พระราชบัญญัติใช้ตราแผ่นดิน ร.ศ. 108

พระราชบัญญัติ
พระราชบัญญัติ
ใช้ตราแผ่นดิน
ร.ศ. ๑๐๘[๑]
 

มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ
ดำรัสสั่งว่า ด้วยทรงพระราชดำริว่า พระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินมีอยู่หลายชนิด
แต่ที่คงใช้อยู่นั้น คือพระราชลัญจกรไอยราพตและพระครุฑพ่าห์
และมีพระราชลัญจกรพิเศษเป็นที่หมายสำหรับพระบรมราชวงศ์ปัจจุบันนี้เป็นรูปจักร
รูปตรี และพระราชลัญจกรประจำรัชกาล
ซึ่งผลัดเปลี่ยนทุกรัชกาลมีปรากฏที่ใช้ในเงินพดด้วงบาท คือ มีรูปจักรดวงหนึ่ง
ตราประจำรัชกาลอีกดวงหนึ่ง ตราประจำรัชกาลที่ ๑ เป็นรูปประทุมอุณาโลม รัชกาลที่ ๒
เป็นรูปครุฑ รัชกาลที่ ๓ เป็นรูปปราสาท รัชกาลที่ ๔ เป็นรูปมงกุฎ
แต่ตรารูปจักรนั้น หาได้เปลี่ยนตามรัชกาลไม่ คงใช้ในเงินตราเสมอมา
ด้วยเป็นพระราชลัญจกร สำหรับพระบรมราชวงศ์ซึ่งปกครองรัฐสีมามณฑลอยู่
และเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ตั้งโรงกษาปณ์สิทธิการขึ้นทำเงินเหรียญบาทแทนเงินพดด้วง พระราชลัญจกรที่หมายใช้ในเงินเหรียญนั้น
หน้าหนึ่งก็ยังมีรูปจักรอยู่เหมือนกัน เติมขึ้นแต่รูปช้างเผือกที่ตรงกลาง
อีกหน้าหนึ่งเป็นรูปพระมหามงกุฎ มีเครื่องสูงสองข้าง
หมายประจำรัชกาลใช้มาจนตลอดรัชกาลนั้น รูปที่หมายเป็นพระราชลัญจกร
สำหรับแผ่นดินก็ดี สำหรับพระบรมราชวงศ์ในปัจจุบันนี้ก็ดี
สำหรับประจำรัชกาลทุกรัชกาลมาก็ดี ก็ย่อมเป็นที่เคารพนับถือว่าเป็นของสูง
ไม่มีผู้หนึ่งผู้ใดจะบังอาจทำใช้เทียมได้ ในรัชกาลที่ ๔ นั้น
เมื่อได้ตั้งตำแหน่งทูตและกงสุลสยาม รักษาผลประโยชน์ราชการฝ่ายสยาม
ประจำอยู่ในมหานครฝ่ายตะวันตกก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานแกะดวงตราตำแหน่งราชทูต
และกงสุลซึ่งประจำราชการอยู่ในมหานครที่มีทางพระราชไมตรีพระราชทานให้ถือตามตำแหน่งราชการทูต
และกงสุลนั้นเป็นรูปช้างเผือก หลังช้างมีรูปพระมหามงกุฎ พานพระมหากฐินรอง
มีเครื่องสูงสองข้างบ้าง มีธงสองข้างบ้าง ที่เป็นกงสุลซึ่งอยู่ประจำเมืองท่าที่ขึ้นในมหานครนั้น
ไม่สู้จะสำคัญ ก็ยกรูปพระมหามงกุฎออกเสีย คงอยู่แต่รูปช้างเผือก
และมีอักษรจารึกบอกตามตำแหน่งทูตหรือกงสุลซึ่งตั้งประจำ ณ สถานที่นั้น
พระราชทานพระบรมราชานุญาตเป็นแบบลงที่เจ้าพนักงานในตำแหน่งราชการ
ได้ใช้รูปพระมหามงกุฎในดวงตราตำแหน่งได้ ด้วยรูปพระมหามงกุฎนั้น
มิใช่จำเพาะแต่เป็นที่หมายประจำรัชกาลที่ ๔
อย่างเดียวเป็นเครื่องหมายสูงสุดของประเทศที่มีพระเจ้าแผ่นดิน
ผ่านพิภพเป็นเอกราชด้วย ฝ่ายกรมทหารบกทหารเรือซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้จัดตั้งขึ้นเป็นเจ้าพนักงานสำหรับราชการเหมือนกันจึงได้รับพระบรมราชานุญาต
ให้เครื่องหมายซึ่งเป็นพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดิน สำหรับพระบรมราชวงศ์
สำหรับประจำรัชกาลมาทำเป็นเครื่องประดับยศ มีหน้าหมวกพู่หมวกดุมกระบี่
สีสะเข็มขัดเป็นต้น ฝ่ายเจ้าพนักงานพลเรือนนั้นเล่า
จะใช้ที่หมายพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินเป็นเครื่องประดับได้ก็จำเพาะแต่สิ่งที่ได้รับพระราชทาน
มีเครื่องอิสริยาภรณ์และมาลาเป็นต้น และมีชนอีกจำพวกหนึ่ง
ซึ่งตั้งการเป็นช่างฝีมือต่าง ๆ เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งเป็นช่างหลวงแล้ว
ก็ได้รับพระบรมราชานุญาตใช้พระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดิน และประจำรัชกาลให้เป็นเกียรติยศ
มีช่างทองและช่างถ่ายรูปเป็นต้น ตราแผ่นดินซึ่งพระราชทานพระบรมราชานุญาต
ให้นายช่างได้ใช้นี้ก็เพื่อเป็นเกียรติยศอย่างเดียว หาได้ให้ใช้เป็นดวงตราหมายยี่ห้อการค้าขาย
สำหรับห้างและร้านนั้นไม่ และเครื่องภาชนะทั้งปวงที่มีรูปหมายพระราชลัญจกร
สำหรับแผ่นดิน สำหรับพระบรมราชวงศ์ก็ดี สำหรับประจำรัชกาลก็ดี
ก็ล้วนเป็นของหลวงใช้ในราชการทั้งสิ้น ครั้นมาในแผ่นดินปัจจุบันนี้
พระราชลัญจกรประจำรัชกาลเป็นรูปจุลมงกุฎ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้รวบรวมที่หมายเครื่องขัตติยราชอิสริยยศ สำหรับพระมหากษัตริย์
และพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดิน และสำหรับพระบรมราชวงศ์ทั้งตราหลวง
สำหรับตำแหน่งราชการรวมประดับร้อยกรองขึ้นเป็นตราแผ่นดิน มีรูปพระมหาพิไชยมงกุฎ
จักร ตรี โล่ มีรูปช้างไอยราพต ช้างเผือก กฤช พระสังวาลนพรัตนราชวราภรณ์
พระสังวาลเครื่องอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า และเครื่องสูงเจ็ดชั้นมีราชสีห์คชสีห์ประคอง
คาถาภาษิตด้วยเป็นสำคัญ รวมเป็นตราแผ่นดินอย่างน้อยและอย่างใหญ่
เติมฉลองพระองค์ครุยและเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์เข้าอีก สำหรับใช้ในราชการทั่วไป
ผิดกันก็แต่มีอักษรบอกตำแหน่งราชการเท่านั้น
ตามธรรมเนียมที่เจ้าพนักงานได้ใช้ตราพระมหามงกุฎมาแต่รัชกาลที่ ๔ แล้ว
และโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชลัญจกร พระบรมราชโองการแก้ไขของเก่าขึ้นอีกดวงหนึ่ง
มีเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์นพปฎลเศวตฉัตรและอักษรขอมย่อจารึกว่าพระบรมราชโองการ
เป็นพระราชลัญจกรสำหรับพระเจ้าแผ่นดินอย่างเดียวพนักงานอื่นจะใช้พระราชลัญจกรนี้ในราชการไม่ได้
และมีที่หมายเป็นอักษรย่อ พระนามาภิไธย ส.พ.ป.ม.จ. ๕ หรือ
จ.ป.ร.สามอักษรเป็นอักษรไขว้กันบ้างลอยตัวบ้าง มีจุลมงกุฎบ้าง
ใช้เป็นเครื่องประดับในข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน และเป็นของสำหรับพระราชทานบ้าง
ดวงตราที่หมายเป็นพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดิน สำหรับพระบรมราชวงศ์ สำหรับรัชกาลดังกล่าวมาข้างบนนี้
ก็มีแต่ใช้ในราชการหรือผู้ที่ได้รับพระบรมราชานุญาตเท่านั้น
แต่บัดนี้ได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท
ว่าลูกค้าทำและสั่งตราแผ่นดินเข้ามาจำหน่ายซื้อขายใช้สอย
ไม่เฉพาะแต่ใช้ในราชการอย่างเดียว ผู้ที่ไม่เป็นราชการก็ใช้เฝือทั่วไป ที่สุดจนลงทำตรายี่ห้อการค้าขายสำหรับห้าง
สำหรับร้านก็มีที่มิได้รับพระบรมราชานุญาตให้ใช้ เป็นการมิถูกต้องตามพระราชประเพณี
ดูไม่สมควรเลย เพราะเป็นการฟั่นเฝือเหลือที่จะกำหนดสังเกตได้ว่า
ดวงตราที่ใช้ในราชการ และมิใช่ราชการ และเป็นเหตุให้เสื่อมถอยพระเกียรติคุณและพระเกียรติยศ
ของผู้ที่ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใช้ ในดวงตราแผ่นดินนั้นไป จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ตราพระราชบัญญัตินี้ไว้ให้ทราบทั่วกันว่า

ข้อ ๑
ให้เสนาบดีว่าการกรมวังเป็นเจ้าพนักงานรักษาการ
ที่จะใช้ดวงตราแผ่นดินสืบไปเป็นผู้ที่จะรับการ ขอพระบรมราชานุญาตใช้ตราแผ่นดิน
และเป็นผู้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว
เป็นผู้ที่จะออกอนุญาตให้ใช้ตราแผ่นดิน
แก่ผู้ที่ขอใช้และจดทะเบียนบัญชีชื่อผู้ที่ขออนุญาต
และรูปดวงตราแผ่นดินที่จะใช้ชนิดนั้น อย่างนั้นไว้ให้ถูกต้องเป็นแบบแผนสืบไป

ข้อ ๒
ให้บรรดากรมและกระทรวงต่าง ๆ ที่ประสงค์จะใช้ตราแผ่นดินในตำแหน่งราชการก็ดี
หรือจะใช้เป็นเครื่องประดับยศเป็นที่หมายสำหรับบอกหมู่คณะในราชการ
ดังเครื่องยศทหาร หรือพลเรือนก็ดี
ที่มีอยู่แล้วหรือจะทำขึ้นใหม่ก็ให้เขียนรูปลวดลาย หรือตัวอย่างส่งมายังกรมวัง
เพื่อจะได้รับพระบรมราชานุญาตให้ใช้ในราชการตำแหน่งนั้นกรมนั้นสืบไป
และผู้ที่ได้รับตราตั้งเป็นนายช่างหลวง
ที่ปรารถนาจะใช้ดวงตราแผ่นดินให้เป็นเกียรติยศ
ก็ให้ขออนุญาตต่อเสนาบดีว่าการกรมวัง เมื่อได้รับอนุญาตคำสั่งเป็นสำคัญแล้ว
จึงให้ใช้ตราแผ่นดินนั้นได้

ข้อ ๓
ดวงตราซึ่งเป็นรูปหมายพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการนั้น
เป็นของห้ามขาดมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดเอาไปใช้เป็นเครื่องหมาย และเกียรติยศ
หรืออย่างหนึ่งอย่างใดเป็นอันขาด พระราชลัญจกรสำหรับพระบรมราชวงศ์
ซึ่งเป็นรูปดวงจักรเปล่าก็ดี จักรกับตรีศูลไขว้กันก็ดี และพระราชลัญจกรประจำรัชกาลทั้ง
๕ รัชกาลก็ดี พระราชลัญจกรเหล่านี้
ห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดใช้เว้นไว้แต่พระบรมวงศานุวงศ์ ที่เนื่องอยู่ในรัชกาลนั้น ๆ
จึงจะใช้ในดวงตราสำหรับพระองค์ได้แต่ให้ขอพระบรมราชานุญาตเสียก่อน

ข้อ ๔
ตราแผ่นดินอย่างน้อย ซึ่งมีรูปพระมหาพิไชยมงกุฎ จักร ตรี โล่ กลางมีรูปช้างไอยราพตสามเศียร
ช้างเผือก กฤช พระสังวาลนพรัตนราชวราภรณ์ และพระสังวาลเครื่องอิสริยาภรณ์
จุลจอมเกล้า และเครื่องสูง ๗ ชั้น มีราชสีห์ คชสีห์
ประคองและคาถาภาษิตด้วยเป็นสำคัญก็ดี และตราแผ่นดินอย่างใหญ่
ซึ่งเติมฉลองพระองค์ครุย และเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ก็ดี จะใช้ได้ก็แต่ในราชการ
หรือผู้ที่ได้รับพระบรมราชานุญาตเป็นการพิเศษอย่างเดียว
ที่ไม่ใช่ราชการและไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว
ห้ามไม่ให้ผู้หนึ่งผู้ใดที่เป็นเอกชนใช้เป็นอันขาด

ข้อ ๕
ดวงตราแผ่นดินที่เป็นรูปไอยราพต มีบุษบกและเครื่องสูงด้วยก็ดี
มีแต่รูปไอยราพต ช้างสามเศียรเปล่าก็ดี
โล่เปล่ามีแต่รูปไอยราพตอยู่กลางช้างเผือกอยู่ข้างหนึ่ง กฤชข้างหนึ่งก็ดี
และดวงตราแผ่นดินซึ่งไปใช้เป็นเครื่องหมายในเครื่องอิสริยาภรณ์ จุลจอมเกล้า
ช้างเผือก และมงกุฎสยาม พร้อมทั้งสังวาลด้วยนี้
ห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดเอาไปทำลวดลายใช้ในเครื่องภาชนะ
หรือหมายเป็นตรายี่ห้อการค้าขายสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นอันขาด
ผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องอิสริยาภรณ์ทั้งสามอย่างดังกล่าวมานี้
ปรารถนาจะใช้ดวงตราเครื่องอิสริยาภรณ์ ที่ตัวได้รับพระราชทานใช้ในตราสำหรับตัวแล้ว
ก็ต้องขออนุญาตต่อเสนาบดีว่าการกรมวังก่อน เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว
จึงให้ใช้ในดวงตราสำหรับตนได้

ข้อ ๖
ดวงตราที่เป็นเครื่องหมายพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินก็ดี
สำหรับพระบรมราชวงศ์ปัจจุบันนี้ก็ดี สำหรับพระราชลัญจกรประจำรัชกาลทั้ง ๕
รัชกาลก็ดี อักษร ส.พ.ป.ม.จ.๕ หรือ จ.ป.ร. ซึ่งเป็นที่หมายพระนามาภิไธยก็ดี ห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดเอาไปใช้ติดประดับเป็นที่หมายในเครื่องภาชนะใช้สอยสำหรับตัวเป็นอันขาด
ใช้ได้ก็เป็นของหลวงสำหรับราชการ หรือเป็นของที่ได้รับพระราชทานอย่างเดียว

ข้อ ๗
ให้เจ้าพนักงานกรมศุลกากรทั้งในกรุงเทพฯ และหัวเมือง ระวังตรวจตรารักษาการ
บรรดาลูกค้าที่บรรทุกสิ่งของเข้ามาจำหน่ายซื้อขายที่ในกรุงเทพฯ และหัวเมือง
ถ้าเห็นสินค้าสิ่งใดใช้ตราแผ่นดินดังที่กล่าวมาในข้อข้างบนนั้นเป็นยี่ห้อหมายการค้าขายและเป็นสิ่งของมิใช่สั่งเข้ามาใช้ในราชการ
เป็นสินค้าขายในท้องตลาดแล้วก็ให้ยึดของสิ่งนั้น ซึ่งมีตราแผ่นดินไว้ให้เจ้าของผู้บรรทุกเข้ามา
ทำลายตราแผ่นดินที่เป็นยี่ห้อเครื่องหมายการค้าขายเสียให้สิ้นลวดลายก่อนแล้ว
จึงอนุญาตให้รับไปหรือมิฉะนั้นก็ให้บรรทุกกลับออกไปเสีย
อย่ายอมปล่อยให้ไปจำหน่ายซื้อขายได้ต่อไป
เว้นไว้แต่เจ้าของผู้ส่งมาได้รับพระบรมราชานุญาตเป็นการพิเศษ มีสิ่งสำคัญอย่างเดียวจึงให้อนุญาตได้

ข้อ ๘
ลูกค้าวานิชซึ่งตั้งห้างร้านทำการค้าขายปรารถนาจะใช้ตราแผ่นดิน
ปิดสิ่งของที่ตนสั่งเข้ามาขาย เพื่อการเคารพนับถือหรือเป็นเกียรติยศก็ดี
ให้บอกขออนุญาตต่อเจ้าพนักงานกรมศุลกากรก่อน ส่งตัวอย่างตราแผ่นดินที่จะใช้ไว้ด้วย
ให้เจ้าพนักงานกรมศุลกากรแจ้งความมายังเจ้าพนักงาน
กรมวังให้ทราบตามลูกค้าที่ปรารถนาจะขอใช้ตราแผ่นดินนั้น เมื่อได้รับอนุญาต
สั่งจากเจ้าพนักงานกรมวังแล้ว
จึงให้อนุญาตยอมให้ลูกค้าที่ขอนั้นใช้ตราแผ่นดินได้ตามประสงค์

ข้อ ๙
ให้เจ้ากรมกองตระเวนซ้ายขวาในกรมพระนครบาล และกรมการผู้ใหญ่ในหัวเมือง
คอยระวังตรวจตราตามท้องตลาดและห้างร้านทั้งปวง
ห้ามอย่าให้ลูกค้าซื้อขายใช้สอยสิ่งของซึ่งมีตราแผ่นดิน
ที่มิใช้เป็นของสำหรับใช้ราชการหรือที่เจ้าพนักงานอนุญาตให้ทำหรือสั่งตั้งเป็นร้านสำหรับกระทรวงนั้น
ถ้าพบปะสิ่งของที่มีตราแผ่นดินซึ่งซื้อขายใช้สอยตามห้างตามร้านตามบ้านตามเรือน
ที่มิได้รับอนุญาต หรือเป็นของใช้ราชการหรือของที่ได้รับพระราชทานแล้ว
ก็ให้บอกให้เจ้าของทำลายดวงตราแผ่นดินนั้นเสีย และห้ามอย่าให้ซื้อขายใช้สอยสืบไป

ข้อ ๑๐
พระราชบัญญัตินี้ให้ใช้ได้ตั้งแต่วันที่ ๑ เดือนกันยายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๐๘
สืบไป ให้เจ้าพนักงานผู้รักษาหน้าที่และผู้ที่ประสงค์จะใช้รูปหมายลายแผ่นดิน
ประพฤติตามประกาศนี้จงทุกประการ


ประกาศไปแต่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๐ เมษายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๐๘ เป็นปีที่ ๒๒ หรือวันที่ ๗๔๖๗
ในรัชกาลปัจจุบันนี้














กุมภาพันธ์ ๒๕๕๔


[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๖/-/หน้า ๒๗/๒๘ เมษายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๐๘