title: VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD - EVALUATIE VAN DE RESULTATEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN EN VISIES OP DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN

eurovoc_concepts:
Central and Eastern Europe
EU programme
educational exchange
higher education
international cooperation

text: COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN •k -k Brussel, 08. 05. 1996 COM(96) 197def. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EVALUATIE VAN DE RESULTA TEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN EN VISIES OP DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN EVALUATIE VAN DE RESULTATEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN EN VISIES OP DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN INHOUD INLEIDING I. EVALUATIE VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 1. 2. 3. De ontwikkeling van het programma De effecten van Tempus Vaststelling van het Tempus-beleid II. EEN ROL VOOR TEMPUS IN DE TOEKOMST 1. 2. 3. IN DE GEASSOCIEERDE LANDEN VAN PHARE A. Tempus en de toenadering De Europese Raad van Essen De verhouding tot Socrates Steun voor beleidsinitiatieven in het hoger onderwijs De noodzaak om de verandering te leiden en rekening en verantwoording af te leggen: optimalisatie van de universitaire middelen B. C. D. Maximalisatie van de toepassing van de resultaten van Tempus IN DE NIET-GEASSOCIEERDE PHARE-LANDEN TEMPUS IN DE TACIS-LANDEN A. Belangrijkste uitdagingen voor de toekomst van het hoger onderwijs Strategische overwegingen Toekomstige oriëntaties voor Tempus Tacis B. C. III. SLOTOPMERKINGEN Ow EVALUATIE VAN DE RESULTATEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN EN VISIES PARTNERLANDEN OP DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE INLEIDING 1. In overeenstemming met het besluit van de Raad van 29 april 1993 (PB LI 12 van 6 mei 1993, blz. 34) is de tweede fase van het Transeuropees Mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies (Tempus II) goedgekeurd voor een periode van vier jaar met ingang van 1 juli 1994. Artikel 11 van dit besluit vereist dat voor 30 april 1996 een tussentijds verslag wordt voorgelegd, met inbegrip van de resultaten van de evaluatie, evenals, zo mogelijk, een voorstel tot verlenging of aanpassing van Tempus II na 1 juli 1998. 2. Dit tussentijds verslag heeft derhalve tot doel informatie te geven over de resultaten van Tempus tot op heden en te onderzoeken of na het einde van Tempus II een vervolgfase mogelijk is in het licht van de impact die Tempus tot dusverre heeft gehad op de hervorming van het hoger onderwijs in de Phare- en Tacis-partnerlanden. L EVALUATIE VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 1. DE ONTWIKKELING VAN HET PROGRAMMA 3. Sinds de goedkeuring van Tempus door de Raad op 7 mei 1990 en het begin van de initiële proeffase per 1 juli 1990 is gebleken dat het een dynamisch programma is dat zich voortdurend heeft weten aan te passen aan de veranderende omgeving waarin het actief was. Deze omgeving heeft gedeeltelijk vorm gekregen door de ontwikkelingen in en verbanden met de strategieën van Phare en Tacis, door de behoeften en capaciteiten van de partnerlanden en door het beleidskader dat door besluiten van de Raad en van het Tempus-comité is gecreëerd. Bovendien zijn de modaliteiten voortdurend verbeterd naarmate de ervaring met de uitvoering van programma's werd gebruikt om toekomstige programma's een betere uitgangspositie te geven. 4. Er kunnen duidelijk drie hoofdfasen worden onderscheiden in de benadering die het programma kiest. De beginfase van Tempus wordt gekenmerkt door de noodzaak de verbanden tussen degenen die in de partnerlanden en in de Europese Unie bij het hoger onderwijs betrokken zijn, tot stand te brengen, te verbreden en te verdiepen. In deze fase is mobiliteit van het grootste belang als middel om een kritische massa van academici en beleidsmakers tot stand te brengen die bereid en in staat zijn de onderwijshervormingen in de partnerlanden te sturen. De volgende fase heeft te maken met het mobiliseren en kanaliseren van dit veranderingspotentieel in activiteiten die gericht zijn op concrete en duurzame hervormingen binnen de hoger-onderwijsstelsels. Deze meer structurele aanpak omvat de hervorming of de vernieuwing van opleidingen, de ontwikkeling en vernieuwing van het curriculum en de invoering van verbeterde onderwijsmethoden. Deze fase wordt langzamerhand een steeds grotere uitdaging naarmate de aan de orde gestelde 1 onderwerpen steeds vaker weergeven aan welke vaardigheden op de arbeidsmarkt behoefte bestaat en waarmee de academische gemeenschap weinig of geen ervaring heeft waarop zij projectactiviteiten kan baseren. De derde fase behelst deze hervormingen naar een strategisch niveau te tillen waar zij een impact zullen hebben op de universiteiten als geheel en op de beleidsvorming en uitvoering in de ministeries van onderwijs. Dit betekent dat de doelstellingen en de modaliteiten van het programma tot op zekere hoogte moeten worden veranderd naarmate een andere groep "klanten" wordt benaderd en naarmate verticale, op specifieke onderwerpen gebaseerde prioriteiten meer en meer worden vervangen door horizontale prioriteiten die met het hoger-onderwijsstelsel samenhangen. 5. Tegen deze algemene achtergrond, waarbij de fasering van land tot land verschilt naargelang van hun situatie, kunnen enkele hoofdkenmerken in de ontwikkeling van het Tempus-programma worden onderscheiden. Deze kunnen als volgt worden samengevat: - - - - - - een verschuiving van uitwisseling en mobiliteit als doelen op zichzelf naar steeds meer structurele en strategische doelstellingen; een toenemende mate van eigenaarschap van de partnerlanden. Dit wordt het duidelijkst aangetoond door de spectaculaire groei van het aantal in aanmerking komende landencoördinatoren en contractanten, waardoor het gewenste effect is opgetreden dat het ontwerp en beheer van projecten in het kader van Tempus langzamerhand meer vraaggestuurd is dan dat het door het aanbod van de Westerse partners wordt bepaald. Het is in dit verband ook zinvol de toenemende professionaliteit en het toenemende profiel de Phare-partnerlanden te vermelden, die als een steeds effectiever bemiddelende instantie hebben gefunctioneerd bij het proces van uitwerken en formuleren van de hervormingsagenda; de Nationale Tempus-bureaus (NTO's) van in projecten die in toenemende mate volgens nationale prioriteiten worden vastgesteld. Op hun beurt maken deze prioriteiten langzamerhand steeds vaker deel uit van samenhangende nationale strategieën voor hervorming van het hoger onderwijs, waarbij Tempus in staat is met name behoeften aan vaardigheden aan de orde te stellen die een ondersteuning van algemene Phare- en Tacis-doelstellingen per land vormen; modaliteiten die deze strategischer benadering weerspiegelen door een 'top-down'-dimensie toe te voegen aan het bewezen succes van de traditionele 'bottom-up'-benadering; toenemende nadruk op horizontale onderwerpen als verbanden tussen universiteiten flexibele en ondernemingen, multidisciplinaire opleidingsstructuren en de kwaliteit van het management van de universiteiten, die erop gericht zijn de prestatie van het hoger onderwijs te verbeteren door te voldoen aan de veranderende vraag van de arbeidsmarkt en van verschillende sociale partners; en toenemende aandacht voor de algemene toepasbaarheid en de verspreiding van het groeiende aantal overdraagbare resultaten van Tempus-projecten. 2. DE EFFECTEN VAN TEMPUS studenten en docenten 6. Wanneer men wil nagaan wat de effecten van Tempus zijn, moeten deze worden beoordeeld op basis van de doelstellingen die krachtens het desbetreffende besluit van de Raad voor het programma zijn vastgesteld. De doelstellingen van Tempus I lagen vooral op het gebied van de bevordering van de samenwerking met partners in de Gemeenschap, en van mogelijkheden om van de mobiliteit van Gemeenschapstalen te leren en te doceren. Pas bij Tempus II, dat op 1 juli 1994 van start ging, werd in de tekst van het besluit een expliciete relatie gelegd met de doelstellingen van het Phare- en het Tacis-programma en met de economische en sociale hervormingen. Specifieke doelstellingen werden structureler van aard ten aanzien van de ontwikkeling en de herziening van onderwijsprogramma's, de hervorming en het management van de hoger-onderwijsstructuren en -instellingen en de ontwikkeling van op vaardigheden gerichte opleidingen om gedurende het proces van economische hervorming tekortkomingen in de vaardigheden op hoog niveau aan te pakken. 7. De impact van Tempus blijkt voornamelijk uit een externe evaluatie1, aangevuld met de reeks landenmonografieën die zijn gebaseerd op onderzoek ter plaatse en uitgegeven door de Europese Commissie2, het verslag 'Strengthening East-West Inter-University Cooperation: From Assistance to Partnership' dat is samengesteld door de CRE (Permanente Conferentie van rectores en rectores magnifici van de Europese universiteiten) in samenwerking met het Verbindingscomité van de conferentie van rectores3 en verslagen van projectbezoeken door externe deskundigen4 8. Ondanks deze diversiteit aan bronnen blijkt er een aanzienlijke mate van overeenstemming te bestaan ten aanzien van de beoordeling van de effecten van Tempus en de gebieden waarop nadere actie nodig is. In de evaluatie wordt geconcludeerd dat 'de door Tempus gesteunde projecten over het algemeen als succesvol en belangrijk kunnen worden beschouwd voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de Midden- en Oost-Europese partnerlanden. Hoewel kan worden geconstateerd dat Tempus I een aanzienlijke bijdrage aan de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de Midden- en Oost-Europese partnerlanden heeft geleverd, zijn verdere inspanningen in tenminste enkele Midden- en Oost-Europese partnerlanden nodig om een prestatieniveau en een mate van vooruitgang in de vernieuwing en herstructurering van het hoger onderwijs te bewerkstelligen, die ervoor zorgt dat het potentieel van het Tempus-programma beter wordt benut om de doelstellingen van het Programma te bereiken'. (i) Evaluation of the First Phase of Tempus 1990-91 - 1993-94, Eindverslag, februari 1996, (ii) Evaluation of the Second Phase of Tempus 1994-95 - 1995-96, Eindverslag, april 1996, door: de Universiteit van Kassei, Centrum voor Onderzoek naar Hoger Onderwijs en GES Maiworm&Over, Gesellschaft für Empirische Studiën bR, Kassei. Tempus Country Monograph: The Slovak Republic, 1994, door Prof. R. Gwyn. Vergelijkbare monografieën over Bulgarije, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slovenië worden momenteel voorbereid. September 1994 De Commissie heeft in de periode 1992-94 een reeks projectbezoeken ondernomen voor een kwaliteitsverificatie van het Tempus-programma en in het bijzonder van de Gezamenlijke Europese Projecten daarvan, zowel vanuit een academische als vanuit een financiële invalshoek. Voor nadere bijzonderheden: het Programma voor Projectbezoeken, Jaarverslag 1992-1993. 9. Het CRE-verslag is over de hele linie zeer duidelijk in zijn beoordeling van het Tempus-programma in het algemene kader van de internationale hulpverlening aan de hervormingen van het hoger onderwijs: 'Daarom vormt de inter-universitaire samenwerking tussen Oost en West een uiterst complex en gediversifieerd gebied en zou het verkeerd zijn dit te zien als een gebied waar door één enkel ondersteunend agentschap, hoe groot en invloedrijk dan ook, de dienst wordt uitgemaakt. Niettemin bleek in de loop van dit project overduidelijk dat van alle samenwerkingsprogramma's uit heden en verleden er één ondersteunend programma is, namelijk Tempus, dat een absoluut centrale rol speelde en speelt. Voor vele instellingen was dit verreweg het belangrijkste internationale programma voor samenwerking tussen Oost en West, niet alleen ten aanzien van de hoeveelheid externe middelen die erbij betrokken is, maar ook ten aanzien van de steunverlening van buiten. Velen zijn van mening dat Tempus meer dan welk ander proces dan ook de internationalisatie van het hoger onderwijs in Midden- en Oost-Europa in gang heeft gezet en tot ontwikkeling gebracht en er kan gerust worden gesteld dat het algemene oordeel van de begunstigden zeer positief is. ' In de monografieën wordt eveneens gesteld dat Tempus 'een groot aantal activiteiten heeft gegenereerd die een zeer positief effect op het innovatieproces in het hoger onderwijs' hebben gehad. 10. Ook bij de beoordeling van meer specifieke resultaten en effecten van Tempus bestaat in grote lijnen dezelfde consensus. Zowel de evaluatie als de monografieën maken op hun eigen, verschillende, wijze onderscheid tussen wat in deze laatste resultaten van het proces en resultaten van hel project wordt genoemd. In de evaluatie wordt met betrekking tot het proces als eerste en belangrijkste resultaat genoemd: 'de integratie van de Midden- en Oost-Europese partners in een internationale gemeenschap van wetenschappers en in sommige gevallen van functionarissen. Zij zijn aan deze structuur gewend geraakt en kunnen er flexibel mee omgaan, zij zijn opgenomen in kleinere en grotere netwerken en hebben enige opleiding gekregen en er zijn algemene verbeteringen aangebracht zodat zij hun vakbekwaamheid en status konden verhogen. 11. Wanneer naar de toekomst wordt gekeken, kan worden gesteld dat Tempus door deze procesvoordelen een platform voor duurzame verandering en ontwikkeling in het hoger onderwijs in de partnerlanden heeft gecreëerd en dat ook nu nog doet. Voor de geassocieerde landen hebben de netwerken, vaardigheden en attitudes die zij door Tempus hebben verworven, het bijzondere voordeel dat deze landen in de toekomst door de universitaire gemeenschap gemakkelijker actief betrokken zullen worden bij allerlei programma's van de Europese Unie. Voor de andere Phare- en Tacis-landen dragen deze voordelen bij tot het verankeren van democratische waarden en nieuwe perspectieven in hun stelsels van hoger onderwijs en tot de overdracht van vaardigheden die van belang zijn om hervormingen op andere gebieden van het maatschappelijk leven gemakkelijker ingang te doen vinden. 12. Het belangrijkste concrete resultaat van de Tempus projecten lag misschien wel op het gebied van de innovaties die in de universtitaire curricula, met inbegrip van de ontwikkeling lesmethoden hebben plaatsgevonden. Steeds vaker bepaalde het raamwerk van nationale prioriteiten welke van nieuwe opleidingen, lesmateriaal en activiteiten doorgang vonden; de volgende kenmerkende aspecten maakten hiervan deel uit: - - de bevordering van multidisciplinaire studierichtingen en de ontwikkeling van nieuwe opleidingstructuren, met name korte doctoraalopleidingen en postdoctorale opleidingen. voorrang voor onderwerpen op bepaalde gebieden van het universitaire onderwijs die te maken. hebben met de economische overgang en de democratische hervormingen of meer in het bijzonder met de Phare- en Tacis-sectorprogramma's, overheid, milieubescherming, landbouw en gezondheid. bedrijfsmanagement, zoals 13. Hoewel de impact van Tempus op dit gebied algemeen als gunstig werd beoordeeld, waren het niveau en de reikwijdte ervan aanvankelijk beperkt en werden deze pas onder Tempus II uitgebreid. Aanvankelijk, onder Tempus I, vonden de meeste ontwikkelingen plaats op het niveau van de opleidingen of op dat van het lesmateriaal, zodat de resultaten vooral gekenmerkt werden door in selectieve innovatie of aanpassing en niet door geheel nieuwe programma's en het effect voornamelijk op het niveau van de vakgroep optrad. Zelfs wanneer op een universiteit verschillende vakgroepen bij een aantal verschillende projecten betrokken waren, was er toch vaak weinig of geen sprake van synergie als middel tot institutionele hervorming. In de evaluatie van Tempus I staat: 'In een aanzienlijk aantal vakgroepen in Midden- en Oost-Europese landen zijn vergaande vernieuwingen van het curriculum doorgevoerd, en vaak werd nieuw lesmateriaal van strategische aard ontwikkeld. De ontwikkeling van het curriculum en andere onderwijsactiviteiten liepen echter sterk uiteen wat reikwijdte en resultaat betreft. 14. Terugkijkend op de doelstellingen die voor Tempus I waren vastgesteld in het besluit van de Raad is het redelijk en begrijpelijk dat de resultaten van de Tempus-projecten die in de eerste drie of vier jaar van start gingen de ruimere dimensies misten die als een duidelijke prioriteit voor Tempus II worden gezien. Niettemin lijkt het erop dat de redenen voor het aanvankelijk ontbreken van een meer strategisch effect op de instellingen niet alleen met de kwestie van de doelstellingen te maken hebben, maar op beperkingen wijzen die gedurende Tempus II waarschijnlijk in meer of mindere mate zullen blijven bestaan en derhalve van belang kunnen zijn bij het opstellen van een mogelijke agenda voor een volgende fase van het programma. Deze beperkingen komen voort uit de ontwikkeling in de richting van interne fragmentatie en van extreme vormen van individuele autonomie in instellingen voor hoger onderwijs, nadat zij in 1989/90 bevrijd werden van het gecentraliseerde bestuur. Zowel de evaluatie als de monografieën zien dit gebrek aan institutionele cohesie en strategie als een belangrijke factor die verhindert dat Tempus-projecten een bredere impact hebhen. In de evaluatie wordt bijvoorbeeld gesproken over: '. resultaten die zijn bereikt op geselecteerde innovatie-eilanden die het voorrecht hadden in het kader van het Tempus-programma te worden geselecteerd. De nuttige nevenresultaten in de desbetreffende instellingen bleven bescheiden of grotendeels marginaal. ' Het is interessant te constateren dat deze opvatting in beide documenten wordt afgezwakt wat de kleinere universiteiten betreft, waar een grotere mate van instellingsidentiteit en -management tot meer structurele door Tempus-projecten geïnitieerde hervormingen heeft geleid. Het onderwerp universiteitsmanagement komt verderop in dit verslag aan de orde. 15. De noodzaak om een effect op instellingen in hun geheel te bewerkstelligen werd specifiek door Tempus II opgepakt. Onlangs werd een begin gemaakt met het gebruik van Tempus als instrument om de duurzame ontwikkeling op instellingsniveau te bevorderen met de invoering van de nieuwe eis dat de universiteiten in de partnerlanden dienen aan te tonen hoe een gepland project in hun strategieën voor ontwikkeling op instellingsniveau past. Een ander element dat heeft bijgedragen tot een sterkere betrokkenheid van de centrale niveaus van instellingen bij Tempus-projecten is dat plaatselijke universiteiten als project-coördinatoren kunnen optreden in alle partnerlanden en in de meeste ook als contractanten. In de evaluatie van Tempus II worden de aangebrachte aanpassingen als volgt beoordeeld: 'De functie van het centrale niveau in de instellingen voor hoger onderwijs is in Tempus II geleidelijk veranderd. Speciale Gezamenlijke Europese Projecten en aanvullende maatregelen kregen ondersteuning voor de verbetering van het instellingsmanagement. Bovendien bleek dat vaker pogingen werden gedaan om Tempus-activiteiten in een instellingsstrategie te integreren. ' 16. Hoewel het meer een middel dan een doel in zichzelf is, blijkt de levering van apparatuur, hoeken en tijdschriften een resultaat van de Tempus-projecten dat zeer op prijs wordt gesteld. In de evaluatie wordt over nieuwe apparatuur gesproken als 'de trots van de desbetreffende vakgroepen in de landen van Midden- en Oost-Europa'. Met de aanschaf van nieuwe apparatuur is uiteraard alleen ingestemd in die gevallen waar het aantoonbaar de desbetreffende onderwijsactiviteiten en/ of bijbehorende infrastructuur ondersteunt, bijvoorbeeld PC's voor managementprojecten, talenpractica voor talenprojecten of fotokopieerapparaten om de ontwikkeling van lesmateriaal en de communicatie met partners te vergemakkelijken. Zowel de evaluatie als de monografieën bevestigen dat er inderdaad een dergelijke verbinding met onderwijsactiviteiten bestond. In de monografieën wordt gerefereerd aan het gunstige effect op onderwijsprogramma's van de aanschaf van microcomputers en in meer algemene zin aan de belangrijke bijdrage telefoons en faxapparaten aan de verbetering van de die fotokopieerapparaten, communicatie leveren. De evaluatie stelt het als volgt: Terwijl deze (nieuwe apparatuur) in sommige gevallen nauw verband hield met de desbetreffende maatregelen op onderwijsgebied, werd het in de meeste gevallen gezien als een verbetering die hoe dan ook nuttig was, dat wil zeggen voor de kwaliteit van de onderwijsactiviteiten in het algemeen, om de toekomstige internationale samenwerking te vergemakkelijken, om de onderzoeksinfrastructuur te ondersteunen, enzovoorts. Structurele ontwikkeling werd het vaakst genoemd als belangrijke reden om tot ondersteuning over te gaan. ' 17. Veel van dergelijke overwegingen zijn van toepassing op de levering van boeken en tijdschriften. Om de monografieën te citeren: 'De kwaliteit van de bibliotheek is een belangrijke indicatie voor de kwaliteit van de universiteit als geheel. Tempus heeft daaraan een belangrijke bijdrage geleverd: het heeft de instellingen in staat gesteld hun boekenvoorraad met vele vaak uit Europa of Noord-Amerika afkomstige titels aan te vullen die onder het oude regime wellicht niet beschikbaar waren en waartoe zij zonder de ondersteuning van het programma nog steeds geen toegang zouden hebben, uitsluitend op grond van de kosten. ' Evenals bij de apparatuur profiteerden hiervan zowel de onderwijsmethoden als de leerstof, maar het is ook noodzakelijk hieraan toe te voegen dat zodra een belangrijk deel van dit 'deficit' eenmaal was gecorrigeerd, er meer nadruk is gelegd op het ter plaatse ontwikkelen van publikaties en ander materiaal (voornamelijk case studies) die aan de nationale behoeften tegemoet komen. 18. De mobiliteit van hel personeel heeft evenveel bijgedragen tot proces voordel en als tot specifieke projectresultaten. Het gaat hierbij om aanzienlijke aantallen: in zo'n 57 000 gevallen werd subsidie voor geografische mobiliteit van het personeel toegekend in het kader van de Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's) van Tempus, waarvan 60% voor bezoeken van Oost-Europeanen aan het Westen. De evaluatie spreekt van de grote voordelen van de kennismaking met partners in andere landen, met hun activiteiten en manieren van denken, van het opzetten van netwerken, van de bescheiden uitbreiding van de bevoegdheden en van het wennen aan andere communicatie- en gedragsstijlen. In de monografieën wordt gesteld dat 'de mobiliteit van het personeel in GEP's (en hetzelfde geldt voor de mobiliteit van studenten) en alles dat het in zijn kielzog met zich heeft gebracht, al is het eerder een middel dan een doel, een van de grote succesverhalen van Tempus is'. Enkele van de vele bijkomende voordelen zijn: de verwerving en het op peil brengen van specialistische kennis, het overnemen van nieuwe lesmethoden, het opdoen van ervaring met het gebruik van moderne strategieën voor curriculumontwikkeling en het verwerven van de vaardigheden om in projecten te werken en deze te beheren. De ontwikkeling en het beheer van projecten is een bijzonder waardevol hulpmiddel gebleken, aangezien het er aanzienlijk toe heeft bijgedragen dat de partnerlanden in hogere mate eigenaar van de projecten zijn geworden door langzamerhand de rol van contractant op zich te nemen. Aan deze voordelen moet het niet minder belangrijke element worden toegevoegd dat nieuwe standpunten en houdingen ten opzichte van verandering en hervorming worden ingenomen en dat het zelfvertrouwen om bestaande structuren en praktijken ter discussie te stellen wordt vergroot. Misschien moet aan deze positieve conclusie wel een voorbehoud worden toegevoegd, namelijk dat het volledige potentieel van de nieuw verworven vaardigheden niet altijd volledig werd benut na terugkeer van het personeel naar hun instellingen in de partnerlanden. Wederom is dit te wijten aan de gevolgen van fragmentatie in de instellingen waarop we later in dit verslag terug zullen komen. 19. Er is ook een aanzienlijke mobiliteit van studenten geweest met bijna 27 000 toelagen die krachtens de GEP's van Tempus zijn toegekend. In de evaluatie wordt gesteld dat 'men van oordeel was dat de uitwisseling van studenten over het algemeen erg nuttig was voor degenen die daadwerkelijk naar het buitenland gingen, maar dat deze over de hele linie minder sterk verband hield met de andere hervormingsactiviteiten'. Het hield zeer zeker minder direct verband met de vernieuwing en verandering in het onderwijs, hoewel de indirecte effecten van studenten die terugkeren met nieuwe inzichten en houdingen, met een versterkt zelfvertrouwen en met een grotere vaardigheid in het uiten van hun mening en in het uitdagen van de status quo, niet moeten worden onderschat. Een van de conclusies van een seminar van deskundigen die betrokken waren bij het programma van projectbezoeken van Tempus was als volgt: 'De mobiliteit van studenten wordt door alle deskundigen als een rendabele activiteit beschouwd, aangezien de vorming die in het buitenland plaatsvindt werkelijk kan bijdragen tot een versnelling van de pedagogische veranderingen, zowel van de onderwijsmethoden en -technieken als van de programma's. ' Deze katalysatorfunctie van de mobiliteit van studenten kan worden verklaard door de invloed die terugkerende studenten hebben op houdingen binnen vakgroepen, zowel op de medestudenten als op de personeelsleden, waardoor deze laatsten zich gedwongen zien veranderingen in het curriculum en de lesmethoden te overwegen. Wat Tempus I betreft, is het belangrijkste punt van kritiek ten aanzien van de mobiliteit van studenten misschien wel dat de studietijd in de EU maar al te vaak niet door de oorspronkelijke instelling werd erkend; dit punt wordt onder Tempus II aangepakt. Onder Tempus II zijn mobiliteitsprojecten voor studenten geleidelijk een kleinere rol gaan spelen in het geheel van GEP-activiteiten en nu spelen zij alleen nog een rol bij het opstellen van maatregelen om mobiliteit en samenwerking in de toekomst gemakkelijker te maken door middel van systemen van wederzijdse erkenning van universiteiten en puntenoverdracht. 20. Elk van de bovenstaande resultaten is in meer of mindere mate afhankelijk van overwegingen van levensvatbaarheid op langere termijn na beëindiging van een Tempus-project. In het programma is dit op drie manieren aangepakt: - - - Inschrijvers op een Gezamenlijk Europees Project (GEP) wordt verzocht plannen in te dienen voor de toekomstige levensvatbaarheid als onderdeel van hun projectontwerp en het is duidelijk dat een beoordeling van de kwaliteit van deze plannen een van de punten zal zijn die worden meegewogen bij de evaluatie van de algehele kwaliteit van de inschrijving. Bovendien worden GEP's ten behoeve van de Tacis-landen pas goedgekeurd nadat een voorbereidende eenjarige fase, gericht op het nagaan wat precies de behoeften zijn en op het opstellen van een betrouwbaar plan, tot een succesvol einde is gebracht. de actie Gezamenlijk Europees Netwerk (JEN) is geïntroduceerd (dat betekent dat er beperkte fondsen zijn voor aanvullende activiteiten na afsluiting van een GEP) en houdt zich specifiek bezig met de kwestie van de levensvatbaarheid. minder rechtstreeks maar wellicht uiteindelijk belangrijker: in de GEP's wordt men aangemoedigd bindingen aan te gaan met en diensten te ontwikkelen voor bedrijven, vooral op het gebied van het verzorgen van bij- en nascholing, waardoor de instellingen in staat worden gesteld om in de toekomst een inkomen te genereren en daardoor over eigen middelen te beschikken, niet alleen om hun apparatuur te onderhouden en hun voorraden publikaties op peil te houden, maar ook om nationale en internationale samenwerking gaande te houden. 21. Concluderend wijst alles erop dat de GEP-projecten veel effect en groot succes hebben, vooral afgezet tegen de doelstellingen die voor Tempus I waren vastgesteld. Volgens de evaluatie 'lijkt het erop dat de meeste waarnemers het ermee eens zijn dat het aandeel echte succesverhalen opmerkelijk groot is en dat in de meeste gevallen zinvolle veranderingen konden worden geconstateerd'. Gevraagd naar hun algemene tevredenheid met door hun specifieke GEP bereikte resultaten, zeiden van alle deelnemers - - meer dan 90% van de respondenten per land en bijna 80% van de EU-respondenten zeer tevreden te zijn. 3. VASTSTELLING VAN HET TEMPUS-BELEID 22. De beleidsbeslissingen van Tempus worden op verschillende niveaus genomen. In elk partnerland zijn er twee belangrijke gebeurtenissen waardoor dit beleid vorm krijgt: de vaststelling van nationale prioriteiten en doelstellingen voor Tempus-projecten (krachtens artikel 5 van het besluit van de Raad inzake Tempus II) en de toewijzing van fondsen aan Tempus binnen het algemene kader van Phare- en Tacis-fondsen. De belangrijkste beleidsmakers op nationaal niveau zijn de ministeries van onderwijs en de Phare/Tacis-coördinatoren; andere ministeries kunnen er ook bij betrokken zijn. In de Phare-landen spelen de Nationale Tempus-bureaus een essentiële rol bij het stimuleren van het hele proces en bij het coördineren van de bijdrage van de universitaire gemeenschap. De relaties tussen de verschillende actoren zijn nogal ingewikkeld en werden gedurende de eerste jaren niet goed begrepen. Wat dit betreft wordt in de evaluatie van Tempus II opgemerkt dat 'de procedures van beleidsvaststelling van Tempus stabieler en routinematiger verlopen. In tegenstelling tot Tempus I hebben we geconstateerd dat beslissingen van de belangrijkste actoren op nationaal beleidsniveau een belangrijker rol zijn gaan spelen bij het vormgeven van het programma. ' 23. De meeste Phare-landen hebben commissies van toezicht of adviescommissies voor Tempus opgezet, waarin alle belangrijke actoren vertegenwoordigd zijn. In de evaluatie van Tempus I wordt daarover opgemerkt: 'Het is gebleken dat het instellen van raden van toezicht of adviesraden voor Tempus, die als arena voor dialoog en samenwerking fungeren voor alle belangrijke actoren die bij beleidsbeslissingen over Tempus betrokken zijn, een goede keuze was om de noodzakelijke coördinatieprocessen beter te laten verlopen. Het functioneren van deze raden vergt van alle actoren dat zij bereid zijn met elkaar samen te werken. ' 24. In het eerste jaar van Tempus was de deelname van de hoofdrolspelers bij de beleidsvorming niet altijd in juiste balans. De rol van de ministeries van Onderwijs werd door een aantal factoren belemmerd. Universiteiten en zelfs faculteiten oefenden hun hervonden autonomie uit zonder een effectief wetgevend kader voor het hoger onderwijs. Ook was er sprake van een hoge mate van instabiliteit in de structuren en van een snelle doorstroming van het personeel bij de ministeries zelf. Deze situatie is in de loop der jaren verder geëvolueerd en uit de evaluatie van Tempus II blijkt een proactievere rol van de ministeries van Onderwijs en een duidelijke poging om de mogelijkheden van Tempus sterker te integreren in een algemeen nationaal hoger-onderwijsbeleid. 25. De vaststelling van de prioriteiten en doelstellingen van Tempus heeft een steeds grotere invloed gehad op het toepassingsgebied en het profiel van de gesteunde projecten. De prioriteiten kunnen worden beschouwd als de toevoeging van een 'top-down'-dimensie aan de gebruikelijke 'bottom-up'-benadering van Tempus, waardoor tot op zekere hoogte het beleid van de partnerlanden op het gebied van onderwijs, economie en sociale in het programma wordt geïntegreerd. De prioriteiten hebben hervormingen langzamerhand hun plaats gekregen in de algemene doelstellingen van Phare en Tacis en tot op zekere hoogte in het sectorale Phare- en Tacis-beleid. Vooral in de Tacis-landen was de reikwijdte van de geselecteerde prioritaire gebieden beperkt van omvang en klein in aantal, vanwege de geringe hoeveelheid aan Tempus toegekende middelen. 26. In de evaluatie van Tempus II wordt opgemerkt dat 'in de meeste nationale prioriteiten steeds gedetailleerder specificaties zijn geïntroduceerd, die vorm hebben gekregen in verklaringen met nadere voorwaarden en voorkeuren die verder gaan dan de prioriteiten zelf, en dat bovendien 'de nationale prioriteiten ieder jaar tot op zekere hoogte veranderen. Veranderingen in onderwerp-afhankelijke prioriteiten hangen meestal samen met overwegingen van evenwichtigheid en roulering. Veranderingen in thematische of structurele prioriteiten hangen samen met beleidsontwikkelingen. Beleidswijzigingen worden ook vaak weerspiegeld in de formulering van voorkeuren. ' 27. Wanneer een voortzetting van het Tempus-programma wordt overwogen, dient dat in de juiste financiële en beleidsmatige context te worden geplaatst. Financiële voorzieningen voor zowel Phare- als voor Tacis-programma's zijn tot en met 31 december 1999 vastgesteld en aangezien de financiering voor Tempus deel uitmaakt van deze programma's, moet het vooruitzicht op iedere mogelijke voortzetting van Tempus afhankelijk worden gesteld van dit begrotingskader. De laatste oproep tot het indienen van voorstellen krachtens Tempus II is voor de periode 1997-98 en moet uit de begroting voor 1997 worden gefinancierd, terwijl de laatste Gezamenlijke Europese Programma's (GEP's) op 1 september 1997 beginnen. Derhalve wordt in dit tussentijdse verslag naar de beide jaren 1998 en 1999 gekeken als een concrete tijdschaal voor een mogelijke volgende fase van Tempus, waarbij die factoren worden vastgesteld die argumenten kunnen leveren voor de voortzetting van bepaalde activiteiten in het kader van Tempus na 1999, mochten de financiën daarvoor beschikbaar worden gesteld. 28. Bij nadere beschouwing van de toekomst van Tempus kan worden geconstateerd dat het beleid en de operationele context tot een zekere differentiatie tussen groepen partnerlanden leiden, die in de structuur van dit tussentijdse rapport terug te vinden is. 29. De eerste groep zijn de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa die zich momenteel voorbereiden op integratie in de interne markt van de Europese Unie in het kader van een toenaderingsstrategie die in december 1994 door de Europese Raad van Essen werd goedgekeurd. Zoals in het daaropvolgende Witboek van mei 1995 is uitgestippeld, zal het proces van integratie in de gemeenschappelijke markt onder andere ervoor zorgen dat op de arbeidsmarkt van de geassocieerde landen nieuwe eisen qua vaardigheden en kwalificaties worden gesteld, hetgeen op zijn beurt invloed zal hebben op hun onderwijs- en opleidingsstelsels. Indien men wil dat Tempus in enigerlei vorm in deze groep landen wordt voortgezet, moeten argumenten worden aangevoerd die overduidelijk en aantoonbaar een aanvulling op een Phare-programma betekenen, dat door het proces van meerjarige indicatieve planning wordt bijgestuurd om het toenaderingsproces rechtstreeks te ondersteunen. Daarbij dient dan ook te worden erkend dat Tempus tegen het eind van Tempus II in sommige van deze partnerlanden wel tot zo'n 10 acht jaar heeft gefunctioneerd en dat er ook andere programma's zijn die het proces van hervorming van het hoger onderwijs ondersteunen. 30. De tweede groep omvat de niet-geassocieerde Phare-landen, waar op dit moment alleen Albanië onder valt, maar waartoe waarschijnlijk spoedig ook de landen van voormalig Joegoslavië zullen behoren, mits er voldoende vooruitgang wordt geboekt op het gebied van veiligheid en politieke ontwikkeling. In deze landen zal Tempus tegen 1998 veel korter actief zijn geweest en zal het derhalve een beperkter effect op de hervorming van het hoger onderwijs kunnen hebben. De situatie van deze landen is er niet zozeer één die behoort bij een toenaderingsstrategie, als wel één waarbij zij in verschillende mate voortdurend het hoofd moeten bieden aan fundamentele uitdagingen bij de hervorming van hun hoger-onderwijsstelsel en meer in het algemeen bij de overgang naar een volwaardige markteconomie. 31. De derde groep landen omvat de Nieuwe Onafhankelijke Staten en Mongolië; dit is de groep landen waar het Tacis-programma zich mee bezig houdt. Pas sinds 1993 beginnen deze landen geleidelijk deel te nemen aan het Tempus-programma. Dit moet worden beschouwd vanuit het perspectief van de gigantische uitdagingen waarvoor deze landen zich gesteld zien wat hun politieke en economische hervormingen betreft en het relatief beperkte budget dat binnen Tacis voor Tempus beschikbaar is. Na de Europese Raad van Cannes in juni 1995 is het beleid van de Europese Unie ten aanzien van deze landen gebaseerd op het dubbele spoor van de voortgezette steun aan de economische en democratische hervormingen en, met name in het geval van Rusland, van het creëren van een 'echte partnerschapsrelatie'. Dit beleid wordt langzamerhand vastgelegd in een reeks partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten die een ruim kader scheppen voor de toekomstige activiteiten van de Europese Unie. 32. In de argumentatie ten gunste van voortzetting van Tempus worden de verschillende situaties en behoeften van deze groepen landen aan de orde gesteld. n. EEN ROL VOOR TEMPUS IN DE TOEKOMST 1. IN DE GEASSOCIEERDE LANDEN VAN PHARE 33. Ondanks de aanzienlijke impact die Tempus heeft gehad en nog steeds heeft op de hervorming en de verbetering van het hoger onderwijs, is het programma actief in een dynamische omgeving van veranderende behoeften en eisen. Deze omgeving wordt steeds meer bepaald door de volgende factoren: - - - de eisen van de toenaderingsstrategie en van het 'acquis communautaire'; voortgezette de het wetgevingsraamwerk voor hoger onderwijs en de noodzaak beleid op het operationele niveau ten uitvoer te leggen; ontwikkeling structurele van het en toenemende druk op universiteiten van een groot aantal belanghebbenden en de noodzaak om in een meer op de arbeidsmarkt en de sociale partners gerichte relatie op instellingsniveau te bewijzen dat men kwaliteit heeft, relevant werk verricht en zijn geld waard is. 34. Tot op zekere hoogte geeft Tempus II al enige prioriteit aan deze gebieden. Er is echter iets voor te zeggen om deze gebieden ook na Tempus II prioriteit te blijven geven, vanwege de aard en de omvang van de behoefte, bijvoorbeeld in relatie tot eisen die de toenadering stelt of omdat bepaalde gebieden, zoals de in de evaluatie omschreven hervorming van het management van universiteiten, maar langzaam blijken te veranderen en derhalve een voortdurende inspanning vereisen. 35. Een volgende fase van Tempus zou tot doel moeten hebben het werk op deze belangrijke gebieden te voltooien en te consolideren, door gericht de desbetreffende Phare-sectorprogramma's en andere activiteiten van de EU aan te vullen en te steunen. Aangezien deze strategie flexibiliteit van de gebruikelijke modaliteiten van het Tempus-programma vereist, moeten deze als de meest effectieve worden beschouwd. Daar komt bij dat, om de investeringen die in het verleden via Tempus zijn en op dit moment worden gedaan zo goed mogelijk te laten renderen, ook aandacht moet worden besteed aan een betere verspreiding van de steeds langere lijst van projectresultaten, met name van die projecten die een ondersteuning vormen van de bovengenoemde gebieden en die ook buiten de universitaire wereld bruikbaar zijn. 36. Hoewel wordt erkend dat de Phare-programma's in toenemende mate een bijdrage leveren aan de onderwijs- en opleidingssector, komt men tot het besef dat de ten tijde van Tempus I en II ontwikkelde vaardigheden en relaties die samenhangen met het werken in platforms een zeer voordelige en efficiënte manier kunnen zijn om deskundigheid te mobiliseren, met name voor het leggen van contacten tussen het beleidsniveau en de uitvoerenden in de universitaire wereld. Mits ze in een samenhangende en strategische toegepaste context worden gebruikt, kunnen ontwikkelingsprojecten op instellingsniveau, met inbegrip van proefprojecten om de goede praktijken te testen en te bewijzen, het proces van beleidsontwikkeling ondersteunen en er inhoud aan geven en kunnen zij specifieke resultaten opleveren ten aanzien van prioritaire behoeften aan vaardigheden. zorgvuldig geconstrueerde en A. Tempus en de toenadering De Europese Raad van Essen 37. Tijdens de Europese Raad van Essen van december 1995 werd een algemene toenaderingsstrategie aangenomen die door middel van een gestructureerde dialoog een verdere versterking van de relaties met de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa beoogt; ook werd de Commissie verzocht een Witboek op te stellen over de voorbereidende stappen die nodig zijn voor de integratie van deze landen in de interne markt. Tevens is besloten dat het Phare-programma zich van nu af aan moet heroriënteren om dit proces te ondersteunen. 38. Het Witboek kwam in mei 1995 uit. De gemeenschappelijke markt kent natuurlijk vele verschillende aspecten, maar in hoofdstuk 4 van het Witboek wordt een groot onderscheid gemaakt tussen het proces van onderlinge aanpassing van wet- en regelgeving en de instelling van de structuren voor de tenuitvoerlegging. In verband met dit laatste wordt het volgende gesteld: 'Algemeen kan worden gezegd dat het proces van het opzetten, van personeel voorzien en het operationeel maken van alle vereiste administratieve 12 voorzieningen bij het wetgevingsproces zelf achterblijft. De situatie varieert tussen de geassocieerde landen onderling en tussen de sectoren, maar over de gehele linie moet in dit opzicht een grotere inspanning worden geleverd. ' 39. Zelfs daar waar de instellingen zelf reeds in het leven zijn geroepen, zegt het Witboek, 'is het niet altijd mogelijk geschoold personeel te vinden om deze te beheren. Doorgaans hebben zij onvermijdelijk een gebrek aan ervaring. In dit verband kan steun via Tempus, via de activiteiten van de Europese Stichting voor Opleiding en via deelneming door de LMOE aan het Leonardo-programma en het Socrates-programma, dit personeel helpen de benodigde vaardigheden te ontwikkelen. ' 40. Omzetting van bepaalde richtlijnen voor de interne markt in de nationale wetgeving zal resulteren in een behoefte aan personeel dat op universitair niveau adequaat moet worden opgeleid. Bijvoorbeeld de omzetting, de controle en de tenuitvoerlegging van regelgeving op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk vergen opleidingen op het gebied van de arbeidsgeneeskunde worden opgezet. Om een ander voorbeeld te noemen: de tenuitvoerlegging van richtlijnen op het gebied van de gezondheid van planten en dieren vereist het opzetten van cursussen om het toekomstige personeel van inspecties op te leiden. 41. In de verschillende sectorale hervormingsprogramma's van Phare heerst toenemende bezorgdheid over het tekort aan gekwalificeerd personeel dat in staat is met de wettelijke en economische aspecten van het nationale hervormingsbeleid om te gaan. Het probleem wordt steeds nijpender met de aanstaande toetreding in het vooruitzicht. Er moeten cursussen met een multidisciplinaire invalshoek worden ontwikkeld die gericht zijn op het raakvlak van juridisch/economische aspecten en technische onderwerpen. Dergelijke raakvlakken zijn bijvoorbeeld -wetgeving, gezondheidseconomie, enzovoorts. landbouweconomie, milieubeleid en 42. Een duidelijker vaststelling van wat de 'nieuwe beroepsprofielen' zijn die ieder land nodig heeft, moet wachten op de afzonderlijke werkprogramma's die op dit moment door de geassocieerde landen in hun toenaderings- en aanpassingsstrategie worden ontwikkeld. Als deze eenmaal zijn vastgesteld dienen zij een belangrijk aandachtsgebied te worden bij de vaststelling van toekomstige nationale Tempus-prioriteiten. Het is de bedoeling dat de ontwikkeling van post-doctoraalcursussen en/of van bij- en nascholing op professioneel niveau de universitaire activiteit is die wat dit betreft waarschijnlijk als eerste in aanmerking komt voor ondersteuning door Tempus. 43. Onderwijs en opleiding door de rechtenfaculteiten zullen een weerspiegeling moeten zijn van de veranderingen die door de omzetting van het 'acquis communautaire' in de nationale wetgeving teweeg zijn gebracht. Een aanpassing van de bestaande opleidingen en de introductie van nieuwe opleidingsmodulen is nodig. Dit is het soort behoeften dat door Tempus-projecten op het gebied van de ontwikkeling van het curriculum kan worden aangepakt. 44. De ontwikkeling van Europese studies en vooral van de studie Europees Recht is toenaderingsprocedure. Deze uiteraard essentieel bij de ondersteuning van de wetenschapsgebieden behoren sinds de start in 1990 tot de prioriteiten van Tempus; vele projecten zijn inmiddels voltooid of bevinden zich in verschillende fasen. Sommige projecten hebben geleid tot de oprichting van centra of vakgroepen voor Europese studies binnen universiteiten, soms als interfacultaire centra. Er kan met zekerheid worden gesteld 13 dat er in de meeste landen nog steeds behoefte bestaat aan nieuwe Tempus-projecten op deze gebieden. 45. Een ander belangrijk element van integratie waaraan Tempus een doeltreffende bijdrage zou kunnen leveren, ligt op het gebied van maatregelen die het vrije verkeer van personen binnen de gemeenschappelijke markt moeten garanderen. Delen van deze wetgeving betreffende het vrije verkeer van personen zijn nauw verbonden met het vrij verrichten van diensten, met name van die diensten waarvoor minimale professionele kwalificaties nodig zijn die in een meerderheid van de gevallen te bereiken zijn na een met succes afgesloten studie aan een instelling voor hoger onderwijs. 46. De zeven sectoriële richtlijnen van de Commissie die de gereglementeerde beroepen als arts, verpleegkundige, tandarts, vroedvrouw, dierenarts, apotheker en architect bestrijken, hebben de meest rechtstreekse impact op de noodzaak de opleidingen aan de universiteiten in de partnerlanden aan te passen, aangezien wederzijdse erkenning afhankelijk is van de daaraan voorafgaande coördinatie en harmonisatie van de opleiding. I Iet Witboek ziet toe op een gefaseerde tenuitvoerlegging van deze richtlijnen, aangezien de partnerlanden tijd nodig hebben om zich aan te passen; in deze periode zou een hervorming van het curriculum onder Tempus zeer zeker een waardevolle bijdrage kunnen leveren. 47. De sectoriële richtlijnen zijn aangevuld met twee algemene richtlijnen betreffende een algemeen stelsel van erkenning van diploma's van beroepsopleidingen. Deze richtlijnen van 1989 en 1992 bestrijken een ruim aantal beroepen en activiteiten, waaronder alle diploma's die niet onder de sectoriële richtlijnen vallen en die worden uitgereikt na afsluiting van een studie in het hoger onderwijs die ten minste drie jaar voltijdstudie of het equivalent daarvan omvat. Voorbeelden van mogelijke in aanmerking komende beroepen zijn onder meer leraren, ingenieurs, opticiens en registeraccountants. Hoewel de algemene richtlijnen geen eisen stellen op het gebied van de coördinatie van de opleiding, wordt wel wederzijds vertrouwen tussen de verschillende nationale autoriteiten verlangd, alsmede een goede kennis van eikaars functioneren. 48. Transparantie en consistentie van de instellingen alsmede de aanwezigheid van effectieve systemen voor kwaliteitscontrole versterken het wederzijds vertrouwen in hoge mate. De implicaties van dergelijke eisen binnen een ruimer kader van verbetering van aspecten van het universiteitsmanagement komen later in dit verslag aan de orde, maar Tempus zal om een aantal redenen een belangrijke bijdrage aan deze gebieden moeten blijven leveren. Doordat er langzamerhand meer kennis wordt vergaard over de algemene relatie lussen de eisen die de El I stelt en de diploma's van de partnerlanden, zoals in het Witboek werd voorzien, zou er bovendien licht kunnen worden geworpen op gebieden waar enige aanpassing of verbetering van deze diploma's wenselijk zou zijn; ook daarbij zou Tempus een rol kunnen spelen. De verhouding tot Socrates 49. Een ander aspect van de toenadering dat door Tempus zou kunnen worden gesteund is het geleidelijk laten deelnemen van de geassocieerde landen aan programma's van de EU zelf. De onderhandelingen over toetreding tot Socrates (alsmede Leonardo en Jeugd voor Europa III) zijn al ver gevorderd, en hoewel hier nog eindbeslissingen over moeten worden genomen, zal waarschijnlijk in 1998/99 aan het onderdeel Erasmus van Socrates worden deelgenomen. 14 50. Om na te gaan hoe Tempus en Socrates gedurende deze periode produktief aan elkaar gekoppeld kunnen worden is het nodig de verschillende doelstellingen en modaliteiten ervan te onderzoeken. Deze kunnen als volgt worden samengevat: - - - Tempus is in wezen een /zw//;programma dat belangrijke middelen verschaft voor de overdracht van vaardigheden en ervaring van universiteiten in de EU naar die in de partnerlanden, terwijl Socrates voornamelijk een samenwerkingsprogramma is waarbij weinig overdracht van middelen plaatsvindt. Het voornaamste doel van Tempus is om de ontwikkeling van hoger-onderwijsstelsels in de partnerlanden te stimuleren in het kader van economische en sociale hervormingen, terwijl Socrates bijdraagt aan de kwaliteit van het onderwijs door transeuropese samenwerking aan te moedigen, waarbij speciaal verwezen wordt naar de bevordering van de 'Europese dimensie'. Terwijl Tempus zich vooral bezig houdt met het curriculum en de structurele ontwikkeling, staat binnen het onderdeel Erasmus van Socrates de mobiliteit van studenten centraal. Hoewel binnen Socrates in toenemende mate nadruk wordt gelegd op de uitwisseling van docenten en de ontwikkeling van curricula, gebeurt dit in een relatie waarbij alle partners het nieuwe curriculum toepassen. Ook zijn de beschikbare fondsen voor dergelijke activiteiten aanmerkelijk kleiner dan die van Tempus. 51. Met het oog op een eventuele complementaire relatie tussen deze beide programma's is het de vraag of de universiteiten van de partnerlanden in het licht van bovenstaande punten over voldoende deskundigheid beschikken om onmiddellijk tot Socrates te kunnen toetreden of dat er nog 'lacunes' bestaan ten opzichte van de universiteiten in de EU, die de bovenstaande samenwerking zouden beperken. Indien dat het geval is zou Tempus deze gebieden kunnen aanpakken om toetreding tot Socrates te vergemakkelijken. 52. Evaluaties van instellingen in de partnerlanden wijzen uit dat de structurele en management-zwakheden de belangrijkste tekortkomingen zijn. Het belang hiervan voor Socrates wordt onderstreept door de introductie van de 'Institutionele overeenkomst'. Een belangrijk onderdeel van deze overeenkomst is de eis van een verklaring over het Europese beleid van de instelling, met inbegrip van maatregelen voor de verbetering van de kwaliteit van haar activiteiten op Europees niveau door middel van passende regelingen voor controle, kwaliteitsborging en evaluatie. Bij het opstellen van plannen en het selecteren van activiteiten voor toekomstige samenwerking wordt van de instellingen verwacht dat zij een analyse maken van de zwakke en sterke punten van hun internationale samenwerking tot nu toe ten aanzien van de kwaliteit van de samenwerking, de soorten activiteiten, de deelneming op bepaalde gebieden en de geografische spreiding van partnerinstellingen. Er moeten beslissingen worden genomen over de vraag welke activiteiten voortgezet, uitgebreid of juist stopgezet moeten worden, en tot deze algemene planningsprocedure behoren hoogstwaarschijnlijk ook het regelen en en het niet-wetenschappelijke actoren door de hele universiteit heen en misschien ook wel daarbuiten. leiden van overleg met een groot aantal wetenschappelijke 15 53. Binnen Socrates zullen plannen voor de volledige academische erkenning van studieperioden in het buitenland ook deel uitmaken van het beleid ten opzichte van de instellingen, waarbij in toenemende mate gebruik wordt gemaakt van het Europees puntenoverdrachtsysteem als middel om dit te bewerkstelligen. Tot slot moeten er goede en goed georganiseerde voorzieningen ter ondersteuning van studenten op het gebied van welzijn, begeleiding, huisvesting, enzovoorts worden opgezet om de onder Socrates gestegen mobiliteit van studenten op te kunnen vangen. 54. Al deze factoren vereisen een zekere mate van kwaliteit en coherentie wat het beheer van de universiteiten betreft; deze elementen komen nu juist uit de evaluatie, het CRE-verslag, de monografieën en de projectbezoeken naar voren als zwakke plekken binnen de universiteiten van de partnerlanden. Hoewel Tempus II zich nog maar kort met dit onderwerp bezig houdt, is men het erover eens dat het niet zo gemakkelijk is op dit gebied veranderingen aan te brengen, omdat er in de instellingen zeer sterke gevestigde belangen en onbuigzame houdingen heersen, en dat er meer moeite moet worden gedaan om op dit gebied hervormingen door te voeren, hetgeen in een volgende fase van Tempus zou moeten worden voortgezet. 55. Om vanaf 1998 aan Socrates (Erasmus) deel te kunnen nemen moet rekening worden gehouden met de voortgang van het Tempus-programma, dat door zijn aard voor de begunstigde landen financieel gunstiger is. Uit bovenstaande analyse blijkt op welke punten Tempus zich sterker moet inzetten om de door Socrates beoogde samenwerking te bevorderen. Derhalve wordt voorgesteld beide programma's gedurende een beperkte overgangsperiode parallel te laten lopen, maar wel zodanig dat zij elkaar aanvullen en dat overlappingen worden vermeden (mobiliteit van studenten zou bijvoorbeeld de exclusieve taak van Socrates moeten worden). De verhouding tussen beide zal van land tot land verschillen en mettertijd veranderen naarmate een groeiend aantal voor steun in aanmerking komende universiteiten kan doorschuiven van zijn plaats als begunstigde van steunverlening naar die van gelijke partner in een samenwerkingsverband. B. Steun voor beleidsinitiatieven in het hoger onderwijs 56. Begin jaren '90 is in de partnerlanden veel nieuwe wetgeving ingevoerd die de verhouding tussen de staat en de instellingen voor hoger onderwijs opnieuw zodanig definieerde, dat laatstgenoemden binnen het stelsel een grote mate van autonomie kregen. Deze periode werd erdoor gekenmerkt dat de universiteiten de overheid op een afstand hielden en hun nieuwe vrijheden ten volle benutten. Naarmate het decennium vordert, wordt echter in toenemende mate ingezien dat dit een slechte basis vormt om een verantwoordelijke en relevante hoger onderwijssector van hoge kwaliteit op te bouwen, aangezien hierdoor vaak op grote schaal de bestaande, voornamelijk behoudende oude interne structuren op de universiteiten onaangetast bleven. 57. Daarom is er op dit moment in de partnerlanden gaande wat een 'tweede fase' van de hervormingen genoemd zou kunnen worden, waarmee wordt gepoogd een nieuw evenwicht te brengen in de verhouding tussen de instellingen voor hoger onderwijs, de regering en de samenleving als geheel, waarmee zowel verantwoordelijkheden als rechten worden benadrukt, en waarmee vóór alles sleutelfactoren als het afleggen van rekening en verantwoording en relevantie voor maatschappelijke en economische doeleinden worden aangepakt. Zo is bijvoorbeeld in 1995 in Bulgarije en Roemenië wetgeving met betrekking tot het hoger onderwijs aangenomen. Deze houdt zich bezig met gebieden als de herstructurering van universitaire kwalificaties, de oprichting van systemen voor 16 evaluatie en erkenning en de verplichtingen met betrekking tot het beheer van de instellingen die verband houden met de autonomie. 58. Er is op dit moment in de partnerlanden natuurlijk een verscheidenheid aan wetgevingskaders voor hoger onderwijs en elk daarvan bevindt zich in een andere subfase van deze tweede hervormingsfase. De Republiek Tsjechië werkt bijvoorbeeld nog steeds aan een nieuwe wet betreffende het hoger onderwijs. Niettemin kunnen in de huidige agenda voor hervorming bepaalde gemeenschappelijke thema's worden onderscheiden, aangezien de regeringen en de instellingen zelf proberen bovenstaande problemen aan te pakken. Dit houdt in dat de bestaande structuren en gevestigde belangen op verschillende manieren moeten worden uitgedaagd, alsmede dat diepgewortelde houdingen en praktijken moeten worden veranderd. Met is voornamelijk om deze redenen dat de tenuitvoerlegging, ook daar waar nieuwe wet- en regelgeving reeds zijn ontwikkeld, een voortdurende inspanning op operationeel niveau vergt. Tempus is goed toegerust om in de resterende jaren van dit decennium een dergelijke inspanning te leveren. 59. Een belangrijk gemeenschappelijk thema is de noodzaak om doeltreffende stelsels voor kwaliteitscontrole op te zetten voor autonome instellingen voor hoger onderwijs. Er is en wordt véél werk verzet om erkenningssystemen op te zetten of te hervormen, en gedeeltelijk wordt dit door sectorprogramma's van Phare gesteund. Er wordt ook aandacht geschonken aan de mogelijkheid om systemen voor de evaluatie van instellingen toe te passen om toekomstige beslissingen over de omvang van de financiering aan instellingen op te baseren. Zelfs daar waar wetgeving en structuren aanwezig zijn, bestaat echter vaak de behoefte om zaken aan te pakken die anders het gevaar zou kunnen lopen voornamelijk bij goede bedoelingen te blijven. Tempus kan op dit werk voortbouwen door de middelen te leveren om de deskundigheid op het operationele niveau te mobiliseren, door proefprojecten op te zetten om de implementatiestrategieën te optimaliseren en door goede praktijken te verspreiden en in het systeem te verankeren. 60. Vergelijkbare overwegingen zijn van toepassing op een ander gemeenschappelijk thema dat de komende tijd waarschijnlijk nog wel op de agenda voor hervorming zal blijven staan, namelijk de ontwikkeling van korte studies. Hiermee wordt zowel tegemoet gekomen aan de trend naar nieuwe, korte, beroepsgerichte opleidingen op universitair niveau die ofwel door bestaande instellingen worden verzorgd ofwel door aparte instellingen die vaak zijn gestructureerd naar het model van de Duitse 'Fachhochschulen'. Deze ontwikkelingen zijn gericht op het doen toenemen van de verscheidenheid, de flexibiliteit en de relevantie van het hoger onderwijs, en ook op dit punt is zowel op bejeids- als op structureel niveau een begin gemaakt met de hervorming. Er blijft echter een belangrijke rol voor Tempus weggelegd ten aanzien van de versterking van de'ze activiteiten door steun te verlenen aan de herstructurering van bestaande opleidingen, aan de ontwikkeling van nieuwe, meer op de praktijk gerichte studieprogramma's, aan de introductie van innovatieve onderwijsmethoden en aan de verspreiding en verankering van goede praktijken. 61. Het hoger onderwijs speelt een scharnierfunctie in het hoger-onderwijsbeleid van een land, in die zin dat hel via zijn lerarenopleidingen een belangrijke invloed heeft op de kwaliteit van het basis- en voortgezet onderwijs. Op die niveaus in het onderwijs staan hervormingen op het programma en in sommige gevallen bevindt de wetgeving zich reeds in de uitvoeringsfase. Het beroepsprofiel van de leraar krijgt op dit moment opnieuw vorm en de lerarenopleidingen dienen hun studieprogramma's te herstructureren, bijvoorbeeld om leraren in staat te stellen twee vakken te kunnen doceren. Tempus kan 17 een waardevolle bijdrage leveren aan de financiering van samenwerkingsprojecten die als voorbeelden van goede praktijken zouden kunnen dienen. 62. De noodzaak van grotere flexibiliteit en verscheidenheid zijn thema's die regelmatig worden gehoord in de partnerlanden (maar ook in West-Europa) en behalve dat vooruitgang wordt geboekt ten aanzien van korte opleidingen, is er ook aandacht voor de toenemende rol van interdisciplinaire studies als manier om antwoord te geven op de zich ontwikkelende behoeften van de arbeidsmarkt. Er wordt ingezien dat er, zelfs op het hoogste niveau, nog steeds een bepaalde mate van overspecialisatie is waardoor mensen te weinig verschillende vaardigheden hebben voor de grote behoefte die daaraan op de huidige arbeidsmarkt bestaat. Dit remt de arbeidsmobiliteit en/of verhindert dat aan de veranderende eisen tegemoet kan worden gekomen. De verantwoordelijkheid voor hervormingen op dit gebied berust grotendeels bij de instellingen voor hoger onderwijs zelf. Ook hervormingen die op het hoger-onderwijsstelsel zijn gericht, hebben echter een belangrijke ondersteunende functie voor de procedures voor puntenoverdracht en erkenning binnen en tussen instellingen ten einde de mobiliteit van studenten tussen verschillende disciplines als onderdeel van een opleiding te bevorderen. Tempus kan op verschillende manieren een bijdrage leveren aan dit proces, bijvoorbeeld door het leveren van de deskundigheid om steun te verlenen aan de ontwikkeling en/of de sturing van systemen, door voorwaarden te stellen binnen structurele projecten om te bevorderen dat instellingen besluiten studiepunten aan elkaar over te dragen en te erkennen en door bij leggen op activiteiten interdisciplinaire doelstellingen. in verband met curriculumontwikkeling de nadruk te 63. Er zijn uiteraard vele andere gebieden van hoger-onderwijsbeleid waarop momenteel in de verschillende partnerlanden wetgevingshervormingen plaatsvinden. Om een aantal voorbeelden te noemen: herstructurering van het postdoctoraal onderwijs, het opzetten van interfacultaire of interuniversitaire centra om fragmentatie tegen te gaan, de integratie van universitaire universiteiten punteno verdrachtssy sternen op nationaal niveau, de ontwikkeling van interne kwaliteitssystemen op universiteiten, de hervorming van overgespecialiseerde curricula, de vermindering van de onderwijslast en vooral van het aantal te geven colleges, invoering van nieuwe lesmethoden, enzovoorts. Verscheidene Tempus-projecten zouden kunnen worden toegepast om zich met deze gebieden bezig te houden. onderzoeksinstituten, opzetten van het en C. De noodzaak om de verandering te leiden en rekening en verantwoording af te leggen: optimalisatie van de universitaire middelen 64. De omgeving waarin universiteiten werken, wordt steeds veeleisender. Zoals in de inleiding bij het kwaliteitscontroleprogramma voor instellingen van de CRE wordt gezegd: 'Universiteiten moeten nu misschien meer dan ooit in het verleden het hoofd bieden aan een snel veranderende omgeving waarvan zij afhankelijk zijn voor hun organisatorische overleving. Institutionele planningsprocedures voor de aanpassing aan de veranderende omgeving worden momenteel dan ook belangrijker voor het beheer van universiteiten. Wanneer wij deze twee inzichten aan elkaar koppelen, kunnen wij concluderen dat kwaliteitsmanagement centraal staat in het strategisch management van een universiteit. ' 65. Centraal in deze veranderende omgeving staat in de partnerlanden de trend die gaat in de richting van grotere autonomie voor de universiteiten. Terwijl het oorspronkelijk 18 was bedoeld als een politieke maatregel om hun grotere vrijheid te geven en hen onafhankelijk te maken van de voorafgaande ideologische leiding, wordt het nu duidelijk dat autonomie zowel verantwoordelijkheden als rechten met zich brengt. Zoals een deskundige van het Centrum ter bestudering van het hoger-onderwijsbeleid het stelt: 'Meer autonomie voor universiteiten veronderstelt een betere zelfregulering, geheel andere beheersstructuren, een sterke leiding, transparantie en het afleggen van rekening en verantwoording'. Hij noemt autonomie een 'onmisbaar werktuig bij het beheer om een antwoord te kunnen geven op de veranderende omgeving en om de vele kansen die er liggen, aan te grijpen. ' 66. Wanneer autonomie nieuwe verplichtingen met zich brengt, worden deze steeds duidelijker gedefinieerd door een aantal belanghebbenden of belanghebbende groeperingen die steeds meer van zich laten horen en die belang hebben bij de goede prestaties van het hoger onderwijs. De regeringen nemen weliswaar het grootste deel van de financiering voor hun rekening, maar er zijn ook nog de studenten en hun ouders die in toenemende mate bijdragen moeten betalen, alsmede de regionale en lokale autoriteiten, de werkgevers die afgestudeerden in dienst nemen en de klanten die onderzoekprojecten of specifieke opleidingscursussen uitbesteden. 67. Wellicht zijn de twee belangrijkste factoren die de veranderingen in dit landschap genereren: - - de toenemende druk op de beschikbare overheidsfinanciering voor instellingen voor hoger onderwijs, en de noodzaak voor instellingen voor hoger onderwijs om nauwere banden met externe sociaal-economische partners aan te gaan en om zich sneller aan te passen aan de eisen van de arbeidsmarkt. 68. Deze situatie verlangt van de universiteiten op hun beurt dat zij de middelen aanwenden om de verschillende belanghebbenden te laten zien dat zij efficiënt en doeltreffend zijn, dat zij hun geld waard zijn en dat ze relevant werk verrichten; ook wordt van de universiteiten verlangd dat zij hun betrekkingen met deze belanghebbenden op een samenhangende manier beheren. Zij moeten beslissen over de prioriteiten en selecties maken op basis van een grondige analyse van de sterke en zwakke punten van de instelling. Het kunnen beheersen van veranderingen door een hele instelling heen wordt zo een essentiële eigenschap. 69. In dit verslag is al eerder gewag gemaakt van de interne fragmentatie die na de politieke omwenteling van 1989/90 plaatsvond. Naar aanleiding van de beperkte impact die Tempus-projecten op de hervorming van de instellingen hebben, wordt in de evaluatie een gebrek aan beleid en leiding op instellingsniveau geconstateerd. Er wordt aan toegevoegd: 'De meeste betrokkenen en de meeste externe waarnemers lijken het erover eens te zijn dat activiteiten die gedurende de eerste vier jaren van het Tempus-programma door Tempus werden gesteund, min of meer een zaak waren van de desbetreffende in de partnerlanden. De universiteit als instelling speelde geen enkele rol. ' faculteiten of vakgroepen 19 70. Op verschillende manieren erkennen alle beoordelingen waarop dit verslag is gebaseerd de factor van de fragmentatie van de instellingen. Gekoppeld aan de beperkte effecten van Tempus op instellingsniveau levert dat nog meer gunstige omstandigheden en goede redenen op om de vaardigheden op het gebied van management verder te ontwikkelen en een strategischer benadering te kiezen, om zodoende een kader te scheppen voor interne verspreiding, het samen delen van goede praktijken en de inbedding van hervormingsmaatregelen door middel van beleid op instellingsniveau. 71. In vele partnerlanden duurt de institutionele fragmentatie vooral in de grotere instellingen voort en dat gaat steeds slechter samen met een omgeving waarin die instellingen aan steeds meer verwachtingen moeten voldoen, die in paragraaf 58 hierboven reeds zijn samengevat. Om een verslag van een projectbezoek aan een instelling in 1994 te citeren: 'Als de capaciteiten van het management op deze universiteit op wat voor manier ook typerend zijn voor Midden- en Oost-Europese instellingen, dan denk ik dat dat een krachtig argument is om een deel van de fondsen van Tempus naar opleidingen over strategische planning voor het hogere management toe te sluizen. ' Dit brengt de mogelijkheid om als instelling ten aanzien van de belanghebbenden een eigen coherent en onderscheidend profiel te ontwerpen, ernstig in het gedrang. Het noopt tot gerichte inspanningen om op instellingsniveau normen op te stellen die zowel in- als extern als definitie van en garantie voor de kwaliteit van de instelling kunnen dienen. Verder verzwakt het de mogelijkheid van de instelling als geheel om over haar eigen sterke en zwakke punten, kansen en risico's na te denken, en dus om de inspanningen en de schaarse middelen op die gebieden te richten die waarschijnlijk het meeste opleveren, vanuit een gedeeld idee van waar het om gaat, dat vorm krijgt in een gemeenschappelijk overeengekomen algemene taak van de instelling. 72. Hoewel strategisch management een cruciaal middel is om creatief te kunnen reageren op een steeds veeleisender veranderende omgeving, wordt het vaak gekoppeld aan stelsels die kwaliteit binnen instellingen garanderen. Of voldoende vooruitgang wordt geboekt op het gebied van de in de strategische plannen gedefinieerde doelstellingen kan het best worden gemeten en gemanaged in een raamwerk van duidelijke en transparante resultaatgerichte normen die zijn gedefinieerd door middel van een stelsel voor kwaliteitsborging, dat op zijn beurt als middel kan dienen om de hele instelling op één lijn te krijgen. Zoals in het kwaliteitscontroleprogramma voor instellingen van de CRE al naar voren werd gebracht 'moeten (Europese Universiteiten) een antwoord vinden op de steeds hogere eisen door aan te geven dat zij bereid zijn zich aan te passen aan nieuwe beperkingen vanuit hun omgeving. De ontwikkeling toepassing van kwaliteitsmanagement is een efficiënte manier om dit probleem te benaderen'. en 73. Een deskundige van de OESO verwoordde het zo in een stuk dat hij voor een seminar over kwaliteitsborging in het hoger onderwijs van de OESO en Phare had geschreven: 'het leidt nauwelijks twijfel dat de kwaliteitsborging in alle betrokken landen wordt gezien als belangrijke prioriteit voor het tot een succesvol einde brengen van de omvorming van de structuren en praktijken in het hoger onderwijs. ' Hij heeft voor de LMOE en andere landen de volgende doelstellingen voor ogen: - zorgen voor kwaliteitsborging en normering; 20 - - zorgen voor kwaliteitsverbetering en verhoging van de normen; rekening en verantwoording afleggen aan het publiek over de uitgaven voor hoger onderwijs; zorgen voor bescherming van de consument tegen onbekwame of nalatige instellingen. Hij stelt ook met nadruk dat op alle niveaus veel aandacht aan kwaliteit moet worden besteed: de voor toepassing voorwaarde fundamentele van welk 'Een kwaliteitsborgingsstelsel dan ook is dat alle leden van de instelling zich volledig moeten inzetten voor de kwaliteit. Formele deelneming door de rector-magnificus, het College van bestuur en de Universiteitsraad is niet voldoende om er zeker van te zijn dat de hoofden van de faculteiten en de docenten en onderzoekers er daadwerkelijk aan meedoen en met elkaar samenwerken. Omgekeerd heeft enthousiaste ondersteuning door deze laatste groep geen enkele zin indien de top van het universiteitsmanagement niet eveneens de doelstellingen van de kwaliteitsborging toegewijd is. 74. De behoefte aan management van instellingen voor hoger onderwijs gaat derhalve verder dan dat het hogere management over vaardigheden op het gebied van strategische planning moet beschikken. Ook degenen die op andere gebieden, bijvoorbeeld financiën, personeel, informatietechnologie en dienstverlening aan studenten, voor de dagelijkse bedrijfsvoering zorgen, moeten over managcmcnt-capaciteiten beschikken. Vaak voelt juist dit niet-wetcnschappclijke personeel zich gemarginaliseerd, vergeleken met de status van het wetenschappelijk personeel en de ondersteuning die deze laatsten krijgen. Niettemin hangt het toekomstig succes niet alleen af van de wetenschappelijke kwaliteit van een instelling, maar ook van de doelmatigheid van haar interne systemen voor kwaliteitsborging en van een hoog niveau van doelmatige ondersteuning van de wetenschappelijke activiteiten. Met andere woorden: op deze 'ondersteunende diensten' zal een toenemende druk worden gelegd om een aantoonbare waarde toe te voegen aan de verrichtingen van instellingen voor hoger onderwijs. Dit betekent niet alleen dat op verschillende niveaus voor de juiste operationele vaardigheden moet worden gezorgd, maar ook dat moet worden bevorderd dat het wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke personeel beter met elkaar samenwerkt, waarbij de laatste groep beter moet worden betrokken bij planning en ontwikkeling op instellingsniveau. 75. Een verbetering van de kwaliteit en de samenhang van het universitair management zou vele voordelen opleveren, niet in de laatste plaats op het gebied van het behoud van de relevantie van de instellingen voor de behoeften van de samenleving, met name door betere contacten te onderhouden met en gevoeliger te zijn voor de arbeidsmarkt in de partnerlanden. Dit is niet alleen nodig om de steunverlening door de overheid voor het hoger onderwijs overeind te kunnen houden, maar ook om die bronnen van inkomsten te kunnen aanboren die waarschijnlijk steeds belangrijker zullen worden naarmate de overheidsfinanciering onder toenemende druk komt te staan. Het CRE-verslag noemt dit de 'dienstverlenende functie1'van de universiteiten, met inbegrip van de samenwerking met de industrie, waaronder gebieden vallen als de advisering van het regionale en nationale bedrijfsleven bij de herstructurering, en van lokale overheden bij de bestuurlijke vernieuwing door middel van speciale opleidingscursussen of het uitvoeren van verschillende projecten voor toegepast onderzoek. Speciale aandacht moet worden gegeven aan de bijdrage die universiteiten kunnen leveren aan de ontwikkeling van 21 nieuwe kleine en middelgrote ondernemingen, bij voorbeeld de vorming van wetenschappers en deskundigen in de technologie, en aan de innoverende voorziening van bij- en nascholing om te zorgen voor de veranderende behoeften aan vaardigheden van mensen die reeds aan het arbeidsproces deelnemen. D. Maximalisatie van de toepassing van de resultaten van Tempus 76. In de evaluatie van Tempus I staat: 'In het kader van Tempus zijn bij andere instellingen voor hoger onderwijs in het land afgeleide toepassingen van activiteiten op het gebied van het onderwijs en het curriculum voor dezelfde vakgebieden en dezelfde vakgroepen gerealiseerd. Er kan worden geconstateerd dat de resultaten tot op zekere hoogte worden verspreid en overgenomen, hoewel dit zou kunnen worden verbeterd door de verspreiding en de publikatie van in het kader van de GEP's ontwikkeld materiaal te ondersteunen, alsmede door de communicatie en de uitwisseling te verbeteren. ' Hoewel momenteel slechts beperkte steun wordt gegeven aan de verspreiding van resultaten van projecten, kan het geven van meer aandacht aan dit aspect in de toekomst vermoedelijk het grootste rendement bereiken uit de aanzienlijke investeringen die reeds door Tempus zijn gedaan en het effect daarvan op het hervormings- en herstructureringsproces maximaliseren. 77. Er zijn een aantal verschillende gebieden waar een effectievere verspreiding waarschijnlijk tot positieve resultaten zal leiden, zowel 'verticaal', op het gebied van de onderwerpen, als 'horizontaal', waarbij wellicht lesmethoden of met het proces samenhangende vaardigheden als projectimplementatie en management zijn betrokken. Een gebied waar de uitkomsten beter kunnen worden benut, is in de instellingen van de partnerlanden waar het Tempus-project oorspronkelijk is uitgevoerd. Dit is misschien meer van toepassing op niet aan een onderwerp van verspreiding gerelateerde aspecten, maar er lijken duidelijke argumenten te zijn om beter en systematischer de overdraagbare aspecten van 'goede praktijken' te delen, of het hierbij nu gaat om vaardigheden op het gebied van management, interpersoonlijke relaties of didactiek. Verbeteringen die wat dit betreft kunnen worden aangebracht in de modaliteiten voor verspreiding zullen duidelijk meer effect krijgen wanneer ze worden aangevuld met verbeterde stelsels voor de deskundigheidsontwikkeling van voor steun in aanmerking komende universiteiten, die zo zijn opgezet dat goede praktijken door de hele instelling heen worden gedeeld en verankerd. 78. Verspreiding onder andere instellingen voor hoger onderwijs is even belangrijk. Op nationaal niveau draagt dit bij tot de totstandkoming van de kritische massa voor hervormingen. Het verschaft ook een gelegenheid voor die instellingen of faculteiten die niet aan Tempus hebben deelgenomen, om van de resultaten ervan te profiteren. Niettemin moet in de toekomst speciale aandacht worden geschonken aan de mogelijkheid om resultaten van Tempus met andere partnerlanden te delen, aangezien dit aspect zowel in de evaluatie als in de monografieën wordt genoemd. De ervaring heeft geleerd dat regionale samenwerking alleen doeltreffend functioneert als er duidelijk gedefinieerde gemeenschappelijke belangen, een hoge mate van betrokkenheid van alle partners en voldoende ondersteunende voorwaarden zijn. Er wordt gesuggereerd dat de gemeenschappelijke agenda voor het toenaderingsproces ten aanzien van het hoger onderwijs wel eens een stimulans en een gemeenschappelijk kader zou kunnen vormen voor een nieuwe fase in de regionale samenwerking; toekomstige acties voor verspreiding moeten met dit aspect rekening houden. Ook moet worden gezegd dat kleinere 22 partnerlanden een bijzonder belang hebben bij regionale verspreiding als middel om te kunnen profiteren van de ervaring van een groter aantal projecten in andere partnerlanden. 79. Vele Tempus-projecten kunnen ook buiten de universitaire wereld resultaten opleveren, bijvoorbeeld de projecten betreffende vaardigheden op het gebied van management of bedrijfsvoering of toegepaste wetenschappen en technologie. In verband met wat al is gezegd over de handhaving van de relevantie van universiteiten en de verbetering van de relaties met de externe sociale en economische partners is het belangrijk de toepassing van resultaten van Tempus aan te moedigen, waar deze plaatselijke ondernemingen en plaatselijke en regionale overheden ten goede komen. Vooral in combinatie met de toepassing van de prestaties van naburige universiteiten zou Tempus kunnen worden benut om de bijdrage van het hoger onderwijs aan de regionale ontwikkeling in individuele landen te versterken. Dit zou onderdeel moeten zijn van een gerichtere strategie om tegemoet te komen aan de behoefte aan vaardigheden van Phare-sectorprojecten, waarbij de rol van universiteiten bij het duurzaam verstrekken van de gewenste opleiding, training en ontwikkeling in arbeidsorganisaties beter benut zou moeten worden. 80. Bij alle bovenstaande aspecten van verspreiding wordt gesuggereerd dat er doelmatiger gebruik kan worden gemaakt van de omvangrijke investeringen die ten tijde van Tempus I en II zijn gedaan. Maatregelen om de verspreiding in de toekomst doeltreffender te maken zouden de invoering van verbeterde stimulansen en modaliteiten moeten omvatten om te bereiken dat de projectdeelnemers zich beter inzetten en produktiever worden. Wellicht moet er meer worden geïnvesteerd in het vaststellen van de behoeften van de begunstigden en moet meer aandacht worden gegeven aan de kwaliteit van het proces van de verspreiding of van de tenuitvoerlegging, waaruit moet blijken dat de ontvangers actief betrokken zijn en zich 'eigenaar' voelen. Aanvullend hierop zou de mogelijkheid moeten worden gegeven de oorspronkelijke resultaten van projecten zodanig aan te passen dat zij nauwkeuriger voldoen aan de eisen van beoogde instellingen en organisaties, zouden gezamenlijke activiteiten van consortia sterker moeten worden aangemoedigd en zouden vernieuwende allianties tussen universitaire en niet-universitaire instellingen en organisaties moeten worden ondersteund. 2. IN DE NIET-GEASSOCIEERDE PHARE-LANDEN 81. Momenteel omvat deze categorie alleen Albanië, maar daar komen te zijner tijd waarschijnlijk de republieken van voormalig Joegoslavië (met uitzondering van Slovenië) bij. In afwachting van de beslissingen over de vorm en inhoud van de steun aan deze republieken door de EU en de analyse van hun behoeften, is het beter hier alleen enkele algemene opmerkingen te maken over de mogelijke rol van Tempus. Zelfs binnen deze beperkte groep landen zijn er aanzienlijke verschillen in het ontwikkelingsniveau en de infrastructuur van het hoger-onderwijsstelsel die in een Tempus-programma tot uitdrukking zouden moeten komen. Niettemin zijn er even sterke, zo niet sterkere, argumenten als voor alle andere landen van Midden- en Oost-Europa om in het pakket steunmaatregelen van Phare een deel ten behoeve van Tempus op te nemen. 82. Hoewel in sommige landen van voormalig Joegoslavië in het verleden wellicht iets meer contact met de universitaire gemeenschap van West-Europa heeft bestaan, hebben de recente gebeurtenissen in meer of mindere mate de kloof met de rest van het continent vergroot. Het is bijzonder belangrijk dat de universiteiten in deze landen niet alleen zelf open en democratische verhoudingen scheppen, maar ook in staat zijn door hun 23 toekomstige activiteiten te helpen dergelijke waarden tot ontwikkeling te brengen en deze op hun samenleving over te dragen. Dit en de noodzaak voor universiteiten om een bijdrage te leveren aan de vaardigheden die nodig zijn voor de hervorming en reconstructie van de economie vormen tezamen een overtuigende reden om Tempus tot deze landen uit te breiden, vooral wanneer dit zorgvuldig wordt gecoördineerd met Phare-sectorprogramma's en andere steunverlening aan het hoger onderwijs. De ervaring wijst uit dat het enkele jaren duurt voor het programma een kritische massa bereikt en daarom wordt aanbevolen dat de GEP's die zich vooral met curriculumontwikkeling en structurele doelstellingen bezighouden, op een permanente jaarbasis van start gaan gedurende de volledige periode van een mogelijke toekomstige financieringsverbintenis van Phare. 83. In Albanië hebben de behoeften van het hoger onderwijs een iets andere oorsprong, maar is de urgentie niet minder groot. In tegenstelling tot de meeste andere landen in de regio is er geen lange hoger onderwijs-traditie: de eerste universiteit werd pas in 1957 opgericht. Het land en zijn onderwijssysteem heeft ook geleden onder een lange periode van bijna complete isolatie van de buitenwereld en zelfs de samenwerking met andere communistische landen was zeer beperkt. De effecten van deze situatie zijn nog eens verergerd door een zwakke economie en het zeer geringe budget voor hoger onderwijs, dat wordt geschat op ongeveer de helft van dat van andere landen in Midden- en Oost- Europa, in verhouding tot het BBP. Dit heeft geresulteerd in een bijzonder groot 'tekort' in het hoger-onderwijsstelsel van Albanië, dat nog steeds lijdt aan een zwakke fysieke infrastructuur en gebrek aan zulke elementaire hulpmiddelen als boeken. 84. Tegen de achtergrond van deze uitdagingen is Tempus relatief laat van start gegaan, aangezien de eerste projecten in 1992/93 zijn gelanceerd. Op het moment dat dit wordt geschreven zijn pas acht projecten afgesloten en zullen nog eens vier andere in 1995/96 worden afgesloten. Deze omstandigheden lijken een dwingend argument om door te gaan met het lanceren van Tempus-projecten in elk jaar dat binnen de financieringsverbintenis van Phare valt. Het indicatief meerjarenprogramma van Phare tot 1999 behelst voortdurende steun aan de ontwikkeling van sociale en menselijke hulpbronnen. Het programma moet iets gaan doen aan de dringende behoeften op het gebied van vernieuwing van het curriculum, met name daar waar dit de doelstellingen van Phare ondersteunt, de verbetering van de vaardigheden in het lesgeven, van materiaal en faciliteiten en de modernisering en herstructurering van het hoger-onderwijsstelsel, met inbegrip van het beheer van de instellingen, om zodoende te bereiken dat de diversiteit, flexibiliteit en relevantie ten behoeve van de veranderende behoeften op de arbeidsmarkt toenemen. Verder mag de bijdrage die Tempus levert aan het vestigen en verankeren van de waarden van de democratische burgermaatschappij niet worden onderschat. Tegen deze achtergrond zou ieder jaar waarin Phare geld voor Albanië beschikbaar stelt, een voldoende aantal GEP's moeten worden gelanceerd om een kritische massa voor verandering tot stand te brengen. 3. TEMPUS IN DE TACIS-LANDEN 85. Met het Besluit van de Raad van 29 april 1993 tot goedkeuring van Tempus II werd tot de republieken van de voormalige Sovjetunie. het programma uitgebreid Voorbereidende activiteiten zijn in 1993-94 van start gegaan voor Wit-Rusland, de Russische Federatie en Oekraïne en de eerste GEP's in deze landen werden het daaropvolgende jaar gelanceerd. Langzamerhand kwamen ook de andere republieken voor steun in aanmerking, zodat momenteel alle 13 Tacis-partnerlanden deelnemen in Tempus. 24 Van de 565 miljoen ecu die tot op heden aan het Tempus-programma zijn toegewezen sinds dit in 1990 van start ging, is ongeveer 8,5% uitgetrokken voor de Tacis-landen, waarmee 230 éénjarige voorbereidende projecten en 59 driejarige volwaardige GEP's zijn gefinancierd. 86. Dit maakt duidelijk dat Tempus Tacis nog in de kinderschoenen staat, vooral wanneer men dit afzet tegen de meer dan 1200 GEP's die sinds 1990 in de Phare-landen zijn gelanceerd. Deze factor wordt nog versterkt wanneer men het afzet tegen de enorme uitdagingen die de Tacis-landen tegemoet zien bij de hervorming van hun politieke, sociale, juridische en economische structuren. Onlangs stond in een verslag van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling: 'De omvang van de taak van het creëren van de wettelijke, institutionele en menselijke basis van de markteconomie is over het algemeen onderschat'. Ten aanzien van de hervorming van het hoger onderwijs kan de omvang van de taak die voor ons ligt worden geïllustreerd aan de hand van het feit dat er alleen al in Rusland 'ongeveer 700 universiteiten, instellingen, hogescholen en andere instellingen voor hoger onderwijs zijn, waaronder vele met een eeuwenoude geschiedenis en die wereldwijd prestige genieten en waar rond de zes miljoen professoren, docenten, onderzoekers, studenten en promovendi actief zijn. '5. 87. Wanneer over de toekomst van Tempus Tacis nâ het einde van Tempus II wordt nagedacht, moet met deze factoren rekening worden gehouden. In de volgende paragrafen wordt dieper ingegaan op de belangrijkste uitdagingen waarvoor de Tacis-landen zich gesteld zien bij de toekomstige herstructurering en ontwikkeling van hun hoger-onderwijsstelsels en op de strategische overwegingen die te maken hebben met de doeltreffende uitvoering van programma's en die moeten leiden tot een voorstel voor de benadering van een volgende fase van Tempus Tacis, dat een waardevolle bijdrage zal blijven leveren aan het hervormingsproces. A. Belangrijkste uitdagingen voor de toekomst van het hoger onderwijs 88. Hoewel ieder Tacis-land zijn eigen specifieke agenda heeft wat de hervorming van het onderwijs betreft, kunnen uit de analyse van de uitdagingen die op hen afkomen bepaalde gemeenschappelijke thema's worden afgeleid die voornamelijk voortkomen uit hun gezamenlijke Sovjet-erfenis. De verhoudingen tussen deze thema's variëren uiteraard, bijvoorbeeld naargelang van de omvang van het desbetreffende land, maar deze belangrijke uitdagingen vormen een goede reden om over de toekomstige rol van Tempus na te denken. 89. Grof gezegd kunnen zij worden onderverdeeld in structurele en didactische aspecten, hoewel het natuurlijk belangrijk is te erkennen hoe nauw deze met elkaar samenhangen. Structureel is een van de belangrijkste problemen op de agenda voor hervorming de uitvoering en het beheer van het proces van diversificatie en decentralisatie van en het verlenen van autonomie aan de instellingen voor hoger onderwijs. De diversificatie wordt in verscheidene Tacis-landen voor een belangrijk deel ter hand genomen door een groeiend aantal instellingen voor hoger onderwijs in de particuliere sector, hoewel de diversificatie ook binnen de overheidssector overduidelijk is aangezien de instellingen hun best doen te reageren op de hervorming van de wetgeving, de financiële beperkingen en de noodzaak een antwoord te vinden op veranderingen op de arbeidsmarkt. Diversificatie 'Forword' bij de Catalogus van Instellingen voor Hoger Onderwijs (december 1994). 25 hangt ook samen met de trend naar meer decentralisatie van de financiering en het beheer van instellingen. Dit is met name van belang voor de grotere Tacis-landen waar de centrale regering probeert een belangrijk grotere rol te geven aan regionale en lokale autoriteiten6. Er is nog veel werk te doen ten aanzien van de vaststelling van een bevredigende verhouding tussen de verschillende bevoegdheidsniveaus in het nieuwe stelsel en ten aanzien van de ontwikkeling van nieuwe ondersteunende beheersstructuren en -vaardigheden en van nieuwe mechanismen voor financiering. Dit beleid heeft ook consequenties voor het instellingsniveau in die zin dat de instellingen autonomie krijgen. Dit is in alle Tacis-landen een doelstelling van de hervormingen. Dit beleid vergt echter nieuwe structuren, vaardigheden en houdingen van zowel het wetenschappelijke als het administratieve personeel van de betrokken instellingen, hoewel het een essentieel hulpmiddel is om de instellingen in staat te stellen zich aan de nieuwe eisen aan te passen en rekenschap te kunnen afleggen aan de verschillende belanghebbenden. 90. Dit proces van diversificatie en decentralisatie toont duidelijk aan dat kwaliteitscontrole en handhaving van een zekere mate van nationale cohesie bij het toekomstige functioneren van hoger-onderwijsstelsels noodzakelijk is. Derhalve wordt voorrang gegeven aan de ontwikkeling of de herziening van de nationale stelsels van normen en erkenningen. Dit leidt waarschijnlijk tot meer nadruk op doeltreffende manieren om de in het kader van de verschillende hierboven genoemde bevoegdheidsniveaus ontwikkelde stelsels te operationaliseren. 91. Een belangrijke factor en beperking bij dit hervormingsproces is de drastische, inkrimping over de gehele linie van de voor het hoger onderwijs beschikbare middelen. Het tekort aan financiën leidt tot demotivatie van het personeel, een binnenlandse 'brain drain' naar andere, beter betaalde banen, gebrek aan de meest essentiële leermiddelen (zoals tekstboeken, elektronische/communicatieapparatuur en ander materiaal) en het onvermogen om de fysieke infrastructuur overeind te houden (zoals onderhoud en reparatie van de gebouwen). De levens- en studieomstandigheden voor studenten zijn ernstig verslechterd, in de eerste plaats door gebrek aan financiële ondersteuning. Op deze manier worden aan het hervormingsproces nog hogere eisen gesteld en worden vaardigheden als het proactief en kostenbesparend leiding geven aan de veranderingen nog belangrijker. sociale activiteiten, zonodig 92. Een belangrijk aspect van deze verandering is, zoals hierboven reeds vermeld, de versterking van de regionale en lokale aspecten van hoger onderwijs. Daar waar het regionale aspect in een Tacis-land belangrijk is, wordt op instellingen voor hoger onderwijs een beroep gedaan om een actievere en zelfstandiger rol te spelen bij economische en regionale ontwikkelingsplannen, met inbegrip van het leveren van een bijdrage aan de conversie van de militaire infrastructuur voor burgerlijk gebruik door middel van omscholing. Grotere betrokkenheid op lokaal niveau is tot op zekere hoogte een doelstelling die alle Tacis-landen delen, met name waar het de ontwikkeling van nauwere banden met voor ondernemingen technologie-overdracht, advisering en bij- en nascholing. Het opzetten door instellingen voor hoger onderwijs van wat wel een 'dienstenfunctie' is genoemd7, waarmee in de bijvoorbeeld mogelijkheden in het kader van zoeken betreft door te 6 7 In Rusland is het aandeel van de financiering door de federale overheid afgenomen tot 3,8% in 1993 Verslag 'Strengthening Fast-West Inter-University Cooperation. From Assistance to Partnership', 26 praktische behoeften van verscheidene regionale en lokale organisaties en ondernemingen zou moeten worden voorzien, is evenwel alleen mogelijk als de structuren, vaardigheden en attitudes aanwezig zijn die nodig zijn om een nauwere band met 'externe' partners aan te gaan. Als instellingen voor hoger onderwijs door het op regionaal en lokaal niveau smeden van hechtere en produktievere verbanden belangrijker kunnen worden en een grotere toegevoegde waarde tot stand kunnen brengen, dan schept dat nieuwe of grotere financieringsbronnen waarmee de lagere bijdrage door de federale overheid tot op zekere hoogte kan worden gecompenseerd. 93. Instellingen voor hoger onderwijs spelen een belangrijke rol bij de opleiding van leraren in het middelbaar onderwijs, zoals bijvoorbeeld de ongeveer 100 pedagogische instituten en universiteiten in Rusland. De hervormingen in de sector van het onderwijs aan leerplichtigen leiden ertoe dat prioriteit wordt gegeven aan de herstructurering van de voorzieningen voor de (om)scholing van leraren. De voorgenomen hervormingen in Rusland8 behelzen een verschuiving in de richting van eèn structuur met verschillende niveaus waardoor de opleidingsmogelijkheden worden gediversifieerd, met inbegrip van bij- en nascholing op het werk, alsmede de invoering van nieuwe lesmethoden en nieuwe curricula, met name op het gebied van de letterenstudies. 94. De belangrijkste uitdagingen op het gebied van de didactiek concentreren zich voornamelijk op de noodzaak overgespecialiseerde en rigide curricula te hervormen, waardoor deze beter aansluiten bij de eisen van de arbeidsmarkt, moderne technologie en bij de maatschappelijke en democratische ontwikkeling, alsmede op de invoering van nieuwe lesmethoden. 95. Ten tijde van het rigide systeem van de commando-economie werden de curricula van instellingen voor hoger onderwijs tot in detail vastgelegd (en tot op zekere hoogte worden zij dat nog steeds) door sectoriële ministeries die na het afstuderen ook een baan garandeerden. Met de geleidelijke ineenstorting van dit stelsel blijven instellingen voor hoger onderwijs zitten met overgespecialiseerde, vaak te lange opleidingen waar steeds minder behoefte aan is, met afgestudeerden die voor de nieuwe arbeidsmarkt over onvoldoende vaardigheden beschikken (vooral in de technische vakken). Bovendien beschikken de instellingen voor hoger onderwijs niet over de mechanismen, vaardigheden en attitudes om zich aan deze zich snel veranderende marktgerichte omgeving aan te passen, omdat zij de behoeften aan vaardigheden voorheen gedicteerd kregen. Niettemin is verandering des te urgenter geworden vanwege de acute financiële noodsituatie waarin het hoger onderwijs verkeert: het kan zich eenvoudig niet meer veroorloven irrelevante opleidingen aan te bieden. Het ontwikkelen van nauwere banden met de lokale sociaal-economische partners is een noodzakelijke maar onvoldoende voorwaarde voor de modernisering van studieprogramma's, waartoe ook de hierboven genoemde veranderingen op instellingsniveau noodzakelijk zijn. 96. De situatie is buitengewoon kritiek in de studierichtingen die in bijzondere mate bloot stonden aan ideologische invloed, maar die in hun huidige vorm in belangrijke mate bijdragen aan de economische en sociale herstructurering. De voornaamste hiervan zijn rechten en economie, hoewel meer in het algemeen ook de sociale wetenschappen en de opgesteld door de CRE, blz. 16-17. Ministerie van Onderwijs/ UNESCO: 'National School Development Project', 1995; Ministerie van Onderwijs: 'The Development of Education - National Report of the Russion Federation', 1994. 27 letterenstudies in verschillende mate lijden onder de 'tekorten' die het gevolg zijn van het communistische tijdperk. 97. Ook de onderwijsmethoden, waarbij de aandacht voornamelijk op de docent is gericht en de inhoud van de lessen op feiten berust, moeten radicaal gemoderniseerd worden. Instellingen voor hoger onderwijs zoeken naar know-how om het oude systeem te innovatieve methoden die een grotere vervangen door meer participerende en verscheidenheid bieden, om daarmee tegemoet te komen aan de verschillende stijlen van leren en de verschillende voorkeuren van studenten. De nadruk die bij het lesgeven op feiten wordt gelegd, moet in die zin worden hervormd dat studenten worden aangemoedigd hun vaardigheden op het gebied van kritische analyse te ontwikkelen en worden toegerust met de vaardigheden om verschillende opties te onderzoeken en soms gecompliceerde beslissingen te nemen waar zij in hun persoonlijke en hun arbeidsleven mee te maken krijgen. Dit zou moeten worden aangevuld met het ontwikkelen van de bereidheid en de vaardigheid zich aan te passen en flexibel te zijn, aangezien dit eigenschappen zijn waar de markteconomie vooral om vraagt. Het verwerven van vaardigheden om levenslang te leren zal een beslissende stap zijn bij het vergroten van de relevantie van het hoger onderwijs voor de veranderende eisen van de arbeidsmarkt. B. Strategische overwegingen het in die 98. De relaties en de samenwerking van de EU met de Tacis-landen worden en langzamerhand vastgelegd samenwerkingsovereenkomsten van gericht partnerschapsrelaties van wisselende intensiteit ten behoeve van de ondersteuning van economische en democratische hervormingen9. In elk van deze overeenkomsten staan bepalingen met betrekking tot onderwijs en opleiding, en het is de tenuitvoerlegging hiervan die het ruimere kader zou moeten scheppen voor Tempus Tacis in de komende jaren. partnerschaps- op de ontwikkeling kader van zijn de 99. De Europese Raad van Cannes heeft de belangrijkste politieke thema's voor de verhoudingen tussen de Europese Unie en Rusland vormgegeven en had daarbij in het bijzonder een 'echte partnerschapsrelatie' op het oog. De Commissie heeft de Raad sedertdien gedetailleerde voorstellen voorgelegd voor de toekomstige verhoudingen met Rusland, Oekraïne en de Transkaukasische republieken, waarbij rekening moet worden gehouden met het beleidskader dat in de uiteindelijke conclusies van de Raad wordt vastgelegd. 100. De Tacis-landenprogramma's10 stellen een specifiekere operationele strategie vast voor de ondersteuning van economische en democratische hervormingsdoelstellingen. Het wordt belangrijk de toekomstige activiteiten in het kader van Tempus in deze strategie zodanig te positioneren dat het hoger onderwijs zo effectief mogelijk wordt ingezet bij het helpen verwezenlijken van deze hervormingsdoelstellingen. Er zijn partnerschaps- en samenwerkingovereenkomsten gesloten met Wit-Rusland, Moldavië, Kazachstan, Kirgizië, Rusland en Oekraïne en er zijn onderhandelingen over gaande met Armenië, Azerbajdzjan en Georgië. Verkennende besprekingen worden momenteel gehouden met Turmenistan en Oezbekistan. De nieuwe Verordening van de Raad van 29 januari 1996 inzake Tacis stelt vierjarige indicatieve programma's vast voor de periode 1996-99, alsmede meer gedetailleerde actieprogramma's van variabele tijdsduur. 10 28 101. Hoewel er in de Tacis-landen een grote behoefte aan hervorming bestaat, blijven de financiële middelen voor steunverlening waarschijnlijk beperkt, waardoor het des te belangrijker is te streven naar zo rendabel mogelijke methoden voor de uitvoering van programma's. De recente invoering van nationale prioriteiten zou er in belangrijke mate toe moeten bijdragen dat gerichter wordt gewerkt aan voor ieder land specifieke prioritaire gebieden. Deze trend in de richting van nauwkeuriger doelgerichte acties moet in de toekomst verder worden versterkt door deze prioriteiten onder te brengen in steeds duidelijker samenhangende nationale en misschien zelfs regionale beleidskaders. De beginfase van Tempus Tacis heeft aangetoond dat de keuze voor een benadering waarbij het ontwerp, de selectie en de uitvoering van projecten aan concurrentie onderhevig is, hoge kwaliteit en lage kosten garandeert, vooral wanneer deze benadering in het kader van doelgerichte prioriteiten wordt toegepast. 102. De invloed van het feit dat er beperkte middelen beschikbaar zijn kan ook worden geoptimaliseerd door vast te stellen wat de belangrijkste aangrijpingspunten zijn waarvan het multiplicatoreffect het grootst is en door te zoeken naar de meest produktieve synergie met andere steunverleningsactiviteiten in het hoger onderwijs. Dit houdt in dat moet worden voortgebouwd op het beleid dat zich speciaal richt op bepaalde regionale onderzoekzwaartepunten en dat de vorming van regionale netwerken aanmoedigt, terwijl erop wordt toegezien dat deze activiteiten zorgvuldig zodanig worden gekozen dat zij de opkomende lokale beleidskaders en ontwikkelingsprogramma's aanvullen en ondersteunen. De verspreiding van projectresultaten wordt in de toekomst over het algemeen steeds belangrijker, met name in verband met het smeden van sterkere banden met en het tegemoetkomen aan de behoeften van de lokale industrie en andere niet-universitaire organisaties. 103. Verandering en modernisering van hoger-onderwijsstelsels is in ruime mate afhankelijk van belangrijke verbeteringen van de normen voor het beheer op alle niveaus. Dit omvat zo nodig het opzetten van nieuwe beheersstructuren en zeer zeker ook het tot ontwikkeling brengen van verbeterde managementvaardigheden en van proactievere en positievere attitudes tegenover het doorvoeren van veranderingen. Dergelijke maatregelen zullen niet alleen de herstructurering en hervorming bevorderen, maar, en dat is even belangrijk, zij zullen ze gaande houden. C. Toekomstige oriëntaties voor Tempus Tacis 104. De beleidsoriëntaties voor Tempus zullen vastgesteld blijven worden door middel van gerichte nationale prioriteiten die op hun beurt vastgesteld moeten worden in de algemene context van de verhoudingen van de EU met de belrokken Tacis-landen en in de meer specifieke context van de programmering van Tacis. Het plaatsen van toekomstige Tempus-projecten tussen het beleidsniveau en operationele niveaus zal tot een produktievere synergie tussen beide leiden en zal zorgen voor een duidelijke aanvullende rol voor Tempus in die gevallen waarin Tacis-sectorprogramma's het proces van beleidsontwikkeling steunen. in een kader van versterkte banden 105. Hetzelfde geldt ten aanzien van de ontwikkeling en uitvoering van het hoger-onderwijsbeleid in de Tacis-landen. Er is inderdaad nieuw hoger-onderwijsbeleid nodig om een samenhangend kader te scheppen om de waarde van projecten op het instellingsniveau te maximaliseren. Tempus is het juiste programma om Tacis-activiteiten aan te vullen: het kan dit proces ondersteunen door projecten daar in te zetten waar het 29 beleid op operationeel niveau kan worden beproefd, uitgevoerd en verankerd, bijvoorbeeld op gebieden als de nieuwe onderwijs-managementstructuren en -praktijken. 106. Steun aan de versterking van het universitair management blijft ook in de toekomst een prioriteit. De trend in de richting van het vergroten van de autonomie van de instellingen stelt nieuwe eisen aan het personeel van de universiteit en naarmate er minder middelen zijn, zullen deze eisen strenger worden. De structuren en vaardigheden om op instellingsniveau verandering tot stand te brengen zullen essentieel worden naarmate universiteiten hun best doen om hun activiteiten aan de arbeidsmarkt aan te passen, nieuwe relaties aangaan met lokale en regionale overheden en ondernemingen en naarmate zij een grotere verantwoordelijkheid op zich nemen om zo zuinig mogelijk om te gaan met de kleinere budgetten die waarschijnlijk de norm zullen blijven. 107. Hoewel Tempus zich in de toekomst waarschijnlijk meer met 'horizontale' onderwerpen zal gaan bezighouden door, zoals hierboven beschreven, een aanvulling te vormen op Tacis, zal er voortdurend behoefte zijn aan gerichte steun voor onderwerpspecifieke ontwikkeling van het curriculum. Gebieden die voor steun in aanmerking willen komen, moeten in principe voortkomen uit de behoeften die samenhangen met de opbouw van de markteconomie en de vestiging van de democratie, rekening houdend met lokale eisen zoals de bestaande mogelijkheden en de opnamecapaciteit van instellingen en de doelstellingen van Tacis-landen. Voorbeelden van onderwerpen waar het 'universitair tekort', door hervormingen ingegeven behoeften en rechten, economie, door Tacis vastgestelde doelstellingen wetenchappen en in democratie (burgerschapskunde). technologie, milieubescherming en onderwijs samenkomen, zijn 108. In die Tacis-landen waar het vergroten van de regionale dimensie van hoger onderwijs een prioritaire doelstelling is, zouden Tempus-projecten waar mogelijk dit aspect in hun ontwerp en bij de selectie moeten weerspiegelen. Er moeten wegen worden gezocht om het regionale eigenaarschap en de regionale identiteit van projecten en, indien van toepassing, hun binding met regionale ontwikkelingsplannen te versterken. Dit heeft niet alleen tot doel de regionale relevantie van projecten te vergroten, maar vergroot waarschijnlijk ook de impact naarmate regionale belanghebbenden zich er meer bij betrokken voelen. 109. Het werken met netwerken en de dienstverlening op regionaal of lokaal niveau versterkt waarschijnlijk de kritische massa van activiteiten, de consolidatie en de impact. Derhalve moeten de samenwerkingsactiviteiten tussen instellingen voor hoger onderwijs die zich met hetzelfde gebied bezighouden en die duidelijke gemeenschappelijke doelstellingen hebben, voortdurend worden aangemoedigd. Niettemin moet in de toekomst speciale nadruk worden gelegd op het vergroten van de capaciteit van de instellingen om verbanden aan te gaan met 'externe' partners op sociaal en economisch gebied, met name met de industrie, en om diensten te verlenen voor ondernemingen en lokale/regionale overheden door middel van bijvoorbeeld technologie-overdracht, advisering en bij- en nascholing. 110. Uit het bovenstaande blijkt dat blijvend steun gegeven moet worden aan de verspreiding van de resultaten van Tempus, en aangezien de lijst met resultaten van projecten de komende jaren blijft groeien, moet worden overwogen of er ruimte is om het rendement van investeringen die in het kader van 'Tempus zijn gedaan te vergroten door de steun aan deze activiteit te versterken. In dit verband moet prioriteit worden gegeven 30 aan het tot stand brengen en verdiepen van de interactie tussen de desbetreffende door Tacis gesteunde projecten. 111. Een potentieel belangrijk middel dat het werken met netwerken, de dienstverlening en verspreiding doeltreffend zou kunnen steunen, vooral waar afstanden groot zijn, is het gebruik van elektronische media waarmee bijvoorbeeld zou kunnen worden bevorderd dat de projectresultaten ruimer toegankelijk worden, waarmee samenwerkingsactiviteiten ondersteund kunnen worden of die nieuwe mogelijkheden voor onderwijsmethoden en overdracht bieden wanneer het niet altijd mogelijk of nodig is de deelnemers aan een bijeenkomst feitelijk bij elkaar te brengen. Rusland, dat het meest van dit medium zou kunnen profiteren, besteedt bijzondere aandacht aan het aansluiten van universiteiten op informaticanetwerken. ' ' ffl. SLOTOPMERKINGEN 112. Zowel in de Phare- als in de Tacis-landen wordt voorgesteld een eigen inhoudelijke rol voor Tempus te behouden, ook na afloop van de tweede fase. Over het algemeen moet worden geprobeerd de sterke kanten van het programma op operationeel instellingsniveau te benutten en om dit omvangrijke platform voor verandering in te zetten voor: - - - de en van uitvoering steun aan en ontwikkeling van nauwere synergie op het gebied van de ontwikkeling hoger-onderwijsbeleid. Complementariteit zou verder bijvoorbeeld waardevol kunnen zijn voor het uitproberen van beleidsvernieuwingen door middel van proefprojecten, het tot stand brengen van systematischer wederzijdse terugkoppeling tussen het beleidsniveau en het operationele niveau en het gebruik maken van projecten op het gebied van ontwikkeling op instellingsniveau en van verspreiding om goede praktijken tot stand te brengen en te verankeren. mobilisatie en overdracht van deskundigheid binnen het hoger onderwijs door middel van gevestigde netwerken en samenwerkingsmodaliteiten om zorgvuldig omschreven tekorten aan vaardigheden aan te pakken in relatie tot hervormingsdoelstellingen van Phare en Tacis. het ontwikkelen van capaciteiten op instellingsniveau om verandering tot stand te brengen en om doeltreffend antwoord te geven op de uitdagingen in de economische en sociale omgeving. Tempus kan bijdragen aan het tot stand brengen van processen, attitudes en vaardigheden die nodig zijn om op termijn relevant te blijven voor de behoeften op economische en sociaal gebied, door bijzondere nadruk te leggen op het scheppen, versterken en Afgelopen jaar werd bijvoorbeeld een concept uitgewerkt voor de oprichting van een 'Nationaal Universitair systeem van gegevensbanken van hoger-onderwijsinstellingen in Rusland'. In dit systeem zal informatie komen te staan over de belangrijkste activiteiten van instellingen voor hoger onderwijs en het zal internationaal beschikbaar komen via Internet. Ook het Comité hoger onderwijs heeft de totstandkoming van centra voor nieuwe informatietechnologie op 60 universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs gesponsord, die allemaal een aansluiting hebben op de elektronische post. In de toekomst zou Tempus zo goed mogelijk gebruik moeten maken van de infrastructuur die op dit gebied in Rusland en elders wordt ontwikkeld, om zodoende de impact zo groot mogelijk te doen zijn, zoals hierboven geschetst. 31 beheren van verbanden met ondernemingen en andere regionale/lokale organisaties. - investeringen die reeds eerder door Tempus zijn gedaan te benutten door gebruik te maken van verspreiding en netwerken om zodoende de kritische massa voor hervormingen te vergroten. 113. Vooral in de geassocieerde Phare-landen vereist deze meer gestuurde strategie enige verdere aanpassing van de traditionele 'bottom-up'-benadering ten gunste van een meer praktijkgerichte rol bij het opstellen en begeleiden van projecten. Een mogelijk scenario voor de toekomst is dat van een relatief klein aantal zorgvuldig gepositioneerde en door onderhandelingen vastgestelde projecten waarmee horizontale gebieden zoals normen, kwaliteit, management en de structuur van kwalificaties die te maken hebben met de behoeften van een veranderende arbeidsmarkt, aan te pakken. Dit zal waarschijnlijk gevolgen hebben voor het huidige beleid waarbij projectontwerpen door inschrijvers worden geïnitieerd, en voor de mate van begeleiding die nodig is om te waarborgen dat aan steeds hogere, specifieker en strategischer eisen wordt voldaan. In de Tacis-landen blijft de 'bottom-up'-benadering zoals die onder Tempus II is ontwikkeld een eerste vereiste voor succesvolle uitvoering van het programma. 114. Ook wordt voorzien dat wanneer het Tempus-programma zich met name in de geassocieerde Phare-landen verder ontwikkelt en de ontwikkeling van het basiscurriculum minder nadruk krijgt, de behoefte aan volledige driejarige GEP's kan verschuiven in de richting van kortere en compactere acties die misschien niet langer dan twee jaar duren. Bovendien moet ook aandacht worden geschonken aan het flexibeler maken van de marges van het programma, zodat het beter kan reageren op behoeften die zich op kortere termijn voordoen, zoals steun voor zaken als bijeenkomsten van beleidsmedewerkers en uitvoerenden, activiteiten die zijn opgezet om speciale deskundigheid in te brengen in een problematisch onderwerp dat op de hervormingsagenda staat of initiatieven om de impact van belangrijke resultaten van Tempus te vergroten. 115. Zoals in het begin is opgemerkt, blijft het tijdschema voor een volgende fase van Tempus beperkt tot de huidige financieringsverbintenis voor Phare en Tacis. Natuurlijk betekent dit niet noodzakelijkerwijs dat tegen het einde van dit decennium aan alle behoeften op het gebied van hervorming van het hoger onderwijs is voldaan, met name niet in de Tacis-landen. De verschillen in vooruitgang ten aanzien van de eisen voor toetreding zouden er zelfs in de geassocieerde Phare-landen toe kunnen leiden dat er ook na 1999 in sommige daarvan nog steeds behoeften op het gebied van onderwijs en opleiding resteren, waaraan Tempus een waardevolle bijdrage zou kunnen leveren. De omvang van de uitdagingen die de hervormingen voor de Tacis-landen betekenen, maakt het waarschijnlijk dat er in het volgende decennium nog een belangrijke rol voor Tempus is weggelegd. 32 ISSN 0254-1513 COM(96) 197 def. DOCUMENTEN NL 16 11 Catalogusnummer : CB-CO-96-206-NL-C ISBN 92-78-03552-1 Bureau voor officiële pubUkaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg 33