnvorming en ontbossing. Ook andere werkzaamheden betreffende in het bijzonder sprinkhaanbestrijding, bescherming en gebruik van watervoorraden, het behoud van tropische bossen en biologische verscheidenheid, bevordering van een beter evenwicht tussen stedelijke en plattelandsgebieden, en het stedelijk milieu (artikel 14 van het verdrag). thema's worden ondernomen, specifieke Een ander hoofdgebied van samenwerking is energie-ontwikkeling. De ACS-staten en de Gemeenschap zijn overeengekomen om samen te werken, gezien de ernst van de energiesituatie in de meeste ACS-staten, die gedeeltelijk is toe te schrijven aan de crisis welke in vele landen is veroorzaakt door afhankelijkheid van ingevoerde olieprodukten en de toenemende schaarste van brandhout, en gezien de effecten van het gebruik van fossiele brandstoffen op het klimaat (artikel 105 van het verdrag ). Bij de samenwerking tussen ACS en EG wordt bijzonder de nadruk gelegd op energieprogrammering, energiebesparing en efficiënt energiegebruik, verkenning van het energiepotentieel en de economisch en technisch passende bevordering van nieuwe en duurzame energiebronnen. Aziatische en Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden (ALA) Sinds 1976 streeft de Gemeenschap een beleid na van financiële, technische en sinds kort ook economische samenwerking met de Aziatische en Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden (ALA). In het kader van de nieuwe richtsnoeren voor communautaire samenwerking met de landen in Azië en Latijns-Amerika (Verordening 443/92) zijn bescherming van het milieu en de natuurlijke hulpbronnen, alsmede duurzame ontwikkeling, prioriteiten op lange termijn. Van de totale begroting van 2. 750 miljoen ecu voor de periode 1991-1995, is 10% opzij gezet voor projecten die specifiek gericht zijn op milieubescherming, in het bijzonder van tropische bossen (artikel 5 van de verordening). Milieu-effectrapportage ontwikkelingslanden. is volledig geïntegreerd in de activiteiten van de EG met Het totale volume van de financieringsmiddelen die voor samenwerking op het gebied van duurzame ontwikkeling zijn uitgetrokken, stijgt sinds 1990. In 1993 werd een bedrag van 770 99 miljoen ecu bereikt, dat diende voor projecten in ALA-, ACS- en de mediterrane landen op gebieden die relevant waren voor de tenuitvoerlegging van Agenda 21 en andere overeenkomsten in het kader van de conferentie van Rio, bijvoorbeeld energie, biodiversiteit, bossen, plattelandsmilieu en woestijnvorming, water en stedelijk milieu. Terwijl het grootste deel van deze uitgaven via bilaterale (of regionale) programma's wordt gedaan, zijn er ook twee begrotingslijnen die specifiek bestemd zijn voor het milieu in ontwikkelingslanden en tropische bossen. De eerste (B7-5040), gericht op het milieu in ontwikkelingslanden (13,2 miljoen ecu in 1995), wordt gebruikt voor kleinschalige concrete activiteiten met betrekking tot het beheer van het natuurlijk en stedelijk milieu, waaronder ook luchtverontreiniging. Een belangrijk deel van de begrotingslijn is bestemd om ontwikkelingslanden te helpen hun institutionele capaciteit te vergroten om milieukwesties aan te pakken. Opleiding in milieubeheer en de opstelling van lokale plannen voor duurzame ontwikkeling en strategieën met sterke deelneming van de plaatselijke gemeenschappen zijn enkele van deze problemen. De tweede begrotingslijn (B7-5041) betreft de bescherming van bossen waarnaar in vorige hoofdstukken al is verwezen. 8. 4. Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de voormalige Sovjet-Unie De samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) en met de voormalige Sovjet-Unie is hoofdzakelijk gebaseerd op de programma's PHARE (communautair programma voor hulp bij de herstructurering van de economie in Polen en Hongarije) en TACIS (programma voor technische bijstand aan de nieuwe onafhankelijke staten die in de plaats zijn gekomen van de voormalige Sovjet-Unie). Het PHARE-programma is in 1989 gestart met als hoofddoel het verlenen van rechtstreekse hulp aan Polen en Hongarije. Sedertdien is het programma uitgebreid tot andere landen in Midden- en Oost-Europa. Het op het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) gerichte TACIS-programma is formeel vastgesteld bij een verordening van de Raad in juli 1991 (EEG/Euratom, nr. 2157/91). Een nieuwe en aangepaste verordening is vastgesteld in 1993 (EEG/Euratom, nr. 2053/93). Beide programma's sluiten nauw op elkaar aan. PHARE Het PHARE-programma is een initiatief van de EG dat de politieke en economische ontwikkeling van de LMOE's steunt. PHARE verstrekt toelagen om het economisch hervormingsproces te ondersteunen en de nieuw gevormde democratische maatschappijen te versterken. PHARE verstrekt ook toelagen om landen die Europa-overeenkomsten hebben gesloten, te helpen zich in de EG te integreren. F>innen PHARE bestaat er nauwe samenwerking met de partnerlanden over de vraag hoe de fondsen binnen een door de EG goedgekeurd kader moeten worden besteed. Aanvankelijk was de PHARE-steun op milieugebied bestemd voor dringende maatregelen zoals de levering van apparatuur om lucht- en waterverontreiniging te meten, bestudering van specifieke problemen en hulp bij het vaststellen van normen en wetgeving. Later werd het accent verschoven in de richting van een meer strategische aanpak, met onder meer de ontwikkeling van beleid en programma's voor specifieke sectoren zoals afvalverwerking. De belangrijkste prioriteiten voor financiering in het kader van PHARE zijn voor alle landen dezelfde, ofschoon elk land zich in een verschillend stadium van de hervormingen bevindt. De 100 belangrijkste gebieden zijn herstructurering van staatsondernemingen waaronder de landbouw, de ontwikkeling van de particuliere sector, hervorming van instellingen en overheidsdiensten, hervorming van sociale diensten, werkgelegenheid, onderwijs en gezondheidszorg, ontwikkeling van de energie-, vervoers- en telecommunicatie-infrastructuur, en milieu en nucleaire veiligheid. Aan het eind van de eerste vijfjaar werking in 1994 had de Europese Gemeenschap, via het PHARE-programma, 4. 284 miljoen ecu beschikbaar gesteld aan 11 partnerlanden (CEG, 1994b). Van belang voor het probleem van de klimaatverandering zijn vooral de activiteiten in de gebieden "milieu en nucleaire veiligheid" en "ontwikkeling van energie". Andere communautaire programma's zorgen voor aanvullende hulp in de energiesector, zoals THERMIE (punt 4. 3) en SYNERGY (punt 8. 2). Het Europees Energiehandvest heeft betrekking op gemeenschappelijke belangen van alle LMOE's en de EG in de energiesector. De steun op milieugebied wordt verleend in de vorm van jaarlijkse nationale of regionale milieusectorprogramma's of door middel van milieucomponenten in de algemene faciliteiten voor technische bijstand. In 1991 is gestart met technische bijstandprogramma's in Polen, de Tsjechische en Slowaakse Federatieve republiek, Hongarije en de Baltische staten. In 1992 en tot de andere 1993 werden de activiteiten van PHARE partnerlanden en tot "meerlanden"-activiteiten. Het doel van het meerlanden-energieprogramma is de samenwerking tussen alle PHARE-partnerlanden te vergemakkelijken. Deze regionale projecten hebben betrekking op de volgende gebieden: in de energiesector uitgebreid in de energiesector verbinding van energienetwerken; jumelage- en opleidingsprogramma's; energie en milieu. Wat "energie en milieu" betreft, wordt op dit ogenblik een belangrijk programma voorbereid, namelijk de ontwikkeling van een gecoördineerde strategie op het gebied van schoon en rationeel gebruik van steenkool in Midden- en Oost-Europa (CEG, 1994b). TACIS De centrale doelstelling van het TACIS-programma is bij te dragen tot de overgang van de onafhankelijke staten van de vroegere Sovjet-Unie naar een markteconomie. Tegen eind 1994 werkten 13 partnerlanden mee aan TACIS: Armenië, Azerbeidzjan, Wit-Rusland, Georgië, Kazachstan, Kyrgyzstan, Moldavië, Mongolië, de Russische Federatie, Tadzjikistan, Turkmenistan, Oekraïne en Oezbekistan. Het TACIS-programma verleent steun in de vorm van toelagen om de uitwisseling van kennis en deskundigheid te bevorderen door middel van partnerschappen, relaties en netwerken op alle maatschappelijke niveaus. TACIS startte in 1991 met een jaarlijkse begroting van 400 miljoen ecu, die in 1994 tot 510 miljoen ecu was toegenomen (CEG, 1994a). De Europese Gemeenschap en haar partnerlanden werken nauw samen om de doelstellingen van de hervorming te evalueren en na te gaan waar steun van TACIS nodig is, op basis van de economische situatie en de vooruitgang van de hervormingen. De belangrijkste aandachtsgebieden voor steun door TACIS zijn: ontwikkeling van het menselijk potentieel; herstructurering en ontwikkeling van ondernemingen; infrastructuur; 101 energie, waaronder ook nucleaire veiligheid; produktie, verwerking en distributie van levensmiddelen. Ofschoon milieu in de eerste TACIS-verordening niet als aandachtsgebied was aangemerkt, hebben milieukwesties van bij de aanvang van het programma toch in alle TACIS-activiteiten een belangrijke rol gespeeld. De Commissie heeft ervoor gekozen het milieu in alle sectoren te integreren eerder dan zich te concentreren op projecten die zuiver "milieugericht" zijn. Milieu effectrapportage en auditing vormden een integraal deel van de uitvoerbaarheidsstudie van alle grotere projecten. De nieuwe TACIS-verordening (1993-1995) bevat wel een bijzondere verwijzing naar het milieu. Artikel 4, lid 3, van de verordening bepaalt het volgende: "Bij de uitwerking en de tenuitvoerlegging van de programma's wordt terdege rekening gehouden met milieu-overwegingen ". Begin 1995 heeft de Europese Gemeenschap haar verplichtingen ten aanzien van het milieu in de vroegere Sovjet-Unie uitgebreid door middel van het project inzake het mechanisme voor ondersteuning op milieugebied. Het belangrijkste doel van het project is het verstrekken van een kader voor milieuvriendelijke economische groei in de regio en te helpen bij het herstel van gebieden die in het verleden ernstige milieuschade hebben geleden. De industrie, regeringen en niet-gouvernementele organisaties zullen worden geholpen om milieuprojecten te plannen en ten uitvoer te leggen. Energie wordt als een van de prioritaire sectoren van het TACIS-programma aangemerkt. Hierbij moet worden opgemerkt dat ieder project in de energiesector een energiebesparingscomponent bevat. Verder zal advies worden gegeven bij de beoordeling van de mogelijkheden van duurzame energiebronnen, met name waterkracht, maar ook zonne-, wind- en geothermische energie. In het kader van het TACIS-programma is onder andere een aantal energiecentra gefinancierd die waren opgericht (CEG, 1994a). Deze in het kader van het THERMIE-programma energiecentra ontwikkelen energiebesparingsstrategieën, bevorderen commerciële samenwerking tot stand. Ook wordt bij en brengen een dialoog tussen internationale energiedeskundigen bedrijven een aantal energie-audits uitgevoerd als eerste stap in het demonstreren van energiebesparingstechnologieën. Deze technische bijstand is bedoeld om de energie-intensiteit van de te verminderen en wordt door middel van demonstratieprojecten direct aan specifieke energie-intensieve ondernemingen verleend. Tot de recente werkzaamheden behoren energie-audits staal-, cement- en papierindustrieën in het kader van TACIS energiebesparingsadviezen worden gegeven aan bestaande instellingen die bij de energiedistributie zijn betrokken. (CEG, 1994d). In de volgende jaren zullen industriële en commerciële in de aluminium-, sectoren 8. 5. Samenvatting In tabel 8. 1 wordt een overzicht gegeven van de financiële middelen die zijn uitgetrokken of besteed voor programma's op het gebied van internationale samenwerking. Wel moet worden beklemtoond dat internationale samenwerkingsprogramma's meestal een brede waaier van activiteiten behelzen. Zo is het moeilijk om de milieu- of energiecomponent los te weken uit de verschillende geïntegreerde ontwikkelingsprojecten. De tabel moet dan ook in dat licht worden gelezen. Projecten in verband met klimaatverandering nemen maar een klein deel van de totale begrotingsmiddelen voor hun rekening. 102 Tabel 8. 1 Overzicht van de uitgaven voor EG-samenwerkingsprogramma's met derde landen, vooral ontwikkelingslanden en landen met een overgangseconomie. Samenwerkingsprogramma periode totale begroting (miljoen ecu) Alle derde landen: SYNERGY LIFE Ontwikkelingslanden: Samenwerking onderzoek Samenwerking energie (B7-3013) Samenwerking bosbouw (B7-5041) ACS-landen ALA-landen Landen met een overgangseconomie: PHARE TACIS 1990-1994 1991-1995 1990-1994 1990-1994 1990-1994 1990-1995 1991-1995 1990-1994 1991-1994 400 2. 750 4. 284 1. 870 103 9. ONDERZOEK EN ONTWIKKELING 9. 1. Inleiding lid 1, onder lid 1, onder (g), 5 en 12, Overeenkomstig de artikelen 4, (b), van het Klimaatverdrag, verschaft dit hoofdstuk informatie over de onderzoekactiviteiten met betrekking tot de natuurlijke en menselijke aspecten van een mondiale klimaatverandering, ter ondersteuning van de beleidsvorming. Deze onderzoekactiviteiten worden hieronder beschreven in relatie tot het tweede, het derde en het vierde kaderprogramma van de Gemeenschap voor onderzoek en technologische ontwikkeling (punten 9. 2 tot en met 9. 4). Binnen deze kaderprogramma's zijn de specifieke onderzoekprogramma's inzake milieu, energie en mariene wetenschap van bijzonder belang uit het oogpunt van klimaatverandering initiatief op het gebied van OTO-samenwerking met derde landen, dat eveneens belangrijk is binnen de problematiek van klimaatverandering en ontwikkelingslanden, wordt behandeld in punt 8. 3). (een ander In de kaderprogramma's is geleidelijk steeds meer de nadruk gelegd op de integratie van in de verschillende activiteiten van de EG. Zo waren milieubescherming en milieuzorg verbetering van de kwaliteit van het bestaan reeds belangrijke doelstellingen van het derde kaderprogramma. aanzienlijk zijn deze doelstellingen inzet voor duurzame ontwikkeling als door een aangescherpt, zowel door een algehele aanzienlijke verhoging van de voor milieumaatregelen beschikbaar gestelde financiële middelen (CEG, 1994d). In het vierde kaderprogramma 9. 2. Tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling Tijdens de looptijd van het tweede kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1987-1991) in het Europees zijn onderzoekprojecten op het gebied van klimaatverandering opgenomen programma voor Klimatologie en Natuurrampengevaar (EPOCH), het programma Wetenschap en Technologie ten behoeve van Milieubescherming (STEP) en het Teledetectieprogramma van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. deze Van klimaatveranderingsproblematiek. Dit programma omvatte de volgende onderzoekgebieden: programma's de meeste raakpunten EPOCH drie met had de het klimaat in het verleden en klimaatveranderingen; klimaatprocessen en modellen; klimaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren; aardbevingsgevaar. De onderzoekactiviteiten met betrekking tot het klimaat in het verleden en klimaatveranderingen waren toegespitst op het functioneren van het klimaatsysteem (atmosfeer, oceanen, biosfeer, cryosfeer), waarbij door menselijke activiteiten veroorzaakte veranderingen buiten beschouwing werden gelaten. 104 De algemene doelstelling van het onderzoek naar klimaatprocessen en -modellen bestond erin inzicht te verkrijgen in de mechanismen die de verschillende onderdelen van het klimaatsysteem beheersen, alsook formulering van klimaatmodellen en de daarbij gehanteerde parameters te verfijnen en zodoende de mogelijkheden voor het voorspellen van klimaatveranderingen te verbeteren. ten einde de fysische interacties daartussen, in de Met het onderzoek inzake klimaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren werd beoogd een beter begrip te verwerven van de effecten van klimaatverandering op diverse sectoren van het Europese milieu, zoals de landbouw. Het onderzoek inzake aardbevingsgevaar ten slotte was erop gericht de middelen voor het voorspellen, voorkomen en beperken van aardbevingsgevaar in Europa te verbeteren. EPOCH bestreek ook een groot deel van de onderzoekthema's waarin was voorzien in het Internationaal Geosfeer-Biosfeer-programma voor Klimaatonderzoek (WCP) en het Wereldklimaateffectprogramma (WCIP). het Wereldprogramma (IGBP), 9. 3. Derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling Het derde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (1990-1994) is opgebouwd rond 15 specifieke op klimaatverandering, met name de aspecten milieu, energietechnologie en mariene wetenschappen en technologie. programma's. Van deze programma's betrekking hebben drie er Milieu In het derde kaderprogramma is sterker de nadruk gelegd op milieuonderzoek: in totaal is 261 miljoen ecu uitgetrokken voor het milieuprogramma. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) heeft via zijn eigen programma 257 miljoen ecu bijgedragen aan het milieuprogramma. In dit programma is voor het eerst aandacht besteed aan sociaal-economisch milieuonderzoek. Het milieuprogramma omvatte de volgende vier onderzoekgebieden: deelneming aan "Global Change"-programma's; milieutechniek; onderzoek naar sociaal-economische milieuaspecten; technologische en natuurlijke risico's. Het milieuprogramma is voor een groot deel gewijd aan onderzoek dat rechtstreeks te maken heeft met klimaatverandering. Het onderdeel van het programma dat betrekking heeft op klimatologie en natuurlijke risico's omvat de volgende onderzoekthema's: natuurlijke klimaatverandering; antropogene klimaatverandering; gevolgen van klimaatverandering; verwoestijning in het mediterrane gebied; natuurlijke risico's. 105 Het onderzoek betreffende natuurlijke klimaatverandering was vooral gericht op het reconstrueren van het klimaat en de milieuomstandigheden in het verleden. De twee hoofddoelstellingen v:m dit onderzoek waren een beter inzicht te verkrijgen in het wereldklimaatsysteem door analyse en modellering van het klimaat en klimaatveranderingen in het verleden, en klimaatmodellen te helpen valideren en verbeteren door reconstructies van hoge kwaliteit te ontwikkelen als ijkpunt en voor testdoeleinden. De kernpunten bij het thema antropogene klimaatverandering waren inzicht in het huidige klimaat en het voorspellen van klimaatveranderingen. Het onderzoek in dit verband had hoofdzakelijk betrekking op de ontwikkeling en de toepassing van allesomvattende klimaatmodellen voor het opstellen van klimaatprognoses. Het onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering was toegespitst op voorspelling en kwantificering, waarbij zowel aandacht werd besteed aan primaire fysische effecten als aan secundaire sectoren. De belangrijkste onderzoekthema's hadden betrekking op de consequenties van veranderingen in het zeeniveau en op de invloed van klimaatverandering op de waterreserves, de bossen en de landbouw in Europa. effecten voor belangrijke sociaal-economische Eén van de onderdelen van het milieuprogramma was bij voorbeeld het ECOCRAFT-project, waarmee oorspronkelijk in 1991 was begonnen in het kader van het EPOCH-programma. Het acronym ECOCRAFT staat voor "European Collaboration on C02 Responses Applied to Forests and Trees" (Europese samenwerking met betrekking tot de readies van bossen en bomen op C02). In het kader van dit project werd onderzoek gedaan naar de effecten van toenemende C02-concentraties en stijgende temperaturen op het groeiproces van bomen en werd geëxperimenteerd met modellen om de geconstateerde reacties in het groeiproces te extrapoleren naar het gedrag van complete bossen over periodes van tientallen jaren, alsook met fluxmetingen ten einde de modellen te testen en tevens rechtstreeks de mate van koolstofbinding door de Europese bossen te bepalen. Met het onderzoek inzake verwoestijning in het mediterrane gebied werd beoogd een goed inzicht te krijgen in dit verschijnsel, alsook in de oorzaken en de ontwikkeling daarvan en richtsnoeren verschaffen voor het beheer van in dit opzicht kwetsbare gebieden en voor de bescherming en het herstel van dergelijke gebieden. risico's behelsde enerzijds meteorologisch en Het onderzoek naar natuurlijke tellurisch onderzoek, en anderzijds onderzoek naar bosbranden. Het meteorologische en tellurische onderzoek was gericht op fysische oorzaken, frequentie en omvang van natuurrampen zoals stormen, overstromingen, aardverschuivingen, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, alsook middelen voor het voorspellen risico's. Een van de hoofddoelstellingen was het inschatten van de kwetsbaarheid van Europa voor dergelijke natuurrampen en het verbeteren van de wetenschappelijke grondslag voor het inperken van dergelijke rampen. Bij het onderzoek naar bosbranden werd geprobeerd zicht te krijgen op de factoren, zowel natuurlijke als menselijke, waardoor het risico van bosbranden wordt verhoogd of juist beperkt, met het doel passende middelen te ontwikkelen voor het voorspellen, voorkomen en beheersen van dergelijke risico's. en beperken van dergelijke Ten einde gecoördineerd onderzoek te bevorderen en te vergemakkelijken en dit onderzoek aan te wenden ten behoeve van de diverse onderdelen van het beleid van de Europese Gemeenschap, heeft de Commissie het Europees netwerk voor onderzoek inzake de verandering op wereldniveau 106 als uitwisselingspunt voor (ENRICH) opgericht. De hoofdtaak van ENRICH is de beleidsvorming te ondersteunen door té fungeren samenwerking bij onderzoek en informatie capaciteitsopbouw te bevorderen. Behalve met het bevorderen van samenwerking in West-Europa houdt ENRICH zich ook bezig met stimulering van de in ontwikkelingslanden, hoofdzakelijk - maar niet uitsluitend - in Afrika en het mediterrane gebied, en met de ondersteuning van relevant onderzoek in de LMOE en de landen van de voormalige Sovjet-Unie. Voor de uitoefening van de taken van het ENRICH-netwerk zijn een Raad, een Bureau, een Verbindingsbureau en een Interne groep opgericht. lokale onderzoekcapaoiteit en Energietechnologie (in de activiteit industrie, het rationeel energiegebruik De Gemeenschap heeft twee opeenvolgende programma's op het gebied van energietechnologieën opgezet, namelijk JOULE I (1989-1992) en JOULE II (1990-1994). Beide programma's beoogden de ontwikkeling van schone en energie-efficiënte technologieën op de drie volgende gebieden: transport en de bouwsector), geavanceerde technologieën voor het gebruik van fossiele brandstoffen en duurzame energie. Een bijkomende in het kader van die programma's was de opstelling van energie/milieu-modellen en de analyse van OTO-strategieën; deze activiteit heeft gezorgd voor achtergrondinformatie ten behoeve van de C02-strategie van de Gemeenschap via een belangrijke studie getiteld "C02-Crash programme", waarin de kosten-batenverhouding van de verschillende alternatieven en de economische effecten van een heffing werden behandeld. In het algemeen kan worden gesteld dat de milieudimensie, die reeds een integrerend onderdeel vormde van JOULE I, in JOULE II een nog belangrijker plaats heeft gekregen. Voorts zijn bij wijze van begeleidende maatregel teams uit Oosteuropese landen bij een aantal onderzoekprojecten in het kader van JOULE II betrokken. Het budget voor beide programma's bedroeg 122 respectievelijk 258 miljoen ecu. SESAME is een documentaire of full-text database met informatie over meer dan 6. 000 communautaire energieprojecten en 7. 000 door de Lid-Staten en Noorwegen beheerde energieprojecten. SESAME bevat administratieve en technische gegevens over OTO-projecten in de volgende sectoren: energiebesparing in gebouwen, de industrie, het vervoer en de energiesector; vaste brandstoffen; biomassa en energie uit afvalstoffen; geothermische energie; hydro-elektrische energie op kleine schaal; zonneënergie (fotovoltaïsch en thermisch); windenergie; koolwaterstoffentechnologie (olie en gas). Mariene wetenschap en technologie Het programma mariene wetenschap en technologie (MAST) van de Europese Gemeenschap heeft als doel de lopende onderzoekactiviteiten van de Lid-Staten op dit gebied de noodzakelijke communautaire onderbouwing te geven. MAST moet de wetenschappelijke en technologische grondslag helpen leggen voor exploratie, exploitatie, beheer en bescherming van de Europese kustwateren en de zeeën rond de Lid-Staten van de EG, en zodoende wat betreft het potentieel inzake mariene wetenschap een beter evenwicht tussen de verschillende gebieden van de EG tot stand brengen. 107 Het eerste MAST-programma (1989-1992) werd gevolgd door MAST II (1991-1994). Voor MAST II werd de geografische reikwijdte van het programma uitgebreid tot de Noordatlantische Oceaan en het subpolaire deel van de Noordelijke IJszee. Het budget van MAST II bedroeg circa 100 miljoen ecu en dit geld was bestemd voor de ondersteuning van in samenwerkingsverband uitgevoerde onderzoekprojecten en voor de verbetering van het mariene onderzoek in Europa. De hoofddoelstelling van MAST II bestond erin de kennis van het mariene milieu in al zijn verscheidenheid te verbreden, ten einde het beheer en de bescherming daarvan te verbeteren en veranderingen te helpen voorspellen. Het MAST II-programma bestreek vijf gebieden: wetenschap van de zee; technologie van kustwateren; technologie van de zee; ondersteunende initiatieven; grootschalige gerichte projecten. 9. 4. Vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie Het vierde kaderprogramma voor onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie (1994-1998) is opgebouwd rond 19 specifieke programma's. Drie van deze programma's hebben rechtstreeks betrekking op klimaatverandering, namelijk de programma's milieu en klimaat, schone en efficiënte energietechnologie en mariene wetenschap en technologie. De specifieke programma's inzake landbouw en visserij, vervoer, het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek en samenwerking met derde landen en internationale organisaties hebben meer indirect met klimaatverandering te maken. Milieu en klimaat Binnen de structuur van het vierde kaderprogramma is een specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, inclusief demonstratie op het gebied van milieu en klimaat (1994-1998) vastgesteld. Voor dit programma is een bedrag van 532 miljoen ecu uitgetrokken. Het programma bestrijkt de volgende vier thema's: natuurlijk milieu, milieukwaliteit en global change; milieutechnologie; ruimtevaarttechnieken, toegepast voor milieubewaking en -onderzoek menselijke dimensie van milieuverandering. Een eerste doelstelling van het programma inzake milieu en klimaat is inzicht te krijgen in de fundamentele processen die ten grondslag liggen aan milieuverandering, met name die welke optreden binnen het klimaatsysteem, met inbegrip van de atmosfeer, de oceanen, het landoppervlak, de continentale ijskappen en de biosfeer. Parallel met de bestudering van deze natuurlijke processen zal een grondige analyse worden uitgevoerd van menselijk en maatschappelijk gedrag en ontwikkelingspatronen binnen de economie die verantwoordelijk zijn voor schadelijke milieu-effecten. Een tweede doelstelling is de consequenties van klimaatverandering en andere veranderingen in het milieu beter te leren evalueren. Er zal een studie worden gemaakt van de gevolgen voor het natuurlijke milieu en de samenleving, inclusief eco-systemen, maatschappelijke en economische activiteiten, vraag naar en verbruik van energie, alsook het gebruik en beheer van natuurlijke 108 rijkdommen, met name water en de in kustgebieden aanwezige hulpbronnen, en van economische factoren zoals de landbouw en de bosbouw. Een derde doelstelling is een bijdrage te leveren tot de technologische ontwikkeling die nodig is voor de observatie, de bewaking en het onderzoek van het milieu, inclusief de ontwikkeling van methoden en technologieën voor de opsporing en beheersing van natuurrisico's en voor alarmering bij het optreden daarvan. In dit verband zal met name aandacht worden besteed aan toegepaste ruimtetechnologie. Via zijn eigen programma van directe acties zal het GCO bijdragen tot de realisering van de communautaire OTO-doelstellingen op de door het programma milieu en klimaat bestreken gebieden. Daarnaast zal het GCO een aanzienlijke bijdrage leveren tot de totstandbrenging van het Centrum voor Aardobservatie (CEO). De EG is nu bezig met het opzetten van de ENRICH-databank binnen de structuur van het vierde kaderprogramma. ENRICH zal een basismechanisme verschaffen waardoor de coördinatie van het onderzoek naar global change in het kader van de EG-programma's, met name die inzake milieu en klimaat en mariene wetenschap en technologie, alsook het specifieke programma voor samenwerking met derde landen en internationale organisaties, moet worden vergemakkelijkt. Op internationaal niveau is het de bedoeling dat ENRICH samenwerkt met de verschillende inzake global change. Het internationale internationale onderzoek op dit gebied vereist een goede coördinatie van de financiële toezeggingen. instanties die betrokken zijn bij het onderzoek Schone en efficiënte energietechnologieën "Schone energie worden uitgevoerd. Dit programma, Binnen de opzet van het vierde kaderprogramma zal opnieuw een specifiek programma inzake en Efficiënte niet-nucleaire Energietechnologieën" (CEET) genaamd, combineert voor het eerst zowel het O&O- als het demonstratie-aspect (om deze reden wordt het ook JOULE-THERM IE genoemd naar de eerdere programma's die onder die naam werden uitgevoerd). De aan dit nieuwe programma ten grondslag liggende OTO-strategie is erop gericht de continuïteit van de energievoorziening in de ruimste zin te verzekeren, met andere woorden te zorgen voor betrouwbare energiediensten tegen betaalbare prijzen en op redelijke voorwaarden. De belangrijkste stimulans voor deze technologische koerswijziging zijn de met de produktie en het gebruik van energie samenhangende milieu-effecten (met name de gevolgen van de C02-uitstoot). Voorts moet het OTO-beleid de verschillende regionale prioriteiten met elkaar verzoenen en moet het met andere communautaire beleidssectoren, inclusief internationale samenwerking, worden gecoördineerd. Het budget voor het CEET-programma bedraagt 967 miljoen ecu voor de periode 1994-1998. Het hoofdthema van het programma is technologische ontwikkeling op dezelfde gebieden als die welke waren aangewezen voor JOULE en THERMIE; bij de O&O zal het accent meer komen landen), terwijl bij de te liggen op de invoering van duurzame energie (ook in derde demonstratieactiviteiten rationeel energiegebruik en fossiele brandstoffentechnologie meer aandacht zullen krijgen. Er zullen activiteiten worden ontplooid op een brede scala van in de omschrijving van de OTO-strategie genoemde terreinen: mondiale analyse, sociaal-economisch onderzoek, ontwikkeling van energie-, milieu- en economische modellen; deze activiteiten zullen worden technologische verandering en duurzame ontwikkeling. Daarbij zal ook informatie worden uitgewisseld met derde landen en zullen resultaten worden verspreid en instrumenten beschikbaar worden gesteld. thema klimaatverandering in samenhang met toegespitst op het 109 Mariene wetenschap en technologie (1994-1998) voorziet Het M AST-III-programma in voortzetting en verdieping van de werkzaamheden die zijn uitgevoerd in het kader van de eerste twee M AST-programma's (de verkennende fase in 1989-1992 en het M AST II-programma in 1991-1994). Voor de beschouwde periode vormt MAST III een onderdeel van een strategie op lange termijn die Europa in staat zal stellen een volwaardige bijdrage te leveren aan de studie en het beheer van de oceanen. De algemene doelstelling van het programma is het bevorderen van de wetenschappelijke kennis en de technologische ontwikkeling die nodig zijn om de werking van mariene systemen op zeebekkenschaal te begrijpen, ten einde een duurzaam gebruik van de oceanen dat verenigbaar is met het behoud van de kwaliteit van het mariene milieu voor ïe bereiden en de rol van die systemen in de mondiale veranderingsprocessen te bepalen. Het programma omvat vier actiegebieden: mariene wetenschappen; strategisch marien onderzoek; mariene technologie; ondersteunende activiteiten Waar dit passend is, zouden de onderzoekactiviteiten kunnen worden gecoördineerd met andere internationale programma's zoals IGBP, WCRP en HDP, alsook met bepaalde aspecten van de ontwikkeling van het mondiale systeem voor oceaanobservatie (GOOS). EXTERNE In 1991 heeft de EG samen met het Amerikaanse Energiedepartement een gemeenschappelijk onderzoekproject voor de evaluatie van de externe kosten van brandstofcycli opgezet. Aan Europese zijde wordt dit project, dat hier bekend is onder de naam ExternE medegefinancierd door het JOULE-programma. In de eerste fase hebben beide teams gezamenlijk de uitgangspunten en de methodologie ontwikkeld en hebben zij wetenschappelijke informatie uitgewisseld met het oog op de bestudering van een aantal brandstofcycli. De EG heeft ook de tweede fase van het project in het kader van JOULE II medegefinancierd. Deze begon in 1993 en is voltooid in 1995. De hoofddoelstelling was de methodologie toe te passen op een brede scala van brandstofcycli (fossiel en hernieuwbaar) en splijtstofcycli met het doel de verschillende opties op het gebied van energieopwekking en energiebehoud te bestuderen. Daarnaast zijn de algemene methodologie en het toerekeningskader zodanig uitgebreid dat ook de met het gebruik van energie in de transport- en huishoudelijke sector samenhangende externe factoren konden worden beoordeeld. In de derde fase van het project, waarmee een begin is gemaakt binnen het vierde kaderprogramma van de EG, zal het zwaartepunt liggen bij de verspreiding van de resultaten en de toepassing van het toerekeningskader ter ondersteuning van de beleids- en besluitvorming. 9. 5. Samenvatting In tabel 9. 1 wordt een overzicht gegeven van de middelen die zijn besteed of gereserveerd voor onderzoekprogramma's in de sfeer van klimaatverandering, niet-nucleaire energie en mariene wetenschappen. Uit de tabel blijkt dat de onderzoekbudgetten op alle drie de gebieden in de afgelopen jaren aanzienlijk zijn verhoogd. De uitgaven voor onderzoekprojecten die hoofdzakelijk 110 betrekking hebben op klimaatverandering zijn verwerkt bedragen; bij gebrek aan gegevens kunnen deze uitgaven niet nader worden gespecificeerd. in de in tabel 9. 1 vermelde totale Tabel 9. 1 Overzicht van de uitgaven voor onderzoekprogramma's van de EG die betrekking hebben op klimaatverandering Onderzoekprogramma Periode Totaal budget (miljoen ecu) Milieu en klimaat: STEP EPOCH Milieu Milieu en klimaat Wetenschappelijk Centrum voor Onderzoek Niet-nucleaire energie: JOULE I JOULE II CEET Mariene wetenschappen MAST I MAST II MAST III 1989-1992 1989-1992 1991-1994 1994-1998 1991-1994 1994-1998 1989-1992 1990-1994 1994-1998 1989-1992 1991-1994 1994-1998 75 40 261 532 150 320 122 258 967 50 118 228 111 10. EDUCATIE, OPLEIDING EN BEWUSTMAKING lO. Hnleiding Het welslagen van beleidsinitiatieven en maatregelen met betrekking tot klimaatverandering zal grotendeels afhangen van de opstelling van het grote publiek. Educatie, opleiding en voorlichtingscampagnes zijn belangrijke instrumenten om het gedragspatroon en de keuzes van de consumenten bij te sturen. In het vijfde actieprogramma van de EG "Op weg naar duurzame ontwikkeling" wordt benadrukt dat het van essentieel belang is het publiek adequaat te informeren over het verband tussen de activiteiten van individuen en milieuverontreiniging (onder andere door middel van bewustmakingscampagnes), en het alternatieven aan te reiken waardoor de verontreiniging kan worden verminderd. Tevens wordt in het vijfde actieprogramma veel waarde gehecht aan actieve betrokkenheid van en deelneming door niet-gouvernementele organisaties (NGO's), vakbonden en beroepsorganisaties. Op grond van de bestaande communautaire wetgeving tot milieu-informatie (Richtlijn 90/313/EEG) kunnen lokale en regionale overheden ervoor zorgen dat het publiek meer bij milieubescherming wordt betrokken. Het doel van deze richtlijn is de vrije toegang tot milieu-informatie waarover de overheidsinstanties beschikken en de verspreiding van dergelijke informatie te waarborgen, en vast te stellen volgens welke grondregels en voorwaarden dergelijke informatie ter beschikking moet worden gesteld (artikel 1 van de richtlijn). inzake de vrije toegang In dit hoofdstuk worden educatie- en respectievelijk de onderwerpen opleidingsprogramma's (punt 10. 2), verspreiding van onderzoekresultaten (punt 10. 3) en onderzoekactiviteiten inzake educatie, opleiding en bewustmaking (punt 10. 4) behandeld. informatie-, 10. 2 Informatie-, educatie- en opleidingsprogramma's Op communautair niveau worden educatie- en opleidingsprogramma's met betrekking tot klimaatverandering en energiegebruik hoofdzakelijk uitgevoerd binnen het kader van (sectorale) beleidsprogramma's, onder andere op het gebied van energievoorziening, vervoer, stedelijke ontwikkeling en landbouw. informatie-, Energievoorziening Informatieverstrekking aan een breed publiek is een fundamenteel onderdeel van de programma's SAVE, ALTENER en THERMIE/JOULE. Deze programma's zijn uitgebreid beschreven in hoofdstuk 4. In dit punt komen alleen de aspecten aan de orde die betrekking hebben op het verschaffen van informatie. In het kader van SAVE is een netwerk voor de uitwisseling van informatie over energie-efficiëntie opgericht ten behoeve van alle bestuursniveaus en alle lagen van de bevolking binnen de EG, met als doel uiteindelijk bij alle burgers van de Gemeenschap het inzicht te doen doorbreken dat energie-efficiëntie niet alleen financieel voordelig is maar ook goed is voor het milieu. Als onderdeel van ALTENER is eveneens een netwerk voor informatie-uitwisseling opgericht en in het kader van dit programma is daarnaast in 1994 een groots opgezet informatieprogramma gelanceerd waarbij de nadruk ligt op de voordelen van een 112 groter aandeel van duurzame energie in het energieassortiment van de EG en op de gunstige invloed daarvan op het milieu, met name wat betreft C02-emissieniveaus. Een van de initiatieven op het gebied van kennisverspreiding in het kader van THERMIE was de oprichting van een netwerk van circa 40 organisaties ter bevordering van energietechnologie (OPET), dat vooral gericht is op de verspreiding en bevordering van innovatieve energietechnologieën in heel Europa, met inbegrip van de Midden- en Oosteuropese landen en de voormalige Sovjet-Unie. Een belangrijk deel van het SYNERGY-initiatief is toegespitst op opleidingsactiviteiten (zie ook tot de klimaatveranderingsproblematiek en de uitstoot van punt 8. 2) met betrekking broeikasgassen. In dit verband kunnen de volgende activiteiten worden vermeld: opleidingscursussen in India; opleidingscursussen in China, onder andere over schone kolenstooktechnologie; een seminar over energie en milieu in Shanghai; cursussen over energieplanning en -besparingen in Latijns-Amerika. opleidingscursussen over energiebesparing in Estland. Vervoer De zich voortdurend ontwikkelende vervoerstrategie van de Europese Gemeenschap is voor het laatst uiteengezet in het Witboek inzake de toekomstige ontwikkeling van het gemeenschappelijk vervoerbeleid: Een mondiaal kader voor duurzame mobiliteit. Deze strategie omvat het bevorderen van een milieuvriendelijk gebruik van personenauto's, in combinatie met wijzigingen in het verkeersreglement en het rijgedrag. Stedelijke ontwikkeling De EG ondersteunt paneuropese milieucampagnes van plaatselijke overheden ter bevordering van een duurzame leefomgeving op plaatselijk niveau of waarmee wordt beoogd een aanzienlijke lokale bijdrage te leveren aan mondiale duurzaamheid, zoals Duurzame steden, de Club van autovrije steden en Steden voor klimaatbescherming. Het project Duurzame steden is een initiatief van de deskundigengroep Stadsmilieu en loopt van 1993 tot 1995. Deze deskundigengroep werd in 1991 door de Europese Commissie opgericht na de publikatie van het Groenboek over het stadsmilieu. Het project duurzame steden heeft als hoofddoelstellingen een bijdrage te leveren aan de bezinning over duurzaamheid in Europese stedelijke omgevingen, het op grote schaal uitwisselen van ervaringen te stimuleren, een optimale aanpak van duurzaamheid op lokaal niveau ingang te doen vinden en op langere termijn aanbevelingen te doen om invloed uit te oefenen op de beleidsvorming op communautair, nationaal, regionaal en lokaal niveau, overeenkomstig de resolutie van de Raad van 1991 (Fudge & Mills, 1994). De geplande realisaties van het project Duurzame steden zijn een beleidsverslag, een gids voor goede praktijken en een databank over geschikte methoden. De uitwisseling van informatie en ervaring wordt ook bevorderd via de Europese campagne voor duurzame steden, die in mei 1994 is gelanceerd tijdens de eerste conferentie over duurzame steden in Aalborg, Denemarken. Tijdens deze conferentie hebben 80 Europese plaatselijke overheden en 253 vertegenwoordigers van internationale organisaties, nationale regeringen, wetenschappelijke instituten, adviseurs en individueel optredende personen zich bij de campagne aangesloten en hebben zij het Aalborg- handvest ondertekend. Volgens dit handvest nemen de ondertekenaars verantwoordelijkheid voor 113 het wereldklimaat. In het handvest wordt verklaard dat de aanzienlijke risico's die de opwarming van de aarde meebrengt voor de natuurlijke en de gebouwde omgeving en voor de toekomstige generaties maatregelen vereisen om zo snel mogelijk de emissies van broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren en vervolgens terug te dringen. Hernieuwbare energiebronnen worden als enig duurzaam alternatief voor de huidige energiebronnen genoemd. Een tweede Europese conferentie over Duurzame steden is gepland voor 1996 in Lissabon, Portugal. Op deze conferentie zal de op het gebied van duurzaamheid gemaakte voortgang worden geëvalueerd, zal het ontwerp van het tweede beleidsverslag door de deskundigengroep worden gepresenteerd en zal de voortzetting van de campagne voor duurzame steden worden geregeld (Fudge & Mills, 1994). In juni 1992 heeft het voor het milieu bevoegde lid van de Europese Commissie voorgesteld een netwerk van autovrije steden op te zetten en een conferentie over dit onderwerp te organiseren. Met dit voorstel werd vooral beoogd een discussie op gang te brengen over de dagelijkse verkeersproblemen in de steden, een platform te creëren voor de uitwisseling van ervaringen en manieren te vinden om de stedelijke omgeving te verbeteren. Dit voorstel is door de Commissie goedgekeurd. De conferentie over autovrije steden is uiteindelijk op 24 en 25 maart 1994 te Amsterdam gehouden. Het resultaat van deze conferentie was dat een Handvest is opgesteld en ondertekend door de vertegenwoordigers van 40 Europese steden. Eén van de uitdrukkelijk in dit Handvest aangegeven doelstellingen is het stimuleren van een efficiënt energiegebruik en het terugdringen van de uitstoot van uitlaatgassen die bijdragen tot de afbraak van de ozonlaag en (Club van autovrije steden 1994). Daartoe moet het gebruik van tot het broeikaseffect personenauto's worden beperkt en moeten minder schadelijke vervoermiddelen worden bevorderd. is door het Europees Secretariaat van de Internationale Raad voor Lokale In 1993 (ICLEI), onder auspiciën van de Commissie van de EG en van het Milieu-initiatieven milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), een conventie van Europese gemeenteautoriteiten over klimaatverandering georganiseerd. Het resultaat van deze conventie was de lancering van de campagne Europese steden voor klimaatbescherming. Deze gezamenlijke campagne voor energiebesparing en beperking van C02-emissies heeft als doel landen te helpen zo snel mogelijk te voldoen aan de tijdens de Top van Rio vastgelegde doelstellingen en gemeenten te helpen de oorzaken van klimaatverandering te bestrijden. De ICLEI heeft met steun van de Europese Commissie ook een tweede topconferentie van lokale bestuurders over klimaatverandering georganiseerd in Berlijn, die samenviel met de eerste conferentie van de partijen bij de Federatie van Kamers van Koophandel van het Gemenebest van de Verenigde Naties, üeze topconferentie over klimaatverandering was bedoeld om informatie uit te wisselen over innovatieve plaatselijke beleidsinitiatieven en gedragslijnen en om de mogelijkheden voor toekomstige strategieën te verkennen. Deze top, die werd bijgewoond door 159 gemeentebestuurders, gaf op 29 maart 1995 een communiqué uit waarin onder andere een beroep werd gedaan op de plaatselijke overheden om op lokaal niveau actieplannen te ontwikkelen om voor 2005 de C02-emissie met 20% terug te dringen. In het kader van het initiatief "Energiebeheer in regio's en steden" heeft de Commissie de oprichting van het ENERGY-CITES-netwerk bevorderd, waarmee wordt beoogd te komen tot een duurzaam energiegebruik in stedelijke gebieden. Gehoopt wordt dat door de oprichting van stedelijke enetgiebureaus bestuurders en burgers een beter inzicht kan worden verschaft in het 114 potentieel van een goed energiebeheer, zodat zij deze uitdaging aangaan, Dit inzicht moet het energieverbruik in de steden helpen terugbrengen en een stimulans vormen voor het bevorderen van lokale en nieuwe energievormen die zowel op het stedelijke als op het mondiale milieu en daarnaast ook op de kwaliteit van het bestaan in stedelijke gebieden hun invloed moeten doen gelden. Aan deze benadering zal nog meer gewicht worden gehecht binnen het SAVE-II-programma. Landbouw In de landbouw worden sinds 1992 pogingen gedaan om met name door opleidingsactiviteiten te komen tot "geïntegreerde beheersing", waarbij een evenwicht wordt bereikt tussen de toevoer van nutriënten en de opnamecapaciteit van de bodem en de gewassen. In de toekomst zullen daardoor de door het gebruik van kunstmest veroorzaakte C02-emissies teruglopen. 10. 3. Verspreiding van onderzoekresultaten Opleiding en onderwijs zijn eveneens belangrijke onderdelen van de begeleidende maatregelen bij de onderzoekprogramma's van de Europese Gemeenschap. Wat de programma's EPOCH, Milieu en Milieu en klimaat (zie hoofdstuk 9) betreft, wordt aan deze activiteiten concreet invulling gegeven via: - - de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar, door middel van één- of tweejarige cursussen over geselecteerde onderwerpen op dit gebied, die worden gegeven in samenwerking met diverse Europese onderzoekinstellingen; sectorale toelagen voor Europese academici op doctoraal en postdoctoraal niveau die gespecialiseerd zijn op gebieden die verband houden met klimatologie en natuurrampengevaar; de publikatie van een reeks boeken en monografieën over belangrijke onderwerpen die samenhangen met de onderzoekthema's van het programma en die voorzien in de behoeften van de diverse betrokken kringen. De cursussen van de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar hebben betrekking op lopende onderzoekactiviteiten op het gebied van klimaat en natuurrampen. Zij worden georganiseerd in samenwerking met vooraanstaande Europese instituten en staan open voor onderzoekers op doctoraal of postdoctoraal niveau die gespecialiseerd zijn op relevante gebieden. 115 Door de Europese school voor klimatologie en natuurrampengevaar georganiseerde cursussen in verband met klimaatverandering: Klimaatverandering en effecten: Een algemene inleiding, 11-18 september 1988; Klimaat en global change, 4-12 april 1990; Risico en beheer van bosbranden, 27 mei - 4 juni 1992; Verwoestijning in een Europese context. Fysische en sociaal-economische effecten, 6-13 oktober 1993; Statistische analyse van klimaatvariabiliteit, 30 oktober - 6 november 1993; Gepland voor 1995: De effecten van klimaatverandering op de landbouw, de bosbouw en de waterreserves. 10. 4Onderzoekactiviteiten met betrekking tot onderwijs, opleiding en bewustmaking Het directoraat-generaal Milieuzaken, nucleaire veiligheid en civiele bescherming (DG XI) van de Commissie van de Europese Gemeenschappen heeft opdracht gegeven voor een studie naar inzake de mogelijkheden voor verbetering van onderwijs, opleiding en bewustmaking klimaatverandering (CEC, 1992). Uit een inventaris van de activiteiten die in de verschillende Lid-Staten worden uitgevoerd kunnen de volgende conclusies worden getrokken: veel EG-landen leggen in hun programma's voor beperking van C02-uitstoot te weinig de nadruk op onderwijs en promotie ter ondersteuning van de wetgevende maatregelen; er bestaan grote verschillen in het niveau van de energie-educatie tussen de EG-landen; in alle EG-landen wordt binnen de industrie, de handel en het onderwijs de noodzaak van opleidingen op energiegebied ondertekend. Uit de studie is gebleken dat een geïntegreerd pakket van overheidsinitiatieven ter bevordering van energiebehoud, ondersteund door en gekoppeld aan financiële stimulansen en wetgeving, het meest doeltreffende middel is om het probleem van klimaatverandering aan te pakken. 116 LITERATUURLIJST Bengtsson, L. (1994). Climate of the 21st century. 1994. Agricultural and Forest Meteorology 72 (1994) 3-29. Club van autovrije steden (1994). Handvest van de autovrije steden. Brussel. Commissie van de Europese Gemeenschappen (1992). Policy Measures in the Field f Education, Training, Public Information and Public Relations to contribute to the limitation of C02 emissions. DG XI, Contract No B91/B - 3046/9493. Brussel, maart 1992. o Commissie van de Europese Gemeenschappen (1993). Op weg naar duurzame ontwikkeling: Een beleidsplan en actieprogramma van de Europese Gemeenschap op het gebied van het miheu en duurzame ontwikkeling, Brussel, 1 februari 1993. Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994a). What is TACIS? Partnerships and cooperation with the New Independent States. DG I, TACIS Information Office, Brussel, mei 1994. Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994b). What is PHARE? A European U nion initiative for economic integration with central and eastern European countries. DG I, PHARE Information Office. Brussel, september 1994. Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994c). Evaluation of progress on integration of the environment into other areas of Commission policy and action. Gedetailleerde notitie. Brussel, 20 oktober 1994, XVII/A/2/MD. Commissie van de Europese Gemeenschappen (1994d). Tussentijds verslag over de uitvoering van het beleidsplan en actieprogramma van de Europese Gemeenschap inzake het milieu en duurzame ontwikkeling "Op weg naar duurzame ontwikkeling". COM(94)453 def. Brussel, 30 november 1994. Cubasch, U. , J. Waszkewitz, G. C. Hegerl, J. Perlwitz (1995). Regional climate changes as simulated in time-slice experiments. Max-Planck-Institut für Meteorologie. Hamburg. ERM (1992a). Development of a Framework for the Evaluation of Policy. Options todealwith the Greenhouse Effect. Summary report: Assessment of strategic options. A report for the Commission of European Communities, Directorate General for Environment, Nuclear Safety and Civil Protection. Climate Research Unit and Environmental Resources Limited. ERM (1992b). Development of a Framework for the Evaluation of Policy Options to dealwith the Greenhouse Effect. Economic valuation of impacts and adaptive measures in the European community. A report for the Commission of European Communities, Directorate General for Environment, Nuclear Safety and Civil Protection. Climate Research Unit and Environmental Resources Limited. Fudge,. C. and L. Mills (1994). European Sustainable Cities. First report EU Expert Groupon the Urban Environment. Sustainable Cities Project. XI/822/94-EN. Brussel, oktober 1994. Harrison, P. A. , and M. L. Parry (1993). The effect of climate change on agricultural and horticultural potential in Europe. Environmental Change Unit. University of Oxford. Gepresenteerd tijdens het EG-symposium over klimaatverandering en de effecten daarvan, Kopenhagen, 6-10 september 1993. Houghton, J. T. , B. A. Callander, S. K. Varney (eds. ) (1992). Climate Change 1992 - The IPCC Supplementary Report on the IPCC Scientific Assessment. Cambridge University Press, Cambridge. IPCC (1994). Radiative forcing of climate change. Het verslag over 1994 van de werkgroep Wetenschappelijke evaluatie van de IPCC. Samenvatting ten behoeve van beleidsmakers. Intergouvernementele werkgroep inzake klimaatverandering. Jones, M. B. , T. Ashenden, A. J. Parsons, H. Payer, A. Raschi, J. H. M. Thornley (1993). The effects of rising C02 and changing climate on grassland communities in Europe. Gepresenteerd 117 tijdens het EG-symposium over klimaatverandering en de effecten daarvan, Kopenhagen, 6-10 september 1993. Thimbal, B. et al (1995). Sensitibity to prescribed changes in sea-surface temperature and sea-ice in doubled carbon dioxide experiments. Meteo-France, no. 42. Warrick, R. A. , E. M. Barrow, T. M. L. Wigley (1990). The greenhouse effect and its implications for the European Community. Report for the Commission of the European Communities. Contract No: EV4C-0098-UK. Climatic Research Unit, University of East Anglia, Norwich. 118 AFKORTINGEN ALTENER BBP BBV BrTW CEET CEO CORINAIR ECOCRAFT ECU EG ENRICH EOGFL EPOCH EUROSTAT FEC FNEC GCO GCOS GLB GOOS GOS GTOS HDP IGBP INC IPPC JOULE LMOE O&O OESO OPET OTO PACE PERU PHARE SAVE STEP SYNERGY TACIS THERMIE UN FCCC Programma voor de bevordering van hernieuwbare energiebronnen Bruto binnenlands produkt Bruto binnenlands verbruik Bruto toegevoegde waarde Programma voor schone en efficiënte energietechnologieën Centrum voor Aardobservatie CORINE AIR emissie-inventaris Project voor Europese samenwerking op het gebied van de reacties van bossen en bomen op C02-emissies Europese valuta-eenheid Europese Gemeenschap Europees netwerk voor onderzoek naar global change Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw Europees programma voor klimatologie en natuurrampengevaar Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen Finale energetische consumptie Finale niet-energetische consumptie Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek Mondiaal systeem voor klimaatobservatie Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Mondiaal systeem voor oceaanobservatie Gemenebest van Onafhankelijke Staten Mondiaal aardobservatiesysteem Programma menselijke dimensie van de mondiale milieuverandering Internationaal Geosfeer-Biosfeer-programma Intergouvernementeel onderhandelingscomité Intergouvernementeel panel voor klimaatverandering Programma voor Onderzoek Energiegebied - Niet-nucleaire energie en rationeel energiegebruik Landen in Midden en Oost-Europa Onderzoek en Ontwikkeling Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling Netwerk van organisaties voor de bevordering van energietechnologieën Onderzoek en Technologische Ontwikkeling Programma ten behoeve van een efficiënter elektriciteitsverbruik Energieplanning op regionaal en stedelijk niveau Actieprogramma voor gecoördineerde hulp aan Polen en Hongarije Specifiek actieprogramma voor een efficiënter energieverbruik Programma wetenschap en technologie ten behoeve van milieubescherming Programma voor samenwerking op energiegebied onder niet-communautaire landen Programma voor technische bijstand aan de nieuwe onafhankelijke Staten Programma technologische ontwikkeling op energiegebied Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering en Technologische Ontwikkeling op ter bevordering van de 119 VN WCIP WCRP Verenigde Naties Wereldklimaateffectprogramma Wereldprogramma voor klimaatonderzoek Chemische formules en eenheden CO CO 2 CH4 NMVOC N20 NOv Koolmonoxide Kooldioxide Methaan Vluchtige organische verbindingen anders dan methaan Stikstofoxidule Stikstofoxide Gg toe Gigagram (1 Gg = 1 kiloton) ton olie-equivalent 120 BIJLAGE 1 NATIONALE INVENTARISSEN VAN BROEIKASGASEMISSIES 121 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Oostenrijk - 1990 (Gg). O O S T E N R I JK CO, CH4 N ,0 N O. CO N M V OC Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik l al Energie-opwekking & -omzetting l a2 Industrie l a3 Vervoer l a4 Commercieel/institutioneel l a5 Huishoudelijk gebruik l a6 L a n d b o u w / b o s b o uw l a7 Overige l a8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies l bl Olie & gas l b2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f 3 Overige 0 0 Gebruik van oplos- middelen Gebruik in verf Ontvetten & chemisch reinigen Fabricage/verwerking chemicaliën Overige L a n d b o uw Gistingsprocessen Dierlijk afval Rijstteelt L a n d b o u w g r o nd Verbranding Afbranden savannebegroeiing Afval Stortplaatsen Afvalwater Overige landbouwafval 0 3a 3b 3c 3d 4 4a 4b 4c 4d 4e 4f 6 6a 6b 6c 57100 57100 16500 12300 16200 12100 O AR O AR O AR 116 24 < 1 1 15 8 OAR OAR OAR 1. 4 1 < 1 1 < 1 < 1 O AR OAR OAR 0 92 2 1 00 216 216 12 47 145 12 O AR O AR O AR 0 1391 1391 6 27 582 776 O AR O AR O AR 241 269 253 < 1 24 130 99 OAR OAR O AR 16 130 259 230 28 228 20 60 12 <1 26 Totale emissies 59200 603 222 1692 445 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof F N EC 0# 1200 4600 * O AR = Onder andere rubriek G RB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = C O R I N A I R - g e g e v e ns 122 Bronnen: Nationaal Klimaatverslag van de Oostenrijkse Federale Regering, opgesteld overeenkomstig artikel 4, lid 2, en artikel 12 van het Raamverdrag inzake klimaatverandering (Staatsblad nr. 414/1994). Wenen, 1994. Eurostat CORINAIR Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoot: a. Synthese van transportemissieramingen van CORINAIR & Eurostat 123 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in België - 1990 (Gg). BELGIË CO, CH4 N ,0 NO. CO N M V OC # # 1085 1085 2 216 # 203 <1 110 918 55 OAR OAR 108 6 291 7 OAR OAR 13 54 90 106400 106400 33800 25500 20600 26500 OAR OAR 71 25 <1 5 14 6 # 8 8 2 3 1 2 330 330 56 67 195 12 OAR OAR OAR OAR OAR OAR Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting Industrie la2 la3 Vervoer 1 a4 Commercieel/institutioneel gebruik Vluchtige brandstofemissies la5 Huishoudelijk gebruik 1 a6 Landbouw/bosbouw 1 a7 Overige la8 Biomassa lb l bl Olie & gas lb2 2 2a 2b 2c 2d 2e 2 f 3 3 a 3 b 3c 3d 4 4a 4b 4c 4d 4e 4f 6 6a 6b 6c Steenkoolmijnen Industriële procédés IJzer & staal Non-ferro metalen Anorganische chemicaliën Organische chemicaliën Niet-metallische mineralen Overige Gebruik van oplosmiddelen Gebruik in verf Ontvetten & chemisch reinigen Fabricage/verwerking chemicaliën Overige Landbouw Gistingsprocessen Dierlijk afval Rijstteelt Landbouwgrond Verbranding landbouwafval Afbranden savannebegroeiing Afval Stortplaatsen Afvalwater Overige 46 14 0 7200 2600 4600 0 0 270 900 5 16 900 Totale emissies 114500 359 22 338 1219 361 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC 13300 * 2000 *#a 10200 * OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 124 Bronnen: Belgisch nationaal programma voor vermindering van de C02-emissies, opgesteld overeenkomstig de beschikking van de Raad inzake een bewakingssysteem voor de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen in de Gemeenschap, juni 1994. Eurostat (aangegeven met *) CORINAIR (aangegeven met #) Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. De cijfers voor andere gassen dan C02zijn CORINAIR-ramingen. Voetnoot: a Synthese van transportemissieramingen van CORINAIR & Eurostat. 125 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Denemarken - 1990 (Gg). DENEMARKEN CO, CH4 N,0 NO. CO NMVOC 269 269 c 737 c 119 c 770 129 96 17 138 5 13 1 0 <1 0 39 2 6 1 547 106 1 0 139 8 5 2 33 10 0 4 0 34 26 2 7 0 2 0 0 11 0 <1 270 770 165 5 66 1 17 <1 3 50900 50200 25700 6000 11200 1500 5000 800 23 12 2 1 3 0 6 0 700 700 1200 #b 11 8 3 0 1200 0 1 Alle energievormen samen Brandstofverbruik la lal Energie-opwekking & -omzetting Industrie 1 a2 la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Overige Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik 1 a6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f 3 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval Rijstteelt 4c Landbouwgrond 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Afval Fabricage/verwerking chemicaliën Totale emissies S che epsbr andsto f Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = CORINAIR-gegevens 52100 3000 1900 1000 * 262 137 125 122 120 2 406 0 <1 126 Bronnen: Klimaatbescherming in Denemarken. Ministerie van Milieu. Deense dienst voor milieubescherming. Denemarken, 1994. (Nationale mededeling krachtens UN/FCCC). Eurostat (aangeduid met *) CORINAIR (aangeduid met #) Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten a. Denemarken had in zijn raming de C02-emissics afkomstig van de olie- en gaswinning (inclusief affakkelen) opgenomen. Aan de hand van CORINAIR-cijfers zijn deze emissies berekend en in mindering gebracht. Denemarken had de door brandstofgebruik veroorzaakte emissies gecorrigeerd voor de import en export van elektriciteit. Terwille van de vergelijkbaarheid met de gegevens van andere landen is deze correctie (6. 300 Gg C02) genegeerd. b. Denemarken had in categorie IA de C02-emissies afkomstig van de olie- en gaswinning (inclusief affakkelen) opgenomen. Daarom zijn de CORINAIR-ramingen gebruikt. c. Terwille van de onderlinge vergelijkbaarheid (tussen de Lid-Staten) is de correctie voor import en export van elektriciteit genegeerd. 127 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Finland - 1990 (Gg). NO. 291 291 64 41 160 OAR CO NMVOC 484 484 9 32 368 OAR 61 14 156 142 0 0 79 OAR 51 12 14 15 1 12 2 48 FINLAND ccx CIL N,0 Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik al Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw 1 a7 Overige la8 Biomassa 1b Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a 6b Afvalwater 6c Overige Afval Stortplaatsen Landbouwgrond Fabricage/verwerking chemicaliën 52600 52600 19500 13700 11500 OAR 5800 2100 100 1200 100 1100 0 0 0 7 7 1 1 5 OAR 19 19 1 2 8 OAR 6 2 12 94 83 11 139 105 34 Totale emissies 53900 252 22 295 487 219 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = CORINAIR-gegevens 2800 1400 6000 a * 128 Bronnen: Nationaal verslag van Finland krachtens het Raamverdrag van de Verenigde Naties klimaatverandering. Ministerie voor Milieu, januari 1995. Eurostat CORINAIR - inzake Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoot: a Synthese van transportemissieramingen van Eurostat & CORINAIR 129 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Frankrijk - 1990 (Gg). FRANKRIJK CO, CH4 N ,0 NO. CO NMVOC Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 3a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Landbouwgrond Afval Fabricage/verwerking chemicaliën 349800 349700 60800 71100 128100 23700 58200 7800 200 16700 600 500 2500 12700 500 0 0 8000 1800 6200 495 184 5 6 23 3 126 21 311 106 204 3 1640 1444 159 10 19 748 716 15 18 12 12 2 2 4 103 47 55 61 61 10047 10047 29 596 7062 18 1895 447 668 623 43 2 223 223 9 1667 1530 6 8 1199 1 250 67 137 137 86 3 18 27 39 640 253 72 74 240 18 10 13 5 1675 1671 163 154 1194 18 68 74 4 4 23 3 20 4 20 20 Totale emissies 366500 2896 176 1722 10947 2424 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = CORINAIR-gegevens 8100 9000 39800 * b * c * * 130 Bronnen: Programme National de Prévention du changement de climat. Franse Republiek, februari 1995. Eurostat (aangeduid met *) CORINAIR (aangeduid met #) Tenzij anders vermeld zijn de gegevens voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten: a. Er is van uitgegaan dat de raming van 1800 Gg voor stortplaatsen geldt voor emissies uit nict- organisch/niet-recycleerbaar materiaal: b. Het Franse nationale verslag bevat geen ramingen van emissies afkomstig van scheepsbrandstof. Synthese van afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van emissies door transport. c. 131 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Duitsland - 1990 (Gg). DUITSLAND CO, CH4 N ,0 NO. CO NMVOC Alle energievormen samen 1 la Brandstofgcbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Overige Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f 3 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Landbouwgrond Afval Fabricage/verwerking chemicaliën 984000 983000 436000 169000 159000 65000 129000 5000 21000 1000 1000 29000 1000 3000 25000 0 0 1767 228 12 16 69 5 91 1 3 31 1539 317 1222 11 6 2043 1420 623 33 33 15 4 9 2 3 0 0 0 0 0 o 100 14 86 6 80 11 69 10104 10078 921 899 5990 183 1483 35 224 234 26 26 0 664 549 113 2 2923 2921 672 217 1732 35 73 2 183 7 2 2 0 21 3 13 5 0 1679 1474 11 15 1252 10 96 2 60 28 205 205 0 129 9 59 61 1170 480 110 200 380 0 OAR O AR 2397 2318 79 b O AR 4 O AR OAR OAR OAR OAR OAR OAR Totale emissies 1013000 6218 223 2944 10768 2978 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 8000 11000 68400 GRB GRB 155 50 37 58 16 9 132 Bronnen: Milieubeleid. Klimaatbeschering in Duitsland. Eerste verslag van de Bondsrepubliek Duitsland overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering, september 1994. Eurostat (aangeduid met *) Tenzij anders vermeld zijn de ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten: a. Vermeld als "kleine afnemers" in het Duitse verslag. b. Duitsland heeft in zijn nationaal verslag aangegeven dat de C02-emissies afkomstig van afvalverbranding zijn opgenomen in de met energie verband houdende emissies. c. Het Duitse nationale verslag vermeldde geen FNEC-emissies. Voor deze rubriek zijn bijgevolg Eurostat-cijfers gebruikt. 133 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Griekenland - 1990 (Gg). GRIEKENLAND CO, CII„ N,0 NC) CO N M V O C Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting Industrie 1 a2 la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw 1 a7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies l bl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 IJzer & staal 2a 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 3a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a 6b Afvalwater 6c Overige Afval Stortplaatsen Landbouwgrond Fabricage/verwerking chemicaliën 369 6 a * b * b <1 5 <1 OAR OAR 364 77400 77400 43800 9700 15600 8300 OAR OAR 8100 5900 8 8 7 <1 1 <1 502 502 111 3 386 1 777 777 6 <1 770 1 OAR OAR OAR OAR OAR OAR 189 # 185 <1 184 <1 OAR OAR 34 25 22 82 363 13 341 32 600 U 202 600 Totale emissies 86100 936 24 543 1143 325 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = CORINAIR-gegevens 8200 2000 1800 134 Bronnen: Klimaatverandering. Grieks actieplan voor vermindering van de emissies van C02 en andere broeikasgassen, februari 1995. Eurostat (aangeduid met *) CORINAIR (aangeduid met #) Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het nationaal verslag. De voor andere gassen dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. Voetnoten: a. Afkomstig uit de C02-emissietobellen die zijn toegezonden als bijwerking van het nationaal verslag over 1992. b. De in het Griekse verslag opgenomen ramingen van de C02-emissies zijn hoger dan de Eurostat/CORINAIR-cijfers. In het rapport wordt uitgelegd dat de ramingen voor energieopwekking en -omzetting hoger zijn als gevolg van een hogere emissiefactor voor bruinkool. Er wordt echter geen verklaring gegeven voor het feit waarom voor andere categorieën brandstofverbruik de ramingen eveneens hoger zijn. Daarom is gebruik gemaakt van Eurostat-cijfers. Synthese van afwijkende ramingen voor vliegtuigbrandstof van Eurostat respectievelijk in het nationaal programma. c. 135 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in leriand - 1990 (Gg). IERLAND CO, CH4 N20 NO, CO NMVOC 1 Alle energievormen samen la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies l bl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 Gebruik van oplosmiddelen 3a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 3d Overige 4 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d Landbouwgrond 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Landbouw Afval 15 5 0 <1 1 <1 3 <1 10 10 <1 o 644 551 52 39 2 136 136 29100 29100 10900 5400 4900 1400 5800 700 1600 50 50 2 2 1 <1 <1 <1 1 <1 111 111 46 11 45 1 5 3 390 390 3 1 305 4 76 1 74 71 <1 <1 63 <1 <1 40 40 21 6 5 5 5 83 78 4 38 38 1 <1 Totale emissies 30720 796 42 114 429 197 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = CORINAIR-gegevens 0 1100 1500 100 160 5345 2187 364 136 Bronnen: Ierland. Mededeling overeenkomstig het UN/FCCC opgesteld met het oog op de conferentie van de partijen overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie voor Milieu, Ierland, oktober 1994. Eurostat (aangeduid met *) - CORINAIR (aangeduid met #) Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten: a. De Ierse nationale mededeling vermeldt geen emissies van schecpsbrandstoftanks. Andere opmerkingen: Ierland heeft in zijn nationale mededeling een raming van de NMVOC-emissies door veranderingen in het grondgebruik en door de bosbouw opgenomen. Aangezien slechts enkele Lid-Staten gegevens hebben verstrekt over de emissies door veranderingen in het grondgebruik en door de bosbouw en/of de eventueel daardoor gerealiseerde emissievermindering, is deze categorie geheel buiten de EU- emissie-inventaris gehouden. 137 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Italië - 1990 ( G g ). ITALIE C O, C H4 N20 NO. CO N M V OC Alle energievormen samen Brandstofverbruik 1 la l al Energie-opwekking & -omzetting l a2 Industrie la3 Vervoer l a4 Commercieel/institutioneel gebruik Vluchtige brandstofemissies l a5 Huishoudelijk gebruik la6 L a n d b o u w / b o s b o uw la7 Overige l a8 Biomassa lb l bl Olie & gas l b2 2 2a 2b 2c 2d 2e 2f 3 3a 3b 3c 3d 4 4a 4b 4c 4d 4e 4f 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Steenkoolmijnen Industriële procédés IJzer & staal Non-ferro metalen Anorganische chemicaliën Organische chemicaliën Niet-metallische mineralen Overige Gebruik van oplosmiddelen Gebruik in verf Ontvetten & chemisch reinigen Fabricage/verwerking chemicaliën Overige L a n d b o uw Gistingsproccsscn Dierlijk afval Rijstteclt L a n d b o u w g r o nd Verbranding Afbranden savannebegroeiing Afval landbouwafval 401400 401400 138400 91300 95600 26300 41200 8100 500 0 27600 400 1500 2300 0 23000 400 0 0 7300 5100 2200 413 66 8 10 27 2 5 3 10 347 337 10 4 2 1860 654 887 64 158 97 1611 1526 34 51 42 42 20 10 4 3 5 < 1 15 15 1981 1981 462 377 967 22 34 109 8 2 0 < 1 7155 7155 41 656 5645 27 55 535 3 193 0 371 173 182 2 14 20 0 59 32 1704 1 57 1 < 1 32 14 1704 29 1276 1137 27 19 996 2 8 69 1 15 140 140 73 3 < 1 9 41 538 238 49 64 187 492 381 14 97 22 22 29 < 1 Totale emissies 436300 3889 116 2034 9258 2401 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof F N EC O AR = Onder andere rubriek G RB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens # = C O R I N A I R - g e g e v e ns 8600 4800 30200 * * a * 138 Bronnen: Eerste Italiaanse nationale mededeling overeenkomstig het Kaderverdrag inzake klimaatverandering. Ministerie voor Milieu, januari 1995. Eurostat CORINAIR Het nationaal programma van Italië voorziet niet in ramingen volgens het IPCC-formaat. In de door dit land doorgegeven tabellen wordt een indeling in brandstof- en eindgebruik gemaakt. Daarom zijn Eurostat- en CORINAIR-cijfers gebruikt voor C02-emissies en CORINAIR-ramingen voor andere gassen. Voetnoten: a. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van door transport veroorzaakte emissies. 139 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Luxemburg - 1990 (Gg). LUXEMBURG CO, Cll N,Q NO. CO NMVOC Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Overige Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f 3 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a 6b Afvalwater 6c Overige Afval Stortplaatsen Landbouwgrond Fabricage/verwerking chemicaliën 12600 12600 1900 6600 2900 300 800 100 0 600 600 0 0 100 < 1 100 18 16 2 4 4 <1 1 154 154 <1 98 48 1 17 17 14 12 <1 11 4 1 <1 1 2 <1 <1 <1 23 23 <1 11 11 0 <1 Totale emissies 13300 a 24 <1 23 171 19 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 0 300 0 * b * 140 Bronnen: Nationaal verslag van Luxemburg met het oog op de Ie Conferentie van de Partijen bij het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu, maart 1995. Eurostat CORINAIR (CORINAIR 1990 - Luxemburg, eindverslag) Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen afkomstig uit het Luxemburgse nationale verslag. De voor andere gassen dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. Voetnoten: a. De nationale mededeling van Luxemburg omvat een raming van de emissies door "de natuur". Deze zijn niet opgenomen in de totale C02-emissies. b. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en CORINAIR-ramingen van de door het transport veroorzaakte emissies. 141 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Ncdcriand - 1990 (Gg), CIL 177 28 a N,0 NO. CO NMVOC 6 6 <1 <1 5 <1 570 570 92 86 337 31 800 800 6 10 716 68 231 231 19 1 195 16 OAR OAR OAR 24 OAR OAR OAR OAR 16 229 77 0 145 22 22 15 4 11 59 d 575 1029 459 NEDERLAND Alle energievormen samen 1 la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik Overige Gebruik van oplosmiddelen la5 Huishoudelijk gebruik 1 a6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f 3 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a 6b Afvalwater 6c Overige Afval Stortplaatsen Landbouwgrond Fabricage/verwerking chemicaliën CO, 14900 14900 51400 33400 26900 9500 19200 8600 0 1900 1900 700 800 400 0 0 900 900 149 149 0 508 402 106 382 377 5 Totale emissies 151800 1067 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 35900 4500 28600 b 142 Bronnen: Nationale mededeling van Nederland over het beleid inzake klimaatverandering. Opgesteld met het oog op de Conferentie van de Partijen bij het Raamverdrag inzake klimaatverandering. Ncdcriand, augustus 1994. Eurostat CORINAIR - Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten: a. De Nederlandse nationale mededeling omvat ramingen van de werkelijke emissies door energiegrondstoffen (14800 Gg) en een marge voor statistische verschillen (1000 Gg). Terwille van de vergelijkbaarheid met de emissie-inventarissen van andere landen is deze laatste niet opgenomen. Ook had Nederland een correctie toegepast voor temperatuurinvloeden. Om dezelfde reden is deze correctie genegeerd. b. Nederland vermeldt in zijn nationale mededeling een raming van 28600 Gg voor potentiële C02- emissies van energiegrondstoffen. Terwille van de vergelijkbaarheid met de emissie-inventarissen van andere landen is deze raming verwerkt in de FNEC-emissies. c. Nederland had in zijn nationale mededeling een raming van de emissies voor verontreinigde binnen- en kustwateren opgenomen. Deze emissies zijn hier niet vermeld, aangezien deze bron niet genoemd wordt in de richtsnoeren van het IPCC voor nationale inventarissen van broeikasgassen en andere landen dergelijke ramingen niet hebben verstrekt. d. N20-emissies afkomstig van verontreinigde binnen- en kustwateren. 143 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Portugal - 1990 ( G g ). P O R T U G AL C O, C H4 N ,0 NO. CO N M V OC Alle energievormen samen Brandstofverbruik 1 la l al Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie l a3 Vervoer l a4 Commercieel/institutioneel gebruik L a n d b o u w / b o s b o uw l a5 Huishoudelijk gebruik l a6 la7 Overige l a8 Biomassa lb l bl Olie & gas l b2 Steenkoolmijnen Vluchtige brandstofemissies 2 2a 2b 2c 2d 2e 2f 3 3a 3b 3c 3d 4 4a 4b 4c 4d 4e 4f 6 6a 6b 6c Industriële procédés IJzer & staal Non-ferro metalen Anorganische chemicaliën Organische chemicaliën Niet-metallische mineralen Overige Gebruik van oplosmiddelen Gebruik in verf Ontvetten & chemisch reinigen Fabricage/verwerking chemicaliën Overige L a n d b o uw Gistingsprocessen Dierlijk afval Rijstteelt L a n d b o u w g r o nd Verbranding Afbranden savannebegroeiing Afval Stortplaatsen Afvalwater Overige landbouwafval 210 210 60 18 108 2 1 21 8 0 1072 1072 68 117 109 1 1 264 614 63 54 9 436 0 3 81 6 5 3 13 8 11 11 15 < 1 1 5 9 67 26 2 6 32 0 ff a 38700 38700 19400 6100 9900 1000 900 1300 G RB 3400 < 100 < 100 300 3100 < 100 0 400 ff 400 13 11 2 2 1 3 5 2 2 < 1 176 105 58 13 35 33 2 Totale emissies 42500 227 11 214 1083 199 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof F N EC O AR = Onder andere rubriek G RB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens ff = C O R I N A I R - g e g e v e ns 2100 1800 6600 144 Bronnen: Portugees verslag overeenkomstig artikel 12 van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen, Lissabon, 1994. Eurostat CORINAIR - Tenzij anders vermeld zijn de C02-ramingen door Portugal verstrekt naar aanleiding van het verzoek van de Raad. De voor andere gassen dan C02 vermelde cijfers zijn CORINAIR-ramingen. Voetnoten: a. De door Portugal verstrekte ramingen van de door het vervoer veroorzaakte C02-emissies bedragen 8700 Gg, terwijl de Eurostat-ramingen uitkomen op 10200 Gg en de CORINAIR-ramingen op 9800 Gg. Hoogstwaarschijnlijk bestrijken de nationale ramingen niet alle emissiebronnen in de transportsector en daarom zijn de CORINAIR-ramingen gebruikt. b. Synthese van onderling afwijkende Eurostat-ramingen en nationale ramingen. 145 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Spanje - 1990 (Gg). SPANJE CO, CH4 N ,0 NO. CO NMVOC 1 Alle energievormen samen la Brandstofverbruik l al Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies l bl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2f Overige 3 Gebruik van oplosmiddelen 3a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3 c Fabricage/verwerking chemicaliën 3d Overige 4 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d Landbouwgrond 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Landbouw Afval 1158 1158 270 144 723 21 OAR OAR 15 2 0 8 0 0 5 0 222900 222900 78400 52300 63300 28900 OAR OAR 758 74 11 6 14 44 21 21 11 5 2 3 O AR O AR O AR O AR 0 684 4032 4032 20 401 2721 890 634 568 9 489 59 OAR OAR OAR OAR 35300 900 600 15100 18600 0 0 2500 1800 700 4 3 <1 <1 0 0 <1 0 875 346 426 11 70 22 494 470 23 10 0 o 10 o o o o 248 188 60 0 0 0 <1 0 55 397 55 0 29 28 397 272 261 12 66 70 4 <1 3 16 0 48 302 87 38 38 138 95 74 22 10 2 <1 7 Totale emissies 227300 4531 94 1189 4725 1120 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 12200 4100 18800 * b * c * 146 Bronnen: Verslag van Spanje overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties klimaatverandering. Voorlopige versie. Nationaal Klimaatcomité. Spanje. Eurostat (aangeduid met *) - CORINAIR (aangeduid met #) inzake Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. Voetnoten: a. Spanje heeft een C02-emissieraming van 1800 Gg ingediend. Aangenomen is dat deze emissies afkomstig zijn van niet-organisch/niet-recycleerbaar materiaal. b. Het Spaanse nationale verslag bevatte geen gegevens over de emissies afkomstig van scheepsbrandstof. c. Synthese van onderling afwijkende Eurostat- en in het Spaanse nationale verslag vermelde cijfers. 147 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in Zweden - 1990 (Gg). ZWEDEN CO, CIL NX) NOv CO NMVOC 1 Alle energievormen samen la Brandstofverbruik lal Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 Gebruik van oplosmiddelen 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3c Fabricage/verwerking chemicaliën 3d Overige 4 Landbouw 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteelt 4d Landbouwgrond 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Afval 55200 55100 7000 13400 23100 11500 OAR OAR OAR <100 <100 0 5000 1600 700 2500 200 300 100 50 50 100 500 500 IE 33 33 1 4 17 10 4 4 1 2 1 OAR OAR OAR OAR OAR OAR 0 0 1606 1606 8 6 1503 69 OAR OAR OAR 0 362 362 20 39 285 19 OAR OAR OAR 0 11 1 1 2 196 188 375 375 11 201 141 OAR OAR OAR 18 18 67 2 59 98 40 15 7 36 0 300 300 100 100 Totale emissies 61300 329 15 373 1612 540 Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 4200 OAR 5700* 148 Bronnen: Nationaal verslag van Zweden overeenkomstig het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering. Ministerie van Milieu en nationale hulpbronnen - september 1994. Eurostat - CORINAIR Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag. 149 Geschatte uitstoot van broeikasgassen in het Verenigd Koninkrijk - 1990 (Gg). VERENIGD KONINKRIJK CO, CH4 NX> NO. CO NMVOC 1 Alle energievormen samen la Brandstofverbruik l al Energie-opwekking & -omzetting la2 Industrie la3 Vervoer la4 Commercieel/institutioneel gebruik la5 Huishoudelijk gebruik la6 Landbouw/bosbouw la7 Overige la8 Biomassa lb Vluchtige brandstofemissies lbl Olie & gas lb2 Steenkoolmijnen Industriële procédés 2 2a IJzer & staal 2b Non-ferro metalen 2c Anorganische chemicaliën 2d Organische chemicaliën 2e Niet-metallische mineralen 2 f Overige 3 Gebruik van oplosmiddelen 3 a Gebruik in verf 3b Ontvetten & chemisch reinigen 3c Fabricage/verwerking chemicaliën 3d Overige 4 4a Gistingsprocessen 4b Dierlijk afval 4c Rijstteclt 4d Landbouwgrond 4e Verbranding landbouwafval 4f Afbranden savannebegroeiing 6 Afval 6a Stortplaatsen 6b Afvalwater 6c Overige Landbouw 566000 560400 231300 96700 120600 30200 78900 2700 5700 5700 7400 7400 0 1316 78 5 7 11 2 46 <1 3 4 1238 482 756 5 1141 1004 125 12 4800 2800 b 2078 2007 71 2200 c 2710 2628 823 180 1498 56 68 4 82 82 21 6317 6284 57 65 5884 269 1 1396 1306 13 2 115 1 37 33 33 90 90 220 455 12 0 220 0 417 38 674 237 61 72 304 0 19 19 3 0 93 13 80 11 4 7 Totale emissies 577000 4531 108 2740 6682 2540f Scheepsbrandstof Vliegtuigbrandstof FNEC OAR = Onder andere rubriek GRB = Geen raming beschikbaar * = Eurostat-gegevens U = CORINAIR-gegevens 7200 1400 36700 d e * 150 Bronnen: Klimaatverandering. Verslag van het Verenigd Koninkrijk overeenkomstig het Raamverdrag inzake klimaatverandering, januari 1994. De cijfers zijn bijgesteld aan de hand van de recentste emissiegegevens voor het VK die zijn opgenomen in het 17e overzicht van milieubeschermings- en waterstatistieken. (17th Digest of Environmental Protection and Water Statistics). Eurostat - CORINAIR Tenzij anders vermeld zijn de ramingen voor alle broeikasgassen afkomstig uit het nationaal verslag van het VK; deze gegevens zijn bijgewerkt door het Ministerie van Milieu van het VK aan de hand van de recentste emissie-inventaris in het 17e overzicht van milieubeschermings- en waterstatistieken. Voetnoten: a. Niet opgenomen in de totale emissiecijfers. b. Op basis van de door het VK verstrekte nationale ramingen van 2500 Gg voor stortplaatsen en 6051 Gg voor afvalverbranding. In het verslag van het VK is deze laatste rubriek ondergebracht in categorie 2F. c. C02-emissies door afvalverb randing. d. Raming van het VK van internationale emissies door scheepsbrandstof. e. Raming van het VK van internationale emissies door vliegtuigbrandstof. f. NMVOC-emissies als gevolg van veranderingen in het grondgebruik (80 Gg) zijn niet in het totaal verwerkt. 151 BIJLAGE 2. Scenario's 152 "Conventional Wisdom'-scenario: energie-indicatoren SCENARIO CONVENTIONAL WISDOM Algemene beschrijving: Macro- economische parameters: Een "ongewijzigd beleid'-scenario waaruit een traditionele visie op de te verwachten ontwikkelingen spreekt Uitgangspunt is dat de economische groei op langere termijn geleidelijk afneemt. Hoewel enige vooruitgang wordt geboekt, blijven veel van de structurele sociale en economische problemen in de wereld bestaan. Het energiebeleid blijft versnipperd, als gevolg van onopgeloste tegenstellingen tussen de respectieve doeleinden op het gebied van concurrentievermogen, milieu en continuïteit van de voorziening, alsook door verschillen in nationale strategieën. Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 2,9% van 1995 tot 2000; 2,4% tot 2005; 2,2% tot 2010; 1,9% tot 2015; 1,8% tot 2020. Disconto 8% reëel. Fiscale situatie: Geen belastinghervorming: Door de reeds hoge belastingdruk is er nog maar weinig ruimte voor verdere lastenverzwaring om overheidstekorten binnen de perken te houden; externe kosten blijven buiten beschouwing. Milieu: Energieprijzen: Ruwe olie ($1993) Gas Steenkool Hoewel milieubescherming hoog op de EU-agenda staat, zijn de mogelijkheden beperkt door tegenstrijdige economische doelstellingen. Op een aantal gebieden, met name S02, NOx, enz. wordt vooruitgang geboekt. Voor de bestrijding van het broeikaseffect blijft men zich beperken tot voorzorgsmaatregelen met een geringe reikwijdte. Geleidelijke stijging Reële stijging naarmate steeds meer aan de wereldvraag wordt voldaan door producenten in het Midden-Oosten. 17,6 $ per vat in 1995, 21 $ in 2000, 29 $ in 2010 en 31 $ in 2020. Door deregulering en uitbreiding van het gasnet dalen de prijzen ten opzichte van olie na 2000; deze tendens wordt nog versterkt door een scherpere concurrentie via de prijzen. Internationale winning neemt licht toe, als gevolg van de op langere termijn verwachte marginale produktiekosten. De leveringsprijzen zijn laag doordat goedkope import de dure inheemse steenkool verdringt. Technologie: Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren. 153 Vraag naar energie: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Energievoor ziening: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Duurzame energie Voortzetting van het huidige beleid met enige extra aandacht voor efficiéntieverbetering. Er wordt een bescheiden en steeds verder teruglopende groei van het bruto verbruik verwacht Zeer geringe verwachte groei aangezien het gebruik zich steeds meer beperkt tot de transportsector. Olie blijft echter de belangrijkste brandstof. Primaire brandstof met het snelst toenemende verbruik, met een groeiend aandeel in alle eindgebruiksectoren, met name de elektriciteitsproduktie. Deze ontwikkeling kan vertragen na 2000, naarmate steenkool aantrekkelijker wordt voor de elektriciteitsector. Het aandeel van steenkool zal tot het jaar 2000 teruglopen als gevolg van de concurrentie van gas als brandstof voor elektriciteitsopwekking. Daarna kan door steeds concurrerender prijzen het marktaandeel van steenkool in de elektriciteitsector zich weer herstellen. Het aandeel van elektriciteit zal op middellange termijn waarschijnlijk toenemen in de industriële en de commerciële sector en in de huishoudens, maar tegen 2020 kan de groei door verzadiging van de markt en toenemende efficiëntie worden vertraagd. Versnelde toeneming van de afhankelijkheid van import, mogelijk van de huidige 50% tot tweederde of meer tegen 2020. Tot 2010 wordt geen aanzienlijke daling van de interne produktie verwacht. De afhankelijkheid van import handhaaft zich min of meer op het huidige peil. De interne produktie blijft waarschijnlijk op peil, maar door de snelgroeiende vraag zal de invoer in hoog tempo toenemen. Liberalisering en infrastructuur ontwikkeling zijn van fundamenteel belang voor verdere penetratie van gas in Europa. Deregulering en lagere subsidies zullen leiden tot een aanzienlijke inkrimping van de communautaire antracietproduktie en tot een snel stijgende import. Geen overheidsbeleid inzake kernenergie of inzake de continuïteit van de voorziening met geïmporteerde fossiele brandstoffen. Aan het gebruik van geen enkele primaire energiebron worden grenzen gesteld. De voorziening met duurzame energie kan sterk toenemen, maar bevindt zich thans op een zeer laag niveau. Het totale aandeel van duurzame energie zal waarschijnlijk laag blijven. 154 "Battlefield'-scenario: energie-indicatoren SCENARIO BATTLEFIELD Algemene beschrijving: Macro- economische parameters: Fiscale situatie: Milieu: Energieprijzen: Ruwe olie ($1993) Gas Steenkool Technologie: Door tegenstrijdigheden in en instabiliteit van het mondiale systeem wordt economische integratie sterk bemoeilijkt. Een wereldomvattende benadering wordt te ambitieus gevonden. Het geo-politieke systeem valt uiteen in een aantal machtsblokken waartussen en waarbinnen spanningen en wrijvingen optreden. Deze ontwikkeling resulteert in een "Europa à la carte". Het energiebeleid is gericht op vermindering van DE afhankelijkheid van import; aan de aanbodzijde worden maatregelen genomen, onder andere ter bescherming van de eigen energieproducerende sectoren, die waarschijnlijk succesvoller zullen zijn dan maatregelen aan de vraagzijde. Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 3,1% in de periode 1995-2000; 1,1% tot 2005; -1,8% tot 2010; 1,4% tot 2015; 1,3% tot 2020. Disconto 7% reëel. Geen belastinghervorming: harmonisatie van de BTW en accijnzen op basis van de huidige situatie, dus zonder gelijke behandeling voor alle brandstoffen; externe kosten worden tot op zekere hoogte in beschouwing genomen (transportsector); als uitgangspunt voor de vaststelling van de hoogte van de belasting gelden nog steeds de financiële behoeften van de overheid. Voorzorgsbeginsel als uitgangspunt voor het C02-beleid tot 2005, waarna definitief het bewijs wordt geleverd dat COj daadwerkelijk bijdraagt tot het broeikaseffect Milieuzorg wordt dan wel aangegrepen als excuus voor protectionisme en de effectiviteit komt herhaaldelijk in het gedrang. Toenemende afhankelijkheid van een kleiner aantal belangrijke leveranciers leidt tot een olieprijsschok. Prijsstijging van 16 $ per vat in 1995 tot 24 $ in 2004. Prijsexplosie tot een niveau van 40 $ per vat in 2005, waarna de prijs terugvalt tot 18 $ in 2009 en vervolgens weer oploopt tot 28 $ in 2020. Gasprijs blijft gekoppeld aan olieprijs, zodat hier ook een prijsschok optreedt, zij het met vertraging. Lage internationale prijzen tot de prijsschok van 2005, met daarna een terugval naar het oude niveau. De Europese prijzen sporen met de internationale prijzen, maar worden opgedreven door de aan de instandhouding van de eigen produktie verbonden kosten. Zoals bij het Conventional Wisdom-scenario - Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren. 155 Vraag naar energie: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Energievoorziening: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Duurzame energie i » Ondanks pogingen om alternatieve brandstoffen ingang te doen vinden, wordt verbetering van de efficiëntie afgeremd door spanningen en conflicten. De vraag naar energie zal waarschijnlijk toenemen en vervolgens weer teruglopen als reactie op de energieprijsschok en de daaruit voortvloeiende economische recessie, waarna zij weer zal gaan stijgen. Van de prijsschok wordt een aanzienlijk effect verwacht, met name in sectoren waarop andere brandstoffen kan worden overgeschakeld. De groei van de transportsector zal waarschijnlijk worden gestremd, maar kan later weer op gang komen, zij het dat hij steeds meer zal worden ingeperkt door sociale en milieu-overwegingen. Een sterke groei van de vraag als onderstroom, die echter wordt onderbroken door de verwachte prijsschok. Steenkool wordt steeds meer gezien als een stabielere en veiliger energiebron, zodat deze brandstof na 2000 weer veld wint op gas, met name wat betreft het gebruik voor elektriciteitsproduktie. Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren. Het beleid wordt beheerst door onopgeloste conflicten tussen verschillende concurrentie-, milieu- en geo-politieke overwegingen. Beleid is gericht op handhaving van de Europese produktie op een zo hoog mogelijk peil, wordt daarbij gesteund door stijgende reële prijzen. Zoals bij olie zijn maatregelen zoals lage belastingen in het produktiestadium erop gericht de eigen produktie te bevorderen en op te voeren en de import tot een minimum te beperken. De produktie loopt geleidelijk terug, maar door middel van staatssteun wordt het tempo van deze daling afgeremd. Gepoogd wordt de kernenergiecapaciteit in Europa op het huidige peil te handhaven. Aan het gebruik van elke primaire energiebron (olie, steenkool, gas) worden om veiligheidsredenen grenzen gesteld. Pogingen van de overheid om de sector duurzame energie te ontwikkelen hebben slechts weinig succes, * 156 "Forum'-scenario: energie-indicatoren SCENARIO FORUM Algemene beschrijving: Macro- economische parameters: Fiscale situatie: Milieu: Energieprijzen: Ruwe olie ($1993) Gas Steenkool Technologie: integratie worden Door het proces van wereldwijde economische nieuwe eisen op het gebied van collectief overheidsoptreden gesteld. Nationale, Europese en internationale worden geleidelijk gereorganiseerd zodat zij op efficiëntere wijze kunnen omgaan met een breder terrein bestrijkende, complexere gezamenlijke problemen en belangen. Het energiebeleid wordt sterk bepaald door de zorg voor het milieu. Door wereldwijde eensgezindheid kunnen positieve acties worden ondernomen die het hele energie spectrum bestrijken. instellingen Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 2,3% in de periode 1995-2000; 2,5% tot 2005; -2,5% tot 2010; 2,6% tot 2015; 2,4% tot 2020. Disconto 5% reëel. Algemene belastinghervorming: harmonisatie van BTW en accijnzen en gelijke behandeling voor alle brandstoffen voor energieopwekking; externe kosten worden in beschouwing genomen - een op het voorzorgsbeginsel gesteunde benadering tot 2005 en een mondiaal beleid voor actieve C02-bestrijding daarna leiden tot algemene reële verhogingen van de belastingen op brandstoffen. Een op ecologische overwegingen gebaseerd scenario. Doordat vanaf 2005 definitief het bewijs is geleverd voor de schadelijkheid van C02 als broeikasgas neemt de bezorgdheid over het milieu binnen de samenleving sterk toe en worden belangrijke koerswijzigingen in het beleid ingeluid. Stabiel over de hele linie. Constante prijs van gemiddeld 16$ per vat tot 2020, waarachter variaties binnen een bandbreedte van 10 tot 20$ per vat schuilgaan. De geringe vraag verhindert de producenten de markt naar hun hand te zetten. De regeringen van de afnemende landen romen het economische voordeel grotendeels af. Stijging ten opzicht van olie naarmate door de milieu-eisen schone brandstoffen meer in trek komen. Op de wereldmarkt blijven de prijzen reëel constant als gevolg van de milieu-eisen en de daaruit voortvloeiende geringe vraag. De gemiddelde EU-prijzen dalen scherp en de dure communautaire steenkoolproduktie wordt afgebouwd. Zoals bij het "Conventional Wisdom'-scenario - Nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde vinden enige ingang, deels onder impuls van wettelijke normen en deels door toedoen van bedrijven die het concurrentievermogen van de industrie willen opvoeren - intensieve technologie-overdracht 157 Vraag naar energie: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Energievoorziening: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Duurzame energie technologische Radicale beleidswijzigingen en belangrijke ontwikkelingen die erop gericht zijn de groeiende vraag naar energie af te remmen. Er wordt gestreefd naar een snelle daling van het energieverbruik, maar voor transportsector is dit een moeilijke opgave. In deze sector is het doel de vraag naar brandstof tot in de eerste jaren van de volgende eeuw te stabiliseren en vervolgens terug te dringen, waarbij het aandeel van efficiënte dieselmotoren nog wel iets mag toenemen, maar het benzineverbruik omlaag moet; tegen 2020 moeten schone technologieën op basis van andere brandstoffen dan olie steeds meer veld winnen. Door de daaraan verbonden milieuvoordelen zal het aandeel van gas waarschijnlijk sterk toenemen, zij het dat door de algehele vermindering van de energiebehoefte de groei van het verbruiksvolume kan worden beperkt. Beperkte vraag door milieubezwaren, maar de OTO-activiteit wordt opgevoerd om deze te verhelpen. Ondervindt sterk de invloed van energiezuinig overheidsbeleid en vraagregulering door de nutsbedrijven. Fundamentele beleidswijzigingen en belangrijke OTO- inspanningen om emissie, met name van C02, te beperken. Door de verbeterde winningstcchnickcn kan meer dan voldoende geleverd worden om aan de gedaalde vraag te voldoen, maar de lage prijzen vormen een belemmering voor het benutten van reserves waarvan de exploitatie kostbaarder is. Forse eigen produktie, met behulp van technologie. Omschakeling van de winning op waterstof ten behoeve van nieuwe energietechnologieën tegen 2020. De eigen steenkoolproduktie wordt in hoog tempo afgebouwd. De kernenergiesector wordt niet afgebouwd en in een aantal landen zelfs verder ontwikkeld (Frankrijk, Japan, nieuwe industrielanden). Verdere mogelijkheden voor nieuwe technologieën. Sterke groei van het aandeel van duurzame energie, nog versnellend tegen het eind van de periode wanneer nieuwe technologieën en radicale wijzigingen in het landbouwbeleid worden geïntroduceerd. 158 "Hypermarket'-scenario: energie-indicatoren SCENARIO HYPERMARKET Algemene beschrijving: Macro- economische parameters: Fiscale situatie: Milieu: Energieprijzen: Ruwe olie ($1993) Gas Steenkool Technologie: De wereldwijde economische integratie gaat door en krijgt een eigen dynamiek. Het uitgangspunt voor dit scenario is het vrije spel van het marktmechanisme, dat gezien wordt als de beste manier om welvaart te genereren en met een complexe en onzekere situatie om te gaan. Liberalisering en privatisering leveren resultaten op en openen de markt voor nieuwe deelnemers die op hun beurt weer nieuwe eisen op dit gebied stellen. Een sterk geloof in de principes van de vrije markt leidt tot een energiebeleid dat gericht is op minimale overheidsbemoeienis en zo efficiënt mogelijk functionerende vrije markten, zij het met inachtneming van de wenselijk geachte normen. Jaarlijkse groei van het BBP van de EU: 3,2% in de periode 1995-2000; 2,8% tot 2005; 2,3% tot 2010, 2,1% tot 2015; 1,9% tot 2020. Disconto 10% reëel. Enige mate van belastinghervorming: harmonisatie van BTW en accijnzen op de huidige grenzen, zonder gelijke behandeling voor alle brandstoffen; externe kosten blijven buiten beschouwing. C02-maatregeIen op basis van het voorzorgsbeginsel tot 2005, waarna het schadelijke effect van C02 definitief wordt aangetoond. De milieuproblemen laten de nationale overheden niet onverschillig, maar deze rekenen voor het oplossen van deze problemen in de eerste plaats op het marktmechanisme en overwegen slechts in tweede instantie het nemen van beleidsmaatregelen. De bezorgdheid onder het publiek maakt de totstandbrenging van markten voor milieubescherming des te noodzakelijker. Geleidelijke stijging Reële prijsstijging naarmate steeds meer aan de wereldvraag wordt voldaan door producenten in het Midden-Oosten: 17,6$ per vat in 1995, 21$ in 2000, 29$ in 2010 en 31$ in 2020. Deregulering en uitbreiding van het net leiden tot lagere prijzen vergeleken met olie; deze tendens wordt nog versterkt door toenemende concurrentie via de prijzen binnen de gassector. De wereldmarktprijzen stijgen licht door de op lange termijn verwachte marginale produktiekosten. De prijzen binnen de Gemeenschap dalen naarmate goedkope import het dure eigen produkt verdringt. Introductie van nieuwe, efficiëntere technologieën aan vraag- en aanbodzijde waarbij hoofdzakelijk wordt uitgegaan van de marktkrachten en de internationale concurrentie; weinig overheidsbemoeienis. 159 Vraag naar energie: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Hoge economische groei en een terugtredende overheid resulteren in uitsluitend om concurrentieredenen gerealiseerde efficiëntie verbeteringen; een sterke groei van de energievraag is te verwachten. Olie ondervindt een hevige concurrentie van goedkope leveringen door de gedereguleerde gassector en van geïmporteerde steenkool, hoewel in de transportsector het olieverbruik waarschijnlijk alleen door verzadigingseffecten zal worden beperkt. Er ontstaat een stormloop op gas, hoewel er na 2000 sprake is van toenemende concurrentie door goedkope geïmporteerde steenkool. De vraag naar steenkool zal naar verwachting op korte termijn sterk teruglopen, maar daarna kunnen concurrerende prijzen een fors herstel in de elektriciteitsector mogelijk maken. Weinig overheidsbemoeienis wat betreft het aspect milieubehoud. Energievoorziening: Olie Gas Steenkool Elektriciteit Duurzame energie Geen speciale zorg voor de continuïteit van de voorziening. De eigen energieproduktie ontwikkelt zich alleen wanneer dit economisch haalbaar is binnen de internationale concurrentieverhoudingen en zonder speciale overheidssteun. De invoer neemt toe, maar door investeringen in het stadium na de winning door de producerende landen wordt de bezorgdheid over de continuïteit van de voorziening ten dele weggenomen. De eigen produktie ontwikkelt zich in het tempo van de prijsstijgingen. De afhankelijkheid van import neemt toe, maar door wederzijdse commerciële belangen van producenten en afnemers worden de voorzieningsrisico's beperkt. Afschaffing van subsidies en deregulering leiden tot het afbouwen van de eigen steenkoolproduktie. Geen overheidsbeleid voor de kernenergiesector. Aan het gebruik van geen enkele primaire energiebron worden grenzen gesteld. Door de geringe investeringen in of stimulansen voor OTO van de kant van de overheid, is er alleen sprake van groei bij commercieel levensvatbare toepassingen van duurzame energie. 160 ISSN 0254-1513 COM(96) 217 def. DOCUMENTEN NL 14 Catalogusnummer : CB-CO-96-228-NL-C ISBN 92-78-04179-3 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg AGn