กฎสำนักนายกรัฐมนตรี ฉบับที่ 42 (พ.ศ.2493) ออกตามความในพระราชบัญญัติเครื่องแบบข้าราชการฝ่ายพลเรือน พ.ศ. 2478 (ว่าด้วยเครื่องแบบพนักงาน กรมรถไฟ)

กฎสำนักนายกรัฐมนตรี
กฎสำนักนายกรัฐมนตรี
ฉะบับที่
๔๒ (พ.ศ.๒๔๙๓)
ออกตามความในพระราชบัญญัติเครื่องแบบ
ข้าราชการฝ่ายพลเรือน
พุทธศักราช ๒๔๗๘
(ว่าด้วยเครื่องแบบพนักงาน
กรมรถไฟ)
------------

 อาศัยอำนาจตามความในมาตรา
๗ แห่งพระราชบัญญัติเครื่องแบบข้าราชการ
ฝ่ายพลเรือน พุทธศักราช ๒๔๗๘ นายกรัฐมนตรีออกกฎไว้
ดังต่อไปนี้
 ข้อ
๑ ให้ยกเลิกกฎสำหรับนายกรัฐมนตรี ฉะบับที่ ๓๘ (พ.ศ.๒๔๙๑) ออกตาม
ความในพระราชบัญญัติเครื่องแบบข้าราชการฝ่ายพลเรือน
พุทธศักราช ๒๔๗๘

  หมวด
๑
 
พนักงานซึ่งต้องแต่งเครื่องแบบ
  ------------

 ข้อ
๒ พนักงานกรมรถไฟผู้ดำรงตำแหน่งดังต่อไปนี้ ต้องแต่งเครื่องแบบตาม
กฎนี้ ในเวลากระทำการตามหน้าที่ คือ
 (๑)
นายสถานี ผู้ช่วยนายสถานี พนักงานประจำสถานี นายย่านสถานี ผู้ช่วย
นายย่านสถานีพนักงานประจำย่านสถานี พนักงานหอสัญญาณ
พนักงานประจำขบวนรถ
 (๒)
พนักงานตรวจรถ พนักงานประจำรถจักร์ นายตรวจไฟฟ้า
 (๓)
นายตรวจทาง นายตรวจสาย ช่างสาย และพนักงานสื่อสาร
 (๔)
คนรับใช้ในรถสะเบียงและรถนอน
 (๕)
นักการ คนการ หัวหน้าคนยาม คนยาม คนขับเรือและคนขับรถยนตร์

  หมวด ๒
 
ลักษณะของเครื่องแบบ
  ------------

 ข้อ
๓ เครื่องแบบสำหรับพนักงานกรมรถไฟมี ๓ ชะนิดคือ
 ก.
เครื่องแบบขาว
 ข.
เครื่องแบบกากี
 ค.
เครื่องแบบน้ำเงิน
 ข้อ
๔ เครื่องแบบขาว ประกอบด้วย
 (๑)
หมวกทรงหม้อตาลขาว กะบังหน้าหนังดำ มีผ้าพันหมวกดำทำด้วยสักหลาด
ขนาดกว้าง ๕ เซ็นติเมตรพันรอบหมวก
สายรัดคางไหมสีทองมีดุมดุนเป็นรูปรถจักร์ทำด้วยโลหะสี
ทอง ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๖ มิลลิเมตรติดข้างหมวก
สำหรับติดสายรัดคางข้างละ ๑ ดุมมีหน้า
หมวกทำด้วยโลหะสีทอง เป็นรูปหน้าหม้อรถจักร์
ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๓.๕ เซ็นติเมตร มีลาย
กนกโดยรอบตามทางกว้าง ๕ เซ็นติเมตร ตามทางสูง ๖ เซ็นติเมตร
ภายในวงกลมหน้าหม้อรถ
จักร์มีอุณาโลมอยู่ภายใต้บัวกนกรอบวงกลมมีอักษรว่า
"รัฐพาณิชย์ กรมรถไฟ" ภายใต้มีสาบแดง
หรือหมวกกันแดดแบบราชการขาว
มีสายรัดคางและโลหะติดหน้าหมวกเช่นเดียวกับหมวกทรง
หม้อตาล แต่ให้มีขลิบดำขนาดกว้าง ๑ เซ็นติเมตร
ไว้ตอนบนของผ้าพันหมวก
 (๒)
เสื้อนอกแบบราชการขาว มีดุมดุนเป็นรูปรถจักร์ทำด้วยโลหะสีทอง ขนาด
เส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๙ มิลลิเมตรที่อกเสื้อ ๕ ดุม
มีกะเป๋าเย็บติดภายนอกเป็นกะเป๋าบนและล่าง
อย่างละ ๒ กะเป๋า
กะเป๋าบนมีใบปกและมีอินทรธนูสีเดียวกับเสื้อเย็บเป็นแผ่นสี่เหลี่ยมเรียวจาก
ทางด้านไหล่ไปทางคอ ติดอยู่เหนือบ่าทั้ง ๒ ข้าง
ด้านไหล่กว้าง ๓๕ มิลลิเมตรทางด้านคอกว้าง 
๒๕ มิลลิเมตร ปลายมน
ขัดดุมรูปและขนาดเดียวกันกับดุมติดสายรัดคาง
 (๓)
กางเกงขายาวไม่พับปลายขา
 (๔)
รองเท้าดำ หรือน้ำตาล หรือขาว พร้อมด้วยถุงเท้าสีเดียวกัน
 ข้อ
๕ เครื่องแบบกากี ประกอบด้วย
 (๑)
หมวกทรงหม้อตาลหรือหมวกกันแดดกากี มีเครื่องประกอบหมวกเช่นเดียว
กับเครื่องแบบขาว เว้นแต่สายรัดคางให้ใช้หนังสีน้ำตาล
 (๒)
เสื้อเชิ้ดกากีแขนยาวไม่พับปลายแขนหรือแขนสั้นมีอินทรธนูสีเดียวกับเสื้อ 
เช่นเดียวกับเครื่องแบบขาว มีกะเป๋าที่อกเสื้อข้างละ ๑
กะเป๋า มีใบปกเป็นรูปมนชายกลางแหลม 
มีดุมโลหะตามข้อ ๔ ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๖ มิลลิเมตร
ที่ปากกะเป๋าข้างละ ๑ ดุม ที่อกเสื้อ ๕ 
ดุมและที่ปลายแขนสำหรับเสื้อแขนยาวข้างละ ๑ ดุม
 (๓)
กางเกงกากีขายาวไม่พับปลายขา สรวมทับเสื้อเชิ้ดและคาดเข็มขัดหนังสีน้ำ
ตาลกว้าง ๓.๕ เซ็นติเมตร หัวเข็มขัดทำด้วยโลหะสีทอง
เป็นรูปวงกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๕ 
เซ็นติเมตร
ภายในวงกลมดุนเป็นรูปรถจักร์และรอบวงกลมมีอักษรว่า "รัฐพาณิชย์ กรมรถไฟ"
 (๔)
รองเท้าดำหรือสีน้ำตาลพร้อมด้วยถุงเท้าสีเดียวกัน
 ข้อ
๖ เครื่องแบบน้ำเงิน ประกอบด้วยหมวก เสื้อ และกางเกง เช่นเดียวกับเครื่อง
แบบกากีเว้นแต่เปลี่ยนจากกากีเป็นน้ำเงิน และ
 (๑)
หมวกให้ใช้แต่หมวกทรงหม้อตาล สายรัดคางดำ
 (๒)
เข็มขัดทำด้วยหนังดำ
 (๓)
รองเท้าให้ใช้ได้ฉะเพาะรองเท้าดำ

  หมวด ๓
 เครื่องหมายชั้น
  ------------

 ข้อ
๗ ให้มีเครื่องหมายชั้นแสดงไว้บนอินทรธนูทั้ง ๒ ข้าง ดังต่อไปนี้
 ชั้นจัตวา
มีรูปล้อปีกทำด้วยโลหะสีทอง ๑ อัน ติดทางด้านไหล่
 ชั้นตรี
มีรูปล้อปีกเช่นเดียวกับชั้นจัตวา แต่มีโลหะสีทองทำเป็นรูปดอกจันทน์
สี่กลีบติดเรียงจากล้อปีก ๑ อัน
 ชั้นโท
เช่นเดียวกับชั้นตรี แต่เพิ่มดอกจันทน์เป็น ๒ ดอก ติดเรียงกันไปตามด้าน
ยาวของอินทรธนู
 ชั้นเอก
เช่นเดียวกับชั้นโท แต่เพิ่มดอกจันทน์เป็น ๓ ดอก ติดเรียงกันไป
 ชั้นพิเศษ
เช่นเดียวกับชั้นโท แต่มีพระมหามงกุฎยอดมีรัสมี ทำด้วยโลหะสีทอง
อยู่เหนือดอกจันทน์
ส่วนอธิบดีให้เพิ่มดอกจันทน์ติดเรียงจากดอกจันทน์ใต้พระมหามงกุฎอีก ๑ 
ดอก

  หมวด ๔
 
เครื่องหมายสังกัด
  ------------

 ข้อ
๘ เครื่องหมายสังกัด สำหรับเครื่องแบบขาวให้ติดที่คอเสื้อ สำหรับเครื่อง
แบบกากีและเครื่องแบบน้ำเงินให้ติดที่ปกคอเชิ้ดทั้ง ๒ ข้าง
โดยใช้โลหะทำเป็นรูปวงกลมขนาด
เส้นผ่าศูนย์กลาง ๒๓ มิลลิเมตรมี
ฟันเฟืองรอบวงกลมภายในวงกลม มีอักษรย่อแสดงฝ่ายที่
สังกัด ดังนี้
 ฝ่ายธุระการ ใช้
ธ.ก.
 ฝ่ายการเดินรถ ใช้
ด.ร.
 ฝ่ายการบัญชี ใช้
บ.ช.
 ฝ่ายการช่างกล ใช้
ช.ก.
 ฝ่ายการช่างโยธา ใช้
ย.ธ.
 รถไฟสายแม่กลอง ใช้
ม.ก.

  หมวด ๕
 
การใช้เครื่องหมายแบบและเครื่องหมายพิเศษ
  ------------

 ข้อ
๙ พนักงานฝ่ายการช่างกลตามที่ระบุไว้ในข้อ ๒ และคนขับเรือ หรือรถยนตร์
ไม่ว่าสังกัดฝ่ายใด ให้ใช้เครื่องแบบน้ำเงิน
พนักงานฝ่ายอื่นตามที่ระบุไว้ในข้อ ๒ ให้ใช้เครื่องแบบ
กากี
 ข้อ
๑๐ พนักงานขับรถ ให้มีอักษรย่อ "พ.ข.ร." ทำด้วยโลหะสีทองขนาดสูง๑.๕ 
เซ็นติเมตร
ติดที่อกเสื้อเหนือกะเป๋าด้านซ้ายใต้แพรแถบเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ (ถ้ามี)
 ข้อ
๑๑ พนักงานรักษารถ และพนักงานขบวนรถ ให้ใช้ผ้าพันหมวกขาวและฉะ
เพาะพนักงานรักษารถ ให้มีอักษรย่อ "พ.ร.ร."
ทำด้วยโลหะสีทองขนาดสูง ๑.๕ เซ็นติเมตร ติดที่
อกเสื้อเหนือกะเป๋าด้านซ้าย
ใต้แพรแถบเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ (ถ้ามี)
 ข้อ
๑๒ นายสถานีหรือผู้ช่วยนายสถานี ให้ใช้ผ้าพันหมวกแดง
 ข้อ
๑๓ คนการสถานี คนการที่รับส่งสินค้า คนการหอสัญญาณ คนการหัวประแจ
พนักงานสับเปลี่ยน และพนักงานพ่วงรถ ให้ใช้เครื่องแบบกากี
เว้นแต่กางเกงให้ใช้กางเกงขาสั้น
เพียงเข่า
 ข้อ
๑๔ คนรับใช้ในรถสะเบียงและรถนอน ให้ใช้เสื้อขาวปิดอกปาดเอวมีดุมเป็น
รูปรถจักร์ทำด้วยโลหะสีทองขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๖
มิลลิเมตร ๕ ดุม กางเกงขายาวน้ำเงินไม่
พับปลายขาแต่สำหรับคนรับใช้ในรถนอน ให้ใช้หมวกทรงหม้อตาล
เช่นเดียวกับเครื่องแบบน้ำเงิน 
เว้นแต่ผ้าพันหมวกให้ใช้สีขาว

  หมวด ๖
  เบ็ดเตล็ด
  ------------

 ข้อ
๑๕ ข้าราชการกรมรถไฟตำแหน่งอื่นนอกจากที่ระบุไว้ในข้อ ๒ เมื่อออกตรวจ
ราชการตามหน้าที่ ถ้าจะแต่งเครื่องแบบให้แต่งเครื่องแบบกากี
ส่วนในโอกาสอื่น หรือผู้ที่ไม่มี
หน้าที่ออกตรวจราชการ จะแต่งเครื่องแบบขาว
หรือเครื่องแบบกากีก็ได้
 สำหรับข้าราชารสตรี
จะแต่งเครื่องแบบกากีก็ได้ แต่หมวกให้ใช้หมวกหนีบ และ
จะใช้กางเกงขายาวหรือกระโปรงก็ได้
 ข้อ
๑๖ ผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ เมื่อแต่งเครื่องแบบตาม
กฎนี้จะประดับแพรแถบเครื่องราชอิสสริยาภรณ์ด้วยก็ได้
 ข้อ
๑๗ ให้กรมรถไฟจัดทำรูปเครื่องแบบตามกฎนี้ไว้ให้ดูเป็นตัวอย่าง

  ให้ไว้ ณ วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๙๓
 จอมพล
ป. พิบูลสงคราม
 
นายกรัฐมนตรี

[รก.๒๔๙๓/๑๐/๒๓๙/๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๓]