UDK 321 .01
Ivan Vejvoda
CIVILNO DRUŠTVO I POLITIKA
„Ne treba da se plašimo promena, opasnost leži isključivo u načinu na koji se te
promene vrše, sve revolucije na svetu krenule su od politike . Eto zbog šega su bile
pune zločina i katastrofa . Revolucije koje nastaju iz dobrih zakona i koje su u
spretnim rukama promenile bi lice sveta a da ga pri tom ne potresu" .' Ova
iznenadjujuča izjava mladog jakobinskog revolucionara Saint-Justa ukazuje na
poistovećivanje politike sa zlom . Objašnjenjem da zajednički život ljudi počiva na
spontanim procesima onog što je društveno i obaranjem polisa na societas, Saint-Just
obezvredjuje politiku . Ovakav njegov stav prema političkim stvarima jasno pokazuje
koliko on i pored svog odnosa prema klasičnom prirodnom pravu ne uspeva da misli
dostojanstvo politike, ni da u njoj prepozna sastavni, nezaobilazni deo pluralne
ljudske egzistencije.
Saint-Just, dakle, poziva na revolucije mimo i čak štaviše protiv politike
.
„Načelo republikanske vlade je vrtina; ako ne vrlina onda teror. Šta hoće oni koji
neće ni vrlinu ni teror? " . 2
Njegovo obacivanje politike i pozivanje na povratak
prirodi kao cilju polisa, njegovo shvatanje da je revolucija način da se taj povratak
ostvari stvara iluziju kojom dolazi do brkanja politike i morala . Na opasnost davanja
politici misionarskih zadataka, u ovom slučaju da izmeni svest ljudi i da spreči ma
kakav egoizam, već je 1793 . ukazao Kant,' kada je eksplicitno osudio politiku vrline
i napravio razliku izmedju političke i etičke zajednice, odnosno izmedju etičkog
civilnog društva i juridičkog civilnog društva .
Ovakvo razumevanje i odnos prema politici od pre gotovo 200 godina možemo
da nadjemo u raznim varijantama i u raznim okolnostima u vremenu koje je proteklo
od francuske revolucije do danas - ograničavajući se samo na to razdoblje . Svedoci
smo, govoreči o savremenoj situaciji, čestog odbacivanja, diskreditovanja ili zaborava
politike, onog što je političko, u ime etike i etičkih vrednosti . Jaka prisutnost etike
javlja se kao odgovor na zloupotrebe, zločine i iskvarenost politike, na zlodela
politike izvršena u ime očuvanja i ,unapredjivanja" postoječih političkih poredaka .
Primer studentskog pokreta u Francuskoj decembra 1986 . godine koji se digao
protiv predloženih reformi je u tom smislu ilustrativan . Naglašavajuči da odbija bilo
kakvu vezu sa onim što je političko i političko posredovanje, pokret je istakao
jednakost, solidarnost i slobodu kao etičke vrednosti na kojima počiva smisao i
motivisanost za akciju . Nije potrebno ovde posebno isticati istorijska i konkretna
svakodnevna iskustva koja su dovela do rasprostranjenog negativnog stava prema
onom što je političko .
Odstupanje i prevazilaženje vizije o državi koja nestaje i razlaže se u društvu, o
budučem društvu kao harmoničnom i beskonfliktnom, hvatanje u koštac sa
činjenicom da se emancipatorni pokreti šesto pretvaraju u svoju suprotnost
stvaranjem novog oblika dominacije, odnosno sa autoritarnim zaokretom slobodar-
skih težnji i gušenjem autonomije društva, nameće ponovno otkrivanje, preispitiva-
180
nje
i
sagledavanje onog što je političko . Suočavanje sa ,totalitarnom logikom"4
zahtevalo je povratak na osnove, procese i protivrečnosti moderne demokratije
. 5
Promena na kojoj ona počiva jeste ustanovljavanje jedne vlasti sa ograničenim
pravima na taj način da, izvan političkog prostora (u užem smislu reči) nastaju
ekonomski, pravni, kulturni, naučni i estetski domeni koji slede vlastite norme, što
je i dovelo do odvajanja civilnog društva od države . Dinamiku nastajanja i trajanja
demokratskog ustrojstva francuski teoretičar Claude Lefort naziva „demokratsko
izumevanje" (I'invention democratique) kao jedan dug, nedovršiv proces u kome
rešenja i modusi nisu jednom zauvek dati i u kome uvek preti opasnost da se krene
putem njegove suprotnosti gde se pomalja novi lik gospodarenja ili totalitarna
logika .6
Razumevanje onog što je političko i odnos tog političkog sa etikom važan je
momenat u dokučivanju mnogostrukosti i neizvesnosti ,demokratskog izumevanja" .
Stoga ćemo razmotriti nekoliko uslova pod kojima se odnos politike i etike danas
može obuhvatiti izvan jednoznačnih stanovišta i potom videti kako Lefort i neki
drugi autori vide ovaj odnos, odnosno mesto političkog u društvu
.
Valja poći od onog što je Paul Ricoeur nazvao „paradoks političkog" . „Treba
imati u vidu sledeći paradoks, da je najveće zlo vezano za najveću racionalnost, da
postoji političko otudjenje jer je ono političko relativno autonomno".' Ricoeur,
naime, upozorava na postojanje i specifične racionalnosti onog što je političko i
specifičnog zla političkog i-na činjenicu da se jedno ne može pojmiti bez drugog ako
želimo da razumemo kompleksnost političkog fenomena .8
Politika ustanovljava
specifičan oblik racionalnosti koji je različit od ekonomske, tehnološke ili drugih
oblika racionalnosti, ona traga za smislom putem umnog delanja u okviru istorijske
date zajednice . Ono što je političko, medjutim, sadri u sebi i specifičnu patologiju
jasno izraženu u jednoj Saint-Justovoj misli, da se opet pozovemo na njega : ,Sve
veštine dale su svoje divote, veština vladanja dala je gotovo samo čudovišta" . 9
Patologija ovde podrazumeva zločin, laži, manipulaciju, sve što je vezano za politiku
kao silu. Ricoeur ističe da je ova specifična patologija političkog uvek u znaku volje
za veličinom (grandeur), no važnije od toga podvlači da se o njoj može razmatrati
isključivo imajući u vidu i prvu, racionalnu stranu politike . Ako se insistira samo na
jednoj strani ovog paradoksa političkog, ako se samo na primer vidi njegova
patološka strana onda nije teško taj lik politike odbaciti, gurnuti u stranu i prihvatiti
ono što je etičko, kao ono što je prihvatljivo, a etički stav se, uopšteno rečeno,
danas ne odredjuje pozitivno, nego negativno kao odbijanje onog što je neopravdano
i nepravedno . Budući da je patologija političkog nešto neopravdano dogadja se da
politika biva odbačena u celini
.
Razočaranje politikom vodi privlačnostima etike, što onda oslobadja od potrebe
da se promisli i pojmi ono političko . Ovaj paradoks političkog može se sagledati iz
još jednog ugla, odnosno u svetlosti La Boetieevog pitanja o „dobrovoljnom
ropstvu" .' °
U Raspravi o dobrovoljnom ropstvu (1548) opet nalazimo obe strane
paradoksa : a) specifična veza, veza prijateljstva, medjusobnog spoznavanja i saznanja
(povezanog sa željom za slobodom) ustanovljava ono što je političko, medjutim
b) dolazi do preokreta, do promene u kojoj se borba i težnja ka slobodi pretvara u
ropstvo, što znači da nema ničeg da jamči da do ovog obrata od slobode ka ropstvu
neće doći . Emancipovano društvo mora stalno da se samerava sa La Boetievim
pitanjem .
Ako prihvatimo postojanje ovog paradoksa političkog i njegovo zagonetno
obeležje, onda se menja značenje pitanja o onom što je političko, menja se i odnos
izmedju etike i politike . Drugim rečima, pitanje o političkom ostaće nerešeno, neće
biti više najboljeg rešenja ako nismo odustali od projekta emancipovanog društva i
njegove autonomije (imajući u vidu impliciranu heteronomiju) . Nije, prema tome,
dovoljno isticati samo specifičnost politike, već i, a to je drugi uslov za celovito
razmatranje odnosa etike i politike, dostojanstvo onog što je političko mora da se
181
podvuče . Vrednost političkog po sebi je legitimna tačka gledišta sa koje se može
postaviti pitanje odnosa izmedju etike i politike. Važno je, naime, reafirmisati
dostojanstvo politike u svetlosti kritike totalitarizma jer dolazi do odredjenog
brkanja pojmova kada je reč o totalitarnoj dominaciji. Nailazimo tu na jednu slepu
mrlju, na pogrešnu analizu totalitarnih iskustava sagledanih isključivo kroz prizmu
krajnje politizacije. Istina, totalitarnu dominaciju karakteriše težnja ka potpunoj
socijalizaciji putem partije, ka ukidanju razlike izmedju države i društva kondenzira-
njem vlasti, zakona i znanja u okviru tog agensa potpunog podruštvljavanja, partije .
S druge strane, medjutim, mi takodje možemo da utvrdimo da je totalitarni projekt
obeležen voljom da se potpuno ukine politika i politička dimenzija putem razaranja
javnosti, svih sfera u kojima se javnost javlja . Ovakva težnja sprovedena u ime teorije
istorije, rase ili prirode počiva upravo na poricanju onog što je političko .
Imajuči u vidu ovu razliku dogodiće se to da će se oni koji zastupaju tezu o
prekomernoj politizaciji boriti u okviru antitotalitarne težnje za ljudska prava, na
primer, u ime dostojanstva ljudi kao individua, protiv dostojanstva politike, protiv
politike pojmljene kao zlo . S druge strane, u okviru analize koja vidi totalitarizam
kao oblik dominacije koji razara javnost, kao poredak koji se čak ustanovljava da bi
sprečio nastajanje prostora javnosti, antitotalitarna borba vodiće se u ime političkog,
u ime njegovog ponovnog vrednovanja, u ime nekog drugog modela politike iz šega
će da proizadje drukčija poimanja ljudskih prava i drukčiji odnos izmedju etike i
politike koji nije zasnovan na odbacivanju ove druge .
Treći uslov jeste da se napravi razlika izmedju ponovnog otkrivanja problemati-
ke onog što je političko od ponovnog otkrića pitanja moći . Za teorijske pristupe o
kojima je ovde reč, treba istaći činjenicu da je u Francuskoj ponovno otkrivanje
značaja politike pre dvadesetak godina bilo dvostruko . Prvo se pojavilo kao novo
promišljanje države u radovima jednog Althussera i jednog Poulantzasa, a zatim kao
nova misao o moči posebno u radovima Foucaulta (u ono vreme Gilles Deleuze je
pozdravio Foucaulta kao največeg mislioca pitanja moći posle Marxa i Freuda)
.
Medjutim, pored ove dve struje postojala jedna ne toliko razvikana ali ni ništa manje
značajna struja ponovnog javljanja političke filozofije, odnosno misli o političkom
čiji je glavni predstavnik Lefort . Ovu razliku valja imati u vidu jer misao koja se
usredsredjuje na politička pitanja nije ograničena samo na kritiku gospodarenja,
kritiku države i kritiku moči . Misao o političkom uključuje pitanja moči ali nije na
ta pitanja ograničeno . Takva politička filozofija če odvojenost vlasti od društva kao
celine dovesti u vezu sa oblikom zajedničkog življenja koje biva ustanovljeno od
politike. Tada postaje jasno da če pitanje moči, pitanje podele izmedju moči, vlasti i
društva biti shvaćeno kao nastavni deo ustanovljavanja jednog odnosa, ustanovljava-
nja posebnog oblika ljudske egzistencije . Iz toga takodje proizlazi da moč neće biti
definisana isključivo kao ugnjetavanje, represija ili gospodarenje već kao sila koja je
kadra da ustanovi odredjen oblik društvene veze, odnosno prostor komunikacije i
prostor sukoba medju ljudima
. Prema tome, kada je moć shvaćena kao nastavni deo
onog što je političko, kada se kompleksnost fenomena moći poveže sa pitanjem
legitimnosti problematičnog jedinstva društva onda se etika više ne može posmatrati
prosto kao nešto što se javlja kada politika nestaje, kada nestaje zlokobnost politike
.
Vezivanje politike za proces ustanovljavanja onog što društveno upućuje na
kompleksniji odnos etike i politike .
Najzad, četvrti uslov jeste da se odnos etike i politike može razmatrati u
svetlosti ponovnog otkrivanja političke dimenzije vidjene iz strogo uzeto moderne
perspektive. Naime, u antici pitanje odnosa izmedju etike i politike je rešeno samim
tim što je ono političko nuno etičko-političko . Cilj društva u antici je vrli život,
savršenstvo, a najbolji režim je taj koji omogućava dosezanja tog cilja . Za autore
antike posebno je to što su isticali potrebu da se misli relativnost politike jer je onda
odredjena s obzirom na transcendentnu normu - prirodu, telos, poredak sveta koji
182
će podrediti sebi ono što je političko, ali će mu taj odnos i to upućivanje dati
konzistenciju .
Moderna alternativa klasičnoj filozofiji je ili sociologizacija i scientifikacija
politike ili razrada jedne moderne politike filozofije, politike filozofije slobode,
filozofije prakse oslobodjene od filozofije istorije - takve politike filozofije koja
nije garant ni nekog objektivnog uma, ni prirode ni poretka sveta . Suprotno
apsolutizaciji sopstvenih ciljeva (preti opasnost da jedna moderna politika upućena
na sebe podje samo putem svog samoočuvanja, svojih trenutnih ciljeva i time izgubi
iz vide pitanje dobrog života), važno je da se politika otvori jednoj drugoj dimenziji
koja će joj omogućiti da izmakne Scili i Haribdi političkog cinizma i pragmatizma,
odnosno realizma . S druge strane nije dovoljno promisliti odnos ili povezanost etike
i politike da bi se izbeglo, kratko rečeno, tiraniji . Prvo, tiranija može da se pojavi iz
preterane povezanosti etike i politike, odnosno iz preopterećivanja etike politikom
(tipičan primer je jakobinska politika u vreme terora u francuskoj revoluciji), kada
emancipacija biva pretvorena u novi oblik dominacije. Drugo, izbegavanjem
političkog cinizma, pragmatizma politike instrumentalizacije može da nastane
situacija u kojoj politika biva razvodnjena etikom, u kojoj dolazi do stvaranja novih
,,etičko-političkih autoriteta" (primer su Solženjicin i njegovi sledbenici u njihovim
političkim stanovištima, ne u njihovim analizama Gulaga i
dr .) .
Postavlja se pitanja kako pojmiti ove dve strane paradoksa politike : njeno
otvaranje prema novoj dimenziji i, s druge strane, opasnost koja preti od pojave
novih oblika ugnjetavanja . Ukratko, dve struje se javljaju . Oni koji smatraju da je
etika unutrašnja dimenzija politike (H . Arendt, C . Lefort) i oni koji smatraju da je
etika nešto što je spoljašnje u odnosu na politiku, iako veza medju njima postoji
(Kant, Levinas, Clastres)
.
Prva struja, a o njoj će ovde biti reč kroz rad Claudea Leforta, ne odbacuje dakle
etiko pitanje kako to čine instrumentalno, tehnicistički ili realistički pojmljena
politika, već imajući dovoljno uzvišeno mišljenje o politici smatra da su vrednosti
koje etika podržava (pravednost, čovečnost, poštovanje drugog, medjusobno
prepoznavanje) uključenje u ono što je politiko odnosno smeštene u iskustvo
političkog . Valja ovde podvući ovo iskustvo političkog u smislu onog što je istakla
Hannah Arendt, naime, da vrlo često težimo tome da politiku pojmimo u jednom
esencijalističkom okviru i da nedovoljno promišljamo iskustva političkog, na primer
iskustvo grčke demokratije, iskustvo modernih revolucija, itd . Takodje je ovako
shvaćena politika sama sebi dovoljna u tom smislu što sadri više od sebe same
.
Ovakvo stanovište je legitimno jer ako je politiki život obeležen nasiljem, lažima i
nepravdom (prva strana paradoksa), to istovremeno ne znači da je politiki život
znak propadanja i iskvarenosti, jer u političkoj razmeni sa drugima, bilo u vidu
sukobljavanja ili sjedinjavanja, ljudi iskušavaju da nisu puke stvari, puka sredstva i da
u njima postoji težnja ka dobrom (što stavlja u igru ono političko) . Stoga odnos
izmedju etike i politike vidjen u ovom svetlu, daleko od toga da odbaci politiku, ide
u smeru ponovnog davanja vrednosti politici u onoj meri u kojoj upućuje na
činjenicu da i politika ukazuje na mogućnost boljeg života, pa se zato ne može samo
svesti na oblik manipulacije ili mistifikacije . Politika dakle nije propast već mesto,
mesto onog Ijudskog u kome čovek može da otkrije svoju težnju ka boljitku . Time
se uzima u obzir i promišljanje zla koje je na delu u gradjanskoj zajednici, ali ujedno
i težnja ka onom što je dobro i razumno .
Kod Leforta je, rekosmo, etika sadržana u onom što je političko, i to na osnovu
samog njegovog postupka i shvatanja političkog . Kritikujući marksističko shvatanje
po kome je politika deo nadgradnje, politiku sociologiju i politiku nauku zato što
čine od politike parcijalni predmet saznanja, Lefort kroz ono politiko traga za
generativnim načelima raznih oblika društva . Politika je po njemu način oblikovanja
ljudske koegzistencije koji odredjenom društvu daje identitet . Već ovde vidimo na
183
koji način će Lefort etiku da uključi u politiku, ne nekim širenjem pojma politike,
nego drukčijom idejom o onom što je političko . Odbacujući sociologizaciju politike
i njeno usko vezivanje za realnost, Lefort postavlja jednu filozofiju politike (poput
H . Arendt koja etiku uključuje u politiku posredstvom fenomenologije delanja)
.
Lefort, naime, političko shvata kao način ustanovljavanja društvenosti . Reč je o
bitno filozofskoj tezi, jer ono što je ovde u pitanju jeste to da svako ljudsko društvo,
bilo da se radi o tzv . primitivnom društvu ili o društvu za državu (služeči se
Clastresovom distinkcijom), teži da na originalan način odgovori na pitanje zašto
uopšte postoji ljudsko društvo a ne haos ili ništa, zašto postoji ljudska koegzistenci-
ja, zašto se ustanovljava baš ovaj a ne onaj tip ljudske koegzistencije, imajući u vidu
prvobitnu podelu društva . Univerzalnost političkog pitanja potiče od univerzalnosti
prvobitne podele društva koja je vezana za svaku ljudsku društvenost (teze koje kod
Leforta polaze od njegovog rada na Machiavelliju) . Ono političko jeste ili predstavlja
društvenu odluku u odnosu na tu prvobitnu podelu društva . Odbijajuči objektiviraju-
ći postupak nauke, pojam društva več u sebi uključuje odnošenje prema onom
političkom, prema svom ustanovljavanju i prema svom političkom odredjenju
.
Drugim rečima, razdvojenost vlasti od društva koja stvara odredjeni oblik ljudske
koegzistencije uslovljava sve ostale podele u društvu, sve njegove ustanove .
Kod Leforta nalazimo jednu udvojenost . Ideja o politici kao parcijalnom
predmetu saznanje nije ponikla ni iz šega - ona odgovara demokratskom načinu
ustanovljavanja onog što je društveno. Ako znamo da demokratija dovodi do
diferencijacije, razdvajanja moči, znanja i zakona, politika se onda očigledno javlja
kao jedna od sfera društvenog . Otud iskušenje da se stvara sociologija politike i
nauka u politici, ali se time prenebregava da je ovo ispoljavanje političkog u tesnoj
vezi sa demokratskim ustanovljavanjem društvenog, te da ova politička nauka
društvenosti mora da bude mišljena putem oblika ustanovljavanja mišljenja o
društvenom koje stvara sama demokratija .
To je bitno filozofska ideja onog političkog što je uočljivo i u samom
Lefortovom teorijskom postupku koji razmatra oblikovanje, osmišljavanje i režiranje
onog društvenog .
1 . Politika kao oblikovanje društvenog nalaže prostornu konfiguraciju koja u
svojim odredbama sadrži etički kvalitet u smislu mišljenja o ljudskoj koegzistenciji
koja tu nastaje ; nalaže takodje i vremensku konfiguraciju u smislu isticanja tradicija i
prošlosti ili pak novog i budućeg, na primer .
2. Drugi deo političkog ustanovljavanja onog što je društveno -osmišljavanje
.
Ustanovljeni društveni prostor takodje postoji kao prostor inteligibilnosti u kome če
biti pozivanja na skup verovanja, predstava putem kojih društvo stvara predstavu o
sebi, svojim ciljevima, svom odnosu prema čovečanstvu . Tako usvojeni reperi na
osnovu kojih će da nastane istorijsko iskustvo koegzistencije medju ljudima po čivaju
na razlikovanju istine i laži, stvarnog i imaginarnog, pravednog i nepravednog
.
3. Prisutnost etičkih momenata još je uočljivija na nivou političkog kao režije
onog ho je društveno. Predstava koje društvo stvara o sebi putem vlasti u pravom je
smislu reči identifikacioni stožer koji omogučava društvu da o sebi misli kao o
Jednom i da time stekne identitet . Polazeči odatle Lefort ističe simboličku funkciju
političkog koja stvara tačke odnošenja -
na primer francuska republikanska
formula : sloboda, jednakost, bratstvo predstavlja referentne tačke polazeči od kojih
če članovi tog društvenog prostora nazvanog republika komunicirati jedni sa
drugima, i doživljavati jedni druge kao pripadnike istog prostora . Jasno je da na
primer ove formule (može se uzeti i pozitivistička „red i progres") sadrže etičke
elemente u dvostrukom smislu . Naime, tu se ne upučuje samo na vrednosti ili ciljeve
ljudi, več se ti elementi kao simbolički elementi ne mogu svesti na ideologiju .
Uzmimo ideju ustava iz francuske revolucije -
očigledno je da ona nije povezana
samo za svoju tadašnju klasnu osnovu, buržoaziju, već da je imala rasprostranjene
184
reperkusije, izmedju ostalog u Nemačkoj gde je doživljena kao momenat u kome
duh preuzima ustanovljavanje društva .
Kod Leforta se ono pofitičko
ne otvara samo prema
etici već stiče u
odredjenom smislu i ontološku dimenziju . U jednom od svojih ključnih članaka,''
Lefort piše : „Tako razrada političkog, kao i političkog društva sadri
u sebi pitanje
o svetu i o biću kao takvom" . Ne upuštajući se u detaljno razmatranje ovog pitanja,
treba istaći da Lefort u ovom radu o teološko-političkom momentu
u modernosti
ustanovljava postojanost
tog momenta . Čak iako ono religiozno
ne može da
zadovolji zahtev filozofa za inteligibilnošću, to ne znači da ono religiozno treba
odseći od političkog, budući da je u politici prisutno danas ono što je nekad bilo deo
religije kroz simbolički
nivo. Zato na primer Lefort posebnu panju
poklanja
Micheletu koji je, izmedju ostalog, rekao da je francuska revolucija bila veliki
religijski čin . I ovde kroz ovaj pokušaj kompleksnog sagledavanja odnosa religijskog i
političkog, vidimo da se etika i politika artikulišu
kroz ono religijsko, sada uzeto
samo u svojoj simboličkoj ravni
.
Ako se sada osvrnemo
na demokratsko ustanovljavanje
onog društvenog
videćemo da ono kod Leforta ima sopstvenu etiku stvorenu kroz rastelovljenje
društvenog putem raskida sa monarhijom starog
režima. Ne radi se tome da se
postavi pitanje o vrednostima
kojima bi trebalo podrediti demokratiju
(što bi
predstavljalo pristup problematici spolja), već pre o pitanju - koje su vrednosti u
skladu sa demokratskim ustanovljavanjem društvenog, u skladu sa
logikom demokra-
tije. U svojoj efektivnosti demokratija jeste osporavanje etičkog nivoa jer predstavlja
odbacivanje ma kakvog vrhovnog autoriteta
koji bi se jednom zauvek smatrao
legitimnim autoritetom iti koji ne bi morao da iznosi sopstvena načela
.
(staknimo, najzad, da društvo definisano kao vezujuča podvojenost nuno znači
da je reč o društvu koje prihvata
postojanje podele i samim tim
pluralnost,
fragmentaciju, i heterogenost procesa socijalizacije, odnosno o društvu koje prihvata
postojanje konfliknosti iti deobe kao svoj konstitutivni element . Ovo priznavanje i
postojanost deobe, ova
lucidnost ili obeshrabrenost
pre onim Jednim koji se
ostvaruje u totalitarnoj državi
čiji
organi" „gone, kao da je reč o državnom
neprijatelju" društvenost kao takvu i koji ,nastoje da podrivaju uslove medjusobnog
spoznavanja, odnosa sličnog prema sličnom", na taj način da
,svako postaje stranac
prema sebi sličnom" što omogućava tcj državi da ostvari
svoj cilj ,resorbovanje
civilnog društva u sebe"
-
upravo to Lefort uočava
kao demokratiju, kao
demokratsku revoluciju
ili kao demokratsko
izumevanje :
„Demokratska vlast
isključivo ispunjava svoju funkciju tako što dopušta da se pojmi deoba političkog i
društvenog prostora, deoba u okviru političkog prostora i najzad, pod uticajem ove
poslednje deobe, unutrašnja društvena deoba" .
NAPOMENE :
' Saint-Just, „De la nature" u
: Oeuvres completes, Editions Gerard Lebovici, Paris, 1984,
str. 939 .
2 Saint-Just, -Fragments sur les institutions republicaines" u : naved . delo str . 978 .
3 I . Kant, Die Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft.
4 C. Lefort, „La logique totalitaire" u :
L'lnvention democratique,
Favard, Paris, 1981,
str. 85-106 .
5 Pored ovde razmatranih autora vidi veoma podsticajna razmatranja Norberta Bobbija
u knjizi
ll futuro della democrazia, Einaudi, Torino, 1984, posebno prva četiri poglavlja .
6 Claude Lefort, naved . delo
.
7Paul Ricoeur, „Le paradoxe politique" u : Histoire et verite, Editions du Seuil, Paris, 1964,
str. 262 .
8 ,,Svaka osuda politike kao loše koja ispusti da ugradi taj opis u dimenziju političke
životinje
je i sama lažna, zloćudna i loša . Analiza politićkog kao racionalnosti po strani od čoveka nije
185
isključena, već pretpostavljena razmatranjem političkog zla
. Štaviše, političko zlo je ozbiljno
upravo zato što je zlo te racionalnosti, specifično zlo to specifične veličine
. ( .
.
.) . Politićko zlo je
u pravom smislu, ludilo veličine, ludilo onog što je veliko - veličina i krivica moći!
( .
. .) Kada bi
ova reč mogla biti spašena, rekla bi sasvim dobro ono što i treba da se kaže : da je središnji problem
politike sloboda ; odnosno, bilo da država zasniva slobodu svojom racionalnošću, bilo da sloboda
ograničava svojim otporom strast za vladanjem" . Paul Ricoeur, isto, str . 274-275 i 285 .
9 Saint-Just, ,Discours sur la Constitution de la France" u naved . delu, str . 416.
' o E . de La Boetie, Rasprava o dobrovoljnom ropstvu,
Filip Višnjić, Beograd, 1986 .
"C . Lefort, ,Permanence du theologico-politique? " u ćasopisu Le temps de la reflexion,
br. 11/1981 .
186


Socijalističko gradjansko društvo - izlaz iz krize?

UDK 316.323 .7
Laslo Sekelj
SOCIJALISTIČKO GRADJANSKO DRUŠTVO- IZLAZ IZ
KRIZE?
Opšta kriza „realno egzistirajućeg socijalizma", nemoć jednopartijskih diktatura
da legitimišu svoju vladavinu i da napuste koncept politike vladavine ekonomijom,
kao i nagomilane frustracije naroda, aktualizuju u Istočnoj Evropi političku
filozofiju liberalizma. Svuda tamo gde je na vlasti avangarda proletarijata i gde je
marksizam zvanična ideologija, liberalizam kao sinonim za tržišnu ekonomiju i
gradjanska individualna i socijalna prava i slobode, nastupa kao emancipatorska
ideologija i filozofija slobode . Ovaj post-moderni liberalizam, ima jasan karakter
opozicione ideologije sistemu i dogmama državnog socijalizma, ali, s druge strane, on
ne želi da negira pozitivna ostvarenja tog tipa socijalizma . Ovaj post-moderni
liberalizam ne samo da nije anti-socijalistički u sistemskom smislu već nije ni
anti-komunistički u političkom, što ga bitno razlikuje od tradicionalnog gradjanskog
liberalizma .
Renesansa liberalizma u lstočnoj Evropi nije naravno mogla da zaobidje ni
Jugoslaviju . Osnovni razlog je u sistemskim sličnostima sa zemljama
,realnog
socijalizma" : utemeljenje društva posredstvom države koja institucionalizuje mono-
polsku vlast jedne politike stranke . To neposredno vodi dominaciji političkog
podsistema nad svim ostalim . Oni u celini gube autonomiju u odnosu na državu i
svoju funkciju podredjuju politikom monopolu . Ekonomija postaje politička, a
društvom se kontinuirano diriguje iz države . Marksističkom terminologijom rečeno,
negira se primarnost baze nad nagradnjom, što je i logična posledica pokušaja
voluntarističkog negiranja Marksovog nauka o objektivnim pretpostavkama socijaliz-
ma (visokorezvijeno gradjansko društvo, materijalne proizvodne snage i samosvest
proletarijata) . Sa zemljama „realno postojećeg socijalizma", Jugoslavija takodje deli
neuspeh prilagodjavanja industrijskom društvu, svojevrsnu krizu modernizacije . Ali,
dok je u njima u toku nov talas reformi, u Jugoslaviji geslo vladajućih politikih elita
je stabilizacija . Stabilizacija čega: krize, nadredjenosti države društvu, voluntaristič-
ke ekonomije?
Jedan, doduše manji, deo političke elite svestan je činjenice
postojanja duboke strukturalne krize jugoslovenske države i entropije jugosloven-
skog društva . Umesto stabilizacije on se zalaže za reformu, koja, kao i u Istočnoj
Evropi može da ide samo do Rubikona : diktature proletarijata, ublažavanja spoljne
manifestacije ali ne i suštine partijskog monizma . Izvan polja oficijelne politike,
elaboriraju se različiti koncepti izlaska iz krize polazeći od ideje ukidanja dominacije
političkog monopola i prevlasti države nad društvom . Jedan od njih je i projekat
gradjanskog (civilnog) društva . Dakle, kako u Jugoslaviji tako i u lstočnoj Evropi,
ideja gradjanskog društva nastaje
u kontekstu krize socijalizma
i partikularne
društvene krize. Otuda je on svojevrsni postmoderni liberalno-socijalistički odgo vor
na krizu .
157
Geneza krize jugoslovenskog društva i države
Raspad svih društvenih podsistema i obilje kontraproduktivnih mera jeste, u
najkraćem, sociološka dijagnoza krize jugoslovenskog društva . Zadatak sociologa je
da odredi uzroke duboke strukturalne krize i da pokuša da pruži realistični opis
mogućih izlazaka iz nje. Jugoslovenski sociolozi su uglavnom saglasni u opisu
manifestacija krize : jugoslovensko društvo je društvo s politikom naddeterminan-
tom; politika je odlučujuća društvena struktura i blokada političkog sistema
onemogućuje bilo kakvu suštinsku društvenu promenu . S obzirom da uzroci krize
svakog pojedinog društvenog podsistema dolaze iz politike, kriza se kontinuirano
produbljuje jer se ni jedan od njenih manifestnih oblika ne može rešiti bez
radikalnog reza, pre svega u političkom sistemu. S
druge strane, dominacija
političkog podsistema dovela je do :
1) negativne kadrovske selekcije ;
2) gubljenja profesionalizma i erozije moralnih i profesionalnih normi ;
3) politike ekonomije, tj . proizvodnje i potrošnje koja je ignorisala princip
racionalnosti i efikasnosti ;
4) na toj osnovi izrasta „dogovorna ekonomija", netržišna, neplanska, partiku-
laristička ekonomija kartelisanja jugoslovenskog tržišta na bazi socijalizacije gubita-
ka i monopolisanja dobitka ;
5) ruiniranja obrazovnog, pravnog, zdravstvenog i socijalno-penzijskog podsiste-
ma ;
6) potpune atomizacije društvenih segmenata ;
7) Uništenja svake autonomije društva u odnosu na državu, pri čemu je
uništena ne samo samostalnost zakonodavne i sudske vlasti u odnosu na izvršnu
več
je i uništeno jugoslovensko društvo kao politička zajednica .
Upravo se tu nalazi i ključ entropije jugoslovenskog društva i države i
prevazilaženje takvoga stanja je osnovni smisao modela socijalističkog gradjanskog
društva. Entropija jugoslovenskog društva kao politike zajednice, ključni faktor
krize, ne može se, medjutim, razumeti samo svodjenjem na savremene procese
decentralizacije bez demokratije, što je rezultat Ustava iz 1974 . Uzroci krize su
daleko dublji i kompleksniji i oni su kako eksternog tako i internog karaktera . Njih
treba precizno dijagnosticirati i opisati, jer bez jasnog saznanja o stvarnim uzrocima
naše današnje krize nema ni izlaska iz nje .
Uspostavljanje ovog jugoslovenskog društva bitno je povezano s okupacijom i
komadanjem jugoslovenske države aprila 1941 . Raspad Kraljevine Jugoslavije značio
je istovremeno i raspad starog društvenog poretka i svih politikih snaga starog
režima . Ilegalna Komunistička partija Jugoslavije (KPJ), kao socijalna i politika
snaga koja je stajala izvan poretka, preživljava kolaps Jugoslavije i uspeva da postane
jedina opšte-jugoslovenska snaga u anti-fašističkom taboru i to usred krvavog
versko-nacionalnog gradjanskog rata i okupacije . Isto tako, KPJ je bila jedina vojna i
politika snaga pod čijim okriljem se vodio nacionalno-oslobodilački rat na teritoriji
cele zemlje . Jugoslovenstvo, nacionalno oslobodjenje i obnova države na demokrat-
skim i federalnim osnovama kao i njeno proširenje u okviru etničkih granica bili su
legitimaciona osnova zahteva KPJ za mandat da uspostavi novi tip društva u
okvirima kontinuiteta jugoslovenske države. Ali, mandat se ne traži samo na osnovu
uspešne ratne legitimacije već i u ime sledećih bazičnih vrednosti
:
1) socijalne jednakosti,
2) nacionalne ravnopravnosti u okvirima jedinstvene federalne države,
3) industrijalizacije i urbanizacije, drugim rečima : stvaranja modernog industrij-
skog društva radi realizacije komunističke vrednosti jednakosti
.
Zahvaljujući svom boljševičkom utemeljenju, vrhovi KPJ smatraju da se ovi
ciljevi mogu postići isključivo onako kako je to uradjeno u SSSR-u : monopolom
društvene moći u rukama partijske države, a što podrazumeva ukidanje gradjanskog
društva kao sfere artikulacije interesa i delatnosti autonomnih pojedinaca
.
158
Na izborima, koji doduše nisu bili modelski uzor demokratskih izbora, ali ni
nalik na one kasnije u zemljama Istočne Evrope na kojima se odigrao proces
komunističkog osvajanja vlasti, KPJ dobija nedvojben mandat od jugoslovenskog
naroda za uspostavljanje novog društva . Monopolske intencije KPJ bile su na samim
izborima u drugom planu, mandat je dobiven na osnovu jugoslovenske i egalitarne
legitimacije . Sovjetizacija jugoslovenskog društva, prvi takav uspešan slučaj van
granica SSSR-a, izvršena je u nas uz neznatne otpore . Zahvaljujući svojim ratnim
zaslugama i perspektivi modernizacije u okvirima egalitarnog društva, KPJ je uživala
ogromnu podršku i kredit . Pluralistička opozicija, za razliku od KPJ, bila je bez
opšte-jugoslovenske baze i ratnih zasluga, a pritom još i nacionalno-regionalno
partikularistički orijentisana . Dakle, sovjetizacija društva izvršena je uz široku
narodnu podršku a na osnovu jugoslovenske i egalitarističke legitimacije . Na toj
podršci, medjutim, uspostavljen je sistem diktature proletarijata sovjetskog tipa .
Nakon sukoba sa Staljinom i Kominformom, došlo je do pomeranja ideološkog
težišta sa imitiranja sovjetskog modela na traženje vlastitog jugoslovenskog modela
(puta) socijalizma. Veliki Učitelj brutalno je osporio legitimnost nove vlasti u
Jugoslaviji . U prvom naletu, jugoslovensko i sovjetsko rukovodstvo se spore o tome
da li je partijska država u Jugoslaviji dovoljno
partijska
i da li je zadržan neki
element gradjanskog društva . U periodu 1948-1950, jugoslovensko rukovodstvo
zaokružuje partijsku državu prisilnom kolektivizacijom i potpunom nacionalizacijom
,,male privrede" . Na ovaj riačin uništen je i poslednji ostatak gradjanskog društva u
vidu sloja ekonomski nezavisnog od države . U drugom periodu sukoba počinje
traganje za vlastitim modelom diktature proletarijata, koja za razliku od sovjetske
neće biti totalitarna . Nakon što se zorno uverila u rezultate kolektivizacije,
jugoslovenska politička elita uvodi rad niško samoupravljanje, olabavljuje centralno-
planski sistem privredjivanja i dozvoljava izvesnu samostalnost preduzećima . Takodje
započinje i proces decentralizacije, a nakon dve godine napuštena je prinudna
kolektivizacija . Seljaci, u seljačkoj zemlji, postali su ponovo ekonomski slobodni,
atomizovani i bez mogućnosti interesne reprezentacije i interesnog udruživanja . U
svom rudimentarnom obliku gradjansko društvo se vratilo na scenu, ali na njenu
marginu i to sa funkcijam relaksacije frustracija stanovništva s jedne, i kao
nepresušni materijalni izvor akumulacije državne ekonomije, s druge strane
.
Uvodjenje radničkog samoupravljanja i elementi ekonomske i političke decentraliza-
cije, dali su u periodu pedesetih godina veoma pozitivne rezultate . Jugoslavija beleži
visoku stopu rasta (ali ne i ekonomske efikasnosti), industrijalizacija i urbanizacija
otvaraju perspektivu savremenog industrijskog društva, beleži se visoka stopa
socijalne mobilnosti, a politička liberalizacija
- bez obzira na oscilacije - daje
životnu perspektivu stanovništvu i proizvodi visoki stepen satisfakcije naročito kod
onih koji su na uzlaznoj skali socijalne mobilnosti . Medjutim, ni u jednom momentu
nije napušten princip partijske države (diktature proletarijata), suprematije političke
elite nad svitu elementima socijalne stratifikacije i prevlast politike nad svitu drugim
društvenim podsistemima . Dva osnovna uzročnika naše današnje krize : decentraliza-
cija bez demokratizacije i sukob principa samoupravljanja i diktature proletarijata -
utkani su u same temelje sistema već 1950 . Sistem je menjao ideološku legitimaciju,
ustave, samoupravljanje svoje kvalifikative - do 1958 . radničko, potom do 1971
.
društveno, a od 1971 . socijalističko - ali je osnovni društveni sukob i uzročnik krize
kontinuirano prisutan : sukob principa diktature proletarijata i samoupravljanje - a
što je samo drugo ime za sukob izmedju partijske države i gradjanskog društva kao
sfere delatnosti autonomnih individua.
Pedesetih godina, spolja gledano, sistem je sačuvao izgled harmoničnog,
beskonfliktnog društva, a njegova elita monolitnost i ideološko jedinstvo uprkos
tendencijama liberalizacije, regionalne decentralizacije i pokušaja uvodjenja pluralis-
tičke demokratije . Medjutim, socijalni konflikti bili su latentno prisutni (prvi štrajk
izbio je 1957 .), a započinje i proces konstituisanja nove vladajuće klase profesional-
159
nih upravljača koja se legitimiše svojim pra-prošlim društvenim bićem i ideologijom
(u smislu iskrivljene svesti) socijalne nužnosti . Isto tako, već i tada je prisutan
osnovni društveni trend sedamdesetih : decentralizacija umesto demokratizacije, ali
se on dvadeset godina ranije javlja u konfliktima političke elite bez prisustva i znanja
javnosti . Ipak, dominantni društveni proces je industrijalizacija i urbanizacija pod
okriljem planske privrele i delimične autonomije privrednih subjekata i elemenata
tržišta, kao i visoka socijalna mobilnost, uzlazni životni standard, puna vera u
legitimitet društvene moći Saveza Komunista Jugoslavije (SKJ) i vere stanovništva u
budućnost i izuzetni položaj zemlje u odnosu na države Istočne Evrope. Jugosloven-
stvo
i egalitarizam su još uvek vladajuče vrednosti u
sklopu ideološke matrice
socijalizma i njegovog garanta SKJ .
Prvi znaci krize javljaju se ranih šesdesetih, sa prvom privrednom reformom
proklamovanom i naglo povučenom 1962 . godine . Njen neposredni povod bio je
zaustavljanje stope rasta, ali iza toga su se krili daleko dublji uzroci . Oni prevazilaze
čak i sukob izmedju samoupravljanja i diktature proletarijata, decentralizacije bez
demokratizacije, te regionalne konflikte i nacionalne sukobe
- iako su sve ovo
posredujući elementi strukturalno utkani u biće naše današnje krize koja se
kontinuirano manifestuje i produbljuje od ove prve u nizu neuspelih reformi
.
Podloga krize nalazi se u činjenici da nakon prve kvantitativne faze industrijalizacije
i urbanizacije -
koja se odvija u okviru sistema zaštićenog od dejstva spoljnog
okruženja svetskog tržišta - postaje nužnost prelaz na drugu fazu koja zahteva
uspostavljanje strukture industrijskog društva : autonomiju društvenih podsistema,
naročito ekonomskog, policientričnost hijerarhijskih struktura, fleksibilnu socijalnu
strukturu, pluralizam segmenata moći, participaciju gradjana u političkom odlučiva-
nju i na radnom mestu, podelu vlasti, nezavisnost sudstva, pravnu i socijalnu
sigurnost gradjana, ukratko, postojanje elemenata gradjanskog društva, dinamičnu,
autonomnu i fleksibilnu ekonomiju koji zajedno predstavljaju snažnu protivtežu
političkom sistemu i težnji ka apsolutnoj moći koja bi iz njega eventualno dolazila .
Kroz ovu krizu modernizacije prošle su sve zemlje Istočne Evrope i mediteranskog
basena tokom šesdesetih godina . Kao i Jugoslavija, zemlje ,realnog socijalizma" nisu
je uspele razrešiti i to iz identičnog razloga : karaktera političkog sistema i njegove
potpune prevlasti nad svim ostalim elementima društva .
Kriza i neuspeh Reforme iz 1965 .
Sa Društvenom i privrednom reformom iz 1965 . Jugoslavija je ušla u proces
reformi i pseudoreformi, papirnatih promena i normativnih revolucija, u neprestani
pokušaj prolongiranja prestruktuiranja društva i dominantnih društvenih odnosa .
Kako danas saznajemo, reforma iz 1965 . godine rezultat je činjenice da se centralno
rukovodstvo nije moglo dogovoriti o alokaciji resursa . Republiški partikularizmi su
onemogućili centralno planiranje i centralistički politički voluntarizam . Na scenu
stupa ideologija tržišne privrele bez planiranja i republičkog partikularizma . Radi se
o procesu decentralizacije bez demokratizacije, koji će proći kroz najmanje četiri
faze :
1) 1965-1968,
2) 1968-1974,
3) 1974-1980,
4) 1980 . do danas .
Osnovni cilj Reforme bio je prestrukturiranje jugoslovenske ekonomije i njeno
uključivanje u medjunarodnu podelu rada radi stvaranja materijalne podloge za
modernizaciju celokupnog društva, čime bi Jugoslavija dugoročno postala deo
privilegovanog kluba industrijski razvijenih zemalja . Reforma je imala filozofiju da
će tržište po sebi da reši probleme modernizacije i da će zatvaranje nerentabilnih
preduzeća - bolan ali nužan rez - značiti kraj voluntarističke ekonomije, odnosno
dominacije političkog podsistema nad ekonomskim . Autonomija preduzeća, medju-
160
tim, po tvorcima Reforme bila je moguća u okviru poretka diktature proletarijata i
otuda ni zagovornici Reforme nisu pod decentralizacijom nuno podrazumevali i
demokratizaciju društva . Uzrok reforme bio je od javnosti još uvek prikriveni
konflikt unutar politike elite na reginalno-nacionalnoj bazi
- nerešiv u okvirima
centralističkog planiranja i demokratskog centralizma komunističke partije . Pošto se
rešenje krize modernizacije nije tražilo u uspostavljanju gradjanskog društva već se
prihvatalo svako rešenje koje je značilo očuvanje partijske države, nacionalni i
regionalni princip izbijaju u prvi plan . U prvom periodu (1965-1968), nacionalno-
regionalni konflikt pojavljuje se u simbiozi s konfliktom izmedju reformista i
stabilizatora. U drugoj (1968-1974), on postaje osnovna legitimaciona baza SKJ, a
u trećoj (1974-1980), njime se pokušava, i to uspešno, substituisati svaki drugi
konflikt, naročito ukidanjem kategorije gradjanina i individue u ime apstraktnog
kolektiviteta mesne zajednice, opštine, republike, pokrajine ili regiona . U četvrtoj,
republički, nacionalni i regionalni partikularni interes postaje jedina legitimacija
politikih oligarhija . Da bi stvar bila još komplikovanija, od 1962 . politiki život
Jugoslavije potresaju konflikti i frakcijske borbe unutar SKJ, a pobednička strana
uvek uzrok krize proglašava njenim rešenjem .
Prvu godinu Privredne i društvene reforme odlikuje sukob izmedju zagovornika
modernizacije i stabilizatora, ili - kako ih nazivaju u stranoj politološkoj literaturi
„liberala" i „konzervativaca" . Zahvaljujući Titovom opredeljenju, „liberali" 1966
.
odnose pobedu nad ,konzervativcima" . Neposredni rezultat toga bila je osetna
liberalizacija političkog sistema i delimična demokratizacija jugoslovenskog društva,
labavljenje Federacije, uvodjenje laissez faire ekonomije, krupan i kontinuirani rast
nezaposlenosti, porast efektivne participacije na radnom mestu i u politikom
životu, socijalni konflikti i promena legitimacione osnove vlasti SKJ . Preduzeća su
postala samostalni subjekti čija se sudbina (načelno) reševala na tržištu . Od 1967 .
može se jasno pratiti proces otvorenih sukoba i diskusija na javnoj sceni sve do
definitivnog sloma „liberala" 1972 . Istovremeno nastaje i kontra-elita stručnjaka
(tehnokrata) nasuprot političkim elitama . Zajedno s rastom nezaposlenosti rastu
socijalne nejednakosti, ali i stratifikaciona struktura modernog industrijskog društva
.
Nastupa nova srednja klasa s tipičnim vrednostima potrošačkog društva i na javnoj
sceni se obe elite, politika i tehnokratska, bore za naklonost ovih društvenih
slojeva . Socijalistički egalitarizam napušten je kao legitimaciona osnova SKJ .
Udar tržišta po modelu liberalnog kapitalizma jugoslovensko društvo nije bilo
spremno da podnese . Regionalne razlike su se povećavale kao i nejednakosti medju
slojevima; decentralizacija je samo pooštrila ovaj društveni proces . Težište stvarne
društvene moći prenosilo se iz centra u regione, prvo u republike, a nakon 1974 . i
naročito 1980, u opštine gde izrastaju regionalne politike elite čija je legitimaciona
osnova partikularizam a ne više jugoslovenstvo kao izraz opštosti . Krah na tržištu i
time izazvane posledice u razvoju odredjenih regionalnih elita i radništva . Sukob
izmedju reformista i konzervativaca prenosi se i u svaku federalnu jedinicu, pri čemu
zastupnici modernizacije sve više traže podršku na osnovu partikularnog regionalnog
interesa, a centralizam konzervativaca ostaje jedini oficijelni zastupnik jugosloven-
stva. Tako je i drugi deo legitimacione osnove vlasti SKJ ozbiljno doveden u pitanje
.
U proleče 1968, bilo je sasvim jasno da od boljševičkog tipa komunizma više nema
ništa, ali su istovremeno radi očuvanja monopola vlasti žrtvovani kako egalitarizam
tako i jugoslovenstvo . Narasle socijalne frustracije eksplodiraju u talasu studentskih
demonstracija juna 1968 . Smisao ovog spontanog pokreta je u obnavljanju temelja
gradjanskog društva : samoorganizovanja pojedinaca, medjutim, njegove osnovne
parole, stil ponašanja i zahtevi bili su izraz stare legitimacione osnove SKJ . Studenti
su tražili socijalnu pravdu, samoupravljanje, socijalnu jednakost i jasno su izrazili
kako svoju pro-jugoslovensku tako i prokomunističku orijentaciju, a suprotstavljali
se partikularizmu, nacionalizmu i vrednostima kapitalističkog potrošačkog društva
.
Zahtevi studentskog pokreta su većim delom proizlazili iz partijskih dokumenata i
161
izražavali su shvatanja običnog člana Partije te i otuda njihova neoriginalnost, osim u
nekim parolama, kao „dole crvena buržoazija" . Ovaj dvostruki izazov vladajućoj
političkoj eliti doveo je do toga da ona, suočena sa ozbiljnošču situacije, posegne za
nacionalizmom i anti-egalitarizmom kao sredstvom borbe protiv studentskog
pokreta i socijalne podrške njegovim zahtevima . Nije slučajno da je u Hrvatskoj
grupa za suzbijanje studentskog pokreta na Sveučilištu bila sastavljena od budučih
ideologa hrvatskog nacionalizma . S jedne strane, Partija i njeni ideolozi stali su iza
ideologije potrošačkog društva, a s druge, Pandorina kutija nacionalizma bila je
otvorena .
Porazom takozvanih „liberala" u Sloveniji, Srbiji, Vojvodini, Hrvatskoj i
Makedoniji nije, medjutim, promenjena i legitimaciona osnova vlasti SKJ . Ni
egalitarizam ni jugoslovenstvo nisu se vratili na oficijelnu scenu, već su preuzete
osnovne ideje hrvatskog nacionalizma i univerzalizovane u smislu pretvaranja
jugoslovenske federacije u konfederaciju i uništenje jugoslovenskog društva kao
političke zajednice . Ustavom iz 1974 . i njegovom primenom eliminisana je
jugoslovenska ekonomija u korist osam nacionalnih ekonomija, a celokupno društvo
je atomizovano. Individua i gradjanin su eleminisani iz sfere odlučivanja i
participacije u distribuciji moći u korist apstraktnih kolektiva po nacionalno-teritori-
jalnom principu . Zajedno sa novim izbornim sistemom, gde je biranje eliminisano,
ukinut je takodje i princip narodnog
suvereniteta, a izborno telo svedeno na
neformalne, neizborne, nekontrolisane i nikom odgovorne regionalne elite . Na ovaj
način, ponovo je eliminisano gradjansko društvo iz jugoslovenskog društva . To je bio
deo procesa kojim je ponovo stvorena čisto partijska država, što se čak i javno
proklamovalo isticanjem partijske pripadnosti kao preduslovom za državnu službu i
rukovodeća mesta u najširem smislu . Statistički značajan prirast partijske pripadnos-
ti odredjenih profila zanimanja, matematički pokazuje za koju vrstu radnih mesta je
zahtevana partijska pripadnost u SFRJ. Tako je zakonska kategorija moralno-politič-
ke podobnosti postala podloga za negativnu kadrovsku selekciju i prevlast političkih
oligarhija nad svim drugim stratifikacionim elementima društvene moći . Sv
i
društveni podsistemi podredjeni su političkom, a ključ za ovaj povratak na model
partijske države iz 1946 bilo je podredjenje ekonomskog podsistema političkom radi
šega je likvidirana tehnokratska (u ekonomiji), odnosno profesionalna kontra-elita u
svim drugim podsistemima . Sa time su potisnuti i elementi profesionalizma,
profesionalni i na kraju i svaki drugi moral . Politički voluntarizam postao je
sveprisutan, prvo putem „dogovorne ekonomije", tj . principa da svako u lancu
iskazuje svoje troškove koje plaća krajnji kupac. Ogromna ekonomska neracional-
nost prikrivala se nekontrolisanim zaduživanjem u inostranstvu, što je, takodje,
održavalo i veštački rast životnog standarda privilegovanih slojeva, troškove
nacionalnih ekonomija, ponovni talas migracija sa sela i narasle troškove političkih
investicija. Legitimaciona osnova SKJ postaje decentralizacija bez demokratizacije,
demontiranje Federacije i zadovoljenje potrošačkih strasti novih srednjih slojeva .
Kritika neracionalnosti sistema je sprečavana i temeljno suzbijana, a potrošačka idila
bila je izuzetna legitimaciona osnova vlasti SKJ .
Snažna ličnost predsednika Tita omogućavala je operativnost konfederalnom
sistemu konsenzusa . To je bila bezpogovorna institucija koja je presudjivala u
konfliktima interesa raznih partikularizama . Tvorci Ustava 1974, funkciju odbrane i
sprovodjenja opštih interesa, kako jugoslovenskih tako i radničke klase, namenuli su
SKJ-ju. S obzirom na normativno izjednačevanje vlasti opšteg interesa sa vlašću SKJ,
a on je funkcionisao po principu identifikacije sa regionalnim elitama, nakon smrti
predsednika Tita, došlo je do institucionalne blokade i potpune identifikacije SKJ sa
regionalnim oligarhijama . Politika je do
kraja postala patronažna politika,
a
svi
elementi društvene moći koncentrisani su u rukama opštinskih neformalnih grupa
(oligarhija)
love regionalne neformalne grupe, pomoču principa partijske države,
sprovele su svoju kontrolu nad svim društvenim podsistemima . Na ovaj način
162
zaokružen je proces formiranja vladajuče klase profesionalnih upravljača
. Medjutim,
za razliku od stare političke elite ove nove oligarhije nespremne su za bilo kakve
promene i ustupke koje bi i najmanje ugrozile njihovu personalnu moć i socijalne
privilegije .
U pogledu strukture svoje privrede Jugoslavija se našla na istoj tačci gde je i bila
1965, kada je proklamovana Reforma, ali pod promenjenim i znatno nepovoljnijim
unutrašnjim i spoljnim okolnostima . Zahvaljujući činjenici političke ekonomije,
prevlasti laičke i voluntarističke političke elite, džinovski je narastao broj
promašenih investicija finansiranih iz sredstava inostranih kredita koje sada treba
vratiti . Isto tako, višak radne snage stvoren ekonomskom racionalizacijom na
počecima Reforme sada više nije moguće izvoziti u inostranstvo . Zemlju pritiska
breme nacionalnih ekonomija i stranog duga koji se ne može otplatiti sve dok
postoje nacionalne ekonomije . A one će postojati sve dok se radikalno ne reformiše
politički sistem, uspostave elementi gradjanskog društva i ne obore nacionalno-regio-
nalne-patronažne oligarhije . Kriza Siji su elementi kontinuirano prisutni dvadeset
godina, oborila je životni standard stanovništva na nivo šesdesetih, a Jugoslaviju
vratila na komparativni nivo razvijenosti iz 1939; te se uz Albaniju i Rumuniju,
ponovo, uvrstila u najnerazvijene evropske zemlje
. Da bi stvar bila gora, regresivni
razvoj prati neprestano uvećavanje regionalnih razlika i nezaposlenosti, naročito
mladih i školovanih, a pravni, finansijski, obrazovni i socijalno-zdravstveni sistemi
temeljno entropiraju . Legitimaciona osnova vlasti, one iste političke snage koja je
jugoslovenskim, demokratskim i egalitarističkim programom zemlju izvukla iz
katastrofe drugog svetskog rata, sada je upravo suprotna . Ključ POLlTlČKE krize je
u rukama SKJ: jedino ova dvomilionska monopolska politička stranka je u stanju da
institucionalno reši krizu, ali mora već jednom da stavi tačku na dosadašnji način -
da se uzroci krize progfašavaju njenim rešenjem . S druge strane, rešenje DRUŠTVE-
NE krize nije samo u rukama SKJ . Nema trajnog rešenja krize izvan principa
narodnog suvereniteta .
Dok se ponovo ne uspostavi interesna reprezentacija
individue kao gradjanina i kao radnika (proizvodjača), splet njegovih AUTONOM-
NIH institucija - u prvom redu autonomnih sindikata jer bez njih samoupravljanje je
farsa, kako to uostalom pokazuju sociološka istraživanja, kao sistem protivteže
neograničenoj moći političke sfere uz nezavisnost sudske vlasti u sistemu podele i
kontrole vlasti - sve dotle u Jugoslaviji nema rešenja krize, a da o socijalizmu i ne
govorimo!
Uostalom, pogledajmo gde je kriza modernizacije rešena, a gde nije .
Rešena je u Grčkoj, Španiji i drugim zemljama u razvoju demokratizacijom države i
političkog sistema u celini i ponovnim uspostavljanjem AUTONOMIJE gradjanskog
društva nakon perioda diktature. U Italiji, naprimer, kriza modernizacije rešena je
imanentno, tj . zahvaljujući demokratskom karakteru države i postojanju autonomije
gradjanskog društva sam sistem poseduje institucionalnu podlogu za njeno rešavanje .
Ova tvrdnja se može proveriti prostim uvidom u standardne statističke pokazatelje .
Uporedimo pokazatelje za Grčku i Jugoslaviju 1974 . i 1986 . godine. Neposredno
nakon obaranja diktature Grčka je bila ispod nas - a sada je daleko ispred nas . Isto
važi i za Španiju, razlike su još veće ako kompariramo (taliju i Jugoslaviju u periodu
1960-1986 .
Model socijalističkog gradjanskog društva
Predloženi način rešenja krize može ali i ne mora da bude autonoman u odnosu
na proces pronalaženja mesta SKJ u procesu samoupravne socijalističke demokratije
.
Dominantni uticaj SKJ na državu je neminovnost, a pitanje je samo kakvog SKJ : da
li nosioca jugoslovenstva (kao demokratske i federativne države), opšteg jugoslovenp
skog interesa i socijalističkog egalitarizma (uz izvesne nune korekcije toga principa
primerenog potrebama modernizacije i stvaranja industrijskog društva)
-
ili
decentralizacije bez demokratije i retrogradnih socijalnih tendencija (ne-tržišno i
ne-planske privrede, zatvaranja pred svetom i svetskim tržištem, korporativizma,
163
autoritarizma, itd .)?
lzlaska iz duboke strukturalne krize nema bez reforme države i
politike, ali samo rešenje ne može da dodje jedino iz države. Otuda potreba za
uspostavljanjem socijalističkog gradjanskog društva .
Iskustvo
„realnog
socijalizma"
i
„realnog
samoupravljanja" pokazuje da se
društvom ne može vladati iz države, ali takodje, da je društvu potrebno da kontroliše
državu . Model socijalističkog gradjanskog (civilnog) društva je otuda institucionalno
ograničenje neograničene moči države i politike samoorganizovanjem društva kao
političke i interesne zajednice individua . Modelski, država se ne meša u funkcionisa-
nje društva osim što putem posredovanja obezbedjuje ravnotežu medju sukobljenim
interesima . Funkcija države je spoljna odbrana i obezbedjivanje jedinstvenog tržišta i
zakonodavstva kao i njihovog istovetnog i uspešnog funkcionisanja na teritoriji cele
Federacije . Država bi bila ustrojena na principu podele vlasti kao iskustveno jedino
potvrdjenom mehanizmu uspešnog ograničenja izvršne vlasti . Na taj način, država bi
bila ograničena i kontrolisana ali istovremeno i efikasna . Sledeća instanca kontrole
države je sistem gradjanskih i socijalnopolitičkih prava sa osloncem na sferu
autonomnu od države . Rekonstruisanje gradjanskog društva na socijalističkim
načelima potrebno je upravo radi garantovanja tih individualnih i socijalnih sloboda i
prava u sferi koja bi činila efikasnu protivtežu državi i monopolima moći koji
proizlaze iz aktuelnog načina funkcionisanja političkog sistema . Da bi ovaj sistem
teže i protivteže funkcionisao potrebno je obnoviti jugoslovensko tržište i
jugoslovensku ekonomiju kao jedinstveni entitet i istovremeno obnoviti jugosloven-
sko društvo kao politiku zajednicu . Medjutim, samo to nije dovoljno . Mi smo imali
do 1968/69 . i jedinstveno tržište i politiku zajednicu, doduše po modelu
demokratskog centralizma komunističke partije i sve elemente današnje krize kao
njegov rezultat . Zbog toga, u ekonomskojsferi prvo treba jasno definisati društvenu
svojinu ; vlasništvo ne može da bude apstraktno . Ne samo da je važeća definicija
društvene svojine kao ne-svojine suprotna zdravom razumu već je ovako njeno
shvatanje materijalna osnova društvene moći profesionalnog upravljačkog sloja,
vladajuće klase u jugoslovenskom društvu . Tamo gde titular svojine ne postoji javlja
se ovaj sloj kao njen stvarni kontrolor i upravljač
. Ako fabrike pripadaju radnicima,
a zemlja seljacima, onda oni -
a ne komiteti i izvršna veča (saveti) - mora da
upravljaju njima. Ali, kako upravljati bez vlasništva?
Isto važi i za proširenu
reprodukciju . Onog momenta kada je ona odvojena od profita investitora, već visoka
nezaposlenost u Jugoslaviji neprestano se povećavala . Radnik nema svest imaginar-
nog komunističkog čoveka, kao ni regionalni političar . Nema uspešnog rešenja
pitanja proširene reprodukcije sve dok radnik ne vidi u njoj vlastiti profit i interes .
Drugo, jasno je da mora postojati pluralitet svojinskih oblika : privatna, grupna
(zadružna), društvena i državna . Osnovni princip socijalističkog gradjanskog društva
je samoorganizovanje : gradjani treba u što većoj meri sami da organizuju materijalnu
proizvodnju. Ogroman prostor ekonomskih delatnosti može na ovaj način da bude
kvalitetno ispunjen . Ali, osnovna poluga razvoja ostaje društvena svojina . Isto tako,
veliki sistemi, naročito infrastruktura, energetika i slično, sve ono što zahteva
ogromne ali veoma racionalne investicije sa stanovišta interesa jugoslovenske
nacionalne ekonomije kao celine, treba da ima karakter državne svojine . S obzirom
na karakter modernog industrijskog društva, radnu snagu apsorbuju u najvećoj meri
sitna preduzeča . S druge strane, individualni proizvodjači treba da se udruže u
vlastite zadruge vodjeni svojim ekonomskim interesom, Ta dva područja su područja
grupne (zadružne) svojine . Na isti način kao što se državna i društvena svojina
moraju podvrći kontroli tako se i privatna i lična svojina mogu kontrolisati i
ograničiti u skladu sa socijalističkim principima . Ulogu kontrole u prvom slučaju
ima socijalističko gradjansko društvo, u drugom : država . Svuda u Prvom svetu
postoji efikasan poreski sistem ; ako je to moguće u kapitalizmu, onda valjda je i
socijalizam u stanju da ima efikasnu finansijsku kontrolu . Princip modernog
164
industrijskog društva : razdvajanje vlasništva i kontrole upravo je prava podloga za
samoupravljanje, odnos koji garantuje na najbolji način da je reč
o socijalističkom
gradjanskom društvu a ne o gradjanskom društvu individualnih privatnih posednika .
Ali, samoupravljanje može da postane nešto više od participacije radnika na
najnižem nivou odlučivanja samo onda ako ima organizacionu potporu u autonom-
nim sindikatima i institucionalnu u socijalističkom gradjanskom društvu . Samoorga-
nizovanjem može tek samoupravljanje da postane sistem direktne ekonomske
demokratije. Time dolazimo do
politike sfere .
Za razliku od Jugoslavije do
1968/69, u ovom modelu, pluralizam svojinskih oblika i njihova protivteža
-
kontrola, omogućuju i garantuju pluralizam i interesnu reprezentaciju, gde bi uz
neophodnu zaštitu manjina, svaki interes dobio svoje pravo, osim interesa koji
zahtevaju razaranje zajednice, njenih socijalističkih temelja, pozivaju na mržnju,
nasilje i slično . Osnovna svrha ovog sistema protivteže izmedju društva i države je
obezbedjenje društvene
situacije u kojoj se gradjanin
legitimno pojavljuje u
pluralitetu interesa i interesnog organizovanja koje proizlazi iz socijalnih
uloga koje
obavlja i multipliciteta njegovih vrednosnih opredeljenja i potreba . Funkcionisanje i
postojanje socijalističkog gradjanskog društva bio bi garant da država nema monopol
na društveni razvoj i njegovo usmeravanje i na taj način obezbedilo bi se da radnik i
skup radnika angažovanih oko jednog projekta imaju mogućnost saodlučivanja u
izboru ciljeva, tehnologije i rezultata te radne angažovanosti .
U samom modelu socijalističkog gradjanskog društva sadržana je ideja o
legitimnosti institucionalne reprezentacije pluraliteta interesa, vrednosti, potreba,
htenja i socijalnih uloga po načelu : svakom interesu njegovo pravo . To zahteva
ponovo uspostavljanje principa narodnog suvereniteta ukinutog Ustavom 1974 . i, s
obzirom da je reč o socijalističkom gradjanskom društvu, zajednice ne samo kao
politike već i kao zajednice rada . Narodni suverenitet je civilizacijska tekovina i
suverenitet mora da počiva u individuumu kao gradjaninu i kao proizvodjaču, a ne u
bilo kojem kolektivitetu . Izvršna vlast mora da bude precizno odeljena od
zakonodavne i sudske i da odgovara zakonodavnoj vlasti na svim nivoima . Isto tako,
potrebno je ponovo uvesti kategoriju izbora i principa politike konkurencije
.
Savezne zakone moraju da sprovode savezni, a republike i pokrajinske republiki i
pokrajinski sudovi . Sudije biraju odgovarajuće skupštine i sudija jednom izabran
ostaje u zvanju doživotno, a može biti smenjen po krajnje precizno navedenim
uslovima. Izlišno je reći da se mora obnoviti princip habeas corpus i ukinuti sva
diskreciona prava organa uprave . Sva mesta u zakonodavnoj i izvršnoj vlasti moraju
biti izborna, po principu direktnih i tajnih izbora . To, medjutim, zahteva obnovu
jugoslovenskog naroda kao politike kategorije . Ne može da postoji socijalističko
gradjansko (civilno) društvo kao samodovoljni entitet, pa čak ni kao posebni entitet,
kao što mogu i treba da postoje pojedine federalne jedinice . Otuda savezna skupština
mora da ima dom sastavljen od poslanika izabranih na odredjeni broj stanovnika po
sistemu jednakih izbornih okruga. Drugi dom bi bio nastavljen od predstavnika svake
federalne jedinice, pri čemu bi svaka dala isti broj delegata . Pored skupštine ili kao
njen treći dom, kao izraz socijalističkog narodnog suvereniteta postoji skupština ili
veće radničkih saveta . Paralelno državnoj strukturi, kao izraz socijalističkog
gradjanskog društva, izrasta struktura radničkih saveta i to kao istinski samoupravna
i socijalistička protivteža državi . Pored toga, mora se uvesti što je više moguće
elemenata direktne demokratije, a koja bi u slučaju postojanja socijalističkog
gradjanskog društva imala garanta u njemu . Po svitu važnim pitanjima za mesnu
zajednicu, opštinu, grad, region, federalnu jedinicu i zemlju u celini morali bi se
održavati referendumi, najmanje jedanput godišnje .
Ovo je model jednog veoma nesavršenog društva koje je daleko od ispunjenja
radikalnih i apsolutističkih zahteva klasičnih socijalističkih i komunističkih projeka-
ta . Isto tako ovo je model, a ne konkretni nacrt društvene reforme
. Sociolog, kao ni
političar, ne može da zameni kolektivnu pamet naroda . Čitav niz konkretnih pitanja
165
ostao je potpuno otvoren : Kakav će konkretno izgledati federalni aranžman, kakav
će da bude odnos izmedju Saveznog veća i Veća republika i pokrajina, zatim njih
zajedno u odnosu na Veće ili Skupštinu radničkih saveta? Na koji način če se birati
ove skupštine na pojedinim nivoima, odnosno da li će se kombinovati radni, granski i
teritorijalni princip?
Kako organizovati elemente direktne demokratije?
Od
društvenih podsistema, obrazovni, zdravstveni i socijalno-penzijski uopšte nisu
spomenuti . Oba modela njihovog državnog organizovanja : budžetski i SIZ-ovski
temeljno su ih unazadila . Princip socijalističkog gradjanskog društva je samoorgani-
zovanje. Po tom principu moguće je organizovati ove podsisteme, a to znači da su
profesionalna udruženja i udruženja gradjana nosioci njihove rekonstrukcije,
profesionalna udruženja kao zastupnici davaoca, a udruženja gradjana kao zastupnici
primaoca usluga .
Najvažnija karakteristika modela socijalističkog gradjanskog društva je da je to
otvoreno društvo na socijalističkom osnovama . Kao temeljna negacija državnog
socijalizma i načina strukturiranja društva koje je dovelo jugoslovensko društvo u
duboku strukturalnu krizu, socijalističko gradjansko (civilno) društvo je moguće
polazište strukturalne reforme bez dovodjenja u pitanje socijalističkog poretka .
Stvorena je osnova da se od izvršne vlasti - koja nije ništa drugo do instrument u
rukama neformalnih, nekontrolisanih, neodgovornih i neizabranih grupa ili, u
najboljem slučaju, političkog monopola vlasti jedne partije - odvoje zakonodavna i
sudska vlast. Time je omogućen i sledeći korak : izvlačenje ekonomskog podsistema
iz krize u koju je dospeo jer je pod dominacijom političke vlasti . S obzirom da bi
sistem teže i protivteže oslabio politički monopol, onda bi se on u ekonomiji
pojavljivao ne više kao hegemon već kao protivteža čistoj vladavini tržišta . Ovaj se
model teže i protivteže onda, logično, proširuje na sve podsisteme koje uzdiže na viši
stepen složenosti i dovodi ih u ravnotežu iz njih samih, a ne više preko države i
političkog monopola .
166


Civilno društvo kao strategija socijalnih promjena

UDK 316.323.7
Vesna Pusić
CIVILNO DRUŠTVO KAO STRATEGIJA SOCIJALNIH
PROMJENA
Jedan od osnovnih problema u diskusijama o civilnom društvu proizlazi iz
razlika u videnjima ciljeva koji bi u takvom društvu bili realizirani, odnosno barem
permanentno oživljavani . Budući da je to pojam koji prelazi okvire države i
političkog sistema, i transformacije koje ga prate trebaju zadirati u cjelokupnu
socijalnu strukturu društva, u sistem vrijednosti, kulturnu sferu, komunikacijske
odnose. U nastojanjima da se naglasi ta širina spektra nastupanja civilnog društva,
promjene, odnosno, odredjenje korespondirajućeg političkog sistema biva potisnuto
u drugi plan ili zanemareno . Tip kolektivne akcije karakterističan za civilno društvo
različit je od oblika politike akcije tradicionalnih politikih institucija kao što su
država i politike partije; glavni akteri civilnog društva djeluju izvan ustaljenih
državnih kanala, paralelno, gotovo nezavisno i bez obzira na njih ; radi se o promjeni
ukupne kvalitete života, a ne samo političke sfere .
Ovakav stav, inače sam po sebi i meni prihvatljiv, otvara slijedeće probleme :
a) iako se ideja civilnog društva ne odnosi
isključivo
na transformaciju
političkog sistema, ona se odnosi i na transformaciju političkog sistema . lako ne
dovoljan, to je svakako nužan uvjet ;
b) heuristički jasnu podjelu na sferu države i sferu društva, u svakoj je
praktičnoj situaciji mnogo kompliciranije sprovesti . Područja kao što su obrezova-
nje, umjetnost, stvaralaštvo, pravni sistem - institucije koje u velikoj mjeri kreiraju i
prenose socijalne vrijednosti i komunikacijske obrasce, istovremeno su i područja na
kojima je u svim društvima i država snažno prisutna . Ta prisutnost se može očitovati
u direktnoj intervenciji ili posredno, na primjer u politici financiranja, ali je u
svakom slučaju dio prerogativa države ;
c) kvalitativne promjene u komunikacijskim obrascima u društvu nese se
održati bez transformacije formalnih institucija . Inzistiranje na prvom a zanemariva-
nje drugog usmjeruje postojeće formalne institucije u pravcu sve veće autoritarnosti
- pozicija iz koje one imaju odredjenu komparativnu prednost . Sa stanovišta
preživljavanja ekstrainstitucionalnih oblika političkog i socijalnog angažmana takva
situacija je krajnje neproduktivna .
Drugim riječima, činjenica da pojam civilnog društva zadire u sferu širu od sfere
države i sfere rada čini još akutnijom potrebu da se te dvije sfere definiraju jasno i
nedvosmisleno, tako da je za javnost u svakom trenutku provjerljivo da li one
funkcioniraju prema proklamiranim principima i da je način i opseg njihovog
reagiranja u postojećoj ili neko] budućoj situaciji (u pravilu) predvidiv. Na ovom se
mjestu postavlja pitanje cilja koji treba ostvariti civilno društvo, odnosno pitanje
odredjenja i odredivosti tog cilja
.
140
Pitanje sreče . . .
„Bio je to jadni Rousseau koji je nanio štetu . Kao vračev učenik on je otčepio
jednu od najopoljnijih iz cjelokupne povijesti ideja - da politika može učiniti ljude
sretnim, dok politiku mogu stvarati ljudi
." (Ionescu 1984 ., str. 65) .
Ako civilno društvo treba idi dalje od političke jednakosti i težnje ka
ekonomskoj pravdi, ono očito pretendira na promjene u sferi izražavanja ljudske
kreativnosti i akcije, tj . zadire u čarobno i opasno područje ljudske srede . lako je
sreda kao cilj neke socijalne promjene zahtjev koji je u socijalnoj teoriji rijetko
izgovaran, to je zahtjev koji nije niti neobičan niti pretjeran . Jedini istinski kreativni
motiv kolektivne ljudske akcije je sreča, odnosno, u uvjetima prisilno smanjenih
aspiracija, barem izbjegavanje nesreče . Pitanje je, medjutim, kako odrediti strategije
za ostvarivanje tog cilja i, preciznije, što se podrazumijeva pod srečom
.
U kontekstu društvene teorije sreda je optimalna kombinacija institucionalne
regulacije i uredjenosti društva i slobodnog prostora za spontanu ljudsku akciju
. Ono
što se uvijek pokazuje spornim je odredjenje tog optimuma . Dva najpoznatija i
najradikalnija pokušaja u tom smislu su završila sveobuhvatnom državom, anihila-
cijom prostora za spontanu akciju i totalnom tragedijom za sredu . U prvom slučaju,
u Francuskoj revoluciji iz 1789., Robespierre ovako odredjuje namjere Jakobinaca :
,, .
. . jednom rječju ono što mi hočemo je ispunjenje želja prlrode, ostvarenje sudbine
čovječanstva, održanje obedanja filozofije, oslobodjenje providnosti od zločina Juge
vladavine terora . (Ono što mi želimo je) da Francuska postane model za druge
nacije
. . .
i da posvedujudi naš rad vlastitom krvlju, vidimo barem prvo svjetlo
svitanja univerzalne srede . To je naša ambicija, to je naš cilj ."'
Iz povlaštenog položaja mogudnosti promatranje Francuske revolucije u
historijskoj perspektivi, jedan od centralnih protagonista drugog velikog pokušaja
L. D . B. Trocki, komparira je s Oktobarskom revolucijom iz 1917 . Tom komparaci-
jom, koja ide u korist Boljševika a na štetu Jakobinaca, on želi pokazati zašto će
Boljševici nužno biti uspješniji u realizaciji „univerzalne sreče" od svojih prethodni-
ka :
„Oni su bili idealisti
. .
. Mi smo materijalisti
.
.
. Oni su bili racionalisti
. .
. mi
smo materijalisti .
. . Oni su sjekli glave, mi ih prosvječujemo klasnom sviješču ."
Jadan Trocki! 2
Ono što je zajedničko u oba ova slučaja je odlučnost da se postigne univerzalna
sreda i to da ju za sve ostvare „Mi" - avangarda na putu k sredi, pretpostavka da
postoji, da je moguče da postoji jadna elita koja zna jasnu i točno odredjenu
strategiju za kolektivno i organizirano postizanje tog cilja . Ako se prihvati ova
pretpostavka, teorijski više nije važno koji je omjer izmedju sječe i prosvječivanja
glava, a praktično taj je odnos ionako uvijek u korist sječe . Fatalna zbrka proizlazi,
prvo, iz zaključivanja da ukoliko je težnja za srečom motiv za kolektivru akciju,
onda je, Bakle, moguće ostvariti i kolektivnu sreću . Kolektivna akcija je, medjutim,
posljednja točka na kojoj se približavaju individualna težnja ka sredi i organizirano
grupno djelovanje . Od te točke svaki pojedinac ide svojim putem . I drugo, realizacija
tog konačnog cilja sasvim je izvan okvira institucionalne uredjenosti društva i u
području spontane ljudske djelatnosti .
Režimi koje su donijele Francuska i Oktobarska revolucija samo su dva
najdrastičnija primjera pokušaja državnog uredjenja srede i zbog svoje ekstremnosti
mogu poslužiti kao weberijanski idealtipovi za uočavanje sličnih tendencija u
svakom drugom :modelu. Njihova principijelna pogreška se sastojala u tretiranju
političkog i ekonomskog sistema ne kao mehanizama ostvarenja političke jednakosti
i redistribucije dobara, ved kao instrumenta za postizanje ljudske jednakosti i
univerzalne pravde. Za ostvarenje tih grandioznih ciljeva režimu na raspolaganju ipak
ne stoji ništa drugo do politički i ekonomski sistem, kojima se onda manipulira ne bi
li se kreirao Bojam ostvarivanja ciljeva koji su u tim sferama neostvarivi . Rezultat
141
koji
iz toga
proizlazi je da u svojoj težnji za nemogućim, ekonomski i politički
sistem ne ispunjavaju svoju moguću i nužnu ulogu
.
Taj problem je vrlo intenzivno prisutan i u jugoslavenskim uvjetima i to ne samo
medju direktnim učesnicima u političkoj moći, već se postepeno proširio i postao
dio univerzalne političke kulture . Već sam na drugom mjestu analizirala kako se on
manifestira u oredjenju nekih temeljnih institucija jugoslavenskog sistema, kao što je
na primjer društveno vlasništvo (Pusić 1986 .), a i još do nedavno vladajući politički
folklor prikazivanja države kao pokreta dio je istog sindroma . U ovom tekstu ću se,
medjutim, koncentrirati na potencijalnu opasnost od ovako neuskladjenih ciljeva i
instrumenata njihove realizacije sadržanu u ideji civilnog društva kako se ona javlja
danas u jugoslavenskim raspravama .
Buduči da promjene koje sobom donosi civilno društvo transcendiraju državu i
njene konstitutivne političke institucije, kod mnogih predstavnika ideje civilnog
društva očito je prisutno uvjerenje da se tu država može zaobići, odnosno da
mehanizmi civilnog društva djeluju paralelno i nezavisno od vladajućeg političkog
sistema. Politički sistem i sfera plaćenog rada samo su mali fragmenti ljudske
egzistencije, dok civilno društvo obuhvaća cjelokupnu kvalitetu svakodnevnog
života . Ono što se zanemaruje u tom pristupu jest to da nije dovoljno da država
samo tolerira civilno društvo, budući da pod tim okolnostima, kao ho je očito iz
jugoslavenskog primjera, ona može izabrati i da ga ne tolerira, ili da ga tolerira
selektivno (u odredjenom smislu još opasnija solucija) . Vladajući politički sistem
mora biti u odnosu medjusobne zavisnosti s civilnim društvom ; funkcioniranje
političkog sistema mora ovisiti o funkcioniranju civilnog društva i na taj način biti
istovremeno garantom egzistencije prostora za djelovanje civilnog društva . Samo-
organizacije, kolektivna akcija i postojanje javnosti jesu osnovni oblici djelovanja
civilnog društva i pokušaj da se oni strukturiraju, definiraju i institucionaliziraju bio
bi vrlo slišan ranije spomenutim pokušajima ostvarenja univerzalne sreće kroz
političku državu. No propust da se definiraju politički, ekonomski i organizacioni
uvjeti funkcioniranja civilnog društva imao bi iste takve posljedice . lako politička
jednakost, ekonomska demokracija i pravo na interesno organiziranje ne znače
razvoj novih komunikacijskih obrazaca i ostvarenje ljudske sreće, bez takvih
institucionalnih garanata nije moguće ni početi razmišljati o tim krajnjim ciljevima .
. . sreća, centralni koncept starog etičko-političkog pojma pravde, postaje
marginalna, a sloboda dolazi u središte diskursa ." (Heller 1987 ., str . 81) . To ne znači
da sreća kao krajnji motiv gubi na važnosti, već samo da treba jasno odrediti ono što
je moguće definirati i onda to i definirati upravo zato da bi postalo jasno i
nepovredivo područje ljudske samodjelatnosti .
. . prisiljeni smo uvidjeti da državne institucije nisu samo političko-admini-
strativni aparati
(tj ., država je mnogo više nego što su partije, birokrati itd ., koji pišu
zakone) i da će ona i dalje biti intenzivno uključena u mnoge društvene odnose koje
obično definiramo kao dio civilnog društva' . Ako se prihvati ta realnost, centralno
pitanje postaje kako odrediti kakve su državne institucije poželjne, tko ih treba
kontrolirati, kako njihova veličina i srazmjer mogu doprinijeti jednakosti i slobodi, i
kako se takve nove postindustrijske državne institucije mogu ostvariti?
" (Frankel
1987 ., str . 203) .
. .
. Pitanje institucionalne garancije . .
.
I Kategorije
U pristupu tom zadatku odredjenja uvjeta nastanka i funkcioniranja civilnog
društva po mom mišljenju treba se koncentrirati na tri centralna pojma : POLITIČ-
KA SLOBODA, EKONOMSKA DEMOKRACIJA I INTERESI .
142
Politička sloboda
ne može proizlaziti iz civilnog društva . Nju mora garantirati
vladajući politički sistem i ona mora biti njegov vlastiti princip djelovanja : pravo na
različitost političkih mišljenja i reprezentaciju tih mišljenja u formalnim političkim
institucijama. Ukoliko politički sistem ne prepoznaje to pravo kao osnovno
političko pravo on ipso facto ne može kreirati prostor za funkcioniranje civilnog
društva, tj . ne može na permanentnoj osnovi tolerirati tip kolektivne akcije
karakterističan za civilno društvo . Politička sloboda nije supstitut za Ijudsku
slobodu, niti politička jednakost znači Ijudsku jednakost . Ljudska sloboda je pojam
koji pripada istoj kategoriji pojmova kao i sreća ; ostvariv je samo u ekstrainstitucio-
nalnoj sferi, individualno i bez mogućnosti ustanovljavanja kriterija za njegovo
vrednovanje. Ljudska jednakost je, po mom mišljenju, pojam nastao interakcijom
ratnog komunizma i teorijske konfuzije . Ne samo da ljudska jednakost empirijski ne
postoji niti je ikad postojala, već ju je teorijski moguće zamisliti samo u nekoj
mračnoj naučno-fantastičnoj viziji društva robota . Politička je sloboda, medjutim,
situacija gomilanja gradjanskih sloboda za svakog pojedinca koja počinje od
fundamentalnog prava na punu participaciju u procesu političke i administrativne
(državne) samouprave (Dahl 1985 .). Ta se politička sloboda bazira na političkoj
jednakosti, tj . priznavaju jednakih gradjanskih prava svim pojedincima i moguće ju je
i potrebno institucionalno garantirati i ostvariti .
Ekonomska demokracija
se ovdje shvaća kao pojam koji u sebi sadri dvije
komponente: alternativne oblike vlasništva nad sredstvima za proizvodnju i različite
oblike industrijske demokracije. Diverzificiranjem kategorije vlasništva neutralizira
se njegova pozicija monolitne sile s kojom se društvo suočuje bez obzira da li se radi
o potpunoj dominaciji privatnog vlasništva, državnog vlasništva ili o neprovjerljivoj
kontroli političke elite nad sredstvima za proizvodnju, poznatijom pod imenom
društveno vlasništvo .
Druga komponenta ekonomske demokracije -
industrijska demokracija - u
suvremenom je društvu za najveći broj ljudi još uvijek prvo mjesto iskustva direktne
demokracije i akcije bazirane na kolektivnim interesima . Kao takva ona je i jedno od
ishodišta komunikacijskog obrasca koji razvija civilno društvo, i jedna od malobroj-
nih točaka interferencije institucionalne i ekstrainstitucionalne sfere u društvu . Ako
se, kao što kaže Frankel, radi o tome da se odredi kakve su formalne institucije
poželjne i produktivne sa stanovišta civilnog društva, industrijska demokracija je
sigurno medju prvima .
Interesi,
kao posljednji od tri centralna kontekstualna pojma u odredjenju
civilnog društva nešto se razlikuje od prva dva po tipu, ali ne i po važnosti
.
Razumijevanje kategorije interesa, razlikovanje individualnih i kolektivnih interesa i
uvid u njihov medjusobni odnos, afirmacija interesne reprezentacije i zadovoljavanja
kolektivnih interesa kao osnovnog izvora legitimiteta društvenih i državnih institu-
cija nuno stoji na početku svakog mišljenja o civilnom društvu . To je ono o čemu
se u civilnom društvu radi : ono funkcionira na bazi interesnog povezivanja,
artikulacije kolektivnih interesa i na njima utemeljene kolektivne akcije . Razumijeva-
nje tih procesa je uvod u razumijevanje civilnog društva
. 3 Istovremeno, interesi su
kategorija koja se javlja i u političkom i u ekonomskom sistemu . Tu se njihovo
značenje vrlo šesto iskrivljuje i njime se manipulira, no sama činjenica da te dvije
sfere priznaju njihovo pravo gradjanstva, otvara komunikacijski kanal za širenje
utjecaja civilnog društva na državu . Afirmacija interesne reprezentacije i zadovoljava-
nja kolektivnih interesa kao kriterija vrednovanja funkcioniranja svakog sistema koja
se odvija u civilnom društvu, automatski, najjednostavnijom komparacijom razotkri-
va svako manipuliranje kolektivnim interesima u bilo kojoj drugoj sferi društva
.
Kolektivna svijest o interesima i interesnoj reprezentaciji razvijena u jednoj sferi
ljudske egzistencije, više se ne može ograničiti samo na tu sferu, već nuno postaje
integralnim dijelom univerzalne kolektivne spoznaje .
143
II Komparacija
Da bi se ova tri, sa stanovišta civilnog društva, nuna kontekstuafna elementa
mogla ukorijeniti i razvijati u nekom društvu, treba imati jasnu sliku o načinima i
uvjetima pod kojima je to moguće . Strategija njihovog razvoja je u funkciji
postojećih konkretnih uvjeta u nekoj zemlji, odnosno državi . U starim gradjanskim
demokracijama s dugom liberalnom tradicijom problemi se postavljaju na slijedeći
način :
1 . Na planu političke slobode -
kako, u uvjetima u kojima već postoji
funkcionirajući višepartijski sistem koji garantira bazični politički pluralizam i
sprečava uzurpaciju vlasti od strane jedne partije, povećati direktnu demokraciju,
utjecaj elektorata na proces realizacije programa prihvaćenog općim izborima, kako
povećati fleksibilnost političkog sistema i njegovu responzivnost na različite
novonastale, grupne, privremene i povremene interese ;
2. Na planu ekonomske demokracije
- s jedne strane, kako diverzificirati
vlasništvo, odnosno omogućiti uvid javnosti u politiku velikih korporacija, osigurati
prostor za kooperativni pokret i odrediti omjer izmedju državnog i dioničarskog
vlasništva; i s druge strane, konzekventno uvesti demokratski princip koji postoji u
političkoj sferi i u industrijsku sferu. „Iako su politički teoretičari koji su skloni
radničkoj participaciji šesto naglašavali njezine potencijale u razvoju demokratskog
karaktera i njezin povoljni utjecaj na demokraciju u upravljanju državom, čini se da
se snažnije opravdanje, s donekle kantijanskim prizvukom, bazira na jednom drugom
argumentu : Ako je demokracija opravdana u upravljanju državom, onda mora
takodjer biti opravdana u upravljanju privrednim poduzećima ; i reći da ona nije
opravdana u upravljanju privrednim poduzećima znači implicirati da nije opravdana
u upravljanju državom." (Dahl 1985 ., str . 1111 .
3. Na planu interesa - princip interesne organizacije i reprezentacije već je
faktički na djelu u tim društvima . Glavni zadatak u toj sferi jest uspostavljanje
relacije izmedju novonastalih interesa i političke sfere, tj . priznavanje novih
socijalnih interesa kao interesa koji su i politički . Ti se novi socijalni interesi
razlikuju od države do države, kao i po stupanju mobilizacije i politizacije gradjana,
pa su i načini na koje se tom problemu treba pristupiti različiti u različitim
zemljama gradjanske demokracije .
Postojeća tradicija na jugoslovenskom prostoru razlikuje se od ove prethodne,
pa su prema tome, na putu ka osiguranju konteksta za razvoj civilnog društva, i
problemi i prepreke s kojima se susrečemo u Jugoslaviji različiti, kao i konkretne
strategije za njihovo rješavanje .
1 .a Na planu političke slobode suočeni smo sa situacijom u kojoj ne postoji
tradicija demokratskih političkih institucija . lako je u pojedinim kratkotrajnim
razdobljima bilo pokušaja i partijskog i interesnog pluralizma (ponekad istovremeno,
'
ali najčešče odvojeno), oni upravo zato što su nastali u manje od jedne generacije,
mogli su i nestati u manie od iedne generacije . Osnovni problem u toj sferi je
arbitrarnost političke slobode .4
U pojedinim razdobljima u pojedinim dijelovima
zemlje politička sloboda, naročito na području javnog istupanja, javnog okupljanja,
slobode štampe, pa čak i nezavisnosti sudstva, može doseći zavidan nivo, no isto
tako brzo može i nestati kao da je nikad nije ni bilo . Jedna te ista akcija u različito
vrijeme i/ili u različitim dijelovima zemlje može imati sasvim oprečne reperkusije
.
Ono što je dakle centralni zadatak na planu političke slobode jest redukcija
arbitrarnosti
i institucionalizacija
političke slobode . Načini na koje se to može
sprovesti treba da budu predmetom diskusije, ali je fokus diskusije jasan . U
jugoslavenskim uvjetima je integriranje novonastalih interesa u politički sistem i
razvoj direktne demokracije od drugorazrednog značaja sa stanovišta institucionalne
garancije političke slobode . Naša strategija u realizaciji tog cilja mora biti različita
od strategije zemalja s tradicijom liberalne demokracije, budući da polazimo od
144
različite strukturalne i institucionalne baze i budući da niti jedna promjena ne može
biti uspješna ako se realno postoječa institucionalna struktura ne integrira kao
startna osnova ;
2.a Na planu ekonomske demokracije
-
to je područje na kojem se u
Jugoslaviji najviše eksperimentiralo i zato tu postoji najveće nepovjerenje prema
novim modelima . Osim što je potrebno razriješiti problem oko društvenog
vlasništvas, nuno je uspostaviti direktnu i provjerljivu vezu izmedju vlasništva,
kontrole i odgovornosti . Prvi korak u tom pravcu je striktna podjela izmedju
kontrole kapitala i sredstava za proizvodnju s jedne strane, i politike moći s druge
strane. Jedna od strategija da se to postigne je i ukidanje monopola društvenog
vlasništva i njegovo kombiniranje s privatnim, kooperativnim i državnim vlasništvom .
Poštivanje tržišnih kriterija ekonomskog poslovanja može doprinijeti uspješnosti na
tom putu, no tu, naročito u jugoslavenskim uvjetima, treba upozoriti na potrebu
odredjene rezerve, budući da postoji tendencija glorifikacije tržišta kao savršenog
mehanizma distribucije, koja je proizašla iz opravdane kritike postoječeg ekonom-
skog sitema. Jasno je da je pogubno kad su intervencije u tržište nepredvidive i
arbitrarne, no isto tako nije potrebno prolaziti od drugih već prijedjeni put od
liberalne ekonomije do društva blagostanja da bi se uvidio tip, intenzitet i način
interveniranja u tržišno poslovanje potreban i prisutan u svim tržišnim ekonomijama .
Što se tiče industrijske demokracije, u Jugoslaviji postoji već gotovo 40 godina
star eksperiment samoupravljanja . Nakon mnogih istraživanja, teorijskih rasprava i
evaluacija može se zaključiti da taj pokušaj nije uspio, tj . nije uspio u postizanju
svojih deklariranih ciljeva . Medjutim on je sigurno djelovao na mijenjanje kolektivne
svijesti i aspiracija gradjana :
1 . informiranost i uključenost u proces odlučivanja smatra se pravom svakog
zaposlenog u radnoj organizaciji i ne poštivanje tog prava tretira se od samih radnika
kao uzurpacija ;
2. samoupravljanje kakvo danas postoji u radnim organizacijama tretira se kao
promašaj budući da ono, nakon što je razvilo aspiracije u pogledu demokratskog
odlučivanja, nije realiziralo te aspiracije i ciljeve iz točke 1 .
Razlozi za taj promašaj su mnogi, od strategije i smjera uvodjenja samoupravlja-
nja do stalnog miješanja politike u privrednu sferu, no u ovom trenutku je važno
suočiti se sa situacijom koja je za nas polazna točka : (a) treba razviti model
industrijske demokracije i provesti ga u praksu u uvjetima razočaranja i odbacivanja
jedne od najsvežijih ideja na tom području ; (b) dok se u gradjanskim demokracijama
industrijska demokracija uvodi prvenstveno kao oblik demokratizacije i diverzifika-
cije odlučivanja i kontrole, ovdje ona mora prvenstveno doprinijeti povećanju
efikasnosti odlučivanja i jasnijem definiranju linije kontrole i podjele uloga ; i
(c) samoupravljanje kakvo danas postoji ipak jeste kakva-takva prepreka potpunoj
uzurpaciji vlasti i imovine od strane uskih klika, naročito u našim uvjetima nejasnog
odredjenja vlasništva . Ukidanje samoupravljanja išlo bi u korist upravo tim snagama .
Zbog toga se ono ne može ukinuti, pa onda naknadno zamijeniti novim modelom
industrijske demokracije, več je potrebno da se ono postepeno transformira u taj
novi model, tj . da se pojedine institucije industrijske samouprave jedna po jedna
reorganiziraju u skladu s novim modelom .
To su zadati parametri od kojih u jugoslavenskim uvjetima treba poći u traženju
novog modela industrijske demokracije ;
3.a Na planu interesa -
interesno organiziranje i interesna reprezentacija su
novi pojmovi u jugoslavenskoj praksi . U ovom slučaju bi inicijativa za afirmaciju tih
principa mogla i morala krenuti iz sfere civilnog društva . Kad se na dva prethodna
plana poćnu javljati prve garancije egzistencije i razvoja civilnog društva, unutar
njega će se pokrenuti različiti oblici kolektivne akcije bazirani na kolektivnim
interesima grupa pojedinaca . Iskustvo takve akcije mijenja kolektivnu svijest ljudi i
vodi u pravcu zahtjeva formalnog priznavanja prava na interesno organiziranje i
145
reprezentaciju. To je smjer iz kojeg se u jugoslavenskim uvjetima princip interesne
reprezentacije može uvesti i u politiku i u industrijsku sferu .
Svrha ove skice za komparaciju uvjeta razvoja civilnog društva u zapadnim
demokracijama i u jugoslavenskom društvu je, po mom mišljenju neobično važna
potreba da se naglase dva momenta
:
1 . Strategija promjena i definicija ciljeva promjena koje vode ka stvaranju
konteksta za razvoj civilnog društva jesu i moraju biti različiti u različitim društvima
budući da ovise o postojećim uvjetima u društvu . Za svaku konkretnu situaciju treba
ih posebno i jasno artikulirati ;
2 . U tim se promjenama ne može poći od potpunog negiranja postojećih
institucija i pretpostavke idealne startne pozicije . Da bi promjene mogle uhvatiti
korijen i osigurati prerastanje društva u novu fazu, potrebno je krenuti od već
postojećih institucija i kreirati nova rješenja u relaciji prema njima .
III Cilj
Konačno, treći element koji je u okviru odredjenja civilnog društva, odnosno
konteksta nužnog za razvoj civilnog društva, moguće i potrebno definirati jest uloga
cilja strukturalnih i društvenih promjena koje vode u tom pravcu . Prvo, teza da će
civilno društvo doprinijeti povećanju kvalitete ljudske egzistencije mora se tretirati
kao polazna pretpostavka a ne kao cilj cijelog . poduhvata. Budući da se očekuje i
pretpostavlja te pretpostavka uvjerljivo teorijski argumentira da će civilno društvo
doprinijeti kvaliteti života, promjene se usmjeruju ka realizaciji uvjeta za razvoj
civilnog društva . Ciljevi u tom kontekstu moraju biti odredjeni tako da se njihova
realizacija nakon točno odredjenog vremenskog razdoblja može provjeriti i to da je
može provjeriti svaki gradjanin . Povećanje ukupne kvalitete ljudske egzistencije jest
motiv i stremljenje, ali ne može biti cilj konkretnih socijalnih promjena s jasno
definiranim strategijama . U funkciji cilja ta univerzalna težnja poprima iste one
zastrašujuče karakteristike koje imaju jakobinska sreća ili boljševiki historijski
interesi radničke klase : niti u jednom od tri slučaja ne može se provjeriti realizacija
ovako postavljenog cilja niti valjanost strategija koje se koriste za njegovo postizanje .
Konzekventno dovedeno do kraja u slučaju civilnog društva to bi značilo da onaj
koji posjeduje moć odredjuje kako i kada će ljudska egzistencija postati kvalitetni-
jom. Obzirom na historijsko iskustvo u tom pogledu, razvoj novih komunikacijskih
obrazaca i ljudske samodjelatnosti treba tretirati isključivo kao pokretačkou snagu u
mobilizaciji za socijalne promjene, no ciljevi tih promiena moraiu biti artikulirani na
nivou konteksta, definirani u granicama provjerljivosti i kretati se u sferi ranije
spomenute politike slobode, ekonomske demokracije i interesne reprezentacije
.
Drugo, kao što, čini mi se, donekle proizlazi i iz argumentacije u prethodnom
odjeljku (11), rješenja koja se postavljaju kao ciljevi ovih promjena ne mogu biti
institucije i aranžmani koji već postoje u datom društvu . Funkcija ciljeva je, uz
ostalo, i mobilizatorska ; oni moraju biti dovoljno privlačni dovoljno velikom broju
ljudi kako bi ih motivirali i mobilizirali za kolektivnu akciju na njihovoj realizaciji
.
Čak i u slučaju kad se radi o nekoj već postoječoj instituciji koja bi formalno gledano
mogla biti dio nužnog konteksta za razvoj civilnog društva, ona je u svom sadašnjem
obliku izgubila mobilizatorsku snagu i ne može se je postaviti kao cilj socijalne
promjene. Ilustrativni primjer u tom smislu je samoupravljanje . lako je to model
industrijske demokracije koji očito pripada kontekstu civilnog društva i koji bi u
velikom broju svojih dimenzija bio prihvatljiv za mnoge sredine koje se razvijaju u
tom pravcu, u konkretnim jugoslavenskim uvjetima on ne može opstati u svojoj
sadašnjoj formi . Jugoslavenska realizacija je kompromitirala mnoge vrline modela
samoupravljanja i u našim uvjetima gotovo potpuno uništila njegovu mobilizatorsku
snagu. Zato nije važno što, po mom mišljenju, taj model posjeduje mnoge kreativne
karakteristike; u Jugoslaviji ga treba postepeno zamijeniti nekim alternativnim
146
modelom
industrijske demokracije
čija će
realizacija
biti
dovoljno
privlačna da
posluži kao motiv za kolektivni angažman .
lako su u promjenama koje vode ka garanciji egzistencije civilnog društva mora
poći od realno postojećih institucija, te institucije ne mogu biti i cilj promjena .
.
. I pitanje istraživanja
U ovom tekstu naznačila sam tri po mom mišljenju bitna elementa u
promišljanju razvoja civilnog društva :
1 . Smjer u kojem se taj razvoj mora kretati ;
2. Toku razgraničenja izmedju neophodnog konteksta koji se može i mora
definirati i civilnog društva na djelu, koje je u sferi ljudske samodjelatnosti i izven
domašaja definicija ; i
3. Način razlikovanja polazne pretpostavke i ciljeva u odredjenju strategija koje
vode ka civilnom društvu .
Svaka od ovih točaka ujedno opisuje jedan od pravaca u kojem se trebaju kretati
istraživanja civilnog društva .
BI LJEŠKE :
' Robespierreov govor o principima etike i politike . Izvještaj u ime Komiteta javne sigurnosti,
18 Pluviose Godina 11, 5 . Februar 1794 . Citirano prema : G. Ionescu (1984 .) : ibid ., str. 79 .
2 Citati preuzeti iz C . Hampson : Socialism in a Crippled World, London 1981 ., str . 89 .
Citirano prema G . Ionescu : ibid ., str. 78 .
3 Detaljnije raspravljam o interesima u ovom kontekstu u svojoj knjizi lndustrijska demokracija
i clvilno društvo ; ibid ., str. 14-57 .
4 Termin ,,politička sloboda" ovdje koristim uvjetno, zbog nedostatka termina koji bi bio
primjereniji . Principjelno mislim da arbitrarnost i politika sloboda ne mogu koegzistirati, barem
ne na duže vrijeme . Za politiku slobodu je nuno da bude formalno i institucionalno
zagarantirana .
5 Analizu društvenog vlasništva vidi i u mojoj knjigi lndustrijska demokracija i clvilno društvo:
ibid ., str. 58-72 .
LITERATURA :
Dahl (1985) R . A . : A Preface to Economic Democracy,
Politv Press ; The regents of the
Universitv of California
Frankel (1987) B . : The Post-Industrial Utopians, Politv Press, Basil Blackwell, Oxford .
Heller (1987) A . : Beyond Jvstice, Basil Blackwell, Oxford
Ionescu (1984)
G . :
Politics and the Pursult of Human Happiness, A
inquirv into the
involvement of human beings in the politics of industrial societv ; Longman, London .
Pusic (1986) V . :
Industrijska demokracija i civilno društvo, Sociološko društvo Hrvatske,
Zagreb .
Sandel (1984) M . : Liberalism and its Crltlcs, Basil Blackwell, Oxford .
147