UDK 316.323.7
Slobodan Inić
PARTIJA KAO DRŽAVA
Gdje bi trebalo početi?
Počnimo najprije s onim što nam govori o odnosu društva i države
.
Držim da su najbolje države one koje su zasnovane na vladavini naroda .
Razumije se, u tome ne bi trebalo pretjerivati . Teško da je takav ideal uopšte
ostvariv. Vladavina naroda ne znači da svaki čovjek vlada niti da svi odlučuju . Prvo,
to je u tehničkom pogledu nemoguće, a drugo, ima znatan broj ljudi koji misle da
njihovo mišljenje nije važno za javne stvari i koji malo drže do javnih poslova . Ne
treba posebno naglašavati da je neučestvovanje u opravljanju javnih poslova takodjer
njihovo pravo i izraz njihovih sloboda koje podrazumijeva vladavina naroda, jednako
pravu i slobodi da se u njima učestvuje .'
Pa ipak, za nas je važnije ovo drugo . Bit države - „vladavine naroda" sastoji se u
tome da ne postoje nikakve spoljne prepreke, bilo da su one rasne, ideološke,
političke, spolne i dr., koje onemogućavaju učešće odredjenim dijelovima stanovništ-
va ili pojedincima da se ,pitaju" o vodjenju državne politike i njenim principima
.
Demokratija ili vladavina naroda zaista je, na taj način, postigla da narod drži državu
kao antipod težnji svake države da drži narod u svojim rukama . To je jedan čudesan
balans koji i danas zadivljuje u zapadnim demokratijama usprkos sve njihove
nesavršenosti . Stvar je u tome, jednostavno rečeno, da nema vlasti bez slobode kao
što nema ni slobode bez vlasti. To je ono glavno što krasi societe civile . Ovo nam
govori da civilno društvo i država žive u dualizmu kao što nalaze svoje pomirenje u
pretpostavljanju slobode vlasti i vlasti slobodi . Mogao bih sada reći da je to izvor
stabilnosti demokratskih država .
Kompartijska država bila je suprotan obrazac državi - „vladavine naroda" . Ona
će
poistovjetiti vladavinu s državom, a vremenom svesti državu na upravljanje .
Izvjesno, bio je to put da se država „pokvari" . Tako nešto bilo je moguče budući da
su komunisti svojoj „klasno" ozvaničenoj vladavini dali oblik „države" Htio bih reći
da je država u civilizacijskom smislu uvijek viša od bilo kog oblika vladavine ili
upravljanja . Promjena vladavine ne znači i novu državu . U državi se mogu mjenjati
oblici
vladavine i upravljanja pa da ipak država ostane u jednom ,objektivnom"
pogledu iznad vladavine i upravljanja. Taj višak države u odnosu na vladavinu u
državi i upravljanje državom jeste civilizacijski i izražava upravo vladavinu naroda
.
Nasuprot tome, komunisti su počinili možda jednu od prvih, početnih grešaka kad
su svojoj ,klasnoj" vladavini dali oblik države
. 2
Razumije se, to nije moglo izgledati osobito pohvalnim . Vladavina komunista ili
kompartijska država u ime naroda dezavuirala je vladavinu naroda . Takva država
pretpostavlja svoj, ideološki narod . A do ideološkog, odobravajućeg naroda dolazi se
preko ,čistog", „jedinstvenog" privredjivanja koji na vanekonomskoj osnovi utjeruje
rad u državne i paradržavne forme. Društvo se snažno doima kao slika jednog velikog
preduzeča u kome ulogu generalne direkcije ima kompartijska država koja raspolaže
68
s njime i čije je ono vlasništvo . Ljudi u takvoj državi s dragošču izgovaraju njeno ime
i rado kliču partijskom obliku vladavine . Tome se ne treba čuditi . Jednostavno, oni
izražavaju svoje raspoloženje u vezi s jednim načinom raspodjele . 3
Osvrćem se na odnos izmedju komunističke vladavine i države . Sada je gotovo
sigurno da se država u komunista izjednačava s partijskom formom odnosno
komunističkom, ,klasnom" vladavinom . Takva je država zapravo - partijska vlada .
Ali važnije je to da je društvo njen prost dodatak . Komunistička vladavina kao
partijski oblik države predstavlja demijurga „države-društva" . To znači da društvo
završava u državi . Poslije 1917 . godine postojeći socijalizam ne zna za društvo .
Postoje samo društva pod socijalizmom .
Pa ipak, kompartijska država je jedna kombinacija izmedju slabe države srednjeg
vijeka i države iz doba apsolutizma . U doktrinarnom smislu, odumiruća država u
socijalizmu podržavila je društvo . Bio je to način da se ostvari neobična utopija
„države-društva" . Usporedno s time, odvijao se dihotoman proces njene retardacije,
ona je egzekutivno jačala, dok je socijalno stalno slabila
.
lznad svega, takva država nema civilno društvo, mada je prije tačno da je ona
inkompatibilna s njim . Sve više zapažamo odsustvo političkog naroda u političkom,
demokratsko-pravnom smislu, koliko god da je snaži na egzekutivan način, buduči
da je ova država slobodna od naroda i društva ; to je ipak, samo prividno pošto
istovremeno slabe njene socijalne osnove . Možda se ni jedna država nije toliko
pozivala na narod da bi konačno sve društvene i državne poslove predala isključivo u
ruke partijskih upravljača .
To je bilo moguće jer se kompartijska država oslobodila (nije ih zapravo nikad ni
pretpostavljala) ugovornih odnosa s društvom . U principu i stvarno, bio je pobjedio
partijski razlog kao osnov takve države . Kompartijska državna tvorevina ima
ideologiju o društvu koja ne implicira samoodredjenje stvarnog društva . Društvo -
to je socijalna prašina .
U doslovnom smislu, kompartijska država oličava jedan
,opšti", privatni
poredak odredjene radikalne, rigorozne i rigidne političke grupe koji ne teži ciljno
onom društvenom, koliko prije obezbedjuje egzistenciju i stabilnost samog poretka
.
U tom su pogledu objašnjive i „društvene" posljedice takve države : privreda bez
ekonomije, demokratija bez sloboda i permanentna kriza stvarnog društva kao način
njegove egzistencije. Narodi i društva kompartijskih država ili će promijeniti ideale i
upravljače ili će istorijski dalje i dublje retardirati
. 4
Država kao javno dobro
Poznato nam je kako su prošlost, posebno feudalni tradicionalizam, na našim
prostorima i kasnije pobjeda komunista u borbi za „preotimanje" vlasti utisnuli
snažan pečat na shvatanje, egzistenciju i funkcioniranje države sve do sadašnjih dana
.
Naravno da to nije bio izuzetak od opšteg pravila, u tom slučaju kod slovenskih
naroda. Svugdje tamo gdje je rad imao državotvornu formo država je bila izvor
privredjivanja . Tome stanju države odgovarali su pojmovi država, deržava i
gosudarstvo .
U lingvističkom smislu, navedeni nazivi su abundantni ili imaju značenje „sve i
svja". Moram priznati, takvi me pojmovi vode figurativnom mišljenju prema kojemu
država znači
država-ti ili
„držati" . Pa ipak, s tim shvatanjem države živjele su
generacije cijele svoje živote . Mada to nije bilo osobito pohvalno, država je u ovih
naroda pretpostavljala podvrgavanje državnoj vlasti koja potčinjava - drži narod,
o-država zemlju i sa-država poredak
. Ova definicija savršeno otkriva istinu o odnosu
države i njenih ,gradjana", zapravo podanika u našoj tradiciji .
Dopustite da objasnim i šire neka druga svojstva ove države - „držanja" .
Takva su svojstva prostom oku nevidljiva, pa ipak prisutna u načinu života
države i njenih podanika
.
69
Glavno i
posve neobično
značenje
kod
države slovenskih
naroda
jeste
agatodemonsko, shvatanje države kao dobrog duha ili duha zaštitnika . To je bio
način da se prevazidje podvojenost izmedju države i društva . Ništa nije toliko
doprinjelo identitetu države i društva kao naprijed pomenuto shvatanje. Stječe se
dojam da i danas ljudi brkaju ove pojmove; kad govore o državi oni pod tim pojmom
podrazumijevaju društvo i
vice versa . Naravno, tome će kasnije doprinjeti vladavina
komunista koji su namjeravali iz svoje, partijske države larvirati društvo -
„novo
društvo" .
U osnovi, izmedju azioproizvodnje kao tradicionalnog načina privredjivanja i
proletprivrede sličnost je potpuna . U oba slučaja privreda je državna grana . Rad
države materijalizira podaništvo . Ona je vlasnik (admodijator) jedinstvenih uslova
privredjivanja što se ogleda u tradicionalnom smislu kroz posjedovanje zemlje ili u
savremenosti kao partijski karakter vlasništva . Na prvi pogled to se ne čini velikom
promjenom . Patrijahalno-partijska privredna moć i njena admonitivna priroda glavna
su prepreka u nastajanju civilnog društva .
Država-„društvo" ima ukornu prirodu prema narodu,
ad rem
ponašanje i
njegovu upotrebu . To podrazumijeva abrihtovanje naroda od riječi sve do batina,
održava njegovo nepunoljetstvo u političkom pogledu .
Tome je blisko i shvatanje o agnatičkoj državi kao produženju i zamjeni za
ulogu oca, nastavak vlasti po očevoj liniji . U tom je smislu ruski čovjek ispoljavao
svoju odanost i poslušnost ,caru-baćuški" ili, u novije vrijeme, partijnost prema
generalnom sekretaru . s
Svoju najvišu tačku u gubitku društvenosti država-„društvo" doživljava kroz
svoj agatobiotički karakter . Zapravo postoji neko uvjerenje da takva država zna što
je dobro i pravilno življenje . Ni jedna se država kod ovih naroda, usprkos
promjenama njenog oblika, sve do savremenosti, nije odrekla te uloge odnosno
znanja o tome što je dobro, a što rdjavo za njene podanike . Lešek Kolakovski je to
savršeno formulirao kada je rekao : to su države koje unaprijed znaju što narod hoće,
a da ga za to i ne zapitaju .
Podvrgavanje društva državi, državi-„društvu", vodi državi koja adoptira narod .
Shvatanje da je država otac naroda ne temelji se samo na njenoj agnatskoj prirodi
kao duhovno] kulturi i svijesti podanika. Adopcija naroda samo je konačan
završetak, jedinstveno sliven izraz agatodemonske, agatobiotičke i agnatske prirode
slovenske države, države-„društva" .
Čini se vrlo neobičnim da ova država ima i aklamatorni karakter . U njoj narod
ne bira svoje predstavnike pojedinačnim glasanjem već prostim uzvikivanjem . To ne
znači da je država jača u odnosu na društvo, narod . Zapravo, ona je i jedno i drugo .
Država-„društvo", država-„narod" .
Način da se to shvati jeste nedostatak akrativnih sposobnosti u narodnosnom
biću slovenskih masa . To se odnosi i na sve one sadržaje državnog života koji kod
drugih
naroda pretpostavljaju narodno učešće, vladavinu naroda . Nedovoljna
sposobnost naroda u vladanju nad samim sobom zakonito instalira moć države u
,,istočnih", koja je bez presedava u ljudskoj istoriji
.
Postoji jedan skriveni sadržaj koji ove države čini jedinstvenim u svijetu . To je
njihova unutrašnja snaga što se sadrži u dvijema iskonskim funkcijama od kada
slovenski narodi znaju za državu . To je najprije država-nje koje je samo drugi izraz za
vladanje po nahodjenju . Naša istorija zorno prikazuje da je jako teško odrediti da li
su vladari služili državu ili je država služila vladarima . Pa ipak, ta je snaga država bila
više relativna nego što se moglo očekivati s obzirom na česte apsolutističke oblike .
Zapravo, takve su države konstantno slabile društvo . To stanje : „jaka država - slabo
društvo" nije samo izraz naše tradicije, ono je bitna oznaka naše savremenosti
.
Komunističkopartijski
oblik vladavine samo je nastavio tu prožimajuću liniju u
jugo-slovenskom prostoru autorizirajuči i autokratizirajući je .
70
Druga se snaga ovih država sastoji u upotrebi naroda, u ovom slučaju podanika
.
Da narod upotrebljava državu - takva funkcionalnost vladavine naroda nije poznata
.
Prije je obrnuto : da država upotrebljava narod .
Poslije rata s Napoleonom rusko je samodržavlje ispalilo sentencu da je narod
spasio državu . Razumije se, bila je to istina, ali takva istina ima i svoj dodatak . U
ratovima koje su vodili ovi narodi, država je zaista bila spašavana zahvaljujući
upotrebi naroda, istoj onakvoj njegovoj upotrebi u miru . Narod nije upotrebljavao
„svoju" državu, izuzev kod Srba koji su je znali potkradati vraćajući „milo za drago"
budući da je država mnogo više otimala .
Nerazlikovanje države i društva, vlasti i gradjana
- podržavljenje naroda -
objašnjava zašto su socijalne promjene u pomenutim državama rijetke, neobično
skokovite, iznenadne i krvave i zašto su postoća socijalna stanja tako dugo održiva i
surova. Prema nekim socijalnim teoretičarima i istoričarima to ukazuje svaki put na
ponovno radjanje naroda . Aleksandar I Karadjordjević htio je stvoriti jugo-narod,
kao što je Josip Broz kanio Radni narod . Neuspjeh prve Jugoslavije, posebno kriza
druge
-
samo pokazuju koliko „država-narod", „država-društvo" nema svoje
organske snage kada dezavuira civilno društvo .
Država kao alter ego naroda ostavlja nas i dalje u razmišljanju o njenoj prirodi
koja je dijelom naslijedjena i nastala na (stoku .
Postoji li objašnjenje za njeno postojeće funkcioniranje? Zašto tamo država
postoj i kako već postoj i?
Za mene, tome je doprinio ambrozijski karakter države kod „istočnih" kao
teoetatokratizacija narodnog i društvenog života, prema kojemu država odaje
projiciranog boga izražavajući njegovo silaženje s neba . Srce i duša takve tvorevine
jeste imperium ili zapovijedna bit države nasuprot zapadnog značenja dominiuma
kao privrednog posjedovanja . U prvom slučaju država iz-država narod, u drugom
pak, narod iz-država državu . To je bitna razlika koja se objelodanjuje sve do danas .
Ta razlika otkriva istinu o ulozi države kod „istočnih" i ja ću je ovdje iskoristiti
kao metodičku osnovu za identifikaciju dva različita shvatanja države : države kao
„držanja" i države kao „javnog dobra" .
Rimljani su pod državom podrazumijevali značenje
res
publica
što ne
pretpostavlja odredjeni oblik vladavine, na primjer, nego javnu stvar odnosno javno
dobro. Tome odgovaraju javne radnje - one koje se tiču države . To bi značilo da je
država mnogo šira od jednog oblika vladavine ili mnogo više od načina upravljanja,
čemu su inače težili i tradicionalni oblici države kod slovenskih naroda i partijska
forma države koju su donijeli komunisti .
Ipak, kad razmišljamo o tome što je značajno za shvatanje res publica, ne mogu
a da ne kažem da javne stvari, u ostalom i one obične i upotrebne, u svom imenu ili
već svojim nazivom otkrivaju odredjeno značenje i intenciju .
Ne treba posebno govoriti koliko upotrebna vrijednost odaje smisao nekog
predmeta ili same stvari .
O čemu govori res publica?
Res publica je pretpostavljala da niko nema više prava na državu kao javno,
zajedničko dobro od bilo kog drugog . To je takodjer, značilo da ne postoje bolji
politički ljudi u odnosu na one druge. Svi imaju prava na acta publicum, javne radnje
koje se odnose na državu .'
Tradicija res publicum nastavila se u francuskom slučaju, dok kod slovenskih
naroda ona ima izvjesno uporište samo u Poljaka u značenju
javna politika . To,
vjerovatno, objašnjava današnji otpor poljskog naroda komunističkoj organizaciji
„države-društva", zahvaljujući svojim tradicijskim nanosima javne politike . Kao što
smo ranije vidjeli, drugi slovenski narodi stvari države pridaju sasma drugo značenje,
upravo ono koje znači riječ država .
Mora se reći da se poslije javio jedan drugi smisao pojma države što ga imaju
romanski i germanski narodi . Riječ je o nazivima etat, stato, Staat i state . Tu vidimo,
71
u užem pogledu, državu kao uredjenje i poredak, ali, u širem značenju, takvi nazivi
označavaju ustavnost i zakonitost .
U pomenutih naroda, ove riječi imaju svo poštovanje . Koliko god da je država
izgubila na javnom, postajući poredak i uredjenje, ona je održala javnost iznad sebe,
a narodi će poštovati javnost isto onoliko koliko znaju da poštuju državu
.
Nakon ruske revolucije 1917. godine partijska država kod slovenskih naroda
samo je prividno promjenila tradicijski omotaš „država-društvo" . Razumije se, bio je
to posve grandiozan dogadjaj . Država-radnika imala je neobično fanatičnu i
fantastičnu zadaću, da „izgradi" novo društvo, „državu-narod"! Ništa nije išlo tako
u visine kao hvala u pogledu njenih socijalnih i narodnosnih mogučnosti .
Komunistički graditelji su u svojim glavama imali gotov plan na osnovu uputa koje
im je nalagao Loeffelkommunismus .
Pa ipak, postoji neka granica, čak i kod takvih planova . Problem je nove/stare
države bio taj da ona ne može privredno funkcionirati na osnovu svoje partijsko-
zapovijedne biti . To je i prirodno. Imperium nije mogao osvojiti polje dominiuma
kao privrednog posjedovanja za cjelinu svojih podanika . Druge su države, ustrojene
na tradiciji res publica i dominiuma u privrednom životu, pokazivale koliko je država
kod ,,istočnih" i sada, u komunista, rdjav prizor
.
Ali, kompartijsku državu nije upropastila loše funkcionirajuča privreda po sebi .
To je jedna od, možda, najvećih prožimajućih zalbuda. Zvuči paradoksalno, mada
je istinito: takva država je upropastila samu sebe! Posve neobičnom negacijom res
publica, ona je provela identitetnu političku organizaciju države i društva. Takva
hegemona i totalna država usisala je društvo, istovremeno ga ukidajuči . Posljedice
nisu na prvi pogled tako zastrašujuće. Tako ja objašnjavam nastanak čitavih
ne-političkih naroda . Ali, kad se dovedu u vezu sa slobodom privredjivanja, bolje
rečeno, njenim odsustvom u takvoj državi, one na duži rok djeluju razarajuće i po
samu državu. Državnodruštveni organizam nije doživio smrt, no njegovo tijelo nije
bilo sposobno ni za život .
Dopustite da objasnim svoje zanimanje za taj fenomen
.
Politički neslobodan čovjek ne može biti ni privredno sposoban .
Prema svojoj funkciji kompartijska država djeluje naspram tekovina res publicae
i po nalogu jedne grupe ljudi koji su sebe samoproglasili za, čak i u antropološkom
pogledu, najbolje snage u takvoj državi . No, usmjerenje na politiku u značenju vlasti
u državi, transformacija lične i grupne vlasti u vlast države i državu samu, umjesto
ekonomije -
koči ekonomske snage društva vodeći ga bijedi. U tom je smislu
kompartijska država došla do pozicije da se protivi radu
.
Nenadmašive su finansijske mjere u takvoj državi . Štampa se novac, nije važno
koliko . Dijeli se, vrlo mnogo se dijeli dok se ne dospije do toga da nema ništa više za
dijeljenje, jer se sve podjelilo ne samo za danas, nego i za sutra .
Nisi erro pravi izlaz je danas : dosta partijske vlade!
Societe civile
Moji pogledi vode me reintegraciji ideja o civilnom društvu, ustanovama
društvenog razuma. U generalnom pogledu, to bi značilo oslobadjanje od puta koji
ide za jednim „teorijskim" idealom posljednje klase u istoriji i njegova smjena -
socijalnim . Plodnost takva pristupa rezultira praktičnim ustanovama i dobrom,
ekonomski funkcionirajućom privredom .
Stara imaginacija o ,proleterskom kraljestvu" na zemlji svjetovno se završava
rdjavim stanjem upravo za ,proletarijat" . Ni nova imaginacija jedne iste idejne
matrice neće dovesti do boljeg socijalnog stanja . Socijalizam u ruskom smislu,
socijalizam koji u lenjinističkom pogledu propovijeda revoluciju, gotovo da je
sigurno okončava u ,državi-društvu"
. Taj će se slučaj dogoditi i obnoviti svaki put
ostane li se na imaginaciji koja podrazumijeva utopiju i volju. Naposlijetku, nova
72
sopstvenost, sopstvenost kompartijske države nad društvom zasnivala se na aktima i
učešću u revoluciji .
Sve što nam ostaje jeste da govorimo u pretpostavkama, hipotetičkim
mogućnostima. Svaka od mogućnosti uspostavljanja civilnog društva u društvima
pod socijalizmom ima snažne prepreke . Kompartijske države braniće svoju političku
egzistenciju sve do definitivnog i konačnog uništenja društva . Pa ipak, reformska
svijest o potrebi ,socijalne države" u sprezi s predmetnom procesualnošću koja je još
svijetski trend mogla bi, posmatrano na duži istorijski rok, podlokavati kompartijsku
državu. To obećava da vanjski i unutrašnji socijalno-ekonomski procesi, kao što se
već dešava, probijaju političku egzistenciju kompartijske države . Podanici kompartij-
ske države sve teže će se držati bez uznemirenja kada pogledi preko granice stalno
navode dobro poznatom pitanju : „A, kako to da je kod njih mnogo bolje nego kod
nas? "
Edukacija naroda o sjaju kompartijske države ne može izdržati pred zornim
primjerima života dobrostojećeg zapadnonjemačkog radnika . Ništa ne uspjeva kao
takav uspjeh . Konačno, problem je postao direktan : može li dalje kompartijska
država izdržavati svoje podanike?
Ali objektivni procesi zahtijevaju reformsku osmišljenost . Kako tome dati jedan
pravac idejizma, praktičkog programa?
Prije svega, societe civile nije proizvod
logičkog uma nego živući proces s manje-više realizabilnim mogućnostima . Samo da
podsjetim, ako bi civilno društvo bivalo za sada samo stvar jedne pedagogizacije
onda ono ne bi dalje odmaklo od školske discipline . Prijelomna tačka sastoji se u
činjenici da ono predstavlja ograničen realitet, doduše jedne stvarne stvarnosti koja s
jedne strane nameće se objektivnom stranom svekolikosti samog društvenog
kretanja, a s druge Strane, nailazi na umstvenu osmišljenost i kao kritika doktrine i
prakse kompartijske države i kao odredjeni pozitivni, evropski program razvoja
društava pod socijalizmom .
S obzirom na to, držim da je neophodno obnoviti neke od ključnih ideja
civilnog društva koje, inače, nisu nepoznate, ali koje imaju civilizacijsku dimenziju
.
Po mojem mišljenju, postoji nekoliko osnovnih izuma uma o civilnom društvu koji
danas manje nego jučer izazivaju reakciju doktrine kompartijske države . Ovdje i
dalje o njima ćemo govoriti .
Poznato nam je da je društvo mnogo starije od bilo koje države . Pa ipak,
društvenost je istorijski podrazumijevala državnost . U svojoj dalekoj prošlosti ljudi
nisu razlikovali društvo od države . Ja se ne bih sada bavio time što je s tog stanovišta
primarnije i starije. Htio bih samo reći da svako društvo
jednom objektivnom
smislu predstavlja prema državi jednu više ili manje samostalnu snagu . S tim
generalnim uvidom otkriva se tajna dobrog društvenog i državnog uredjenja .'
Zapravo, problem modernog odnosa društva i države jeste da se država dovede u
granice zakona .
Zahvaljujući tome, biva i sloboda gradjana obezbjedjena . U
politikom smislu vlada je društvena . To bi značilo uvodjenje običaja da vladini
resori ne budu monopol samo jedne politike snage-idemista, ulazak u vladu svih
onih društvenih predstavnika bez obzira koliko su njihove ličnosti i namjere
povoljne za ovu odnosno onu politiku grupu . Početak reforme kompartijske države
sa stanovišta civilnog društva podrazumijeva da se komunistička vlada složi sa
gradjanskim slobodama . Time se dokida sopstvenost nad državom koju ima jedna
politika grupa zahvaljujući aktima i učešću u minuloj revoluciji . Takvu vladu
nazivam - vladom socijalne reforme . Očigledno je da novo, moderno i evrodruštvo
ne može više voditi stara kadrovska kompartijska nomenklatura .
Civilno društvo je uslov dobre državne uprave koja ne dobiva snagu ni od Boga
ni od Vodje, nego u stalnom nadzoru što ga ostvaruju gradjani nad svojim
upravljačima. Ohlokratska ideja koju hvalisavo demonstrira kompartijska država, da
svi upravljaju, jednostavno je neostvariva budući da je nemoguće da se svi gradjani
nadju na državnoj i društvenoj upravi . Čak kad bi ona bila i tehniki sprovodjiva,
onda niko ne bi upravljao! Ali takva ideja ima korisnu ideološku funkciju . Ona
73
podilazi
narodnoj
mašti, uništava akrativne sposobnosti naroda i društva, da bi
stvarnu vlast predala u ruke partijskih upravljača . Civilno društvo pretpostavlja laiški
društvenodržavni sistem : državu bez Boga i Marksa! Takva država ne podrazumijeva
da svi upravljaju kako zapravo niko ne bi upravljao predavajući vlast jednoj
političkoj grupi idemista, već da svi vrše nadzor i kontrolu nad upravom i
upravljačima .
Ali, takva država zahtijeva kao svoju osnovnu pretpostavku dezavuiranje
političkog monopola idemista nad državom što su ga oni izradili na osnovu svojih
narodnosnih učinaka u prošlosti . Kad jedna politička snaga ,dobije" od naroda
mandat jednom za svagda brzo se od njegovog sluge prometne u narodnog
gospodara. Politički monopol nad državom koji imaju idemisti i danas se, usprkos
neuspjeha kompartijske države, opravdava ,dobijanjem" mandata od cijelog naroda .
Danas je nemoguće zamisliti u političkoj kulturi da jedna stranka može
podjednako igrati ulogu vlasti i istovremeno kritičara svojih postupaka kao vlasti,
pozicije i o-pozicije . Pa ipak, komunisti-demisti više od pola vijeka pothranjuju takva
vjerovanja . Ne mogu se oteti utisku koliko je to opasno po društveni i državni život .
Najdirektnija posljedica jeste da država ne služi društvu nego jednoj političkoj grupi .
Time partija postaje preča od države . Ali takva je opasnost uvećana s obzirom da su
sami idemisti kao stranka nedemokratski organizirani . Oni su skloni da svoju moć
prenose na rukovodstva, vodju . Zato, kad se država podredi idemistima, ona se
zapravo podredjuje jednoj uskoj grupi ljudi . Kompartijska država je država partijskog
politbiroa, crvenog „monarha" . Svugdje političke stranke vladaju s pomoču manje ili
više jake odnosno slabe birokratije . U kompartijskim državama partijska birokratija
vlada čak i bez vlastite partije c
Demonopolizacija komunista-idemista kao pretpostavka civilnog društva nije
moguća na način kako su sami komunisti u bližoj prošlosti preoteli i dokopali se
vlasti . To bi bilo pogubno za društvo, budući da bi takav način iziskivao violentna
sredstva . Svako nasilje koje se koristi za ostvarenje odredjenih političkih ciljeva
zahtijeva njegovu produženu upotrebu zarad očuvanja takvih ciljeva . Konačno,
rukovodeći komunisti bi svugdje bez razmišljanja primjenili nasilje pošto uglavnom
zauzimaju sva vodeća mjesta u silama državne egzekutive . Dakako, njihova
spremnost na nasilje kao i odricanje od nasilja od strane demokratskih, civilnih snaga
pokazuje da to nije metoda koja bi mogla privlačiti societarne duhove koji računaju
na političku odraslost naroda i socijalno-ekonomsku moć društva
.
Demonopolizacija hegemone partije s principom jednovlašća moguča je samo i
provodi se cjelinom pucanja šavova kompartijske države, čije su istorijske ambicije
bile nevidjene : od toga da izdržava narod, politički ga uniformira i uči ,pravilnom"
mišljenju. Ukratko, izgledi civilnog društva dani su u mjeri neuspjeha kompartijske
države. Njezin objektivni neuspjeh jačače subjektivne namjere snaga civilnog društva
.
Ali, ono što je posebno važno jeste da bi u takvoj situaciji mogućeg prijelaznog
riješenja demokratski komunisti mogli odigrati korisnu ulogu iskoračivanjem prema
,,civilistima" . Takvo očekivanje nije zaludno . U posljednje vrijeme moda najbolja
kritika vladanja komunističkih partija dolazi od njezinih unutrašnjih demokratskih i
opozicionih snaga . Bez obzira što oni predlažu, a predlažu, zajednički uzev,
prevladavanje postojećih metoda i modusa političkog djelovanja ovih partija, bitno
je da dolaze do jednog jedinstvenog i ohrabrujućeg zaključka : da se na stari način
više ne može .
Takvo bih saznanje rado nazvao povijesnim . Njegova veličina izbija na vidjelo
tek onda ukoliko ga usporedimo s izvornim doktrinarnim, kominternovskim
namjerama komunističkih partija. Danas mi to liči na ponor . Ideje demokratskih
komunista govore koliko je komunizam istinski evoluirao . Dopustite da stoga
izložim mogućnost susretnog projekta demokratskih komunista i civilista . Dosadaš-
nji idejni fond demokratskih komunista daje nadu da bi oni mogli izvršiti konačnu i
definitivnu kritiku političkog monopola svoje partije nad državom i egzekutivnim
74
silama. Prije svega mislim na princip „jednovlašća" . To bi značilo priznanje da je
država javna ustanova pluralistički i demokratski otvorena za socijalno-narodnosnu
vladavin i različite oblike upravljanja .
Razumije se, ona je mnogo više od oblika vladavine i načina upravljanja. Ona je
civilizacijska ustanova . Pluralistička, onoliko
-
koliko je društvo objektivno
pluralističko. Svako onaj ko kompartijskoj državi podnosi argumente u smislu
„pluralizma glava" griješi, jer takva država je s tim argumentima lako izlazila na kraj
budući da
ih je uvijek proglašavala za devijantna političkomisaona lutanja
pojedinaca, a po potrebi i razbijala takve glave . Pluralizam političkog uticaja na
državu objektivizira se iznutra pluralističke socijalne strukture i to u onoj mjeri
koliko je takva struktura razvijena . Ni manje, ni više . Na taj način pluralizam se
predstavlja cjelinom socijalnih snaga .
Vrlo značajan iskorak demokratskih komunista da samonegiraju politiki
monopol svoje partije i princip „jednovlašća" u teoriji i praksi predstavljao bi
epohalni način da društvo dodje do markacije države kao javne ustanove . No to ne
bi smjelo značiti uvodjenje u državu koja bi stvorila nove politike ograničenosti, na
primjer, za komuniste!
Država bez komunista bila bi isto toliko politički slaba
koliko i postoječa, kompartijska, koja je napravljena isključivo s njima . Civilisti bi se
stoga valjali kritiki odnositi prema idejama takvog antikomunizma, političkog
antikomunizma koji bi eventualno išao za projekcijom države bez komunista u bilo
kojoj varijanti . lskustvo poučava da je idemistički komunizam, razumije se, zelotski
orijentiran, svaku kritiku monopola komunističke partije i njenog ,jednovlašća"
vješto prevodio u antikomunističku alternativu : ili-ili, ili-mi, ili-oni odnosno „ko će
koga" stvarajući lažni utisak kako oni koji kritiziraju monopol ,Ka-Pe" ustvari hoće
konačan obračun da bi protjerali komuniste iz države. Mogu samo reći kad bi se
uistinu o tome radilo da bi takva država bez komunista bila ne manje politički rdjava
od postojeće, kompartijske .
Naravno, svako ozbiljan zna da se radi o jednom taktičkom triku komunista
idemista i zelota . Pa ipak, takva je odbrana hegemonističkog komunizma pokazala se
vrlo uspješnom . Ako se radi o tome da se smjeni jedan monopol s drugim - u čemu
je onda razlika? Takvo pitanje može postaviti svaki čovjek ma koliko da je
nezadovoljan s time kako idu stvari u kompartijskoj državi .
Narodi i društva koji su prošti kroz nevjerovatne teškoće u kompartijskoj državi
više od 70 godina ne mogu dozvoliti nove političke ograničenosti koje bi značile ista
socijalna i materijalna mučenja . Držimo da je vrijeme da se u tom pogledu politički
odraste .
Zato pluralistički model države pretpostavlja uticaj svih političkih snaga koje
priznaju civilizacijske vrijednosti i koje im dalje doprinose.
Komunisti? Da!
Ali, uključeni u politički
život povodom
države kao javne ustanove
i
nerazdjeljive cjeline.
Bez revolucionarnog ,zavjereništva", bez prava ekskluzivne naravi na državu kao
sopstvo .
Priznanje od strane komunista da su oni jedna od političkih snaga u državi, a ne
nad državom, omogućila bi mnogo izraženiju društvenodržavnu i sistemsku
elastičnost da bi se bez unutrašnjih poremećaja i potresa s lijeva išlo na desno, kao i
obrnuto i s obzirom na višestruke mogućnosti koje društvo traži . U takvoj bi državi
mogli koegzistirati različiti načini privredjivanja, oblici imovine i svojine, realna
privreda bez ideoloških napora da se izgradi ona realnija ekonomija od realne, civilne
slobode, politička kultura, egzistencija, saradnja i integracija različitih nacionalnih
kultura, a iznad svega ljudi bi se u socijalnom pogledu lakše podnosili . U takvoj
državi ni jedan čovjek ne bi važio za socijalno boljeg od ma kog drugog zato što je
njegovo političko, ideološko uvjerenje iti pogled na svijet privilegiran od države . Kao
što nacionalne, rasne iti vjerske razlike mogu u predrasudnoj formi razarati društvo i
75
državu, ništa manji je negativni učinak usljed političkih razlika, posebno ako se one
izvode do razlika u ,kvalitetu" socijalne antropologije
.
Gotovo je sigurno da je kompartijska država doživjela svoj povijesni neuspjeh
.
Zapravo, ona se sudarila sa samom sobom . Ona postiže ono što ne želi, a želi ono što
ne postiže. Način da se to shvati jeste da se društvo realnije odredi prema
mogućnostima sadašnje praktičke izvodljivosti komunizma . Mnogi misle da je
neuspjeh/kriza kompartijske države u tome što ona nije još dovoljno komunistička i
izlaz vide upravo u njenoj daljoj komunizaciji, kao da največa greška nije baš u tome
što je ona pretjerano komunistička .
Početna mogučnost u ,razblaživanju" kompartijske države i uvodjenju civilnog
društva sadrži se u ukidanju strukture i karaktera izbornog sistema koji povlaščuje
komuniste, idemiste i zelote - zapravo, kojim i na osnovu kojeg oni sami sebe
,,biraju" pretvarajući izbore u svoj političko-grupni i lični plebiscit . Time bi se došlo
do političkog naroda u demokratskom i pravnom smislu, izjednačenja političkih
uslova kao ugovornih odnosa s državom te uspostavljanja kontrole nad njom . Takva
država ne bi bila podredjena društvu, ali ni društvo ne bi bilo njen prost dodatak .
Civilno društvo traži njihovu sintezu .
Shvatanje kompartijske države kao privrednog subjekta pretpostavlja njenu
samostalnost u odnosu na društvo . Takva ideja je isuviše stara i u tom pogledu ona
nije izvorno komunistička, ali je ipak zadobila svoju najvišu materijalizaciju . U
praktičkom smislu to bi značilo da svi podanici države od nje dobijaju sredstva za
život, kao da ne postoje privredno-društvene radnje .
Moram priznati, takva država graniči s nekom vrstom Jeruzalema . lzdržavanje
naroda je vrlo blisko očekivanju da narod ne treba da radi . A, sad još nešto
zabavnije. Kako napraviti novac iz države i sve podanike učiniti sretnim . Razumije
se, kompartijska država posmatrano s tog stanovišta ekonomski je vrlo slaba
tvorevina, a s njom se društvo survava ka ekonomskoj krizi i siromaštvu . Pa ipak,
njene socijalne veze su nešto čvršće . Zapravo, nema socijalnih pobuna zbog lošeg
materijalnog položaja podanika . Ja ne mogu to nikako drugčije objasniti no
činjenicom da je kompartijska država mentalno poopštila jednu veliku fikciju da svi
žive o trošku svih . Naravno, u ekonomskom smislu to je njena slabost, ali to je i
njena socijalna snaga
.
Civilno društvo polazi od klasičnih tekovina odnosa izmedju privrele i države .
Država ima svoju ulogu u ekonomskom procesu, ali sama država nije niti ekonomija
ni zamjena za ekonomiju . To je u suprotnosti s glavnim principom kompartijske
države u privrednom životu : čija vlast - njegova je i privrela .
Uistinu, privrela kompartijske države je ,merkantilistička" . Ljudi koji bi
privredjivali koristeći svoje privredne talente nemaju ekonomskih sloboda . Niko ne
smije zaraditi . Bogatstvo je ideološki problem . Ekonomija funkcionira kao državna
grana. Kompartijska država ne samo da je u suprotnosti sa radom i njegovom
ekonomijom, ona je, ako hočemo pravo, i u suprotnosti sa doktrinom komunizma,
samim Marksom
-
koji je smatrao da je privrela demijurg cijelog društvenog
kretanja i da je država izvršni organ privrednih snaga
.
Taj prirodni proces, odnos izmedju ekonomije i politike, kompartijska država je
inverzirala . Tome savršeno odgovara ona izreka da je društveno stvaranje države
pretvoreno u državno stvaranje društva . 9
Civilno društvo obnavlja cjelokupnu proizvodnju vrijednosti i robni karakter
privredjivanja, tržišni oblik rada . Time se društvo vraća predmetnoj procesualnosti
rada, ekonomiji robnog „fetišizma" koja jača socijalno-privrednu moć ponaosob
svakog privredjivača i njih svih zajedno . Danas kompartijska država ne konfiscira
samo višak rada (govoreći u naturalno-socijalističkim kategorijama), nego i dio
potrebnog rada . Ne mogu a da ne priznam da me takva država neodoljivo podsječa
na istočne despotije .
76
Ni poslije 70 odnosno 40 godina državnog stvaranja društva graditelji privrede
kompartijske države nisu shvatili da je roba glavna sila socijalizacije
. Zato su oni
uspostavili na djelu jednu ekonomski lošu socijalizaciju, koja prije liči na
etatizaciju .' o
Kompartijska država je podilazeći narodnoj maki obećala socijalizam, komuni-
zam, da bi zahvatala u njegovo privredjivanje, od viška rada do potrebnog rada .
Zivot svih na račun svih bila je jedna omamljiva fikcija, posebno ako su mnogi mogli
sebi priuštiti mogućnost da uopšte ne rade . Ali, ako namjerno uopštimo glavne ideje
kompartijske države prema privredi, onda se to dade pokazati na konceptu
,,socijalističkog, komunističkog načina proizvodnje" . To je ona, da podsjetim,
zamisao koja je došla iz korpusa socijalizma ideja . A, ona je stvarala velike poteškoće
u praktičkoj realizaciji . Društvena stvarnost, na svu sreću, bila je mnogo otpornija .
Znate, vi možete sto puta smatrati socijalističkim, komunističkim načinom
proizvodnje sakupljanje žita na državnoj gomili da bi ste ga onda dijelili svakome i
„ravnopravno", ali tada morate biti sigurni da slijedeće godine nećete imati ni žita ni
„komunizma" . Moda su takve ideje zaista komunističke, pa ipak, one su u glavnom
dovodile do neprijatnih posljedica, prijetnji gladju i upotrebi nasilja . Kompartijska
država sve teže izlazi sa zadovoljavanjem potreba ljudi, ćak i onih prirodno
uslovljenih. Moda je, velim, i slobodna razmjena rada, na primjer u oblasti
stanogradnje, komunistička ideja . No, koliko je meni poznato, Jugosloveni poslije
njene realizacije sve teže dolaze do krova nad glavom
. Od komunizma se ne živi niti
se u njemu dade stanovati .
Taj put, u privrednom smislu, od socijalizma do društva, od komunizma do
privrede, pokazao se kao golema zabluda graditelja kompartijske države . Vjerujem
da su to mogle biti zablude na samom početku, pa čak i to da one potraju i duže
vrijeme, ali danas nakon toliko iskustava takve mi zablude izgledaju jednim
neodvojim dijelom sistema koga pretpostavlja kompartijska država. Te zablude - to
su istine kompartijske države .
Moderna država pretpostavlja relativno uskladjen odnos izmedju njene političke
i privredne organizacije . Politička organizacija kompartijske države nakon revolucije
kao „državnog udara" dolazi u sukob s privredom . Da bi opstala, ona prema sebi
privredi kroji privrednu organizaciju . To je stalni uzrok nestabilnosti kompartijske
države, jer politička organizacija takve države nije na istoj visini moguće, efikasne
privredne organizacije . Revolucionarno uklanjanje profita s željom da privreda i dalje
bude ekonomski efikasna kao da se nije ništa desilo neodoljivo podsjeća na
očekivanja da neplodan muškarac ima potomstvo .
Civilno društvo odbacuje kameralističku privredu, što bi značilo da je ova samo
jedna od državnih grana. Merkantilizam, kameralizam i socijalistički etatizam dio su
jedne tradicije koja nalaže da privredu podiže država kao što je Bog stvarao svijet
.
Privreda je jedno veliko preduzeće, a ne skup konkurentnih privrednih subjekata . Za
razliku od kameralističke teorije, civilno društvo propovijeda da država ne treba da
se miješa u privredni život zemlje . Svi idu slobodno za svojim ekonomskim
interesima . Pa ipak, civilno društvo ne zastupa ekonomski egoizam
.
Takav je princip, kada bi se rezolutno sproveo, ne manje socijalno opasan od
principa „života svih na račun svih", ho je danas srce i duša kompartijske države
.
Postoji niz situacija kada se država u savremenoj privredi mora mješati u privredne
radnje svojih gradjana . One nisu samo nuno zlo, nego posljedica ekonomske
funkcije moderne države . Civilno društvo nije za ekonomski darvinizam privrednih
subjekata, ono se zalaže za socijalno funkcioniranje privrednih ustanova
. Ali, ono
„socijalno" ne oslobadja radnike da proizvode cipele na ekonomski, rentabilan i
konkurentan način .
Tajna političkog uredjenja kompartijske države sastoji se u
proizvodnji odnosa dominacije komunističke partije dezavuirajuči ekonomiju rada,
proizvodnju proizvoda u robno-vrijednosnom obliku ."
77
Pa i onda kada se država miješa u privredne aktivnosti svojih radenika, iz razloga
svoje objektivne ekonomske funkcije, takve se intervencije valjaju svesti na najmanju
moguću mjeru . Bit državnog interveniranja prema civilistima, korespondira sa
socijalnim ispravljanjem „ekonomije razlika" . Naravno, socijalno ne smije potirati
produktivne razlike, kao što produktivne razlike ne mogu negirati socijalno . U
prvom slučaju može lako doći do košenja ekonomskog funkcioniranja kapitala koje
survava društvo ka siromaštvu svih, u drugom pak - ljudi se odaju ,opasnim"
mislima pobune .
Ovdje i dalje opisaću glavne razlike izmedju kompartijske države i moguče
države s civilnim društvom u pogledu njihova odnosa prema privredi .
Civilno društvo teži prirodno produktivnim razlikama medju Ijudima kao
privrednim stvaraocima . Rado bih izjavio da ono time u praktičkom smislu ostvaruje
tri značajna narodna probitka . Zapravo, produktivne razlike ekonomski motiviraju
svakog kao individualnog privrednog subjekta, na toj osnovi bogate se takvi, ali se s
njima bogati i društvo koje onda u povratnom smislu ima materijalnih mogućnosti
da socijalno-ekonomski intervenira odgovarajučim davanjima svima onima što su
ekonomski manje spodobni .
Za razliku od moguće države civilnog društva, kompartijska država revolucionar-
no razara produktivne razlike medju ljudima u smislu njihova različita doprinosa na
polju privrednih aktivnosti . Saglasno s time ona demotivira čovjeka kao ,ekonom-
sku životinju" . Posljedice su očite. Sv
i - osiromašuju. Razumije se, i samo društvo i
država siromaše . Ali, u odnosu na državu s civilnim društvom, gdje su produktivne
razlike medju ljudima pretpostavka bogatstva pojedinaca i društva i istovremeno
njihova posljedica, kompartijska država uspostavlja nevidjene ne-produktivne razlike
na tlu siromašnog društva i još siromašnijih podanika . Sjaj bogatstva partijske
nomenklature u kompartijskim državama nadmašuje raskoš života
turskoga begova-
ta, kineskog mandarina ili danas, američkog poslovnog multimiljardera
. N išta ne
može opravdati takvo bogatstvo ljudi koji nisu došli na vlast s pomoću novca, ali koji
su se pomoću vlasti nečuveno obogatili . Socijalistički mamonizam je vrlo skupa
cijena koju društva i narodi moraju platiti za vlast komunističkih partija u
kompartijskim državama .' 2
To je samo po sebi nevjerovatno, pa ipak je tako. No, ništa više ne privlači kao
pokušaj objašnjenja socijalističkog mamonizma koji generira iz odnosa kompartijske
države prema privredi . Ja to ne mogu nikako drugačije objasniti nego kao zabludu
koju su imali tvorci kompartijske države . Prije svega, Lenjin, na primjer .
Njihova analiza vodila ih je zaključku da produkciono/reprodukcioni motor
civilnog društva osiromašuje masovno ljude i društvo dajuči mogućnost jednoj
manjini da se neslučeno bogati . Privredne ustanove civilnog društva vidjene su
isključivo kao sredstva za bogaćenje jednih i siromašenje drugih . Oni nisu i
mehanizmi bogačenja društva te na toj osnovi i popravljanja položaja ekonomski
manje sposobnih. Zato se izlaz vidio samo u pobuni protiv takvih privrednih
ustanova. Naravno, danas možemo reći da je takva analiza bila potpuno pogrešna .
Sve se, u pogledu razvoja privrednih ustanova civilnog društva, odvijalo u obrnutom
smjeru. Niti se isključivo jedna mala manjina bogatila, niti je većina siromašila . Jot
manje se to može kazati za društvo .
Na osnovu pomenute, pogrešne analize privrednog stroja civilnog društva,
kompartijska država je ugušila ekonomske slobode individue, osiromašila i dalje i
pojedince i društvo, a uspostavila takve socijalno-ekonomske razlike u korist
nekadašnjih revolucionarnih boraca protiv produktivnih razlika u civilnom društvu,
koje ne poznaje ni sam kapitalizam . Kompartijska država je „država-društvo"
siromašnih pojedinaca, siromašnog društva i nepravične raspodjele u korist jedne
manjine, utoliko nepravednije što joj postament nisu produktivne razlike .
Ništa nije toliko važno za civilno društvo koliko vladavina prava . Ubi societas,
ubi jus čini jedno društvo stvarnim društvom . Svaka država civilnog društva garantira
78
pravo, ali je i sama pod njegovom jurisdikcijom . Država koja je utjerana u granice
zakona govori nam da i za nju važi pravni poredak . Bez pretjerivanja se može reći da
je pravna država, država koja je spremna da uzme u odgovornost i lamu sebe, uvijek
onda kada se kojim slučajem nadje u prilici da se ogriješi o postojeći pravni poredak
.
Kompartijska država ne zna za vladavinu prava . Tačnije, ona je u suprotnosti s
njim . Zapravo, ovaj tip države je i nastao revolucionarnom negacijom vladavine
prava. Bilo bi onda isuviše očekivati da se takva država podvrgne pravnom poretku
.
U kompartijskoj državi pravo se nalazi ispod države ili tačnije, politike . Pravo je ono
što odgovara politici, njenim odnosima snaga . Zato prije važi politika cjelishodnost
nego vladavina prava . Pa ipak, bilo bi pretjerano tvrditi da kompartijska država
nema, na primjer, pravnog poretka . No, u isto vrijeme to je država s pravom koja
sama odredjuje hoće li se podrediti pravu
.
Pravno samoograničenje države nije u ovisnosti od nje same . Na ovo je prisiljava
društvo . Kada je engleska aristokratija pristala da se pomiri s gradjanskim slobodama
naroda, položene su osnove za pravnost držanja i društva i države . Civilno društvo i
država koju ono pretpostavlja sretno spaja law i right, objektivno i subjektivno
pravo. U kompartijskoj državi i objektivno i subjektivno pravo. U kompartijskoj
državi i objektivno i subjektivno pravo ovise od komunističke partije . Zapravo, ona
ide ispred prava .
Kada se država poistovjeti s klasnom prirodom pa čak i svede na jedan oblik
upravljanja, kao što je to slučaj s kompartijskim državama, posebno još ako takvu
„klasnost" oličava komunistička partija koja je po svojoj prirodi nedemokratski
organizirana i koja teži da upravljanje preda u ruke nekolicine partijskih upravljača,
tada država postaje objekt, sopstvo jedne grupe ljudi . Razumije se, da u tom slučaju
pravo postaje izraz volje partijskih upravljača . Tako me nešto podsjeća na srednji
vijek, kada se država smatrala privatnim posjedom koji se može dijeliti, ustupati,
uzimati ili otudjivati .
Opisao sam stanje prema kojemu kompartijska država ne želi da se pravno
ponaša, time što će u odnosima s društvom odreći se svoje nadmoćnosti i ogrnuti
tradjansku odoru . Time se ona ponaša kao najveći ,prestupnik" u društvu, dovodeći
pravni poredak u stanje anomije . I zaista, to je tako . Kompartijska država je
ne-pravna država ."
BILJEŠKE :
'Društveni ugovor ili principi političkog prava od Ž . Ž . Rusoa, Nakladom knjižare V walo-
žića, Beograd, 1892 . ,Protivno je prirodnom poretku da veliki broj vlada
.
.
. Nemoguće je
zamisliti da narod bude neprestano prikupljen, te da vrši javne poslove
.
. .", str . 91 .
2 Time se posebno hvalio Zinovjev odmah nakon ruske revolucije : „Reć je samo o 500 hiljada
ćlanova (komunista - S . I .),
u čijim rukama se nalazi sva državna mašina odozgo do dole ."
,Komunistička
internacionala,
knjiga 1, Kulturni centar, JUR ,Privredna knjiga"
-
Gornji
Milanovac, 1981 . str . 18 .
3 ,Jude smo prošli kroz Mostar, a danas kroz Sarajevo . I vidjeli smo da narod, danas, na
primjer, na putu dužem od deset kilometara, po kiši i prohladnom vremenu, stoji vani da bi nas
dočekao i pozdravio . Te ljude niko ne može mobilisati da se smiju, to se ne može organizirati .
(pod . - S . 1 .1. Na tome se vidi
.
.
. povjerenje u nas, povjerenje u našu vlast
.
. .", J. Broz, Dužnost
je nas komunista da sebe čeličimo, a time i zemlju da čeličimo,
,Oslobodjenje", 16 . 4 . 1974 .,
Sarajevo .
4 „U Čehoslovačkoj i Poljskoj, Ijevica je došla do zaključka da se liberalizacija ne može
oćekivati odozgo - od političkog establišmenta .", J . Pelikan, No More Mistakes Like Dubcek's,
Power & Opposition in Post-revolutionary Societies, Ink Links Ltd ., London, 1979, p . 63 .
„svest masa se izjednačila sa sistemom
.
. .", T . Adorno, Pozni kapitalizam ili industrijsko
društvo, Gledišta, 9/1979, Beograd .
6 E . V. Spektorski, Država i njen život, Srpska književna zadruga, Beograd, 1933, str . 21 -40
.
'S. Jovanović, Primeri političke sociologije, Geca Kon A . D ., Beograd, 1940, str . 2 .
79
8 ,,Partijska birokratija postala je jedina dominantna socijalna klasa u zemljama u kojima
prevladava državni monopol . O . Šik, Das kommunistische Machtsystem, Hamburg, 1976, S . 257 .
v Dr Lj . Marković, Ekonomsko uredjenje - Rani socijalizam -, Zavod za izdavanje udžbenika
SR Srbije, Beograd, 1971, str . 11 .
' 0 „Država posjeduje skoro sve faktore proizvodnje
.
. .",
P. A . Samuelson,
Economics,
McGraw-Hill Book Companv, 1980, p. 821 .
1 1 „Bazična potreba nomenklature kao vladajuće klase je konsolidacija i ekspanzija njene
moći ." Nomenklatura Anatomv of the Soviet Ruling Class, M . Voslenskv, The Bodley Head Ltd .,
London, 1984, p . 141
.
12 Socijalistički mamonizam ima svoju osnovu u feudalizmu i ,kom internizmu" . On je samo
drugi, materijalni izraz posjedovanja vlasti od strane komunističke birokratije . ,Ovaj fenomen je
povezan s uticajem feudalne autokratije u samoj kineskoj istoriji i takodjer s tradicijom vrlo jake
koncentracije moći u rukama vodja komunističkih partija u različitim zemljama u vrijeme
Komunističke internacionale .",
Selected Works
of Deng Xiaoping, Foreign Languages Press,
Beijing, 1983, p. 311
.
1 3 Neki komunistički funkcioneri postaju djelimično svijesni ove činjenice, ali vide samo njene
posljedice, a ne i sam uzrok . Tako, na primjer, A. Bakoćević tvrdi da je „zemlja (Jugoslavija -
S. l .) počela da gubi odlike pravne države .", „Politika", 24 . 9 . 1987 ., Beograd . Naravno, tip
kompartijskih država nije nikada imao odlike pravnih država .
80


Pretpostavke i izgledi za uspostavljanje gradjanskog društva u Jugoslaviji

UDK 316.323 .7
Kosta Čavoški
PRETPOSTAVKE I IZGLEDI ZA USPOSTAVLJANJE
GRADJANSKOG DRUŠTVA U JUGOSLAVIJI
Početkom jula ove godine u intervjuu datom „Mladini" Stane Dolanc je još
jednom iznenadio jugoslovensku javnost kada je povrdio
da se več založio za
ukidanje člana 133. Krivičnog zakona SFRJ, koji inkriminiše tzv . delikt mišljenja .
Time se, bar na rečima, pridružio onima koji se več godinama zalažu za slobodu
mišljenja i kritikovanja kao jednog od elementarnih uslova za uspostavljanje
demokratskog poretka u ovoj zemlji, koji predstavlja i najvažniji element sve čeke
koriščenog pojma gradjanskog društva .
Sam naziv ovog delikta inkriminisanog članom 133 . nije slučajno odabran . On je
imenovan kao neprijateljska propaganda da bi se svako mišljenje koje se razlikuje od
zvanične politike i ideologije označilo kao neprijateljsko, a onaj koji takvo mišljenje
zastupa kao neprijatelj. Stoga je ova zakonska inkriminacija u članu 133 . bila jedno
od često koriščenih sredstava progona političkih neistomišljenika radi njihovog
zastrašivanja, učutkivanja, pa, ako treba, i višegodišnjeg utamničenja . Drugim
rečima, tzv . delikt mišljenja predstavljao je jedno od osnovnih sredstava u rukama
vlasti radi oštrog razlikovanja sledbenika i protivnika, prijatelja i neprijatelja . A
takvo razlikovanje vršili su oni koji su na vlasti rukovodeči se maksimom : „Ko nije s
nama taj je protiv nas" . U tekučoj političkoj praksi ovo razlikovanje najčešče se
vršilo pod vidom progona tzv . klasnog neprijatelja . O tome svedoče brojni primeri .
Godine 1966 . Josip Broz Tito uznemirio je jugoslovensku javnost kada je izjavio
da, posle više od 20 godina od okončanja gradjanskog rata, u novoj Jugoslaviji još
uvek postoji klasni neprijatelj
:
,,Htio bih da kažem još nešto o klasnoj borbi, o čemu sam več ukratko
govorio
.
.
. U odlukama je dovoljno jasno kazano u čemu je suština klasne borbe .
Razumije se, u Jugoslaviji se danas ne može govoriti o klasičnom vidu klasne borbe,
o klasičnom vidu klasnog protivnika . U staroj Jugoslaviji klasni neprijatelj je imao
vlast i materijalna sredstva. U novoj Jugoslaviji vlast imamo mi . Klasni neprijatelj, ili
bolje rečeno klasni protivnik je razvlaščen . Ali fizički nije nestao, prisutan je . On
ima veze sa svim mogučnim faktorima klasnog protivnika u inostranstvu, i njegovu
podršku
.
. .
Ima i nekih komunista koji postavljaju pitanje na šta se misli kad se pominje
klasni neprijatelj . Pa on je tu, prisutan je . Za to smo mi krivi, jer nismo dovoljno
budni ." 1
Ovde se suočavamo sa tvrdnjom da u jugoslovenskom društvu postoji klasni
neprijatelj, iako su socijalističkom revolucijom ukinute klase, a posebno buržoazija
kao neprijateljska klasa . Štaviše, oni koji nisu skloni da u to odmah poveruju,
zaslužuju svaku pokudu i prekor. „O svemu ovome moramo voditi računa -
upozorio je J . B . Tito - i, posebno moramo biti budni prema klasnom neprijatelju
koga još uvijek ima . Mene malo iznenadjuje kad neki drugovi, čak i neki komunisti,
pitaju da li kod nas može biti govora o klasnom neprijatelju
.
.
. Pa vedi dio teškoča
dolazi
upravo
zbog
vrlo
perfidnog
rada
klasnog
neprijatelja ." z
Ili
kako
je to
J . B. Tito odmah potom objasnio : „Kad god se naša zemlja nadje na izvjesnoj
prekretnici, u zaokretu kao bržem razvoju, kad god u takvim situacijama dolazi do
raznih teškoća, neprijatelji se odmah pojavljuju i postaju vrlo aktivni ."3
Tako, po ovom kazivanju, sve one brojne teškoće na koje smo u našem
privrednom i društvenom razvitku nailazili najčešće su bile posledica ,perfidnog
rada klasnog neprijatelja" ili je, pak, ovaj neprijatelj koristio izvesne prekretnice da
bi ove teškoće produbio i povećao . I što je najgore, izgleda da je, po ovom
tumačenju, taj neprijatelj neuništiv, jer je posle svakog poraza ponovo dizao glavu
.
„Već sam rekao da ćete još imati tekoča, jer oni koji su sada pobijedjeni, samo su se
malo pritajili . I, ako ne budete budni, oni će opet dizati glave . Oni će vam ponegdje i
dalje bacati klipove u točkove, neće potpuno mirovati . Teško je preobraziti čovjeka
koji je već toliko okorio, napustio socijalistićki mentalitet i koji drukćije misli ."4
Time dolazimo i do one prave, u praksi primenljive definicije neprijatelja .
Neprijatelj je onaj koji drukčije misli . I upravo je član 133, za ćije se ukidanje sada
zalaže Dolanc, bio i jedno od ćesto korišćenih sredstava za progon, ućutkivanje, pa i
kažnjavanje takvih neistomišljenika . U mirnodopskim uslovima, kažnjavanje zbog
tzv . delikta mišljenja praktično je značilo vodjenje pritajenog gradjanskog rata protiv
političkih neistomišljenika .
Istinsko uspostavljanje gradjanskog društva zahteva gradjansko pomirenje,
obustavu bilo kakvog neprijateljstva prema vlastitim gradjanima i dosledno poštova-
nje načela trpeljivosti u medjusobnim odnosima političkih suparnika, vlade i njenih
kritičara. To, izmedju ostalog, zahteva i ukidanje člana 133, koji svrstava našu
zemlju u one države koje se još nisu dovinule do načela ideološke trpeljivosti
.
Postojano razlikovanje prijatelja i neprijatelja nije, medjutim, cilj
za sebe .
Krajnja svrha ovakvog postupanja sa pojedinim grupama gradjana kao sa neprijatelji-
ma je ovekovečenje neograničene vlasti u rukama nekolicine . U našim uslovima to je
oćuvanje monopola vlasti u rukama jedino dopuštene, vladajuće stranke . Ako se,
Bakle, želi monopol jednostranačke vlasti, moraju se ućutkati, suzbiti i satrti kao
neprijatelji svi neistomišljenici i protivnici, pošto trajno zadržavanje monopola vlasti
nije mogućno bez progona i nasilja . I obrnuto : stalno isticanje da postojeći poredak
ugrožavaju brojni i opasni neprijatelji predstavlja najbolji izgovor za upotrebu mera
državne prinude protiv onih pojedinaca koji ne dele mišljenje vlastodržaca ili dovode
u pitanje neogranićenost trajanja njihovog monopola vlasti . Čak se unutrašnja
ćvrstina
ovako monopolisane vlasti pre svega potvrdjuje odnosom prema onom
negativnom - jeretiku odnosno disidentu kao neprijatelju i otpadniku . Utoliko se
ovaj tip autoritarnog političkog poretka ne može održati bez onog suprotstavljenog
drugog - neprijatelja koga uvek iznova treba ponižavati, gaziti i pobedjivati, da bi se
ostali, poučeni njegovim stradanjem, držali u zaptu i poslušnosti . Otuda, ako nema
neprijatelja, onda ih treba izmisliti, jer bi bez njih unutrašnja čvrstina ovakvog
režima bila ugrožena . Kod nas je to bar lako - uvek se nadje neko nekonformističko
omladinsko glasilo na ćije su stranice prodrli ,neprijatelji" .
Da bi se konačno ukinula sama mogućnost neprestanog razlikovanja prijatelja i
neprijatelja i prikrivenog gradjanskog rata, mora se jednom za svagda odbaciti krajnja
svrha zbog koje se to čini - očuvanje jednostranačkog monopola vlasti . Nuno je
ukidanje monopola vlasti jedne političke stranke ili bilo koje ekskluzivne grupe, kao
i svakog oblika partijske države, i to putem slobodnih i neposrednih izbora .
Razvijeno gradjansko društvo podrazumeva slobodno okupljanje i udruživanje
gradjana, kako u strućna, profesionalna, kulturna, sportska ili humanitarna
udruženja tako i u političke organizacije i stranke . Ovo pravo na mirno javno
okupljanje i udruživanje elementarna je pretpostavka svakog demokratskog poretka i
nijedna grupa gradjana ne može u korišćenju tog prava biti stavljena u povlašćen
položaj . Kako već postoji jedna politička stranka, koja je trenutno na vlasti, nema ni
jednog valjanog razloga na osnovu kojeg bi se moglo sprečiti stvaranje drugih, pa i
34
alternativnih politićkih stranaka ukoliko je pravo na udruživanje uistinu opšte pravo
koje mogu da koriste svi gradjani bez razlike . U protivnom pravo na udruživanje nije
nikakvo pravo već ekskluzivna privilegija koju praktično koriste samo članovi jedino
dozvoljene vladajuće stranke .
Politički pluralizam je pretpostavka razvijenog gradjanskog društva u kojem se
na bitno različit način postavlja i pitanje legitimnosti vlasti . I jednostranačka vlada
može da bude i te kako legitimna, ali pod uslovom da poćiva na valjano dobijenom
pristanku naroda
(consensus populi)
.
Stoga niko ne može trajno i u nedogled
raspolagati javnom vlašću pozivajući se samo na svoje ranije pobede i zasluge,
istorijsku misiju i avangardnu ulogu . Poverenje onih nad kojima se vlada mora se
uvek iznova zadobiti . Početni uslov su slobodni i neposredni izbori na kojima je
svaki kandidat izložen konkurenciji drugih kandidata, pripadnika različitih politič-
kih grupa koje se bore za poverenje birača .
Ovakvi izbori sigurno bi doveli do povremene smene na vlasti, pošto je malo
verovatno da će jednom izabrana vlada biti kadra da uvek iznova zadobije poverenje
birača. Uostalom, teži neuspesi u politici koja se vodi (o sunovraćivanju zemlje u
ambis krize i da ne govorimo) moraju se platiti gubitkom vlasti kojom se raspolaže .
Bilo bi, medjutim, pogrešno ako bismo ideju gradjanskog društva sveli samo na
ovako shvaćen politiki pluralizam . U svesti svojih današnjih pobornika u Jugoslaviji,
ideja gradjanskog društva znači mnogo više ; ona pretpostavlja autonomiju slobodnog
društva u odnosu na državnu vlast, odnosno samostalnost različitih oblika
udruživanja i grupisanja gradjana izvan političke sfere u užem smislu te reči . Da bi se
takva autonomija postigla, nuno je ukidanje diskrecionog prava upravnih organa da
odlučuju o pojedinim slobodama i pravima gradjana bez priziva nezavisnom sudstvu
i odgovarajuće sudske zaštite . Tako se, recimo, raznim proceduralnim smicalicama
unedogled odlaže i osujećuje registrovanje pojedinih udruženja gradjana i nezavisnih
glasila koje gradjani žele da izdaju, a na koja vlasti nemilo gledaju . Stoga umesto
dosadašnje registracije, koja praktično znači prethodno odobrenje, valja preći na
sistem prijave, koja predstavlja puko obaveštavanje nadležnog organa uprave da je
dato glasilo pokrenuto ili da je neko novo udruženje osnovano
.
Još je važnije napuštanje bilo kakvog paternalizma partijske vlasti prema
gradjanima, koji poriše njihovu zrelost . Kao što u crkvi postoji odnos izmedju božjih
pastira i pastve koja ih sluša i sledi, tako i partija boljševičkog tipa pretpostavlja
odnos izmedju vodjstva i vodjenih, avangarde i širokih masa . Takva partija uvek bolje
zna od samih gradjana koji su njihovi pravi odnosno istorijski interesi, pa otuda ima
moralno i istorijsko pravo da ih vodi ne samo milom već, ako treba, i silom . Ideja
gradjanskog društva pretpostavlja zrelost gradjana da sami sude o vlastitim
interesima i potrebama bez tudjeg rukovodjenja . Takvim gradjanima nije potrebna
nikakva samovlasna avangarda kojoj oni ne bi mogli da u bilo kom trenutku uskrate
poverenj e .
Pored već pomenutih, mogle bi se navesti i druge pretpostavke bez kojih
gradjansko društvo nije mogućno . U ovom kratkom radu treba ipak nešto reći i o
samim izgledima da se gradjansko društvo u dogledno vreme uspostavi . Na žalost,
oni nisu veliki . Svako ko dobro poznaje današnje jugoslovenske prilike više je sklon
pesimizmu nego optimizmu . Naročito se treba bojati nasilnog ,raspleta" koji bi nas
sve unazadio, a ništa ne bi rešio . Još je verovatnije zadržavanje i dalje pogoršavanje
postojećeg stanja krize, raspada i bezizlaza, pošto je ovaj narod kadar da podnese još
veće poniženje, nestašicu i bedu .
Pa ipak, neka mala nada postoji . Negde manje a negde više došlo je ne samo do
razvoja kritiške inteligencije i relativno slobodne i kritiški nastrojene štampe,
naročito omladinske, već i do izvesnog prevrata u javnom mnenju, koje više ne
uzima zdravo za gotovo ono što nude zvanična politika i ideologija . Čak su se u
pojedinim delovima zemlje, naročito medju mladima, pojavili novi, alternativni
pokreti koji iz temelja dovode u pitanje zatečeni model boljševičkog političkog
monizma .
Najdalje u
ovome otišla
je Slovenija
i
ona
danas u ovom pogledu
predstavlja
uzor
za
celu
Jugoslaviju .
Ali
se
istovremeno
pojavljuju
i
mnoge
nedoumice.
Postojeći sistem
boljševićkog jednostranačkog monizma uspostavljen je nasil-
nom revolucijom kojom su suzbijehi, satrti, izopšteni, pa i fizićki uništeni skoro svi
ondašnji protivnici tog novog poretka stvari . Uz to se ovaj poredak godinama
održavao neprestanim pravljenjem razlike izmedju prijatelja i neprijatelja, da bi se
ovi poslednji ućutkali, utamničili, a ponekad, naročito u prvoj posleratnoj deceniji, i
ubili . Danas su znatno ublažene najgore strane ovakvog režima, naročito u pojedinim
delovima zemlje, ali se sama njegova priroda nije promenila . Otuda su svi oni koji
razmišljaju o uspostavljanju gradjanskog društva suoćeni sa teškim i dalekosežnim
pitanjem : da li se postojeći poredak može mirno i postupno preobraziti u
pluralistićki demokratski sistem ili se, pak, jedino može ukinuti na onaj isti način na
koji je i uveden - novom revolucijom koja ukljućuje i primenu nasilja? Za ovo
drugo rešenje govori logika borbe za vlast i maltene svekoliko istorijsko iskustvo
uvodjenja novih oblika političkog i društvenog poretka . Jer, svako uvodjenje novina
je vrlo teško, a najčešće i veoma rizično i opasno . Otuda onaj koji uvodi novo mora
da računa kako sa neprijateljstvom onih kojima je bilo dobro u starom uredjenju
tako i sa ukorenjenom nepoverljivošću ljudi koji nikako ne veruju novinama, dok se
o njima ne osvedoče dugim iskustvom . Stoga su u istoriji uspevali samo naoružani
proroci, a nenaoružani propadali . Mojsije, Kir, Tezej i Romul uspeli su da pobede,
jer su svoje državotvorne ideje umeli da utvrde ne samo uverljivošću duha već i
snagom mača . Za razliku od njih, Savonarola je išao napred goloruk, delujući samo
snagom duha, i zato je morao da propadne čim je masa prestala da veruje u njega
.'
Ako se pažljivije prouči ovaj Makijavelijev nauk, zapaziće se da on pominje samo
jednog nenaoružanog proroka - Savonarolu, iako i o naoružanim i o nenaoružanim
prorocima govori u množini . To nas navodi na pomisao da je, pored Savonarole,
morao imeti na umu i jednog od najvećih nenaoružanih proroka svih vremena
-
Isusa Hrista . Stoga se s pravom može postaviti pitanje: kako je Makijaveli na osnovu
pomenutog nauka mogao da objasni širenje i pobedu hrišćanstva? Zar je konačna
prevlast hrišćanstva u Rimskom Carstvu i potonjoj Evropi bila samo posledica
Konstantinovog neočekivanog priklanjanja hrišćanstvu u kojem je tražio oslonac za
svoju vlast? Zar u vreme Konstantina hrišćanstvo već nije bilo moćna duhovna sila
koja je mogla da motiviše ondašnje političare i državnike? I zar najbolji dokaz te
samosvojne snage tadašnjeg hrišćanstva nije potonji neuspeli pokušaj Julijana
Odstupnika (Apostate) da ga potisne i time povrati prevlast drevne paganske vere?
Upravo primer širenja hrišćanstva pokazuje da se novi poredak stvari ponekad
može uvesti ne samo sitom već i miroljubivom propagandom kojom se preobraćaju
ljudske duše . Isus Hristos je bio nenaoružan prorok, baš kao i njegovi apostoli i prvi
potonji sledbenici . To im ipak nije smetalo da svojim propovedima potisnu stare
paganske kultove i tadašnji civilizovani svet privedu novoj veri
.
Prvobitno širenje hrišćanstva u Rimskom Carstvu bilo je, Bakle, redak izuzetak
koji samo potvrdjuje pravilo da u istoriji uspevaju naoružani proroci, a nenaoružani
propadaju . Taj izuzetak nije bio i jedini . Stoga nije isključeno, iako nije ni izvesno,
da se i u nas tako nešto može ponoviti . Najveće ohrabrenje pruža danas stanje
duhova u Sloveniji . Posle dve decenije iznošenja kritiških pogleda i zahteva za
demokratizovanjem postojećeg poretka, što je sa istom upornošću činjeno i u
drugim delovima zemlje, u Sloveniji su ove ideje skoro postale
vladajuče ideje. Njih
listom prihvata omladina, velika većina intelektualaca, dobar deo novinara, a uticajni
ljudi u državnom i partijskom aparatu ispoljavaju prema njima ohrabrujuću
trpeljivost i blagonaklonost čak i onda kad ih
u svemu ne prihvataju . Uz izvestan
oprez, moglo bi se reći da je došlo do bitnog preloma u slovenačkom javnom
mnenju, tako da zastupnici starih pogleda i represivnih metoda moraju da se bore
protiv struje, rizikujući time da ostanu kratkih rukava u prvoj sledećoj raspodeli
visokih položaja . Dolanc je to blagovremeno osetio, pa je prihvatio ono jednostavno,
a ipak vispreno načelo praktične političke mudrosti : pripiši sebi u zaslugu
tolerisanje onoga što se ionako ne da sprečiti . Zato je, s olakšanjem da ne štrči, i
mogao da kaže : „Mi, Slovenci, veoma (smo) jedinstveni u političkim stavovima,
.
. .
medju nama nema razlika ."6
Moda su ova podozrenja prema Dolančevoj iskrenosti neopravdana . Moda su
duge godine života u jednom neiskrenom i izopačenom svetu politike stvorile u
nama naviku da više nikome od onih koji su na vlasti ne verujemo . Godine koje su
pred nama pokazaće koliko je bila opravdana sumnja a koliko vera u ovakve ljude
.
Za sada nas u isti mah obuzimaju i strah i nada .
NAPOMENE :
'Josip Broz Tito, „O ulozi komunista u sporovdjenju reforme", završna reč na III . plenumu
CK SKJ, 11 . marta 1966, Borba za mlr i medjunarodnu saradnju, Beograd, „Kultura", 1970,
str. 131-132 .
2 „Odgovori na zdravicu na ruku u Drvaru", 10 . aprila 1966, op . cit., str . 172 .
3„Moramo voditi računa o tome da Jugoslavija bude jedinstvena i čvrsta socijalistička
zemlja", 22 . avgusta 1966, op . cit., str . 317 .
4Josip Broz Tito, „Naša revolucija teče, jer stvaranje socijalizma je revolucionaran put",
Politika od 13 . decembra 1972, str . 2 .
5 N . Makijaveli, Vladalac, Beograd, „Rad", 1964, str . 22-23 .
6 Intervju prenet iz „Mladine", Intervju br. 160 od 17. jula 1987, str. 41.