title: GEMEENSCHAPPELIJK CENTRUM VOOR ONDERZOEK - JAARVERSLAG 1995

eurovoc_concepts:
Joint Research Centre
activity report
research policy
research programme

text: „. *„. I COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 17. 04. 1996 COM(%) 158 def. GEMEENSCHAPPELIJK CENTRUM VOOR ONDERZOEK JAARVERSLAG 1995 (door de Commissie ingediend) VOORWOORD Krachtens Artikel 7 van de beschikking van de Raad van 15 december 1994 tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, met inbegrip van demonstratie, uit te voeren voor de Europese Gemeenschap, enerzijds door het GCO, anderzijds door middel van activiteiten in een concurrentieel kader ter wetenschappelijke en technische ondersteuning van het communautaire beleid (1995-1998) (94/918/EG); Artikel 7 van de beschikking van de Raad van 15 december 1994 tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, met inbegrip van demonstratie, uit te voeren door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek voor de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (1995-1998) (94/919/Euratom); Artikel 5 van de beschikking van de Raad van 29 april 1992 tot vaststelling van een door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek voor de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie uit te voeren aanvullend onderzoekprogramma gedurende de periode 1992-1995 (92/275/Euratom); zendt de Commissie een jaarverslag over de tenuitvoerlegging van de activiteiten van het GCO toe aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité. Met het bijgevoegde document wordt aan deze verplichting voldaan wat de verslaglegging over de GCO-activiteiten in 1995 betreft en tegelijkertijd bijgedragen aan de verslaglegging over communautaire OTO (onderzoek en technologische ontwikkeling) activiteiten krachtens artikel 130P van het EG-Verdrag. Dit jaarverslag gaat vergezeld van de opmerkingen van de Raad van beheer. yi OPMERKINGEN VAN DE RAAD VAN BEHEER OVER HET JAARVERSLAG VAN HET GCO OVER 1995 1995 - HET EERSTE JAAR MET EEN ANDERE ROL 1995 is voor het GCO een belangrijk jaar geweest. Dit was het jaar waarin het GCO, zoals door de Raad, het Parlement en de Commissie in 1994 was overeengekomen, daadwerkelijk een andere rol te vervullen kreeg. Deze andere rol van het GCO impliceert een grotere verscheidenheid aan concurrerende activiteiten dan voorheen; met ingang van 1995 kan het GCO op gelijke voet met zijn nationale partners uit het onderzoek en de industrie deelnemen aan communautaire programma's. Zoals uit dit verslag blijkt, heeft het GCO dynamisch ingespeeld op deze nieuwe uitdaging; wat de programma's voor gezamenlijke rekening betreft heeft het samen met zijn partners in de Lid-Staten van de Europese Unie en andere met de programma's geassocieerde landen veelbelovende resultaten geboekt in de concurrentieslag. Er zijn ook goede resultaten geboekt voor de andere soorten concurrerende activiteiten. Het is vermeldenswaard dat het GCO ondanks de in 1995 ingevoerde nieuwe soorten concurrerende activiteiten de werkzaamheden voor derden in vergelijking met voorgaande jaren op hetzelfde niveau wist te handhaven. In deze nieuwe situatie waren voor de deelname aan concurrerende activiteiten in 1995 voorlopige streefcijfers vastgesteld; de Raad van beheer stelt met voldoening vast dat deze streefcijfers over het algemeen zijn overtroffen. De concurrerende activiteiten zijn slechts één element van de werkzaamheden van het GCO. Een ander element wordt gevormd door institutioneel onderzoek en technische ondersteuning voor sectorieel beleid van de Unie, met name op het gebied van milieu, energie, landbouw en industrie. De Raad van beheer stelt met voldoening vast dat het GCO voortdurend tracht aan de wensen van de klanten tegemoet te komen. Wat de onderzoekactiviteiten betreft, betekent dit dat er een welkome stimulans is om nuttige resultaten voor de industrie en de samenleving te produceren. In het rapport wordt hiervan een aantal voorbeelden gegeven. De Raad van beheer blijft er bij het centrum op aandringen de noodzakelijke tendens in de richting van een meer op output gericht GCO voort te zetten en de vooruitzichten op commercialisering van de onderzoekresultaten te verbeteren. Op grond van de regelmatige evaluaties van het GCO is de Raad van beheer overtuigd van de over het algemeen hoge kwaliteit van de GCO-werkzaamheden en de toenemende relevantie voor de behoeften in het kader van beleid van de Europese Unie. De Raad van beheer sprak reeds vorig jaar zijn verwachtingen uit voor de ontwikkelingen van het GCO vanaf 1995. Een van de maatregelen die de Raad van beheer heeft genomen om de activiteiten van het GCO beter te kunnen volgen was een herstructurering van de subcomités om de instituten van het GCO in meer detail te kunnen volgen. Voorts wordt getracht criteria vast te stellen om de prestaties te meten en de kwaliteit te beoordelen. EVALUTATIES VAN HET GCO Bij de adviezen aan het GCO in de loop van het jaar heeft de Raad van beheer zich gebaseerd op de aanbevelingen die waren gedaan in de evaluaties van het GCO en de instituten door externe, onafhankelijke deskundigen aan het eind van de vorige programmaperiode, 1992-1994. De Raad van beheer, die kennis heeft genomen van dit gehele pakket aanbevelingen, stelt vast dat de leiding van het GCO de uitvoering ervan met kracht ter hand heeft genomen. Hierbij wordt aangetekend dat een aantal 1 <K. nuttige aanbevelingen, met name in verband met administratieve kwesties en personeelsbeleid, om redenen die buiten de zeggenschap van het GCO vallen nog niet zijn opgevolgd. REGELS WAARAAN HET GCO ONDERWORPEN IS - PERSONEELSKWESTIES De Raad van beheer blijft erop aandringen dat het GCO volledig in staat wordt gesteld zo te functioneren dat de in de conclusies van de Raad van april 1994 aangegeven verandering van werkmethodes kan worden gerealiseerd. Dit kan betekenen dat de regels en voorschriften voor de GCO-activiteiten verder moeten worden aangepast en dat het GCO binnen de Commissie een andere status moet krijgen. Dit moet tevens leiden tot meer flexibiliteit in budgettaire en financiële aangelegenheden naast de gesignaleerde vooruitgang in verband met de financiële beheerssystemen. De Raad van beheer heeft zijn standpunten ten aanzien van deze belangrijke kwesties meegedeeld aan de commissaris voor onderzoek, mevrouw Cresson. Aan het eind van het jaar is de Raad van beheer in kennis gesteld van de plannen om het GCO op korte termijn meer autonomie binnen de Commissie te geven en van andere geplande organisatorische veranderingen. Als een eerste stap zal het GCO begin 1996 de status van afzonderlijk directoraat-generaal krijgen (besluit van 16 januari 1996). De Raad van beheer heeft met de commissaris tevens aspecten van het personeelsbeleid besproken en zal de gevolgen voor het GCO van het nieuwe beleid van de Commissie inzake personeel onder de onderzoeksbegroting van de Unie nauwlettend volgen. Net als veel andere Europese onderzoekinstituten heeft het GCO een leeftijdsopbouw van het personeel die ertoe zal leiden dat in de komende paar jaar veel vacatures ontstaan. In 1995 zijn vijf posten van instituutsdirecteuren vrijgekomen. Op voordracht van de Raad van beheer heeft de Commissie inmiddels vier directeuren benoemd, terwijl de vijfde post nog vacant is. De Raad van beheer heet de vier nieuwe directeuren, die medio 1995 hun opwachting aan het GCO maakten, weikomen. VERSPREIDING VAN INFORMATIE OVER HET GCO In verband met de veranderde rol van het GCO is het zaak dat alle betrokken partijen op nationaal niveau meer informatie over GCO-activiteiten ontvangen. In dit verband hebben in 1995 leden van de Raad van beheer samen met het GCO ervoor gezorgd dat de reeks GCO-informatiedagen en presentaties van GCO-activiteiten in de Lid-Staten is voortgezet met als doel meer samenwerking tussen nationale onderzoeklaboratoria, universiteiten, bedrijven en het GCO te bevorderen. Om een goede coördinatie tussen de GCO-onderzoekactiviteiten en andere aanverwante onderzoekactiviteiten in de kaderprogramma's van de Gemeenschap tot stand te brengen, hebben leden van de Raad van beheer samen met vertegenwoordigers van het GCO deelgenomen aan vergaderingen van de programmacomités van de Gemeenschap. Deze gedachtenwisselingen die inzake de GCO-programma's zijn vermeld, dienen in 1996 te worden geïntensiveerd en uitgebreid tot alle relevante programma-activiteiten. in de beschikkingen van de Raad STRATEGIE Om de taakstelling van het GCO wat betreft het uitvoeren van door de klant gestuurd onderzoek van de hoogste kwaliteit en integriteit ter ondersteuning van communautair beleid te kunnen uitvoeren, is er een duidelijke langetermijnstrategie voor het GCO en de GCO-instituten vereist. De Raad van beheer heeft eind 1995 overeenstemming bereikt over een bijgestelde GCO-strategie en heeft overleg gepleegd over de strategie voor de instituten die als leidraad moet dienen voor de huidige en toekomstige activiteiten van het centrum. Een van de in het strategiedocument van 1995 aangegeven maatregelen betreft het uitgebreider gebruik maken van prestatie-indicatoren om de ontwikkeling van het GCO te steunen. INSTITUUT TECHNOLOGISCHE PROGNOSE (IPTS) In zijn opmerkingen over het jaarverslag over 1994 vermeldde de Raad van beheer de verhuizing van dit instituut naar Sevilla en de geplande werkzaamheden. De Raad van beheer heeft met voldoening kennis genomen van het nieuwe werkprogramma voor het IPTS dat in 1995 is opgesteld en door de Commissie is onderschreven. Bovendien spreekt de Raad van beheer zijn waardering uit voor de inwijding van de belangrijke waarnemingspost voor technologie door de commissaris, mevrouw Cresson, in bijzijn van de voorzitter van de Raad van beheer, die met nadruk heeft gewezen op de samenwerking die het IPTS in de Lid-Staten en met het Europees Parlement tot stand heeft gebracht. HOGE-FLUXREACTOR 1995 was het laatste jaar van het aanvullend EURATOM-programma voor de hoge-fluxreactor (HFR) te Petten (NL). In de loop van het jaar is op alle niveaus overlegd over de toekomst van de hoge-fluxreactor en het voorgestelde nieuwe meerjarenprogramma dat in 1996 van start moet gaan. In verband hiermee is het management van de faciliteit volledig doorgelicht en is een krachtige aanzet gegeven tot een meer direct commercieel gebruik van een groot deel van de capaciteit met de daaraan verbonden verbetering van efficiency en economie. WOORD VAN DANK De Raad van beheer is zeer erkentelijk voor de contacten die hij het afgelopen jaar mocht hebben met de commissaris voor onderzoek, mevrouw Cresson, en ziet verder overleg over de ontwikkeling van de strategie voor het GCO vol verwachting tegemoet. Voorts heeft de Raad van beheer grote waardering voor de grote inzet waarmee de directeur-generaal, zijn directeuren en het voltallige GCO-personeel de uitdagingen tegemoet treden. GEMEENSCHAPPELIJK CENTRUM VOOR ONDERZOEK JAARVERSLAG 1995 Verslag van de Commissie 1. HET GCO IN 1995 INHOUD 1. 1 INSTITUTIONELE ACTIVITEITEN: SPECIFIEKE ONDERZOEK PROGRAMMA'S VAN HET GCO 1. 1. 1 Institutionele onderzoekactiviteiten 1. 1. 2 Institutionele wetenschappelijke en technische ondersteuning van communautair beleid 1. 2 CONCURRERENDE ACTIVITEITEN Deelname aan werkzaamheden voor gezamenlijke rekening - 8 10 10 15 19 19 Concurrerende wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten. 19 Andere concurrerende activiteiten buiten de kaderprogramma's Onderzoek onder contract Aanvullend programma voor de HFR 1. 3 INFORMATIEDAGEN - PUBLIKATIES EN CONFERENTIES 1. 4 PERSONEEL 1. 5 FINANCIËN 2. ACTIVITEITEN VAN DE GCO-INSTITUTEN IN 1995 - 2. 1 HET INSTITUUT REFERENTIEMATERIALEN EN-METINGEN 2. 2 HET TRANSURANENINSTITUUT 2. 3 HET INSTITUUT GEAVANCEERDE MATERIALEN 2. 4 HET INSTITUUT SYSTEEMENGINEERING EN INFORMATICA 2. 5 HET INSTITUUT MILIEUZAKEN 2. 6 HET INSTITUUT TELEDETECTIETOEPASSINGEN 2. 7 HET INSTITUUT BEVEILIGINGSTECHNOLOGIE 2. 8 HET INSTITUUT TECHNOLOGISCHE PROGNOSE Bijlage 1 Bijlage 2 5 20 20 21 21 22 24 26 26 29 32 35 40 45 48 51 55 58 GEMEENSCHAPPELIJK CENTRUM VOOR ONDERZOEK Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek is het door de Europese Commissie opgerichte gemeenschappelijke onderzoeklaboratorium van de Europese Unie met hoofdkwanier in Brussel. De vijf vestigingen in België, Duitsland, Italië, Nederland en Spanje bieden onderdak aan acht verschillende instituten die elk op hun eigen gebied gespecialiseerd zijn. Deze instituten zijn: IRMM Instituut referentiematerialen en -metingen GEEL (B) ITU IAM ISEI EI IRSA 1ST IPTS Transuraneninstituut KARLSRUHE (D) Instituut geavanceerde materialen PETTEN (NL) en ISPRA (I) Instituut systeemengineering en informatica ISPRA (I) Instituut milieuzaken Instituut teledetectietoepassingen Instituut beveiligingstechnologie ISPRA (I) ISPRA (I) ISPRA (I) Instituut technologische prognose SEVILLA (E) De doelstelling van het GCO is het bevorderen en uitvoeren van door de klant gestuurd onderzoek van de hoogste kwaliteit en integriteit ter ondersteuning van communautair beleid. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, dat onlosmakelijk is verbonden met het communautaire stelsel voor onderzoek en technologische ontwikkeling, levert een bijdrage aan het communautaire onderzoekbeleid, met name in die sectoren waar het over bijzondere, zo niet unieke, bekwaamheden beschikt en op gebieden waarop het neutrale karakter van het centrum essentieel is voor de wetenschappelijke en technische ondersteuning van het communautaire beleid. Deze institutionele werkzaamheden worden verricht in het kader van de specifieke programma's voor het GCO die door de Raad worden vastgesteld en uit de begroting van de Europese Unie worden gefinancierd. Bovendien houdt het GCO zich steeds meer bezig met concurrerende werkzaamheden, d. w. z. dat het centrum samen met de industrie, onderzoekorganisaties en universiteiten in de Lid-Staten of geassocieerde landen op basis van normale concurrentiebeginselen deelneemt aan communautaire programma's, waaronder werkzaamheden voor gezamenlijke rekening in het kader van de kaderprogramma's, en zijn diensten tegen betaling aan diverse klanten aanbiedt. Eind 1995 telde het GCO 1. 786 statutaire personeelsleden. Bij dit aantal moeten nog 319 wetenschappers worden opgeteld die in het centrum actief waren en die door het GCO betaald werden in het kader van diverse regelingen voor gastwetenschappers. De globale financiële toewijzigingen aan het GCO bedroegen in 1995 waren Lichtjes Lager dan 258 Mioecu. In dit jaarverslag wordt een algemeen overzicht gegeven van de activiteiten van het GCO in 1995. De lezers kunnen meer bijzonderheden vinden in de jaarverslagen van de acht instituten. Het GCO publiceert ook talrijke wetenschappelijke rapporten en artikelen in wetenschappelijke tijdschriften, presenteert artikelen op conferenties en organiseert workshops, symposia en conferenties om grotere bekendheid te geven aan de behaalde wetenschappelijke resultaten (al deze rapponen worden vermeld in het Publication Bulletin dat ieder jaar verschijnt). 1. HET GCO ÏN 1995 1995 EEN BELANGRIJK JAAR 1995 was voor het GCO het eerste jaar van een nieuwe aanpak. Deze aanpak was door de Raad van de Europese Unie, het Europees Parlement en de Europese Commissie uitgestippeld in overleg dat in 1994 resulteerde in besluiten inzake de kaderprogramma's voor communautaire werkzaamheden op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie en de daaropvolgende beschikkingen inzake de specifieke onderzoekprogramma's ter uitvoering van de kaderprogramma's. Hiertoe behoren twee specifieke onderzoekprogramma's voor het GCO voor de periode 1995-1998, een voor de EG (Europese Gemeenschap) en een voor de EGA (Europese Gemeenschap voor Atoomenergie). Overeenkomstig de conclusies van de Raad van 26 april 1994 betreffende de rol van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek heeft het centrum in 1995 zowel institutionele activiteiten als concurrerende activiteiten ondernomen. De institutionele wetenschappelijke en technische ondersteuning voor communautair beleid. De concurrerende activiteiten omvatten deelname aan werkzaamheden voor gezamenlijke rekening in de kaderprogramma's, concurrerende ondersteunende maatregelen voor diensten van de Commissie die voor de diverse takken van het beleid van de Unie verantwoordelijk zijn, concurrerende activiteiten buiten de kaderprogramma's van de Gemeenschap en werkzaamheden onder contract voor externe derden. institutionele activiteiten omvatten institutioneel onderzoek en Bovendien was 1995 het jaar waarin de nieuw aangetreden Commissie nieuwe initiatieven startte om betere betrekkingen tussen de industrie en het onderzoek tot stand te brengen. In dit verband heeft het Commissielid voor Onderzoek, mevrouw Cresson, krachtig benadrukt dat de onderzoekresultaten van het GCO meer moeten worden gecommercialiseerd en dat meer bekendheid moet worden gegeven aan de activiteiten van het GCO. Tenslotte was 1995 het jaar van de uitbreiding van de Europese Unie. De drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en Zweden) hadden in het kader van de EER-overeenkomst (Europese Economische Ruimte) ook in 1994 al deelgenomen aan de werkzaamheden van het GCO. In EER-verband kon in 1995 de samenwerking van het GCO met IJsland, Liechtenstein en Noorwegen worden voortgezet. INSTITUTIONELE ACTIVITEITEN Met de institutionele activiteiten van het GCO is op een aantal gebieden bijgedragen aan de doelstellingen van het vierde kaderprogramma voor de EG en de kaderprogramma's voor de EGA: Informatie en communicatietechnologie (informatietechnologie), Industrietechnologie(industrie-enmateriaaItechnologie, metingen en proeven), Milieu (milieu en klimaat), Biowetenschappen en biotechnologie (landbouw en visserij, met inbegrip van agro -industrie, levensmiddelentechnologie, bosbouw enplattelandsontwikkeling), Niet-nucleaire energie, Gericht sociaal-economisch onderzoek, Veiligheid van kernsplijting en Kernfusie. NIEUWE UITDAGINGEN: CONCURRERENDE ACTIVITEITEN Nadat in 1994 al met uitgebreide voorbereidingen was begonnen, wist het GCO in 1995 in te spelen op de nieuwe mogelijkheden voor concurrerende activiteiten. Samen met partners uit de industrie, onderzoekcentra en universiteiten in de gehele Unie en geassocieerde landen zijn naar aanleiding van de eerste uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor de nieuwe kaderprogramma's meer dan 300 voorstellen ingediend, waarvan 28% is geselecteerd. Tevens heeft het GCO voorstellen ingediend voor concurrerende ondersteunende activiteiten en voor communautaire programma's buiten de kaderprogramma's, zoals PHARE en TACIS, waar contracten werden binnengehaald voor werkzaamheden op het gebied van de nucleaire veiligheid in Midden- en Oost-Europa, Rusland en andere nieuwe onafhankelijke staten (NOS). Om op deze nieuwe mogelijkheden in te kunnen haken moest het GCO intensieve marketingactiviteiten ontplooien. Een en ander werd mogelijk gemaakt door een reeks juridische, financiële, budgettaire en administratieve besluiten van de instellingen van de Gemeenschap (Raad, Parlement, Commissie). Deze betroffen onder meer de nodige amendementen op het financieel reglement voor de begroting van de Europese Unie, die in september 1995 zijn vastgesteld. Ook de contractuele werkzaamheden voor externe derden waren aanzienlijk en in 1995 werden nieuwe contracten gesloten voor meer dan 18 miljoen ecu. BEZOEK VAN DE COMMISSARIS Op 20 juli 1995 heeft Commissaris Cresson haar eerste bezoek aan het GCO gebracht. Zij heeft eerst de instituten te Ispra bezocht, vervolgens het ITU in Karlsruhe in september en het IPTS in Sevilla in december. In het IPTS heeft mevrouw Cresson de nieuwe functie van het instituut als waarnemingspost voor technologie ingewijd. In haar toespraken tot het personeel tijdens deze bezoeken moedigde zij het GCO aan zijn doelstellingen op het vlak van onderzoek en technologische ontwikkeling in Europa te blijven nastreven. Zij beschreef de standpunten van de Commissie inzake de bijdragen die het GCO kan leveren tot het beleid van de Unie en inzake de betrokkenheid bij concurrerende activiteiten. In 1995 heeft de Commissie meegedeeld dat zij een aantal taks forces voor industrieel onderzoek had opgericht: de nieuwe generatie vliegtuigen, multimediale educatieve software, de auto van morgen, vaccins en virusziekten, de trein van de toekomst, intermodaliteit en interoperabiliteit van het vervoer, maritieme systemen van de toekomst en milieutechnologie voor waterbeheer. Aan de meeste van deze task forces is deelgenomen door GCO-personeel. Tegelijkertijd heeft de leiding van het GCO gewerkt aan een heroriëntatie van de institutionele onderzoekgebieden binnen het GCO om het onderzoek beter te laten aansluiten bij de nieuwe prioriteiten van de Commissie. NIEUWE DIRECTEUREN In de loop van het jaar hebben vier GCO-instituten, ISEI, EI, IRSA en IAM, een nieuwe directeur gekregen, op advies van de Raad van beheer door de Commissie benoemd. COMMUNICATIE Om de contacten tussen het GCO en de industrie, onderzoekcentra en universiteiten te verbeteren, zijn er op initiatief van leden van de Raad van beheer informatiedagen georganiseerd in Londen, Athene, Kopenhagen, Milaan en Wenen. Hier werden de instituten gepresenteerd en werden workshops gehouden over nieuwe samenwerkingsperspectieven. Ook hebben leden van het GCO-management en andere personeelsleden in de Lid-Staten een reeks seminars gegeven over GCO-activiteiten in het algemeen en activiteiten om concrete samenwerking met industrie en onderzoek op nationaal of regionaal niveau te stimuleren in het bijzonder. Voorts zijn er informatieactiviteiten ontplooid in de richting van andere diensten van de Commissie in de vorm van onder andere een newsletter en gerichte seminars om meer bekendheid te geven aan het feit dat het GCO steun kan verlenen ten behoeve van het beleid van de Unie. STRATEGIE In de programmaperiode 1995-1998 zal het GCO enerzijds voortbouwen op de ervaring die in de vorige programmaperiode is opgedaan en anderzijds trachten een antwoord te vinden op de uitdagingen waarvoor de Europese industrie zich als gevolg van de snelle en onophoudelijke veranderingen op de wereldmarkten geplaatst ziet en op de nieuwe eisen die aan de Europese Unie worden gesteld. Hierbij zal de nadruk liggen op het commercialiseren van onderzoekresultaten die voor de industrie en de samenleving van belang zijn. In dit verband organiseert het GCO ieder jaar een aantal conferenties, workshops en seminars in zijn vijf Europese vestigingen. Het aantal bezoekers is een duidelijke afspiegeling van de voortdurende belangstelling van de wetenschappelijke gemeenschap voor de bijdragen van het GCO op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. Om de door de Raad, het Parlement en de Commissie vastgesteld nieuwe benadering van het GCO te consolideren hebben de Raad van beheer en het management van het GCO in de loop van het jaar strategieën uitgewerkt voor de acht instituten en voor het GCO als zodanig. Hierbij is de nadruk gelegd op door de klant gestuurd onderzoek van hoge kwaliteit dat voor de Europese Unie van werkelijk nut is, dat efficiënt wordt uitgevoerd en dat de mogelijkheid biedt om flexibel in te spelen op veranderende behoeften op de markt. De activiteiten van het GCO leiden ertoe dat er contacten worden gelegd tussen teams in Lid-Staten die zich qua wetenschappelijke en technologische ontwikkeling op verschillende niveaus bevinden. Zodoende wordt bijgedragen tot meer samenhang tussen laboratoria en onderzoekinstituten in alle regio's van de Gemeenschap. 1. 1. INSTITUTIONELE ACTIVITEITEN: SPECIFIEKE ONDERZOEKPROGRAMMA'S VAN HET GCO De belangrijkste taak van het GCO bestond in 1995 uit het leveren van een bijdrage aan de uitvoering van de specifieke programma's van het GCO in de kaderprogramma's van de Gemeenschappen in het eerste uitvoeringsjaar ervan. Deze bijdrage werd geleverd in de vorm van institutionele onderzoekactiviteiten en institutionele wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten voor de diensten van de Commissie. 1. 1. 1. Institutionele onderzoekactiviteiten In 1995 vormden institutionele onderzoekactiviteiten 73% van de institutionele activiteiten van het GCO; zij vinden plaats in het kader van de volgende programma's: • Het programma Industrie- en materiaaltechnologie wordt uitgevoerd door het Instituut geavanceerde materialen (IAM). De activiteiten omvatten onderzoekprojecten op het gebied van geavanceerde materialen, oppervlaktetechnologie, nieuwe milieuvriendelijke materialen en niet-destructieve beproevingstechnieken voor de inspectie van onderdelen van industriële constructies. • Het programma Metingen en proeven omvatte onderzoekprojecten betreffende referentiemetingen en -materialen, die werden uitgevoerd door het Instituut referentiematerialen en -metingen (IRMM); en onderzoekprojecten betreffende de beoordeling van de betrouwbaarheid van constructies, die werden uitgevoerd door het Instituut beveiligingstechnologie (1ST). Het programma Milieu en klimaat bestond uit onderzoekprojecten betreffende lucht-, bodem- en watervervuiling en vervuiling door afval, die zijn uitgevoerd door het Instituut milieuzaken (EI); projecten in verband met de geleidelijke opbouw van een gedecentraliseerd Europees gegevensbeheer- en toepassingen van teledetectietechnieken, die zijn uitgevoerd door het Instituut teledetectietoepassingen (IRSA); en projecten betreffende industriële risico's die zijn uitgevoerd door het Instituut beveiligingstechnologie (1ST) en het Instituut systeemengineering en informatica (ISEI). voor het Centrum voor aardobservatie en informatiesysteem 10 • Het programma Niet-nucleaire energie bestond uit onderzoekprojecten betreffende materialen voor schone technologie, die zijn uitgevoerd door het Instituut geavanceerde materialen (IAM) en projecten Instituut betreffende de standaardisatie van fotovoltaïsche systemen, uitgevoerd door het systeemengineering en informatica (ISEI). • Het programma Veiligheid van kernsplijting omvatte een aantal onderzoekactiviteiten die varieerden van reactorveiligheid, onderzocht door het Instituut beveiligingstechnologie (1ST), het Instituut systeemengineering en informatica (ISEI) en het Instituut geavanceerde materialen (IAM) tot onderzoekactiviteiten op het gebied van nucleaire veiligheidscontrole en splijtstofbeheer, uitgevoerd door het Instituut beveiligingstechnologie (1ST), het Instituut systeemengineering en informatica (ISEI) en het Transuraneninstituut (ITU). Het ITU heeft onderzoek verricht aan splijtstoffen en actiniden. • Het programma Beheerste thermonucleaire fusie (technologie en veiligheid) is uitgevoerd door het Instituut beveiligingstechnologie (1ST), het Instituut systeemengineering en informatica (ISEI) en het Instituut geavanceerde materialen (IAM). • Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek omvat de functie van waarnemingspost voor wetenschap en technologie en verkennende werkzaamheden, activiteiten van het Instituut technologische prognose (IPTS). De rol van het instituut is in de eerste plaats het bijeenbrengen van de beschikbare bijdragen van deskundigen, consultants, onderzoekorganisaties en instituten in de Lid-Staten en indien mogelijk in derde landen, ten einde deze neutraal en grondig te analyseren, verwerken en integreren met als hoofddoel duidelijke tendensen of gewenste acties naar voren te brengen in een vorm die voor de besluitvormers bruikbaar is. In deel twee van dit document wordt verslag uitgebracht over het verloop van deze onderzoekactiviteiten in 1995 per instituut. Een aantal belangrijke resultaten verdient het evenwel om hier afzonderlijk te worden vermeld om duidelijk te maken hoe het institutionele onderzoek het GCO in staat stelt wetenschappelijke kennis te ontwikkelen en gespecialiseerde installaties te verwerven waarmee het een waardevolle bijdrage kan leveren aan de voortgang van de wetenschap, wetenschappelijke evaluaties kan verrichten, know how en deskundigheid kan verspreiden op gebieden waar nieuwe innovatieve toepassingen van belang kunnen zijn, wetenschappelijke samenwerking binnen geheel Europa kan coördineren en soms rond zijn eigen faciliteiten Europese wetenschappelijke netwerken kan opzetten. • Nieuwe activiteiten waarmee waardevolle bijdragen worden geleverd aan wetenschap en technologie ten behoeve van de Europese industrie: Het IAM-Petten heeft een nieuw composietmateriaal, vervaardigd van een siliciumnitridematrix versterkt met lange siliciumcarbidevezels, ontwikkeld door gebruik te maken van vloeistofinfiltratie gevolgd door sintering. Onderzoek van de mechanische eigenschappen heeft aangetoond dat zowel de sterkte als de taaiheid van de als zodanig brosse siliciumnitridematrix dank zij de verzelversterking aanzienlijk toenemen. Dit berust grotendeels op de vorming van zwakke interfase grenslagen (de SiC-vezels worden typische voorgecoat met een 400 mm dikke spannings-verplaatsingskrommen zien voor composieten met en zonder een interfase; de composiet met gecoate vezels levert veel betere prestaties dan de composiet met ongecoate vezels. Deze nieuwe composiet is een belangrijke kandidaat voor hoge-temperatuurtoepassingen van constructiedelen in een aantal geavanceerde industriële toepassingen zoals gasturbines. laag pyrolitisch koolstof). Figuur 1 laat de In het kader van een netwerk is een project opgezet voor de synthese van koolstofnitride, een nieuw produkt. De doelstellingen van het project waren: vaststellen van de thermische, optische, mechanische en tribologische eigenschappen van. het materiaal en beoordelen van de functionele kenmerken voor industrieel gebruik in optische toepassingen, magneetgeheugens, hard disk-technieken en geavanceerde mechanische componenten. 22 onderzoekinstituten en 11 industriële partners uit 9 verschillende landen 11 hebben belangstelling voor het netwerk getoond. De oq>erimentele bijdrage van het IRMM zal worden gevormd door het karakxsriseren van het mariaal met nucleaire rrchnirkm Het IRMM zal de analyse van materiaallagen voor de lichte elementen (H, B, C N, O) verrichten met bundels geladen deeltjes van de 7 MV Van de Graaff-versneller. Er zullen analyses worden verricht met behulp van kernreacties van koolstof en stikstof ((d,p)-reacties) en achterwaartse Rutherford verstrooiing. too 700 + 600 + -. 5 00 + SiOSitN, compositie OJ Vcrpluuing (mm) 06 B«ipr. Mia|. ,crp|uuMckr. «mnc v. a Si. N, versterkt met SiC vczeta mei m x. «Jrr c. «mC v*n pvr. ^Nuch k. *t. r F15. I • SfwnnMig-vcq>l»jumjkrti«wnr« • C - r t r ty «fONF. RA (F> Het GCO heeft spin-offs van zijn onderzoekactiviteiten benut op gebieden waar wellicht nieuw communautair beleid kan worden ontwikkeld: Zo bouwt de Europese Commissie samen met de Lid-Staten het beleid inzake natuurrampen uit, met name wat betreft het bewaken en voorkomen van overstromingen. Overstromingen vormen een grote bedreiging in veel regio's van zowel Noord- als Zuid-Europa. De stroomgebieden die moeten worden bewaakt, bestrijken meer dan één land. De uitwisseling van kennis tussen de Lid-Staten op het vlak van preventie en bewaking kan dan ook positieve resultaten opleveren, zelfs voor gebeurtenissen als plotselinge overstromingen die alleen plaatselijke gevolgen hebben. Het IRSA heeft een database gestan met uniforme gegevens over het bodemgebruik voor het grootste deel van Europa, die zijn verkregen met teledetectietechnieken. Er kunnen geharmoniseerde digitale terreinmodellen worden verkregen met een bemonstering van 20 keer 20 m ruimtelijk en een hoogteresolutic van 6-7 m afkomstig van optische sensoren zoals SPOT. Om een hogere nauwkeurigheid te bereiken worden nieuwe technieken ontwikkeld die gebruik maken van microgolfsensoren. In specifieke projecten die voor specifieke gebruikers worden uitgevoerd, heeft het IRSA tevens deskundigheid opgebouwd op het gebied van hydrologische modellering. In een project genaamd WETLANDS is meer inzicht gekregen in de hydrologie van toevoergebieden (onderzoek in 1995 op twee locaties, in Engeland en Griekenland, in samenwerking met plaatselijke organisaties), zodat de effecten van grote voorgestelde veranderingen (bij voorbeeld het omleiden van een rivier of bouwen van een stuwdam) beter kunnen worden beoordeeld en betere strategieën voor het waterbeheer kunnen worden ontwikkeld. In een ander project, HYDRE, dat is opgezet voor een consortium van mediterrane regio's heeft het IRSA de evolutie en droogtestress van de vegetatie onderzocht. Geologisch gecodeerde informatie over het bodemgebruik is van groot belang om inzicht te krijgen in de afspoeling stroomopwaarts en de kwetsbaarheid stroomafwaarts. In bergstreken kunnen bossen 12 de afspoeling met een factor 10 vertragen ten opzichte van kale bodem. Het opstellen van modellen van de afspoeling met behulp van gegevens over het bodemgebruik is van belang voor overstromingswaarschuwingen tijdens risicoperiodes en voor het beoordelen van tegenmaatregelen. Het kan ook van belang zijn als besluiten moeten worden genomen zoals braak laten liggen of herbebossen van de bodem die indirecte gevolgen voor de overstromingen hebben. Het Instituut teledetectietoepassingen (IRSA) benut thans zijn eigen deskundigheid en de mogelijkheden van lopende institutionele onderzoekactiviteiten om de wetenschappelijke en technische capaciteiten te ontwikkelen om het nieuwe beleid van de Gemeenschap inzake overstromingen te ondersteunen. • Institutionele onderzoekactiviteiten hebben ook geleid tot spin-offs voor specifieke toepassingen. Twee interessante voorbeelden op het gebied van oppervlakte-engineering aan het Instituut geavanceerde materialen: In het kader van een Eureka-project onder leiding van het IAM (IPACERC-project) is een nieuwe techniek ontwikkeld voor de produktie van meerlagige coatings waarmee de erosiebestendigheid sterk is verhoogd (tot 500 keer). Deze coatings zullen toepassingen vinden in de luchtvaartindustrie, met name in helicoptermotoren. Technologie voor oppervlakte-engineering is met succes toegepast op biomaterialen, waarbij drie belangrijke resultaten zijn geboekt: verbetering van de integratie van protheses in levend weefsel (heup, tanden) dank zij biocompatibele coatings; vermindering van de slijtage van heupprotheses door oppervlakte-engineering van de bewegende delen van gewrichten; beperking van de vermenigvuldiging van bacteria op protheses door het aanbrengen van desinfecterende elementen op het oppervlak van de protheses. Deze activiteiten vinden plaats in samenwerking met medische instituten in Italië, Frankrijk en Duitsland. Beide voorbeelden laten zien hoe institutioneel onderzoek kan leiden tot toepassingen die nuttig zijn voor de industrie en de samenleving. Het institutionele onderzoek heeft het GCO in staat gesteld om over geheel Europa een web van wetenschappelijke samenwerking te spinnen. In het kader van bilaterale of multilaterale samenwerking heeft het GCO meer dan 800 relaties met verschillende partners tot stand gebracht, hoofdzakelijk binnen de Europese Unie maar ook in andere Europese landen, de VS en Japan. Figuur 2 geeft hiervan een overzicht. Tenslotte is het institutionele onderzoek een van de belangrijkste factoren geweest die het GCO in staat hebben gesteld om rond zijn eigen faciliteiten Europese wetenschappelijke netwerken op te zetten. Een sprekend voorbeeld hiervan kan worden gevonden op het gebied van de aardbevingsengineering: en I t a l i e) Ondanks belangrijke vorderingen op het gebied van de aardbevingsengineering en aardbevings- bestendig ontwerp in de afgelopen twee decennia hebben recente aardbevingen in Europa (bij voorbeeld Griekenland laten zien hoe kwetsbaar een ontwikkelde samenleving nog steeds is voor de gevolgen van aardbevingen, zowel wat menselijke als wat economische aspecten betreft. Onderzoek om deze kwetsbaarheid te verminderen, die in grote mate wordt bepaald door de reactie van constructies op aardbevingen, is dan ook zeker nodig. De Europese Unie beschikt al sinds jaren over een grote deskundigheid op het gebied van het aardbevingsbestendig ontwerpen van constructies en over gespecialiseerde faciliteiten om constructies aan aardbevingsproeven te onderwerpen, met name triltafels. In 1989 is op initiatief van het GCO de EASML (European Association of Structural Mechanics Laboratories) opgericht, waarna in 1992 de ELS A-reactiemuur in Ispra is geopend. Hiermee heeft het 13 onderzoek op net gebied van de aardbevingsengineering in Europa een nieuwe dimensie gekregen. Rond de nieuwe faciliteit zijn goed gecoördineerde projecten op comrmmauraTre schaal opgezet op het gebied van het aarbevingsbestendig ontwerpen van constructies. Momenteel nemen meer dan 20 gespecialiseerde laboratoria in de Lid-Staten samen met het GCO deel aan een groot programma van prenormatief onderzoek ter ondersteuning van Eurocode 8 (EC8). de voorlopige Europese normen voor het ontwerpen van civieltechnische bouwwerken in gebieden met seismische activiteit. Dit onderzoek, dat is opgezet op initiatief van DG Dl (Industrie) van de Commissie en met advies van de CEN-deskundigen die zich met EC8 bezighouden, heeft betrekking op de onderwerpen die met prioriteit moeten worden behandeld om de voorgestelde Europese regels voor aardbevingsbestendig ontwerpen te verbeteren en op nieuwe aspecten van aardbevingsengineering die in de huidige, voorlopige versie van de code onvoldoende aandacht krijgen. Voor de praktische uitvoering van dit project op communautaire schaal is de institutionele activiteit aan het ELS A een essentieel element dat het mogelijk maakt valideringsproeven uit te voeren aan modellen op grote en volle schaal van gebouwen en bruggen. «•90 («n>Mtrt|k 11M Hal ir 11 n IrMtnd *M Fig. 2 - GCO-samenwerking per land Even belangrijk is evenwel de grote steun die is verkregen van in de eerste plaats het programma Menselijk potentieel en mobiliteit (HCM) en. recenter, van het nieuwe programma van de Commissie inzake opleiding en mobiliteit van onderzoekers (TMR). Deze steun en de eigen institutionele financiering van het ELSA hebben het mogelijk gemaakt om twee onderzoeknetwerken op te zetten waardoor respectievelijk 18 en 11 Europese laboratoria met de ELS A-faciliteit van het GCO zijn verbonden. Bovendien is een aanzienlijke financiële bijdrage verkregen uit het hoofdstuk "Grote installaties" van de programma's HCM en TMR om onderzoekers toegang te verschaffen tot een consortium van laboratoria met triltafels (NTUA, Athene; ISMES, Bergamo; Universiteit van Bristol; LNEC. Lissabon: CEA, Saclay) en tot de ELS A-reactiemuur. Naast de projecten ter ondersteuning van Eurocode 8 werken organisaties uit de Lid-Staten die samen met het GCO zijn verenigd in de EASML, met het ELS A-team samen in werkzaamheden voor rekening, concurrerende ondersteunende activiteiten voor de Commissie en gezamenlijke werkzaamheden voor derden. De industrie is betrokken bij onderzoekactiviteiten die tot doel hebben nieuwe bouwtechnologie te ontwikkelen en te valideren en nieuwe materialen met een betere duurzaamheid voor nieuwe constructies en materialen voor reparaties en versteviging te introduceren. 14 Figuur 3 laat zien hoe de Europese samenwerking inzake aardbevingsengineering rond de ELS A-faciliteit in 1995 was opgezet 1. 1 «2 Institutionele wetenschappelijke en technische ondersteuning van communautair beleid Overeenkomstig de beschikkingen van de Raad van 15 december 1994 (vaststelling van de huidige, specifieke programma's van het GCO) heeft het GCO op verzoek van de betrokken diensten van de Commissie wetenschappelijke en technische ondersteuning verleend ten behoeve van het Unie-beleid. Deze wetenschappelijke en technische activiteiten vormden 27% van de institutionele activiteiten van het GCO. De ondersteunende activiteiten zijn klantgestuurd en dienen om op onpartijdig en neutrale wijze wetenschappelijke en technische vereisten te vervullen die voortvloeien uit de EG-richtlijnen, besluiten van de Commissie en de Raad en verplichtingen uit hoofde van het Euratom-verdrag. De opdrachtgever/uitvoerder (klant/contractant) relatie tussen de om ondersteuning vragende diensten van de Commissie en de instituten van het GCO wordt geconcretiseerd door het opstellen en ondertekenen van overeenkomsten inzake samenwerking tussen DG's. («Jcriick ('••aiurtctcftak ELS A-La Moratorium Structurele mechanica AariMievinftenginccring E' i. ^ ummj OptcMiintj n muhii«c« »•» j lmücrt<ickeu (TMR) jWcrkiaamhcücft | Werkzaamheden gezamenlijke *»"» gezamenlijke rekening <"•« Oeiiica l ' » S « f< ((Mc MnMiUm TlllUIÜl Alhcnc liCff. DMt Itiitttd I tttal. NI I I SA ivJtl EASML l'tMtaxan Att«ui<nM nt SiiuLtural MCCIUMLI lllnivcliticMeti A M M. M U IC U ni h. ief/<«l HfNV'l »l J*l • fc. k'l'tcl i. imÜL'f'>»'l •eilif tarul i iimllwi iH*k'i*H'ii"i*t|: MIJCIMCUM<"Ï l «. ' « k« tiHiiuiuiuuu» Iwtt. l ,. WH M » H U« lwtf-1 I PUTTtE Ondersteuning iiuiusirie i i. ulKfiiMiiiiinn iiuliillfk* " " " " " " " "s I t»W" X. ^» I I I * I. M H HU vNjiM>iialc/Kct»oiiale Instanties Ondersteuning Itou». liiiKoronr-S Simulant hiilpnutluVlen Opleiding police (•chruil nieuwe kinatef uien vi iHMiwicthiiniufie F I J. 3 • F. «mi|ioe v j i i i c i i - r r. i u i: ruiiil «U- K t. S. V - f j t i l t l r il in I WS Het algemene toezicht op deze GCO-diensten aan de andere directoraten-generaal van de Commissie is verzorgd door een officieel, bij besluit van de Commissie opgericht inter-DG-comité. Deze groep is in 1995 tweemaal bijeengekomen, waarbij de opkomst groot was. De taak is tweeledig: toezicht op de verrichte werkzaamheden om te zorgen voor een vlone uitwisseling van informatie over de activiteiten (in 1995 zijn meer dan 100 abstracts in verband met deze ondersteunende activiteiten aan alle DG's toegezonden) en planning van de activiteiten voor het komende jaar, rekening houdend met prioriteiten, nieuwe aanvragen en budgettaire beperkingen. 15 Deze wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten hingen samen met de volgende programma's van het kaderprogramma: Informatietechnologie, Milieu en klimaat, Landbouw en visserij, Gericht sociaal-economisch onderzoek en Nucleaire veiligheid en veiligheidscontrole. Tabel 1 laat zien hoe deze ondersteuning over de instituten van het GCO en de programma's van het kaderprogramma verdeeld was. De drie belangrijkste ondersteunende activiteiten van het GCO zijn: 1. GCO-steun voor het milieubeleid, die 46% van de begroting voor wetenschappelijke en technische ondersteuning vertegenwoordigt, biedt DG XI wetenschappelijke en technische bijstand voor de uitvoering van de wetgeving luchtverontreiniging, waterkwaliteit, chemisch afval, industriële risico's en nucleaire veiligheid. In december 1995 is de samenwerkingsovereenkomst tussen DG's voor de periode 1995-1998 ondertekend. Deze werkzaamheden maken deel uit van het vijfde milieu-actieprogramma van de EG en omvatten: inzake chemische vervuilende stoffen, - Het Europees Referentielaboratorium voor Luchtvervuiling (ERLAP - European Reference Laboratory for Air Pollution) dat bijzonder actief is geweest bij de harmonisatie van de huidige EG-richtlijnen inzake luchtvervuiling, bij de organisatie van kwaliteitsborgingsprogramma's en bij de ontwikkeling en validering van nieuwe monitoringtechnieken. - Het Europees Tracer Experiment (ETEX) waarin moet worden nagegaan in hoeverre modellen van de atmosfeer in staat zijn de evolutie van een wolk vervuilende stof in de atmosfeer in real time te voorspellen. ETEX is gezamenlijk gefinancierd door de EG, de Wereld Meteorlogische Organisatie (WMO) en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA). - Het Europees Bureau voor Chemische Stoffen (ECB) dat thans alle technische en wetenschappelijke taken verzorgt in verband met de kennisgeving van nieuwe chemicaliën, de risicobeoordeling van bestaande chemicaliën, de classificatie en etikettering en het toezicht op de invoer/uitvoer van gevaarlijke chemicaliën en testmethodes voor chemicaliën. - Het Europees Centrum voor de Validatie van Alternatieve Methoden (ECVAM) dat in samenwerking met zijn raadgevend comité criteria heeft opgesteld voor het vaststellen van de prioriteiten van het centrum. Tot de activiteiten behoorden de prevalidatie van protocollen voor tests zonder proefdieren, testen van de potentie en veiligheid van vaccins en geïntegreerde alternatieve benaderingen van toxiciteitsonderzoeken die waren gericht op door metabolisatie veroorzaakte toxiciteit en in vitro tests voor teratogeniteit in bloedvormend weefsel. - Het Europees Technisch Bureau voor Geneesmiddelen dat bij het EI is opgericht nadat een intentieverklaring was ondertekend door het Europees Bureau voor de Geneesmiddelenbeoordeling en het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. Dit bureau heeft vestigingen in zowel Londen als Ispra en maakt deel uit van de eenheid "Europees Technisch Bureau Geneesmiddelen" van het Instituut Milieuzaken van het GCO. Het houdt zich bezig met de ontwikkeling van technische systemen die nodig zijn voor de tenuitvoerlegging van de geneesmiddelenwetgeving van de Europese Unie. - Het Bureau voor de risico's van grote ongevallen ter ondersteuning van de "Seveso"-richtlijn. De activiteiten van het bureau hebben geleid tot: een tweede verslag over de lessen die kunnen worden geleerd uit aan de Commissie meegedeelde ongevallen; de verspreiding van een experimentele database van het documentatiecentrum inzake industriële risico's onder de bevoegde autoriteiten; en aanzienlijke vooruitgang van de werkgroepen die waren opgericht om richtsnoeren te verschaffen voor veiligheidsverslagen en systemen voor veiligheidsbeheer. 16 - Ondersteuning voor het uitwerken van methodes voor het antifraudebeleid van de EU (UCLAF). - Ondersteunende diensten voor het Alpine-observatorium (Alpine-verdrag) waarmee in 1995 is begonnen. Tevens verleent het GCO (EEA-Verordening 1210/90 van de Raad). institutionele ondersteuning aan het Europees Milieuagentschap 2. GCO-ondersteuning voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid, die 16,5% van de begroting voor wetenschappelijke en technische ondersteuning vertegenwoordigt. De samenwerkingsovereenkomst tussen DG's voor de periode 1995-1998 is op 17 juli 1995 ondertekend. De werkzaamheden vinden voornamelijk plaats op de volgende onderzoekgebieden: Tabel 1 - Institutionele W&T-ondersteunende activiteiten van het GCO Instituten IRMM ITU IAM ISEI EI IRSA 1ST IPTS Onderdelen kaderprogramma Informatietechnologie Veiligheid en betrouwbaarheid van systemen Milieu en klimaat Europees referentielaboratorium voor luchtvervuiling (ERLAP) Europees Bureau voor chemische stoffen (ECB) Europees centrum voor de validatie van alternatieve methodes (ECVAM) Ondersteuning Europees milieuagentschap (EEA) Kwaliteitscontrole van consumptiegoederen (Consumentenbeleid) • Alpine observatorium Industriële betrouwbaarheid: Grote ongevallen Veiligheid biotechnologie Analyse levensmiddelen ter ondersteuning van het industriebeleid Farmaceutisch informatienetwerk van de EG (ECPHIN) Methodes voor UCLAF Landbouw en visserij Teledetectie voor de landbouw Identificatie van dieren Europees bureau voor wijn, alcohol en gedistilleerd (BEVABS) Referentiemetingen en -materialen voor kwaliteits controle van levensmiddelen • Gericht sociaal-economisch onderzoek 17 • • • • • • • • • • • • • • • • Technologische prognoses Veiligheid van kernsplijting Europese netwerken voor veroudering van onderdelen en inspectietechnieken Ondersteuning veiligheidscontrole Euratom: Algemeen Ondersteuning veiligheidscontrole Euratom: Laboratoria ter plaatse en ECSAM Ondersteuning veiligheidscontrole IAEA • • • • • • • • • • Toepassing van teledetectie op landbouwstatistieken om methodes te ontwikkelen en te demonstreren om teledetectiegegevens op te nemen in de statistieken voor het bewaken van het landbouwareaal en de agrarische produktie in de EG. Bewaking en controle in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid: onderzoek en ontwikkeling van nieuwe teledetectietechnieken voor een betere bewaking en controle in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Tenuitvoerlegging van de communautaire wetgeving voor de wijnsector via het "Europees bureau voor wijn, alcohol en gedistilleerd" (BEVABS); er zijn ongeveer 4. 000 Europese NMR (Nuclear Magnetic Resonance) wijn datasets gevalideerd voor opslag in de desbetreffende databank. Onderzoek en ontwikkeling van nieuwe methodes voor betere identificatie van dieren om fraude tegen te gaan. Kwaliteitscontrole van levensmiddelen door de levering van gecertificeerde referentiematerialen en geschikte analyseprocedures en door rondzendproeven van laboratoria te organiseren en/of te coördineren. 3. GCO-ondersteuning voor nucleaire veiligheidscontrole (Veiligheidscontrole van Euratom - DG XVII, IAEA Veiligheidscontrole, ondersteunend programma DG I) die 32% van de begroting voor wetenschappelijke en technische ondersteuning vertegenwoordigt. De samenwerkingsovereenkomst tussen DG's voor de periode 1995-1998 zal naar verwachting begin 1996 worden ondertekend. De meeste werkzaamheden hebben betrekking op de volgende taken: - opleiding van inspecteurs, harmonisatie van methoden voor nucleaire veiligheidscontrole bij installaties in bedrijf, levering van de modernste uitrusting en referentieanalyses van monsters van nucleaire materialen; - ontwerpen van laboratoria die ter plaatse analyses voor de veiligheidscontrole uitvoeren op het terrein van opwerkingsfabrieken, zoals Sellafield en La Hague; routineanalyses van monsters van nucleaire materialen; studie in verband met de aanschaf en beproeving van belangrijke uitrusting, waaronder de bouw van twee analysekasten en de opleiding van analisten; - werkzaamheden in verband met niet-destructieve technieken voor gehaltebepaling, verzegeling en identificatie, bewakingstechnieken, beproeving van veiligheidscontroleapparatuur, gegevens verwerking, stralingsbescherming en opleiding. 18 Andere institutionele wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten hebben betrekking op: Veiligheid en betrouwbaarheid van informaticasystemen Analyse van levensmiddelen ter ondersteuning van het industriebeleid Kwaliteitscontrole van consumptiegoederen (Consumentenbeleid) Technieken voor de inspectie van verouderende nucleaire onderdelen ter ondersteuning van DG XI en DG XVII. Tabel 1 van bijlage 1 laat zien hoe deze ondersteunende activiteiten door de klant gestuurd worden en dienen om op onpartijdige en neutrale wijze wetenschappelijke en technische vereisten te vervullen die voortvloeien uit richtlijnen van de EG, besluiten van de Commissie en de Raad en verplichtingen uit hoofde van het Euratom-verdrag. Meer over de vooruitgang in deze programma 's is te vinden in hoofdstuk 2 over de activiteiten van de afzonderlijke GCO-instituten. 1. 2 CONCURRERENDE ACTIVITEITEN In 1988 zijn de werkzaamheden voor derden ingevoerd, d. w. z. werkzaamheden waarin het GCO op contractbasis onderzoek voor externe klanten verrichtte. Het doel was een maatstaf te creëren voor de relevantie en concurrentiepositie van het GCO, de technologieoverdracht naar de eindgebruikers te bevorderen en de Europese industrie en onderzoekwereld te laten profiteren van de gespecialiseerde faciliteiten en deskundigheid van het GCO. Dit was de eerste stap op weg naar een concurrentiegerichte benadering van het GCO. Tijdens het overleg in de Raad en het Europees Parlement over de besluiten inzake het vierde kaderprogramma en het Euratom-kaderprogramma werd de noodzaak benadrukt dat het GCO zijn streven naar een meer concurrerende aanpak op basis van een echte klant/contractant relatie voortzet en versterkt, zoals verklaard in de conclusies van de Raad betreffende de rol van het GCO van april 1994. Zoals de Raad opmerkte vergt de uitvoering van deze conclusies een aantal maatregelen en besluiten op juridisch, begrotings-, financieel en administratief vlak die in het ideale geval op 1 januari 1995 van kracht zouden moeten zijn. Het belangrijkste besluit betrof de wijziging van het financieel reglement. Aangezien aan het besluit van de Raad altijd een langdurige procedure voorafgaat, werd deze wijziging pas in september 1995 gerealiseerd. De bedoeling is dat deze overgang geleidelijk plaatsvindt; ongeveer 20% van de globale GCO-begroting voor 1995-1998 dient met concurrerende activiteiten te worden verdiend. Op 1 januari 1995 omvatten de concurrerende activiteiten van het GCO: Deelname aan werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, waarbij het GCO samen met partners in de Lid-Staten voorsteilen indient in het kader van uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, of bijdraagt aan voorstellen die door andere laboratoria voor de kaderprogramma's worden ingediend; Concurrerende wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten in het kader van het vierde kaderprogramma, waarbij het GCO kan reageren op specifieke verzoeken van de 19 directoraten-generaal van de Commissie, die op concurrerende grondslag worden toegewezen in een aanbestedingsprocedure; Andere concurrerende activiteiten buiten de kaderprogramma's, waarbij het GCO (alleen of als lid van een consortium) kan deelnemen aan verschillende door de Gemeenschap gefinancierde acties (bij voorbeeld PHARE, TACIS, bijstand aan ontwikkelingslanden, enz. ) en volgens een concurrerende benadering kan verzoeken om financiële bijstand van de Gemeenschap in verband met deze acties; Onderzoek onder contract, de hierboven vermelde oorspronkelijke werkzaamheden voor derden, die thans deel uitmaken van de totale GCO-portfolio van concurrerende activiteiten. Hoewel de voorbereidingen voor deze toename van concurrerende activiteiten al begin 1994 waren gestart, is 1995 voor het GCO een jaar geweest waarin al doende moest worden geleerd: geleerd om te gaan met nieuwe administratieve en juridische kwesties, geleerd op creatieve wijze middelen en personeel te herschikken om de uitdaging van concurrentie aan te kunnen, en geleerd zich aan te passen aan een totaal nieuwe interne en externe omgeving. De instituten van het GCO hebben blijk gegeven van een sterk gemotiveerde, flexibele en alerte reactie op de concurrerende benadering, daarbij gestimuleerd door een interne task force voor concurrerende activiteiten. Wat de GCO deelname aan werkzaamheden voor gezamenlijke rekening betreft, heeft het GCO samen met partners in de Lid-Staten in totaal 338 projectvoorstellen ingediend naar aanleiding van de eerste uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor 15 specifieke programma's; in december 1995 had de Commissie 95 van deze voorstellen voor financiering geselecteerd, hetgeen neerkomt op een succes percentage van 28%. Hoewel het financiële resultaat voor het GCO zich moeilijk nauwkeurig laat berekenen omdat de contractonderhandelingen over sommige projecten nog niet afgesloten zijn, zal dit meer dan 10,5 miljoen ecu bedragen. In dit verband dient erop te worden gewezen dat zowel de activiteiten in verband met het indienen van de voorstellen als de daarop volgende beoordelingsresultaten de relevantie van de GCO-werkzaamheden en de diepe verankering van het GCO in de Europese industrie- en onderzoekwereld ten volle duidelijk hebben gemaakt. Voor de concurrerende wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten is in het vierde kaderprogramma voor de periode van vier jaar 128 miljoen ecu toegewezen. Hiervan is begin 1995 26,5 miljoen ecu ter beschikking van de diensten van de Commissie gesteld, maar in 1995 is slechts 20 miljoen ecu besteed. De instituten van het GCO zijn er in geslaagd hiervan ongeveer 11,9 miljoen ecu via contracten binnen te halen, hetzij alleen, hetzij in een consortium. De GCO-instituten zijn in 1995 ook actief geweest in andere concurrerende activiteiten buiten de kaderprogramma's, bij voorbeeld TACIS en PHARE. In dit zeer concurrerende marktsegment heeft het GCO ongeveer 2,3 miljoen ecu binnengehaald. Wat de werkzaamheden voor derden betreft is in 1995 voor meer dan 18 miljoen ecu aan nieuwe contracten binnengehaald (op de markt in zijn geheel). Gezien de uitstekende resultaten op de andere fronten betekent dit dat de bestaande positie opvallend goed is behouden (werkzaamheden voor derden binnengehaald in 1994 bedroegen 18 miljoen ecu). Tabel 2 geeft een overzicht van de in 1995 voor concurrerende activiteiten binnengehaalde bedragen: 20 Tabel 2 - Concurrerende activiteiten In 1995 binnengehaalde bedragen (miljoen ecu) Binnengehaald 1995 Als kredieten 1995 geboekt (*) Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Concurrerende ondersteuning Concurrerende activiteiten buiten het KP Werkzaamheden voor derden TOTAAL 10,8 11,9 2,3 18,5 43,5 3,9 4,8 1,3 18,5 28,5 * Het saldo wordt na voltooiing van de procedures geboekt als kredieten 1996. Aanvullend programma voor de HFR De hoge-fluxreactor (HFR) te Petten wordt door de Commissie geëxploiteerd in het kader van een overeenkomst tussen Euratom en Nederland van 25 juli 1961. Op 29 april 1992 heeft de Raad een vierjarig door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek voor de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie uit te voeren aanvullend onderzoekprogramma (1992-1995) aangenomen voor de exploitatie van de hoge-fluxreactor (HFR) te Petten. In het aanvullend programma, dat op 31 december 1995 afliep, waren de activiteiten met de HFR hoofdzakelijk het resultaat van de samenwerking tussen twee partners, Duitsland en Nederland, die de financiering verzorgden. Bijkomende financiering, die gestaag is toegenomen, is verkregen met externe contracten. Het ligt in de bedoeling de exploitatie van de HFR in het kader van een nieuw aanvullend programma voort te zetten met een nog groter deel van de inkomsten afkomstig uit de industriële sector en een drastische verlaging van de kosten. 1. 3 INFORMATIEDAGEN - PUBLIKATIES EN CONFERENTIES De nieuwe benadering van de GCO-activiteiten impliceert een nauwere samenwerking tussen de industrie, onderzoekcentra en universiteiten in de Lid-Staten en het GCO. Om deze samenwerking te stimuleren en meer bekendheid aan het GCO te geven zijn er op initiatief van leden van de Raad van beheer in Londen, Athene, Kopenhagen, Milaan en Wenen. GCO-informatiedagen GCO-medewerkers hebben een presentatie van het centrum verzorgd en in parallelle workshops over de instituten mogelijkheden gevonden voor nieuwe samenwerking met de deelnemers. Deze informatiedagen vormden zodoende een aanvulling op de talrijke presentaties van het GCO aan bezoekers van de vestigingen, bezoeken aan nationale laboratoria, vertegenwoordigingen van het GCO op vakbeurzen en tentoonstellingen, verspreiding van GCO-literatuur, enz. georganiseerd Het GCO verzorgt een grote verscheidenheid aan publikaties over wetenschappelijke aangelegenheden in de vorm van artikelen in wetenschappelijke tijdschriften, artikelen voor conferenties, EUR-rapporten en reviews. 21 In 1995 zijn door het GCO ongeveer 1. 000 artikelen gepubliceerd. Tabel 3 geeft de verdeling van deze publikaties over de instituten. Een gedetailleerde lijst van GCO-publikaties wordt ieder jaar gepubliceerd in het "Publications Bulletin". Het laatste nummer, nr. 15, uitgegeven in maart 1995, geeft de lijst van GCO-publikaties van 1994. De meeste van deze publikaties kunnen worden aangevraagd bij de Public Relations Unit, Ispra. Behalve publikaties vermeldt het Publications Bulletin alle octrooien die het GCO heeft verkregen. In 1995 zijn 26 octrooien verleend. Het GCO organiseert ieder jaar een aantal conferenties, workshops en seminars in zijn vijf vestigingen in Europa. In 1995 zijn er 9 conferenties, 94 internationale workshops en bijeenkomsten en 135 bezoeken aan de verschillende vestigingen georganiseerd. Uit het totaal van 11. 000 bezoekers blijkt de niet-aflatende belangstelling van de wetenschappelijke wereld voor de bijdragen die het GCO op het gebied van onderzoek en ontwikkeling levert. Tabel 3 - GCO-publikaties 1995 (situatie 14 februari 1996) Instituten Eur- rap porten Conf. Papers Artikelen Totaal Algemeen beheer Instituut referentiematerialen en -metingen Transuraneninstituut Geavanceerde materialen Instituut systeemengineering en informatica Instituut milieuzaken Instituut teledetectietoepassingen Instituut beveiligingstechnologie Instituut technologische prognose TOTAAL 1. 4 PERSONEEL 5 5 2 16 14 22 17 19 17 117 1 66 96 136 115 129 111 114 4 772 1 40 15 49 26 37 24 16 1 7 111 113 201 155 188 151 149 22 208 1. 097 Het statutair personeel van het GCO, zowel wetenschappelijk/technisch als administratief, wordt gevormd door ambtenaren en tijdelijke functionarissen. Eind december 1995 telde het statutair personeel 1. 786 personeelsleden tegen 1. 845 in december 1994. Tabel 4 geeft een overzicht van de verdeling van het statutair personeel in 1995. 22 Tabel 4 - Verdeling van statutair personeel (situatie per december 1995) Instituut Personeel Directoraat-generaal Directoraat programma's Coördinatie van de middelen - W/T ondersteuning Ispra Instituut referentiematerialen en -metingen Transuraneninstituut Geavanceerde materialen Instituut systeemengineering en informatica Instituut milieuzaken Instituut teledetectietoepassingen Instituut beveiligingstechnologie Instituut technologische prognose Gedetacheerd GCO-personeel Totaal 25 13 347 169 194 250 187 219 101 246 26 9 1. 786 Naast het statutair personeel zijn bij het GCO 319 wetenschappers werkzaam in het kader van diverse regelingen: vooraanstaande wetenschappers als gastwetenschappers; nationale deskundigen die door de Lid-Staten bij het GCO zijn gedetacheerd om deel te nemen aan geselecteerde wetenschappelijke werkzaamheden; gepromoveerde wetenschappers en promovendi fellowship-programma. die een opleiding krijgen in het kader van een Tabel 5 laat zien waar deze personen in de verschillende GCO-instituten eind december 1995 werkzaam waren. Verder komen er jaarlijks ongeveer 20 wetenschappers uit derde landen op een beurs in het kader van een overeenkomst tussen de Commissie en de betrokken landen of de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA). Behalve deze wetenschappers werken diverse vooraanstaande wetenschappers en ongeveer 150 stagiairs bij de instituten van het GCO zonder kosten voor de EG-begroting. Over het algemeen gaat het hier om korte periodes. 23 Tabel 5 - Gastwetenschappers, gedetacheerde deskundigen en houders van een beurs (situatie per december 1995) Instituut Gastweten schappers Gedetacheerde deskundigen Gepromo veerden Promo vendi Totaal Instituut referentiematerialen en -metingen Transuraneninstituut Geavanceerde materialen Instituut systeemengineering en informatica Instituut milieuzaken Instituut teledetectietoepassingen Instituut beveiligingstechnologie Instituut technologische prognose 2 2 4 1 5 7 4 2 2 - - 2 4 5 - - 16 14 32 26 17 21 17 8 16 10 15 15 34 17 13 36 26 51 44 60 50 34 8 18 Totaal 27 13 151 128 319 1. 5 FINANCIEN Tabel 6 geeft een overzicht van de door het GCO in 1995 uitgevoerde begroting (vastleggingskredieten). Tabel 6 - Uitvoering van de begroting in 1995 in miljoen ecu (vastleggingskredieten) Institutionele activiteiten Specifiek programma EG Specifiek programma EGA 152,761 75,301 Subtotaal 228,062 Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Concurrerende wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten Communautaire activiteiten buiten het kaderprogramma Werkzaamheden voor derden 0,027 0,045 10,460 Subtotaal 10,532 24 HFR-reactor Totaal 18. 548 257,142 Aan deze verplichtingskredieten moet men 0,564 Mioecu aan kredieten toevoegen, overgebracht van de begroting van 1994 voor de uitvoering van contracten met betrekking tot onderzoek naar het milieu en afgelegen ruimte, toegestaan in maart 1995 (SEC0NDEC95), def. 400). Totaal GCO toegewezen financiële middelen bedroeg lichtjes lager dan 258 Mioecu voor de uitvoering van de specifieke programma's van het GCO (onderzoek en institutionele ondersteunende activiteiten voor de diensten van de Commissie) voor de uitvoering van concurrerende activiteiten van het GCO in het kader van de EU-begroting (deelname aan werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, concurrerende ondersteunende activiteiten voor de diensten van de Commissie, GCO-deelname aan andere communautaire activiteiten, bijdragen van de Nederlandse en de Duitse regering voor de exploitatie van de HFR en van klanken van het GCO voor de uitvoering van werkzaamheden op hun verzoek. Er zij op gewezen dat de getallen in tabel 6 betrekking hebben op de uitgaven voor werkzaamheden van het GCO in 1995. Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, concurrerende wetenschappelijke en technische ondersteunende activiteiten en de deelname aan andere activiteiten van de Gemeenschap waren voor het GCO in 1995 nieuwe activiteiten. In de meeste gevallen zijn de contracten pas eind 1995 gesloten. Bijgevolg is in de loop van dat jaar slechts een beperkte hoeveelheid werk verricht. Tabel 2 geeft getallen over de in 1995 gesloten contracten. 25 2. ACTIVITEITEN VAN DE GCaiNSTTTUTEN IN 1995 2. 1 HET INSTITUUT REFERENTIEMATERIALEN EN -METINGEN Het IRMM houdt zich bezig met de bevordering van Europese normen, referentiematerialen en -methodes op Europees niveau. In 1995 heeft het instituut zijn specifieke programma Metingen en proeven uitgevoerd en bijgedragen aan het programma Industrietechnologie van het kaderprogramma. Begin 1995 werd het IRMM belast met het beheer van de referentiematerialen van het communautair referentiebureau (BCR): dit omvat opslag, stabiliteitscontrole, distributie, verkoopadministratie en recertificatie van uitgeputte partijen. Het IRMM is betrokken bij ondersteunende activiteiten voor communautair beleid op het gebied van nucleaire veiligheidscontrole, de veiligheid en kwaliteitscontrole van consumptiegoederen en referentiemetingen en -materialen voor de kwaliteitscontrole van levensmiddelen. Tevens levert het diensten en referentiematerialen aan diverse klanten in de Lid-Staten. A. Institutionele activiteiten Institutionele onderzoekactiviteiten Een van de doelstellingen van de werkzaamheden van het IRMM in het programma Metingen en proeven is de harmonisatie en standaardisatie van analytische metingen. De beschikbare deskundigheid op het gebied van metingen en de verfijnde analysetechnieken van het instituut zijn daarbij gebruikt om zeer hoogwaardige referentiematerialen voor zowel nucleaire als niet-nucleaire toepassingen te prepareren, te karakteriseren en te certificiëren, zodat deze kunnen worden gebruikt om op Europees niveau een gecoördineerd systeem voor analytische metingen op te zetten. In dit verband is de verantwoordelijkheid voor het beheer van de referentiematerialen in het kader van het programma normen, metingen en proeven (voorheen BCR) overgenomen door het IRMM. In het kader van onderzoek aan biologische materialen en materialen voor milieutechnische toepassingen is onder meer getracht chloroplastmateriaal te isoleren en te stabiliseren dat geschikt is voor de bio-assay bepalingen van sporen van pesticiden in drinkwater. Op het gebied van analyses is onderzoek verricht naar de karakterisering van metallothionine met behulp van elektrochemie en vloeistofchromatografie en naar sporen van zware metalen die van ecologisch of biomedisch belang zijn. Het moderne ultraschone chemisch laboratorium is gebruikt om bij temperaturen onder het kookpunt partijen zeer zuiver water en zuren voor zeer nauwkeurige analyses te vervaardigen. Tevens heeft het IRMM bijgedragen aan de verbetering van de standaarddatasets over neutroneninteracties (die onder meer worden gebruikt om partiële doorsneden te bepalen) als vermeld in de High Priority Request List van de NEA Working Party on Evaluation Cooperation onder auspiciën van het Nea Nuclear Science Committee en in samenwerking met de IAEA. Voor de kwaliteitscontrole bij de preparatie van gecertifieerde referentiematerialen is in samenwerking met het SCK/CEN te Mol (België) een faciliteit opgezet voor neutronenactiveringsanalyse. De proceedings van de International Multiple Group Analysis Users' Workshop zijn gepubliceerd. 26 Renovatie vaa de I4NAC De lineaire etektronenversnelier LINÀC van het ÏRMM, met zijn unieke hoge energieresoiutïe is in de periode september 1994 - april 1995 gerenoveerd. In samenwerking met CEA-wetensehappers op het z^Àçà. van netitronÈnvangst- en -tra»strossle-e*perixnenten is het programma van neutronen- metingen aan de versnellers hervat. In sainenwerking met het CEÀ te Saclay (Frankrijk) zijn metingen gestart van de totale doorsnede én de doorsnede voor stralende vangst van " Tc in het lage resonanttegebied. In samenwerking met het CEA te Cadarache (Frankrijk) zijn resonanties bi] lage energie ïn tiraan en nraanöxide bij lage telnperaturen onderzocht om de vasfe-stofefTecten op de vorm van de resonanties te onderzoeken. De werkzaamheden op nucleair gebied betroffen onder andere: de levering van trefmaterialen voor de meting van neutronendoorsneden, onderzoek van splijtingsfragmenten en andere toepassingen; het prepareren en karakteriseren van 10B-referentielagen voor zeer nauwkeurige metingen van neutronenfluxen; het installeren van een verbeterde elektrodepositiemethode voor het vervaardigen van dunne uraan- en plutoniumlagen; de bepaling van uraan in monsters voor milieuonderzoek. Voorts zijn aan de LINAC metingen met hoge energieresolutie verricht van de inelastische verstrooiingsdoorsnede van ijzer waarbij een vluchtpad van 60 m werd gebruikt. De spontane splijtingsprocessen van plutoniumisotopen en van ^ Cf zijn verder onderzocht. Met de 7 MV van de Graaff-versneller is de inelastische neutronenverstrooiing aan molybdeen gemeten. In samenwerking met het KFA Jülich (Duitsland) zijn doorsneden voor verschillende activeringsreacties gemeten aan chroomisotopen. Er is een begin gemaakt met verbeterde experimenten om de verhouding tussen de referentiedoorsneden ^ U ^ f) en H(n,n) te bepalen. Op het gebied van de radionuciidemetingen is gewerkt aan een vergelijking van computercodes voor de analyse van a-deeltjes spectra van ^ Pu en 240Pu. In het ondergrondse laboratorium van HADES (High Activity Disposal Experimental Site) te Mol (België) zijn menselijke beenderen met een laag radionuclidegehalte gekarakteriseerd met behulp van B-spectrometrie met ultralage achtergrondstraling in een Europees project om een uit een natuurlijke matrix bestaand referentiemateriaal te verkrijgen. Tevens zijn detectiegrenzen voor 2I0Pb in een biologische matrix bepaald. Voor de materiaalonderzoekprojecten zijn twee complementaire experimentele opstellingen voor waterstofprofilering geïnstalleerd bij de 7 MV van de Graaff-versneller. Met de 3,5 MV van de Graaff-versneller zijn het stoppend vermogen voor heliumionen en protonen van polymide- en VYNS-folies (handelsnaam van vinylchloride/vinylacetaatcopolymeer) en de uniformiteit van spoor- metalen op filters voor een aërosolreferentiemateriaal bepaald. Institutionele ondersteunende activiteiten De ondersteunende activiteiten van het IRMM hadden in 1995 vooral betrekking op nucleaire veiligheidscontrole, op verzoek van DG I (Buitenlandse betrekkingen), voor de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA) en DG XVII (Energie, Directoraat Veiligheidscontrole van Euratom). Bovendien werden voor andere DG's niet-nucleaire gecertificeerde referentiematerialen vervaardigd. Over het algemeen fungeerde het IRMM als een laboratorium van de Commissie dat wetenschappelijke en technische ondersteuning aanbood aan diensten zonder eigen meetvoorzieningen. Om de veiligheid van grote opwerkingsfabrieken te verbeteren is verder gewerkt aan gedroogd nitraat of metallisch speciaal verrijkt materiaal (spike). Op verzoek van DG I zijn voor de IAEA referentiematerialen 27 met uraan- en plutoniumisotopen vervaardigd. In verband met de lage concentraties moest in het ultraschone chemisch laboratorium van het IRMM chemisch precisiewerk worden geleverd. Het IRMM heeft voor DG XVII oplossingen geleverd voor de kalibratie van detectoren voor de niet-destructieve bepaling van uraan en plutonium. Voor DG III (Interne markt) en DG VI (Landbouw) zijn gecertificeerde referentiematerialen van grondsoorten, sedimenten en levensmiddelen vervaardigd voor kwaliteitscontrole ter ondersteuning van de uitvoering van Europese wetgeving. Deze activiteiten werden aangevuld met de levering van geschikte analyseprocedures en het opzetten en/of coördineren van interlaboratoriumtests. Voor DG VI zijn nieuwe activiteiten gestart in verband met seleenspeciatie en suikeranalyse. Voor DG XXIV (Consumentenbeleid) is gewerkt aan de ontwikkeling van analyses van cosmetica en een databank over produktveiligheid. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Op zijn werkterrein heeft het IRMM in 1985 bijgedragen aan acht voorstellen voor werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, waarvan er tot dusver drie zijn aanvaard; deze hebben betrekking op: • het ontwerp, de produktie en de certificatie van reeksen referentiematerialen van synthetische polymeren, bestaande uit een meervoudig onverzadigd basismateriaal gedoteerd met de zware elementen Cd, Cr, Hg en Pb in twee verschillende concentraties; • het vervaardigen en certificeren van polychloordibenzo-p-dioxines (PCDD) en polychloordibenzofuranen concentraties van 0,1 ng/m3; ijkoplossingen en vliegasmonsters voor metingen van in emissies bij (PCDF) • het prepareren en karakteriseren van katalysatoren met Pt, Rh, Zr en Ce. Werkzaamheden voor derden De diensten en referentiematerialen van het IRMM zijn op commerciële basis beschikbaar. Aangezien het IRMM thans de referentiematerialen van het BCR beheert, worden ook deze op commerciële basis beschikbaar gesteld voor niet-nucleaire toepassingen. Steeds meer laboratoria tonen belangstelling voor het IMEP (International Measurement Evaluation Programme). Het meest recente IMEP interlaboratoriumproject inzake spoorelementen in water verenigde ongeveer 250 laboratoria in 28 landen. Het REIMEP (Regular European Interlaboratory Measurement Evaluation Programme) een extern kwaliteitscontroleproject, verenigde onlangs 20 laboratoria wereldwijd in interlaboratoriummetingen aan uraanoxidepoeder en twee uranylnitraatoplossingen. De levering van nucleaire monsters aan externe klanten, met name voor dosimetric van reactorneutronen, is voortgezet. Er zijn vier nieuwe referentiematerialen voor neutronendosimetrie voor de controle van reactordrukvaten (titaanmetaal en drie Al-Co-legeringen) vervaardigd. 28 Referentiematerialen voor vliegas en synthetische polymeren Etn van de geselecteerde voorstellen voor werkzaamheden voor gezamenlijke rekening betrof de vervaardiging en certificatie van oplossingen en referentiematerialen met vliegas voor metingen van dioxines en furanen bij lage concentraties* Ben voorstel voor het ontwerp, de produktie en de certificatie van twee referentiematerialen van verteerbare synthetische polymeren gedoteerd met zware elementen m twee Concentraties is ingediend met als doelstelling de milieubescherming te bevorderen en de Europese polymeermdustrie stènn te vertenen bij materiaalontwikkeling, prodoktiecontrole en kwaliteitsbeheer, 2. 2 HET TRANSURANENINSTITUUT Het ITU verricht activiteiten op het gebied van de veiligheid van de splijtstofkringloop. Het instituut heeft bijgedragen aan het programma Veiligheid van kernsplijting van het kaderprogramma, met speciale aandacht voor de veiligheid van actiniden in de splijtstofkringloop. Andere onderzoekthema's waren de veiligheid van splijtstoffen, waarbij de splijtstofeigenschappen werden gemeten en gemodelleerd en verbruikte splijtstof werd gekarakteriseerd met het oog op langdurige opslag. Tevens heeft het ITU wetenschappelijke en technische ondersteuning voor communautair beleid geleverd op het gebied van de veiligheid van kernsplijting, met name in laboratoria ter plaatse in Sellafield en La Hague (veiligheidscontrole Euratom) en voor de IAEA (Internationale Organisatie voor Atoomenergie). Bovendien verricht het instituut op verzoek van diverse klanten werkzaamheden onder contract. A. Institutionele activiteiten Het ITU verricht zijn activiteiten in het kader van het onderdeel "Veiligheid van splijtstoffen" van het programma; het levert een bijdrage aan het beleid van de Commissie inzake "Veiligheidscontrole" en "Splijtstotbeheer" door middel van onderzoek en ontwikkeling van technieken en instrumenten, analysediensten en deskundigheid en rechtstreeks door ondersteuning van metingen in het veld. Institutionele onderzoekactiviteiten Veiligheid splijtstofkringloop: Er wordt fundamenteel actinidenonderzoek verricht om meer inzicht te krijgen in de elektronenstructuur van actinidenelementen en hun belang voor chemie en vaste-stoffysica. Er zijn belangwekkende resultaten behaald die meer inzicht hebben opgeleverd in zware fermion supergeleiders op basis van uraan gedoteerd met neptunium (Np) en plutonium (Pu). Andere thema's betreffen de theorie van de wisselwerkingen tussen licht en vaste stoffen, neutronenexperimenten met Np-verbindingen en inelastische neutronenverstrooiing om meer inzicht te krijgen in elektroneninteracties in de 5f- en 3d-elektronenschillen; röntgen-synchrotronexperimenten aan uraanoxide in kristallen en uraanarsenide kristallen om inzicht te krijgen in het magnetisch gedrag. In verband met de veiligheid van splijtstoffen meet en modelleert het ITU splijtstofeigenschappen en wisselwerkingen tussen splijtstof en bekleding ten einde over enkele jaren MOX (gemengd uraan/plutoniumoxide) splijtstofpennen te kunnen ontwerpen met een zeer hoge versplijtingsgraad, die even betrouwbaar moeten zijn als de huidige splijtstoffen op basis van uraan. Er zijn metingen verricht van het vrijkomen van splijtingsprodukten uit bestraalde in het verdampte. De PHEBUS-reactorveiligheidsprogramma, waarbij is met succes toegepast om verschijnselen bij hoge versplijtingsgraad te TRANSURANUS-code splijtstof als gebruikt splijtstof volledig de 29 beschrijven (rim-effect). Voor het eerst zijn met een elektronenmicroscoop met hoge resolutie dislocatielijnen in U02 en subkorrelgrensvlakvorming duidelijk zichtbaar gemaakt als de eerste stap in de vorming van de rim-structuur. Om de radiotoxiciteit van verbruikte splijtstof en hoog actief afval verder te verminderen wordt getracht het gehalte aan langlevende actiniden en splijtingsprodukten terug te dringen. Het ITU werkt hierbij samen met vooraanstaande nationale laboratoria, de nucleaire industrie en instanties in de Lid-Staten aan het vervaardigen van monsters voor de bestraling van splijtstof, transmutatie en terugwinning van actiniden, bij voorbeeld technetium (Tc) monsters voor bestraling en pennen met een hoog Pu- en Np-gehalte en pennen op basis van een Pu-cerium inerte matrix voor de programma's EFTTRA (Experimental Feasibility of Targets for Transmutation) en TRABANT (Transmutation and Burning of Actinides in Triox). De haalbaarheid van de terugwinning van actiniden uit bestraalde splijtstoftrefmonsters met 20% Am (americium) en 20% Np is aangetoond. Voor de scheiding van U en Pu uit deze splijtstoffen is onderzoek verricht naar de mogelijkheden van extractiechromatografie. Er is een octrooi aangevraagd voor een methode voor de versplijting van Pu van kernwapenkwaliteit in een lichtwaterreactor die goede garanties tegen proliferatie biedt. Er is onderzoek verricht naar fabricageprocessen en de fysische en chemische eigenschappen van inerte matrixmatrialen voor de transmutatie van actiniden. Er zijn pellets van gemengd- oxidereferentiemateriaal en splijtstofpennen met metallische splijtstof gefabriceerd en gekarakteriseerd. In verband met de karakterisering van verbruikte splijtstof met een te lange opslagtermijn zijn analyses verricht om reactorexploitanten, de spijtstofkringloopindustrie en de vergunningverlenende instanties de nodige veiligheidsgegevens, onder meer over radiotoxiciteit, te verschaffen. Zo zijn bij voorbeeld het uitlooggedrag en het corrosiegedrag van natuurlijk uraanoxide en bestraalde splijtstof met een hoge versplijtingsgraad onderzocht met oplossingen waarmee grondwater en pekel werden gesimuleerd. Hierbij werd vooral aandacht geschonken aan de mechanica en kinetica van uitloging. De structuur van geoxideerde is bepaald met behulp van Rutherford backscattering/channeling-technieken. De porositeit van de buitenste rand van bestraalde splijtstof met een hoge versplijtingsgraad is kwantitatief in detail geanalyseerd. op uitgeloogd uraanoxide lagen Institutionele ondersteunende activiteiten Ter ondersteuning van het energiebeleid (DG XVII) op het gebied van "Veiligheidscontrole en splijtstofbeheer" terrein zelf van zijn veiligheidscontrolelaboratoria ontworpen om op het opwerkingsfabrieken als Sellafield en Cap de la Hague analyses te verrichten en is belangrijke analyseapparatuur zoals robots, titrators, alfa-spectrometers, niet-destructieve meetinstrumenten en detectoren, aangeschaft en getest. Bovendien zijn er twee analysekasten gebouwd, analisten opgeleid en routineanalyses van monsters van nucleaire materialen uitgevoerd. Andere voorbeelden van ondersteunende activiteiten in 1995: een evaluatie van de prestaties van de MGA-methode (Multiple Group Analysis) voor K-kant- en elektronen-gammametingen; een vergelijking van technieken voor de bepaling van plutonium; een gedetailleerde evaluatie van isotoopcorrelatietechnieken voor de bepaling van Pu-242; vervaardiging van monsters en meettechnieken voor veiligheidscontrolemonsters met spoorhoeveelheden radionucliden in grond, vegetatie en sedimenten uit besmette gebieden. Zoals gebruikelijk heeft personeel van het ITU in opwerkings- en splijtstoffabrieken ten behoeve van het Directoraat Veiligheidscontrole belangrijke analytische ondersteunende activiteiten uitgevoerd. Waar nodig werd de karakterisering van rondzwervend nucleair materiaal voortgezet. 30 Analyse van mihenraonsters In 199$ ts de eerste steen gelegd voor het nieuwe ARTINA-laboratorium. Als dir laboratorium eenmaal volledig operationeel is, kan het instituut uiterst gevoelige analyses verrichten van spoorhöeveelheden radio-tsôtopen, om zodoende niet aangemelde nucleaire activiteiten op te sporen. Hiervan zal gehraik worden. gemaakt ten behoeve van de veiligheidscontrole. Het AKIïNA-iaboratorium bestaat uit een schoon laboratorium van klasse 100 voor het prepareren en voorbewerken van monsters en een reeks zeer gevoelige instrumenten voor de meting van een reeks ratio-isotopen die * indicatoren* zijn voor clandestiene nucleaire activiteiten. Het ITU heeft verzocht om een netwerklaboratoriuni van de IAEA te worden voor milieumonsters en heelt reeds deelgenomen aan tesfeampagnes voor de analyse van grote monsters en deeltjes. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening In 1995 zijn acht voorstellen (ingediend met partners uit de EU) voor het programma Veiligheid van kernsplijting geselecteerd. De projecten betreffen: evaluatie van strategieën voor partitionering en transmutatie; nieuwe partitioneringstechnieken; gevolgen van op versnellers gebaseerde technieken voor de veiligheid van kernsplijting; thoriumcycli als optie voor het beheer van nucleair afval; revaporisatietests op monsters van FHEBUS FP; bronterm voor het beoordelen van de eigenschappen van verbruikte splijtstof als afvalvorm; ondersteunende nucleaire gegevens voor geavanceerde MOX-splijtstoffen; gezamenlijk experiment met de transmutatie van americium. Deze werkzaamheden voor gezamenlijke rekening dragen ongeveer 1 miljoen ecu bij. Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid Naar aanleiding van een oproep tot het indienen van voorstellen van DG XIII heeft het ITU samen met andere partners een project voorgesteld inzake "verbeterde gasreiniging door infrasone agglomeratie en depositie van deeltjes". Het project is eind 1995 aangenomen; het aandeel van het instituut is ongeveer 0,1 miljoen ecu. Werkzaamheden voor derden Evenals in voorgaande jaren heeft het instituut werkzaamheden voor derden verricht, met belangrijke contracten op het gebied van nabestralingsonderzoek van bestraalde splijtstoffen, vervaardiging en karakterisering van splijtstoffen voor transmutatie en onderzoek van uraanoxide en gemengd oxidesplijtstoffen met een hoge versplijtingsgraad voor verschillende klanten. In de loop van 1995 is voor ongeveer 2,1 miljoen ecu aan nieuwe contracten gesloten, terwijl werkzaamheden in het kader van eerdere contracten doorgingen. Andere concurrerende activiteiten De volgende inschrijvingen op de TACIS/PHARE-programma's zijn in 1995 aangenomen: 31 • Meting van het vrijkomen van radionucliden uit monsters van het puin van de reactor van Tjernobyl (TACIS-Oekraïne); • Overdracht van de nucleaire veiligheidscode TRANS URANUS aan de Bulgaarse vergunningverlenende instanties (PHARE-Bulgarije). DG I heeft een voorstel aangenomen voor een studie betreffende het opzetten van een databank voor nucleaire materialen met het oog op de illegale handel. Het contract zal het mogelijk maken op het ITU gedurende twaalf maanden met twee Russische experts samen te werken. Het totale budget van de goedgekeurde projecten is ongeveer 0,6 miljoen ecu. 2. 3 HET INSTITUUT GEAVANCEERDE MATERIALEN Het IAM verricht onderzoek aan geavanceerde materialen. Binnen het kaderprogramma heeft het instimut een bijdrage geleverd aan de programma's "Industrie- en materiaaltechnologie" en "Metingen en proeven", waarbij de nadruk lag op normen voor toepassingen, de ontwikkeling van nieuwe, betere coatings, de integriteit van onderdelen van constructies en materialen voor schone technologie en fusiematerialen. Voorts heeft het IAM in het kaderprogramma bijgedragen aan de programma's Niet-nucleaire energie, veiligheid van kernsplijting en Beheerste thermonucleaire fusie. Bovendien heeft het in 1995 zorg gedragen voor de exploitatie van de Hoge-Fluxreactor (HFA) voor de Nederlandse en Duitse overheid en op contractbasis werkzaamheden voor de industrie verricht. A. Institutionele activiteiten Institutionele onderzoekactiviteiten In het programma Industrie en materiaaltechnologie kunnen de onderzoekactiviteiten in 1995 ruwweg in vier clusters worden ingedeeld: Het EUREKA IPACERC-project Helicoptermotoren zijn doorgaans blootgesteld aan buitengewoon erosieve omstandigheden waardoor onderdelen snel defect gaan. De raotorfabikant Turbomeca heeft een nieuw type meerlagige coating ontwikkeld, die wordt afgezet met behulp van fysische vacuümdepositie, waarmee ten opzichte van conventionele harde coatings die reeds beschikbaar zijn een verbetering met meer dan een factor 500 wordt verkregen. De volgende uitdaging is deze coating aan te brengen op de zeer complexe vormen die in een helicoptermotor moeten worden beschermd* Het GCO heeft daarom voorgesteld om in het kader van een EUREKA-project speciaal voor deze toepassing een nieuwe machine te ontwikkelen voor I-PACVD (mchiction*Plasma Assisted Chemical Vapor Deposition-inductie plasma-ondersteunde chemische dampafzetting), PACVD zal depositie bij lage temperaturen mogelijk maken. Met i-PACVD wordt gezorgd voor een goede homogeniteit van het proces, hetgeen in dit geval een absolute noodzaak is* "Normen voor toepassingen": onderzoek naar het mechanisch gedrag van materialen, corrosie, testen van de integriteit van onderdelen, neutronenverstrooiing, verbinding tussen keramiek en brosse 32 materialen. Tevens activiteiten op informaticagebied: databases voor hoge-temperatuurmaterialen, het informatiecentrum voor materiaalactiviteiten. Typische eindgebruikers zijn de energieproducerende en de luchtvaartindustrie. • "Ontwikkeling van nieuwe, betere coatings": verbetering van slijtage- en corrosie vastheid, chemische sensoren, vermoeiingsweerstand, superharde oppervlakken en biomedische toepassingen; nieuwe composietmaterialen met extra aandacht voor grensvlakken in vezelcomposieten; en elektroforetische bewerking van composieten met een keramische matrix. Bij wijze van verkennend onderzoek werden onder andere projecten uitgevoerd betreffende een testmethode met door een laser geïnduceerde afsplitsing en hoge temperatuur supergeleiders. Typische eindgebruikers zijn te vinden in de verwerkende industrie, auto-industrie, luchtvaartindustrie en elektronische industrie. • Een nieuwe activiteit voor het IAM zal bestaan in het ondersteunen van de industrie door de levering van informatie en prenormatieve kennis over milieuvriendelijke materialen, materiaalonderzoek en een database over milieuvriendelijke materialen. Er is onderzoek verricht naar coatings voor afvalverbranding en coatings voor droge verspaning als fabricagetechnologie. De eindgebruikers zijn de afvalverwerkende industrie, de recyclage-industrie en met name de auto-industrie en de verwerkende industrie. • Twee projecten betreffende "Integriteit van onderdelen van constructies": toepassing en kwalificatie van niet-destructieve onderzoektechnieken om defecte en/of verslechterende industriële onderdelen te onderzoeken; niet-destructief onderzoek en testen van onderdelen van constructies. De eindgebruikers zijn vooral te vinden in de energieproducerende industrie, zowel conventioneel als nucleair, en de vervoersindustrie, waaronder fabrikanten van vliegtuigen, treinen en auto's. In het programma Niet-nucleaire energie is in 1995 een nieuw onderwerp geïntroduceerd: "Materialen voor schone technologie". Er zijn twee projecten uitgevoerd: microstructurele engineering en ondersteuning van keramische katalysatoren, beide gericht op katalysatoren voor auto's. Potentiële gebruikers zijn de auto-industrie, maar ook energieproducenten die conventionele brandstof gebruiken. 33 0e EPJSRC (European Pressure Equipment Research Council) Pe BPBRC is een vereniging van bedrijven» laboratoria, technische beroepsorganisaties en overheidsinstellingen, die tot doei heeft gezamenlijk Europees onderzoek op het gebied van drnkapparàtnux «it te voeren, De BPBRC houdt zich bezig met onderzoek en onrwikkelii^sproblemen in verband met bouwactiviteiten en werkzaamheden aan installaties in bedrijf* Pe :EP£RC houdt zich bezig met alle Soorten drukinstallaties, nucleaire uitrusting uitgezonderd. De BPERC tbngeert als platform voor het definiëren en coördineren van de onderzoekprogramma's en het uitwisselen van ervaringen. De EPERC speelt een beiangrijke rol bij de verspreiding van de onderzoekresultaten in de industrie en werkt nauw samen met de Europese Commissie bij voorstellen voor werkzaamheden voor gezamenlijke rekening en ondersteuning aan CBN en DG HL Het ÎAM Petten treedt op als uitvoerende organisatie. Op internationaal vlak bestaan er plannen voor samenwerking met de Amerikaanse Pressure Vessel Council tn^ Japanse Pressure Vessel Council. In het programma Nucleaire veiligheid en veiligheidscontrole, met name voor het onderwerp reactorveiligheid, is het IAM de uitvoerende organisatie voor de reeds gevestigde Europese netwerken die zich bezighouden met "nucleaire componenten en inspectie". Lopende projecten hebben onder meer betrekking op een experimentele studie van veroudering, achteruitgang van de eigenschappen van staal gevolgd door een warmtebehandeling en het Networks Reference laboratorium. In het programma Beheerste thermonucleaire fusie heeft de ontwikkeling van fusietechnologie vooral betrekking op het ontwerp van de internationale thermonucleaire experimentele reactor (ITER). Het IAM heeft hieraan bijgedragen en voorzien in technologische behoeften van ITER door te zorgen voor de selectie en karakterisering van geschikte materialen. Tevens heeft het IAM deelgenomen aan het op langere termijn gerichte Europese programma voor de ontwikkeling van materialen met een lage activering. Tegelijkertijd zijn in de HFR bestralingsexperimenten uitgevoerd voor NET/ITER. Institutionele ondersteunende activiteiten Projecten met een zelfde verscheidenheid aan wetenschappelijke inhoud als hierboven beschreven zijn uitgevoerd voor DG XI (Milieuzaken) via de Europese netwerken AMES, ENIQ en NESC en voor DG XVII (Energie). Om de technologieoverdracht te verbeteren is een structuur voor de overdracht van informatie en management opgezet. Het ENIQ (European Network for Inspection Qualification) De stuurgroep van het ENIQ, waarvan de exploitanten van Europese kerncentrales lid met stemrecht zijn, heeft een referentiemethode voor de kwalificatie van inspecties goedgekeurd. Dezt methode, waarvoor de industrie op dit gebied grote belangstelling heeft getoond» wordt van groot belang geacht voor toekomstige ontwikkelingen. B. Concurrerende activiteiten 34 Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Het IAM heeft deelgenomen aan 49 voorstellen, waarvan er tot dusver 17 zijn aangenomen. Hiervan zullen er 9 onmiddellijk worden gefinancierd. De voorstellen zijn als volgt over de programma's verdeeld: 33 voor Brite/Euram, 6 voor normen, metingen en proeven, 4 voor veiligheid van kernsplijting, 2 voor Biomed-2, 1 voor milieu en klimaat, 1 voor Esprit, 1 voor opleiding en mobiliteit van onderzoekers en 1 voor Joule. Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid Voor het valorisatieprogramma van DG XIII (Telecommunicatie, informatie-industrie en innovatie) zijn twee voorstellen geselecteerd. Het eerste betreft een "autonoom zonne-energiesysteem", het tweede neurale netwerktechnieken voor niet-destructieve onderzoekmethodes. Dit laatste voorstel is een joint venture van het IAM en het ISEI. Werkzaamheden voor derden In 1995 zijn nieuwe contracten gesloten voor de volgende onderwerpen: PC software voor een database over hoge-temperatuurmaterialen, niet-destructieve onderzoektechnieken, onderdelen van vliegtuig motoren, coatings, corrosieonderzoek aan geavanceerde materialen voor energieproduktie. De totale omzet was vergelijkbaar met die van vorig jaar. Andere concurrerende activiteiten Het IAM is partner in een PHARE-consortium dat zich bezighoudt met de installatie van een kwalificatiesysteem voor inspecties van kerncentrales in bedrijfin Tsjechië. Tevens is het IAM betrokken bij voorstellen voor TACIS op het gebied van niet-destructief onderzoek, inspectie en veroudering van materialen. Hoge-Fluxreactor (HFR) De activiteiten van de Hoge-Fluxreactor te Petten zijn in 1995 voortgezet, waarbij de bezettingsgraad 75% van het praktische maximum bereikte. De HFR heeft zijn leidinggevende positie als leverancier van radio-isotopen voor de radiofarmaceutische industrie aanzienlijk versterkt: bijna 65% van de Europese produktie vond plaats in de HFR. De recente start van de molybdeenfabriek bij de reactor zal verder bijdragen aan de rol van de HFR als essentiële faciliteit voor de nucleaire geneeskunde die voor miljoenen patiënten van levensbelang is. Tevens heeft de HFR zijn rol als bestralingsfaciliteit voor het tusieonderzoek gehandhaafd: er zijn zes nieuwe experimenten gestart met materialen voor de eerste wand (hoofdzakelijk martensitische staalsoorten) en naar het plasma gerichte componenten. Het project voor stralingsverbrossing in het kader van het Europese netwerk AMES (Ageing of Materials and Evaluation Studies) is begonnen. Als onderdeel van het Europese samenwerkingsproject EU IRA (Experimental Feasibility of Targets for Transmutation) is een nieuwe reeks experimenten gestart met de transmutatie van actiniden en splijtingsprodukten om de radiologische impact van hoog actief afval op lange termijn te verminderen. 2. 4. HET INSTITUUT SYSTEEMENGINEERING EN INFORMATICA 35 Het ISEI verricht onderzoek op het gebied van systeemengineering en informatica. In 1995 heeft het binnen het kaderprogramma bijgedragen aan de programma's Milieu en klimaat, Niet-nucleaire energie, Veiligheid van kernsplijting en Beheerste thermonucleaire fusie. In dit verband heeft het onderzoek verricht naar methoden voor milieubeheer en beoordeling van de milieukwaliteit, naar het fotovoltaïsch gebruik van zonne-energie, naar de veiligheid van splijtingsreactoren en splijtstofcontrole en naar de operationele veiligheid van fusiereactoren. Bovendien heeft het ISEI wetenschappelijke en technische ondersteuning voor communautair beleid verschaft: op milieugebied onder andere met betrekking tot industriële veiligheid en de betrouwbaarheid van systemen, met inbegrip van bioveiligheid; op landbouwgebied met betrekking tot de identificatie van dieren; en in de energiesector met betrekking tot nucleaire veiligheidscontrole voor de veiligheidscontrole van Euratom en voor de IAEA. Tevens verricht het ISEI momenteel werkzaamheden op verzoek van externe klanten. A. Institutionele activiteiten Het instituut verricht onderzoek op het gebied van de betrouwbaarheid en het gedrag van complexe systemen; sociaal-technische systemen en risicobeheer; expertsystemen; parallelle computers; en databases; en exploiteert een grote computer- en netwerkfaciliteit. Het heeft expertise ontwikkeld op onder andere de volgende gebieden: veiligheid in de luchtvaart, menselijke factoren, niet-nucleaire energie, fusie, veiligheidscontrole van splijtstoffen, industriële veiligheid, beoordeling van milieurisico's en rampenplannen. Institutionele onderzoekactiviteiten In het programma Milieu en klimaat heeft het ISEI bijgedragen aan studies op de volgende gebieden: • "Global Change": voor het Centrum voor Aardobservatie (CEO) is een on line informatiedienst genaamd EWSE (European Wide Service Exchange) ontwikkeld. Andere bijdragen betreffen software-engineering, gebruikersinterface, kwaliteitsborging, beeldcompressietechnieken voor satellietbeelden en netwerkondersteuning. Er is een proefstudie verricht betreffende een specifiek beslissingondersteunend systeem en de beschikbaarheid van gegevens via EWSE. • De "geïntegreerde beoordeling van milieukwaliteit", bedoeld om besluitvormers alternatieven voor bepaalde maatregelen voor te stellen aan de hand van een synthese van informatie en inzicht in een grote verscheidenheid aan bronnen en perspectieven. Momenteel wordt een reeks criteria voor "goede praktijk" op dit gebied ontwikkeld. 36 EÜREKA-AJDAOE ADAGE is een EUREKA-project van Franse en~Poroigese ondernemingen en het GCO-ÏSE1. Het project heeft tot doei een beslissingondersteunend systeem voor geïntegreerd milieubeheer te ontwikkelen, Het moet in de eerste plaats een grondige afweging van alternatieve beslissingen over milieuzaken mogelijk maken. De belangrijkste punten van het project zijn: de ontwikkeling van een gedistribueerd informatiesysteem waarin de verschillende informatiebronnen, d-w. z. de actoren in het besluitvormingsproces* via een netwerk 2Ïjn verbonden; de integratie en combinatie van verschillende soorten informatie; de integratie van diverse perspectieven waaronder milieu-eisen; sociaal*economïsche factoren en technische vraagstukken; een sterk interactief systeem voor het bijwerken van informatie» navigeren in informatie en testen van scenario's. Het project is gepland voor een periode van drie jaar. • "Innovatieve milieutechnologie": de toepassing van beslissingondersteunende systemen is verfijnd en er is een veelbelovende nieuwe methode, gebaseerd op objectgeoriënteerd programmeren, geïmplementeerd die ook zal worden gebruikt voor lopende werkzaamheden voor externe klanten. Het ISEI is toegetreden tot het EUREKA-project "Adage" waarin een beslissingondersteunend systeem moet worden ontwikkeld voor uitgebreid milieubeheer op basis van een grondige beoordeling van alternatieve beslissingen. In het programma Niet-nucleaire energie zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: • Fotovoltaïsche zonne-energie: in een zonnesimulator met klimaatregeling zijn amorfe-siliciummodules bestraald bij verschillende temperaturen om de achteruitgang onder invloed van licht te bestuderen. De resultaten zijn aanleiding geweest voor een herziening van de CEC ESTI 701 specificatie. Tevens is een analyse verricht van de spreiding in de resultaten die zijn verkregen bij het karakteriseren van de World Photovoltaic Scale monsters (WPVS). In het programma Veiligheid van kernsplijting zijn werkzaamheden verricht op de volgende gebieden: • Veiligheid van kernsplijting en reactorveiligheid: er is een benchmark-programma gestart met betrekking tot de deskundigheid op het gebied van de probabilistische veiligheidsanalyse (PSA), niveau 2. Er is een vragenlijst rondgestuurd aan een netwerk van meer dan 50 Europese instituten (onderzoeklaboratoria, regelgevende instanties, bedrijven, enz. ). Bij de eerste fase, het schatten van de parameters, is ook het Instituut Beveiligingstechnologie (1ST) betrokken, waarvan de FARO-faciliteit als referentie-experiment is aangenomen. Slimme composieten in Er bestaat momenteel veel belangstelling voor de transducersystemen voor het meten van fysische grootheden. De mogelijkheid om optische transducers in te bedden in nieuwe composieten heeft een stimulans gegeven aan onderzoek op het gebied van slimme materialen waarin de structuur in real time van binnenuit kan worden gecontroleerd. Als de versterkingen goed worden gepositioneerd, kunnen in composieten met continue vezels optische vezels worden aangebracht zonder de kerffactor te verhogen. In dit verband heeft het ÏSEl een slim composietiarainaat geproduceerd (24 lagen grafiet/epoxybundel met daarin ingebed glasvezel-rektransducers volgens het principe van een Micheison interferometer) en getest. toepassing van glasvezeloptiek 37 Er zijn zowel statische als dynamische ïests uitgevoerd waarvan de resultaten zijn vergeleken met theoretische voorspellingen en rekwaarden gemeten met conventionele rekstroofcjes die op de buitenzijde van hst laminaat waren gelijmd; de overeenstemming was zeer goeo\ met name de dynamische respons. De met dit ingebedde netwerk van sensorvezels verkregen resultaten hebben de mogelijkheden voor diagnostische toepassingen bevestigd en de planning van toekomstige onderzoekstappen mogelijk gemaakt. • In het onderzoek in verband met nucleaire veiligheidscontrole zijn verschillende soorten activiteiten uitgevoerd. De activiteiten in verband met verificatie en bewaking op afstand betroffen: gedistribueerde bewakingssystemen gebaseerd op slimme digitale camera's en een industriële bus; afstandsbediening voor een robotarm voor eenvoudige manipulaties; en de toepassing van nieuwe compacte laserafstandmeters. Op het gebied van de internationale systemen voor controle op afstand zijn verschillende methodes getest voor digitale beeldcompressie en -codering via openbare communicatienetten. Het LaSCo (Laboratory for Surveillance and Containment) is uitgerust met testapparatuur voo'r elektromagnetisch onderzoek om te controleren of instrumenten aan de nieuwe Europese wetgeving op dit gebied voldoen. Het SILab (Seals and Identification Techniques Laboratory) heeft met succes bijgedragen aan de ontwikkeling van speciale ultrasone schakelingen en software voor de volgende generatie ultrasone verzegelingssystemen van het GCO Ispra. In samenwerking met het ITU is een ontwerp-studie verricht voor de oprichting te Obninsk van het "Russisch centrum voor methodes en opleidingen" op het gebied van de nucleaire veiligheidscontrole. Naar aanleiding van deze studie is een Tacis-contract gesloten. • In verband met de beheerste thermonucleaire fusie waren de volgende onderzoekactiviteiten geconcentreerd op ITER (Internationale thermonucleaire experimentele reactor): Afstandsbediening: de computersimulatie en tests met de ROBERTINO-faciliteit van het onderhoud op afstand van in de reactor geplaatste mantelonderdelen zijn voltooid. Veiligheidsstudies: de mechanische integriteit van het vacuümvat van de reactor en de mantelonderdelen in geval van plasmadisrupties is onderzocht. Tevens is gewerkt aan de analyse van thermische transiënten na een reactorongeval. Institutionele ondersteunende activiteiten • Voor het secretariaat-generaal van de Commissie zijn wetenschappelijke en technische projecten voltooid ter ondersteuning van UCLAF, de dienst fraudebestrijding van de Commissie: een studie van de klanten van UCLAF en de diensten die zij nodig hebben; een studie van de vereisten van het onderzoekproces; een inventaris van informatiebronnen; en een verkennende gegevensanalyse van gegevens over fraudegevallen. Nieuwe projecten betreffen: eenuitvoerbaarheidsstudie voor IRENE 95 (het geïntegreerde informatiebeheersysteem van UCLAF); patroonherkenning in databases over fraudegevallen; raming van de percentages opgespoorde/gemelde fraudegevallen; harmonisatie van de informatiestroom over fraudegevallen in alle sectoren. 38 In verband met de ondersteuning van DG III (Industrie) werd een bijdrage geleverd aan het programma Informatie- en communicatietechnologie via O&O-projecten, industriële workshops, seminars en conferenties (SAFECOMP 95). Ondersteuning van DG VI (Landbouw): in het kader van een groot Europees (anti-fraude) project voor het merken van dieren is onderzoek verricht, zijn nieuwe methodes ontwikkeld en zijn proeven verricht met het identificeren van dieren door middel van merken en de bijbehorende meetsystemen. Ondersteuning van DG XI (Milieuzaken): de intentieverklaring voor de oprichting van het Bureau risico's van grote ongevallen ter ondersteuning van de "Seveso"-richtlijn is geïmplementeerd. Dit bureau, dat in de eerste plaats werkzaam is voor DG XI en daarnaast voor nationale instanties en de industrie, beheert een systeem voor de rapportage over grote ongevallen (MARS - Major Accident Reporting System) en een communautair documentatiecentrum voor industriële risico's (CDCIR - Community Documentation Centre for Industrial Risk). In 1995 heeft het bureau zich beziggehouden met het opstellen van verslagen over de lessen die kunnen worden geleerd uit aan de Commissie meegedeelde ongevallen, met de verspreiding van een database over ongevallen en met de coördinatie van technische groepen inzake veiligheidsverslagen en managementsystemen. Voorts heeft het bureau een seminar georganiseerd over de toepassing van de Seveso-richtlijn, "Ongevallenscenario's en rampenplannen". In verband met het veilig toepassen van biologie is in juni op hoog niveau vergaderd tussen vertegenwoordigers van de EU en de VS over veldproeven met genetisch gemodificeerde organismen. Ter ondersteuning van de eenheid nucleaire veiligheid van DG XI is een eerste versie van de Europese catalogus van aardbevingen opgesteld. Verdere ontwikkeling hiervan wordt overwogen. Ondersteuning van het directoraat Veiligheidscontrole van EURATOM, DG XVII (Energie): het ISEI heeft op de volgende gebieden bijgedragen aan de vervulling van de verplichtingen uit hoofde van het Verdrag: verzegelings- en identificatietechnieken, bewakingstechnieken, testen van apparatuur voor veiligheidscontrole, verwerking van gegevens en informatie, stralingsbescherming en opleiding; Er is een nieuw systeem ontwikkeld voor het automatisch terugzoeken van opgenomen bewakingbeelden. Tussen het GCO en het directoraat Veiligheidscontrole van EURATOM in Luxemburg is een verbinding voor monitoring op afstand geïnstalleerd. Overwogen is een bijdrage te leveren aan Iange-termijnenergiescenario's waarbij rekening wordt gehouden met de evolutie van de nucleaire industrie. Aan het directoraat Veiligheidscontrole van EURATOM en de IAEA is technische ondersteuning verleend bij het aanschaffen en meten van enkele honderden ultrasone verzegelingsbouten die in een Europese opwerkingsfabriek zijn aangebracht op containers voor het vervoer en de opslag van verbruikte splijtstof. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening ISEI is geselecteerd Het geavanceerde communicatietechnologie en diensten (ACTS); milieu en klimaat; industrie- en materiaaltechnologie (BRITE-EURAM III); niet-nucleaire energie (JOULE O&O); veiligheid van kernsplijting; validering van technologie en technologieoverdracht; telematica; opleiding en mobiliteit van onderzoekers (TMR). op de volgende 17 projecten gebieden: voor 39 Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid is geselecteerd voor 36 projecten van verschillende DG's. Drie projecten van het Het ISEI Secretariaat-generaal, eenheid coördinatie fraudebestrijding; drie van DG III-F voor High Performance Computing Netwerken; twaalf van DG XIII-D voor technologieoverdracht; dertien van DG XVII voor zonne-energie en rationeel energiegebruik; drie van EUROSTAT voor neurale netwerken en andere toepassingen op statistische problemen. De eigenlijke werkzaamheden zullen begin 1996 beginnen. twee van DG XI voor milieuproblemen; Werkzaamheden voor derden Vier instituten van het GCO (ISEI, 1ST, IRSA en EI) nemen samen met 79 afdelingen van de universiteiten van Catania, Messina en Palermo deel aan een groot regionaal ontwikkelingsproject voor Sicilië dat in december 1994 is begonnen. Het ISEI is belast met het algemeen beheer en de technische leiding over het project. In juli 1995 is het eerste halfjaarlijks verslag toegezonden aan de regio Sicilië. Het tweede is in voorbereiding. In alle grote subprojecten zijn resultaten geboekt. Deze subprojecten betreffen: een beslissingsondersteunend systeem voor het beheer van de watervoorziening; winter- en zomercampagnes voor N02-monitoring met 300 detectoren in Catania, Messina en Palermo; een mobiele eenheid voor het meten van de vervuiling en erosie van de bodem; veiligheid en betrouwbaarheid van chemische en petrochemische installaties; optische inspectiemethodes voor een historisch gebouw in Palermo met 3-D weergave en structuuranalyse; een steekproef van de Siciliaanse bevolking voor een analyse van sporenelementen in menselijk weefsel. Er zijn drie nieuwe contracten gesloten betreffende risico-analyse en voorlichting van het publiek. Voor de Consiglio Nazionale delle Ricerche (Italië) is een project uitgevoerd waarin de oorzaken en gevolgen van stress op het werk in de luchtverkeersleiding zijn geanalyseerd. De Europese testinstallatie voor zonne-energie heeft tien nieuwe contracten binnengehaald, acht voor kwalificatietests van fotovoltaïsche modules en twee voor ijkingen van referentie-installaties. In een contract met PNC Japan (Power Reactor and Nuclear Fuel Development Corporation) zijn goede resultaten behaald met nieuwe ultrasone identificatieapparatuur en bijbehorende compacte instrumenten voor onder andere de verzegeling van transportcontainers voor plutonium in de PNC-faciliteit te Tokai Mura. Andere concurrerende activiteiten Aan de IAEA is draagbare apparatuur geleverd voor de bepaling van volumes en massa's in grote tanks in installaties voor buikverwerking. Er wordt een onrwerp-srudie verricht voor de oprichting te Obninsk van het Russisch centrum voor methodes en opleidingen op het gebied van nucleaire veiligheidscontrole. Dit heeft geresulteerd in de sluiting van een TACIS-contract. Twee uit 1994 daterende acties in het Copernicus-programma zijn gestart. 2. 5. HET INSTITUUT MILIEUZAKEN Binnen het kaderprogramma heeft het EI bijgedragen aan de programma's "Milieu en klimaat" en "Biowetenschappen en biotechnologie". Het onderzoek aan het EI was vooral gericht op global change, bij voorbeeld biogene emissies en aërosolen, en de beheersing van bronnen van bodem- en 40 grondwatervervuiling, en op bijdragen op het gebied van het arbeidsmilieu, bij voorbeeld de luchtkwaliteit binnenshuis en de gevolgen van sporenmetalen voor de gezondheid in de EU. Een groot deel van de werkzaamheden van het instituut betrof ondersteunende activiteiten voor communautair beleid: milieubeleid, landbouwbeleid, kwaliteitscontrole van geneesmiddelen en kwaliteitscontrole van levensmiddelen. A. Institutionele activiteiten Het Instituut milieuzaken neemt actief deel aan de onderzoekprogramma's Milieu en klimaat en biowetenschappen en biotechnologie. De verhouding tussen O&O-activiteiten en ondersteuning voor sectorieel beleid van de Commissie is ongeveer 30:70. Institutionele onderzoekactiviteiten • "Klimaatverandering": Inzicht in de vorming van troposferisch ozon (een belangrijk broeikasgas) en de gevolgen daarvan voor de luchtvervuiling is van groot belang voor het Middellandse-Zeegebied. Het BEMA-project (Biogenic Emissions in the Mediterranean Area) heeft tot doel de rol van biogene emissies afkomstig van planten in dat gebied te bepalen. Dit project wordt onder coördinatie van het GCO door het EI in samenwerking met 17 Europese laboratoria uitgevoerd. In 1995 zijn twee grote onderzoekcampagnes uitgevoerd, op de citrusvelden in de omgeving van Valencia (Spanje) en op de natuurlijke vegetatie in de omgeving van Montpellier (Frankrijk). Tevens heeft het EI deelgenomen aan het EUPHORE-project voor de bouw en exploitatie van een grote fotochemische reactor in de open lucht, die in 1995 aan het CEAM (Centro de Estudios Ambientales del Mediterraneo) in Valencia, Spanje, is voltooid. De rol van natuurlijke en antropogene aërosolen bij het beperken van het broeikaseffect is zowel in het veld als met behulp van modellen onderzocht. In veldstudies is onder meer de van het Europese continent afkomstige aërosolvervuiling gekarakteriseerd als voorbereiding op de ACE-2-campagne in 1997 (Aerosol Characterisation Experiment-2) waaraan meer dan 40 Europese en Amerikaanse laboratoria zullen deelnemen. Tevens zijn laboratoriumexperimenten begonnen om de isotoopeffecten bij de opname van methaan, een broeikasgas, door de bodem te onderzoeken. Ook worden analysetechnieken en bemonsterings instrumenten ontwikkeld voor veldmetingen aan N:0 en CH4. Het project aërosolen en klimaat Dit project moet inzicht verschaffen in de chemische en fysische processen waardoor aërosolen worden gevormd in zowel het schone als het door de mens beïnvloede mariene milieu. Naar wordt aangenomen hebben deze aërosolen een belangrijk effect op de stralingsbalans en het klimaat van de aarde. Het programma, waarin wordt samengewerkt met andere Europese en internationale onderzoekteams, combineert het opstellen van modellen, veldwerk en laboratoriumstudies. 41 De meeste aërosolen verstrooien zonlicht terug in de ruimte, waardoor de aarde afkoelt. Er is een onderzoek gedaan naar de rol van rôetaêrôsolen in de stralingsbalans van de aarde. Roet is de belangrijkste lichtabsorberende aérosol en zal dus bijdragen aan de opwarming. Roet is vooral afkotnstig van de verbranding van fossiele brandstoffen en biomassa, Een belangrijk aspect van bet project is het onderzoek naar de aêrosöldynamica van sulfaataèrosolen, d. w. z. de yotinhigs** en groeiproeessen dit de grootteverdeling van deze aërosolen bepalen. De fundamentele mechanismes van de vorming van aërosolen worden in het laboratorium onderzochte Br Is een voor Europa unieke faciliteit gebouwd, waarin $0^ fotocbemiscb wordt omgezet in zwavelzuur, dat vervolgens ais condensatiekern dient voor de vorming van een sulfaataërosol. "Vervuiling": De werkzaamheden in verband met de beheersing van bronnen van bodem- en grondwatervervuiling zijn verruimd zodat ook toevoergebieden worden bestreken. Er worden verschillende alternatieve strategieën voor het beheer van het bodemgebruik geëvalueerd, hetgeen het mogelijk moet maken kritische subgebieden in een agrarisch ecosysteem aan te wijzen. Het MITO-project heeft onder andere tot doel algenbloei in het Middellandse-Zeegebied te monitoren. Om fytoplanktonpopulaties op celniveau te kunnen detecteren, tellen en karakteriseren, is de werking van snelle, gebruiksvriendelijke stromingscytometers getest. Dit moet leiden tot een real time monitoringsysteem waarmee de algensoorten die de rode en de groene algenbloei veroorzaken, kunnen worden gekwantificeerd. Er zijn testmaterialen vervaardigd (AQUACON-project) om in het laboratorium methoden voor het analyseren van afval (rioolslib), grond en afvalwater en voor het bepalen van metalen in oppervlaktewater, te testen. Aan het Europese samenwerkingsproject (ECA - European Collaborative Action) inzake de "luchtkwaliteit binnenshuis en de gevolgen voor de mens" nemen thans 15 landen deel. Het EI neemt deel aan het beheer en het wetenschappelijk secretariaat ervan. Er zijn experimenten verricht met de blootstelling van de mens aan vluchtige organische verbindingen (VOC's), voor het eerst in een testkamer van 30 m3 (Indoortron). Tevens is een onderzoek gedaan naar de gevolgen van ad-/desorptieverschijnselen en het opschalen van experimenten in een kleine testkamer naar een grote testkamer. 42 Automatische roeting van vervallende stoffen De continue automatische meting van vervuilende stoffen is om twee redenen van groot belang: om concentraüeschommelingen in de loop van de tijd te volgen en om inzicht te krijgen m bepaalde verschijnselen, bij voorbeeld de aard van de bron van de vervuilende stoffen. Tot dusverre bestond er geen experiment waarmee dergelijke metingen automatisch konden worden verricht van bij voorbeeld formaldehyde, een zeer schadelijke en algemeen voorkomende vervuilende stof die in de industrie op ruime schaal wordt gebruikt. Het instituut milieuzaken heeft hierin thans voorzien met een instrument voor de automatische bemonstering en analyse van formaldehyde, zwaardere aldehyden en ketonen. Dit instrument kan onbemand een week lang werken, waarbij de omgevingslucht elke 15 minuten wordt bemonsterd en geanalyseerd. Een zeer aantrekkelijke eigenschap van dit instrument is dat het kan worden gebruikt voor het monitoren van verschillende stoffen. Momenteel wordt met een bedrijf onderhandeld over de commerciële produktie van de monitor, die op twee beurzen grote aandacht heeft gekregen: HELECO "95 in Athene en RICH '95 in Milaan. In het EURO TERVIHT-project worden referentiewaarden vastgesteld voor sporenmetalen in menselijk weefsel voor klinisch, epidemiologisch en toxicologisch onderzoek en worden de gevolgen van sporenmetalen voor de gezondheid van menselijke populaties in de EU in hun leef- en werkomgeving onderzocht. Er is prenormatief onderzoek verricht naar de gevolgen van blootstelling voor de gezondheid. Er is getracht meer inzicht te krijgen in de biochemische mechanismen van de toxiciteit van sporenmetalen bij lage blootstellingen, door onderzoek te doen naar kritische organen en doelmoleculen, met bijzondere aandacht voor de potentiële gevolgen voor het cardiovasculaire, immunologische en voortpiantingssysteem die op latere leeftijd kunnen optreden. Institutionele ondersteunende activiteiten In 1995 heeft het EI zich beziggehouden met onderwerpen op het gebied van DG XI (Milieuzaken), DG III (Industrie), DG VI (Landbouw) en DG XXIV (Consumentenbeleid) en ter zake een groot aantal vergaderingen, workshops en task forces georganiseerd. Zo is het ERLAP (European Reference Laboratory for Air Pollution ) actief geweest in verband met de harmonisatie van de huidige richtlijnen inzake luchtvervuiling, de organisatie van programma's voor kwaliteitsborging en de ontwikkeling en validering van nieuwe monitoringtechnieken. Er zijn onder meer interlaboratoriumproeven ("round robin") in het veld georganiseerd en diffuse bemonsteringstechnieken voor de meting van benzeen en ozon in de lucht ontwikkeld en gevalideerd. ETEX, het Europese Tracer-experiment, heeft tot doel modellen van de atmosfeer te selecteren waarmee de ontwikkeling van een wolk van vervuilende stoffen in real time kan worden voorspeld. Op het EI zijn enkele duizenden eerder verzamelde luchtmonsters geanalyseerd met een speciale chromatografietechniek. Uit de resultaten blijkt dat maar een paar diffusiemodellen, zelfs wanneer deze worden gekoppeld aan meteorologische modellen, nauwkeurig genoeg de ontwikkeling van de wolk van schadelijke stoffen beschrijven. ETEX werd gezamenlijk gefinancierd door de EG, de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA). Het Europees bureau voor chemische stoffen (ECB) is negen maanden eerder dan gepland volledig operationeel geworden. Het verzorgt technische en wetenschappelijke taken in verband met de kennisgeving van nieuwe chemicaliën op het gebied van "indeling en kenmerken", "testmethodes", "risicobeoordeling van bestaande stoffen" en "in- en uitvoer thans alle van de Commissie verlangde 43 van bepaalde gevaarlijke chemische stoffen" (Richtlijnen 67/548/EEG en 92/32/EEG; Verordeningen van de Raad (EEG) 2455/92 en (EEG) 793/93). Een tweede fase van het verzamelen van gegevens voor de verordening van de Raad inzake de risicobeoordeling van bestaande stoffen is voltooid. De gegevens zijn toegezonden aan de bevoegde instanties in de Lid-Staten, en van de IULCD (International Uniform Chemicals Database) is een voor het publiek bestemde versie (zonder vertrouwelijke datafiles) op CD-ROM gepubliceerd voor de industrie en het grote publiek. Het Europees centrum voor de validatie van alternatieve methoden (ECVAM), dat in oktober 1994 is ingewijd, heeft in overleg met zijn raadgevend comité prioriteiten vastgesteld. Er is onderzoek gestart naar de prevalidatie van proefdiervrije testprotocollen, het testen van de potentie en veiligheid van vaccins en geïntegreerde alternatieve benaderingen voor toxiciteitstests, geconcentreerd op door metabolisatie veroorzaakte toxiciteit en in vitro tests voor teratogeniteit in bloedvormend weefsel. De mogelijkheden zijn onderzocht van samenwerking met de gespecialiseerde centra van het Europees milieuagentschap voor luchtkwaliteit (RTVM, NL) en binnenwateren (Water Research Centre, UK). Er zijn voorbereidende activiteiten uitgevoerd (hoofdzakelijk in verband met monitoring van luchtkwaliteit, Alpine observatorium, binnenwateren, vervuilde terreinen en mobiele laboratoria). Nadat het Europees Bureau voor de Geneesmiddelenbeoordeling en het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek een intentieverklaring hadden getekend is aan het EI een Europees technisch bureau geneesmiddelen opgericht. Dit bureau, de ETOMEP-eenheid (European Technical Office for Medicinal Products) van het Instituut milieuzaken van het GCO, houdt zich bezig met de ontwikkeling van technische systemen die nodig zijn voor de implementatie van de Europese geneesmiddelenwetgeving. Andere werkzaamheden van het EI betroffen analyses voor wijn, levensmiddelen en cosmetica en voorbereidende werkzaamheden ter ondersteuning van de milieurichtlijn inzake oppervlaktewateren. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Tot dusverre zijn er 22 voorstellen geselecteerd. De meeste hiervan hebben betrekking op het programma Milieu en klimaat en bestrijken een grote verscheidenheid aan activiteiten die nauw samenhangen met het huidige onderzoekprogramma van het GCO. Daarnaast zijn ook projecten voor de programma's Normen, metingen en proeven, Telematicatoepassingen en Veiligheid van kernsplijting aangenomen. Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid Het EI heeft gereageerd op uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van verschillende DG's van de Commissie en er zijn elf voorstellen voor financiële steun geselecteerd. Normaal gesproken zullen de werkzaamheden begin 1996 van start gaan. Onderwerpen zijn: • Prenormatief onderzoek, gestandaardiseerde en speciale analysemethoden voor levensmiddelen (DG III); • Informatie- en communicatiesystemen voor het Europees Bureau voor de Geneesmiddelenbeoordeling (DG III); • Ontwikkeling van analysemethoden voor zuivelprodukten (DG VI); • Ondersteuning voor het CORDIS-informatiesysteem (DG XIII); 44 • Analyseprocedures voor de douanecontrole van speciale produkten en voor produkten die op grond van hun chemische samenstelling zijn ingedeeld (DG XXI). Werkzaamheden voor derden Er is een reeks activiteiten uitgevoerd die hoofdzakelijk betrekking hadden op de levering aan lokale en regionale overheden van geschikte instrumenten voor het beheer van oppervlaktewateren, problemen in verband met de vervuiling door giftige afvalstoffen en technieken voor het monitoren van de luchtvervuiling. 2. 6. HET INSTITUUT TELEDETECTIETOEPASSINGEN Het IRSA verricht onderzoekactiviteiten op het gebied van de teledetectietoepassingen en levert in het kaderprogramma een bijdrage aan het programma Milieu en klimaat met zijn specifieke activiteiten betreffende het Centrum voor Aardobservatie (CEO), teledetectietechnieken en monitoring en geavanceerde aardobservatietechnieken. Door het gebruik van met satellieten verkregen aardobservatiegegevens levert het tevens belangrijke wetenschappelijke ondersteuning ten behoeve van de landbouwstatistiek. A. Institutionele activiteiten Institutionele onderzoekactiviteiten Een van de belangrijke O&O-gebieden van het IRSA is het gebruik van satellietgegevens voor het in kaart brengen van het bodemgebruik en de bodemaantasting in Europa en de wereld en voor het monitoren van bosbranden in het kader van het onderzoekprogramma Milieu en klimaat. Tevens werkt het IRSA aan de ontwikkeling en validering van mogelijkheden om teledetectie te gebruiken voor de opsporing van bij voorbeeld olievlekken of landmijnen. In 1995 is de verkennende fase van het CEO-project (Centrum voor Aardobservatie) voltooid. In de loop van het jaar zijn er een aantal studies verricht en workshops gehouden om een definitief CEO-concept uit te werken en een plan voor de vormgeving en realisatie in de komende jaren op te stellen. In verband hiermee is in eigen huis onderzoek verricht en is overlegd met bestaande en toekomstige gebruikers van aardobservatiegegevens en leveranciers van diensten in de Europese Unie (EU) en de Europese Economische Ruimte (EER). In verband met het CEO-project is nauw samengewerkt met een stuurgroep voor de verkennende fase, samengesteld uit deskundigen uit alle EU- en EER-landen die door de Raad van beheer waren benoemd. De werkzaamheden vonden plaats in samenwerking met Europese en internationale partners zoals het Europees Ruimteagentschap (ESA), EUMETSAT, het Europees Milieubureau (EEA), de Amerikaanse NASA en National Océanographie and Atmospheric Administration (NOAA) en het Japanse National Space Development Agency (NASDA). Tot de taken van het CEO zal onder andere behoren Europese aardobservatiegegevens en -diensten beter toegankelijk te maken voor wetenschappelijke, commerciële en openbare klanten. In het kader van de monitoring van de toestand en evolutie van het aardse vegetatiedek zijn vegetatiekaarten opgesteld waarin zowel veranderingen functionele vegetatieparameters zoals seizoeninvloeden of branden zijn aangegeven op continentale en uiteindelijk mondiale schaal. in het bodemgebruik als 45 Informatiesysteem voor hossen in 1995 is de planningfase van het FÏRS-project (Forest Information from Remote Sensing) voltooid in samenwerking met consortia van organisaties uit Frankrijk, Duitsland, Zweden, Tsjechië, Rusland, Polen, Spanje*. Ierland en Finland, Pit project moet in de eerste plaats bijdragen tot de ontwikkeling van een geharmoniseerd Europees informatiesysteem voor bossen met gegevens over zowel produktie als miUeu\ ïü 1995 zijn een regionale indeling en een definitieve classificatie van Europese bosecosystemen ontwikkeld en ïs het gehannoniseerd Europees nomenclatuursysteem voor bossen voltooid, Met behulp van een archief van satellietbeelden, dat tien jaar bestrijkt, zijn voor Afrika kaarten van het bodemgebruik en dagelijkse tellingen van het aantal branden samengesteld. Voor Zuidoost Azië zijn soortelijke werkzaamheden begonnen. Tevens zijn in Midden-Afrika en op Madagascar draagbare ontvangers voor satellietgegevens gebruikt om bosbranden in kaart te brengen en te monitoren als onderdeel van lokale en regionale milieubeheersprogramma's. Gegevens afkomstig van instrumenten aan boord van de Europese teledetectiesatellieten ERS-1 en ERS-2 worden geanalyseerd om de littekens van bosbranden te helpen opsporen en de afgebrande oppervlakten te meten. Er is een interface gecreëerd tussen een database waarin de gehele tropische woudgordel is beschreven en teledetectiegegevens, om het Tropical Forest Information System op te zetten dat als interactieve CD-ROM voor algemene verspreiding zal worden geproduceerd. In verband met het in kaart brengen van de bodemaantasting als gevolg van branden, bodemerosie en veranderingen in het bodemgebruik in de Mediterrane Lid-Staten van de EU en het bewaken van branden op paneuropese schaal in het kader van het FIRS-project (Forest Information from Remote Sensing) is fundamenteel onderzoek verricht betreffende beeldinterpretatietechnieken om het gebruik van gegevens van toekomstige Europese satellietsensoren te vergemakkelijken. De bidirectionele reflectie-eigenschappen van het aardoppervlak zijn onderzocht met behulp van geavanceerde modellen van de interacties tussen het oppervlak en straling, met het oog op de ontwikkeling van de volgende generatie beeldbewerkingsalgoritmen voor satellietbeelden en het gebruik van gegevens van toekomstige hooggeavanceerde sensoren. Satellietwaarnemingen van de oppervlaktetemperatuur van de zee en de oceaankleur over grote gebieden hebben informatie opgeleverd voor het onderzoek van de mariene biosfeer. Er is gewerkt aan de ontwikkeling van beeldinterpretatie, gegevensverwerking en het gebruik van dynamische modellen om inzicht te krijgen in de produktie van biomassa en uitwisseling van kooldioxide door fytoplankton en in de thermodynamica van de oceanen en om de gevolgen van beide voor het wereldklimaatsysteem te bepalen. Het gebruik van de archieven met aardobservatiegegevens ging gepaard met nieuwe benaderingen op het gebied van gegevensbeheer en -analyse en de ontwikkeling van een strategie voor de verwerking van gegevens van nieuwe sensoren. Neurale netwerken en virtual reality-systemen zijn onderzocht op hun mogelijkheden om informatie uit toekomstige multidimensional datasets te halen. In het EARSEC (European Airborne Remote Sensing Capability) zijn tests aan senoren en de ontwikkeling van de geofysische processor voor synthese aperture radar voltooid. Validatiewerkzaamheden van het EARSEC betroffen de ontwikkeling van opsporingsmethodes voor olievlekken op zee en toepassingen voor het bepalen van scheepsroutes. 46 Door de EMSL gebruikersgroep (European Microwave Signature Laboratory) gedefinieerde, geavanceerde experimenten betroffen in 1995 onder meer testreeksen betreffende "de verstrooiingseigenschappen van niet-begroeide bodems" en "beeldbewerkingstechnieken". In sommige dichtbevolkte delen van de wereld liggen grote hoeveelheden kunststof landmijnen. Het opsporen van deze gevaarlijke voorwerpen is een zeer riskante taak die evenwel van levensbelang is. Naast de rechtstreekse bedreiging voor de mens kunnen deze voorwerpen als bedreiging voor het milieu worden beschouwd, aangezien hun aanwezigheid effectief landgebruik in "besmette" gebieden onmogelijk maakt. In 1995 is aan de hand van EMSL-resultaten een verslag opgesteld waarin mogelijke verbeteringen zijn onderzocht van de methoden om gevaarlijke voorwerpen van kunststof met behulp van teledectietechnieken op te sporen. Hierbij kan bij voorbeeld worden gedacht aan teledetectie-instrumenten die op landvoertuigen of laagvliegende, op afstand bediende platforms worden gemonteerd. Institutionele ondersteuning • De ondersteuning van het Europees Milieuagentschap (EEA) was geconcentreerd op de oprichting van het gespecialiseerd centrum voor bodemgebruik van het EEA in samenwerking met diverse Europese organisaties die zich met aardobservatie bezighouden. • De ondersteuning van DG VI (Landbouw) betrof de toepassing van teledetectie op landbouwstatistiek met als doel methoden te ontwikkelen en te demonstreren om bij het verzamelen van cijfermateriaal voor de controle van beteeld areaal en landbouwproduktie in de EU tevens gebruik te maken van teledetectiegegevens (Besluit 94/753/EG - PB L 299 van 22. 11. 1994). Het MARS-project (Monitoring of Agriculture with Remote Sensing) bestaat uit twee delen. Ten eerste MARS STAT, met onderzoek betreffende de ontwikkeling van een geavanceerd landbouw- informatiesysteem waarin de verschillende in het kader van het MARS-project ontwikkelde methoden voor de controle van de landbouwproduktie zijn geïntegreerd, de ontwikkeling van technieken voor het monitoren van de landbouwproduktie in landen buiten de Europese Unie en de ontwikkeling van nieuwe technieken voor het monitoren van het Europese landbouwareaal met behulp van gegevens van de Europese teledetectiesatellieten ERS-1 en ERS-2. Ten tweede MARS CAP, dat betrekking heeft op de verificatie van de aangifte van het bodemgebruik door de landbouwers in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In 1995 is MARS CAP overgedragen aan de afzonderlijke Lid-Staten. Voor MARS STAT heeft het IRSA technische ondersteuning en een onderzoekprogramma verzorgd en voor MARS CAP technische ondersteuning op het vlak van de kwaliteitscontrole en opleiding en assistentie voor het personeel van de Lid-Staten en nationale ondernemingen. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening ingediend voor uiteenlopende Het IRSA heeft samen met nationale partners 40 voorstellen wetenschappelijke onderwerpen waarvan er tien zijn aangenomen. Tevens is in het kader van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers een voorstel ingediend voor beeldspectroscopie. Als dit wordt aangenomen zullen de komende drie jaar 20 post-doc gastonderzoekers aan het IRSA werkzaam zijn. Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid Het IRSA heeft gereageerd op uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van verschillende DG's van de Commissie. Op een aantal belangrijke gebieden zijn voorstellen aangenomen. Bij voorbeeld: 47 • Toepassing van het MARS-project om modellen voor de wijn- en olijfproduktie op te stellen (voor DG VI); • Een operationeel programma voor de monitoring van tropische wouden, ingediend door de eenheid monitoring van tropische vegetatie (voor DG XI); • Twee gezamenlijke voorstellen met het ISEI betreffende toepassingen van neurale netwerken: een voor EUROSTAT betreffende neutrale netwerken voor de classificatie van het bodemgebruik en een voor DG III voor de benchmarking van neurale netwerksystemen. Werkzaamheden voor derden Er zijn vijf contracten uitgevoerd voor klanten in België, Frankrijk en Italië voor onderwerpen uiteenlopend van microgoifmetingen tot regionale inventarissen van ecologische rijkdommen en bewaking van zeevervuiling. Andere concurrerende activiteiten In het PHARE-programma is een vierjarig meerlandenproject aangenomen voor snelle monitoring en gegevensverzameling op het gebied van milieu en landbouw. Een ander project, de ontwikkeling van systemen voor oogstramingen en -monitoring in Rusland, is aangenomen in TACIS. 2. 7. HET INSTITUUT BEVEILIGINGSTECHNOLOGIE Het 1ST heeft met zijn onderzoek op het gebied van de beveiligingstechnologie in het kader bijgedragen aan de programma's Metingen en proeven, Milieu en klimaat, Veiligheid van kernsplijting en Beheerste thermonucleaire fusie. De algemene taakstelling van het 1ST is het verrichten van onderzoek waarmee wordt bijgedragen aan de veiligheid van civieltechnische bouwwerken, kernreactoren en fusietests en aan de oplossing van specifieke problemen van de chemische industrie en energiebedrijven. Tevens houdt het instituut zich bezig met diverse ondersteunende activiteiten voor het communautair energiebeleid op het gebied van de nucleaire veiligheidscontrole (veiligheidscontrole van Euratom en de IAEA). A. Institutionele activiteiten In het programma Veiligheid van kernsplijting heeft het IST-onderzoek hoofdzakelijk betrekking op het definiëren van veilige bedrijfscondities voor industriële installaties en voor, bestaand of gepland, onderzoek. Een groot deel van de activiteiten van het 1ST betreft het programma Nucleaire veiligheid en veiligheidscontrole. Er wordt veel ondersteuning verleend aan het Directoraat Veiligheidscontrole van Euratom van DG XVII en via DG I aan de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA). De ondersteunende activiteit van het 1ST en het institutionele onderzoek lopen vaak door elkaar. Er zijn nieuwe resultaten verkregen met een belangrijk experiment betreffende het afschrikken van gesmolten kernmateriaal (corium) in het TERMOS-testvat. Met dit experiment werd de situatie in een reactorvat tijdens een ernstig ongeval gesimuleerd. De eerste versie van de COMETA-code voor splijtstof/koelmiddel interacties is thans gereed en wordt gebruikt voor routinematige berekeningen vóór en na de FARO-tests. Tot de externe gebruikers behoren 48 IKE, ENEA en de Universiteit van Wisconsin. IKE heeft in de code een model voor het uiteenvallen van de splijtstof geïntroduceerd. in pijpen van Sn-aërosolen onder uiteenlopende In 1995 is het experimentele programma op de STORM-faciliteit van start gegaan. De geavanceerde instrumentatie voor het karakteriseren van aërosolen is gevalideerd. Het thermohydraulisch gedrag in het mengvat en de afzetting thermohydraulische omstandigheden zijn onderzocht (vier tests met berekeningen vooraf, analyse en berekeningen achteraf). De documentatie van deze tests is vrijwel compleet. In maart en december zijn de vierde en de vijfde bijeenkomst van de internationale gebruikersgroep van STORM gehouden. Er zijn vijf sets aërosolproblemen voorgesteld als benchmarks voor codes die momenteel worden gebruikt voor het modelleren van de thermohydraulische situatie en aërosoifysica in kerninstallaties. De resultaten voor turbulente aërosolafzetting en resuspensie die met de verschillende codes worden verkregen, blijken grote discrepanties te vertonen. Om deze mathematische modellen te verbeteren en te evalueren moeten de resultaten kunnen worden vergeleken met betrouwbare meetgegevens. IST-analisten en lokaal personeel van CEA Cadarache (F) hebben in het kader van Phebus FP samengewerkt aan de interpretatie van de grote hoeveelheid on line en achteraf verkregen meetgegevens van een eerste test (eind 1993) met licht bestraalde splijtstof en aan de voorbereiding voor de volgende test met bestraalde splijtstof. De eerste test heeft een aantal onverwachte resultaten opgeleverd, zoals de vergevorderde aantasting van de splijtstofstaven, de geringe afzetting in de experimentele kringloop en de persistentie van gasvormig radioactief jood in het insluitingsvat. Aan het ESTER-systeem (European Source Term Research Code) zijn nieuwe en bijgewerkte modellen toegevoegd. Op de bijeenkomst van de gebruikersgroep in oktober is een nieuwe, uitgebreide versie van ESTER officieel vrijgegeven. In samenwerking met de gebruikersgroep is een uitgebreide validatie verricht. Er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van niet-destructieve testinstrumenten: een nieuwe PIN-monitor die thans in Mol (België) in gebruik is; een scanner voor de inspectie van MTR-splijtstofplaten in Romans sur Isère (Frankrijk); een nieuwe gammadetector voor de controle van onder water opgeslagen splijtstofelementen; en een nieuwe monitor voor plutoniumschroot. Voor een onbemand systeem voor de bewaking van installaties met laag verrijkt uraan zijn specifieke software en een nieuwe neutronencollar ontwikkeld. In het programma Beheerste thermonucleaire fusie heeft het 1ST deelgenomen aan de wereldwijde ontwikkeling van fusietechnologie met het oog op het ontwerp van de internationale thermonucleaire experimentele reactor (ITER). De totale systeemtests voor het ETHEL-tritiumlaboratorium zijn voltooid. De verschillende laboratoriumsystemen zijn getest en de nodige documentatie is opgesteld voor de uitvoering van de vereiste koude opleveringsfase voordat met tritium nucleaire tests kunnen beginnen. De vijfde Topical Meeting on Tritium Technology is georganiseerd en de proceedings zijn gepubliceerd in het Fusion Technology Journal. De O&O-activiteiten hadden betrekking op fusiematerialen, afvalstudies, tritiumcontrole en nieuwe meettechnieken. Bij het 1ST zijn een aantal experimenten met tritium verricht, bij voorbeeld de invloed van de kenmerken van het inwendige van het gebouw, de reductie van getritieerd water op regenereerbare hete ijzerbedden en de werking van een monitor voor tritiumgas gebaseerd op scintilatie. In ETHEL is verder gewerkt aan: het karakteriseren van de tritium recycling en ontgassing uit potentiële eerste- wandmaterialen onder fusiereactor omstandigheden; onderzoek naar technieken voor grootschalige onttrekking van gasvormig tritium; meting van het gedrag van verschillende permeatiebarrières. Er wordt een experimentele installatie voor het detritiëren en conditioneren van geactiveerd/getritieerd vast kernfusieafval geassembleerd. 49 In het programma Metingen en proeven is gewerkt aan het beoordelen van de betrouwbaarheid van constructies. In de ELS A-faciliteit zijn grote pseudodynamische tests uitgevoerd op een groot frame van staal en beton onder omstandigheden overeenkomend met zware aardbevingen, ter ondersteuning van de validering en verdere verbetering van Eurocode 8 (voor het ontwerp van civieltechnische bouwwerken in seismische gebieden) en Eurocode 4. In de LDTF-faciliteit zijn, grotendeels in samenwerking met de industrie, de dynamische eigenschappen van materialen en kritische onderdelen van constructies onderzocht. Er zijn instrumenten ontwikkeld om het seismisch gedrag van complete civieltechnische bouwwerken te simuleren. Er is goede vooruitgang geboekt met het doen van voorspellingen met behulp van modellen en het vergelijken daarvan met experimentele resultaten, met het gedrag van vullingen in metselwerk en met balk-kolomverbindingen van gewapend beton. Er is een volledig documentatiepakket (handleidingen en beschrijvingen van het model) samengesteld voor PLEXIS-3C, een grote computercode voor de analyse van transiënte dynamische verschijnselen in algemeen 3D gekoppelde vloeistof-constructiesystemen, ontwikkeld in samenwerking met CEA (Frankrijk). De faciliteiten en computervoorzieningen voor industrieel betrouwbaarheidsonderzoek in het programma Milieu en klimaat zijn volledig operationeel geworden. De FIRES-faciliteit is onder meer gebruikt voor complexe polymerisatietests als dienstverlening aan de chemische industrie. In samenwerking met de TU Stuttgart (Duitsland) is gewerkt aan de ontwikkeling en experimentele verificatie van controlesystemen waarin controle op basis van Kalman-filtering wordt gedemonstreerd en controle-algoritmes voor neurale netwerken worden toegepast. In de COLUMBUS-faciliteit zijn ventilatietesten uitgevoerd waarin het In de afblazen van horizontale vaten en situaties DRACULA-faciliteit zijn referentiegegevens verkregen voor het ontwerp van afblaassystemen voor noodsituaties in grote installaties. in warmtewisselaars zijn gesimuleerd. De eerste commerciële versie van de RELIEF-code voor het ontwerp van afblaassystemen voor noodsituaties is voltooid en in de industrie geverifieerd. Hierin is complexe modelvorming gecombineerd met buitengewone gebruiksvriendelijkheid. In een praktische test was een manager van een installatie in staat om de software op zijn PC te installeren en verschillende afblaasscenario's voor zijn installatie te simuleren in minder dan twee uur. Van de geavanceerde simulatiesoftware voor het modelleren van detonatie en deflagratie, REACFLOW, is een 2D-versie uitgegeven. Nieuwe software voor het modelleren van tweefasenstroming en de dispersie van vrijgekomen zware gassen is verder ontwikkeld. Institutionele ondersteunende activiteiten Als ondersteunende activiteiten voor de harmonisatie van veiligheidscontrole-inspecties van installaties in bedrijf zijn in PERLA cursussen gegeven aan veiligheidscontrole-inspecteurs, waaronder Russische inspecteurs en exploitanten en industriële deskundigen, en is veiligheidscontrole-inspecteurs tijdens verificaties van fysieke inventarissen ter plaatse ondersteuning geboden. Tevens zijn geavanceerde instrumenten en referentieanalyses van monsters van nucleaire materialen geleverd. Bovendien zijn niet-destructieve bepalingen uitgevoerd. B. Concurrerende activiteiten Werkzaamheden voor gezamenlijke rekening Van 52 voorstellen zijn er 18 geselecteerd. Deze hebben betrekking op de programma's BRJTE, Milieu en klimaat, ESPRIT HPCN, Veiligheid van kernsplijting en Overdracht van technologie. In het 50 programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers is ELSA (European Laboratory for Structual Assessment) erkend als grote faciliteit voor Europese gebruikers. Voor onderzoek ter ondersteuning van Eurocode 8 is een onderzoeknetwerk van twaalf Europese organisaties goedgekeurd. Concurrerende ondersteuning voor communautair beleid Het 1ST heeft gereageerd op uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van verschillende directoraten-generaal. Het overleg over sommige voorstellen is vergevorderd, met name ondersteuning ten behoeve van de ontwikkeling van Eurocode 8 voor DG III. Werkzaamheden voor derden Het 1ST heeft opdrachten binnengehaald van verschillende bedrijven, instanties en associaties. Er worden onder meer simulaties ontwikkeld van de stootrespons van betonnen en gewapend betonnen constructies. Tevens zijn grote contracten gesloten met USNRC voor onderzoek van ernstige ongevallen met FARO en met het Portugese directoraat-generaal voor Monumenten (DGEMN) voor een experimenteel onderzoek van de structurele betrouwbaarheid van het klooster Sâo Vicente de Fora in Lissabon. FARO In 1995 is de reeks testen met het afschrikken van gesmolten corium in FARO waarbij tot 150 kg gesmolten corium is gebruikt» met succes voltooid, Er zijn belangwekkende resultaten behaald met de wisselwerking tussen splijtstof en kœîmiddel in diverse scenario's voor ernstige ongevallen in lichtwaterreactoren. Het gesmolten materiaal viel grotendeels uiteen en vertoonde afschrikverschijnselen in water bij alle testen. De gemiddelde afmetingen van de brokstukken varieerden van 3,5 tot 5 mm. Hieruit blijkt dat het mogelijk moet zijn de laag brokstukken met water te koelen. De thermische belasting in een vroeg stadium van de constructie voor het. opvangen van de brokstukken bleek gering te zijn. Er traden geen stoomexplosies op. Er is een aanzienlijke marketinginspanning geleverd om nieuwe concurrerende activiteiten te bevorderen en de op het gebied van de industriële betrouwbaarheid behaalde resultaten te promoten. De IST-activiteiten zijn op drie beurzen geëxposeerd: het Loss Prevention Symposium in Antwerpen, INCHEM 95 in Tokyo en RICH in Milaan. De eerste verkopen en contracten met derden wijzen op een succesvolle en positieve tendens voor de toekomst. 2. 8. HET INSTITUUT TECHNOLOGISCHE PROGNOSE Het IPTS heeft tot taak voortdurend op de hoogte te blijven van alle belangrijke, waardevolle en opmerkelijke wetenschappelijke en technologische gebeurtenissen en tendensen in Europa, met name in die gevallen waarin maatregelen op EU-niveau op hun plaats zijn. Binnen het kaderprogramma heeft het instituut bijgedragen tot het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek. De essentiële taken van 51 het IPTS: vergaren van beschikbare informatie; onpartijdig analyseren, verwerken en integreren hiervan; en signaleren van duidelijke tendensen of gewenste maatregelen aan besluitvormers. De belangrijkste taken waar het IPTS zich momenteel mee bezighoudt betreffen de oprichting van de Europese waarnemingspost voor wetenschap en technologie (ESTO - European Science and Technology Observatory) en het opstellen van technologische prognoses. A. Institutionele activiteiten Het IPTS, dat in 1994 naar Sevilla was verhuisd, heeft met het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek van het vierde kaderprogramma een ruimere doelstelling en de bijhorende personele en financiële middelen gekregen. Een groot deel van 1995 is besteed aan het opstellen van een operationeel werkplan. De algemene doelstelling is het vergaren van mogelijke bijdragen van deskundigen, consultants, onderzoekorganisaties en instituten in de Lid-Staten en voor zover mogelijk ook in derde landen, om deze op onafhankelijk wijze grondig te analyseren, verwerken en integreren en, nog belangrijker, duidelijke tendensen of gewenste maatregelen aan te geven in een voor de besluitvormers bruikbare vorm. Hoewel de activiteiten en middelen van het IPTS formeel zijn opgesplitst in specifiek onderzoek enerzijds en ondersteuning van EU-beleid anderzijds, hebben alle projecten direct of indirect te maken met de behoefte van de overheid aan kennis en inzicht. Het valt dan ook niet te vermijden dat het onderscheid tussen beide soorten activiteiten soms enigszins vervaagt. Institutionele onderzoekactiviteiten De waarnemingspost van het IPTS, die een integrerend bestanddeel van de werkzaamheden van het instituut vormt, is momenteel geconcentreerd op een aantal geselecteerde gebieden. Momenteel wordt evenwel een netwerk opgezet van soortgelijke organisaties die op nationaal niveau werkzaam zijn, zodat het werkterrein kan worden verruimd en de veel ruimere functie van een werkelijk Europese waarnemingspost voor wetenschap en technologie kan worden vervuld. Alle betrokken partners zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de uitvoering van "technologiebewaking" als joint venture. De technologiebewaking is geconcipieerd ter ondersteuning van de besluitvorming en wordt aangevuld met speciale diepgaande analyses van toekomstige ontwikkelingen om inzicht te krijgen in de wisselwerking tussen wetenschappelijke en technische aspecten enerzijds en de economie en samenleving anderzijds. Aangezien de werkgelegenheid een van de belangrijkste aandachtsgebieden van de instellingen van de EU en de samenleving is, loopt het drieluik "technologie-concurrentievermogen-werkgelegenheid" als een rode draad door alle activiteiten van het IPTS. In 1995 heeft het IPTS toekomststudies verricht betreffende geselecteerde onderwerpen die betrekking hadden op ofwel een technologie (bij voorbeeld biotechnologie), ofwel een gebied (bij voorbeeld individuele mobiliteit) ofwel een horizontaal thema of aspect. Zo zijn bij voorbeeld werkzaamheden met een regionale dimensie, in dit geval voor het Middellandse-Zeegebied, uitgevoerd in het kader van zowel geïntegreerde ontwikkeling als van specifieke sectoren (duurzame energie, waterproblemen). Institutionele ondersteunende activiteiten Verkennend technologisch onderzoek aan materialen, recycling van chemische grondstoffen en winning van energie uit stedelijk kunststofafval, dat in 1994 voor DG XI (Milieuzaken) was gestart, heeft vier voorlopige lijsten opgeleverd: • lopende projecten voor het mechanisch recyclen van stedelijk kunststofafval; 52 • • • lopende wetgevingsactiviteiten inzake het beheer van kunststofafval; lopende projecten voor recycling van kunststoffen door middel van chemolyse; lopende projecten voor de winning van energie uit stedelijk kunststofafval. In 1995 zijn drie nieuwe groepen energietechnologie onderzocht en toegevoegd aan de reeks verkennende analyses waarmee in 1994 voor DG XVU (Energie) was begonnen: fotovoltaïsch gebruik van zonne-energie» technologie voor de opberging en verwijdering van CO: en biologische vastlegging van C02. In een nieuwe bijwerking van het verslag over onderzoek en beleid inzake klimaatverandering (groep voor prospectief onderzoek en DG XVII) worden een overzicht en een beoordeling gegeven van recente onderzoekresultaten betreffende de klimaatgevoeligheid met nadruk op klimaatveranderingen in het verleden en klimaatmodellen, en worden de resultaten van de in 1995 in Berlijn gehouden conferentie over klimaatverandering samengevat. In het kader van de reeks "Bedrijfsleven en milieu" zijn voor de groep voor prospectief onderzoek twee nieuwe casusstudies voltooid: een betreffende "minimalisering van afval" en een betreffende "schonere technologieën in het MKB". Deze reeks is bestemd om een nauwkeurige maat te krijgen voor bepaalde aspecten van het concurrentievermogen en de werkgelegenheid in bedrijven die bereid zijn rekening te houden met de milieu-eisen. In het kader van de werkzaamheden voor DG XVI (Regionaal beleid) is de samenwerking met het Japanse agentschap NISTEP voortgezet, waarin de Europese en Japanse ervaringen op het gebied van regionale ontwikkeling vanuit het oogpunt van OTO-beleid worden vergeleken. Dit project zal in 1996 worden voltooid. Op verzoek van het STOA-panel (Scientific and Technical Option Assessment) van het Europees Parlement heeft het IPTS de volgende drie projecten gestart: • " De rol van b iotechnologie voor het concurrentievermogen van de Europese farmaceutische industrie " : de positie van de EU en die van haar belangrijkste concurrenten moeten worden vergeleken vanuit het oogpunt van wetenschappelijke, economische, juridische en maatschappelijke aspecten. Het project moet een overzicht opleveren van gegevens over O&O en innovatie in de farmaceutische sector en een beschrijving van de toekomstige prioriteiten voor het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen en de vooruitzichten en verwachtingen voor nieuwe therapieën. De verwachte sociaal-economische voordelen van nieuwe geneesmiddelen in de context van de Europese stelsels voor gezondheidszorg worden geanalyseerd. • "De auto van de toekomst, de toekomst van de auto": essentiële kwesties in verband met toekomstige vervoerssystemen worden samengebracht om vanuit milieu-, sociaal- en economisch oogpunt duurzame voorwaarden te scheppen. Het project is gericht op de technologische, sociale en economische aspecten van vraagstukken in verband met de individuele mobiliteit. De doelstellingen bestaan erin strategieën te ontwikkelen om een oplossing te vinden voor het conflict tussen enerzijds de vraag naar grootschalige individuele mobiliteit en anderzijds ecologische druk, veiligheidsproblemen en congestie. De eerste fase is geconcentreerd op technologische aspecten zoals concepten voor nieuwe motoren, met bijzondere aandacht voor emissieloze/elektrische auto's en de bijbehorende opslagsystemen voor potentiële energie, lichtgewichtmaterialen, recyclingaspecten en telematica voor efficiënter weggebruik. De resultaten worden gepresenteerd in een reeks verslagen. Sociaal-economische en politieke aspecten worden eveneens behandeld, bij voorbeeld rijgedrag/mentaliteit en acceptatieproblemen in verband met diverse opties. 53 THE IPTS REPORT m m =---- Figuur 4 - Het maandelijks LPTS-rapport "Multimedia informatiesnelwegen": het project heeft vooral betrekking op vraagstukken in verband met de snelle ontwikkeling van deze technologieën en de geboden diensten, bij voorbeeld toegangsapparatuur, prijsstelling/facturering aan de gebruikers, prioritaire systemen, interconnectie en interoperabiliteit, inhoud en veiligheid, enz. Een eerste rapport heeft tevens betrekking op de direct en indirecte gevolgen voor de werkgelegenheid: zoals met de meeste innovatieve technologieën zullen op korte termijn banen verloren gaan, terwijl op middellange/lange termijn de toegenomen algemene economische bedrijvigheid positieve effecten zal hebben. In verband hiermee zal personeel moeten worden omgeschoold, waarvan de kosten in dit stadium nog moeilijk te ramen zijn. Tevens worden maatschappelijke en persoonlijke aspecten behandeld, bij voorbeeld marginalisering en veranderingen in de menselijke relaties. B. Concurrerende activiteiten Het IPTS heeft zich voor het eerst op de concurrerende markt voor onderzoekcontracten begeven. De voorstellen hebben vooral betrekking op niet-nucleaire energie (vijf voorstellen ingediend, drie geselecteerd), agro-voedingsmiddelen, milieu, internationale samenwerking inzake waterbeheer en biomassa (voor verschillende mediterrane programma's van DG IB) De meeste werkzaamheden zullen in 1996 worden uitgevoerd. 54 INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN VAN HET GCO Tabel 1 van bijlage 1 INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN BESLUITEN, RICHTLIJNEN, VERORDENINGEN VAN DE RAAD EN MEDEDELINGEN VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT INZAKE INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN VAN HET GCO __ Milieu en klimaat Europees referentielaboratorium voor luchtvervuiling (ERLAP) Ondersteunende werkzaamheden voor de Richtlijnen 80/779/EEG, 89/427/EEG, 82/884/EEG, 85/203/EEG en 92/72/EEG Europees bureau voor chemische stoffen (ECB) Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement (93/C1/02), PB Cl/3 van 5 januari 1993, betreffende het Europees bureau voor chemische produkten (ECB). Ondersteunende werkzaamheden voor de Richtlijnen 67/548/EEG en 92/32/EEG. Europees centrum voor de validatie van alternatieve methoden Mededeling van de Commissie (ECVAM) aan de Raad en het Europees Parlement, SEC(91)1794 def. van 29 oktober 1991, oprichting van een Europees centrum voor de validatie van alternatieve methoden (ECVAM). Ondersteunende werkzaamheden voor Richtlijn 86/609/EEG. Ondersteuning van het Europees milieuagentschap (EEA) EG-netwerk voor farmaceutische informatie (ECPH1N) Verordening (EEG) nr. 1210/90 van de Raad van 7 mei 1990 inzake de oprichting van het Europees milieuagentschap (PB L 120/1 van 11. 5. 1990) (zie met name artikel 15 en bijlage A - Samenwerking met het GCO). Ondersteunende werkzaamheden voor de Richtlijnen 93/39/EEG en 93/40/EEG en Verordeningen (EEG) 2309/93 en 2377/90 van de Raad 55 INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN BESLUITEN, RICHTLIJNEN, VERORDENINGEN VAN DE RAAD EN MEDEDELINGEN VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT INZAKE INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN VAN HET GCO Kwaliteitscontrole consumptiegoederen (consumentenbeleid) Cosmetica: 6e wijziging van Verordening (EEG) nr. 768/76 Produktveiligheid: algemene veiligheidsrichtlijn 92/59/EEG van 29 juni 1994. Industriële betrouwbaarheid: biotechnologie Methodes voor UCLAF Landbouw en visserij Teledetectie voor de landbouw Identificatie van dieren grote risico's, veiligheid Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement; ondersteunende werkzaamheden voor Richtlijn 82/501 /EEG Besluit van de Raad van 14 november 1994 inzake de verdere toepassing, in de periode 1994-1998, van teledetectie ten behoeve van de landbouwstatistiek (94/753/EEG, PB L 299/27 van 22. 11. 1994). Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement (COM(93)360/3). Europees bureau voor wijn, alcohol en gedistilleerd (BEVABS) Ondersteunende werkzaamheden voor de Verordeningen (EEG) nr. 2048/89, 2348/91 en 2347/91 van de Raad en Verordening nr. 2676/90 van de Commissie Referentiemetingen en -materialen voor de kwaliteitscontrole van levensmiddelen 56 INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN BESLUITEN, RICHTLIJNEN, VERORDENINGEN VAN DE RAAD EN MEDEDELINGEN VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT INZAKE INSTITUTIONELE ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN VAN HET GCO Nucleaire veiligheid en veiligheidscontrole Ondersteuning veiligheidscontrole van Euratom: Algemeen Ondersteuning veiligheidseontorle van Euratom: in situ laboratoria en ECSAM Ondersteuning IAEA veiligheidscontrole Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement van 24 maart 1992 (SEC(92)515 def. ) inzake een besluit van de Commissie over in situ laboratoria voor de periode 1991-1996 (zie met name artikel 16 - samenwerking met het GCO) Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement (COM(94)383 def. ) van 7 september 1994 betreffende de illegale handel in radioactief materiaal Mededeling van de Commissie aan de Raad (COM(80)681 def. ) betreffende een overeenkomst in de vorm van een briefwisseling tussen de IAEA enerzijds en de Commissie namens de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie anderzijds tot samenwerking bij onderzoek en ontwikkeling op het gebied van veiligheidscontrole 57 LIJST VAN LETTERWOORDEN EN AFKORTINGEN Bijlage 2 ADAGA à Aide (Beslissingsondersteuning voor milieubeheer) la Décision Aménagement Gestion de l'Environnement AQUACON Analytische kwaliteitscontrole ARTINA Analyse van sporen van radio-isotopen voor actinidenidentificatie BRITE-EURAM Fundamenteel onderzoek van onderzoek van geavanceerde materialen industriële technologie voor Europa/Europees CEA CEN Commissariat à l'Energie Atomique (Parijs - Frankrijk) Europese Commissie voor normalisatie CORDIS Informatiedienst voor communautaire onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden ELSA ENIC European Laboratory for Structural Assessment European Network for Inspections Qualification ESPRIT-HPCN Europees strategisch programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de informatietechnologie ESTI European Solar Test Installation EURATOM Europese Gemeenschap voor Atoomenergie EUREKA Europees onderzoek coördinatie-agentschap EUROSTAT Bureau voor de statistiek van de Europese Gemeenschappen IPACERC Inductie-plasmaondersteund chemisch opdampen van erosiebestendige coatings JOULE KP MITO NASA NEA NESC Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van niet-nucleaire energie en rationeel energiegebruik Kaderprogramma Microfyte toxinen National Aeronautics and Space Administration Kernenergieagentschap (Parijs - Frankrijk) Europees netwerk voor de evaluatie van stalen onderdelen 58 NET/ITER Next European Torus / Internationale thermonucleaire experimentele reactor PHARE Polen - Hongarije: hulp voor economische herstructurering PHEBUS Franse testreactor (Cadarache - Frankrijk) RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Nederland) ROBERTINO Faciliteit voor de ontwikkeling van instrumenten voor het hanteren van de mantel op schaal 1:3 SCK/CEN Studiecentrum voor kernenergie/Centre d'Etudes Nucléaires (Mol - België) SPOT TACIS Experimenteel systeem voor aardobservatie Technische bijstand aan de nieuwe onafhankelijke staten van de voormalige Sovjet-Unie THERMIE Europese technologie voor energiebeheer USNRC United States Nuclear Regulatory Commission 59 ISSN 0254-1513 COM(96) 158 def. DOCUMENTEN NL 01 15 Catalogusnummer : CB-CO-96-170-NL-C ISBN 92-78-02638-7 Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen L-2985 Luxemburg