Uloga slovenačkih neposrednih investicija u prestrukturiranju privrede Srbije i Crne Gore

UNIVERZA V LJUBLJANI
EKONOMSKA FAKULTETA

MAGISTARSKI RAD

ALEKSANDAR RADOVIĆ

UNIVERZA V LJUBLJANI
EKONOMSKA FAKULTETA

MAGISTARSKI RAD

ULOGA SLOVENAČKIH NEPOSREDNIH
INVESTICIJA U PRESTRUKTURIRANJU
PRIVREDE SRBIJE I CRNE GORE

Ljubljana, april 2003                                             ALEKSANDAR RADOVIĆ

IZJAVA

Študent Aleksandar Radović izjavljam, da sem avtor tega magistrskega dela, ki sem ga
napisal pod mentorstvom doc. dr. Jožeta Pavlič Damijana in skladno s 1. odstavkom 21.
člena Zakona o avtorskih in sorodnih pravicah dovolim objavo magistrskega dela na
fakultetnih spletnih straneh.

V Ljubljani, dne 10.4.2003                                                     Podpis:___________________

I
Sadržaj

1.
Uvod .............................................................................................................................. 1
2.
Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori.............................................. 5
2.1.
Opis društveno-političkog ambijenta .................................................................... 5
2.2.
Osnovni ekonomski indikatori .............................................................................. 6
2.2.1.
BDP i proizvodnja ......................................................................................... 8
2.2.2.
Nezaposlenost.............................................................................................. 10
2.2.3.
Cijene........................................................................................................... 11
2.2.4.
Plate ............................................................................................................. 11
2.2.5.
Devizne rezerve........................................................................................... 12
2.2.6.
Spoljna zaduženost ...................................................................................... 13
2.2.7.
Trgovinska razmjena sa inostranstvom ....................................................... 14
2.2.8.
Očekivanja................................................................................................... 17
2.3.
Investiciona klima................................................................................................ 18
2.3.1.
Zakoni.......................................................................................................... 19
2.3.2.
Spoljnotrgovinska ograničenja .................................................................... 19
2.3.3.
Porezi........................................................................................................... 20
2.3.4.
Privatizacija ................................................................................................. 22
2.3.5.
Srednja i mala preduzeća (SMP) ................................................................. 23
2.3.6.
Korupcija ..................................................................................................... 23
2.3.7.
Denacionalizacija......................................................................................... 24
2.3.8.
Stanovništvo i teritorija ............................................................................... 24
2.3.9.
Prednosti i nedostaci srpskocrnogorske ekonomije za priliv NSI............... 25
3.
Uloga NSI u tranzicionim državama ........................................................................... 26
3.1.
Definicija i vrste NSI........................................................................................... 26
3.2.
Teorija NSI .......................................................................................................... 27
3.3.
NSI kao dio svjetskih tokova kapitala................................................................. 30
3.4.
Dosadašnja iskustva sa NSI u tranzicionim državama........................................ 32
3.4.1.
NSI u regionu Srednje i Istočne Evrope...................................................... 35
3.4.2.
NSI u regiji Jugoistočne Evrope.................................................................. 36
3.4.3.
NSI u Srbiji i Crnoj Gori ............................................................................. 37
3.4.3.1.
NSI prije 1992 godine ......................................................................... 37
3.4.3.2.
NSI poslije 1992. godine ..................................................................... 38
3.4.3.3.
NSI u Srbiji.......................................................................................... 41
3.4.3.4.
NSI u Crnoj Gori ................................................................................. 43
4.
Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore............................ 45
4.1.
Ekonomska saradnja Slovenije i Srbije i Crne Gore danas i nekada................... 45
4.1.1.
Spoljnotrgovinska razmjena ........................................................................ 45
4.1.2.
Robna razmjena Crne Gore i Slovenije....................................................... 51
4.1.3.
Slovenačke investicije u Srbiji i Crnoj Gori................................................ 52
4.2.
Trgovinski i investicioni načini ulaska slovenačkih preduzeća na tržišta Srbije i
Crne Gore ........................................................................................................................ 54
4.2.1.
Trgovinski način ulaska............................................................................... 54
4.2.2.
Investicioni način ulaska ............................................................................. 55
4.3.
Motivi slovenačkih preduzeća za NSI................................................................. 57
4.3.1.
Adekvatnije snadbijevanje lokalnog tržišta................................................. 58
4.3.2.
Stvaranje regionalnog tržišta ....................................................................... 58
4.3.3.
Nastup na trećim tržištima........................................................................... 60
4.3.4.
Jeftiniji faktori proizvodnje ......................................................................... 60

II
4.3.5.
Trgovinske barijere (carine, necarinska zaštita itd.) ................................... 61
4.3.6.
Pozitivan odnos do slovenačkih preduzeća i proizvoda.............................. 62
4.4.
Značaj proizvodnih motiva.................................................................................. 63
4.5.
Moguće koristi za Srbiju i Crnu Goru od slovenačkih NSI ................................ 66
4.5.1.
Potreba za stranim odnosno slovenačkim kapitalom .................................. 67
4.5.2.
Inicijalni makroekonomski stimulans od slovenačkih NSI......................... 69
4.5.3.
Uticaj slovenačkih NSI na ekonomsku rast u Srbiji i Crnoj Gori............... 70
4.5.3.1.
Efekat na povećanje izvoza................................................................. 71
4.5.3.2.
Transfer tehnologije i spillovers.......................................................... 73
4.5.3.3.
Prestrukturiranje preduzeća................................................................. 75
4.6.
Kritički osvrt ....................................................................................................... 77
4.6.1.
Faktori koji bi mogli usloviti odsustvo slovenačkih NSI............................ 77
4.6.2.
Odsustvo pozitivnih efekata od slovenačkih NSI ....................................... 78
4.7.
Primjeri slovenačkih preduzeća na srpskocrnogorskom tržištu .......................... 79
5.
Zaključak..................................................................................................................... 81
Literatura............................................................................................................................. 83
Izvori ................................................................................................................................... 89

 Popis tabela

Tabela 1: Srbija i Crna Gora: Odabrani ekonomski indikatori, 1992-2001.......................... 7
Tabela 2: Struktura BDP-a Srbije i Crne Gore (%)............................................................. 10
Tabela 3: Stanje deviznih rezervi u Srbiji i Crnoj Gori  (1999-2002, krajem godine)........ 12
Tabela 4: Stanje duga Srbije i Crne Gore prema inostranstvu (procijenjeni
podaci na dan 30. septembra 2002. godine),  milioni USD ........................................ 13
Tabela 5: Platni bilans Srbije i Crne Gore, 1997-2002, milioni USD (revidirani podaci).. 15
Tabela 6: Najznačajnije zemlje u robnom izvozu Srbije i Crne Gore, 2001-2002,
milioni USD ................................................................................................................ 16
Tabela 7: Struktura robne razmjene Srbije i Crne Gore sa inostranstvom po granama,
2001-2002, milioni USD, zaokružene vrijednosti....................................................... 16
Tabela 8: Prognoza ključnih ekonomskih parametara Srbije i Crne Gore za
2003. godinu (u %, ako nije drugačije označeno)....................................................... 18
Tabela 9: Struktura carinskog sistema u Srbiji (2002)........................................................ 19
Tabela 10: Carinske stope u Crnoj Gori po ekonomskim sektorima (2002)....................... 20
Tabela 11: Odabrane poreske stope u Srbiji i Crnoj Gori (%, 2002).................................. 21
Tabela 12: Prilivi NSI po grupama država i Srbiji i Crnoj Gori, 1992-2001 (millijarde
USD)............................................................................................................................ 30
Tabela 13: Komparacija PSK i DP u Srednjoj i Istočnoj Evropi sa EU po produktivnosti
rada, prerađivačka industrija (D-NACE), 1998 .......................................................... 33
Tabela 14: Komparacija DP i PSK u određenim državama Srednje i Istočne Evrope po
kapitalnoj intezivnosti (kapital/zaposleni), prerađivačka industrija (D-NACE), 199833
Tabela 15: Izdaci PSK za I&R kao % ukupnih izdataka prerađivačke industrije (D-NACE)
za I&R u određenim državama Srednje i Istočne Evrope, %, 1997-1999 .................. 33
Tabela 16: Sklonost (propensity) ka investiranju u PSK u poređenju sa ukupnom
prerađivačkom industrijom (D-NACE) u određenim državama Srednje i Istočne
Evrope, %, 1996.......................................................................................................... 34
Tabela 17: Izvozna usmjerenost PSK i svih preduzeća u prerađivačkoj industriji (D-
NACE) u određenim državama Srednje i Istočne Evrope, %, 1994, 1996 ................. 34

III
Tabela 18: Učešće PSK u izvozu pojedinih država Srednje i Istočne Evrope,
prerađivačka industrija (D-NACE), izabrane godine, %............................................. 34
Tabela 19: Priliv NSI tranzicionim državama Srednje i Istočne Evrope, 1992-2001
(millioni USD)............................................................................................................. 35
Tabela 20: Priliv NSI u državama Jugoistočne Evrope, 1992-2001 (millioni USD) .......... 37
Tabela 21: NSI u Srbiji i Crnoj Gori po državama
(ukupno, 1996-2000, milioni USD)............................................................................. 39
Tabela 22: Broj NSI projekata u Srbiji i Crnoj Gori
po privrednim oblastima, 1995-2000 .......................................................................... 39
Tabela 23: Priliv NSI u Srbiji i Crnoj Gori po stanovniku, kao % od BDP-a,
kao % deficita tekućeg računa (1997-2002)................................................................ 41
Tabela 24: NSI u Srbiji ostvarene kroz tendere u postupku privatizacije
u 2002. godini, hiljade €.............................................................................................. 42
Tabela 25: NSI u Crnoj Gori ostvarene kroz proces privatizacije
(od sredine 1997. do januara 2003.), € ........................................................................ 43
Tabela 26: Robna razmjena Slovenija – Srbija i Crna Gora 1993-2001 (hiljade USD)...... 46
Tabela 27: Učešće poljoprivrednih i industrijskih proizvoda u robnoj razmjeni
Slovenije i Srbije i Crne Gore (2000-2001, %) ........................................................... 48
Tabela 28: Najzastupljeniji proizvodi u izvozu Slovenije u Srbiju i Crnu Goru
(2001. godina, hiljade USD)........................................................................................ 49
Tabela 29: Najzastupljeniji proizvodi u uvozu Slovenije iz Srbije i Crne Gore
(2001. godina, hiljade USD)........................................................................................ 50
Tabela 30: Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore sa Slovenijom (1997-2002, milioni
USD)............................................................................................................................ 51
Tabela 31: Stanje NSI slovenačkih preduzeća u državama bivše Jugoslavije 1994-2001
(Stanje krajem godine, u milionima USD).................................................................. 53
Tabela 32: Broj slovenačkih preduzeća sa NSI u državama bivše Jugoslavije
(direktno vlasništvo), 1997-2001, krajem godine........................................................ 53
Tabela 33: Broj slovenačkih NSI u državama bivše Jugoslavije 2000-2001
(direktno vlasništvo), krajem godine........................................................................... 54
Tabela 34: Izvoz i stanje NSI slovenačkih preduzeća u bivšim jugoslovenskim
republikama (BJR), 1994-2001, milioni USD............................................................. 55
Tabela 35: Robna razmjena Slovenije sa bivšim jugoslovenskim republikama (BJR),
1994-2002 (Slovenački izvoz i uvoz, milioni USD) ................................................... 56
Tabela 36: Poznavanje slovenačkih robnih marki u  Srbiji i Crnoj Gori, %
(za robne marke, koje su dostigle najmanje 10 % poznavanja)................................... 62
Tabela 37: Preferirane investicione lokacije slovenačkih industrijskih i trgovinskih
preduzeća u njihovim investicionim planovima na tržištima bivše SFRJ (u % od broja
preduzeća).................................................................................................................... 64
Tabela 38: Vjerovatnoća investiranja slovenačkih preduzeća u države bivše SFRJ
u periodu 1990-2004  (Rezultati probit modela) ......................................................... 65
Tabela 39: Budžetski deficiti u Srbiji i Crnoj Gori, 2001-2002.......................................... 69
Tabela 40: Spillover kanali.................................................................................................. 71
Tabela 41: Deficiti u tekućem računu i robnoj razmjeni Srbije i Crne Gore,
2002, milioni USD....................................................................................................... 72
Tabela 42: Studije o productivity spillovers u tranzicionim državama............................... 79

IV
Popis slika

Slika 1:  Industrijska proizvodnja i BDP u Srbiji i Crnoj Gori, 1990-2001 (Indeks,
1990=100) ..................................................................................................................... 9
Slika 2: Kretanje robne razmjene Srbije i Crne Gore sa inostranstvom, 1990-2001,
milioni USD ................................................................................................................ 14
Slika 3: Determinante privlačenja NSI................................................................................ 29
Slika 4: Svjetski tokovi NSI 1993-2001 po grupama država, milijarde USD..................... 31
Slika 5: Prilivi NSI u Srbiji i Crnoj Gori, 1992-2001 (millioni USD)................................ 40
Slika 6: Ukupno stanje NSI u Srbiji i Crnoj Gori 1997-2001, milioni USD (krajem godine)
..................................................................................................................................... 40
Slika 7: Najznačajnije zemlje u uvozu Srbije i Crne Gore (januar-decembar 2002) .......... 47
Slika 8: Planirane investicije slovenačkih preduzeća u državama bivše Jugoslavije
u periodu 2002-2004 ................................................................................................... 57
Slika 9: Glavni razlozi za investicioni nastup slovenačkih preduzeća u inostranstvu ........ 61

Popis skraćenica

BDP (GDP)
bruto domaći proizvod (Gross Domestic Product) (u Srbiji i Crnoj
Gori bruto društveni proizvod)

BiH
Bosna i Hercegovina

CIF
troškovi, osiguranje i prevoznina (Cost, Insurance, Freight)

DEM
oznaka za njemačku marku

D- NACE
prerađivačka industrija u Klasifikaciji djelatnosti Evropske unije
(Nomenclature des Activités de Comuneaute Européanne Rev.1)

DP
domaća preduzeća

EBRD
Evropska banka za obnovu i razvoj (European Bank for
Reconstruction   and Development)

EIB
Evropska investiciona banka (European Investment Bank)

EU
Evropska unija

EUROFIMA
Međunarodno kompanija za finansiranje nabavke željezničkih
voznih sredstava (European Company for the Financing of Railroad
Rolling Stock)

EUROFOND-CEB
Banka Savjeta Evrope za razvoj (Council of Europe Development
Bank)

V
FOB
franko paluba (Free on Board)

HS
Klasifikacija roba u spoljnoj trgovini (Harmonised Commodity
Description and Codyng System)

IBRD
Međunarodna banka za obnovu i razvoj (International Bank for
Reconstruction and Development)

IDA
Međunarodno razvojno udruženje (International Development
Association)

IFC
Međunarodna
finansijska
korporacija
(International
Finance
Corporation)

ISEE
Institut za  Jugoistočnu Evropu (Institute for Southeast Europe)

I&R
istraživanje i razvoj

KFOR
Međunarodne oružane snage na Kosovu (Kosovo Force)

KN (CN)
Kombinovana nomenklatura proizvoda (Combined Nomenclature)

MMF (IMF)
Međunarodni monetarni fond (International Monetary Fund)

NATO
Sjevernoatlantski savez (North Atlantic Treaty Organization)

NBJ
Narodna banka Jugoslavije

NSI (FDI)
neposredne strane investicije (Foreign Direct Investment)

OEBS (OSCE)
Organizacija za bezbjednost i saradnju u Evropi (Organization for
Security and Co-operation in Europe)

OECD
Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (Organization for
Economic Co-operation and Development)

PSK
preduzeća sa stranim kapitalom (sa više od 10 % stranog vlasništva)

REI
regionalna ekonomska integracija

SAD
Sjedinjene Američke Države

SFRJ
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija

VI
SiCG
Srbija i Crna Gora

SMP
srednja i mala preduzeća

SMTK (SITC)
Standardna
međunarodna
trgovinska
klasifikacija
(Standard
International Trade Classification)

SRJ
Savezna Republika Jugoslavija

SSSR
Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika

SURS
Statistički zavod Republike Slovenije (Statistični urad Republike
Slovenije)

UN
Ujedinjene nacije

UNCTAD
Konferencija Ujedinjenih nacija za trgovinu i razvoj (United Nations
Conference on Trade and Development)

UNECE
Ekonomska komisija Ujedinjenih nacija za Evropu (United Nations
Economic Commission for Europe)

UNMiK
Privremena administrativna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu
(United Nations Interim Administration Mission in Kosovo)

USD
oznaka za američki dolar

WIIW
Institut za međunarodne ekonomske studije u Beču (Wiener Institut
für Internationale Wirtschaftsvergleiche)

WIR
UNCTAD-ov godišnji izvještaj o svjetskim investicijama (World
Investment Report)

WTO
Svjetska trgovinska organizacija (World Trade Organization)

Z&P (M&A)
združivanje i preuzimanje (Mergers and Acquisitions)

€
oznaka za euro

VII
Povzetek

Cilj magistrskega dela je proučiti problematiko neposrednih tujih naložb v
gospodarstvih Srbije in Črne gore, s posebnim poudarkom na slovenskih neposrednih
naložb na tem trgu. Predmet raziskave je praktična in teoretična preučitev pojava
neposrednih tujih naložb, njihovega vpliva na transformacijo nacionalne ekonomije in
vključevanja slovenskih neposrednih naložb kot temelja bodočega bilateralnega
ekonomskega sodelovanja. Za to tematiko sem se odločil iz dveh razlogov. Prvič,
neposredne tuje naložbe veljajo kot eden od najpomembnejših načinov v procesu
prestrukturiranja bivših centralno-planskih gospodarstev v dinamične tržne sisteme
(UNECE, 2001, str. 185). Drugič, v zadnjih letih je vse večja prisotnost slovenskih podjetij
in proizvodov v Srbiji in Črni gori.
Srbija in Črna gora sta po končanem desetletnem obdobju skupnega
družbenoekonomskega nazadovanja od tujih držav in mednarodnih institucij pridobili
znatno materialno pomoč. Toda problem je v tem, ker se s časom priliv donacij zmanjšuje.
Denar za projekte, ki bi mogoče pripeljali do prestrukturiranja in razvoja gospodarstva, bo
mogoče dobiti le z zadolževanjem ali na osnovi tujih neposrednih naložb. Glede na to, da
se zadolževanje v preteklosti ni pokazalo kot pametna rešitev, ter tudi zaradi tega, ker so
zelo omejene možnosti za pridobitev razvojnih kreditov, se kot logična rešitev pojavljajo
tuje neposredne naložbe. Zavedajoč se tega, so oblasti v Srbiji in Črni gori v zadnjih letih,
s pomočjo mednarodne skupnosti, začele izvajati reforme, ki so v znatni meri izboljšale
investicijsko klimo. Pozitivni rezultati so doseženi predvsem v ustvarjanju ustrezne
zakonodaje, zunanjetrgovinski in fiskalni liberalizaciji, zmanjševanju administrativnih
omejitev ter skozi pospešitev postopka privatizacije.
Dosedanje izkušnje iz tranzicijskih držav kažejo, da se z neposrednimi tujimi
naložbami transferira v domače gospodarstvo ne le kapital ampak tudi znanje, tehnologija,
upravljalni know-how, omogočen je pristop domačih proizvodov na razvite trge itd.
(Krkoska, 2002, str. 1). Podjetja, ki so v lastništvu tujih investitorjev (PTK), imajo boljše
rezultate kot domača podjetja (DP): imajo večjo produktivnost dela, večje plače,
uporabljajo sodobnejšo tehnologijo, zaposlujejo bolj strokovno delovno silo, bolj so
izvozno usmerjena, racionalna glede stroškov poslovanja, imajo večjo stopnjo dobička itd.
(Hunya, 2000, str. 166-168). PTK se ustanavljajo predvsem v predelavnih dejavnostih z
nadpovprečnimi prihodki, sredstvi na zaposlenega in usmerenostjo v izvoz (Rojec, Hunya,
2001, str. 109-110). Na osnovi panela podjetij v predelavni dejavnosti v osmih
tranzicijskih državah v obdobju 1994-1998 mogoče je zaključiti, da so PTK večja od DP
po številu zaposlenih, premoženju in prodaji, da so bolj kapitalno intezivna in bolj efikasna
v smislu produktivnosti dela ter da je v njih vglavnem skoncentrirana raziskovalno-
razvojna dejavnost (Damijan, Majcen, Rojec, Knell, 2001, str. 9). Očitno je, da imajo PTK
tujega lastnika z jasno definirano podjetniško motivacijo, vizijo razvoja podjetja in sredstvi
za realizacijo te vizije (Rojec, Šušterčič, 2002, str. 84). Treba je poudariti, da so
neposredne tuje naložbe v tranzicijskih državah večinoma skoncentrirane v tistih državah,
ki so imele največ uspeha v ekonomskih reformah. To kaže na nujnost ustvarjanja

VIII
ustreznega poslovnega okolja, če želimo v večjemu obsegu pritegniti neposredne tuje
naložbe.
V magistrskem delu želim pokazati, da lahko neposredne naložbe slovenskih podjetij
v Srbiji in Črni gori postanejo temelj bodočega bilateralnega sodelovanja, hkrati pa
pomembno pripomorejo k makroekonomski stabilizaciji in gospodarskemu razvoju teh
držav. Srbija in Črna gora potrebujeta tuji kapital in v tem smislu so neposredne naložbe
slovenskih podjetij dobrodošle. Glede na to, da imata velik primanjkljaj v trgovinski
menjavi s Slovenijo, bi za Srbijo in Črno goro bilo bolje, da slovenska podjetja preselijo tja
del svoje proizvodnje, kakor da tja le izvažajo. Na interes za slovenske neposredne naložbe
kažejo tudi pozitivne izkušnje iz preteklosti. Na drugi strani so naložbeni motivi slovenskih
podjetij na trgu Srbije in Črne gore predvsem boljši pristop do lokalnega in regionalnega
trga, lažji nastop na tretjih trgih, cenejša delovna sila in surovine, izognitev trgovinskim
oviram in pozitiven odnos do slovenskih podjetij in proizvodov. Analiza investicijskih
motivov slovenskih podjetij, ki načrtujejo naložbe v Srbiji in Črni gori, kaže vse večji
pomen proizvodnih motivov ustanovitve podružnic [tj. (1) za proizvodnjo polproizvodov
in sestavnih delov, ki bi jih izvažale nazaj v matično podjetje, (2) za proizvodnjo za lokalni
trg ali (3) za izvoz v tretje države] v primerjavi s trgovinski motivi (tj. za pospeševanje
prodaje končnih proizvodov matičnega podjetja) (Damijan, 2001a, str. 244). Z vidika
Srbije in Črne gore je to zelo pomembno, ker takšne naložbe lahko vplivajo na povečanje
lokalne proizvodnje in izvoza.
Na bazi dosedanjih izkušenj iz drugih držav, predvsem tranzicijskih, lahko
pričakujemo, da slovenske neposredne naložbe na trgu Srbije in Črne gore prinašajo
naslednje pozitivne učinke na domače gospodarstvo: 1) začetno makroekonomsko
spodbudo na osnovi pritoka denarja od slovenskih neposrednih naložb (pokritje
proračunskega in zunanjetrgovinskega primanjkljaja oziroma uporaba denarja za razvojne
programe in zmanjševanje zunanjega dolga), 2) učinek na povečanje izvoza (kar bi bila
posledica dejstva, da slovenski investitor bolj učinkovito posluje, ima večjo kvaliteto
proizvodov, boljši pristop do svojega matičnega in drugih mednarodnih trgov, nižje
izvozne stroške itd.), 3) prenos tehnologije in posredni učinki na druga podjetja (prenos
sodobne tehnologije slovenskih podjetij na svoje podružnice v Srbiji in Črni gori ter
pozitivni učinki na ostala podjetja skozi odnose z dobavitelji, imitacijo, konkurenco,
migracijo delavcev in raziskovalno-razvojne dejavnosti) in 4) prestrukturiranje podjetij
(vstop slovenskih investitorjev lahko prinese optimalno panožno alokacijo virov in
spremembe v načinu poslovanja prevzetih podjetij). Vsi predhodno našteti učinki lahko, v
določeni meri, prispevajo h gospodarski rasti v Srbiji in Črni gori.

1.  Uvod

1
1. Uvod

1.1.  Problematika magistarskog rada

Srbija i Crna Gora spadaju u red najmanje razvijenih evropskih država. To je
poslijedica, prije svega, dešavanja u protekloj deceniji. Ekonomski pokazatelji su izuzetno
nepovoljni: visok spoljni dug, sve veći spoljnotrgovinski deficit, plate su među najnižim u
Evropi, kombinacija visoke nezaposlenosti i inflacije dok su BDP i industrijska
proizvodnja prepolovljeni u odnosu na početak devedesetih. U cilju riješavanja
ekonomskih problema odnosno u cilju prestrukturiranja i pokretanja privrede, javlja se
potreba za stranim kapitalom. Za sve tranzicione države je karakteristično da nisu imale
dovoljno domaćeg kapitala i upravo zbog toga je ulazak stranog kapitala bio nužan kako bi
se privreda transformisala. Priliv neposrednih stranih investicija se, takođe, u Srbiji i Crnoj
Gori smatra kao temelj za oživljavanje privrede (Štimac, 2002, str.9). Od stranih država i
međunarodnih institucija Srbija i Crna Gora su u proteklom periodu pridobili znatnu
materijalnu pomoć. Međutim, problem je u tome što se vremenom priliv donacija
smanjuje. Novac za projekte, koji bi mogli dovesti do privrednog razvoja, moguće je dobiti
zaduživanjem u inostranstvu ili na osnovu neposrednih stranih investicija. S obzirom na
činjenicu da se zaduživanje u prošlosti nije pokazalo ka pametno riješenje kao i zbog toga
što su mogućnosti dobijanja razvojnih kredita veoma ograničene, kao logično riješenje se
nameću neposredne strane investicije. Poslijednjih godina na djelu su promjene u društvu
koje bude nadu da će se možda uhvatiti korak sa razvijenim svijetom i stvoriti klima da
strani investitori ulože svoj kapital.
Iskustva iz tranzicionih država govore u prilog neposrednih stranih investicija. Sa
neposrednim stranim investicijama  se ne transferiše u domaću privredu samo kapital, već
takođe i znanje, nove tehnologije, upravljački know-how, omogućen je pristup domaćih
proizvoda na razvijena tržišta. Neposredne strane investicije nisu samo izvor finansiranja
budžetskog ili tekućeg deficita, već ujedno dugoročni prilivi kapitala u formi neposrednih
stranih investicija su preferiraniji od kratkoročnih priliva ili zaduživanja da bi se izbjeglo
povećanje makroekonomske nestabilnosti (Krkoska, 2001, str. 1-8). Podaci kažu da
preduzeća, koja su u vlasništvu stranih investitora (PSK), imaju bolje rezultate nego
domaća preduzeća (DP): imaju dva puta veću produktivnost rada, za 20-30 % veće plate,
upotrebljavaju savremeniju tehnologiju, zapošljavaju stručniju radnu snagu, više su
izvozno usmjerena, racionalnija su u pogledu troškova poslovanja i imaju veću stopu dobiti
(Hunya, 2000, str. 166-168). PSK se osnivaju, prije svega, u prerađivačkim djelatnostima
sa nadprosječnim prihodima, sredstvima na zaposlenog (kao indikatoru tehnološke
intezivnosti) i usmjerenošću na izvoz. Na taj način  utiču na efikasnu gransku alokaciju
resursa (Rojec, Hunya, 2001, str. 109-110). Na osnovu panela preduzeća u prerađivačkoj
djelatnosti u osam tranzicionih država u periodu 1994-1998 moguće je zaključiti da su
PSK veća od DP po broju zaposlenih, imovini i prodaji, da su kapitalno intezivnija i
1.  Uvod

2
efikasnija u smislu produktivnosti rada kao i da je u njima uglavnom skoncentrisana
istraživačko-razvojna aktivnost (Damijan, Majcen, Rojec, Knell, 2001, str. 9).
Privredna saradnja Srbije i Crne Gore sa Slovenijom je na mnogo nižem nivou u
odnosu na period postojanja SFRJ. Srbija i Crna Gora imaju veliki deficit u trgovinskoj
razmjeni sa Slovenijom. Ocjenjuje se da je relativno visoki suficit, koji ima Slovenija sa
pojedinim državama bivše Jugoslavije, jedan od ključnih ograničavajućih faktora za
slovenačku izvoznu ekspanziju na tim tržištima. Naime, investicije u regiji su dugoročno
jedini način s kojim bi bilo moguće u budućnosti relativno smanjiti suficit koji ima
Slovenija u tekućem dijelu svog "regionalnog" platnog bilansa (Mrak, 2002, str. 15).
Slovenački suficit i srpskocrnogorski deficit u bilateralnoj robnoj razmjeni moguće je
najlakše riješiti sa ulaganjem u proizvodnju, osnivanjem mješovitih preduzeća i kroz
proces privatizacije u Srbiji i Crnoj Gori (Posvet Jugoslavija – privatizacija in možnosti
investiranja, 2002, str. 92). S obzirom na navedeno kao i s obzirom da se vremenom
smanjuje rizik investiranja slovenačkih preduzeća, da slovenačka preduzeća pokazuju
interes za investiranje kao i da Srbija i Crna Gora trebaju neposredne strane investicije za
prestrukturiranje privrede čini se logičnim da je šansu za podsticanje bilateralnog
poslovanja potrebno tražiti u neposrednim investicijama slovenačkih preduzeća u Srbiji i
Crnoj Gori.
U magistarskom radu nastojim proučiti problematiku neposrednih stranih investicija
u Srbiji i Crnoj Gori, pri čemu je poseban naglasak na slovenačkim neposrednim
investicijama na tom tržištu. Predmet istraživanja je praktično i teorijsko proučavanje
pojave neposrednih stranih investicija, njihovog uticaja na transformaciju nacionalne
ekonomije i uključivanje slovenačkih neposrednih investicija kao temelja buduće
bilateralne ekonomske saradnje. Za ovu tematiku sam se odlučio iz dva razloga. Prvo,
neposredne strane investicije su u značajnoj mjeri doprinijele prestrukturiranju bivših
centralno-planskih privreda u dinamične tržišne sisteme (UNECE, 2001, str. 185). Drugo,
slovenačka preduzeća su zadnjih godina sve više prisutna na tržištu Srbije i Crne Gore. Za
sada još uvijek upotrebljavaju trgovinski način ulaska ali, vremenom, investicioni način
dobija sve više na značaju. Takođe, postoje indikacije da pri investicionom načinu ulaska
slovenačkih preduzeća u Srbiju i Crnu Goru vremenom proizvodni motivi postaju sve više
značajni u odnosu na trgovinske motive (Damijan, 2001, str. 127). To je, sa stanovišta
Srbije i Crne Gore, veoma značajno jer takve investicije omogućavaju oživljavanje
proizvodnje i povećanje izvoza.

1.2.  Ciljevi rada

Na osnovu izložene argumentacije, ciljevi magistarskog rada su:

◊ Opisati prilike koje su vladale i koje trenutno vladaju na privrednom području Srbije i
Crne Gore. Pri tome se stavlja naglasak na opisu stvaranja uslova za privlačenje
neposrednih stranih investicija;
1.  Uvod

3
◊ Utvrditi u kojoj mjeri neposredne strane investicije doprinose, kao pozitivan faktor,
prestrukturiranju tranzicionih privreda i kakva su dosadašnja iskustva. Želim, prije
svega, analizirati karakteristike preduzeća sa stranim kapitalom, uporediti ih sa
domaćim preduzećima i ocijeniti njihov doprinos razvoju domaće privrede;
◊ Analizirati značaj, motive, metode i moguće poslijedice slovenačkih neposrednih
stranih investicija u prestrukturiranju privreda Srbije i Crne Gore.

1.3.   Hipoteza

Uzimajući u obzir kompleksnost problema i predmeta istraživanja, moguće je
postaviti hipotezu da slovenačke neposredne strane investicije mogu imati značajnu ulogu
u procesu transformacije privreda Srbije i Crne Gore kroz podsticanje njihovog
proizvodnog potencijala i izvoza. Polazim od činjenica da je Srbiji i Crnoj Gori potreban
strani kapital, da postoji interes od strane slovenačkih preduzeća za neposredne strane
investicije na tom području kao i da će te investicije vjerovatno biti temelj buduće
bilateralne ekonomske saradnje. Takvu hipotezu podupiru brojni argumenti, među kojima
treba posebno istaći djela poznatih autora, iskustva iz tranzicionih država i realna
dešavanja kojih smo svjedoci. Pokazaću da, vremenom, investicioni pristup dobija na
značaju u poređenju sa trgovinskim pristupom. Pokazaću da postoje indikacije da pri
investicionom načinu ulaska sve više dobijaju na značaju proizvodni motivi [tj. (1)
proizvodnja poluproizvoda i sastavnih djelova, koji će se izvoziti nazad u matično
preduzeće, (2) proizvodnja za lokalno tržište ili (3) proizvodnja za izvoz u treće države] a
sve manje trgovinski motivi (tj. podsticanje prodaje finalnih proizvoda matičnog
preduzeća). Sa time bi slovenačke neposredne strane investicije u Srbiji i Crnoj Gori
uticale na povećanje lokalne proizvodnje i na povećanje izvoza u Sloveniju i treće države.
Na taj način slovenačke neposredne strane investicije mogu značajno doprinijeti
poboljšanju trgovinskog bilansa Srbije i Crne Gore i predstavljati pozitivan faktor pri
prestrukturiranju privrede i podsticanju privrednog rasta u Srbiji i Crnoj Gori.

1.4.  Metodologija

Magistarski rad se oslanja na različite naučne metode: indukcija i dedukcija, analiza i
sinteza, dokazivanje i opovrgavanje, deskripcija, komparacija, kompilacija, statistički i
istorijski metod.

1.5.  Struktura rada

Strukturu ovog rada, na osnovu prethodno iznijetih: problema i predmeta
istraživanja, postavljene hipoteze i ciljeva istraživanja; čini pet međusobno povezanih
djelova.
1.  Uvod

4
U prvom dijelu, Uvodu, formulisan je problem i predmet istraživanja, postavljena
hipoteza, navedeni ciljevi istraživanja i naučne metode koje su korišćene u radu, te je
obrazložena struktura rada.
U drugom dijelu, s naslovom Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj
Gori, dao sam opis društveno-političkog ambijenta i osnovnih ekonomskih indikatora u
Srbiji i Crnoj Gori. Takođe, opisao sam investicionu klimu u Srbiji i Crnoj gori.
Treći dio, koji ima naslov Uloga NSI u tranzicionim državama, sadrži bliže
određivanje pojma neposrednih stranih investicija, njihovo teorijsko tumačenje kao i
analizu doprinosa neposrednih stranih investicija u prestrukturiranju tranzicionih evropskih
privreda.
U četvrtom dijelu, koji nosi naslov Slovenačke neposredne investicije na području
Srbije i Crne Gore i koji predstavlja najvažniji dio, analizirao sam ekonomsku saradnju
Srbije i Crne gore sa Slovenijom, načine ulaska slovenačkih preduzeća na tržišta Srbije i
Crne Gore, njihove investicione motive kao i moguće koristi za Srbiju i Crnu Goru od
slovenačkih neposrednih investicija.
Peti dio se odnosi na Zaključak u kome rezimiram prethodni rad.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

5
2. Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

Iza Srbije i Crne Gore je decenija društveno-ekonomskog nazadovanja. Zbog
ekonomskih sankcija, ratova, nesređenih unutrašnjih prilika ambijent za privlačenje
neposrednih stranih investicija je bio izuzetno nepovoljan. Međutim, poslijednjih godina na
djelu su promjene u društvu koje bude nadu da će se možda uhvatiti korak sa razvijenim
svijetom i stvoriti klima da strani investitori ulože svoj kapital.
Cilj mi je da u ovom poglavlju opišem prilike koje su vladale i koje trenutno vladaju
na privrednom području Srbije i Crne Gore. Pri tome je naglasak na opisu stvaranja uslova
za privlačenje neposrednih stranih investicija.

2.1. Opis društveno-političkog ambijenta

Srbija i Crna Gora su međunarodno priznate kao države na Berlinskom kongresu
1878. godine. Nakon završetka prvog svjetskog rata 1918. godine postaju dio Kraljevine
Srba, Hrvata i Slovenaca (od 1929. godine Kraljevina Jugoslavija). Republike u
Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji postaju nakon završetka drugog
svjetskog rata. Po raspadu SFRJ osnivaju 1992. godine Saveznu Republiku Jugoslaviju.
Beogradskim sporazumom u martu 2002. godine odlučile su da promijene karakter i ime
svoje zajednice, što je i realizovano usvajanjem Ustavne povelje u februaru 2003. godine i
formiranjem državne zajednice Srbija i Crna Gora. U mom daljem radu skoncentrisaću se,
u opisivanju društveno-ekonomskih prilika, samo na period u zadnjih desetak godina
SR Jugoslavija je nastala 27. aprila 1992. godine po raspadu bivše SFRJ. Po
političkoj organizovanosti je bila federativna država i sačinjavale su je dvije republike
Srbija i Crna Gora. U desetogodišnjem periodu njenog postojanja mnogobrojni faktori
(prije svega ratovi, ekonomske sankcije, politička izolacija, neodrživa ekonomska i
finansijska politika, deindustrijalizacija, razmah sive ekonomije itd.) doprinijeli su njenom
ukupnom društveno-ekonomskom nazadovanju. Crna Gora je od 1998. godine počela sa
sprovodjenjem ekonomskih reformi na svojoj teritoriji a Srbija tek od kraja 2000. godine
kada je promijenjena vlast. Od te promjene vlasti u Srbiji otpočeo je proces ponovnog
uključivanja Srbije i Crne Gore u međunarodne institucije i organizacije. SR Jugoslavija je
26. oktobra 2000. godine postala članica Pakta za stabilnost  Jugoistočne Evrope, 2.
novembra 2000. je postala članica Ujedinjenih nacija, 27. novembra 2000. godine postaje
članica OEBS-a, 14. decembra 2000. članica EBRD-a, 20. decembra 2000. članica
Međunarodnog  monetarnog  fonda, 11. juna 2001. članica Banke za međunarodna
poravnanja. Na političkom planu, najveću teškoću za uključivanje Srbije i Crne Gore u
međunarodnu zajednicu predstavlja uslovljavanje punom saradnjom sa Međunarodnim
tribunalom za ratne zločine na prostoru bivše Jugoslavije u Hagu (to se prije svega odnosi
na Srbiju). Ta (ne)saradnja je jedan od glavnih razloga što Srbija i Crna Gora još nisu u
potpunosti uključene u međunarodnu zajednicu. Zbog političkih razloga, takođe, još
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

6
uvijek nisu potpisale npr. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju sa EU, koji je veoma
značajan akt sa stanovišta težnje Srbije i Crne Gore da jednog dana postanu članica EU.
U martu 2002. godine je, uz posredovanje EU, potpisan Beogradski sporazum, kojim
se predviđa rekonstrukcija savezne države i revizija saveznog Ustava. Tim sporazumom,
odnosno Ustavnom poveljom koja je usvojena u februaru 2003. godine, predviđa se znatno
smanjenje nadležnosti na saveznom nivou i formiranje državne zajednice sa nazivom
Srbija i Crna Gora. Potreba za formiranjem nove državne zajednice Srbije i Crne Gore je
poslijedica činjenice da federacija, poslijednjih nekoliko godina, nije funkcionisala na
odgovarajući način. Republike su, u stvarnosti, imale veću moć nego federacija zato što su
zadržale neke nadležnosti koje bi, po Ustavu, trebale da pripadaju saveznom nivou.
Vladajuća koalicija u Crnoj Gori još od 1998. godine nije učestvovala u obavljanju većine
funkcija na saveznom nivou a od saveznih izbora 2000. godine, na kojima nije učestvovala,
u potpunosti. Crna Gora je od 1999. godine vremenom u cjelini izdvojila svoj monetarni,
spoljnotrgovinski, carinski i fiskalni sistem. Praktično, jedina institucija koja je ostala
zajednička bila je vojska. U takvoj situaciji nametala su se dva riješenja: da se ide na
potpunu nezavisnost kojom bi republike postale  međunarodno priznate države ili da se
pristupi redefinisanju odnosa Srbije i Crne Gore unutar zajednice. Razlozi koji su uticali da
se izabere drugo riješenje su, prije svega, bili: podijeljenost stanovništva Crne Gore po
pitanju nezavisnosti; pritisak međunarodne zajednice, prije svega EU, da ne dođe do
razdvajanja iz straha od sukoba koji su karakterisali područje bivše Jugoslavije u
poslijednjoj deceniji; neriješeno pitanje statusa Kosova; plan EU da dođe do približavanja
svih država zapadnog Balkana kako bi jednog dana skupno ušli u EU itd.
Kosovo se nalazi pod civilnom (UNMiK) i vojnom (KFOR) kontrolom Ujedinjenih
nacija od juna 1999. godine, u skladu sa Rezolucijom 1244 Savjeta bezbjednosti  UN.
Nakon izbora u novembru 2001. godine, UN su dio svojih nadležnosti prenijele na
novoizabrane kosovske institucije. Rešavanje statusa Kosova je odloženo na neodređeno
vrijeme dok se za to, po mišljenju međunarodne zajednice, ne stvore odgovarajući uslovi
(koji se, prije svega, odnose na demokratizaciju društva, povratak izbjeglih lica, pravne
reforme itd). Zbog odsustva vlasti Republike Srbije odnosno SR Jugoslavije sa područja
Kosova od NATO intervencije iz 1999. godine, praktično je nemoguće izmjeriti i uključiti
ekonomske i društvene pokazatelje na Kosovu u agregatne pokazatelje na nivou Srbije. To
je i razlog što se od 1999. godine prikazuju podaci na nivou Srbije i Crne Gore bez
Kosova.

2.2. Osnovni ekonomski indikatori

Srbija i Crna Gora spadaju u red najmanje razvijenih evropskih država. To je
poslijedica, prije svega, dešavanja u zadnjoj deceniji. Naime, dok se većina bivših
socijalističkih država početkom devedesetih usmjerila na transformaciju svojih privreda
prilagođavajući ih tržišnom načinu privređivanja, Srbija i Crna Gora su suštinski takve
promjene počele izvoditi tek deset godina kasnije. U takvim okolnostima, privreda nije u
stanju da sama funkcioniše bez strane pomoći odnosno bez priliva stranog kapitala.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

7

Tabela 1: Srbija i Crna Gora: Odabrani ekonomski indikatori, 1992-2001

1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
19991
20001
20011
Stanovništvo
(u milionima)
10.448
10.482
10.516
10.547
10.577
10.597
10.615
8.372
8.342
8.326
BDP
(milioniUSD)
18696
13169
14285
15285
16477
18146
18212
10376
8100
10500
Rast BDP-a (%)
-27.9
-30.8
2.5
6.1
5.9
7.4
2.5
-21.9
6.4
6.2
BDP/stanovniku
( USD )
1789
1256
1358
1449
1558
1712
1715
976
971
1261
Rast industrijske
proizvodnje (%)
-22.0
-37.3
1.3
3.8
7.6
9.5
3.6
-23.1
10.9
0.0
Stopa
nezaposlenosti
(%)

23.1
23.3
24.6
25.7
25.9
26.8
27.9
28.4
27.5
Rast potrošačkih
cijena (troškovi
života,%)
8926.4

3.3
78.6
91.5
21.6
29.9
44.9
86.5
89.2
Rast
proizvođačkih
cijena u industriji
(%)
8993.0

8.0
57.7
90.1
19.5
25.5
44.2
106.5
85.1
Prosječne
mjesečne neto
plate (USD)

105.3
125.0
100.9
69.3
58.3
83.5
Ukupan izvoz
(fob,milioniUSD)
2539

2018
2677
2858
1498
1723
1903
Izvoz-Crna Gora
(fob,milioniUSD)
94

97
140
129
123
161
232
Izvoz-Srbija
(fob,milioniUSD)
2354

1918
2531
2723
1369
1558
1671
Ukupan uvoz
(cif,milioniUSD)
3859

4119
4826
4849
3296
3711
4837
Uvoz-Crna Gora
(cif,milioniUSD)
154

259
301
335
358
355
507
Uvoz-Srbija
(cif,milioniUSD)
3412

3826
4503
4475
2881
3330
4330
1  Podaci za 1999., 2000. i 2001. godinu ne uključuju Kosovo i Metohiju
Izvor: WIIW Database, Savezni zavod za statistiku, Narodna banka Jugoslavije i OECD Economic Survey:
Federal Republic of Yugoslavia-Economic Assessment 2002.

Srbija i Crna Gora ne samo da zaostaju po ekonomskim pokazateljima za razvijenim
državama, već isto tako i u odnosu na većinu ostalih tranzicionih država1.

1   Pogledati prilog A (tabele 1A i 7A).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

8
2.2.1. BDP i proizvodnja

U ekonomiji zajedničke države dominira Srbija dok Crna Gora učestvuje u ukupnom
društvenom proizvodu2 sa oko 7 % (IMF, 2002a, str.5). To je i razlog zbog čega se podaci,
koje navodim za Srbiju i Crnu Goru, uglavnom odnose na Srbiju pa ću pokušati, tamo gdje
je to moguće, da prikažem i podatke koji se odnose na Crnu Goru. Ako se osvrnemo na
proteklu deceniju, vidimo da sadašnji BDP iznosi samo oko 50 % od onoga koji je bio
ostvaren 1990. godine (slika 1). Uzroke za tu činjenicu treba tražiti, prije svega, u  raspadu
SFRJ, ratovima i sankcijama koje su bile uvedene prema SR Jugoslaviji. Sa BDP po
stanovniku od 1260 USD u 2001. godini, Srbija i Crna Gora se svrstavaju u red slabije
razvijenijih država a kao ilustraciju toga o kakvom ekonomskom krahu se radi valja
navesti procjenu Gligorova da je SR Jugoslavija u 1999. godini trebala da ima, da su ostali
odnosi u bivšoj Jugoslaviji onakvi kakvi su bili 1989. godine, BDP po stanovniku između
5000 i 6000 USD (Gligorov, Astrov, Christie, 2001, str. 7). Posle okončanja rata na
Kosovu došlo je do relativnog oživljavanja ekonomije s tim da je rast bruto društvenog
proizvoda u 2000. i 2001. godini iznosio oko 6 %. Rast u 2000. godini je prouzrokovan
rastom industrijske proizvodnje od 11 % koja je sa tim rastom dostigla 85 % od svog nivoa
iz 1998. godine (rast industrijske proizvodnje je bio široko zasnovan, sa nešto većom
koncentracijom u tekstilnoj, metalnoj, hemijskoj industriji i industriji plastike), dok je u toj
godini poljoprivreda stagnirala zbog loših vremenskih uslova. Rast društvenog proizvoda u
2001. godini je poslijedica, prije svega, dobre žetve u poljoprivredi a industrijska
proizvodnja je stagnirala. U prvih devet mjeseci 2002. godine ostvaren je skroman rast
industrijske proizvodnje od 1,3 % u odnosu na isti period 2001. godine. Oporavak
industrijske proizvodnje je dosta anemičan iz razloga što taj sektor izgleda još nije spreman
da se prilagodi na smanjene subvencije, restriktivan dostup do kredita i veliku
konkurenciju iz uvoza. Za 2002. i 2003. godinu predviđa se da će rast društvenog
proizvoda biti nešto niži kao poslijedica toga da su se promjene u ekonomskoj politici
usporile i iskomplikovale. U ukupnoj industrijskoj proizvodnji Srbije prerađivačka
industrija čini 75 %, proizvodnja i distribucija električne energije, gasa i vode 20 % i
vađenje ruda i kamena 5 %. Najvažnije grane u prerađivačkoj industriji su proizvodnja
prehrambenih proizvoda i pića 20 %, proizvodnja hemikalija i hemijskih proizvoda 9,5 %,
proizvodnja osnovnih metala 5,74 %, proizvodnja artikala od nemetalnih minerala 5,49 % i
proizvodnja tekstilnih prediva i tkanina 4,11 % (Savezni zavod za statistiku i Privredna
komora Srbije).

2  Kada govorim o bruto društvenom proizvodu koji sam u mom radu označavao sa BDP, onda time ne
mislim na GDP (Gross Domestic Product) već na GMP (Gross Material Product). Naime, BDP odnosno
GMP predstavlja ostatak socijalističkog koncepta nacionalnih računa koji kao agregatni pokazatelj aktivnosti
domaće ekonomije upotrebljava Savezni zavod za statistiku i većina institucija u Srbiji i Crnoj Gori. Prema
tumačenju OECD-a, GMP se razlikuje od GDP-a jer ne uključuje određene aktivnosti iz sektora usluga a
takođe ne uzima u obzir i sivu ekonomiju. Neke institucije u Srbiji i Crnoj Gori kao i Međunarodni monetarni
fond su pokušavali da na osnovu tih podataka izračunaju stvarni GDP, međutim tačnost i realnost takvih
izračuna je dosta upitna. Tako npr. rast GDP-a u 2000. i 2001. godini po tim izračunima iznosi 5 odnosno 5,5
% (OECD, 2002, str. 79).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

9
Crnogorska industrija takođe bilježi veliki pad u zadnjoj deceniji i u 2001. godini
industrijska proizvodnja iznosila je oko 59 % od nivoa iz 1990. godine sa tendencijama
daljega pada. Tako je u prvih osam mjeseci 2002. godine industrijska proizvodnja u Crnoj
Gori opala za 5,6 % u odnosu na isti period 2001. godine što je poslijedica štrajka u pivari
u Nikšiću, remonta hidroelektrana i termoelektrane kao i rudnika uglja u Pljevljima. Inače
u Crnoj Gori prerađivačka industrija čini 68 %, proizvodnja električne energije, gasa i vode
23 % a vađenje ruda i kamena 9 % ukupne industrijske proizvodnje. Ukupna industrijska
proizvodnja čini oko 35 % crnogorskog bruto društvenog proizvoda u 2001. godini
(MONET, okt. 2002, str. 10)3.

Slika 1:  Industrijska proizvodnja i BDP u Srbiji i Crnoj Gori, 1990-2001 (Indeks, 1990=100)
30
40
50
60
70
80
90
100
110
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
Industrijska proizvodnja
BDP

Izvor: Savezni zavod za statistiku (Statistički godišnjak Jugoslavije 2001, Mjesečni Indeks Saveznog zavoda
za statistiku - različita izdanja).

Struktura  BDP-a se, takođe, promijenila u prethodnoj deceniji sa padom učešća
prerađivačke industrije i rudarstva i povećanjem učešća poljoprivredne proizvodnje u
društvenom proizvodu (tabela 2), odnosno može se reći da je prisutan trend
deindustrijalizacije4. Takva dešavanja su poslijedica težnje prethodne vlasti u Srbiji da, u
uslovima međunarodne izolacije i ratova, država mora biti sposobna da proizvede dovoljno
hrane kako ne bi zavisila od drugih. Takođe, sa druge strane, industrijski proizvodi nisu se
mogli, zbog sankcija ili nedovoljnog kvaliteta, prodati u inostranstvu a domaće tržište je
bilo nedovoljno da bi se samo na bazi njega obezbijedila sredstva za razvoj.
Predimenzionirani industrijski kapaciteti, veliki broj zaposlenih, loše upravljanje u
industrijskim preduzećima i njihova nekonkurentost na svjetskom tržištu zahtijevali su da

3   Prikaz kretanja BDP-a i industrijske proizvodnje u Crnoj Gori pogledati u prilogu A (slike 1A i 2A).
4   Prikaz stanja u pojedinim privrednim sektorima pogledati u prilogu B.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

10
se priđe procesu njihovog prestrukturiranja. Riješenje je obično nalaženo u tome da se
gigantska preduzeća podijele na manje samostalne jedinice, koje su se potom na različite
načine, manje ili više uspješno, privatizovale. Mnoga od industrijskih preduzeća se nalaze
u začaranom krugu iz kojeg je teško izaći. Neiskorišćeni i zastareli kapaciteti (prosječna
starost mašina je oko 17 godina) kao i viškovi zaposlenih opterećuju proizvodnju visokim
troškovima. Mogućnost njihovog oporavka je, vjerovatno, u povezivanju sa poznatim
svjetskim proizvođačem iz iste grane. Sa druge strane, postoji određen broj preduzeća koja
posjeduju dobar upravljački kadar i proizvodni program, tako da bi, ako bi raspolagala sa
dodatnim kapitalom, mogla da postanu konkurentna. U njihovom slučaju bi prodaja akcija
finansijskim investitorima mogla da bude povoljnije riješenje od prodaje strateškom kupcu.

Tabela 2: Struktura BDP-a Srbije i Crne Gore (%)

1 – Podaci ne uključuju Kosovo i Metohiju
2 – Samo elekt. energija i voda
Izvor: Savezni zavod za statistiku i OECD.

2.2.2. Nezaposlenost

Nezaposlenost u Srbiji i Crnoj Gori je, vjerovatno, pokazatelj koji je najteže precizno
izračunati. Naime, nije samo riječ o neadekvatnoj metodologiji mjerenja već i teškoćama
utvrđivanja nezaposlenosti u stvarnom životu. Mnogi se vode kao zaposleni, a u stvari
nikad i ne dolaze na posao već obavljaju neke druge aktivnosti (prije svega u sivoj
ekonomiji). Sa druge strane, mnogi su stvarno i zaposleni ali nisu prijavljeni (da se ne bi
plaćali na njih porezi i doprinosi). Iz tabele 1 (str. 7) je moguće vidjeti da se u zadnjoj
deceniji povećavala stopa nezaposlenosti. Nasuprot mnogim drugim tranzicionim
državama, registrovana nezaposlenost je mnogo veća nego nezaposlenost koja je mjerena
kroz određene analize tržišta rada (rađene na osnovu upustava Svjetske organizacije rada).
Dok se zvanična stopa nezaposlenosti kreće iznad 25 %, analize pokazuju da je stvarno
nezaposleno samo pola od tog broja. To je poslijedica činjenice da status nezaposlenosti na
birou rada donosi određene koristi (npr. besplatne zdravstvene usluge), tako da se veliki

19891
20001
Bruto Društveni Proizvod
100.0
100.0
Poljoprivreda, lov, šumarstvo i ribolov
16.6
23.3
Prerađivačka industrija i rudarstvo
47.5
34.9
Proizvodnja elek.energije, gasa i vode2
3.52
2.3
Građevinarstvo
6.1
6.2
Trgovina i opravke
12.6
17.2
Saoraćaj, skladištenje i veze
6.2
10.3
Ostalo
7.7
5.8
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

11
broj radnika koji su nezvanično zaposleni prijavljuju kao zvanično nezaposleni (OECD,
2002, str. 21).

2.2.3. Cijene

Srbiju i Crnu Goru je u devedesetim karakterisao izuzetno visok rast cijena
potrošačkih i industrijskih proizvoda. Naročito je bila fatalna 1993. godina kada ja
zabilježena jedna od najvećih hiperinflacija u svjetskoj istoriji. U 1994. godini je stvoren
tzv. Avramovićev stabilizacioni program kojim se vezao kurs dinara za njemačku marku i
koji je dao određene rezultate u pogledu stabilnosti cijena. Međutim, efekti programa su
kratko trajali jer u zemlji nije postojala politička volja da se izvedu reforme.
Tek u 2001. i 2002. godini učinjeni su veći napori na suzbijanju inflacije. U Srbiji je
Narodna banka Jugoslavije, iako formalno zadržavajući klizajući devizni kurs (managed
floating), od oktobra 2000. godine praktično čvrsto vezala dinar prvo za njemačku marku
(30 dinara za 1 DEM) a zatim i za euro (60 dinara za 1€) uz istovremene intervencije na
novčanom tržištu i  kontrolu emitovanja novca. Time je uspijela da suzbije inflatorna
očekivanja i očekivanja promjene deviznoga kursa. Dinar je 15. maja 2002. godine od
strane Međunarodnog  monetarnog  fonda proglašen konvertibilnom valutom. Po procjeni
Narodne banke Jugoslavije inflacija u Srbiji u 2002. godini je iznosila nešto manje od 15
%, što je bolji rezultat nego što je bilo planirano (20 %). Takvo čvrsto vezivanje dinara, sa
druge strane, je dovelo do određenog nezadovoljstva jednog dijela privrednika, naročito
onih koji izvoze svoje proizvode. S obzirom da je ipak inflacija u Srbiji mnogo veća od
one u euro zoni, politika NBJ u održavanju nominalne stabilnosti deviznog kursa
rezultirala je u realnoj apresijaciji deviznog kursa od oktobra 2000. godine. Ako to
povežemo sa povećanjem deficita u tekućem računu, onda se javljaju predlozi da NBJ
devalvira dinar u cilju povećanja spoljne konkurentnosti. Veliko je pitanje šta je pravilno
da se uradi, čini se da je možda najbolje da se postepeno ide na blagu nominalnu
depresijaciju kako bi se realni sektor pomogao u prilagođavanju na ekonomske šokove.
Crna Gora je praktično u potpunosti odvojila svoj monetarni sistem od Narodne
banke Jugoslavije prihvatajući u novembru 1999. godine njemačku marku kao paralelnu
valutu dinaru a zatim godinu dana kasnije i kao jedinu zvaničnu valutu u Crnoj Gori (u
2002. godini euro). Prema procjeni Centralne banke Crne Gore inflacija u 2002. godini je
bila nešto manja od 10 %, što je znatno više nego u zemljama Evropske  unije koje imaju
istu valutu (sa takvom procjenom inflacije se ne slažu mnoge druge institucije a naročito
građani u Crnoj Gori koji smatraju da je inflacija bila veća).

2.2.4. Plate

Kao što se može vidjeti iz tabele 1 (str. 7), prosječne zarade u Srbiji i Crnoj Gori su
se odlikovale varijacijama koje su bile poslijedica nepovoljnih društveno-ekonomskih
faktora. Početkom devedesetih (do 1996. godine) bilo ih je uopšte teško izračunati zbog
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

12
izuzetno visoke inflacije. Za vrijeme hiperinflacije ljudi bi, čim prime platu, odlazili da je
zamijene u neku stranu konvertabilnu valutu, jer bi njihova plata samo nekoliko sati
kasnije već izgubila 20-30 % svoje realne vrijednosti. U zadnjih deset godina prosječnom
platom se nisu mogle podmiriti osnovne životne potrebe, što je uslovilo da ljudi izvor svoje
egzistencije pronađu van svoje osnovne djelatnosti (prije svega u sivoj ekonomiji). To je
jedan od razloga zbog čega je danas kupovna moć u Srbiji i Crnoj Gori znatno veća nego
što bi realno trebalo da proizlazi iz samih plata (Pinterič, 2002, str.34). Recimo, u Crnoj
Gori teško možete pronaći fizičke radnike da rade u berbi grožđa, da služe turiste kao
sezonski radnici ili da grade puteve. To govori da ljudi ipak imaju neki izvor prihoda koji
im omogućava da ne moraju da rade najteže poslove. Inače, prosječne zarade su se u
zadnjih nekoliko godina odlikovale većim realnim rastom (u Crnoj Gori od 1998. godine, u
Srbiji od početka 2001. godine), tako da su u 2002. godini dostigle prosjek država iz
okruženja (izuzev Mađarske i Hrvatske). Prosječna mjesečna zarada u Srbiji je u junu
2002. godine iznosila nešto više od 140 € (Savezni zavod za statistiku). Najbolje plaćeni
radnici su u finansijskom posredovanju, proizvodnji električne energije, vađenju ruda i
saobraćaju. Prosječna mjesečna plata u junu 2002. godine u Crnoj Gori je bila 119 €
(podaci crnogorskog Zavoda za statistiku). Većina mjesečnih zarada u Crnoj Gori se kreće
između 100 € i 200 € (oko 66 %),  17 % između 200 € i 300 €,  15 % do 100 €  i samo 2 %
preko 300 €. Uzimajući u obzir koliko se različita zanimanja plaćaju, vidi se da ne postoji
podsticaj da ljudi steknu veći stepen obrazovanja. Npr. nema ljekara koji zarađuju više od
300 € mjesečno, dok sa druge strane 40 % vozača zarađuje više od 200 € mjesečno
(MONET, okt. 2002, str. 25). Najviše plaćeni poslovi u Crnoj Gori su u finansijskom
posredovanju, proizvodnji električne energije, državnoj upravi, socijalnom i zdravstvenom
osiguranju i obrazovanju (MONET, jul 2002, str. 22).

2.2.5. Devizne rezerve

 U zadnjih nekoliko godina Narodna banka Jugoslavije je uspjela značajno da poveća
nivo deviznih rezervi. Rast deviznih rezervi je poslijedica više faktora: mjenjačkih poslova
i obnovljene tražnje za dinarima, priliva deviza od građana iz inostranstva, pomoći iz
inostranstva i kredita međunarodnih institucija, rešavanja pitanja prethodno zamrznute
imovine Srbije i Crne Gore u inostranstvu itd.

Tabela 3: Stanje deviznih rezervi u Srbiji i Crnoj Gori  (1999-2002, krajem godine)
STANJE UKUPNIH DEVIZNIH
REZERVI
(u milionima USD)
Pokrivenost monetarnih agregata
deviznim rezervama ( u % )
DATUM
NBJ
Ovlašćene
banke
Ukupno
Dev. rezerve / M1
Dev. rezerve /
primarni novac
31.12.1999.
297,4
365,6
663,0
73,2
119,8
31.12.2000.
524,2
365,8
890,0
109,6
157,8
31.12.2001.
1.169,1
639.5
1,808.6
123,6
164,6
31.12.2002.
2.280,1
783,3
3.063,4
116,2
164,2
Izvor: Narodna banka Jugoslavije.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

13
Po podacima Narodne banke Jugoslavije devizne rezerve su u septembru 2002.
godine bile pet puta veće od prosječnog tromjesečnog uvoza.

2.2.6.  Spoljna zaduženost

Srbija i Crna Gora spadaju u red visoko zaduženih država. Najgora situacija je bila
krajem 2000. godine kada je ukupan spoljni dug iznosio oko 11,5 milijardi USD, što je
predstavljalo 143 % procijenjenog bruto domaćeg proizvoda i 453 % izvoza proizvoda i
usluga.

Tabela 4: Stanje duga Srbije i Crne Gore prema inostranstvu (procijenjeni
podaci na dan 30. septembra 2002. godine),  milioni USD
Kreditor
Dug po glavnici
Redovna
kamata
Zatezna
kamata
Ukupno
MEĐUNARODNE FINANS.
ORGANIZACIJE
3.345
65
55
3.466
  IMF
550

550
  IBRD
2.038

2.038
  IDA
163

163
  EUROFIMA
150

151
  IFC
88
65
55
207
  EIB
78

78
  Evropska zajednica - Evropska
  komisija
220

220
  EUROFOND-CEB
30

30
  EBRD
29

29
VLADE
3.053
133
78
3.264
  PARISKI KLUB
2.666
0
0
2.666
Konsolidovani dug kod
Pariskog kluba1
2.574

2.574
Krediti zaključeni posle
20.12.2000.
92

92
 OSTALE VLADE2
387
133
78
598
KOMERCIJALNE BANKE
(LONDONSKI KLUB) 3
1.372
898
148
2.418
OSTALI KREDITORI 4
687
125
301
1.114
KRATKOROČNI DUG 5
1.026

1.026
KLIRING
159
26

184
                    UKUPAN DUG
                  9.644
      1.247
582
 11.472
1  Dug prema Pariskom klubu povjerilaca konsolidovan je i utvrđeni su modeli za otplatu duga. Sa većinom
zemalja potpisan je bilateralni sporazum, osim sa Danskom, Švedskom i Rusijom sa kojima je sporazum
samo parafiran, dok sa Italijom i Japanom bilateralni pregovori još nisu završeni. Za Finsku je uzet podatak
inokreditora; sporan je iznos, kao i struktura duga.
2   Redovna i zatezna kamata obračunate su u skladu sa originalnim ugovorima.
3   Isključen dug otkupljen od strane Narodne banke Jugoslavije i drugih jugoslovenskih lica.
4 Uključen kredit od 5,5 mln USD po glavnici. Povjerilac po ovom kreditu više nije Međunarodna
investiciona banka, Moskva nego PFHC Establishment, Lihtenštajn.
5   Uključene obaveze za uvoz nafte i gasa (gotovinski poslovi), koje je MMF prikazao u okviru spoljneg
duga SR Jugoslavije i koje iznose oko 510 miliona USD.
Izvor: Narodna banka Jugoslavije.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

14
Kao rezultat činjenice da se spoljni dug godinama nije otplaćivao (zbog izopštenosti
SR Jugoslavije iz međunarodne zajednice), oko 85 % ukupne vrijednosti predstavljaju
zaostale obaveze. Nove vlasti u Srbiji i Crnoj Gori naišle su na razumijevanje u
međunarodnoj zajednici u smislu otpisivanja dijela duga koji je garantovala prethodna
vlast. Najveći uspjeh u otpisivanju duga jeste potpisivanje aranžmana o otpisu 66 % duga
prema Pariskom klubu kreditora. Takođe, vode se pregovori da se otpiše isti iznos duga i
prema Londonskom klubu (IMF, 2002, str.28).

2.2.7. Trgovinska razmjena sa inostranstvom

Ratovi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, sankcije  UN, NATO bombardovanje i
unutrašnje ekonomske slabosti su osnovni razlozi zbog kojih je robna razmjena Srbije i
Crne Gore sa inostranstvom na mnogo nižem nivou nego što je bila 1990. godine (slika 2).
Vjerovatno najveći ekonomski problem Srbije i Crne Gore je rastući deficit
spoljnotrgovinskog bilansa. Vrijednost robnog izvoza u 2002. godini je upola manja od
onoga što se izvozilo, recimo u 1991. godini kada je vrijednost izvoza iznosila 4,7 milijardi
USD, dok je uvoz prevazišao onaj iz 1991. godine (5,5 milijardi USD). Po tome, deficit
spoljne trgovine u 2002. je bio skoro pet puta veći od onog iz 1991., a učešće izvoza u
uvozu samo 38 % (cjelokupnim izvozom se u 2002. godini ne može pokriti čak ni uvoz
robe široke potrošnje koji je npr. za 400 miliona USD veći od uvoza sirovina i
reprodukcionog materijala) (Savezni zavod za statistiku).

Slika 2: Kretanje robne razmjene Srbije i Crne Gore sa inostranstvom, 1990-2001,
milioni USD
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
UVOZ
IZVOZ

Izvor: Jovičić, Zdravković, Mitrović,  2001, str.5.

2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

15
Daleke 1991. godine robni deficit je iznosio "samo" 800 miliona USD5. Robni deficit
je u 2002. godini povećan za oko 1,07 milijardi USD ili za oko 38 % (tabela 5) 6. Najveći
dio deficita se pokriva sa inostranim donacijama i kreditima, kao i iz prihoda građana iz
inostranstva, uključujući i trošenje devizne štednje građana (podaci Narodne banke
Jugoslavije). Takođe, u 2002. imamo po prvi put i značajnije učešće stranih direktnih
investicija.

Tabela 5: Platni bilans Srbije i Crne Gore, 1997-2002, milioni USD (revidirani podaci)

1997
1998
1999
2000
2001
20021
I.TEKUĆE TRANSAKCIJE-saldo
-1279
-660
-715
-339
-648
-1731
1.Saldo robne razmjene (1.1.-1.2.)
-2070
-1816
-1619
-1788
-2834
-3908
1.1.Izvoz robe
2756
3033
1676
1923
2003
2412
1.2.Uvoz robe
-4826
-4849
-3295
-3711
-4837
-6320
2.Saldo usluga (2.1.-2.2.)
456
493
228
331
417
272
2.1.Prihodi
818
914
471
624
740
809
2.2.Rashodi
-362
-421
-243
-293
-323
-537
3.Saldo roba i usluga (3.1.-3.2.)
-1614
-1323
-1391
-1457
-2417
-3636
3.1.Izvoz
3574
3947
2147
2547
2743
3221
3.2.Uvoz
-5188
-5270
-3538
-4004
-5160
-6857
4.Faktorski transferi (kamate),neto
25
8
8
-1
-26
-96
5.Tekući transferi,neto
310
655
668
848
1204
1505
6.Bespovratni transferi
0
0
0
271
591
496
II.KREDITNO FINANSIJSKE
TRANSAKCIJE-saldo
1162
181
117
363
1117
2243
1.Strane direktne investicije
740
113
112
50
165
475
2.Korišćenje srednjeročnih i dugoročnih
kredita
128
50
29
245
253
689
3.Otplate glavnice duga po
srednjeročnim i dugoročnim kreditima
-74
-25
-17
-11
-33
-43
4.Kratkoročni krediti i depoziti-neto
229
-35
-37
30
-28
0
5.Ostali kapitalni tokovi,neto
139
78
30
49
760
11222
III.GREŠKE I PROPUSTI
99
364
487
203
296
7433
IV:UKUPAN BILANS
-18
-115
-111
227
765
1255
V.FINANSIRANJE (promjene
deviznih rezervi)
18
115
111
-227
-765
-12554
1  Procjena
2  Obuhvaćena nova devizna štednja, odloženo plaćanje uvoza nafte i gasa, dio mjenjačkih poslova, avansi po
osnovu izvoza i drugo.
3  Pored standardnih grešaka, obuhvaćen i robni deficit Crne Gore, robni uvoz stanovništva, trgovinski krediti
i međuvalutne promjene.
4  Sa kreditima MMF-a.
Izvor: Narodna banka Jugoslavije

Najznačajniji spoljnotrgovinski partneri Srbije i Crne Gore su Italija i Bosna i
Hercegovina u izvozu odnosno Rusija i Njemačka u uvozu [tabela 6 i slika 7 (str. 48)].
Najznačajniji porast izvoza u 2002., relativno gledajući u odnosu na 2001., ostvaren je u
razmjeni sa Slovenijom, dok je najveći porast uvoza u istom periodu ostvaren iz Švedske

5  U 1990. godini Srbija i Crna Gora su uvezle robu za rekordnih 7,5 milijardi USD, ali je i izvoz bio
rekordan sa vrijednošću od 5,8 milijardi USD. Te godine je učešće uvoza robe široke potrošnje u ukupnom
uvozu iznosilo 23,5 % a uvoza opreme 13 %. U 2002. godini učešće uvoza robe široke potrošnje u ukupnom
uvozu je oko 46 % a uvoza opreme 12 % (procjena Saveznog zavoda za statistiku).
6   Prikaz platnog bilansa Crne Gore pogledati u prilogu A (tabela 2A).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

16
(Slovenija na drugom mjestu). Iz tih podataka je vidljivo da Slovenija predstavlja
spoljnotrgovinskog partnera  Srbije i Crne Gore sa kojim se ostvaruje najveći porast robne
razmjene. Pri tome se iz Slovenije uvoze većinom proizvodi visokog stepena prerade dok
se u Sloveniju izvoze uglavnom primarni proizvodi.

Tabela 6: Najznačajnije zemlje u robnom izvozu Srbije i Crne Gore, 2001-2002,
milioni USD

2001
2002
Indeksi
Ukupan izvoz
1903
2275
119.5
1.BiH (sa RS)
249
331
133.1
2.Italija
312
330
105.9
3.Njemačka
231
243
105.1
4.Makedonija
177
207
117.2
5.Švajcarska
160
170
106.6
6.Rusija
80
91
114.1
7.Grčka
63
83
131.7
8.Slovenija
41
82
200.0
9.Mađarska
65
79
121.6
10.Austrija
34
65
191.4
                     Ukupno (1.-10.)
1410
1681
119.2
                  % u ukupnom izvozu
74.1
73.9

Ostale zemlje
491
594
121.0
Izvor: Narodna banka Jugoslavije.

Gledano po privrednim granama, najveće učešće u robnoj razmjeni (2002. godina)
ima prerađivačka industrija (89,6 % u izvozu; 76,1 % u uvozu) (tabela 7).
Gledano po proizvodima, najviše se uvoze nafta i naftni derivati, tekstil i
automobili; dok se najviše izvoze obojeni metali (aluminijum), povrće i voće (maline) i
odjeća.

Tabela 7: Struktura robne razmjene Srbije i Crne Gore sa inostranstvom po granama,
2001-2002, milioni USD, zaokružene vrijednosti
Izvoz
Uvoz

2001
2002
Indeksi
2001
2002
Indeksi
Ukupno
1903
2275
119.5
4837
6320
130.7
I. Poljoprivreda, šumarstvo i lov
51
141
276.5
211
201
95.5
II. Ribarstvo
2
3
145.4
19
23
122.1
III. Vađenje rude i kamena
21
14
68.1
587
748
127.5
IV. Prerađivačka industrija
1776
2039
114.8
3635
4809
132.3
V. Proizvodnja elektr.energije,
gasa i vode
2
24

89
195
218.6
VI. Poslovi sa nekretninama,
iznajmljivanje
1
1
115.4
2
1
79.4
VII. Druge komunalne društvene
i lične usluge

162.8
1
1
138.9
VIII. Nerazvrstano
50
52
104.4
294
341
115.8
Izvor: Narodna banka Jugoslavije.

Može se reći da osnovni uzrok deficita nije visoki uvoz, već prije svega mali izvoz. I
pored konstantnog rasta izvoza u periodu 2000-2002, stvarni efekti su neznatni: izvoz u
2002. godini bio je manji od ostvarenog u 1997. godini. Jedan dio izvoznika u Srbiji smatra
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

17
da je problem u deviznom kursu. Naime, od početka 2001. do kraja 2002. godine cijene na
malo su znatno povećane, dok je ukupna korekcija deviznog kursa bila svega oko 5 %
(Narodna banka Jugoslavije). Međutim, prije će biti da je problem u nedostatku
konkurentne proizvodnje. Privreda Srbije i Crne Gore je  na stranom tržištu nekonkurentna
iz nekoliko razloga, od kojih ću navesti samo dva. Prvi je neadekvatna struktura preduzeća,
što je naslijeđeno još iz bivše Jugoslavije (nema dovoljno specijalizovanih preduzeća).
Drugo, Srbija i Crna Gora nemaju nekih većih komparativnih prednosti u odnosu na
evropsko tržište. Recimo, analiza otkrivenih komparativnih prednosti sugeriše da Srbija
ima potencijal za rast izvoza  poljoprivrednih (povrće i voće) i tekstilnih proizvoda, što je
njena nesreća jer je tržište EU upravo ostalo najviše zaštićeno u ove dvije oblasti (OECD,
2002, str. 76). Praktično čitav crnogorski izvoz se zasniva na aluminijumu, pa se postavlja
pitanje šta će se desiti, recimo, ako dođe do značajnijeg dugoročnijeg pada cijene
aluminijuma. Ako se izvrši poređenje sa 1989. godinom, na prvi pogled izgleda da su
sektori, u kojima je Srbija i Crna Gora imala komparativne prednosti, isti kao i danas a
približno je slično i sa onima u kojima nije postojalo komparativnih prednosti (osim
životinjskih i biljnih ulja i masti). Međutim, u svim konkurentnim sektorima je 1989.
godine postojao suficit u razmjeni, dok to danas više nije slučaj. Glavna područja SMTK7 u
kojima se ispoljavaju komparativne prednosti su obojeni metali, odjeća, povrće i voće,
proizvodi od kaučuka i obuća, a glavna područja u kojima Srbija i Crna Gora je
nekonkurenta su nafta i naftni derivati, predivo, tkanine i tekstilni proizvodi, gas i drumska
vozila (Štimac et al., 2001, str. 5)8.

2.2.8. Očekivanja

Na kraju ovog dijela, dao sam prikaz očekivanja u 2003. godini. Iz tabele 8 je
vidljivo da se očekuje veći rast BDP-a nego što je bio u 2002. godini. Takva prognoza se
bazira na rastu industrijske proizvodnje, privlačenju većeg iznosa neposrednih stranih
investicija i smanjivanju javne potrošnje. Takođe, očekuje se da će u izvjesnoj mjeri
smanjiti inflacija i budžetski deficit u odnosu na ovu godinu, povećati izvoz a uvoz ostati
na približno istom nivou, kao i da će se smanjiti spoljni dug na bazi realizacije otpisa od
strane Pariskog kluba i drugih povjerilaca. Navedenu prognozu ključnih ekonomskih
parametara možda bi bilo i moguće ostvariti kada bi stvari zavisile samo od ekonomije i
privrednika. Međutim, u Srbiji i Crnoj Gori i dalje politika i političari imaju primat, i to ne
samo kada su u pitanju opštedruštveni tokovi, već i kada su u pitanju čisto ekonomski
odnosi u društvu. Kada dođe do sukoba između pojedinih političkih stranaka, to se
odražava na to da oni taj svoj sukob prenose i na odluke koje se tiču ekonomije. Pri tome,
taj prije svega politički sukob, koji je poslijedica različite političke pripadnosti, se toliko
raširi da u pitanje dođe samo ostvarivanje ekonomskih reformi.

7   Standardna međunarodna trgovinska klasifikacija
8   Detaljnije o promjenama komparativnih prednosti srpskocrnogorskih proizvoda u prilogu A (tabela 3A).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

18

Tabela 8: Prognoza ključnih ekonomskih parametara Srbije i Crne Gore za
2003. godinu (u %, ako nije drugačije označeno)
Ekonomski parametri
Vrijednosti
Realna rast BDP-a
4,5
Rast industrijske proizvodnje
4,0
Rast bruto fiksnih investicija1
20,0
Prosječna stopa nezaposlenosti
29,0
Inflacija2 (prosječna)
13,4
Inflacija1 (na kraju godine)
9,0
Kratkoročne kamatne stope
14,5
Budžetski deficit u % BDP-a1
-3,8
Izvoz FOB (mrd USD)
2,3
Uvoz FOB (mrd USD)
-5,7
Bilans tekućeg računa (mrd USD)
-1,4
Bilans tekućeg računa (u % BDP-a)
-8,0
Spoljni dug krajem godine (u mrd USD)
9,6
1  Vladina prognoza.
2   Rast cijena na malo.
Izvor: Bojčić, 2003, str. 22 (podaci Economist Intelligence Unit).

2.3.  Investiciona klima

Vlasti u nekoj državi mogu povećati atraktivnost svoje države za privlačenje NSI na
način što će stvoriti odgovarajući ambijent za transparentno i tržišno poslovanje. Da bi se
privukle NSI neophodno je da se odgovarajućim mjerama obezbijedi makroekonomska
stabilnost; fizička, finansijska i tehnološka infrastruktura; otvorenost u međunarodnoj
trgovini; transparentnost političkog i zakonodavnog ambijenta. Naravno, to uključuje i
postavljanje odgovarajućih zahtjeva da strani direktni investitor mora ispunjavati određene
kriterijume da bi mogao stupiti na domaće tržište. U Srbiji i Crnoj Gori su zadnjih godina
inicirane političke, ekonomske i administrativne reforme uz značajnu pomoć međunarodne
zajednice (u Crnoj Gori od 1998. godine, kada je bila podržana od međunarodne zajednice
zbog svog suprostavljajućeg stava prema Slobodanu Miloševiću; u Srbiji od političkih
promjena u oktobru 2000. godine). Kao rezultat toga investiciona klima se, u velikoj mjeri,
popravila  i očekuje se da će se i u narednom periodu takav trend nastaviti (EBRD, 2002,
str. 10). Takođe, OECD u svom izvještaju9 daje pozitivnu ocjenu ekonomskih reformi,
uzimajući u obzir prethodni period kada je na vlasti bio Milošević, pri čemu naglašava da
su Srbiji i Crnoj Gori prije svega potrebne neposredne strane investicije i povećanje izvoza.
Agregatno gledano, u 2002. godini je nivo NSI značajno porastao, ali treba naglasiti da je
veoma malo novih (greenfield) investicija koje su po OECD-u veoma važne za uspjeh
ekonomskih reformi.

9   Federal Republic of Yugoslavia – Economic Assesment 2002.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

19
2.3.1.  Zakoni

 Naročito su impresivni rezultati u donošenju odgovarajućeg zakonodavstva kako bi
se stvorio ambijent za funkcionisanje tržišne ekonomije. U Srbiji i Crnoj Gori su donešeni
visoko praktični zakoni o privatizaciji preduzeća, zamijenjeni stari restriktivni zakoni koji
regulišu oblast rada i usvojeni zakoni o stranim ulaganjima koji izjednačuju status domaćih
i stranih investitora. Zakon o stranim ulaganjima je stupio na snagu u Srbiji u januaru
2002. godine (Službeni list SRJ br. 3/2002) a u Crnoj Gori u novembru 2000. godine
(Službeni list CG br. 52/2000). Suština ovih zakona je: strano ulaganje može biti u formi
osnivanja novog preduzeća ili kupovinom akcija odnosno udjela u postojećem preduzeću;
stranom ulagaču može biti data koncesija za korišćenje prirodnog bogastva, dobra u opštoj
upotrebi ili za obavljanje djelatnosti od opšteg interesa, u skladu sa zakonom; ulog stranog
ulagača može biti u novcu, stvarima, pravima intelektualne svojine, hartijama od
vrijednosti i drugim imovinskim pravima; strani ulagač ima nacionalni tretman (isti položaj
kao i domaća fizička i pravna lica), uživa punu pravnu sigurnost i i njegova imovina ne
može biti predmet ekproprijacije od strane države osim kada je zakonom utvrđen neki
javni interes; strani ulagač može, po izmirenju obaveza, slobodno i bez odlaganja
transferisati u inostranstvo sva finansijska i druga sredstva u vezi sa stranim ulaganjem;
uvoz nove opreme po osnovu uloga stranog ulagača, osim putničkih motornih vozila i
automata za zabavu i igre na sreću, oslobođen je plaćanja carina i drugih uvoznih dažbina;
strani ulagač može slobodno ulagati u svim ekonomskim oblastima osim što ne može
osnovati preduzeće u oblasti proizvodnje i trgovine oružjem kao i onim oblastima koje su
zabranjene zakonom.

2.3.2. Spoljnotrgovinska ograničenja

 Zadnjih godina je učinjeno dosta u liberalizaciji spoljnotrgovinskog poslovanja.
Potpisani su ili su u pripremi sporazumi o slobodnoj trgovini sa Makedonijom, Rusijom,
Albanijom, Bugarskom, Hrvatskom, Bosnom i Hercegovinom, Moldavijom, Slovenijom,
Rumunijom i Mađarskom.

Tabela 9: Struktura carinskog sistema u Srbiji (2002)
Grupe proizvoda
Car.
stopa
%
Ruda i proizvodni materijali, rezervni djelovi i oprema koja se proizvodi u inostranstvu
1
Ruda i proizvodni materijali, rezervni djelovi i oprema koji se proizvode u zemlji u nedovoljnoj količini
5
Oprema koja se proizvodi u zemlji u dovoljnim količinama
10
Gotovi poljoprivredni i industrijski proizvodi koji se proizvode u zemlji u dovoljnim količinama
20
Potrošački proizvodi, koji mogu da služe kao proizvodni materijal, koji se proizvode u inostranstvu
10
Roba široke potrošnje koje nema dovoljno na tržištu, a direktno utiču na domaći standard
15
Roba široke potrošnje, koja se proizvodi u Srbiji
20
Luksuzna dobra
30
Proizvodi sa najvećim stepenom zaštite(dozvole, kvote)
30
Izvor: Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza Republike Srbije.

2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

20
U Srbiji je slobodan izvoz i uvoz roba, osim za proizvode koji su neophodni za
adekvatno snadbijevanje domaćeg tržišta. Prosječna carinska stopa10 je 9,37 %. Stope
variraju od 1 % do 30 % (50,16 % proizvoda imaju stopu od 1 % do 5 %, dok 73 %
proizvoda imaju stope između 1 % i 10 %). Najveće carinske stope se odnose na
poljoprivredne proizvode (npr. 24,41 % za meso). Izvoznu licencu zahtijeva 94 a uvoznu
142 proizvoda, dok se 34 proizvoda nalazi u režimu izvoznih kvota (izvozne kvote se
uglavnom odnose na poljoprivredne proizvode: pšenicu, kukuruz, soju, suncokretovo
sjeme, šećer itd). U Srbiji postoje zone slobodne trgovine u kojima je moguć uvoz i
reeksport proizvoda bez bilo kakvih ograničenja i plaćanja dadžbina (trenutno postoji 12
slobodnih zona koje su locirane u Beogradu, Šapcu, Novom Sadu, Somboru itd).

Tabela 10: Carinske stope u Crnoj Gori po ekonomskim sektorima (2002)
Sektor
Stopa,%
Sektor
Stopa,%
Rude
0
Kafa
1-5
Čelik
1-10
Mineralna voda
15
Aluminijum
3-5
Alkohol
15
Meso i mesni proivodi
1-5
Farmaceutska industrija
1-3
Mlijeko i mliječni proizvodi
1-5
Hemijska industrija
1-3
Povrće1
1-5
Plastika
0-1
Voće1
1-5
Mineralna ulja i njihovi derivati
0-1
Žitarice
0-3
Mašine i motori
1-3
Šećer
0-3

1  Postoje sezonske carinske stope, koje su veće.
Izvor: Investment Guide for Southeast Europe 2003 – Serbia and Montenegro, str. 121.

U Crnoj Gori je prosječna carinska stopa11 oko 3 %, što znači da je uvoz znatno
liberalniji nego u Srbiji. Više od 70 % proizvoda ima carinsku stopu manju od 3 %. Manje
od 1 % svih uvoznih proizvoda ima carinsku stopu od 10-15 % (tekstil, mašine za pranje
veša itd). Takođe, postoji sezonska carinska stopa od 20 % koja se primjenjuje za voće i
povrće. Međutim, određeni proizvodi kao što su: meso, sir, salata, jabuke, kukuruz,
motorna ulja, stolarija, neki poluproizvodi od čelika i metala itd.; još uvijek su u režimu
kvota koje određuje Vlada Crne Gore. Takođe, kao u Srbiji, i u Crnoj Gori postoje
slobodne zone (Bar, Kotor itd). Interesantno je napomenuti da na robu koja se uvozi u
Crnu Goru, a proizvedena je u bivšim republikama SFRJ, može se plaćati carina po
stopama utvrđenim carinskim tarifama tih država, ukoliko je to za korisnika povoljnije.

2.3.3. Porezi

 Kada su pitanju porezi, potpisani su sporazumi sa oko tridesetak zemalja o
izbjegavanju dvostrukog oporezivanja.

10  Podaci o carinskim stopama i ostalim uvozno-izvoznim ograničenjima koje važe u Srbiji preuzeti su od
Agencije za strana ulaganja i promociju izvoza Republike Srbije i iz Investment Guide for Southeast Europe
2003 – Serbia and Montenegro.
11 Podaci o uvozno-izvoznim ograničenjima u Crnoj Gori preuzeti su od Agencije Crne Gore za
prestrukturiranje privrede i strana ulaganja i iz  Investment Guide for Southeast Europe 2003 – Serbia and
Montenegro.
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

21
Poreske stope u Srbiji i Crnoj Gori su detaljnije predstavljene u tabeli 11. U
poslijednjih nekoliko godina je došlo do određenog smanjenja poreskih stopa. Međutim, u
cilju povećanja privlačnosti za strane investitore, neophodno je izvršiti dodatna smanjenja i
prilagođavanja kao i obezbijediti ostale fiskalne podsticaje (npr. oslobođenja od plaćanja
poreza za određene aktivnosti i za određeni vremenski period).
 Pored poreza, za određene vrste proizvoda naplaćuju se i akcize. U Srbiji akcizama
se oporezuju derivati nafte, duvan, alkohol, osvježavajuća bezalkoholna pića, kafa, so za
ishranu i luksuzni proizvodi. U Crnoj Gori akcizama se oporezuju alkohol, duvan,
mineralna ulja i njihovi derivati i luksuzni proizvodi.

Tabela 11: Odabrane poreske stope u Srbiji i Crnoj Gori (%, 2002)
Porezi
Srbija
Crna Gora
Na dobit preduzeća
201
155
Na zarade
142
196
Na dohotke građana3
20
0-257
Na prenos svojine
5
2
Na imovinu
0,25-0,40
0,08-0,80
Na promet proizvoda i usluga
174
178
1  Na osnovu proklamovanog cilja da Srbija postane poresko najatraktivnija zemlja regiona interesantno
je napomenuti da se u okviru poreske reforme planira smanjenje poreza na dobit preduzeća na 14 % kao
i da se oslobodi deset godina plaćanja poreza na dobit preduzeće koje uloži najmanje 10 miliona € i
zaposli najmanje 100 radnika.
2 Dodatno se plaćaju socijalni doprinosi za penzijsko i invalidsko osiguranje, zdravstveno osiguranje i
osiguranje od nezaposlenosti.
3 Od poljoprivrede, samostalne djelatnosti, autorskih prava, kapitalnih dobitaka, igara na sreću,
nepokretnosti itd.
4  Od januara 2004. godine očekuje se uvođenje poreza na dodatnu vrijednost.
5 Na dobit preduzeća do 100.000 €. Na dobit preko 100.000 € porez je 15.000 € + 20 % na iznos preko
100.000 €. Novoosnovano pravno lice u nerazvijenim opštinama se oslobađa plaćanja poreza na dobit za
prve tri godine.
6  Dodatno se plaćaju doprinosi za penzijsko i invalidsko osiguranje 24 %, za zdravstveno osiguranje 15
%, za osiguranje od nezaposlenosti 1 % i naknada za korišćenje komunalnih dobara 2 %.
7  U zavisnosti od visine dohotka.
8 Odnosno 8 % za određene proizvode. U toku 2003. godine očekuje se uvođenje poreza na dodatnu
vrijednost po stopi od 17 % uz oslobođenja.

Izvor: Ministarstvo finansija i ekonomije Republike Srbije, Agencija Crne Gore za prestrukturiranje
privrede i strana ulaganja i Investment Guide for Southeast Europe 2003 – Serbia and Montenegro.

U budžetskoj politici se preporučuje reforma koja će javnu potrošnju dovesti u ravan
sa ekonomskom snagom zemlje. Javna potrošnja u Srbiji i Crnoj Gori odgovara potrošnji
nekih država čiji je BDP po stanovniku skoro dvostruko ili trostruko veći (Češka, Poljska).
Tu se, prije svega, preporučuje smanjenje potrošnje u sektorima kao što su vojska, policija
i administracija. Npr. Srbija troši 4 % svog BDP-a na vojsku, što je više nego dvostruko od
prosjeka u EU12.

12   Prikaz srpskog i crnogorskog budžeta u prilogu A (tabele 4A i 5A).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

22
2.3.4. Privatizacija

 Postupak privatizacije u Srbiji (podaci Agencije za privatizaciju Republike Srbije) se
zasniva na većinskoj prodaji kapitala putem metoda tendera i aukcije (do 70 % kapitala),
besplatnoj podjeli manjinskog dijela (do preostalih 30 %) i prestrukturiranju preduzeća za
koja se pretpostavlja da ne mogu biti prodata u sadašnjem stanju. Koncept je zasnovan na
javnosti, konkurentnosti i, što je vrlo bitno za privatizaciju, na obaveznosti i oročenosti –
sva pravna lica u društvenom vlasništvu se moraju privatizovati do juna 2005. godine.
Privatizacioni program Republike Srbije obuhvata tri kategorije društvenih preduzeća: (1)
više od 70 velikih preduzeća spremnih za privatizaciju uz posredovanje renomiranih
međunarodnih investicionih banaka; (2) oko 6.000 malih i srednjih društvenih preduzeća,
koja će biti predmet javne aukcije i (3) oko 45 velikih nesolventnih preduzeća, najčešće
opterećenih dugovima, velikim brojem zavisnih preduzeća i radnika, kojima je potrebno
finansijsko i korporativno prestrukturiranje prije nego što budu ponuđena za privatizacijsku
prodaju. Najveći problem predstavlja treća kategorija preduzeća u kojima je zaposleno oko
160.000 radnika, što predstavlja oko 20 % ukupno zaposlenih u industriji. Procijenjeno je
da će oko 60.000 od ovog broja radnika biti višak (zbog toga su urađeni i specijalni
socijalni programi). OECD (2002) preporučuje ubrzanje privatizacije, naročito aukcijske.
Takođe se ukazuje na određene nejasnoće kriterijuma na tenderima (kritikuje se prisustvo
više od jednog kriterijuma i tajnost njihovog ponderisanja, jer to može da dovede u pitanje
samu pravičnost u odlučivanju). Nije jasno šta će se desiti sa preduzećima koja ne nađu
kupca. Kritikuje se odsustvo investicionih fondova u Srbiji, jasnih berzanskih procedura za
promet akcija, a najviše se kritikuje odsustvo procedura za likvidaciju i bankrot preduzeća
(to je bitno, jer su do sada privatizovana uglavnom bolje stojeća preduzeća, što ne riješava
pitanje položaja firmi koje niko neće da kupi).
Crna Gora se opredijelila za nešto drugačiji model privatizacije od Srbije. Metodi
privatizacije koji se koriste u Crnoj Gori su13: zamjena akcija za privatizacione vaučere
(masovna vaučerska privatizacija), izdavanje akcija zaposlenima, prodaja akcija i poslovne
aktive putem tendera, aukcija i tzv. batch sale14 metodom, prodaja akcija na berzi i
zamjena duga za akcije. Do sada je privatizovano 55 % ukupnog kapitala, pri čemu je
kontrolni paket sačuvan u 19 preduzeća za strateškog partnera15. Ono što je osnovna
razlika u odnosu na proces privatizacije u Srbiji jeste postojanje masovne vaučerske
privatizacije i privatizacionih fondova. Od ukupno 221 preduzeća, koja su učestvovala u
vaučerskoj privatizaciji, privatizacioni fondovi imaju imaju akcije u više od 150 preduzeća.
Oko 120.000 građana je neposredno uložilo vaučere u preduzeća, dok je većina, njih oko
280.000, uložilo vaučere u neki od šest privatizaciono-investicionih fondova (Bojčić, 2002,

13   Savjet za privatizaciju Crne Gore
14  Batch sale metoda je kombinacija dva metoda privatizacije – prodaje akcija preduzeća i dokapitalizacije.
Kupac kupuje manjinski paket akcija u preduzeću. Ako ispuni predloženi investicioni i biznis plan onda stiče
pravo da dođe do novoemitovanih akcija tog preduzeća, koje su prethodno deponovane kod Savjeta za
privatizaciju. Iznos novoemitovanih akcija zajedno sa manjinskim paketom već kupljenih akcija daje iznos
koji je veći ili jednak 51 % ukupnog akcijskog kapitala preduzeća (Savjet za privatizaciju Crne Gore).
15   Pogledati prilog A (tabela 6A).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

23
str. 47). Trgovina sa akcijama na dvije berze je simbolična, a osnovni uzrok tome je
nerealno visoka cijena po kojoj se ne isplati kupovati akcije crnogorskih preduzeća, koja su
većinom u lošem stanju. Inostrani investitori, ako je suditi po dosadašnjim pokazateljima,
nisu bili previše zainteresovani za kupovinu akcija na berzama kao ni za učešće na
raspisanim tenderima (izuzetak Jugopetrol). Crna Gora će na tenderima ponuditi svoja
najveća preduzeća: Telekom Crne gore, prerađivački dio Kombinata Aluminijuma,
Željezaru Nikšić, Duvanski Kombinat Podgorica, drvnu industriju Gornji Ibar Rožaje,
hotele itd. (većina ovih preduzeća je već neuspješno nuđena na tenderima).

2.3.5. Srednja i mala preduzeća (SMP)

 Sektor preduzetništva ne pokazuje znake oživljavanja. Vlasti su preduzele neke
dobre korake kada su počele da suzbijaju crno tržište i ukidaju povlastice i pomoć
preduzećima. Međutim, to nije dovelo do oživljavanja proizvodnje kod manjih preduzeća,
jer su ona bila prinuđena da se preorijentišu u pogledu pristupa do likvidnih sredstava,
odnosno na rad u novim uslovima. Uspostavljene su agencije koje će pomoći SMP, ali bilo
bi još bolje kada bi se i smanjile administrativne prepreke za poslovanje malih firmi.
Najveći problemi sa kojima se suočavaju SMP su: mala kupovna moć stanovništva, pristup
obrazovanom radnom kapitalu i kreditima, visoki troškovi poslovanja, visoki porezi,
nedovoljan investicioni kapital itd. Praktično i nema novih preduzeća, već se uglavnom
radi o preduzećima koja su osnovana početkom devedesetih godina i koja su se u
vremenima ekonomskog kolapsa prilagodila na nelegalan način poslovanja. Vremenom su
stečene određene navike kojih se teško osloboditi. To je i razlog zašto nema novih ideja
među SMP.

2.3.6. Korupcija

 Jedan od najvećih društvenih problema jeste korupcija. Korupcija predstavlja
zloupotrebu javne moći u cilju sticanja privatnog profita. Područja koja su najizloženija
korupciji su javne nabavke, parcelizacija zemljišta, prikupljanje poreza, imenovanja i
zaposlenja (okrugli sto Korupcija i antikorupcija u Crnoj Gori, februar 2001). Najvažniji
faktori koji utiču na korupciju u Srbiji i Crnoj Gori su: male plate službenika, težnja ljudi
na vlasti da se obogate, moralna kriza u periodu tranzicije i neodgovarajuće zakonodavstvo
(Istraživanje Centra za proučavanje alternativa Beograd, februar 2002). Srbija i Crna Gora
su 2000.godine po korupciji bile druga po redu najgore rangirana država na svijetu od njih
ukupno 90 (Transparency International`s 2000 Corruption Perceptions Index). Prema
istraživanju Centra za Liberalno Demokratske Studije, koje se odnosi na Srbiju, oko 75 %
direktora u državnim preduzećima i oko 78 % carinika su podložni korupciji. Po tom
istraživanju je korupcija kao problem, po važnosti, na četvrtom mjestu (12 %) iza
siromaštva (26 %), političke nestabilnosti (22 %) i kriminala (15 %) (EBRD, 2002, str. 10).
Zbog toga se javila potreba za snažnom borbom protiv korupcije što je rezultiralo između
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

24
ostaloga uvođenjem poreza na ekstra profit i ekstra imovinu u Srbiji u junu 2001. godine
(primjenjuje se na preduzeća i pojedince koji su se obogatili zahvaljujući datim
privilegijama od prethodnog režima), hapšenjima nekih funkcionera i osnivanjem centara
za obuku u borbi protiv korupcije. Takođe, i u Crnoj Gori su formirani timovi za borbu
protiv korupcije.

2.3.7. Denacionalizacija

 Potencijalni strani investitori, koji bi željeli da kupe neko preduzeće ili imovinu u
Srbiji i Crnoj Gori, mogu se susresti sa problemom neriješenog vlasničkog statusa tog
preduzeća ili imovine. Naime, nakon drugog svjetskog rata komunističke vlasti su većinom
na nasilan način nacionalizovale dio privatne imovine kako bi se ona ravnomjerno
raspodjelila među stanovništvom i izgradila društvena preduzeća. U devedesetim
godinama, sa dolaskom novih vlasti u Srbiji i Crnoj Gori, priznato je da je učinjena
nepravda prethodnim vlasnicima i proklamovana namjera da im se vrati oduzeta imovina.
Međutim, veoma je malo učinjeno na ispravljanju nepravde (recimo, u Crnoj Gori je
vraćen dio imovine na kojoj nije bilo ništa kasnije izgrađeno). Vlasti u Srbiji i Crnoj Gori
su ocijenile da ne bi bile odmah sposobne da vrate toliku ogromnu imovinu, već su na sebe
preuzele obavezu da će nakon prodaje preduzeća isplatiti odgovarajući dio starim
vlasnicima (ukoliko se utvrdi da su vlasnici) odnosno ponudile im neke druge oblike
rešavanja problema (kao što su obveznice stare devizne štednje). Recimo, u Srbiji samo 5
% od vrijednosti prodatih firmi u postupku privatizacije ide u fond iz koga će se
obeštećivati vlasnici čija je imovina oduzeta. To je izazvalo revolte starih vlasnika16.
Takođe smo imali njihove proteste i u Crnoj gori prilikom odluka države da proda
određene hotele na primorju.

2.3.8. Stanovništvo i teritorija

 Prema podacima Saveznog zavoda za statistiku Srbija i Crna Gora obuhvataju
teritoriju površine 102.173 km2 [od toga Srbija 88.361 km2 (uključujući Kosovo čija je
površina 10.887 km2) a Crna Gora 13.812 km2 ]. U Srbiji prema popisu iz 2002. godine
živi 7.478.820 ljudi (podaci bez Kosova); većina ljudi je skoncentrisana u glavnom gradu
Beogradu (1.574.050) i nekim gradovima srednje veličine kao što su Novi Sad, Niš,
Kragujevac i Subotica. U Crnoj Gori ima oko 660.000 stanovnika (zadnji popis je održan
1991. godine) od čega gro ljudi živi u glavnom gradu Podgorici (159.000), Nikšiću i
Bijelom Polju. Prema nekim procjenama na Kosovu živi oko 2.300.000 stanovnika.
Građani Srbije i Crne Gore su odani tradiciji, običajima i  porodici, veoma su

16  Primjer iz Srbije: Na aukcijskoj prodaji 70 % društvenog kapitala preduzeća Vinožupa u Aleksandrovcu
predstavnik Lige za zaštitu privatne svojine iz istog mjesta hladno je stao pred potencijalnog kupca, rekao
mu da ta firma ima stare vlasnike i spustio na sto dokumentaciju koja to dokazuje. Međutim, novog kupca to
nije mnogo interesovalo i da ako bude kakvih problema da će to država riješiti jer mu sigurnost kupovine
garantuje Zakon o privatizaciji (Jovanov, 19 novembar 2002).
2.  Analiza makroekonomske situacije u Srbiji i Crnoj Gori

25
komunikativni i gostoljubivi. Osnovna religija je pravoslavna, zastupljeni su još i
muslimani i katolici. Zvaničan jezik je srpski, u upotrebi su dva pisma latinica i ćirilica.
Stopa nataliteta je 12,0 na 1000 stanovnika, stopa mortaliteta je 11,0 na 1000 stanovnika iz
čega slijedi da je stopa priraštaja 1,6 na 1000 stanovnika. Prosječna starost stanovništva je
oko 37 godina. Stopa pismenosti je oko 90 %. Što se tiče obrazovne strukture: u Crnoj Gori
imamo 8,3 % visokoobrazovanih, 35 % sa srednjom školom, 29 % sa osnovnom i 24 %
bez osnovne škole; u Srbiji imamo 9,7 % visokobrazovanih, 32,2 % sa srednjom školom,
25,2 % sa osnovnom školom i 32,9 % bez osnovne škole (podaci za Srbiju su iz 1991.
godine). U Srbiji i Crnoj Gori je oko 550.000 izbjeglih lica sa prostora bivše Jugoslavije.

2.3.9. Prednosti i nedostaci srpskocrnogorske ekonomije za priliv NSI

Od prednosti srpskocrnogorske ekonomije, koje bi se mogle izdvojiti i koje bi bile
interesantne za potencijalnog stranog direktnog investitora, navodim slijedeće:

◊
Veliki broj preduzeća će biti ponuđen za prodaju u procesu privatizacije;
◊
Relativno veliko tržište sa rastućom potražnjom;
◊
Sa zaključivanjem ugovora o slobodnoj trgovini, stvaranje regionalnog tržišta u
Jugoistočnoj Evropi od preko 50 miliona ljudi;
◊
Relativno povoljna geografska lokacija;
◊
Komparativne prednosti u određenim sektorima kao što su poljoprivreda, transport,
turizam i neke grane prerađivačke djelatnosti;
◊
Liberalizovano spoljno i unutrašnje poslovanje (carine, porezi, birokratija itd);
◊
Kvalifikovana i jeftina radna snaga itd.

Takođe, navodim i određene moguće prepreke za priliv neposrednih stranih
investicija:

◊
Politički rizik (neriješen status Kosova, problem saradnje sa Međunarodnim
tribunalom u Hagu, još uvijek nedovoljno definisani odnosi između Srbije i Crne
Gore itd.);
◊
Visok stepen korupcije;
◊
Neriješeno pitanje nacionalizovane imovine;
◊
Visoko učešće sive ekonomije u privrednim zbivanjima;
◊
Neadekvatna privredna struktura;
◊
Nerazvijenost finansijskih tržišta;
◊
Nedovoljno razvijena infrastruktura itd.

3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

26
3.   Uloga NSI u tranzicionim državama

Neposredne strane investicije (NSI), kao dio međunarodnih tokova kapitala, u
poslijednjih dvadesetak godina bilježe izuzetan rast. Takav trend je, takođe, karakterističan
i za evropske tranzicione države od početka devedesetih godina, kada su se ove države
usmjerile u transformisanje svojih privreda. U nastavku ću pokušati da pobliže objasnim
šta se podrazumijeva pod NSI, koji su motivi koji ih pokreću, koji su osnovni načini na
koje se one ostvaruju kao i koje su determinante njihovog privlačenja. Analiza NSI u
tranzicionim evropskim državama ima za cilj da utvrdi u kojoj mjeri NSI predstavljaju
pozitivan faktor u prestrukturiranju tranzicionih privreda i kakva su dosadašnja iskustva.

3.1. Definicija i vrste NSI

Koristeći preporuke Međunarodnog  monetarnog  fonda (Balance of Payment
Manual, Fifth Edition) i OECD-a (Benchmark Definition of Foregn Direct Investment,
Third Edition), navodim neke osnovne međunarodne standarde koji su povezani sa stranim
direktnim investicijama.
Neposredne strane investicije su kategorija međunarodnih investicija koja odražava
činjenicu da rezident jedne ekonomije ima trajni interes u preduzeću rezidentu druge
ekonomije. Trajni interes podrazumijeva da postoji dugoročni odnos između direktnog
investitora i preduzeća u drugoj ekonomiji kao i značajan stepen uticaja direktnog
investitora na menadžment tog preduzeća. Strane direktne investicije ne podrazumijevaju
samo inicijalnu transakciju već i sve kasnije transakcije između direktnog investitora i
preduzeća u drugoj ekonomiji kao i svih eventualnih podružnica.
Direktan strani investitor se definiše kao fizička osoba, inkorporirano ili
neinkorporirano javno ili privatno preduzeće, vlada, grupa povezanih pojedinaca ili grupa
povezanih inkorporiranih ili neinkorporiranih preduzeća koji imaju preduzeće u državi koja
nije država direktnog investitora (preduzeće direktnog investitora).
   Preduzeće koje je predmet stranog direktnog ulaganja je ono preduzeće u kome
direktni investitor, koji je rezident druge države, ima 10 % ili više običnih akcija ili
glasačkog prava (za inkorporirana preduzeća) odnosno ekvivalent toga za neinkorporirana
preduzeća. Vlasništvo 10 % ili više je u stvari razgraničenje da bi se moglo govoriti o
postojanju direktne investicije. Efektivan glas u upravljanju (effective voice in
management) koji je dokazan sa najmanje 10-procentnim vlasništvom, predstavlja
činjenicu da direktni investitor može uticati ili učestvovati u upravljanju preduzećem;
apsolutna kontrola od strane stranog investitora se ne zahtijeva. Takvo preduzeće može biti
subsidiary (filijala, podružnica), associate (mješovito preduzeće; udruženo preduzeće) i
branch  (neinkorporirano preduzeće)17.

17   Detaljnije u prilogu C.
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

27
Tokovi (flows) stranih direktnih investicija se sastoje od tri osnovne komponente:

◊
vlasničkog (equity) kapitala: sastoji se od vlasništva u branches, svih udjela u
subsidiaries i associates (osim neparticipirajućim prioritetnim akcijama koje se
tretiraju kao dužničke hartije od vrijednosti i koje su uključene u ostali direktno
investirani kapital) kao i od drugog kapitala kao što su nabavljene mašine itd.
◊
reivestirani prihodi (reinvested earnings): koji se sastoje od udjela stranog direktnog
investitora u prihodima koji nisu distribuirani nekom drugom kao npr. dividende.
◊
Ostali direktno investirani kapital (other direct investment capital) ili dužničke
transakcije unutar kompanije, koje pokrivaju zaduživanje ili davanje u kredit
uključujući i dužničke hartije od vrijednosti i trgovinske kredite, između direktnog
stranog investitora i preduzeća kao i između dva preduzeća koja imaju istog stranog
investitora.

Međunarodni  monetarni  fond preporučuje da pozicija stranih direktnih investicija
treba biti bilježena na osnovu teritorijalnog (directional) principa koji uzima u obzir status
preduzeća: država stranog direktnog investitora bilježi sve kapitalne transakcije sa
preduzećem u inostranstvu kao izlazne direktne investicije (outward; direct investment
made abroad); država u kojoj se nalazi preduzeće koje je predmet stranog direktnog
ulaganja registruje sve kapitalne transakcije sa stranim direktnim investitorom kao ulazne
strane direktne investicije (inward; direct investment in the reporting economy).

3.2. Teorija NSI

U suštini, teorija neposrednih stranih investicija (NSI) pokušava odgovoriti na pitanje
zašto firme žele da proizvode na lokacijama u inostranstvu (gdje domaća preduzeća bolje
poznaju domaće tržište, preference potrošača i poslovne običaje) umjesto da tamo izvoze
ili da sklapaju licencne i druge ugovore sa domaćim preduzećima. Dunning (1994) smatra
da moraju postojati najmanje tri uslova da bi se preduzeće odlučilo na NSI (OLI teorija).
Prvo, preduzeće mora imati u svome vlasništvu neku imovinu ili sposobnost koja mu daje
prednost u odnosu na druge firme (ownership advantage); inače, neće biti stanju da pokrije
dodatne troškove poslovanja u inostranstvu kao što su npr. administrativni i poreski
troškovi ili upoznavanje preferenci potrošača što bi ga učinilo nekonkurentnim u odnosu na
domaća preduzeća. Drugo je internalization, za preduzeće mora biti profitabilnije da
samostalno koristi svoju speficičnu imovinu nego da je proda ili daje na lizing i licencira
nekim drugim preduzećima (npr. specifična imovina preduzeća može biti njena robna
marka ili tehnologija, koju želi da zadrži samo za sebe umjesto da je licencira u strahu da ta
imovina ne bi bila prekopirana od konkurenata). Treće, mora biti profitabilnije da se ove
pomenute prednosti koriste u kombinaciji sa makar nekim faktorskim inputima koji su
locirani na tom stranom tržištu (locational advantage); inače, strano tržište bi se
opsluživalo isključivo kroz izvoz.
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

28
Može se reći da postoje dva osnovna razloga zašto preduzeće postaje
multinacionalno (Shatz, Venables, 2000). Prvi razlog je da preduzeće bolje opslužuje neko
strano tržište time što će tamo opredijeliti svoju NSI (to su horizontal ili market-seeking
NSI); motiv je u smanjenju troškova (kao što su carine ili transportni troškovi) ili u želji da
se postane konkurentiji u nekom drugom smislu (npr. da bi se brže i adekvatnije reagovalo
na promjenu preferenci lokalnih potrošača). Drugi razlog je traženje jeftinijih resursa
(vertical ili production cost-minimizing NSI); motiv je u jeftinijim sirovinama, radnoj snazi
ili poluproizvodima. Vertikalne NSI su uglavnom izvozno orjentisane i to, prije svega, na
tržište matičnog preduzeća.
Determinante odnosno faktori koji utiču na privlačenje NSI u neku državu su
slijedeći ( Lim, 2001):

◊
Veličina domaćeg tržišta (broj stanovnika, bruto domaći proizvod itd) ;
◊
Troškovi ekonomske udaljenosti (transportni troškovi);
◊
Efekti aglomerizacije (faktori koji doprinose aglomerizacionim efektima su stanje
lokalne infrastrukture, stepen industralizacije i veličina stanja postojećih NSI);
◊
Troškovi proizvodnih faktora (radna snaga, kapital, zemlja);
◊
Fiskalno stimulisanje NSI (porezi i drugo);
◊
Poslovna/investiciona klima (propisi, birokratija, nezavisnost sudstva, zaštita
imovinskih prava, politička i makroekonomska stabilnost itd.) i
◊
Trgovinske barijere/otvorenost (carine i liberalizacija trgovine).

U World Investment Report 1998  navode se detaljnije faktori lokalne ekonomije koji
utiču na privlačenje i visinu NSI u nekoj državi. Faktori se dijele u tri grupe: ekonomske
determinante, ekonomsko-politički okvir i podrška preduzećima od strane države (slika 3).
U World Investment Report 2002 je predstavljen tzv. UNCTAD Inward FDI Potential
Index, kojim se želi izmjeriti potencijal država da privlače NSI. Međutim, nije moguće na
osnovu dostupnih podataka obuhvatiti sve faktore koji utiču na privlačenje NSI a koji su
dati u slici 3. Teško je izmjeriti društvene, političke i institucionalne faktore (npr. teško je
sagledati koliko su efikasne politike koje su se primijenile). Takođe, mnoge ekonomske i
faktore konkurentnosti je teško utvrditi (npr. kvalifikacije neophodne za proizvodnju).
Slični problemi postoje u komparacijama tehnoloških mogućnosti infrastrukture. Zbog
svega navedenog se za izračun navedenog indeksa koriste samo slijedeći faktori: stopa
rasta BDP-a, BDP po stanovniku, učešće izvoza u BDP-u, broj telefonskih linija na 1.000
stanovnika, upotreba komercijalne energije po stanovniku, učešće troškova za I&R u bruto
nacionalnom dohotku, učešće studenata u populaciji i country rizik [najbolje plasirana
evropska tranziciona država u World Investment Report 2002 je bila Slovenija (31.
mjesto)] .

3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

29

Slika 3: Determinante privlačenja NSI (Izvor: World Investment Report 1998, str. 91).
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

30
3.3.  NSI kao dio svjetskih tokova kapitala

Međunarodni tokovi kapitala se dijele na one iz javnih izvora [1) zvanična razvojna
pomoć (pokloni i koncesioni krediti) i 2) ostale javno razvojne finansije] i iz privatnih
izvora [1) vlasnički izvori (NSI i portfolio investicije) i 2) dužnički izvori (krediti
komercijalnih banaka, obveznice i drugo)] (Mrak, 2002a, str. 556).
Neposredne strane investicije spadaju u finansijski dio kapitalno-finansijskog računa
u platnom bilansu. Suštinska karakteristika, koja ih razlikuje od portfolio investicija i
drugih međunarodnih tokova kapitala, je element aktivne uloge stranog investitora
odnosno njegova namjera da sa trajnim vlasničkim učešćem u preduzeću dobije nadzor nad
tim preduzećem i sudjeluje u njegovom upravljanju. Portfolio investicije zanima, prije
svega, dobit od uloženog kapitala a ne učestvovanje u upravljanju i takve investicije su
većinom kratkoročnije prirode. Portfolio investicije uključuju vlasničke (npr. akcije) i
dužničke (npr.obveznice, instrumenti tržišta novca, finansijski derivati kao što su opcije)
hartije od vrijednosti. Neposredne strane investicije su predstavljale najstabilniji element
međunarodnih tokova kapitala u regionu Istočne Evrope, što se dalo naročito primijetiti
posle finansijske krize u Rusiji iz 1997. godine (veliki pad portfolio investicija).
Neposredne strane investicije se mogu ostvarivati kroz osnivanje potpuno novog
preduzeća (tzv. greenfield investicije) ili kroz kupovinu cijelog ili dijela preduzeća  kroz
združivanje ili preuzimanje [Z&P-Mergers and Acquisitions (M&A)]. U zadnjim godinama
su Z&P predstavljale najveći dio svjetskih NSI. Međutim, NSI ne treba izjednačavati sa
Z&P jer ove mogu uključivati i poslove u kojima investitor posjeduje manje od 10 % u
vlasništvu a takođe i zato što ne uključuju nove (greenfield) investicije.

Tabela 12: Prilivi NSI po grupama država i Srbiji i Crnoj Gori, 1992-2001 (millijarde USD)
Godina

1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Svijet
171,2
227,5
259,7
330,5
386,1
478,1
694,5
1.088,3
1.491,9
735,2
Razvijene
zemlje
107,3
137,2
144,7
203,3
219,9
267,9
484,2
837,8
1.227,5
503,1
Zemlje u
razvoju
59,2
83,3
108,7
112,5
152,7
191,0
187,6
225,1
237,9
204,8
Centralna
i Istočna
Evropa
4,7
7,1
6,3
14,7
13,5
19,1
22,6
25,4
26,6
27,2
Srbija i
Crna
Gora
0,126
0,096
0,063
0,045
0
0,740
0,113
0,112
0,025
0,165
Izvor: UNCTAD FDI Database.

Rast svjetskih NSI u zadnjim godinama je bio izuzetan što je doprinijelo da dođe do
povećanja internacionalizacije proizvodnje i potrošnje proizvoda i usluga. Vrijednost
svjetskih NSI (inward) je dostigla rekord u 2000. godini sa 1.500 milijardi USD, što
predstavlja ogroman skok sa 170 milijardi USD u  1992. godini (UNCTAD). U 1980.
godini, stanje (stock) NSI je reprezentovalo oko 5 % svjetskog BDP-a, krajem devedesetih
se ovaj procenat utrostručio na oko 17 % (WIR 2001). Po podacima UNCTAD-a krajem
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

31
2000. godine oko 60.000 matičnih kompanija je bilo širom svijeta ustanovilo preko 50.000
podružnica u državama koje nisu njihove, sa iznosom stanja NSI od oko 4.000 milijardi
USD. Procijenjeno je da su ove njihove podružnice generisale tako ukupni proizvod od
preko 2.600 milijardi USD i zapošljavale preko 35 miliona radnika u lokalnim
ekonomijama. Članice EU su kolektivno najveći izvor NSI a zatim SAD. Kada je riječ o
načinima ulaska NSI, treba istaći da Z&P sve više dobijaju na značaju (izuzetak 2002.),
dok se smanjuje značaj novih investicija. U periodu od 1980. do 1999. godine, vrijednost
Z&P se godišnje povećavala prosječno za 42 %, dostižući nivo od 3.460 milijardi USD u
2000. godini (WIR 2000). Gotovo četiri petine svih NSI je u stvari ostvareno sa Z&P. Pri
tome, ne samo velike i poznate multinacionalke već, takođe, mala i srednja preduzeća su
postala aktivnija u prekograničnim Z&P. Trećina međunarodnih akvizicija ima vrijednost
manju od 100 miliona USD, dok je 3 % čak ispod 1 miliona USD. Iako se Z&P obično kao
izraz zajedno koriste, u stvari većina Z&P se odnosi na preuzimanje (Acquisition).

Slika 4: Svjetski tokovi NSI 1993-2001 po grupama država, milijarde USD
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
svijet
razvijene države
države u razvoju
srednja i istočna Evropa

Izvor: UNCTAD FDI Database.

Većina kapitalnih tokova u kojima su uključene Z&P se dešava između razvijenih
država. Početkom 2000. godine, učešće država u razvoju u vrijednosti Z&P je bilo oko 10
%. Dvije trećine tokova NSI u države u razvoju se odnosi na nove (greenfield) investicije,
pri čemu postoje značajne regionalne razlike (udio Z&P u NSI u Latinskoj Americi je oko
54 %, u Aziji oko 20 %, u Africi oko 30 % i u Centralnoj i Istočnoj Evropi oko 45 %)
(WIR 2001). Iako u državama u razvoju dominiraju nove investicije, u zadnjim godinama,
prije svega zbog procesa privatizacije, Z&P postaju značajan način ostvarivanja NSI.
Sektorska distribucija prekograničnih Z&P se, takođe, promijenila. Dok je na početku
devedesetih većina međunarodnih Z&P se odnosila na prerađivačke djelatnosti, u 2000.
godini je tercijalni sektor odnosno sektor usluga ostvario najveći dio svih prekograničnih
Z&P (naročito finansije, poslovne usluge, transport, skladištenje i telekomunikacije). U
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

32
prerađivačkim djelatnostima se industrija hrane, pića i duvana kao i ugalj, nafta i nuklearno
gorivo odlikuju visokom aktivnošću u oblasti Z&P.

3.4.  Dosadašnja iskustva sa NSI u tranzicionim državama

NSI su imale veoma značajnu ulogu u procesu prestrukturiranja bivših centralno-
planskih privreda u dinamične tržišne sisteme (UNECE, 2001, str. 185). NSI su u svim
tranzicionim državama bile veoma značajan elemenat unaprijeđivanja korporativnog
upravljanja u preduzećima, generisanja rasti BDP-a i stimulisanja izvoza. Za sve države u
tranziciji važi da nisu imale dovoljno domaćeg kapitala, pa je upravo zbog toga ulazak
stranog kapitala bio nužan za prestrukturiranje njihovih privreda (Štimac, 2002, str. 9). Sa
NSI se ne transferiše u domaću privredu samo kapital već takođe i znanje, nove
tehnologije, upravljački know-how, omogućen je pristup domaćih proizvoda na razvijena
tržišta itd. (Krkoska, 2001, str. 1). Ekonomska i politička stabilnost, ekonomske reforme i
stvaranje "pravne države" su preduslovi da bi bio omogućen priliv stranog kapitala. To
znači, mora doći do prestrukturiranja odnosno transformacije privrede. Visina NSI u nekoj
državi, u stvari, i najbolje pokazuje koliko se je postiglo u transformaciji privrede
(Kalinska, 2002, str. 5).
Postoji
jaka
zavisnost
između
neposrednih
stranih
investicija
i
drugih
makroekonomskih varijabli u državi. Neposredne strane investicije vezane za privatizaciju
pomažu da se finansira budžetski deficit u zemljama u kojima su potrebe za velikom
infrastrukturnom potrošnjom i socijalnim programima nekonzistentne sa prilivima u
budžetu, uključujući tu neefikasnu poresku administraciju. Prilivi stranog kapitala često se
koriste, takođe, za pokrivanje velikih deficita u tekućem računu prouzrokovanih uvozom
potrošačkih i investicionih proizvoda koji se ne proizvode u zemlji. Neposredne strane
investicije nisu samo izvor finansiranja budžetskog ili tekućeg deficita, već ujedno
dugoročni prilivi kapitala u formi neposrednih stranih investicija su preferiraniji od
kratkoročnih priliva ili zaduživanja da bi se izbjeglo povećanje makroekonomske
nestabilnosti. Iskustvo iz proteklih deset godina tranzicije je pokazalo da su strani direktni
investitori sposobniji za vođenje procesa restrukturiranja u preduzećima nego domaći
vlasnici i menadžeri. To je uglavnom zbog činjenice da, na nivou preduzeća, proces
prestrukturiranja podrazumijeva fundamentalne promjene u strukturi i upravljanju
preduzeća, što nailazi na značajan otpor. Promjena vlasništva je često neophodan uslov da
bi se izvele takve reforme jer je veoma mali broj domaćih investitora koji bi mogli biti u
ulozi strateškog investitora tj. dugoročnog investitora sa iskustvom u poslovanju preduzeća
(Krkoska, 2001, str. 4-8).
 Iskustva iz tranzicionih država govore da preduzeća, koja su u vlasništvu stranih
investitora (PSK), imaju bolje rezultate nego domaća preduzeća (DP): imaju dva puta veću
produktivnost rada, za 20-30 % veće plate, upotrebljavaju savremeniju tehnologiju,
zapošljavaju stručniju radnu snagu, više su izvozno usmjerena, racionalnija su u pogledu
troškova poslovanja i imaju veću stopu dobiti (Hunya, 2000, str. 166-168). Na osnovu
panela preduzeća u prerađivačkoj djelatnosti u osam tranzicionih država u periodu 1994-
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

33
1998 moguće je zaključiti da su PSK veća od DP po broju zaposlenih, imovini i prodaji, da
su kapitalno intezivnija i efikasnija u smislu produktivnosti rada kao i da je u njima
uglavnom skoncentrisana istraživačko-razvojna aktivnost (Damijan, Majcen, Rojec, Knell,
2001, str. 9).

Tabela 13: Komparacija PSK i DP u Srednjoj i Istočnoj Evropi sa EU po produktivnosti
rada, prerađivačka industrija (D-NACE), 1998
Produktivnost rada = (dodatna vrijednost/zaposleni)
Procenat od EU-15 prosjeka
Češka
Mađarska
Poljska
Slovenija
Estonija

EU-15
prosjek
(ecu)
PSK
DP
PSK
DP
PSK
DP
PSK
DP
PSK
DP
Produktivnost
rada
50048
0.82
0.45
0.76
0.27
0.49
0.31
0.72
0.51
0.28
0.20
Izvor: UNECE Economic Survey of Europe no.1, 2001, str. 217.

Tabela 14: Komparacija DP i PSK u određenim državama Srednje i Istočne Evrope po
kapitalnoj intezivnosti (kapital/zaposleni), prerađivačka industrija (D-NACE), 1998
K = (kapitalna intezivnost DP/kapitalna intezivnost PSK)

Češka
Mađarska
Poljska
Slovenija
Estonija
K
0.70
0.31
0.70
0.60
0.41
Izvor: UNECE Economic Survey of Europe no.1, 2001, str. 213.

U tabelama 13 i 14 vidimo da se PSK odlikuju većom produktivnošću rada u odnosu
na DP i da su kapitalno intenzivnija. Veća produktivnost rada je poslijedica činjenice da
PSK posjeduju kvalitetniju tehnologiju (koja omogućava uštede u radu), menadžment i
marketing. To dalje znači da se veća produktivnost ostvaruje i u tehničkom smislu ali i u
smislu veće dodatne vrijednosti na osnovu većih prodajnih cijena [zahvaljujući boljem
marketingu, poznatim markama proizvoda (brand names) itd]. Veća kapitalna intezivnost
odražava činjenicu da PSK upotrebljavaju kapitalno intenzivniju tehnologiju ali i činjenicu
da su NSI skoncentrisane u granama prerađivačke djelatnosti sa većom kapitalnom
intenzivnošću (npr. industrija čelika i rafinerije nafte u Mađarskoj).

Tabela 15: Izdaci PSK za I&R kao % ukupnih izdataka prerađivačke industrije (D-NACE)
za I&R u određenim državama Srednje i Istočne Evrope, %, 1997-1999

1997
1998
1999
Češka
1,2
2,7
8,6
Mađarska
77,2

Poljska
13,9
16,1
29,5
Izvor: OECD, 2001, str. 74, 157, 289.

Tabela 15 pokazuje da izdaci PSK za istraživačko-razvojnu aktivnost imaju sve veće
učešće u ukupnim takvim izdacima prerađivačkih industrija tranzicionih država Srednje i
Istočne Evrope. To je poslijedica činjenice da su PSK sklonija ka inovacijama, s tim što
treba istaći da ne postoji neko značajnije seljenje istraživačko-razvojnih aktivnosti od
matičnog preduzeća ka filijalama.
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

34
Tabela 16: Sklonost (propensity) ka investiranju u PSK u poređenju sa ukupnom
prerađivačkom industrijom (D-NACE) u određenim državama Srednje i Istočne Evrope, %,
1996

Češka
Mađarska
Slovačka
Slovenija
(investicije/nominalni kapital)PSK
(investicije/nominalni kapital)ukupno
156.2
122.5
127.0
140.3
Izvor: Hunya, 2000, str. 193.

Kao što je vidljivo iz tabele 16, PSK su sklonija investiranju u odnosu na DP. To
govori u prilog tezi da NSI pozitivno doprinose ekonomskom rastu i prestrukturiranju.
Takođe, s obzirom da se investicije finansiraju iz zadržanih (retained) profita, to znači da,
makar u državama datim u tabeli 16, nije bilo masovnije repatrijacije profita.

Tabela 17: Izvozna usmjerenost PSK i svih preduzeća u prerađivačkoj industriji (D-NACE) u
određenim državama Srednje i Istočne Evrope, %, 1994, 1996
Češka
Mađarska
Slovenija
Sva
preduzeća
PSK
Sva
preduzeća
PSK
Sva
preduzeća
PSK

1994
1996
1996
(Izvoz/prodaje)
32.5
41.3
33.0
39.7
49.7
65.3
Izvor: Hunya, 2000, str. 191.

Tabele 17 i 18 pokazuju da su PSK više izvozno usmjerena od DP i da se njihovo
učešće u ukupnom izvozu prerađivačkih industrija tranzicionih država Srednje i Istočne
Evrope vremenom povećavalo. To je poslijedica činjenice da su PSK efikasnija, imaju veći
kvalitet proizvoda i bolje su uključena u tokove na međunarodnom tržištu. Takođe, treba
istaći da se PSK koncentrišu u izvozno orijentisanim granama privrede.

Tabela 18: Učešće PSK u izvozu pojedinih država Srednje i Istočne Evrope,
prerađivačka industrija (D-NACE), izabrane godine, %

Češka
Estonija
Mađarska
Poljska
Slovenija

1993
1998
1995
2000
1995
1999
1998
2000
1994
1999
Izvoz PSK/ukupan izvoz
15
47
26
35
52
86
35
52
21
33
Izvor: World Investment Report 2002, str. 154.

Postoje, makar, četiri razloga zbog kojih PSK u prosjeku bilježe bolje rezultate
poslovanja od DP (Rojec, Šušterčič, 2002, str. 78-94):

1.
Uslov da bi strani investitor uopšte ulagao u nekoj privredi je da posjeduje specifične
prednosti u odnosu na domaća preduzeća. Te prednosti mogu biti tehnologija i know-
how, specifična organizaciona, poslovodna, marketinška ili druga znanja, bolji
pristup do izvora finansiranja, međunarodna prodajna mreža itd.;
2.
Integrisanost PSK u mreži matičnog multinacionalnog preduzeća mu daje niz
prednosti;
3.
Ekonomija obima koju ostvaruje kao dio velikog multinacionalnog preduzeća;
4.
Prosječni strani investitor pred odlukom o ulaganju sagledava više potencijalnih
lokacija u različitim državama, kada izabere neku znači da je ta lokacija izrazito
povoljna.
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

35
Rojec i Šušterčič (2002) dalje tvrde da je očigledno da sva PSK imaju stranog
vlasnika sa jasno definisanom preduzetničkom motivacijom, vizijom razvoja preduzeća i
sredstvima za realizaciju te vizije. Nasuprot tome, domaća preduzeća nisu još
konsolidovala svoje vlasništvo i uspostavila učinkovite vlasničke strukture a da se ne
govori o sredstvima koja su neophodna za realizaciju strateških odluka.
Zanimljivo je pitanje, u kojoj mjeri je veća uspješnost PSK posljedica toga da su
stranci kupovali prije svega uspješna domaća preduzeća. Sigurno je da su strani investitori
kupovali uspješna domaća preduzeća, međutim oni su kupovali, prije svega, preduzeća
koja su po njihovom mišljenju mnogo obećavala nezavisno od toga da li su ta preduzeća u
trenutku kupovine možda bila u teškoćama i zbog toga bila jeftinija. Po preuzimanju su se
ta preduzeća konsolidovala i brzo napredovala.

3.4.1. NSI u regionu Srednje i Istočne Evrope

NSI su u tranzicionim državama Srednje i Istočne Evrope relativno nova pojava, koja
je vezana za prelazak tih država iz socijalističkog načina privređivanja u tržišnu ekonomiju
na početku devedesetih godina. U 1991. godini NSI gotovo da nisu ni postojale.
Distribucija NSI po ekonomskim djelatnostima je u stvari odražavala otvaranje
individualnih sektora za NSI. U početku, većina NSI je išla u trgovinsku i prerađivačku
djelatnost; kasnije takođe i u finansijski sektor a onda i telekomunikacije (Landesmann,
2000, str. 12). Najveći udio NSI u prerađivačkim djelatnostima je tada bio registrovan u
Poljskoj, gdje je trgovina bila privatizovana od strane domaćih investitora a infrastruktura
još nije bila privatizovana. Najznačajniji slučaj u oblasti telekomunikacija je bio
registrovan u Češkoj a u energetskom sektoru u Mađarskoj.

Tabela 19: Priliv NSI tranzicionim državama Srednje i Istočne Evrope, 1992-2001
(millioni USD)
godina
država
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Bjelorusija
7
18
11
15
105
352
203
444
90
169
Češka
1.003
654
869
2.562
1.428
1.300
3.718
6.324
4.986
4.916
Estonija
82
162
215
202
150
267
581
305
387
538
Mađarska
1.471
2.339
1.146
4.453
2.275
2.173
2.036
1.944
1.643
2.414
Letonija
29
44
213
178
382
521
357
348
408
201
Litvanija
10
30
31
73
152
355
926
486
379
446
Moldavija
17
14
28
67
24
79
74
37
138
150
Poljska
678
1.715
1.875
3.659
4.498
4.908
6.365
7.270
9.342
8.830
Rusija
700
1.211
690
2.066
2.579
4.865
2.761
3.309
2.714
2.540
Slovačka
100
168
245
195
251
220
684
390
2.075
1.475
Slovenija
111
113
128
177
194
375
248
181
176
442
Ukrajina
200
200
159
267
521
624
743
496
595
772
Izvor: UNCTAD FDI Database.

Priliv NSI tokom 2001. godine u Centralnoj i Istočnoj Evropi je već premašio 27
milijardi USD, sa stanjem (inward stock) na kraju 2001. godine  od preko 160 milijardi
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

36
USD. Takođe, ovaj region je i sam počeo da investira u inostranstvu, pa je tako u 2001.
godini imao 3,5 milijardi izlaznih NSI (WIR 2002).
U državama Srednje i Istočne Evrope ulazne NSI su uglavnom skoncentrisane u
manjem broju država. Tako je krajem 2000. godine 53,9 % stanja svih NSI zabilježeno u
pet država (Češka, Mađarska, Poljska, Slovačka i Slovenija). Sve do 1997. godine je
naveći prijemnik NSI bila Mađarska, da bi kasnije postale glavne ciljne države Češka i
prije svega Poljska. Glavni razlog za takav pomak su bili veliki privatizacioni poduhvati u
finansijskom i telekomunikacionom sektoru. Ostale države, prije svega one sa područja
bivšeg SSSR-a i Balkana, su imale male uspjehe u reformama, tako da su bile veoma
rizične za investitore. Krajem 1999. godine je najveći dio NSI u evropskim tranzicionim
državama bio usmjeren u prerađivačke djelatnosti i to u prije svega u proizvodnju hrane,
pića i duvana, proizvodnju mašina i aparata, automobilsku, hemijsku i farmaceutsku
industriju (WIR 2000)18.
 Glavni motiv stranih investitora su bila, nesumljivo, lokalna tržišta (Rojec, Hunya,
2001, str. 109). Milioni novih potrošača bili su željni zapadnih proizvoda, što je zajedno sa
brojnim mogućnostima za kupovinu preduzeća u postupku privatizacije bilo jak podsticaj
za strane investitore. Najznačajniji strani investitori u Srednjoj i Istočnoj Evropi su bile
članice EU (krajem 1999. godine su predstavljali 69,8 % svih NSI). Ako gledamo po
državama onda su najznačajniji strani investitori došli iz Njemačke, Holandije i Sjedinjenih
Američkih Država. Pretpostavka je da će se NSI povećati u pojedinim od ovih država po
njihovom priključenju Evropskoj  uniji prije svega zbog smanjenja političkog rizika,
usklađivanja zakonskih i institucionalnih okvira kao i približavanja njihovih strukturnih i
ekonomskih politika EU i reorganizacijom djelatnosti multinacionalnih preduzeća u skladu
sa proširenjem unutrašnjeg tržišta EU.

3.4.2. NSI u regiji Jugoistočne Evrope

Ulazne NSI u državama Jugoistočne Evrope su, uglavnom, bile na niskom nivou do
1997. godine. Visina NSI je, u stvari, odražavala promjene koje su odvijale u smislu
ostvarivanja političke stabilnosti i napredka u transformaciji privrede. Od 1997. godine
Rumunija i Hrvatska su počele postizati značajnije rezultate u privlačenju NSI. Moldavija,
Albanija, Bosna i Hercegovina i Makedonija su primile nešto veće iznose od 2000. godine
a Srbija i Crna Gora tek od 2001. (sa izuzetkom 1997. godine). Kada govorim o većim
iznosima onda mislim na činjenicu da su ove zemlje bile na veoma niskom nivou po svim
ekonomskim pokazateljima. Ipak, iznos od 4,4 milijarde USD u toku 2001. godine je mali
u poređenju sa veličinom ovih zemalja a da ne govorim u poređenju sa njihovim stvarnim
potrebama za stranim kapitalom. Iskustvo govori da NSI ne dolaze u državu onda kada joj
najviše trebaju tj. kada je slaba ekonomska situacija već se moraju stvoriti adekvatni uslovi
za razvoj biznisa. Ukoliko to ne bi bilo tako, NSI imaju tendenciju da se fokusiraju samo
na neke uže djelove ekonomije, koji imaju hitar obrt kapitala (Hunya, 2002, str. 2)19.

18   Stanje NSI i BDP u pojedinim tranzicionim državama pogledati u prilogu A (tabela 7A).
19   Stanje NSI u regionu Jugoistočne Evrope i učešće u BDP-u pogledati u prilogu A (tabela 7A).
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

37
Tabela 20: Priliv NSI u državama Jugoistočne Evrope, 1992-2001 (millioni USD)
godina
država
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Albanija
20
68
53
70
90
48
45
41
143
181
BiH
-
-
-
0
-2
1
55
149
131
164
Bugarska
42
40
105
90
109
505
537
819
1.002
689
Hrvatska
-
120
117
121
516
551
1.014
1.635
1.127
1.442
Makedonija
-
-
24
10
12
16
118
32
178
530
Rumunija
77
94
341
419
263
1.215
2.031
1.041
1.025
1.137
SiCG
126
96
63
45
0
740
113
112
25
165
Izvor: UNCTAD FDI Database.

U ovim državama NSI su se uglavnom odnosile na preduzeća u postupku
privatizacije dok su greenfield investicije bile rijetke. U okviru regiona se mogu izdvojiti
dvije grupe zemalja na bazi visine dosadašnjih NSI. U prvu grupu spadaju Hrvatska,
Rumunija i Bugarska koje su postigle značajnije rezultate na planu privatizacije i
predstavljaju rastuće ekonomije koje bi mogle privući i greenfield investicije koje bi bile
usmjerene na lokalno tržište. Takođe, Rumunija i Bugarska zbog niskih troškova radne
snage su interesantne i za izvozno usmjerene NSI. Sa druge strane imamo Albaniju, Bosnu
i Hercegovinu, Makedoniju i Srbiju i Crnu Goru u kojima je rizik za investicije još uvijek
visok da bi strani investitori preduzeli neka značajnija ulaganja. Ekonomska transformacija
i privatizacija u Srbiji i Crnoj Gori je privukla interes stranih investitora u 2001. i 2002.
godini, ali još uvijek nedovoljno da bi NSI predstavljale motor ekonomskog napretka.
Najznačajniji strani investitori u regiji Jugoistočne Evrope su iz država članica EU, s
tim da je njihov udio znatno manji nego u zemljama Centralne i Istočne Evrope20.

3.4.3. NSI u Srbiji i Crnoj Gori

3.4.3.1. NSI prije 1992 godine
Još za vrijeme postojanja bivše SFRJ, 1988. godine, usvojen je Zakon o stranim
ulaganjima kojim su omogućene sve vrste stranih investicija, uključujući i osnivanje
sopstvenih preduzeća. Zakon iz 1988. godine je bio vrlo liberalan u pogledu uslova
ulaganja stranog kapitala i tadašnja Jugoslavija je imala lidersku poziciju među
socijalističkim zemljama u privlačenju stranih ulagača. Do kraja 1988. godine zaključen je
371 ugovor o zajedničkim ulaganjima između domaćih i stranih preduzeća. Učešće stranih
partnera je iznosilo ukupno oko 200 miliona USD (Dugalić, 2000). Prosječno učešće
stranih ulagača u finansiranju zajedničkih poduhvata je iznosilo oko 25 %. Najveći broj
ugovora je sklopljen sa partnerima iz Njemačke, ali su prema visini uloženog kapitala, na
prvom mjestu bili partneri iz Sjedinjenih Američkih Država. Strani kapital je pretežno
ulagan u razvijenije djelove SFRJ (Slovenija, Hrvatska, Srbija) i to uglavnom u

20   Karakteristike NSI u pojedinim državama  Jugoistočne Evrope pogledati u prilogu D.
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

38
proizvodnju saobraćajnih sredstava, elektroindustriju, crnu i obojenu metalurgiju i
hemijsku industriju.
Od 1988. godine, znači, nastaje zaokret u potpunoj liberalizaciji uslova pod kojima je
strani kapital mogao da udje u Jugoslaviju. Stranci su mogli ulagati u društvena preduzeća,
mješovita preduzeća, privatna preduzeća, banke, osnovati sopstveno preduzeće itd.
Tokom 1989-91. godine sa stranim investitorima je zaključeno 5.728 ugovora o
ulaganju sredstava u privredu SFRJ, u ukupnom iznosu od 4 milijarde DEM. Najznačajniji
su bili  investitori iz tadašnje Evropske zajednice (43 %). Od nekadašnjih jugoslovenskih
republika, najveći broj ugovora je sklopila Srbija bez pokrajina – 1.862 ugovora ili 32,5 %,
a najveću  vrijednost ugovorenih ulaganja je takođe imala Srbija – 1,6 milijardi DEM ili
40,7 % vrijednosti svih ugovora (Dugalić, 2000).
Iako su propisi bili vrlo povoljni za ulaganje stranog kapitala, izostao je očekivani
priliv investicionih sredstava iz inostranstva. Od 1989. godine do 1992. godine, na teritoriji
Srbije i Crne Gore registrovano je 3.042 ugovora o stranim ulaganjima, sa ukupnom
vrijednošću stranog uloga od 2,335 milijardi DEM. Od ukupnog broja ugovora, 341 se
odnosilo na zajednička ulaganja, 683 na osnivanje sopstvenih preduzeća a 2.018 na
osnivanje mješovitih preduzeća. Analize su pokazale da je bilo malo ulaganja u
proizvodnju a mnogo više u trgovinu, uslužne djelatnosti, ugostiteljstvo i igre na sreću.
3.4.3.2. NSI poslije 1992. godine
Poslije raspada SFRJ, Srbija i Crna Gora su izvršili prilagođavanje ranijih uslova za
ulaganje stranog kapitala, pa je u maju 1994. godine usvojen novi Zakon o stranim
ulaganjima, koji je bio veoma sličan zakonu iz 1988. godine. Prilikom utvrđivanja uslova
za ulaganje stranog kapitala, pošlo se od principa reciprociteta, što znači da je položaj
stranih investitora u Srbiji i Crnoj Gori bio određen statusom koji srpskocrnogorski ulagači
imaju u zemlji stranog ulagača. Strani ulagači nisu mogli samostalno ulagati u proizvodnju
i promet naoružanja i vojne opreme, energetiku, vodoprivredu, željeznički saobraćaj, PTT
usluge, šumarstvo, javno informisanje, komunalne djelatnosti i igre na sreću. U ovim
djelatnostima, stranci su mogli ulagati kapital samo do 49 % ukupnog kapitala. U junu
1996. godine je usvojen Zakon o koncesijama, kojim se omogućavalo stranim licima
dobijanje koncesija u trajanju od 30 godina.
Zbog višegodišnje izolacije SR Jugoslavije, nametnute sankcijama Savjeta
bezbjednosti UN, blizine ratnih razaranja, pravne i političke nesigurnosti potencijalnih
ulagača, strana ulaganja u periodu 1992-1995. su iznosila samo 700 miliona DEM.
Činjenica da je SR Jugoslavija bila pod ekonomskim sankcijama svakako se odrazila na
klimu stranih ulaganja. Ona se ogledala u tome što su se osnivala preduzeća sa minimalnim
kapitalom, sa nekim izuzecima (ICN Galenika, Beograd; DRALONI, Požarevac;
INTERFOOD, Čačak) (Skandovski, 1996). Ilustracije radi, tokom 1994. godine je unijet
strani kapital u vrijednosti od oko 120 miliona DEM (najveći broj ugovora je sklopljen sa
investitorima iz Kine (30); najveći iznos je imala Australija (26 % ili 32 miliona DEM). Od
januara 1996. godine do kraja 2000. godine u Srbiji i Crnoj Gori je investirano ukupno 991
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

39
milion USD. Najveći iznos kapitala su uložili investitori iz Holandije (56,5 %), Grčke
(48,5 %), Luksemburga (10,3 %) i Kipra (8,3 %) (WIR 2001).

Tabela 21: NSI u Srbiji i Crnoj Gori po državama
(ukupno, 1996-2000, milioni USD)
Države
Milioni USD
Holandija
560
Grčka
481
Luksemurg
102
Kipar
82
Bahami
14
Bugarska
10
Italija
10
SAD
8
Austrija
8
Mađarska
4
Izvor: World Investment Report 2001, str. 35.

Učešće NSI u ukupnim investicijama u poslijednjoj deceniji je bilo veoma nisko21.
Najviše ugovora sa stranim investitorima do 2000. godine je sklopljeno u oblasti usluga
(prije svega trgovina) (tabela 22), dok je u 2001. godini najviše ugovora zaključeno u
građevinarstvu, tekstilnoj i prehrambenoj industriji i to prije svega sa investitorima iz
Njemačke. Inače u 2001. godini sklopljeno je 1319 ugovora sa stranim investitorima, što je
tri i po puta više nego u 2000. (Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza Republike
Srbije).

Tabela 22: Broj NSI projekata u Srbiji i Crnoj Gori
po privrednim oblastima, 1995-2000

Broj projekata
Od čega u 100 %
stranom
vlasništvu
Trgovina
2156
725
Transportne usluge
758
233
Hrana
462
123
Mašine
427
155
Tekstil
225
50
Putni saobraćaj
208
44
Turizam
151
38
Ostale usluge
132
31
Izvor: World Investment Report 2001, str. 35.

Priliv NSI u Srbiji i Crnoj Gori se neprestano smanjivao od 1992. do 1997. godine. U
1997. godini (dijelom i u 1998.) došlo je do prodaje srpskog Telekoma, što do sada
predstavlja najveću stranu investiciju na teritoriji Srbije i Crne Gore.

21   Detaljnije o vrijednosti sklopljenih NSI ugovora i učešću NSI u ukupnim investicijama i BDP-u pogledati
u prilogu A (tabela 8A)
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

40
Slika 5: Prilivi NSI u Srbiji i Crnoj Gori, 1992-2001 (millioni USD)
126
96
63
45
0
740
113
112
26
165
0
200
400
600
800
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001

Izvor: UNCTAD FDI Database.

U martu 1999. godine NATO pakt je bombardovao vojne, industrijske i
infrstrukturne kapacitete u Srbiji i Crnoj Gori. Postojao je izuzetno nepovoljan ambijent za
ulaganje stranih investitora, tako da su NSI u 1999. i 2000. godini bile manjeg obima i
uglavnom su se odnosile na neka ulaganja već postojećih stranih investitora na teritoriji
Srbije i Crne Gore.

Slika 6: Ukupno stanje NSI u Srbiji i Crnoj Gori 1997-2001, milioni USD (krajem godine)
770
850
975
990
1175
0
200
400
600
800
1000
1200
1997
1998
1999
2000
2001

Izvor: Narodna banka Jugoslavije i MMF.

Nakon promjene vlasti u Srbiji krajem 2000. godine investicioni ambijent se
umnogome popravio, što je dovelo do porasta zanimanja stranih investitora i većeg priliva
NSI. Ipak, sa stanjem NSI po stanovniku od 139 USD krajem 2001. godine  (učešće stanja
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

41
NSI u BDP-u je bilo 11 %), Srbija i Crna Gora ne samo da su slabije u odnosu na države
kandidate za Evropsku uniju nego i u odnosu na druge države  Jugoistočne Evrope (osim
Bosne i Hercegovine)22.
Dakle, iako su postojali relativno stimulativni zakonski uslovi, tokom devedesetih
nije bilo značajnijih stranih ulaganja u Srbiji i Crnoj Gori (izuzev 1997. godine). To je i
razumljivo ako se ima u vidu velika pravna, politička i ekonomska nesigurnost koja bi
očekivala potencijalne strane investitore.
Ako gledamo samo 2002. godinu (u odnosu na 2001.), vidi se da se priliv NSI
značajno povećao (za 188 %). To je uslovilo i povećanje priliva NSI po stanovniku (za 185
%) i učešća priliva NSI u BDP-u (za 181 %). Međutim, učešće priliva NSI u pokriću
deficita tekućeg računa je samo neznatno poraslo, što je poslijedica činjenice da je pored
značajnog rasta priliva NSI postojao i značajan porast uvoza u 2002. godini.

Tabela 23: Priliv NSI u Srbiji i Crnoj Gori po stanovniku, kao % od BDP-a,
kao % deficita tekućeg računa (1997-2002)

1997
1998
1999
2000
2001
20021
Priliv NSI, milioni USD
740
113
112
26
165
475
Priliv NSI po stanovniku, USD
70
11
13
3
20
57
Priliv NSI kao % od BDP-a
4.1
0.6
1.1
0.3
1.6
4.5
Priliv NSI kao % deficita tekućeg računa
58
17
16
8
26
27
1  Procjena
Izvor: Vlastiti izračun na bazi podataka WIIW-a i Narodne banke Jugoslavije.

U Srbiji i Crnoj Gori krajem 2002. godine je bilo, po podacima Savezne vlade, 2.046
predstavništava stranih firmi koje zapošljavaju oko 6.000 ljudi (najviše je austrijskih 248 i
njemačkih 173).
3.4.3.3. NSI u Srbiji
Najveća NSI u Srbiji je bila prodaja 49 % akcija Telekom Srbije u 1997. godini. U
toj transakciji, 29 % akcija je prodato italijanskom Telecom Italia, a 20 % akcija grčkom
OTE. Smatra se da su ukupno platili oko 1,6 milijardi DEM (Štimac, 2002, str. 10).
Privatizacija Telekoma je primjer ne pretjerano uspješne prodaje strateškom investitoru.
Pravilo transparentnosti i konkurencije među zainteresovanim investitorima nije bilo
ispoštovano. U razvoj Telekoma je veoma malo uloženo, tako da spada u jedan od slabijih
telekomunikacionih sistema u Evropi.

22   Pogledati prilog A (tabela 7A).
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

42
Tabela 24: NSI u Srbiji ostvarene kroz tendere u postupku privatizacije
u 2002. godini, hiljade €
Preduzeće
Kupac
Prodajna cijena
Planirane
investicije
Socijalni program
Fabrika cementa
Beočin
Lafarge
50.890
32.300
5.800
Fabrika cementa
Kosjerić
Titan
35.500
29.700
3.400
Fabrika cementa
Novi Popovac
Holcim
52.500
85.000
5.300
Merima
Henkel
14.400
43.300
12.100
Seval
Impol
6.500
14.636
6.181
Žabalj
Hellenic Sugar
1.100
1.051
7.980
PKS Lateks
HLC Frankfurt
80
1.925
1.051
Zdravlje
Farmaco
3.500
20.000
24.760
Ukupno NSI

164.470
227.912
66.572
Pećinci
MK Komerc
0
2.116
7.000
Bač
MK Komerc
0
2.010
5.000
Kovačica
MK Komerc
0
2.075
7.840
Zorka Farma
Hemofarm
14.700
27.500
16.100
Ukupno tenderi

179.170
261.613
102.512
Izvor: Ministarstvo za privredu i privatizaciju Republike Srbije.

Ako izuzmemo 1997. godinu, značajniji priliv NSI u Srbiji ostvaren je tek u 2002.
godini kada su stvoreni uslovi za privatizaciju preduzeća. Najveći prilivi NSI u postupku
privatizacije ostvareni su na tenderima (prije svega prodajom tri cementare), dok su kroz
aukcije i prodaje akcija na berzi prilivi NSI bili znatno manji (Agencija za privatizaciju
Republike Srbije). Inače, u toku 2002. godine, u toku postupka privatizacije u Srbiji, na
prodaju je ponuđeno 366 preduzeća (23 na tenderima). Od toga je prodato 281 preduzeće
(na tenderima 12), sa procentom uspješnosti od 77 %. U preduzećima koja su prodata bilo
je 42.719 zaposlenih osoba (broj zaposlenih u prodatim preduzećima na tenderima je
11.831). Ukupna knjigovodstvena vrijednost prodatih preduzeća je bila 330 miliona €, a
prodata su za 355,3 miliona €. Kupci su preuzeli obavezu da će u periodu od tri do pet
godina u ova preduzeća investirati oko 300 miliona €. U toku 2002. godine
knjigovodstvena vrijednost aukciranih preduzeća (87,6 miliona €) bila je veća od ukupne
cijene po kojoj su prodata (75,9 miliona €). Po ispoljenom interesovanju za kupovinu
srpskih preduzeća na prvom mjestu su kompanije iz Austrije, a odmah iza njih dolaze
Slovenci.
Plan za 2003. godinu predviđa privatizaciju oko 1300 društvenih preduzeća, od čega
metodom aukcije blizu 1200 domaćih firmi (ako takva se prognoza ostvari, model
aukcijske privatizacije u Srbiji će se nametnuti kao alternativan model vaučerskoj
privatizaciji). Direktni prihodi od privatizacije u 2003. godini su planirani na milijardu €,
uz 500 miliona € dodatka u vidu investicija [ četiri planirane udarne privatizacije u 2003.
godini su: prodaja dvije fabrike duvana (DIN i DIV), Beopetrola i Mobtela].
3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

43
Kada je riječ o NSI van postupka privatizacije u Srbiji, po podacima srpskog
Ministarstva za ekonomske veze sa inostranstvom, najbitniji zaključeni ugovori do sada su:
grčki Alumil Milonas (gradnja fabrike aluminijuma; 10 miliona €), domaći Sintelon
sklopio ugovor sa Tarkett Sommer o zajedničkom ulaganju u proizvodnju podnih obloga
(ukupno 67 miliona €), domaća novinska kuća Politika sklopila ugovor sa njemačkim
WAZ Median Group o osnivanju nove kompanije za štampanje i izdavanje novina (ukupno
25 miliona €), domaća Delta potpisala ugovor sa francuskom Cora o izgradnji lanca
megamarketa (planirana investicija u Beogradu 45 miliona €), slovenački Mercator
(izgradnja trgovinskog centra 38 miliona €), grčki Veropulos (izgradnja hipermarketa; 10
miliona €), američki Ball Packaging Europe (pogon za proizvodnju limenki; 75 miliona €),
austrijski OMV (izgradnja benzinskih pumpi; 100 miliona €) itd.
 Srbija želi strane investicije privući naročito u prehrambenu industriju u kojoj ima
dobru izvoznu tradiciju, u proizvodnju automobilskih djelova (Zastava), u elektroindustriju
(EI Niš), u proizvodnju računarske programske opreme gdje ima obrazovani mladi kadar, u
tekstilnu industriju gdje posao čeka 53 hiljade nezaposlenih, u drvoprerađivačku industriju
i u proizvodnju ljekova (Poslovne vezi Slovenija - Srbija, 2002, str. 21).
3.4.3.4. NSI u Crnoj Gori
Po podacima crnogorske Agencije za prestrukturiranje privrede i strana ulaganja,
zaključno sa januarom 2003. godine, NSI u Crnoj Gori ostvarene kroz postupak
privatizacije iznosile su nešto više od 107 miliona € , s tim da su strani direktni investitori
potpisivanjem kupoprodajnih ugovora na sebe preuzeli obavezu da u privatizovana
preduzeća ulože u određenom vremenskom periodu još oko 80 miliona €.

Tabela 25: NSI u Crnoj Gori ostvarene kroz proces privatizacije
(od sredine 1997. do januara 2003.), €
Preduzeće
Prodajna cijena
Planirane
investicije
Kupac
Rudnik mrkog uglja-Berane
314.633
9.878.159
Gradex HPB-Slovačka
Hotel Maestral-Miločer
4.857.277
7.209.216
HIT-Slovenija
Hotel AS-Perazića Do
2.556.459
11.248.421
Sibinergoresurs-Moskva
Hotel 4 jul- Petrovac
2.600.000
3.400.000
Moskovskaja
Trastovaja Grupa
Pivara Trebjesa-Nikšić
12.782.230
7.669.378
Interbrew-Belgija
Institut Simo Milošević-Igalo
17.050.048

ICN Pharmaceuticals
California
Jugopetrol-Kotor
65.000.000
35.000.000
Hellenic Petroleum-
Grčka
Industrija ležajeva-Kotor
357.904
Dokapitalizacija
766.938
Daido Metal-Japan
Željezara (valjaonica)-Nikšić
200.000
5.150.000
Tehnosteel-Švajcarska
Bar Castello-Petrovac
869.196

Moskovskaja
Trastovaja Grupa
Poslovni prostor-Petrovac
780.000

Moskovskaja
Trastovaja Grupa
Ukupno
107.367.748
80.322.112

Izvor: Agencija Crne Gore za prestrukturiranje privrede i strana ulaganja.

3.  Uloga NSI u tranzicionim državama

44
NSI u Crnoj Gori, koje nisu bile predmet privatizacije, kao što su: investicije u
mobilnu telefoniju, u Fabriku anoda, u Luku Bar, u Lovćen osiguranje (Triglav), Fabriku
tekstila i obuće, Privatizacione fondove (između ostalih slovenački Triglav, Kmečka
družba, Nacionalna finančna družba), projekte iz oblasti poljoprivrede i metalske
industrije, u osnivanje banaka, u Vodovod, osnivanje firmi u oblasti trgovine i drugih
uslužnih djelatnosti; iznosile su oko 130 miliona €. Od dana od kada Agencija vodi registar
osnovanih preduzeća sa stranim kapitalom registrovano je 353 preduzeća sa statusom
D.O.O., 15 sa statusom a.d. i 4 preduzeća k.d.
Najveći prihod od privatizacije i uopšte najveće strano ulaganje u Crnoj Gori je
prodaja većinskog dijela (54,35 %) u Jugopetrolu. Od dobijenih 65 miliona €, crnogorska
vlada je opredijelila nešto više od 18 miliona € za fond PIO (Penzijsko-invalidsko
osiguranje), nešto više od 6 miliona € za zavod zapošljavanje dok je ostatak od oko 40
miliona € otišao u crnogorski budžet. Za sada nije baš najjasnije za šta će dio novca koji je
otišao u budžet biti upotrijebljen osim što će 6 miliona € biti namijenjeno za vraćanje
"stare devizne štednje". Na taj način je Hellenic Petrol dobio monopolni položaj na
crnogorskom tržištu koje ima zahtjeve za oko 300.000 tona nafte i naftnih derivata (na
početku devedesetih 500.000 tona). Takođe, pripala su mu skladišta Jugopetrola u Luci Bar
kapaciteta oko 100.000 tona.
Pro Monte, kao prva mobilna telekomunikaciona mreža u Crnoj Gori, je osnovan
1996. godine od strane grčko-norveškog konzorcijuma – Telenor South Telecom i West
South Telecom, zajedno sa crnogorskim PTT-om. Ukupne strane investicije do jula 2001.
godine u Pro Monte su iznosile 100 miliona DEM. Kompanija zapošljava 132 radnika.
Dato joj bilo ugovorom 20 godina ekskluziviteta na crnogorskom tržištu mobilnih
telekomunikacija ali je to prekršeno 2001. godine, kada je omogućeno osnivanje drugog
mobilnog operatera MONET-a koji je u državnom vlasništvu (MONET, jul 2001, str. 62).
Trebjesa Nikšić je crnogorska pivara čiji je kontrolni paket akcija kupljen 1997.
godine od strane Interbrew-a. Ukupna investicija je iznosila oko 50 miliona DEM.
Kompanija zapošljava oko 360 radnika. U toku nekoliko mjeseci 2002. godine,
proizvodnja u pivari je bila blokirana zbog štrajka radnika.

4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

45
4. Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne
Gore

Slovenačka preduzeća su zadnjih godina sve više prisutna na tržištu Srbije i Crne
Gore. Za sada još uvijek uglavnom upotrebljavaju trgovinski način ulaska, ali vremenom
investicioni način dobija sve više na značaju. Takođe, postoje indikacije da pri
investicionom načinu ulaska vremenom proizvodni motivi postaju značajniji od
trgovinskih motiva NSI (Damijan, 2001, str. 127). Slovenačke NSI bi mogle, u određenoj
mjeri, doprinijeti ekonomskom rastu u Srbiji i Crnoj Gori kroz inicijalni makroekonomski
efekat, uticaj na povećanje izvoza, transfer tehnologije i posredne efekte na ostala
preduzeća odnosno kroz samo prestrukturiranje preduzeća.
U narednom poglavlju, kao prvo, daću prikaz spoljnotrgovinske razmjene između
Slovenije i Srbije i Crne Gore. Naime, na bazi iskustava iz tranzicionih država, NSI su bile
uglavnom motivisane njihovim tržištima. U tom smislu, sagledavajući proizvode i sektore
na kojima se zasniva slovenački izvoz u Srbiju i Crnu Goru, moguće je pretpostaviti gdje
će vjerovatno biti usmjerene slovenačke horizontalne NSI u narednom periodu. Sa druge
strane, sagledavajući strukturu slovenačkog uvoza iz Srbije i Crne Gore, moguće je
pretpostaviti gdje će biti usmjerene slovenačke vertikalne NSI koje su motivisane jeftinijim
resursima. Kao drugo, analiziraću moguće načine ulaska slovenačkih preduzeća na tržište
Srbije i Crne Gore i njihove motive za NSI. Kao treće, ujedno i najvažnije, pokušaću da
sagledam koje su to moguće koristi koje bi slovenačke NSI donijele za privredu Srbije i
Crne Gore. Naravno, ukazaću i na faktore koji mogu usloviti da slovenačkih NSI uopšte ne
bude odnosno da izostanu pozitivni efekti po privrede Srbije i Crne Gore.
S obzirom da su slovenačka preduzeća počela intezivnije investirati na području
Srbije i Crne Gore tek u zadnjih godinu dana, to nije još uvijek moguće govoriti kakva su
dosadašnja iskustva i kakve efekte su imala na domaća preduzeća. Takođe, neadekvatno
statističko praćenje u Srbiji i Crnoj Gori onemogućava sagledavanje dosadašnjih
slovenačkih NSI po sektorima i upoređivanje preduzeća sa slovenačkim kapitalom sa
ostalim preduzećima u zemlji.

4.1. Ekonomska saradnja Slovenije i Srbije i Crne Gore danas i nekada

4.1.1. Spoljnotrgovinska razmjena

Privredna saradnja Slovenije sa Srbijom i Crnom Gorom  je na osjetno nižoj ravni
nego što je bilo u periodu postojanja SFRJ. Slovenija je u bivšoj Jugoslaviji bila
najrazvijenija republika. U 1989. godini društveni proizvod po stanovniku u Sloveniji je
bio dva puta veći od društvenog proizvoda po stanovniku u SFRJ (u Srbiji je bio 88 % a u
Crnoj Gori 71 %). Prosječni neto lični dohotci u Sloveniji su bili za 35 % veći nego u
Srbiji i za 52 % veći nego u Crnoj Gori. Iako je ukupni društveni proizvod u 1990. godini
bio skoro 2 puta manji nego u Srbiji, Slovenija je imala gotovo istu vrijednost izvoza (95
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

46
% srpskog izvoza) i nekoliko manji uvoz (oko 75 % srpskog uvoza). Crnogorska vrijednost
izvoza je iznosila 5 % vrijednosti izvoza Srbije, dok je uvoz bio 3 % srpskog uvoza. Što se
tiče prodaja i nabavki među bivšim republikama SFRJ, Slovenija je imala po podacima iz
1987. godine pozitivan saldo trgovine sa svim drugim republikama, što znači da je u svakoj
od njih više prodala nego što je nabavila. Srbija je imala negativan saldo trgovine sa
Hrvatskom i Slovenijom, sa ostalim republikama je bio pozitivan. Crna Gora je imala
negativan saldo sa svim drugim republikama, od svake pojedinačno je nabavila više nego
što joj je prodala. Od ukupne svoje prodaje drugim republikama SFRJ, Slovenija je 36,8 %
prodala Srbiji a Crnoj Gori 5,3 % (1987. godina), dok je ta prodaja bila 1,65 puta veća
nego slovenački izvoz van SFRJ. Bruto investicije po stanovniku su u Sloveniji bile 1989.
godine 2,2 puta veće nego u Srbiji i 3 puta veće nego u Crnoj Gori (Statistički godišnjak
Jugoslavije 1991, Statistični letopis Republike Slovenije 1990, rezultati istraživanja
Zavoda Republike Slovenije za statistiko 1991. godine).
Krajem osamdesetih godina došlo je do političkog sukobljavanja među
jugoslovenskim republikama, što je i dovelo do raspada SFRJ početkom devedesetih
godina. Od svih bivših republika nastale su nove države, osim što su se Srbija i Crna Gora
udružile i formirale 1992. godine SR Jugoslaviju. Ekonomska saradnja Srbije i Crne Gore
sa Slovenijom je bila početkom devedetih godina na veoma niskom nivou, što je
poslijedica tadašnjih loših bilateralnih političkih odnosa, ratnih dešavanja u Hrvatskoj i
Bosni i Hercegovini, uvođenja sankcija prema SR Jugoslaviji od strane EU krajem maja
1992. godine itd.

Tabela 26: Robna razmjena Slovenija – Srbija i Crna Gora 1993-2001 (hiljade USD)
Godina
Izvoz
SLO
Rast
%
% u
uk.izvozu
Rang
Uvoz
SLO
Rast
%
% u
uk.uvozu
Rang
Ukupno
1993
7.642

266

7.908
1994
15.678
105

184
-31

15.862
1995
9.466
-40

1.592
765

11.058
1996
95.722
911
1,2
15
32.006
1910
0,3
31
127.728
1997
112.352
17
1,3
15
42.057
31
0,4
29
154.409
1998
102.640
-9
1,1
16
67.535
61
0,7
22
170.175
1999
84.876
-17
1,0
17
36.093
-47
0,4
28
120.969
2000
143.414
68,9
1,6
15
40.988
13,6
0,4
29
184.402
2001
235.595
64,3
2,5
11
47.460
15,8
0,5
27
283.055
1) Kolona Rang označava na kojem mjestu je Srbija i Crna Gora bila po značaju, u određenoj godini, u
slovenačkom izvozu odnosno uvozu.
Izvor: Statistični letopis Slovenije (1995-2002).

U decembru 1995. godine se djelimično ukidaju međunarodne sankcije, što je bio
razlog da dođe do oživljavanja međusobne trgovine, ali ne u onom stepenu kao što je to
bilo u SFRJ. Robna razmjena je bilježila umjereni rast sve do 1999. godine, kada dolazi do
ponovnog pada zbog NATO intervencije.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

47
Po podacima Banke Slovenije poslednjih godina se nadprosječno poboljšava robna
razmjena Slovenije sa državama bivše Jugoslavije. Mjereno u američkim dolarima u 2000.
godini se je povećala za 5,2 %, u 2001. godini za 14,7 % a u 2002. za 13,8 %.
Najznačajniji partner Slovenije, iz grupe država nekadašnje Jugoslavije, je Hrvatska na
koju u 2002. godini otpada polovina slovenačkog izvoza u države bivše SFRJ (902 miliona
USD) i tri četvrtine uvoza iz tih država (397 miliona USD). U 2001. godini suficit robne
razmjene Slovenije sa državama bivše SFRJ je iznosio 1024 miliona USD, što je samo za
82 miliona USD bilo manje od deficita Slovenije sa državama Evropske unije (po
procjenama Banke Slovenije za 2002. godinu robni suficit Slovenije sa državama bivše
Jugoslavije je čak veći od robnog deficita sa Evropskom unijom).
Nakon smirivanja političke situacije robna razmjena dobija novi zamah, što se
prvenstveno odnosi na izvoz Slovenije u Srbiju i Crnu Goru. Naime, u 2000. godini se
bilježi po podacima Banke Slovenije i SURS-a rast slovenačkog izvoza u Srbiju i Crnu
Goru od 68,9 %, u 2001. godini 64,3 %, a u 2002. godini izvoz se je povećao za 40 %. Na
taj način Slovenija je postala jedan od najvažnijih uvoznih partnera Srbije i Crne gore (5.
mjesto) (slika 7). To na svojevrstan način govori o tome da su slovenački proizvodi i dalje
ostali veoma cijenjeni, bez obzira na dešavanja u protekloj deceniji.

Slika 7: Najznačajnije zemlje u uvozu Srbije i Crne Gore (januar-decembar 2002)
Ostale zemlje
57%
Mađarska
4%
Italija
10%
Njemačka
12%
Ruska federacija
13%
Slovenija
4%

Izvor: Narodna banka Jugoslavije.

Na drugoj strani imamo skromno naraštanje izvoza Srbije i Crne Gore u Sloveniju
(po podacima SURS-a u 2002. godini Slovenija je šest puta više izvozila nego uvozila u
robnoj razmjeni sa Srbijom i Crnom Gorom)23. Izuzetno visok suficit Slovenije u

23  Na ovom mjestu treba napomenuti da pokazatelji robne razmjene, između Slovenije i Crne Gore, imaju
različite vrijednosti u zavisnosti od toga da li ih prikazuju institucije u Srbiji i Crnoj Gori ili institucije u
Sloveniji. Recimo, po podacima Banke Slovenije, u Srbiju i Crnu Goru su slovenačka preduzeća izvozila u
2001. godini u vrijednosti 236 miliona USD, dok je prema podacima Saveznog zavoda za statistiku
Jugoslavije uvoz iz Slovenije u 2001. godini iznosio 145 miliona USD. (nastavak na slijedećoj strani)
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

48
bilateralnoj robnoj razmjeni može biti ograničavajući faktor za njen dalji rast. Sve više se
čuju zahtjevi u javnosti Srbije i Crne Gore da bi Slovenija trebala da omogući slobodniji
pristup na svoje tržište srpskocrnogorskoj robi. Sa druge strane, u Sloveniji se tvrdi da je
osnovni razlog zbog čega nema više proizvoda iz Srbije i Crne Gore taj što su ti proizvodi
nedovoljnog kvaliteta i da ne postoji adekvatna tražnja koja bi uslovila uvoz.

Tabela 27: Učešće poljoprivrednih i industrijskih proizvoda u robnoj razmjeni
Slovenije i Srbije i Crne Gore (2000-2001, %)

2000
2001
UVOZ(SLO)
100 %
100 %
Poljoprivredni
proizvodi1
16,1 %
16,8 %
Industrijski
proizvodi2
83,9 %
83,2 %
IZVOZ(SLO)
100 %
100 %
Poljoprivredni
proizvodi1
15,1 %
15,4 %
Industrijski
proizvodi2
84,9 %
84,6 %
1- Poljoprivredni proizvodi po HS 1-24.
2- Industrijski proizvodi po HS 25-97.

Izvor: SURS.

Jedna od mogućnosti da srpskocrnogorski proizvodi lakše dođu do slovenačkog
tržišta bilo bi potpisivanje sporazuma o slobodnoj trgovini24. Međutim, izgleda da od ovog
sporazuma neće biti ništa, jer su iz Vlade Srbije obustavljeni dalji razgovori (kao razlog

(nastavak sa prethodne strane) Po podacima Narodne banke Jugoslavije iz Slovenije je, u periodu januar-
novembar 2002. godine, uvezeno robe u vrijednosti 217 miliona USD (5. mjesto), a izvezeno 72 miliona
USD (8.mjesto). Po podacima Banke Slovenije, Slovenija je u Srbiju i Crnu Goru u periodu januar-novembar
2002. godine izvezla u vrijednosti gotovo 297 miliona USD a uvezla 52 miliona USD. Veliku razliku, u
prikazu vrijednosti uvoza Srbije i Crne Gore iz Slovenije odnosno izvoza Slovenije u Srbiju i Crnu Goru, je
moguće objasniti činjenicom da institucije iz Srbije i Crne Gore ne bilježe uvoz iz Slovenije koji se odnosi na
teritoriju Kosova. Međutim, sasvim je nejasno kako je moguće da u periodu januar-novembar 2002. godine
pojavi tolika razlika u prikazu vrijednosti srpsko-crnogorskog izvoza u Sloveniju odnosno uvoza Slovenije iz
Srbije i Crne Gore (veća vrijednost po podacima srpskocrnogorskih institucija nego slovenačkih; razlika
postoji i u odnosu na podatke za 2001. godinu, ali je nju donekle moguće objasniti).
24 Oko detalja tog sporazuma postignut je dogovor u septembru 2002. godine. Sporazum određuje
asimetričan model liberalizacije trgovine sa industrijskim proizvodima (poglavlja 25-97 carinske tarife) u
jugoslovensku korist, dok su se na području trgovine sa poljoprivrednim proizvodima (poglavlja 1-24
carinske tarife) slovenačka i srpskocrnogorska strana dogovorile za ukidanje carina za neograničen uvoz ili
za uvoz u okviru carinskih kvota samo za određene proizvode. Cilj sporazuma je uspostavljanje potpuno
slobodne trgovine 1. januara 2007. godine. Slovenačke uvozne carine na industrijske proizvode iz SRJ će
nestati danom početka važenja sporazuma. Jugoslovenske uvozne carine na slovenačke industrijske
proizvode će se smanjivati postepeno: u 2003. godini će se carine primjenjivati na 70 % osnovne carinske
stope, u 2004. godini na 60 %, u 2005. godini na 40 %, u 2006. godini na 30 % i 1. januara 2007. godine
carine će se ukinuti u potpunosti. Ovaj sporazum bi vjerovatno imao jedan kratak period trajanja do ulaska
Slovenije u EU kada će ona morati otkazati sve svoje sporazume o slobodnoj trgovini koje je do tada
zaključila, uklučujući i ovaj. Slovenija će tada preuzeti sve sporazume koje je EU zaključila ili koje će tek
sklopiti. Međutim, upravo od EU potiče proces približavanja država  Jugoistočne Evrope Evropskoj  uniji na
osnovu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Vjerovatno će u bliskoj budućnosti takav sporazum biti
zaključen i sa SRJ, što bi omogućilo da taj stabilizacijsko asocijacijski sporazum nadomjesti sporazum o
slobodnoj trgovini između Slovenije i SRJ (Jerina, 2002, str. 49-50).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

49
navodi se to što opštinske vlasti u Ljubljani nisu obezbijedile lokaciju za gradnju
hipermarketa beogradskoj trgovinskoj kompaniji Delta) (Jovičić, 2003).
Kada je riječ o strukturi robne razmjene (tabela 27), dominiraju industrijski u odnosu
na poljoprivredne proizvode. Međutim, slovenački izvozni proizvodi su većeg stepena
prerade i samim tim konkurentiji, dok su proizvodi koji se izvoze iz Srbije i Crne Gore u
Sloveniju uglavnom primarni (to je vidljivo u tabelama 28 i 29)25. To na određeni način i
govori o stepenu razvoja dvije države.

Tabela 28: Najzastupljeniji proizvodi u izvozu Slovenije u Srbiju i Crnu Goru
(2001. godina, hiljade USD)
KN-4
Skupina proizvoda
Vrijednost
Učešće u izvozu %
4418
Stolarija za gradj. objekte
10.871
4,6
8450
Mašine za veš
8.606
3,7
4810
Papir i karton (premazan)
8.049
3,4
2202
Mineralne vode i sode
7.056
3,0
4011
Pneumatske gume
6.863
2,9
8418
Frižideri i drugi apar. za hladjenje
6.600
2,8
8516
Elektroterm.apar. za domaćinstvo
5.634
2,4
2203
Pivo
4.851
2,1
3004
Ljekovi
4.673
2,0
4801
Novinski papir
3.949
1,7

Ukupno (prvih deset):
67.152
28,5

Ukupan izvoz:
235.595
100,0
  Izvor: SURS i vlastiti izračuni.

Izvoz primarnih proizvoda je karakterističan za nisko razvijene zemlje, a oni čine
gotovo polovinu ukupnog izvoza Srbije i Crne Gore. Trend na svjetskom tržištu je takav da
se cijene i promet primarnih proizvoda smanjuju, tako da Srbija i Crna Gora moraju
napraviti značajan zaokret u smislu da se usmjere na povećanje proizvodnje i izvoz
finalnih proizvoda visokog stepena prerade kako bi se povećala međunarodna
konkurentnost privrede. Sve je više slovenačkih preduzeća koja su osnovala svoja
predstavništva u Srbiji i Crnoj Gori, kako bi podstakla izvoz svojih proizvoda (npr.
Goretrade je uvoznik u Srbiji za proizvode Gorenja)26. Na drugoj strani, veoma je mali broj
srpsko-crnogorskih preduzeća koja su otvorila svoja predstavništva u Sloveniji.

25 Na osnovu podataka SURS-a, u periodu januar-septembar 2002. godine naročito se povećao slovenački
izvoz piva, ljekova, novinskog papira, mašina za veš, elektrotermalnih aparata za domaćinstvo, papira i
kartona; a smanjio izvoz mineralne vode i sode i goveđeg mesa. Na osnovu podataka iz perioda januar-
septembar 2002. godine značajno se povećao slovenački uvoz pločastih, toplo valjanih proizvoda iz željeza,
motornog benzina i voća; a smanjio uvoz celuloze iz drveta, izolacionih elektro sprovodnika i kablova kao i
suncokretovog ulja (dopuna tabela 28 i 29).
26 Najveći slovenački izvoznici u Srbiju su: Gorenje, Samson-Celje, Pivovarna Laško, Količevo Karton-
Domžale, Fructal, Ljubljanske Mlekarne, Henkel Slovenija-Maribor, ECO PAP-Celje, Krka i Sava Tires.
Najveći slovenački uvoznici iz Srbije su: Alpos-Šentjur, Lisca-Sevnica, Cimos International-Kopar, Petrol-
Ljubljana, Labod-Novo Mesto, Fructal, Mapis-Mengeš, Krka, Morris-Ljubljana i Sava Trade-Ljubljana.
Najveći srpski izvoznici u Sloveniju su: Sartid, HIP Petrohemija-Pančevo, Metalex-Beograd, NIS, Lisca-
Babušnica, IDA-Kikinda, Sartid beli limovi-Šabac, Metalac-Gornji Milanovac, IMT i Hipol-Odžaci.
Najveći srpski uvoznici iz Slovenije su: ELTIM-Beograd, Goretrade-Beograd, Comes-Beograd, Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva, Jugoremedija-Zrenjanin, Centro Union-Beograd, Lisca-Babušnica, Aretol-
Novi Sad, Štamparija Borba i MV Sistemi-Beograd. (Gospodarska zbornica Slovenije, Privredna komora
Srbije).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

50
Tabela 29: Najzastupljeniji proizvodi u uvozu Slovenije iz Srbije i Crne Gore
(2001. godina, hiljade USD)
KN-4
Skupina proizvoda
Vrijednost
Učešće u uvozu %
3901
Polimeri etilena
4.106
8,7
4703
Celuloza iz drveta
2.661
5,6
8544
Izol.elektr.sprovodnici i kablovi
2.027
4,3
6212
Ženski donji veš
1.919
4,0
7409
Ploče, lim i trake iz bakra
1.402
3,0
0811
Voće
1.391
2,9
1512
Suncokretovo ulje i drugo
1.266
2,7
7403
Rafinirani bakar i bakrove legure
1.146
2,4
1905
Hleb, pecivo i slatkiši
1.058
2,2
4407
Drvo obrađeno po dužini
   864
1,8

Ukupno (prvih deset):
17.840
37,6

Ukupan uvoz:
47.460
100,0
    Izvor: SURS i vlastiti izračuni.

Na osnovu podataka iz tabele 28, može se pretpostaviti gdje bi slovenačka preduzeća
imala interes da opredijele svoje horizontalne NSI u narednom periodu. Takve investicije
imaju za cilj adekvatnije zadovoljavanje potreba stranog tržišta. Sa druge strane, na osnovu
podataka iz tabele 29, možemo pretpostaviti gdje bi slovenačka preduzeća imala interes da
opredijele svoje vertikalne NSI motivisane jeftinijim proizvodnim faktorima i
poluproizvodima. Pošto je riječ o robnoj razmjeni, ove tabele nam ne ukazuju na moguće
slovenačke NSI u oblasti usluga (finansije, transport, telekomunikacije, ugostiteljstvo i
turizam, trgovina itd.).
Slovenija i Srbija i Crna Gora (odnosno SR Jugoslavija) su sklopili i ratifikovali
slijedeće sporazume: o uspostavljanju diplomatskih odnosa, o trgovinskoj i  privrednoj
saradnji, o saradnji u kulturi i obrazovanju, o borbi protiv organizovanog kriminala, o
međunarodnom cestnem prometu putnika i robe, o naučnoj i tehnološkoj saradnji.
Zaključeni su ali još nisu ratifikovani slijedeći sporazumi: o slobodnoj trgovini, o saradnji
na području turizma, o saradnji na području zaštite biljaka, o saradnji na području
veterinarstva, o saradnji na području telekomunikacija i pošte, o zaštiti i podsticanju
investicija. U pripremi su slijedeći sporazumi: o međunarodnom kombinovanom prevozu,
o izbjegavanju dvojnog oporezivanja, o saradnji na području zdravstva i medicine, o
međusobnoj pomoći u carinskim poslovima a takođe se otvaraju mogućnosti dogovora o
imovinsko-pravnim odnosima (Poslovne vezi Slovenija - Srbija, 2002, str. 19).
Ambasada SR Jugoslavije u Ljubljani je od januara do novembra 2002. godine izdala
približno 30.000 viza za putovanja u Srbiju (za Crnu Goru nisu potrebne vize), od čega je
četvrtina bilo poslovnih viza. To na određen način govori o povećanju interesovanja
slovenačkih poslovnih ljudi za uspostavljanje saradnje sa partnerima iz Srbije i Crne Gore
(isto važi i u obratnom smjeru).

4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

51
4.1.2. Robna razmjena Crne Gore i Slovenije

Kako se veći dio prethodne analize robne razmjene Srbije i Crne Gore sa Slovenijom
odnosi na Srbiju, to ću u ovom dijelu ukratko dati i prikaz robne razmjene samo Crne Gore
sa Slovenijom.
Robna razmjena između Crne Gore i Slovenije, prije raspada SFRJ, činila je više od
10 % ukupne robne razmjene Crne Gore sa republikama SFRJ (Centralna banka Crne
Gore).

Tabela 30: Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore sa Slovenijom (1997-2002, milioni USD)

1997
1998
1999
2000
2001
20021
Izvoz CG u SLO
0,46
0,81
0,63
0,37
0,50
0,95
% u uk.izvozu CG
0,48
0,59
0,51
0,23
0,22
0,48
Uvoz CG iz SLO
3,25
4,18
7,4
23,44
41,66
58,96
% u uk.uvozu CG
1,26
1,39
2,06
6,62
8,21
8,57
1  Procjena
Izvor: Ministarstvo trgovine Crne Gore, Centralna banka Crne Gore, vlastiti izračuni.

Nakon osamostaljivanja Slovenije, izvoz Crne Gore se sveo na nivo koji se gotovo
nije ni registrovao, dok je uvoz iz Slovenije iznosio godišnje od 1-3 miliona USD, i to sve
do 1996. godine. Poslije tog perioda bilježi se rast u spoljnotrgovinskoj razmjeni, prije
svega na osnovu uvoza Crne Gore iz Slovenije (Tabela 30).
Što se tiče strukture izvoza Crne Gore u Sloveniju, u 2001. godini su dominirali
slijedeći proizvodi: proizvodi za zaptivanje od gume, vino, gljive, ljekovito bilje, pivo, kivi
itd. Najveći crnogorski izvoznik u Sloveniju u ovom periodu bilo je preduzeće Bokeljka iz
Kotora.
Struktura roba koje su dominirale u uvozu Crne Gore iz Slovenije u periodu januar-
septembar 2001. godine, je slijedeća (Ministarstvo trgovine Crne Gore, Centralna banka
Crne Gore) :

◊
Poljoprivredno-prehrambeni proizvodi (pileće meso, prerađevine od mesa, mlijeko i
mliječni proizvodi, voćni sokovi, pivo i konditorski proizvodi) 36,42 %;
◊
Aparati za domaćinstvo (frižideri, zamrzivači, veš mašine, štednjaci, ...) 15,97 %;
◊
Hartija (novinska i druga) i proizvodi od hartije 7,84 %;
◊
Razni proizvodi od stakla, plastike, gvožđa, čelika i prostog metala 5,85 %;
◊
Proizvodi od gume 4,92 %;
◊
Motorna vozila i njihovi djelovi 4,83 %;
◊
Odjevni predmeti 4,42 %;
◊
Namještaj 4,29 %;
◊
Štamparske boje, ljepila i premazna sredstva 3,67 %;
◊
Proizvodi za ličnu i opštu higijenu 3,53 %;
◊
Ljekovi 3,5 %;
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

52
◊
Razni alati 2,22 %;
◊
Motorna ulja 1,95 % i
◊
Druge robe široke potrošnje i reprodukcioni materijal 0,59 %.

Najveći uvoznik slovenačke robe u Crnoj Gori u 2001. godini je preduzeće Gorenje
iz Podgorice.

4.1.3. Slovenačke investicije u Srbiji i Crnoj Gori

U nekadašnjoj Jugoslaviji (SFRJ) nije bilo ulaganja kapitala u tradicionalnom smislu
te riječi (Prašnikar, Cirman, Domadenik, 2001, str. 163). Preduzeća su se mogla udruživati
u Radne organizacije ili SOUR-e, što nije omogućavalo investitoru prava upravljanja i
raspolaganja svojim uloženim sredstvima. Od kraja osamdesetih preduzeća su mogla
formirati svoju imovinu na teritoriji SFRJ preko formiranja novih preduzeća. Zato
slovenačka preduzeća, osim u novoformiranim preduzećima, i nisu imala investicija koja
su im omogućavala vlasništvo nad preduzećima u SFRJ. Imala su investicije u zalihama i
potraživanjima preduzeća kao i kratkoročna finansijska ulaganja. Među ulaganjima u svoja
dugoročna sredstva su preovladavala ulaganja u trgovinske objekte, predstavništva,
zemljišta, stanove i odmarališta. Prema rezultatima istraživanja27, od 125 anketiranih
slovenačkih preduzeća njih 14,4 % je imalo značajnije ulaganje u bivšoj Jugoslaviji prije
1990. godine. Najčešća vrsta ulaganja je bilo predstavništvo (40 %), kupovina zemljišta
(16 %), trgovinski objekat (16 %) i proizvodni pogon (16 %). Ulaganja su bila usmjerena
prije svega na Hrvatsku i Srbiju. Među investitorima su dominirala proizvodna preduzeća
koja su prije svega razvijala svoju trgovinsku mrežu, da bi krajem osamdesetih ulagala i u
stvaranje proizvodnih pogona, naročito u okviru mehanizma udruživanja sredstava za
pomoć nerazvijenim područjima. Slovenačke investitore u bivšoj SFRJ je karakterisao
vertikalni oblik organizacije proizvodnje i unutarindustrijske trgovine (intra-industry
trade), što je karakteristično za multinacionalna preduzeća sa filijalama u manje razvijenim
državama (Damijan, 2001, str. 106). Pri tome su slovenačka preduzeća, preko neposrednih
investicija u ostalim republikama, kontrolisala proizvodnju nižih stepena prerade, da bi
tako dobijene međuproizvode u Sloveniji preradila u finalne proizvode. Dobijene finalne
proizvode slovenačka preduzeća bi ili izvozila u inostranstvo ili prodavala nazad u ostale
republike. Takva organizacija proizvodnje i trgovine je imala rezultat u izuzetno visokom
obimu međusobne trgovine. Po izračunima Fidrmuca (2000), obim slovenačke trgovine sa
ostalim republikama u 1989. godini je 24-puta premašivao obim trgovine, koji bi bio
normalan među državama sa potpuno liberalizovanom bilateralnom trgovinom i
uspostavljenom carinskom unijom (države EU).

27  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na područja nekadašnje Jugoslavije,  ISEE,
2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

53
Tabela 31: Stanje NSI slovenačkih preduzeća u državama bivše Jugoslavije 1994-2001
(Stanje krajem godine, u milionima USD)1

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2001(%)
Hrvatska
193,0
228,5
236,2
242,4
343,3
308,6
353,7
373,4
39,3
Makedonija
15,9
21,2
22,9
19,3
25,1
39,3
46,6
48,4
5,1
BiH
14,8
16,1
17,4
19,6
25,2
32,5
63,2
86,3
9,1
Srbija i C. Gora
27,9
54,0
34,4
29,5
35,0
28,3
29,7
43,0
4,5
Ukupno BJR2
251,6
319,8
310,9
310,8
428,6
408,7
493,2
551,1
58,0
Ukupno
354,0
489,9
459,5
459,4
636,2
626,5
767,6
949,5
100,0
1   Bez podataka o neposrednim investicijama slovenačkih domaćinstava (uglavnom se radi o nekretninama u
Hrvatskoj). Takođe, nisu uključeni podaci o imovini rezidenata Republike Slovenije na teritoriji naslijednica
bivše SFRJ, koji su predmet pregovora o sukcesiji, oduzetoj imovini na tom području i dijelu imovine koji je
bio u procesu vlasničke transformacije prenesen sa pravnih lica na državu.
 2   BJR – bivše jugoslovenske republike

Izvor: Banka Slovenije i vlastiti izračuni.

Krajem 2001. godine vrijednost slovenačkih NSI u inostranstvu je iznosila 949,5
miliona USD. U toku 2001. godine je ostvareno 181,9 miliona USD, što predstavlja porast
od 23,7 % u odnosu na 2000. godinu (najveći porast u poslijednje četiri godine). Najviše u
inostranstvu investiraju slovenačka preduzeća koja pripadaju prerađivačkoj djelatnosti (59
% svih slovenačkih NSI u inostranstvu), slijede preduzeća iz trgovinske djelatnosti (14 %)
i finansijsko posredništvo (10 %). Slovenija najviše investira u države nekadašnje
Jugoslavije (krajem 2001. godine čak 58 % svih NSI u inostranstvu). Među državama
nekadašnje Jugoslavije je najznačajnija Hrvatska sa 39 % svih slovenačkih NSI u
inostranstvu (podaci Banke Slovenije).
Iz tabele 31 je vidljivo da slovenačka preduzeća nisu u značajnijem obimu investirala
u periodu 1994-2001. godine na tržištu Srbije i Crne Gore. Glavni razlozi su za takvo
stanje su bili slabi politički odnosi između dvije države, ratovi na području bivše
Jugoslavije, ekonomske sankcije uvedene SR Jugoslaviji, neodgovarajući investicioni
ambijent u Srbiji i Crnoj Gori itd. Stanje slovenačkih NSI u Srbiji i Crnoj Gori je bilo samo
43 miliona USD krajem 2001. godine, što je predstavljalo samo 4,5 % od ukupnog stanja
slovenačkih izlaznih NSI. Takva slika je umnogome popravljena u 2002. godini, jer je
recimo samo Mercator, za izgradnju svog trgovinskog centra u Beogradu, izdvojio skoro
isto toliko kolika je bila suma svih slovenačkih NSI krajem 2001. godine. Takođe, ako
bismo gledali relativne godišnje pokazatelje (2001. u odnosu na 2000. godinu), onda je
vidljivo da se vrijednost izlaznih slovenačkih neposrednih investicija, od svih država na
prostoru bivše SFRJ, upravo najviše povećala u Srbiji i Crnoj Gori (43 %).

Tabela 32: Broj slovenačkih preduzeća sa NSI u državama bivše Jugoslavije
(direktno vlasništvo), 1997-2001, krajem godine

1997
1998
1999
2000
2001
Hrvatska
344
386
397
428
440
BiH
78
89
109
139
157
Makedonija
68
63
61
63
64
Srbija i Crna Gora
76
77
73
80
116
Izvor: Banka Slovenije, Neposredne naložbe 1994-2001, 2002.

4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

54
Tabela 33 govori da se, u toku 2000. godine, većina slovenačkih investicija u Srbiji i
Crnoj Gori (49,6 %) odnosila na investicije u nekretnine, podružnice, vanbilansne
investicije ili investicije u preduzeća pod stečajem; 29,7 % u osnivanje novih preduzeća a
20,7 % u postojeća preduzeća koja nisu osnovali slovenački investitori. Međutim, u toku
2001. godine se slika promijenila, tako da najveći dio slovenačkih investicija na području
Srbije i Crne Gore ide na nove investicije (42,5 %; povećanje u odnosu na 2000. godinu od
80 %), dok je broj postojećih i ostalih investicija ostao gotovo isti. Ovdje, takođe, valja
istaći činjenicu da se, od svih država na prostoru bivše Jugoslavije, jedino u Srbiji i Crnoj
Gori povećao broj slovenačkih neposrednih investicija u 2001. godini u odnosu na 2000.
godinu (zahvaljujući novim investicijama).

Tabela 33: Broj slovenačkih NSI u državama bivše Jugoslavije 2000-2001
(direktno vlasništvo), krajem godine
Ukupno
Nove1
Postojeće2
Ostale3
Ukupno
Nove1
Postojeće2
Ostale3
2000
2001

1=2+3+4
2
3
4
5=6+7+8
6
7
8
Hrvatska
937
310
166
461
744
220
101
423
BiH
264
180
43
41
194
120
36
38
SiCG
121
36
25
60
153
65
28
60
Makedonija
119
75
28
16
75
40
22
13
1 Nove investicije (greenfield) su investicije rezidenata Slovenije, gdje su ti rezidenti osnivači odnosno
suosnivači preduzeća.
2 Postojeće investicije su investicije slovenačkih preduzeća u inostranstvu, gdje rezidenti nisu osnivači
preduzeća.
3  Ostale investicije su investicije u nekretnine, podružnice, vanbilansne investicije ili investicije u preduzeća
pod stečajem.

Izvor: Banka Slovenije, Neposredne naložbe 1994-2001, 2002.

4.2. Trgovinski i investicioni načini ulaska slovenačkih preduzeća na tržišta
Srbije i Crne Gore

 Slovenačkim preduzećima su za prodor na tržišta bivše Jugoslavije na volji, prije
svega, dva glavna pristupa: trgovinski i investicioni (Damijan, 2001, str. 2, 16).

4.2.1. Trgovinski način ulaska

Trgovinski pristup predstavlja klasičan oblik poslovanja, s kojim slovenačka
preduzeća izvoze svoje proizvode bez osnivanja podružnica (filijala). Takav pristup se
može ostvarivati individualno (visoki troškovi ulaska i visok stepen rizika) ili
udruživanjem prodaje preduzeća preko zajedničke distributivne i trgovinske mreže
(primjere imamo u povezivanju slovenačkih tekstilnih preduzeća i otvaranje Slovenske
hiše mode u Beogradu, ugovor sa srpskim Centrotextilom o prodaji slovenačkih tekstilnih
robnih marki u robnim kućama toga preduzeća u Srbiji kao i prodaja preko Mercatorove
trgovačke mreže).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

55
Pri prodoru na tržišta Srbije i Crne Gore slovenačka preduzeća su do sada, uglavnom,
upotrebljavala klasični trgovinski pristup. Prema istraživanju28 iz 2001. godine, slovenačka
preduzeća preko trgovinskih izvoznih poslova realizuju čak 95 % svoje ukupne prodaje u
Srbiji i Crnoj Gori. Razlozi za to se, po navodima preduzeća, nalaze prije svega u visokom
riziku investiranja (poslovni ambijent u Srbiji i Crnoj Gori ocijenjen kao ekstremno rizičan
sa ocjenama od 1 do 2 [na skali od 1 (veoma rizično) do 5 (veoma stabilno)]. Takođe,
navode se još stečena poslovna saradnja sa lokalnim partnerima i manji iznos potrebnih
sredstava za ulazak na tržište nego što bi bilo potrebno u primjeru NSI.

Tabela 34: Izvoz i stanje NSI slovenačkih preduzeća u bivšim jugoslovenskim
republikama (BJR), 1994-2001, milioni USD

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Izvoz SLO u BJR,
 po godinama
1063,6
1217,1
1393,1
1386,9
1389,7
109,0
1379,6
1563,6
Stanje SLO NSI u BJR,
krajem godine
251,6
319,8
310,9
310,8
428,6
408,7
493,2
551,1
Izvor: Banka Slovenije.

4.2.2. Investicioni način ulaska

Sa druge strane, investicioni pristup podrazumijeva neposredno ulaganje slovenačkih
preduzeća u privredama bivše Jugoslavije. Motivi za investicioni pristup mogu biti
trgovinski (tj. za podsticaj prodaji finalnih proizvoda matičnog preduzeća) i proizvodni [tj.
(1) za proizvodnju poluproizvoda i sastavnih djelova, koji bi se izvozili nazad u matično
preduzeće, (2) za proizvodnju za lokalno tržište ili (3) za izvoz u treće države].
Prema prethodno navedenom istraživanju, glavni razlozi koji su opredjeljivali
slovenačka industrijska preduzeća za investicioni pristup na području Srbije i Crne Gore su
bili (rangirano po značaju): (1) slabe mogućnosti za naplatu potraživanja, (2) lakši dostup
do ostalih lokalnih tržišta, (3) niži troškovi rada i materijala, (4) dovoljno veliki obim
poslovanja, (5) visoki ulazni troškovi (carine itd.) i (6) specifična priroda proizvoda.
 Iako trgovinski pristup slovenačkih preduzeća pri ulasku na tržišta Srbije i Crne
Gore dominira, čini se da investicioni pristup dobija sve veći značaj. Takvu konstataciju je
moguće obrazložiti sa više faktora. Naime, Srbija i Crna Gora imaju visok deficit u
trgovinskoj razmjeni sa Slovenijom (po podacima SURS-a Slovenija je u 2002. godini šest
puta više izvozila nego uvozila u robnoj razmjeni sa Srbijom i Crnom Gorom). Ocjenjuje
se da je upravo relativno visok suficit u robnoj razmjeni Slovenije sa pojedinim državama
bivše Jugoslavije jedan od ključnih ograničavajućih faktora za slovenačku izvoznu
ekspanziju na tim tržištima. Zato je realno očekivati da će se Slovenija u budućnosti
suočavati sa zahtjevima o uravnoteženijoj robnoj razmjeni.

28  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na područja nekadašnje Jugoslavije,  ISEE,
2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

56
Tabela 35: Robna razmjena Slovenije sa bivšim jugoslovenskim republikama (BJR),
1994-2002 (Slovenački izvoz i uvoz, milioni USD)

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Hrvatska (bilans)
275,7
332,0
277,2
376,0
382,9
248,2
263,3
395,0
505,2
Izvoz
761,7
898,9
862,5
837,4
811,4
688,8
709,8
798,8
902,2
Uvoz
486,0
566,9
585,3
461,3
428,5
440,6
446,6
403,8
397,0
BiH (bilans)
63,6
111,5
249,2
258,6
270,6
306,7
313,6
335,1
400,9
Izvoz
68,6
119,4
263,9
287,8
316,5
361,0
370,4
397,5
466,2
Uvoz
5,0
7,9
14,7
29,2
46,0
54,3
56,8
62,4
65,3
SiCG (bilans)
15,4
7,8
65,0
72,2
37,3
49,6
103,1
188,1
271,3
Izvoz
15,7
9,5
95,9
112,9
102,7
84,8
143,0
235,6
329,7
Uvoz
0,3
1,7
30,9
40,7
65,3
35,2
39,8
47,5
58,4
Makedonija (bilans)
139,8
107,0
100,8
93,2
113,8
138,7
109,9
105,2
126,5
Izvoz
217,6
189,4
170,8
148,8
159,1
174,4
156,4
131,7
150,7
Uvoz
77,8
82,4
70,0
55,6
45,3
35,7
46,5
26,5
24,2
BJR (bilans)
494,5
558,3
692,2
800,0
804,6
743,2
789,8
1023,4
1303,9
Izvoz
1063,6
1217,1
1393,1
1386,9
1389,7
109,0
1379,6
1563,6
1848,8
Uvoz
569,0
658,9
700,9
586,9
585,1
565,8
589,8
540,2
544,9
Izvor: Mrak, Damijan, 2001, str. 10 i vlastiti izračuni za 2001. i 2002. na bazi podataka SURS-a.

 NSI u regiji su, dugoročno, jedini način s kojim bi bilo moguće u budućnosti makar
relativno smanjiti suficit koji ima Slovenija u tekućem dijelu svoje "regionalnog" platnog
bilansa (Mrak, 2002, str. 15). Slovenački suficit i srpsko-crnogorski deficit u bilateralnoj
robnoj razmjeni je moguće najlakše riješiti sa slovenačkim ulaganjem u proizvodnju, sa
osnivanjem mješovitih preduzeća i kroz proces privatizacije u Srbiji i Crnoj Gori (Posvet
Jugoslavija – privatizacija in možnosti investiranja, 2002, str. 92). Rizik investiranja
slovenačkih preduzeća u Srbiju i Crnu Goru se vremenom smanjuje (zaključen sporazum o
uzajamnoj zaštiti i podsticanju investicija, Slovenska izvozna družba osigurava slovenačke
investicije u Srbiji i Crnoj Gori, strani ulagači u Srbiji i Crnoj Gori su odgovarajućim
zakonodavstvom dobili nacionalni tretman i postali jednako zaštićeni kao domaća
preduzeća, bitno se popravila politička situacija u državi i regionu, obezbijeđena je
konvertibilnost valute, liberalizovano je spoljnotrgovinsko poslovanje itd.). Da se
slovenačka preduzeća sve više opredjeljuju za investicioni pristup govore i podaci srpskog
Ministarstva za ekonomske veze sa inostranstvom da je u 2001. godini zaključeno 128
ugovora sa slovenačkim investitorima, s čime je Slovenija na drugom mjestu po broju
ugovora sa stranim državama. Krajem septembra 2002. godine u Srbiji i Crnoj Gori svoja
predstavništva je imalo oko 70 slovenačkih preduzeća, dok je četiri godine prije samo
Gorenje imalo svoje predstavništvo Goretrade (Gospodarska zbornica Slovenije).
Vrijednost slovenačkih NSI se naročito povećala u 2002. godini, prije svega zahvaljujući
Mercatoru i Impolu. U već navedenom istraživanju29, udio slovenačkih slovenačkih
preduzeća koja planiraju investicije na području bivše Jugoslavije u periodu 2002-2004 je
37 % (u ukupnom uzorku od 125 anketiranih preduzeća). Među njima je 44,1 % novih
preduzeća. U investicionim planovima preovlađuju ulaganja u proizvodnju, zatim u
trgovinske objekte i na kraju u predstavništva (slika 8). Među novim investitorima
preovlađuju industrijska preduzeća. Najzanimljivije područje tih novih investitora je

29  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na područja nekadašnje Jugoslavije,  ISEE,
2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

57
Srbija, koja je ujedno najviše pominjano područje u kojem bi preduzeća usmjerila nove
investicije u periodu 2002-2004. Od 46 preduzeća koja u pomenutom periodu planiraju 79
investicija, čak 40 % misli na područje Srbije i Crne Gore.

Slika 8: Planirane investicije slovenačkih preduzeća u državama bivše Jugoslavije
u periodu 2002-2004
proizvodni
pogon
41%
trgovinski
objekat
36%
predstavništvo
17%
drugo
6%

               Izvor: Prašnikar, Cirman, Domadenik, 2001, str. 171.

 Ako posmatramo sa makroekonomskog vidika Slovenije, veoma je moguće da
izvozna i investiciona privlačnost Srbije i Crne Gore, dugoročno gledano, postane
problematična. Naime, specijalizacija velikog dijela slovenačke privrede samo za tržišta
bivše Jugoslavije, koji su manje zahtjevni, može dovesti do tehnološkog zaostajanja tih
preduzeća u odnosu na ona koja usmjerena prema Evropskoj  uniji (Damijan, 2001, str.
110). Ako gledamo sa tog aspekta, onda bi najprikladniji način investiranja bio onaj koji se
temelji na kupovini lokalnih preduzeća odnosno osnivanju predstavništava, koja bi
proizvodila poluproizvode ili sastavne djelove koji bi kasnije bili montirani u finalne
proizvode u matičnom preduzeću u Sloveniji.
 Sa vidika Srbije i Crne Gore jedan od osnovnih ciljeva privlačenja stranog kapitala
i transformacije preduzeća jeste povećanje izvoza. Pri tome se ne misli na povećanje
izvoza sirovina, koje sada predstavljaju nešto manje od polovine ukupnog izvoza i čija se
cijena i promet u međunarodnoj trgovini smanjuju (sve prognoze govore da će se takav
trend nastaviti u narednih deset godina, osim nafte), već na povećanje izvoza finalnih
proizvoda visokog stepena prerade, koji bi bili konkurentni na svjetskom tržištu
(Kovačević, 2002, str. 1-3).

4.3. Motivi slovenačkih preduzeća za NSI

Shatz i Venables (2000) smatraju da je osnovni motiv koji pokreće horizontalne NSI
bolje opsluživanje nekog stranog tržišta (smanjenje transportnih troškova i carina, brže i
adekvatnije reagovanje na promjenu preferenci potrošača itd.), dok vertikalne NSI pokreće
motiv traženja jeftinijih resursa. U tako široko postavljenoj podjeli javljaju se određene
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

58
specifičnosti, koje su karakteristične za zemlju domaćina i zemlju investitora. Uvažavajući
takve specifičnosti Slovenije i Srbije i Crne Gore, smatram da je najbolje motive
slovenačkih preduzeća za NSI na području Srbije i Crne Gore svrstati na slijedeći način:
adekvatnije snadbijevanje lokalnog tržišta, stvaranje regionalnog tržišta, nastup na trećim
tržištima, jeftiniji faktori proizvodnje, postojanje trgovinskih barijera i pozitivan odnos do
slovenačkih preduzeća i proizvoda.

4.3.1. Adekvatnije snadbijevanje lokalnog tržišta

 Veličina lokalnog tržišta je jedna od determinanti u privlačenju NSI. Veća tržišta
smanjuju troškove snadbijevanja tržišta zbog efekata ekonomije obima i nižih fiksnih
troškova po jedinici proizvoda. Veće tržište, prije svega, privlači horizontalne NSI dok su
vertikalne NSI indiferentne na veličinu lokalnog tržišta. Što je veće lokalno tržište,
horizontalne NSI  će vjerovatno nadomjestiti izvoz zbog najmanje dva razloga. Prvi razlog
sam već naveo, a to je da će fiksni troškovi preduzeća po jedinici proizvoda biti niži što je
veće tržište. Drugo, veća tržišta imaju tendenciju da imaju više lokalnih firmi, da je
intenzivnija konkurencija među njima, što dovodi do smanjenja cijene proizvoda. Ako su
marginalni troškovi snadbijevanja kroz izvoz relativno visoki, to će onda usloviti da
preduzeće favorizuje lokalnu proizvodnju (Shatz, Venables, 2000). Tržište Srbije i Crne
Gore je po broju potencijalnih potrošača (preko 8 miliona potrošača, ako uključimo
Kosovo oko 10,5 miliona), najveće na području bivše Jugoslavije. Međutim, treba imati u
vidu da su adekvatniji pokazatelji veličine nekog tržišta BDP po stanovniku, koji odražava
stvarne mogućnosti da se kupuju određeni proizvodi, kao i rast BDP-a, koji odražava
razvoj privrede. Po tim pokazateljima, Srbija i Crna Gora spadaju u red nerazvijenijih
zemalja sa umjerenim ekonomskim rastom. Ono što zvanična statistika kaže, ipak, ne
odražava stvarnost. Npr. kupovna moć u Srbiji i Crnoj Gori je dva puta veća od onoga što
kaže zvanična statistika. Izvor te razlike je novac koji je došao od sive ekonomije, od
transfera iz inostranstva i onog što je čuvano u slamaricama. Neka slovenačka preduzeća
na tom tržištu prodaju više luksuznih proizvoda nego u Sloveniji što je posljedica stvaranja
sloja izuzetno bogatih pojedinaca ali i sklonosti potrošača da veliki dio svoga dohotka ne
opredjeljuju za štednju (Pinterič, 2002, str. 32-35). U Srbiji i Crnoj Gori je sve više
inostranih (naročito evropskih) preduzeća koja se nameću sa svojim kvalitetnim
proizvodima, utiču na povećanje konkurencije i time smanjuju cijene proizvoda. Iz toga
razloga se javlja potreba da slovenačka preuzeća organizuju paralelnu proizvodnju na
lokacijama u Srbiji i Crnoj Gori kako bi se iskoristile prednosti koje donose NSI.

4.3.2. Stvaranje regionalnog tržišta

 Evropska  unija je svoj pristup zemljama bivše SFRJ (izuzev Slovenije) definisala
kroz "proces stabilizacije i asocijacije". Ovaj regionalni pristup ima za cilj da osigura
stvaranje uslova za potencijalno uključivanje ovih zemalja u EU. U regionalnom pristupu
su takođe uključene još Albanija, Bugarska i Rumunija. Bitan segment Sporazuma o
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

59
stabilizaciji i asocijaciji je utvrđivanje vremenskog intervala unutar kojeg će se stvoriti
zona slobodne trgovine među ovim državama i sa EU. Time bi se stvorilo regionalno
tržište od oko 55 miliona potencijalnih potrošača. Države potpisnice Sporazuma o
stabilizaciji i asocijaciji su potencijalni kandidati za prijem u EU. Ovo sugeriše da sa
gledišta EU ne postoji formalna obaveza prijema ovih zemalja ako ispune predviđene
obaveze (kao što je slučaj sa državama potpisnicama Evropskog sporazuma koje su postale
sposobne za pristup EU ispunjavanjem Kopenhagenških kriterijuma), ali postoji želja da se
uspostavi neki vid asocijacije o čijem će se karakteru odlučiti u budućnosti. Srbija i Crna
Gora još uvijek nisu potpisale Sporazum o stabilizaciji i asocijaciji sa EU (pregovori bi
trebali da se odvijaju u toku 2003. godine) ali je zaključila Sporazume o slobodnoj trgovini
sa svim zemljama regiona. Nakon političkih promjena u oktobru 2000. godine, EU je
dodijelila Srbiji i Crnoj Gori autonomne trgovinske preferencijale  (Autonomous Trade
Preference-ATP). To je omogućilo da se veći dio izvoznih proizvoda na tržište EU izvozi
bez kvantitativnih ograničenja i bez plaćanja carine. To je dalje uslovilo povećanje izvoza
u EU u 2001. godini za 24,8 %, međutim javljaju se i određene teškoće koje
onemogućavaju veći izvoz (npr. dobijanje odgovarajućih sertifikata u EU za meso). Kada
su u pitanju zemlje iz regiona Srbija i Crna Gora imaju naročito značajnu razmjenu sa BiH
i Makedonijom, tako da eliminisanje trgovinskih barijera će bitno doprinijeti izvozu u te
zemlje. Ovim se stvara šansa da slovenački investitori, ulaganjem u Srbiju i Crnu Goru,
praktično dobiju mogućnost za slobodnu prodaju svoje robe u cijelom regionu. Blomström
i Kokko (1997a) smatraju da stvaranjem regionalnih ekonomskih integracija (REI) se,
uglavnom, pospješuje priliv NSI. Pošto takve integracije normalno dovode do smanjenja
regionalnih trgovinskih/investicionih ograničenja i stvaranja zajedničkog tržišta, veća
otvorenost će dovesti do privlačenja NSI jer multinacionalke sada mogu operisati
efikasnije preko unutarregionalnih granica. Međutim, treba istaći da REI mogu uticati i na
smanjenje onih NSI koje su se upravo zasnivale na carinskoj zaštiti, tako da su efekti
stvaranja REI na priliv NSI neizvjesni. Pored ovih statičkih efekata REI na NSI, valja
napomenuti da REI mogu generisati i dinamičke efekte koji će pozitivno uticati na priliv
NSI. Na primjer, REI mogu dovesti do povećanja ekonomske efikasnosti i privrednog rasta
u zemljama regiona (zbog bolje alokacije resursa i povećanja konkurencije), tako
povećavajući atraktivnost regiona i za domaće i za strane investicije. Takođe, veće
integrisano tržište može uticati na karakteristike preduzeća, kao što je motivacija preduzeća
da se udružuju sa bivšim konkurentima u cilju boljeg upravljanja u uslovima veće
konkurencije. Kako preduzeće postaje veće, ono je sposobnije da više investira u
istraživanje i razvoj, marketing i stvara intangible imovinu koja će privući nove NSI. Na
osnovu navedenoga, pretpostavljam da će stvaranje regionalnog tržišta Jugoistočne Evrope
uticati stimulativno i na investitore iz Slovenije kako bi iskoristili njegove prednosti. Tim
više što slovenačka preduzeća imaju strategije da budu, što je više moguće, prisutna u
regionu. Razlozi, zašto bi baš odabrala Srbiju i Crnu Goru za svoje investicije, se nalaze u
samom geografskom položaju Srbije i Crne Gore, velikom broju potrošača i potencijalu da
postane privredni lider u ovom dijelu Evrope.

4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

60
4.3.3. Nastup na trećim tržištima

 Pored već navedenih mogućnosti nastupa na tržištima država Jugoistočne Evrope,
ulaganjem u Srbiju i Crnu Goru kroz osnivanje novih preduzeća ili kupovinom postojećih,
slovenačka preduzeća imaju veće šanse za nastup na tržištima sa kojima Srbija i Crna Gora
imaju bolju privrednu saradnju. Tu prije svega mislim na Rusiju kao veliko tržište.
Slovenačka preduzeća uglavnom su svjesna da im ulaganje u Srbiji i Crnoj Gori otvara
vrata za izvoz u Rusiju jer je Srbija i Crna Gora jedina država na svijetu van granica
nekadašnjeg Sovjetskog saveza koja ima sa Rusijom potpisan ugovor o slobodnoj trgovini
(potpisan 28. avgusta 2000. godine). Sporazum je takav da se za samo 20 % robe od svih
carinskih i tarifnih stavki plaća carina prilikom uvoza u Rusiju. Među tim izuzecima su
srpskocrnogorski tekstilni proizvodi, finalizirani namještaj, cigarete, alkoholna pića, jedan
dio ljekova itd., s tim da bi se i ovi proizvodi u roku od pet godina oslobodili plaćanja
carine. Da bi se proizvodi, izrađeni u Srbiji i Crnoj Gori, izvezli u Rusiju bez carine
neophodno je da su na spisku za slobodnu trgovinu i da za njih postoji certifikat kojim se
dokazuje da su stvarno srpski ili crnogorski. To znači da mora proizvod proizvesti
preduzeće registrovano u Srbiji i Crnoj Gori, nezavisno od toga da li je to preduzeće
osnovano sa domaćim ili stranim kapitalom. Sporazum dopušta da se oprosti carine roba
koja je samo dijelom proizvedena odnosno dorađena u Srbiji i Crnoj Gori, pri čemu je
ograničenje da vrijednost tuđeg udjela, sirovine ili poluproizvoda ne smije biti veća od
polovine vrijednosti robe koja se izvozi (Bojčić, Bojić, 2002, str. 70-72).

4.3.4. Jeftiniji faktori proizvodnje

 Niski troškovi proizvodnih faktora bi trebalo, generalno gledajući, da predstavlaju
determinantu privlačenja kako vertikalnih tako i horizontalnih NSI (Lim, 2001, str. 12).
Feenstra & Hanson (1997) su utvrdili  da su niske plate jedan od osnovnih faktora zbog
kojih američki investitori osnivaju montažne fabrike u Meksiku (tzv. maquiladoras). Do
sličnih rezultata su došli Dees (1998) i Wheeler & Mody (1992). Međutim, dvije druge
studije Mody, Dasgupta & Sinha (1998) i Fung, Lizaka, Lee & Parker (2000) su došle do
rezultata da prosječne plate nisu značajan faktor NSI ali da kvalitet radne snage jeste
(gledano kroz stepen obrazovanja). Ovi rezultati govore da bi bolja determinanta NSI bili
troškovi rada po jedinici (unit labour costs)30 a ne prosječne plate, međutim takvi podaci su
uglavnom nedostupni.
Kada je riječ o slovenačkim preduzećima, anketa u 2001. godini31 je iznenađujuće
pokazala da im se ne čini značajnom mogućnost iskorišćavanja (osim u određenom stepenu
u Srbiji i Crnoj Gori i BiH) nižih troškova proizvodnje zbog jeftinije radne snage i
materijalnih inputa na tržištima bivše Jugoslavije. Nasuprot tome, istraživanje u 2002.

30  Troškovi rada po jedinici (unit labour costs) se definišu kao: ULC = W/Prod, gdje je W prosječna godišnja
ukupna plata (average gross wage) a Prod je BDP po zaposlenom (GDP per employed person).
31  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na tržišta nekadašnje Jugoslavije, ISEE, 2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

61
godini govori da su niski troškovi rada i materijala glavni razlog za investicioni nastup na
tržištima bivše Jugoslavije (Slika 9).

Slika 9: Glavni razlozi za investicioni nastup slovenačkih preduzeća u inostranstvu
Bivša YU
CEFTA
Rusija
 EU
Visoki ulazni troškovi
(carine itd.)
Velik obim poslovanja
Niži troškovi rada i
materijala
Lakši dostup do
ostalih lokalnih tržišta
Lakši dostup do
ostalih lokalnih tržišta

Izvor: Anketa ISEE, 2002.

4.3.5. Trgovinske barijere (carine, necarinska zaštita itd.)

 Povećanje otvorenosti privrede odnosno smanjenje carinske i druge zaštite stimuliše
NSI, osim onih NSI koje su upravo i izvršene da bi se iskoristile tako visoke carine (tariff-
hopping) (Lim, 2001, str. 13). Vertikalne NSI, koje podrazumijevaju značajne tokove
međuproizvoda (intermediate inputs) u i iz domaće države, će se povećavati sa
liberalizacijom spoljnotrgovinskog poslovanja. Takođe, horizontalne (non-tariff-hoping)
NSI će se povećavati do onog stepena do kojega trgovinska liberalizacija zajedno sa
drugim mjerama liberalizacije vodi ka stvaranju bolje poslovne klime i očekivanjima
dugoročnog privrednog rasta. Sa druge strane, visoke uvozne carine se mogu smatrati
preprekom da se ostvari izvoz u određenu državu, tako da se preduzeće može odlučiti da
mu je bolje da preseli dio svoje proizvodnje u tu državu a smanji izvoz. Prema rezultatima
istraživanja32 u 2001. godini, slovenačkim industrijskim preduzećima se čini srednje
značajnom mogućnost izbjegavanja visokih ulaznih trgovinskih prepreka putem osnivanja
vlastite podružnice u Srbiji i Crnoj Gori (ocjena 3,1 na skali od 1 do 5). Inače, prosječna
carinska stopa u Srbiji je nešto iznad 9 % a u Crnoj Gori oko 3 %. Međutim, na osnovu
postignutog sporazuma između Srbije i Crne Gore, doći će do harmonizacije ekonomskih
sistema, a time i do harmonizacije carinskih stopa u skladu sa preporukama EU. Ovdje
treba istaći još jednu stvar. Naime, kada Slovenija uđe u Evropsku  uniju u maju 2004.
godine, prihvatiće sve sporazume koje je EU potpisala ili koje će potpisati sa državama
bivše SFRJ. EU je već sa Hrvatskom i Makedonijom sklopila stabilizacijsko-asocijacijski
sporazum, pri čemu je pristala da Hrvatska i Makedonija svoje uvozne carine postepeno
otklanjaju (Hrvatska do 2007. godine a Makedonija do 2011. godine). Sa druge strane, EU
je donijela uredbu, za sve države bivše Jugoslavije, kojom im omogućava da određene

32  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na tržišta nekadašnje Jugoslavije, ISEE, 2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

62
proizvode bez carina izvoze u EU (Popit, Vozel, 2003, str. 16-21). Vjerovatno je da će EU
u skorijoj budućnosti sklopiti sličan stabilizacijsko-asocijacijski sporazum i sa Srbijom i
Crnom Gorom. To dalje znači da će za slovenačka preduzeća još duže vrijeme važiti carine
pri njihovom izvozu u Srbiju i Crnu Goru.

4.3.6. Pozitivan odnos do slovenačkih preduzeća i proizvoda

 Rezultati istraživanja33 govore da su slovenački proizvodi visoko vrijednovani u
očima potrošača u Srbiji i Crnoj Gori. Međutim, na drugoj strani, samo mali broj
slovenačkih robnih marki je duboko usidren u svijesti potrošača nakon deset godina od
razdvajanja. U tom periodu se pojavila nova grupa mladih potrošača koja nije osjećajno
vezana za zajedničku SFRJ i nema nikakav poseban odnos do slovenačkih proizvoda.
Relativno se i u Srbiji i u Crnoj Gori više vrednuju slovenački proizvodi od domaćih, pri
čemu je to posebno izraženo u Srbiji. U Srbiji smatraju da su domaći proizvodi nerazumno
skupi, što nije slučaj sa slovenačkim proizvodima. U Crnoj Gori imaju bolje mišljenje o
svojim proizvodima nego u Srbiji. U Srbiji se cijeni prije svega: odnos vrijednost-cijena,
trajnost, kvalitet izrade i privlačnost slovenačkih proizvoda ali smatraju da su dosta skupi.
U Crnoj Gori su slovenački proizvodi ocijenjeni, prije svega, kao privlačni i nisu jeftino
napravljeni. Vrijednost u odnosu na cijenu, adekvatnost cijene, trajnost i prestiž su
ocijenjeni sa nešto nižim ocjenama, mada su još uvijek bolje ocijenjeni od karakteristika
domaćih proizvoda. U Crnoj Gori se, takođe, smatra da slovenački proizvodi nisu izrazito
reklamirani.

Tabela 36: Poznavanje slovenačkih robnih marki u  Srbiji i Crnoj Gori, %
(za robne marke, koje su dostigle najmanje 10 % poznavanja)
Grupe proizvoda
Srbija
Crna Gora
Odjeća i obuća
Mura (21,3)
Planika (20,0)
Rašica (16,7)
Peko (14,5)
Mura (21,3)
Peko (19,0)
Planika (15,0)
Kozmetika, higijenski i
farmaceutski proizvodi
Krka (41,0)
Krka (25,7)
Kućni aparati, elektronika
Gorenje (82,6)
Iskra (16,7)
Gorenje (73,4)
Iskra (12,6)
Pića
Fructal (54,3)
Radenska (22,0)
Pivovarna Laško/Zlatorog (19,7)
Fructal (48,3)
Hrana

Alpsko mleko (9,3)
Ljubljanske Mlekarne (2,0)
Sportska oprema
Elan (36,6)
Elan (40,6)
Banke
Ljubljanska banka (32,8)
Ljubljanska banka (18,3)
Trgovina na malo
Mercator (15,0)

Izvor: Vida, Dmitrović, 2001, str. 199.

Iz tabele 36 se vidi da su neke marke veoma poznate i cijenjene kao što su: Gorenje,
Krka, Mura, Fruktal, Elan i Ljubljanska banka. Zanimljiva je činjenica da je nedovoljno

33  Anketa potrošača iz bivše Jugoslavije, ISEE, 2001 (Vida, Dmitrović, 2001).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

63
poznavanje slovenačkih prehrambenih proizvoda, što potvrđuje veliki značaj lokalnog
slovenačkog tržišta za tu grupu proizvoda.
 Prema rezultatima istraživanja34 glavne prednosti, koje imaju slovenačka preduzeća
na tržištu bivše Jugoslavije a time i na tržištu Srbije i Crne Gore, su visok kvalitet
proizvoda i dobra cijena s obzirom na kvalitet. Slovencima se priznaju poslovnost,
korektnost, zapadni način poslovanja, ekspeditivnost i uređeno tržište. Srpska i crnogorska
preduzeća su naročito naglasila kvalitet proizvoda i usluga, tehnologiju i inovacije, kvalitet
odnosa sa slovenačkim preduzećima-kupcima. Ako govorimo o konkurentnim prednostima
slovenačkih preduzeća u pojedinim djelatnostima, onda treba naglasitit da: u proizvodnji
prehrambenih proizvoda i pića slovenačka preduzeća imaju prednost u kvalitetu i
cijenama; u proizvodnji električnih aparata i mašina prednost je u tehnologiji; u
mašinogradnji, proizvodnji prometnih sredstava i brodogradnji prednost je u kvalitetu
odnosa sa kupcima; u proizvodnji hemijskih proizvoda prednost je u tehnologiji, znanju i
cijenama; u industriji namještaja i drveta prednost je u cijenama; u tekstilnoj industriji
kvalitet i na kraju cijene su prednost slovenačkih preduzeća u djelatnostima snadbijevanja
strujom, vodom i plinom, građevinarstvu i trgovini. Istraživanje pokazuje da velika većina
preduzeća u Srbiji i Crnoj Gori je spremna da sarađuje sa slovenačkim preduzećima u
budućnosti (preko 90 %). Među srpskim preduzećima koja se zanimaju za saradnju sa
slovenačkim, uglavnom je riječ o onim iz oblasti proizvodnje električnih aparata i mašina,
proizvodnje i prerade hemijskih proizvoda, proizvodnje građevinskog materijala,
proizvodnje konfekcijskih tekstilnih proizvoda, kože i krzna, obuće i galanterije,
proizvodnje prehrambenih proizvoda i pića kao i s područja građevinarstva. Među
crnogorskim preduzećima, interesovanje su pokazala građevinska preduzeća i preduzeća iz
proizvodnje hrane i pića.

4.4. Značaj proizvodnih motiva

Kao što sam već ranije naveo, motivi za investicioni pristup mogu biti trgovinski (tj.
za podsticaj prodaji finalnih proizvoda matičnog preduzeća) i proizvodni [tj. (1) za
proizvodnju poluproizvoda i sastavnih djelova, koji bi se izvozili nazad u matično
preduzeće, (2) za proizvodnju za lokalno tržište ili (3) za izvoz u treće države]. Sa
stanovišta Srbije i Crne Gore, povoljnije bi bilo kada bi pri investicionom načinu ulaska
slovenačkih preduzeća na domaće tržište prevladali proizvodni motivi. Naime, to bi
omogućilo da dođe do oživljavanja proizvodnje i povećanja izvoza, na taj način
doprinoseći smanjenju deficita u tekućem računu platnog bilansa. Čini se upravo, na bazi
analize koju je dao Damijan (2001a), da proizvodni motivi investiranja slovenačkih
preduzeća na području bivše SFRJ dobijaju sve veći značaj.
Investicionu aktivnost slovenačkih preduzeća na tržištima nekadašnje Jugoslavije
proučavaju Prašnikar et al. (2001). U tom istraživanju35 postavljana su pitanja slovenačkim

34  Anketa u preduzećima iz bivše Jugoslavije, ISEE, 2001.
35  Anketa u slovenačkim preduzećima o strategijama ulaska na tržišta nekadašnje Jugoslavije, ISEE, 2001.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

64
preduzećima o njihovim prošlim i planiranim investicijama u bivšoj Jugoslaviji. Odgovori
preduzeća sugerišu da najveće slovenačke firme nisu imale značajnije investicije u periodu
do 2001. godine. Prije 1990. godine, u 115 anketiranih preduzeća postojalo je samo 27 NSI
projekata na tržištima bivše Jugoslavije, od toga se 80 % odnosilo na sektor prerađivačke
djelatnosti. Između 1990. i 2000. godine zabilježena su 42 NSI projekta, od čega je 70 %
bilo u prerađivačkom sektoru. Kada su u pitanju planirane investicije, kratkoročni (do kraja
2001. godine) i srednjeročni (do kraja 2004. godine) investicioni planovi su se značajno
razlikovali. Kratkoročno, samo je 16 % anketiranih preduzeća namjeravalo investirati u
bivše republike SFRJ, dok srednjeročno o tome razmišlja 42 %. Srednjeročno, najviše
investicionih planova je među industrijskim preduzećima (50 % industrijskih preduzeća u
uzorku je potvrdilo da ima investicione planove). U industrijskim preduzećima su
odgovorili da izdvajaju 3 % odnosno 8 % svojih ukupnih godišnjih prihoda za svoje
kratkoročne i srednjeročne investicione aktivnosti u bivšoj SFRJ.
Postoje značajne razlike između industrijskih i trgovinskih preduzeća po pitanju
atraktivnosti investicionih lokacija. Trgovinska preduzeća, i u kratkom i u dugom roku,
preferiraju da investiraju u Hrvatskoj, dok industrijska preduzeća u oba perioda preferiraju
Srbiju i Crnu Goru. Pretpostavka je da su trgovinska preduzeća motivisana većom
kupovnom moći hrvatskog tržišta, dok su industrijska preduzeća podstaknuta proizvodnim
motivima (efikasnija proizvodnja) koji govore u prilog Srbije i Crne Gore.

Tabela 37: Preferirane investicione lokacije slovenačkih industrijskih i trgovinskih preduzeća
u njihovim investicionim planovima na tržištima bivše SFRJ (u % od broja preduzeća)
Kratkoročno (2001)
Dugoročno (2002-2004)

Industrijska
Trgovinska
Industrijska
Trgovinska
Hrvatska
50
80
39
100
BiH
50
20
45
43
Srbija i Crna Gora
60
60
77
57
Makedonija
0
40
0
29
N
10
5
31
7
Izvor: Damijan, 2001a, str. 243.

U cilju sagledavanja evolucije investicionih motiva slovenačkih preduzeća, koji
opredjeljuju njihova ulaganja u privredama bivše Jugoslavije u periodu od 1990. do 2004.
godine, upotrijebljen je jednostavan "probit" model (Damijan, 2001a, str. 242). Cilj je da se
utvrde zajedničke karakteristike slovenačkih preduzeća, koja su već ili srednjeročno žele
biti prisutna na tržištima bivše SFRJ. Prije svega, želi se utvrditi da li su investicioni motivi
preduzeća uslovljeni sa djelatnošću odnosno sa privrednom granom u kojoj posluju, sa
veličinom
preduzeća,
njihovom
faktorskom
intenzivnošću,
produktivnošću,
profitabilnošću, izvoznom i I&R usmjerenošću.

4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

65
Tabela 38: Vjerovatnoća investiranja slovenačkih preduzeća u države bivše SFRJ
u periodu 1990-2004  (Rezultati probit modela)

Prije 2000.
2001
2002-2004
2002-2004
NSI2000

***1,125
(3,07)
Veličina
(prodaje)
**0,012
(2,45)
*0,011
(1,91)
0,000
(0,08)
-0,003
(-0,74)
Kapitalna intenzivnost
(imovina/zaposleni)
0,000
(1,39)
0,000
(0,98)
0,000
(0,51)
0,000
(0,13)
"Skill" intenzivnost
(troškovi rada/zaposleni)
0,000
(-0,37)
0,000
(-0,60)
0,000
(-1,00)
0,000
(-0,85)
Radna intenzivnost
(trošk. rada/dod. vrijednost)
0,010
(0,61)
0,004
(0,18)
*0,038
(1,88)
**0,045
(2,11)
Produktivnost rada
(prodaje/zaposleni)
0,000
(0,98)
0,000
(0,78)
*0,000
(1,70)
**0,000
(2,09)
Produktivnost kapitala 1
(profit/zaposleni)
-0,0003
(-1,24)
0,0001
(0,33)
0,0000
(0,08)
0,0000
(0,05)
Produktivnost kapitala 2
(profit/imovina)
0,022
(1,21)
-0,003
(-0,42)
-0,006
(-1,18)
-0,007
(-1,32)
Izvozna usmjerenost
(izvoz/prodaja)
0,013
**(2,00)
0,020
(1,88)
0,000
(0,07)
-0,003
(-0,54)
I&R intenzivnost
(intangible imovina/prodaje)
-0,991
(-0,10)
-5,328
(-0,39)
*16,870
(1,82)
*15,735
(1,68)
dummy Prehram. industrija1
**1,328
(2,26)
0,300
(0,29)
0,251
(0,45)
-0,338
(-0,58)
dummy Trgovina1
0,248
(0,39)
1,361
(1,60)
-0,458
(-0,87)
-0,553
(-1,06)
dummy Ostale usl.djelatnosti1
-0,117
(-0,21)
-0,249
(-0,33)
**-1,178
(-2,18)
**-1,150
(-2,12)
Konstanta
***-2,943
(-2,87)
**-3,237
(-2,43)
**-1,698
(-1,98)
**-2,019
(-2,41)
N
Pseudo R2
111
0,203
111
0,296
111
0,165
111
0,210
1  Referentna grupa su industrijska preduzeća, osim preduzeća iz prehrambene industrije
Napomene: t-statistika u zagradama; *, ** i *** znače statističku značajnost pri 10, 5 i 1 odstotnom riziku
greške.

Izvor: Damijan, 2001a, str. 244 – izračun na bazi podataka Ankete u slovenačkim preduzećima o
strategijama ulaska na tržišta nekadašnje Jugoslavije, ISEE, 2001.

 Vjerovatnoća, da će se slovenačka preduzeća odlučiti za investiciju u države
nekadašnje Jugoslavije u zavisnosti od navedenih faktora, se testira pomoću probit modela.
Empirijska analiza je bila urađena na uzorku najvećih slovenačkih preduzeća, znači na
podacima koji ne odražavaju stvarnu strukturu slovenačke privrede. Zbog toga je bilo
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

66
potrebno da se u testu kontroliše i koriguje pristrasnost uzorka, što je i učinjeno s pomoću
dvostepene Heckmanove procedure36.
Zavisna promjenljiva u modelu je NSIt , koja ima vrijednost 1 (NSIt = 1) ako u
posmatranom periodu preduzeće ima ili planira da ima NSI u neku od država bivše
Jugoslavije, ako ne onda je  NSIt = 0. Zavisna promjenljiva je regresirana na setu
karakteristika preduzeća kao što su veličina, faktorska intenzivnost, produktivnost rada i
kapitala, izvozna usmjerenost, I&R usmjerenost i sektorske dummy. Model ocjenjuje tri
različita vremenska perioda: (1) period prije 2000. godine; (2) 2001. godinu i (3) period
2002-2004.
Rezultati u tabeli 19. pokazuju da su zajedničke karakteristike slovenačkih preduzeća
koja su investirala u državama bivše Jugoslavije prije 2000. godine: to su velika preduzeća
po prodaji, da su visoko izvozno usmjerena i da pripadaju prehrambenoj industriji. Slični
rezultati su, takođe, utvrđeni i u kratkoročnim investicionim planovima preduzeća u 2001.
godini. Jedini izuzetak je taj da prehrambena preduzeća više ne odstupaju što se tiče
njihovih investicionih aktivnosti u odnosu na druge sektore. Ovi podaci potvrđuju da je u
dosadašnjim investicijama kao i u kratkoročnim investicionim planovima preovlađivao
trgovinski motiv investiranja (motiv povećavanja prodaje preduzeća sa velikim
kapacitetima, koja žele da povećaju korišćenje svojih kapaciteta time što će izvoziti u
države bivše Jugoslavije). To naročito važi za preduzeća u prehrambenoj industriji, koja su
jedino i konkurentna u ovim državama.
Rezultati modela, koji se odnose na srednjeročne investicione odluke slovenačkih
preduzeća u državama nekadašnje Jugoslavije do 2004. godine, daju nešto drugačiju sliku.
Čini se da trgovinski motiv NSI polako uzmiče pred proizvodnim motivom NSI. Naime,
velika i izvozno usmjerena preduzeća više ne istupaju, već investiciono prednjače
produktivnija i I&R usmjerena preduzeća kao i radno intezivna preduzeća. Iz toga je
moguće zaključiti da slovenačka preduzeća žele srednjeročno na tržišta bivše Jugoslavije
preseliti dio svoje proizvodnje s ciljem da kombinuju svoju intangible imovinu i vlasničko
specifične karakteristike sa nižim troškovima radne snage na tim tržištima.
U modelu, za odluke o investicijama u državama bivše Jugoslavije do 2004. godine,
je uključena još i promjenljiva koja pokazuje da li preduzeće već ima neku investiciju u
ovoj regiji do 2000. godine. S tim se obuhvaćaju uticaji iskustava preduzeća koja su već
investiciono prisutna, tako da ih moguća pozitivna iskustva lako stimulišu ka novim
investicijama, dok ih negativna od toga odvraćaju. Rezultati govore o pozitivnim
iskustvima slovenačkih preduzeća u prošlosti, što ih stimuliše na nove investicije ne samo
u istu državu već i u cijelu regiju.

4.5.  Moguće koristi za Srbiju i Crnu Goru od slovenačkih NSI

S obzirom na činjenicu da Srbija i Crna Gora imaju potrebu za slovenačkim NSI, kao
dijela ukupnih stranih neposrednih investicija, ovaj dio sam namijenio analizi i utvrđivanju

36  Više o konkretnoj upotrebi Heckmanove metode na primjeru učinkovitosti poslovanja domaćih i stranih
preduzeća u Sloveniji pogledati u Damijan, Majcen, Rojec, Knell (2001).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

67
potencijalnih koristi koje bi Srbija i Crna Gora mogle imati od priliva slovenačkih
neposrednih investicija. Potencijalne koristi odnosno potencijalni doprinos slovenačkih
NSI ekonomskom rastu u Srbiji i Crnoj Gori svrstao sam u dva dijela. Prvi dio se odnosi na
inicijalne makroekonomske efekte od priliva slovenačkih NSI tj. priliv novca u budžetu i
platnom bilansu. Drugi dio se odnosi na kasnije efekte od priliva slovenačkih NSI tj. uticaj
na povećanje izvoza, transfer tehnologije i posredni učinci na ostala preduzeća u domaćoj
ekonomiji kao i uticaj na prestrukturiranje preduzeća.

4.5.1. Potreba za stranim odnosno slovenačkim kapitalom

Srbiji i Crnoj Gori je potreban strani kapital da bi se transformisala i pokrenula
privreda. Od stranih država i međunarodnih institucija je, po završenom desetogodišnjem
periodu društveno-ekonomskog nazadovanja, dobijena značajna materijalna pomoć.
Međutim, problem je u tome, što se vremenom smanjuje priliv donacija. Novac za
projekte, koji bi moguće doprinijeli razvoju privrede, biće moguće dobiti jedino sa
zaduživanjem ili na osnovu NSI. S obzirom na to da se zaduživanje u prošlosti nije
pokazalo kao pametno riješenje te takođe zbog toga što su veoma ograničene mogućnosti
za dobijanje kredita koji bi se upotrijebili za pokretanje preduzeća, kao logično riješenje se
nameću NSI.
Kao i u svim tranzicionim državama tako se i u Srbiji i Crnoj Gori postavlja pitanje
koliko je opravdano, sa stanovišta nacionalnog interesa, prodavati domaća preduzeća
strancima. Odgovor na to pitanje, po mom mišljenju, treba da se zasniva na dvije činjenice.
Prvo, preduzeća je potrebno prodati da bi se došlo do neophodnog kapitala. Ko u državi
ima kapital? Drugo, većinu preduzeća je potrebno prodati ne samo zbog toga da bi se došlo
do neophodnog kapitala već i zbog toga što takva preduzeća nisu sposobna da opstanu u
uslovima međunarodne konkurencije. Nacionalni interes, s ekonomske tačke gledišta, je
stabilna, efikasna i  rastuća privreda, koja povećava blagostanje ljudi. Takvu privredu
Srbija i Crna Gora će imati ako budu imali efikasna i rastuća, ukratko konkurentna
preduzeća. U uslovima regionalne integracije i internacionalizacije, takva preduzeća će
postojati samo ako bude institucionalni, ekonomski, politički odnosno opštedruštveni
ambijent takav da uspješna preduzeća smatraju da je Srbija i Crna Gora za njih dobra
lokacija. U suprotnom, dobra preduzeća (i domaća i strana) će prenositi svoju djelatnost u
inostranstvo a nova dobra preduzeća neće nastajati ni s domaćim kapitalom niti pomoću
stranih investicija. To znači da nacionalni interes, dugoročno gledano, nije moguće
ostvariti sa zatvaranjem i zaštitom nacionalnih proizvođača.
U zadnjim godinama je sve veća prisutnost slovenačkih preduzeća i proizvoda u
Srbiji i Crnoj Gori. S obzirom da slovenačka preduzeća pokazuju interes za NSI kao i s
obzirom na činjenicu da je Srbiji i Crnoj Gori potreban strani kapital za prestrukturiranje
privrede, čini se da je priliku za podsticanje bilateralne saradnje potrebno tražiti u
neposrednim investicijama slovenačkih preduzeća u Srbiji i Crnoj Gori. Mogućnosti za
slovenačke NSI su brojne jer će se kroz postupak privatizacije na tenderima, aukcijama i
pomoću drugih metoda prodati oko 70 % nekadašnjeg društvenog kapitala. Slovenačka
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

68
preduzeća pokazuju interes za kupovinu preduzeća u različitim privrednim granama:
proizvodnja pića, prehrambena industrija, građevinarstvo, industrija namještaja, turizam,
farmaceutska industrija, trgovina sa naftom, metalna industrija, finansije itd (Visković,
2002, str. 28-29), (Pinterič, Petrič, 2002, 34-37), (Nidorfer, 2002, str. 16-19), (Bojčić,
2002a, str. 88-90), (Bojčić, 2002b, str. 38-40). Takođe, postoji interes i da se investira i van
postupka privatizacije kroz osnivanje novih preduzeća.
Srbiji i Crnoj Gori su potrebne slovenačke NSI, iz prostog razloga što im je
neophodan strani kapital. Međutim, ovdje treba naglasiti još neke činjenice. Naime, visoki
deficit u robnoj razmjeni sa Slovenijom samo potpiruje stari stereotip o Sloveniji kao
državi koja sebično želi iskorišćavati siromašne balkanske države (Pinterič, 2002, str. 35).
Iako taj deficit, relativno gledajući u odnosu na ukupni robni deficit Srbije i Crne Gore, i
nije toliko visok (4 %), čini se da nekako posebno "boli". Često se može čuti, u kritikama
visokog robnog deficita Srbije i Crne Gore, rečenica: Robni deficit sa inostranstvom je naš
najveći ekonomski problem. Eto npr. samo nam Slovenci šest puta više prodaju robe nego
mi njima (u Crnoj Gori čak 58 puta). To znači da ekonomski odnosi sa Slovenijom imaju
jednu posebno naglašenu dimenziju, što je po mom mišljenju poslijedica zajedničkog
života u bivšoj SFRJ. U tom smislu, slovenačke NSI bi imale bolji prolaz u javnosti, jer bi
pokazale da Slovenci žele nešto i da ulože a ne samo da uzimaju novac. Sa druge strane od
Slovenaca, koji imaju na Balkanu imidž racionalnih poslovnih ljudi, očekuje se da
kupovinom preduzeća u Srbiji i Crnoj Gori uvedu više reda i rada u domaćem poslovanju.
Na kraju, ne treba zaboraviti činjenicu da Slovenci većinom poznaju srpski jezik, što im
daje prednost prilikom ugovaranja investicija i stvaranja i obnavljanja poslovnih kontakata.
Slovenačke NSI, po mom mišljenju, mogle bi imati naročito značajnu ulogu u prvih
nekoliko godina nakon demokratskih i ekonomskih promjena u Srbiji i Crnoj Gori. Naime,
za velika preduzeća iz Evrope i svijeta domaće tržište još uvijek predstavlja veliku
nepoznanicu i nakon negativnih dešavanja u protekloj deceniji vjerovatno će određeno
vrijeme smatrati da im je suviše rizično da opredijele svoje investicije u Srbiju i Crnu
Goru. S obzirom da slovenačka preduzeća bolje poznaju domaće tržište, da imaju
uglavnom već uspostavljene kontakte sa lokalnim preduzećima i institucijama kao i to da
su njihovi proizvodi većinom poznati i cijenjeni, moguće je očekivati da će slovenačke
investicije biti značajnije prisutne i u tom početnom periodu. Takođe, slovenačka
preduzeća nisu još uvijek dovoljno konkurentna velikim multinacionalnim preduzećima.
To dalje znači da je u njihovom interesu, ukoliko naravno žele da investiraju na području
Srbije i Crne Gore, da uđu na domaće tržište u fazi dok velike multinacionalke još
analiziraju rizičnost i profitabilnost investiranja. Na taj način bi slovenački investitori imali
vremena da razviju svoje poslovanje i nametnu se potrošačima kao i da kupe domaća
preduzeća po nižim cijenama, koje bi bile logična poslijedica prisustva rizika i nedovoljne
konkurencije pri kupovini. Primjer, koji govori u prilog mojoj tezi, je izgradnja prvog
mega trgovinskog centra u Srbiji i Crnoj Gori od strane slovenačkog Mercatora. Iako u
vrijeme izvođenja investicija nije bila osigurana od strane slovenačke države, Mercator je
svjesno rizikujući želio da iskoristi prednosti koje ima "prvi" na tržištu nudeći, u zemlji
jedinstvene, širok asortiman proizvoda i uslugu. Ukoliko bi se slovenačka preduzeća ipak
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

69
opredijelila da sačekaju dalji razvoj situacije u Srbiji i Crnoj Gori, teško da bi mogla
konkurisati velikim multinacionalkama u ponudi uslova prilikom kupovine domaćih
preduzeća.
S obzirom da pri investicionom načinu ulaska slovenačkih preduzeća sve više
dobijaju na važnosti proizvodni motivi osnivanja slovenačkih podružnica u Srbiji i Crnoj
Gori, slovenačke NSI mogu doprinijeti povećanju lokalne proizvodnje, povećanju izvoza u
Sloveniju i u treće države. S tim je moguće da slovenačke NSI na tržištu Srbije i Crne Gore
značajno utiču na poboljšanje bilateralnog trgovinskog bilansa i da predstavljaju pozitivan
faktor pri prestrukturiranju privrede i podsticanju privrednog rasta Srbije i Crne Gore.

4.5.2. Inicijalni makroekonomski stimulans od slovenačkih NSI

Kada slovenačko preuzeće kupi neko lokalno preduzeće u postupku privatizacije,
Srbija i Crna Gora na taj način dobijaju određeni inicijalni makroekonomski stimulans u
vidu priliva novca. S obzirom da većina novca odlazi u budžet, time bi se donekle smanjio
deficit koji je karakterističan i za budžet Srbije i za budžet Crne Gore. Najbolje bi bilo
kada bi novac bio upotrijebljen za stimulisanje sektora malih i srednjih preduzeća i
podsticanje izvoza. Mala i srednja preduzeća su dinamičnija i fleksibilnija od velikih
preduzeća, koja u Srbiji i Crnoj Gori  predstavljaju neefikasne i nekonkurentne strukture sa
navikama koje su ostale još iz nekadašnjih socijalističkih vremena i sa prekomjernim
brojem radnika. Dobijene povoljne kredite od države, mala i srednja preduzeća bi mogla
iskoristiti za realizaciju ideja za koja sama nisu imala dovoljno kapitala i zaposliti radnike
koji predstavljaju višak u velikim preduzećima.

Tabela 39: Budžetski deficiti u Srbiji i Crnoj Gori, 2001-2002
Budžetski deficiti
2001
2002
Srbija, milijarde dinara
-10,6
-39,8
% od srpskog BDP-a
-1,6
-4,2
Crna Gora, milioni eura
-39,9
-44,2
% od crnogorskog BDP-a
-3,2
-3,4
Izvor: Ministarstvo ekonomije i finansija Republike Srbije, MONET (decembar 2002) i
vlastiti izračuni.

Novac bi, takođe, mogao biti adekvatno upotrijebljen za izgradnju i modernizaciju
infrastrukture neophodne za savremeno tržišno poslovanje, za podsticanje aktivnosti
istraživanja i razvoja, za obrazovanje i usavršavanje radnika, za smanjivanje regionalnih
razlika, za poboljšanje sistema evidencije (npr. carinski i poreski) itd. Ako bi se slovenačko
preduzeće odlučilo na osnivanje novog preduzeća (proizvodnog pogona ili trgovinskog
objekta) tj. van postupka privatizacije, tada veći dio od slovenačke NSI ne bi išao u budžet
ali bi se i u tom slučaju inicijalno ostvarili značajni ekonomski efekti (npr. to novo
preduzeće će zaposliti domaću radnu snagu, vjerovatno uključiti domaća preduzeća za
izgradnju i opremanje objekta, lokalnim vlastima obezbijediti neophodan novac
kupovinom zemljišta itd.).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

70
Pored toga što eventualni priliv slovenačkih NSI u Srbiju i Crnu Goru će
predstavljati pozitivnu stvaku u budžetu, isto tako će predstavljati i pozitivnu stavku u
platnom bilansu i time donekle uticati na pokriće deficita u tekućem računu odnosno u
spoljnotrgovinskom bilansu37. Srbija i Crna Gora sve manje mogu računati na priliv
donacija iz inostranstva (recimo donacije iz inostanstva su u 2002. u odnosu na 2001.
godinu smanjene za 100 miliona USD)38. Korišćenje inostranih kredita se, takođe, ne može
smatrati dugoročno kao riješenje za pokrivanje spoljnotrgovinskog deficita (naročito zbog
činjenice da se u budućnosti neće moći uzimati po tako povoljnim uslovima kao sada). U
tom smislu, u uslovima sve ograničenijih mogućnosti za dostup do ostalih vidova stranog
kapitala, NSI mogu imati značajan i promptan pozitivan uticaj na spoljnu finansijsku
poziciju države. Npr. u Mađarskoj i Estoniji prilivi NSI, vezani za privatizaciju preduzeća
početkom devedesetih, pomogli su u povećanju deviznih rezervi i smanjenju spoljnog
duga. Iako su Češka i Poljska tokom devedesetih imale značajne deficite u tekućem
računu, priliv NSI im je omogućio da se ne zadužuju i čak smanje svoj spoljni dug. Sa
druge strane, u nekim državama (npr. Hrvatska, Rumunija i Slovačka), koje su imale velike
deficite u tekućem računu i male prilive NSI, došlo je do povećanja spoljne zaduženosti
(UNECE, 2001, str. 198).
Neposredne strane investicije nisu samo izvor finansiranja budžetskog ili tekućeg
deficita, već ujedno dugoročni prilivi kapitala u formi neposrednih stranih investicija su
preferiraniji od kratkoročnih priliva ili zaduživanja da bi se izbjeglo povećanje
makroekonomske nestabilnosti (Krkoska, 2001, str. 4). NSI se generalno smatraju
stabilnijim od ostalih finansijskih tokova jer investicije u fiksnu imovinu je teže likvidirati
(u poređenju sa finansijskim investicijama) kao i zbog činjenice da strani direktni
investitori su skloniji stvaranju dugoročnijih obaveza. Stabilnost NSI, u odnosu na druge
tokove međunarodnog kapitala, se pokazala u tranzicionim državama u periodu svjetske
finansijske krize (1997-1998). U tom periodu, priliv NSI je nastavio da raste iako je većina
tih država privremeno bila izgubila mogućnost pristupa do međunarodnih finansijskih
tržišta i patila zbog smanjenja kratkoročnih i portfolio investicija (UNECE, 2001, str. 199).

4.5.3. Uticaj slovenačkih NSI na ekonomsku rast u Srbiji i Crnoj Gori

Pored inicijalnog makroekonomskog stimulansa od aktuelnih investicija, NSI mogu
pozitivno uticati na rast ekonomije povećavajući faktorsku produktivnost u njoj. To se
ostvaruje kroz tri kanala: (1) povezanošću između NSI i tokova spoljne trgovine, (2)
transfer tehnologije i spillovers na ostala preduzeća u zemlji i (3) direktnim uticajem na
strukturne faktore u domaćoj ekonomiji.
Görg i Greenaway (2001) smatraju da postoje četiri kanala kroz koje domaća država
može povećati svoju produktivnost putem spillovers (tabela 40): imitacija, konkurencija,
ljudski kapital i  izvoz.

37   Pogledati tabelu 41 (str. 72).
38   Pogledati tabelu 5 (str. 15).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

71
Tabela 40: Spillover kanali
Pokretač
Izvori povećanja produktivnosti
Prihvatanje novih proizvodnih metoda
Imitacija
Prihvatanje novih upravljačkih metoda
Smanjenje neefikasnosti
Konkurencija
Brže usvajanje novih tehnologija
Povećavanje produktivnosti komplementarne radne snage
Ljudski kapital
Prenos znanja
Ekonomija obima
Izvoz
Izloženost tehnološkim dostignućima
Izvor: Görg, Greenaway, 2001, str. 9.

Većina savremenih studija39 potvrđuje da NSI pozitivno doprinose povećanju
produktivnosti i rastu dohotka u nacionalnoj ekonomiji, iznad nivoa koji bi inače bio
moguć putem domaćih investicija. Međutim, veoma je teško ustanoviti koliki je taj uticaj
jer se ekonomski rast ostvaruje i pomoću drugih faktora koji nisu povezani sa NSI. U
manje razvijenim zemljama su efekti NSI na ekonomski rast manji. Naime, nerazvijene
zemlje moraju da dostignu određeni nivo razvoja u obrazovanju, infrastrukturi i
finansijskom poslovanju da bi imali koristi od stranog prisustva na svojim tržištima.
Participacija stranih investitora u infrastrukturi i finansijskom sektoru može doprinijeti
poboljšanju ambijenta za privlačenje stranih investicija. Tako Saggi (2000) smatra da
države u razvoju treba da dostignu određeni nivo razvoja u obrazovanju ili infrastrukturi da
bi mogle da imaju kristi od NSI. Borenzstein et al. (1998) su utvrdili da NSI doprinose
ekonomskom rastu ali da veličina tog efekta zavisi od stanja ljudskog kapitala koji je
prisutan u domaćoj ekonomiji. Blomström et al. (1994) smatraju da je NSI izvor
ekonomskog rasta samo ako država već ima relativno visok nivo razvoja i da siromašne
zemlje nemaju potrebne kapacitete da bi mogle da apsorbuju transfer tehnologije koji se
ostvaruje putem NSI.
4.5.3.1. Efekat na povećanje izvoza
Države, koje se suočavaju sa spoljnotrgovinskim deficitom, mogu načelno ostvariti
spoljnotrgovinsku ravnotežu na dva načina: 1) spontano preko liberalizacije spoljne
trgovine ili 2) sa različitim državnim mjerama. Danas se nijedna država ne odlučuje na
potpuno liberalizovano spoljnotrgovinsko poslovanje. Domaća proizvodnja, u državama sa
spoljnotrgovinskim deficitom, teško se može oduprijeti stranoj jeftinijoj i pravilom
kvalitetnijoj konkurenciji. U tom smislu, domaći proizvođači zahtijevaju zaštitu kroz
ograničavanje uvoza odnosno subvencioniranje izvoza. Međutim, upotreba takvih mjera od
strane države je u savremenim međunarodnim odnosima sve više ograničena, prije svega
od strane Svjetske trgovinske organizacije i Međunarodnog  monetarnog  fonda (Kumar,
1999, str. 32-34). Iz navedenog je vidljivo da su mogućnosti za poboljšanje pozicije u
trgovinskom bilansu veoma ograničene. U tom smislu, slovenačke i druge NSI u Srbiji i

39  Reisen & Soto (2001), UNCTAD (2000), Alfaro, Chanda, Ozcan & Sayek (2001), De Mello (1999), Xu
(2000), Saggi (2000), Borenzstein, de Gregorio & Lee (1998), Bende-Nabende, Ford & Slater (2000),
Bloström, Lipsey, Zejan (1994), Lensink & Morrisey (2001), Nair & Weinhold (2000).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

72
Crnoj Gori, koje su izvozno usmjerene, bile bi veoma poželjne sa stanovišta smanjenja
visokog deficita u spoljnoj trgovini Srbije i Crne Gore.
Iskustva iz tranzicionih država govore da su preduzeća, koja su u vlasništvu stranih
investitora, više izvozno usmjerena (Hunya, 2000, str. 166-168)40. U tom smislu,
slovenačke NSI bi povećanjem izvoza lokalnih preduzeća doprinijele smanjenju
trgovinskog deficita Srbije i Crne Gore sa Slovenijom kao i sa drugim zemljama u koje će
se izvoziti njihovi proizvodi. Kao prvo, taj izvoz se može zasnivati na vertikalnoj
povezanosti između matičnog preduzeća u Sloveniji i lokalnog preduzeća u Srbiji i Crnoj
Gori koje će matičnom preduzeću isporučiti sirovine i poluproizvode sa kojima
upotpunjuje njegov proces reprodukcije. Drugo, slovenačko preduzeće može prebaciti dio
svoje proizvodnje finalnih proizvoda u Srbiju i Crnu Goru (npr. zbog jeftinijih troškova
proizvodnih faktora) i od tamo ih izvoziti nazad u Sloveniju ili u neku treću državu. Treće,
slovenačko preduzeće može kupiti lokalno preduzeće koje već značajan dio svoje prodaje
ostvaruje kroz izvoz, ali koje zbog različitih faktora (npr. nedostatka kapitala, neefikasnog
poslovanja, nedovoljne stručnosti itd.) nije u stanju da poveća svoj izvoz. Četvrto,
slovenački investitor može osnovati novo preduzeće koje će, koristeći prednosti Srbije i
Crne Gore kao što su npr. jeftini faktori proizvodnje i geografska lokacija, svoje
poslovanje umjeriti na izvoz.

Tabela 41: Deficiti u tekućem računu i robnoj razmjeni Srbije i Crne Gore,
2002, milioni USD
Deficiti
2002
U tekućem računu Srbije i Crne Gore
- 1731
Deficit u tekućem računu kao % BDP-a
-13
U robnoj razmjeni Srbije i Crne Gore
-4045
Deficit u robnoj razmjeni kao % BDP-a
-30
U robnoj razmjeni Srbije
-3539
U robnoj razmjeni Crne Gore
-487
U robnoj razmjeni SiCG sa Slovenijom
-1601
Učešće deficita u robnoj razmjeni SiCG sa
Slovenijom u ukupnom robnom deficitu, %
4
1  Po podacima Banke Slovenije 271 milion USD.
Izvor: Narodna banka Jugoslavije i vlastiti izračuni.

Veća izvozna usmjerenost preduzeća koja pripadaju strancima je poslijedica njihove
veće efikasnosti i kvaliteta njihovih proizvoda kao i zbog prednosti koje donosi
međunarodna korporativna povezanost. Domaće preduzeće, koje je integrisano u mrežu
multinacionalnog preduzeća, ima bolji pristup do stranih tržišta nego druga domaća
preduzeća. Takođe, troškovi izvoza su niži jer se mogu koristiti jeftiniji i bolji marketing,
finansiranje izvoza i bolji je pristup do informacija.
Treba, takođe, istaći i da preduzeća koja su vlasništvu stranih investitora više uvoze
nego domaća preduzeća (Hunya, 2000, str. 174). To je naročito karakteristično u početnom

40   Pogledati tabele 17 i 18 (str. 34).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

73
periodu strane investicije, kada strani investitori uvoze mašine i opremu koja im je
neophodna za poslovanje.
Povezanost NSI sa spoljnom trgovinom se ne može posmatrati samo u direktnom
uticaju NSI na izvoz ili uvoz. Najveća potencijalna korist od NSI za zemlje u razvoju je u
dugoročnom doprinosu koje imaju NSI kroz uključivanje domaće ekonomije u svjetsku
ekonomiju. Država domaćin bi trebala da razmotri politiku liberalizacije svog
spoljnotrgovinskog poslovanja kao centralnu u svojoj strategiji kako bi ostvarila pozitivne
efekte od NSI. Najčistiji primjer kako NSI direktno podstiču izvoz jeste kada investicije
pomognu državi koja nema dovoljno kapitala da iskoristi svoje prednosti u faktorskoj
obilnosti (npr. NSI u vađenju ruda) ili u svojoj geografskoj lokaciji (npr. NSI u
tranzicionim evropskim državama).
4.5.3.2. Transfer tehnologije i spillovers
Transfer tehnologije se u ekonomskoj literaturi41 identifikuje kao možda najvažniji
kanal42  kroz koji strano preduzeće može proizvesti pozitivne efekte u domaćoj ekonomiji.
Istraživanje Baldwin et al. (1999) je pokazalo da transfer tehnologije kroz NSI donosi
koristi koje se inače ne bi mogle ostvarititi drugim kanalima transfera. Naime kao prvo,
NSI ne sadrže samo tehnologiju već isto tako uključuju "cjelokupan paket". Pored
tehnologije, NSI donose potrebne komplementarne resurse kao što su iskustvo u
menadžmentu i preduzetničke sposobnosti, koje se mogu transferisati programima obuke i
learning by doing. Za razliku od spoljne trgovine, gdje države u razvoju nastoje da
imitiraju i nauče od backward engineering, NSI uključuju eksplicitan transfer tehnologije
(Saggi, 2000). To može naročito biti korisno za države sa nerazvijenim lokalnim
kapacitetima. Kao drugo, svojim ulaskom i prisustvom, multinacionalke narušavaju
postojeći ekvilibrijum na tržištu forsirajući domaće firme da inoviraju kako bi sačuvale
svoje tržišno učešće i profite. To dovodi do povećanja produktivnosti u lokalnim firmama
(WTO, 1998). Kao treće, mnoge tehnologije, naročito visoka tehnologija, nisu uvijek
dostupne na tržištu već jedino kroz ulazak multinacionalke. Na primjer, Smarzynska
(1999) je utvrdila da su troškovi I&R negativno povezani sa mogućnošću joint venture
(gdje su mogućnosti "kopiranja" velike) a pozitivno povezani sa greenfield ulaskom. Kao
četvrto, neke tehnologije, čak i kada su dostupne na tržištu, mogu biti vrijednije ili jeftinije
ako ih primijeni multinacionalka koja ih je izumila nego neka druga preduzeća (WTO,
1998). To je naročito slučaj kada je tehnologija razvijena za specifične ciljeve
multinacionalke ili kada radnici multinacionalke imaju specifično iskustvo u korišćenju
tehnologije. Multinacionalke, takođe, nude poznate marke (brand names) i pristup do
regionalnog i svjetskog tržišta (WIR, 1999).
Naravno, sve ove navedene koristi prate i moguće negativne konsenkvence od ulaska
stranih investitora. Visoko efikasne multinacionalke mogu uticati da se manje efikasna

41  Markusen (1995), Baldwin et al. (1999), WTO (1998), Saggi (2000), WIR (1999), Blomström et al.
(1999), Rodriguez-Clare (1996), Sjöholm (1997) itd.
42  NSI predstavljaju najznačajniji kanal za međunarodni transfer tehnologije (ostala dva značajna kanala su
izvoz i licence).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

74
domaća preduzeća udalje sa tržišta (crowding out), doprinoseći time porastu
nezaposlenosti i potencijalnom stvaranju monopola na tržištu. Takođe, moguće je da dođe
do repatrijacije profita sa poslijedicama na platni bilans i devizni kurs kao i do
izbjegavanja plaćanja poreza kroz mehanizam transfernih cijena.
 Multinacionalke su u razvijenom svijetu najvažniji izvor aktivnosti istraživanja i
razvoja u preduzećima, i generalno posjeduju veći nivo tehnologije nego što je prisutan u
zemljama u razvoju, tako da imaju potencijal da generišu značajne tehnološke spillovers. U
tom smislu se, takođe, može reći da slovenačka preduzeća posjeduju veći nivo tehnologije
od srpskocrnogorskih preduzeća i da bi veoma značajno za Srbiju i Crnu Goru bilo kada bi
ta savremenija tehnologija došla u zemlju.
Transfer tehnologije odnosno spillovers na ostala preduzeća u Srbiji i Crnoj Gori se
mogu ostvariti putem slovenačkih NSI kroz četiri međusobno povezana kanala:

1)
vertikalnoj povezanosti slovenačkih investitora sa dobavljačima/kupcima u ekonomiji
Srbije i Crne Gore. Evidencija o pozitivnim spillovers je najkonzistentnija u slučaju
vertikalne povezanosti, naročito u backward vezama sa lokalnim dobavljačima u
državama u razvoju. U tom smislu slovenački investitor bi mogao da pruži tehničku
pomoć ili informacije, da obuči, pomogne pri kupovini ili olakša neku inovaciju
dobavljaču kako bi se povećao kvalitet njegovog proizvoda. Ako slovenački
investitor želi da izveze neki svoj proizvod, onda on mora ispuniti standarde koji se
odnose na kvalitet njegovog proizvoda. Da bi njegov proizvod posjedovao takav
kvalitet, mora postojati i kvalitet proizvoda njegovog dobavljača. Lall (1980)
identifikuje slijedeće primjere kroz koje bi filijala multinacionalke mogla doprinijeti
povećanju produktivnosti i efikasnosti lokalnih preduzeća dobavljača: a) pomoć
perspektivnom dobavljaču u poboljšanju procesa proizvodnje, b) traženje od
dobavljača odgovarajućih, visoko kvalitetnih proizvoda koji se isporučuju na vrijeme
i pružanje dobavljaču tehničke pomoći ili informacija kako bi se proizvod poboljšao,
c) obezbjeđenje obuke i pomoći u menadžmentu i organizaciji i d) pomoć dobavljaču
da pronađe dodatne kupce uključujući tu i druge filijale multinacionalke u zemlji i
inostranstvu;
2)
horizontalnoj povezanosti sa konkurentnim ili komplementarnim preduzećima u istoj
industriji. Saggi (2000) smatra da se transfer tehnologije kroz horizontalnu
povezanost
može
ostvariti
demonstracionim
ili
konkurentnim
efektima.
Demonstracioni efekti se ostvaruju onda kada superiornija tehnologija slovenačkog
investitora utiče da domaće firme poboljšaju svoje proizvodne metode. Kada
slovenački investitor počne koristiti specifičnu tehnologiju, koja još nije bila
korišćena u Srbiji i Crnoj Gori, to može uticati da lokalni konkurenti počnu imitirati
novu tehnologiju. Demonstracioni i konkurentni efekti se međusobno pozitivno
nadopunjuju. Ulazak slovenačkih investitora može uticati na povećanje konkurencije,
što će inicirati poboljšanja domaće tehnologije, to će opet povećati konkurenciju koja
će stimulisati još brže adaptiranje nove tehnologije. Povećana konkurencija će
stimulisati efikasnost proizvodnje i bolju alokaciju resursa;
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

75
3)
osposobljavanjem menadžera i radnika. Ako slovenački investitori ne pošalju svoje
menadžere (koji su već osposobljeni) onda će raditi na osposobljavanju lokalnih
menadžera kako bi ih upoznali sa novim načinima upravljanja i organizacije koji su
svojstveni u matičnom preduzeću. Takođe, to se odnosi i na radnike koji će obavljati
operativne zadatke. Najveći uticaj NSI na ljudski kapital se, izgleda, ne odvija kroz
napore multinacionalki, već prije od strane domaće države kroz stvaranje
odgovarajućih politika kojima će se NSI privući na osnovu kvalitetnih ljudskih
resursa. Naime, dostizanje odgovarajućeg minimalnog nivoa obrazovanosti je u stvari
pokazatelj sposobnosti države da privuče NSI i maksimizira spillovers od stranih
preduzeća na ljudski kapital. Kada se pojedinci zaposle u filijalama multinacionalki,
njihov ljudski kapital može biti dalje unaprijeđen kroz obuku i iskustvo na poslu.
Migracije takvih radnika u druga preduzeća mogu doprinijeti širenju iskustava
stečenih u multinacionalnim preduzećima;
4)
internacionalizacijom aktivnosti istraživanja i razvoja. Centralizacija aktivnosti
istraživanja i razvoja (u svojo matičnoj zemlji) je jedna od osnovnih karakteristika
multinacionalnih firmi u svijetu. Naime, mnoge države u razvoju ne pružaju
adekvatnu infrastrukturu i institucije koje bi omogućile odgovarajuću interakciju
između akademije, vlade i industrije a, takođe, ne obezbjeđuju zadovoljavajuću
zaštitu intelektualnih vlasničkih prava. U tom smislu, ne očekujem da će slovenačka
preduzeća u značajnijem procentu prenositi svoje aktivnosti istraživanja i razvoja u
Srbiju i Crnu Goru, međutim ipak sam želio da naglasim da je i ovakav način
transfera tehnologije moguć.

NSI i prisustvo multinacionalki može značajno uticati na povećanje konkurencije na
domaćem tržištu. Povećanje konkurencije će poslijedično dovesti do veće produktivnosti,
nižih cijena i efikasnije alokacije resursa. Međutim, isto tako ulazak multinacionalki može
dovesti do povećanja koncentracije na tržištu i tako potencijalno ugroziti konkurenciju.
Rizik za takvo dešavanje je utoliko veći ukoliko domaća država ima geografski zatvoreno
tržište, visoke carine, ukoliko je male veličine, zakoni o zaštiti konkurencije se slabo
primjenjuju itd.
4.5.3.3. Prestrukturiranje preduzeća
S obzirom da se NSI usmjeravaju u privredne grane sa nadprosječnim profitom,
nadprosječnom dodatnom vrijednošću na zaposlenoga i nadprosječnom izvoznom
usmjerenošću, to znači da NSI, u stvari, pospješuju prestrukturiranje privrede u alokacijsko
učinkovitom pravcu (Rojec, Šušterčič, 2002, str. 82). U tom smislu slovenačke NSI,
zajedno sa drugim NSI, mogu pomoći da se resursi preusmjere u one privredne grane koje
mogu biti uspješne sa stanovišta međunarodne konkurencije.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

76
NSI imaju potencijal da značajno utiču na prestrukturiranje preduzeća u lokalnoj
ekonomiji. Iskustva43 iz procesa privatizacije u Centralnoj i Istočnoj Evropi su, uglavnom,
bila pozitivna, u smislu da je participacija stranog investitora poboljšala efikasnost u
preduzeću. Izuzetak je bio Konings (2001), čije istraživanje je pokazalo da PSK nisu
efikasnija od domaćih preduzeća u Bugarskoj i Rumuniji, a jesu u Poljskoj. Međutim, i on
smatra da je vjerovatno potrebno određeno vrijeme da bi se efekti promjene vlasništva
osjetili, zbog zaostatka u procesu prestrukturiranja u Bugarskoj i Rumuniji.
PSK su po mnogim pokazateljima ispred DP44. Međutim, ovdje treba naglasiti da su
se dešavale i političke nesuglasice jer je to povećanje efikasnosti često bilo povezano sa
otpuštanjem velikog broja radnika. NSI imaju potencijal da utiču na povećanje društvenih
koristi kroz transfer novih tehnologija koje su optimalne sa stanovišta zaštite životne
sredine. Međutim, naročito u nekim sektorima, postoji rizik da će strano preduzeće
koristeći NSI transferisati tzv. prljavu tehnologiju koja nije više zakonski odobrena u
državama domaćinima.
Efekti NSI na razvoj i prestrukturiranje preduzeća mogu se podijeliti na direktne i
indirektne efekte. Direktni efekti se ostvaruju kada strani investitor preuzme kontrolu nad
domaćim preduzećem i promijeni način poslovanja u njemu. Npr. to se ostvaruje
promjenama u tehnologiji proizvodnje, ponudi proizvoda, marketing strategijama,
upravljanju preduzećem, odnosima sa dobavljačima itd. Indirektni efekti se ostvaruju kada
prisustvo stranog investitora utiče, kroz konkurentne ili demonstracione efekte, da domaća
preduzeća preduzmu slično prestrukturiranje.
Ulazak stranog investitora u preduzeće, uobičajeno, dovodi do čitavog niza
promjena. Rojec i Šušterčič (2002) sumiraju određene konkretne promjene  koje su se
desile u slovenačkim preduzećima koja su preuzeli strani vlasnici. Te promjene, koje je
moguće očekivati da će se desiti i srpskocrnogorskim preduzećima kada u njih uđu
slovenački ili neki drugi investitori, su slijedeće:

1)
povećanje kvaliteta proizvoda kao rezultat promjena u proizvodnji i tehnološkom
procesu i većem naglasku na brizi o kvalitetu;
2)
poboljšanje proizvodnog programa (proizvodni program je, pravilom, sužen, tako da
se usresredilo na centralnu djelatnost preduzeća);
3)
promjena organizacione strukture preduzeća, tako da je bolje odražavala poslovne
metode u matičnom stranom preduzeću;
4)
povećanje obrazovanja poslovodstva i radnika, naročito u početku a zatim i kao
stalna aktivnost;
5)
poboljšanje informacionog sistema: uvođenje novih sistema računovodstva i
finansijskog izvještavanja, veći naglasak na skupljanju i analizi informacija,
investicije u unutrašnje informisanje i kontrolu;

43  Barrell & Holand (2000), Dyck (1997), EBRD Transition Report 1999, Frydman et al. (1999), Halpem &
Korosi (2001), Konings (2001), Rojec (2000).
44   Pogledati tabele 13, 14, 15 i 16 (str. 33, 34).
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

77
6)
poslovodstvo je, uglavnom, zadržalo svoje položaje; u većini slučajeva je došlo do
smanjivanja broja radnika, što se načelno rešavalo sa manje bolnim metodama (rano
penzionisanje, pomoć pri uspostavljanju vlastite djelatnosti itd.);
7)
odnos između slovenačkog preduzeća i stranog matičnog preduzeća zavisi od načina
organizacije stranog matičnog preduzeća; uobičajeno strateške odluke donosi
centrala, dok su u svakodnevnom djelovanju preduzeća uglavnom nezavisna;
8)
značajno poboljšanje uloge i kvaliteta marketinga;
9)
strani investitori su, većinom, naklonjeni uvođenju ekološko prihvatljivijih proizvoda
i procesa.

4.6. Kritički osvrt

U prethodnom dijelu polazio sam od pretpostavke da će slovenačka preduzeća
značajnije investirati u narednom periodu na području Srbije i Crne Gore. Na bazi takve
pretpostavke pokušao sam analizirati kakve bi bile moguće koristi od slovenačkih NSI za
domaću privredu. Međutim, sasvim je moguća i suprotna situacija. Naime,  moguće je da
ne dođe do značajnijeg priliva slovenačkih NSI odnosno da te NSI neće donijeti koristi
koje je, na bazi prethodne analize, bilo moguće očekivati.

4.6.1. Faktori koji bi mogli usloviti odsustvo slovenačkih NSI

Slovenačka preduzeća su poslijednjih godina pokazala zainteresovanost da
neposredno investiraju u Srbiji i Crnoj Gori. Neke od investicija su već i realizovane kao
npr. Mercator, Inpol, Kolinska, HIT itd. Međutim, nije loše navesti i određene faktore koji
bi mogli usloviti da u narednom periodu slovenačka preduzeća odustanu od namjere da
investiraju u Srbiji i Crnoj Gori. Neki od tih faktora su:

1.
Politička i ekonomska nestabilnost. Iako su Srbija i Crna Gora zadnjih godina
napravile značajne pomake u smislu prilagođavanja svojih privreda na tržišni način
poslovanja, ipak i dalje su jake snage (prije svega političke) koje bi mogle dovesti do
usporavanja tih procesa. Tu mislim, prije svega, na pobornike ideje da domaća
preduzeća ne treba prodavati strancima. Takođe, moguće je da planirane reforme ne
daju rezultate što može imati za poslijedicu inflaciju, nezadovoljstvo radnika i
nezaposlenost, devalvaciju dinara u Srbiji, opadanje životnog standarda itd. Ne treba
zaboraviti da su  moguće i političke komplikacije u vezi sa pitanjem statusa Kosova i
saradnje sa Međunarodnim tribunalom u Hagu;
2.
Čekanje na bolja vremena. Kao što sam već ranije naveo, slovenačka preduzeća se
mogu odlučiti na strategiju čekanja i opredijeliti svoje investicije u Srbiju i Crnu
Goru onda kada rizik investiranja bude značajno smanjen. Međutim, izvjesno je da će
tada i velike međunarodne korporacije željeti da investiraju, pa se postavlja pitanje
koliko bi im slovenačka preduzeća mogla biti konkurentna (recimo prilikom ponude
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

78
uslova za kupovinu nekog domaćeg preduzeća ili u borbi za određeni tržišni
segment);
3.
Odsustvo integracionih procesa. Ovdje, prije svega, mislim na planirane procese
integracije u regionu Jugoistočne Evrope. Naime, ne treba zaboraviti da su se u
državama ovog regiona samo prije nekoliko godina odvijali ratni sukobi, tako da je
sasvim neizvjesno hoće li se ostvariti zamisao jedinstvenog tržišta, na kome insistira
EU. U tom smislu, može doći do odsustva onih slovenačkih NSI koje bi bile
motivisane većim tržištem od srpskocrnogorskog;
4.
Strah od tehnološkog zaostajanja. Damijan (2001) navodi da investiciona privlačnost
Srbije i Crne Gore (i ostalih država bivše SFRJ), dugoročno gledano, može postati
problematična. Naime, specijalizacija dijela slovenačke privrede samo za tako manje
zahtjevna tržišta, kao što su u državama bivše SFRJ, može dovesti do tehnološkog
zaostajanja tih preduzeća u odnosu na ona koja su usmjerena prema EU;
5.
Socijalni programi. U Srbiji i Crnoj Gori se, prilikom prodaje preduzeća na
tenderima u postupku privatizacije, insistira da investitor ne otpušta radnike tog
preduzeća u narednih nekoliko godina kao i da obezbijedi ostale povoljnosti za
radnike kroz odgovarajući socijalni program. To može uticati da slovenački
investitori ne nađu interes da kupe određeno preduzeće.

4.6.2. Odsustvo pozitivnih efekata od slovenačkih NSI

U primjeru da se slovenačka preduzeća opredijele da investiraju u Srbiji i Crnoj Gori,
moguće je da te investicije ne donesu razvojne koristi za domaću privredu. Navodim neke
od tih potencijalnih opasnosti:

1.
Neadekvatna upotreba primljenih sredstava. Država bi trebala novac, koji bi primila
od slovenačkih investitora u postupku privatizacije, da upotrijebi za podsticanje
razvoja tj. za: stimulisanje sektora malih i srednjih preduzeća, izgradnju i
modernizaciju
infrastrukture,
podsticanje
aktivnosti
istraživanja
i
razvoja,
usavršavanje radnika itd. Ukoliko bi se država opredijelila za drugačiju alokaciju tih
sredstava, izostali bi očekivani razvojni efekti. S tim u vezi su i studije Saggi (2000),
Borenzstein et al. (1998) i Blomström et al. (1994) pokazale da nerazvijene zemlje
moraju da dostignu određeni nivo razvoja u obrazovanju, infrastrukturi i finansijskom
poslovanju da bi mogle ostvariti koristi od stranog prisustva.
2.
Dominacija trgovinskog motiva u investiranju. U dosadašnjim investicijama
slovenačkih preduzeća na području bivše Jugoslavije preovlađivao je trgovinski
motiv investiranja tj. motiv podsticanja prodaje finalnih proizvoda matičnog
preduzeća (Damijan, 2001a, str. 243). To dalje znači da takve investicije, sa
stanovišta Srbije i Crne Gore, ne bi doprinijele povećanju domaćeg izvoza jer su
namijenjene samo adekvatnom pokrivanju domaćeg tržišta. Šta više, takve investicije
obično znače povećanje uvoza iz države matičnog preduzeća, što bi još više
pogoršalo situaciju u tekućem računu Srbije i Crne Gore.
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

79
3.
Rizik odliva sredstava iz države. Ovdje mislim na mogućnost odliva dohotka
slovenačkih PSK putem mehanizma transfernih cijena odnosno repatrijacije profita i
dividendi. Naime, na bazi iskustava iz država u razvoju (WIR, 1996), udio
reinvestiranih profita zavisiće od investicione klime u zemlji.
4.
Odsustvo pozitivnih efekata na ostala preduzeća. Sasvim je moguće da slovenačke
NSI neće imati pozitivne posredne efekte (spillovers) na ostala preduzeća u Srbiji i
Crnoj Gori. Rezultati studija, koje su se bavile analizom produktivnostnih posrednih
efekata (productivity spillovers) u tranzicionim evropskim državama, uglavnom i
potvrđuju takvo razmišljanje (tabela 42).

         Tabela 42: Studije o productivity spillovers u tranzicionim državama
Autori
Države
Godina
Rezultati
Djankov & Hoekman (2000)
Češka
1993-1996
-
Kinoshita (2001)
Češka
1995-1998
?
Bosco (2001)
Mađarska
1993-1997
?
Konings (2001)
Bugarska
Poljska
Rumunija
1993-1997
1994-1997
1993-1997
-
?
-
Damijan et al. (2001)
Bugarska, Češka,
Estonija, Mađarska,
Poljska, Rumunija,
Slovačka i Slovenija
1994-1998
? ili -, + jedino za
Rumuniju
1)
 Korišćene su panel analize koje podrazumijevaju kombinaciju kros-sekcionalnih podataka
vremenskih serija na nivou preduzeća.
2)
 Rezultati regresione analize: + znači pozitivno i statistički značajno, - znači negativno i statistički
značajno, ? znači miješani razultati ili statistički neznačajan znak varijable stranog prisustva.
Izvor: Görg, Greenaway, 2001, str. 15.

Istraživanje Damijan et al. (2001), kao studija koja je pokrila najviše država,
pokazuje da nema, u prosjeku, statistički značajne evidencije bilo o pozitivnim bilo o
negativnim spillovers od strane PSK ka domaćim preduzećima. Međutim, ako se
uzmu u obzir apsorpcioni kapaciteti domaćih preduzeća da iskoriste spillovers od
strane PSK u istoj industriji, onda su rezultati ove studije nešto drukčiji. Naime, u
tom slučaju postoji evidencija o negativnim spillovers u Češkoj i Poljskoj, pozitivni
su samo u Rumuniji, dok u svim ostalim analiziranim državama uopšte nema
evidencije o spillovers.
Ovdje treba navesti i mogućnost da slovenačka PSK utiču da se manje efikasna
domaća preduzeća udalje sa tržišta (crowding out), doprinoseći time porastu
nezaposlenosti i koncentracije na tržištu. Takođe, postoji opasnost da domaće
dobavljače zamijene sa tuđim dobavljačima. Blomström i Kokko (1997) navode da je
takav rizik izbacivanja lokalnih firmi veći ukoliko je država manje razvijena i da
povećava probleme koji su povezani sa tržišnom moći.

4.7. Primjeri slovenačkih preduzeća na srpskocrnogorskom tržištu

Gorenje i Kolinska su bila prva slovenačka preduzeća koja su se posle višegodišnjeg
odsustva vratila na srpsko tržište (Poslovne vezi Slovenija - Srbija, 2002, str. 19). Gorenje
4.  Slovenačke neposredne investicije na području Srbije i Crne Gore

80
je 1997. godine ustanovilo preduzeće Goretrade. U Gorenju ocjenjuju da imaju na srpskom
tržištu bijele tehnike najmanje 70 % učešće. Svjesni su da tako visok udio dugoročno ne
mogu zadržati, ali smatraju da bi mogli zadržati makar 50 %. Planovi Gorenja su usmjereni
u dva pravca – klasičan komercijalni put i kupovina nekih sastavnih djelova za proizvodnju
u Gorenju. Srbija je nekada bila značajan dobavljač nekih komponenti ali sada to više nije
tako. Takođe, u Gorenju razmišljaju o mogućoj proizvodnji ili sastavljanju aparata u Srbiji
kako bi se oni mogli bez carina izvoziti u Rusiju. Gorenje je nedavno ustanovilo preduzeće
za prodaju automobila Hyundai i tako preuzelo taj posao od srpskog Progresa. Sve svoje
poslove ima osigurane kod Slovenske Izvozne Družbe.
Kolinska je bila drugo preduzeće koje se vratilo na srpsko tržište, ali nije bilo
registrovano neposredno iz Slovenije, jer to tada nije bilo dozvoljeno, već preko Njemačke.
U nekadašnjoj Jugoslaviji im je srpsko tržište bilo značajna sirovinska baza i istovremeno
veliki potrošač njihovih proizvoda. Među najbolje prodavanim proizvodima Kolinske su
dječja hrana, supe, Donat Mg, Kokta i Jupi. Kolinska je na berzi kupila većinski dio (74,7
%) Palanačkog Kiseljaka za 3,8 miliona €, kompanije koja je proizvođač mineralne vode
(Karađorđe) i osvježavajućih pića. Palanački Kiseljak je među vodećim proizvođačima
mineralne vode u Srbiji i Crnoj Gori, sa mjesečnom proizvodnjom od oko 20 miliona litara
mineralne vode i osvježavajućih pića. Kolinska namjerava da investira još oko 1,5 miliona
€ da bi se proizvodnja povećala na 35 miliona litara. Planovi su da se mineralna voda
izvozi u Sloveniju i EU. Proizvodiće se, takođe, Cocta i Jupi kao i mineralna voda Donat
Mg. Inače, Palanački kiseljak ima oko 250 zaposlenih. Kolinska, takođe, namjerava da
investira u proizvodnju dječje hrane.
Mercatorova investicija u gradnju Mercator Centra na Novom Beogradu (52.400
kvadratnih metara, što je za 8.000 kvadratnih metara više od ljubljanskog centra) iznosi
nešto  manje od 38 miliona €. Sama lokacija ih je koštala oko 8 miliona €. Za svoj projekat
su uzeli 20 miliona € kredita od Raiffeisen Zentralbank iz Srbije a ostalo su sami
obezbijedili. Zanimljivo je da prilikom kupovine zemljišta u Beogradu ta investicija nije
bila osigurana, ali je sada i to uređeno. Otvoreno je 300 novih radnih mjesta. Očekuje se
godišnji promet od oko 50 miliona €. Srbija je za Mercator veoma zanimljiva, naročito
Beograd, jer ima veliki broj kupaca koji su spremni kupovati njegove proizvode. Žele da
otvore još jedan Mercator Centar u Beogradu, jedan u Novom Sadu, nekoliko
supermarketa u Beogradu i drugim većim mjestima. U njihovim prodajnim objektima će se
prodavati 40 % domaćih proizvoda, 40 % slovenačkih proizvoda i 20 % iz drugih država.
Mercatorova investicija je najveća NSI u Srbiji i Crnoj Gori, koja nije ostvarena kroz
proces privatizacije. Koristeći Mercatorovu trgovinsku mrežu pruža se šansa slovenačkim
preduzećima da svoje proizvode prodaju na srpskom tržištu bez potrebe da osnivaju neka
svoja predstavništva ili da traže srpskog partnera koji bi prodavao njihove proizvode. Sa
druge strane, srpska preduzeća će moći, ukoliko obezbijede adekvatan kvalitet svojih
proizvoda, da iskoriste Mercatorovu prodajnu mrežu za izvoz proizvoda na slovenačko i
druga inostrana tržišta na kojima je Mercator prisutan.
 Impol je postao većinski vlasnik Valjaonice aluminijuma Seval iz Sevojna (70 %
kapitala). Kupovna cijena je iznosila 6,5 miliona €, s tim da će Impol u narednih pet godina
5.  Zaključak

81
investirati najmanje još 14,6 miliona € u preduzeće, davati godišnje 150.000 € lokalnoj
upravi za sponzorisanje sportskih i kulturnih manifestacija i obezbijediti po osam stanova
godišnje za zaposlene (Ekonomist magazin, 2002). Valjaonica aluminijuma Seval je jedna
od rijetkih srpskih firmi koja je svih godina sankcija uspijevala da redovno servisira
obaveze prema državi i zaposlenima, održi na okupu stručni kadar, a od 2000. godine je
uspjela da poveća proizvodnju sa 350 tona na blizu 1.500 tona mjesečno.
Preduzeće HIT iz Nove Gorice je u 2000. godini kupilo hotel Maestral u Miločeru
(Crna Gora). Kupovna cijena je tada iznosila 9,5 miliona DEM, s tim da se je HIT
obavezao da će dodatno investirati u hotel još makar 14 miliona DEM, zadržati sve
zaposlene i otvoriti još 120 novih radnih mjesta. Pored te neposredne investicije, predmet
ugovora je takođe koncesija za otvaranje kockarnice. Kockarnica je od ključnog značaja sa
stanovišta HIT-a jer mu omogućava proširenje te aktivnosti u kojoj se specijalizovao u
Sloveniji. Glavni cilj HIT-a u pogledu Maestrala je da hotel postane najugledniji hotelsko-
zabavni kompleks u Crnoj Gori sa što potpunijom ponudom i nadstandardnom uslugom, da
uspješno posluje svih 365 dana u godini, da postiže više od 2/3 popunjenosti svojih
kapaciteta i van sezone i ima zadovoljivu posjetu svojoj kockarnici, da postane
najprivlačniji kongresni centar, da postane vodeća kockarniška destinacija i da se uspješno
uključi u razvoj turizma i društva u Crnoj Gori (Žabkar et.al., 2001, str.392-394).
Kupovinom Maestrala ciljno tržište HIT-a se povećalo tako da su neka, prije sekundarna
tržišta dobila na značaju (južna Italija, bivša Jugoslavija).

5. Zaključak

Srbiji i Crnoj Gori su neophodne neposredne strane investicije. Takva konstatacija se
zasniva na potrebi po prestrukturiranju i podsticanju privrede, koja je u veoma lošem stanju
nakon decenije ukupnog društveno-ekonomskog nazadovanja. Kako je za prestrukturiranje
i pokretanje privrednih aktivnosti neophodan kapital, kojeg u državi nema dovoljno a
mogućnosti dobijanja ostalih oblika stranog kapitala su dosta ograničene, to se kao logično
riješenje nameću neposredne strane investicije. Svjesni takve činjenice, vlasti u Srbiji i
Crnoj Gori su zadnjih godina, uz pomoć međunarodne zajednice, inicirale reforme koje su
u znatnoj mjeri popravile investicionu klimu. Pozitivni rezultati su ostvareni, prije svega, u
donošenju odgovarajućeg zakonodavstva, spoljnotrgovinskoj i fiskalnoj liberalizaciji,
smanjivanju administrativnih prepreka kao i u ubrzavanju postupka privatizacije.
Na bazi iskustava iz tranzicionih evropskih država, neposredne strane investicije
donose ne samo kapital već takođe i znanje, nove tehnologije, upravljački know-how,
omogućen je pristup domaćih proizvoda na razvijena tržišta itd. Preduzeća koja su
vlasništvu stranih investitora imaju bolje rezultate od domaćih preduzeća što je poslijedica
činjenice da strani vlasnik ima jasno definisanu preduzetničku motivaciju, viziju razvoja i
najvažnije – sredstva za realizaciju svoje vizije. Važno je istaći da su neposredne strane
investicije u tranzicionim državama uglavnom skoncentrisane u onim državama koje su
5.  Zaključak

82
imale najviše uspjeha u reformama. To ukazuje na nužnost stvaranja adekvatnog
poslovnog ambijenta kako bi se računalo na veći priliv neposrednih stranih investicija.
Neposredne investicije slovenačkih preduzeća u Srbiji i Crnoj Gori mogu postati
temelj buduće bilateralne ekonomske saradnje. Srbiji i Crnoj Gori je potreban strani kapital
i u tom smislu su slovenačke neposredne investicije dobrodošle. Takođe, s obzirom na
visoki suficit koji Slovenija ostvaruje u bilateralnoj robnoj razmjeni, u Srbiji i Crnoj Gori
bi više željeli da slovenačka preduzeća prebace dio svoje proizvodnje nego samo da
izvoze. U prilog interesa za slovenačkim neposrednim investicijama govore i pozitivna
iskustva sa slovenačkim preduzećima iz prošlosti. Sa druge strane, motivi slovenačkih
preduzeća da neposredno investiraju u Srbiji i Crnoj Gori nalaze se u: adekvatnijem
snadbijevanju lokalnog tržišta, stvaranju regionalnog tržišta  Jugoistočne Evrope, lakšem
nastupu na trećim tržištima, jeftinijim faktorima proizvodnje, prevazilaženju trgovinskih
barijera i održavanju pozitivnog odnosa do slovenačkih proizvoda. Analiza investicionih
motiva, vršena na bazi istraživanja u slovenačkim preduzećima koja namjeravaju
investirati u Srbiji i Crnoj Gori, pokazuje da sve veći značaj dobijaju proizvodni motivi
investiranja [tj. (1) proizvodnja poluproizvoda i sastavnih djelova koji bi se izvozili nazad
u matično preduzeće, (2) proizvodnja za lokalno tržište ili (3) proizvodnja za izvoz u treće
države] u odnosu na trgovinske motive (tj. podsticaj prodaji finalnih proizvoda matičnog
preduzeća). Sa stanovišta Srbije i Crne Gore to je veoma značajno, jer takve investicije
omogućavaju oživljavanje proizvodnje i povećanje izvoza.
Analiza potencijalnih koristi za Srbiju i Crnu Goru od slovenačkih neposrednih
investicija, vršena na bazi iskustava iz drugih država (prije svega tranzicionih), ukazuje da
bi se mogli očekivati slijedeći pozitivni efekti: 1) inicijalni makroekonomski stimulans na
osnovu priliva novca od slovenačke neposredne investicije (pokriće budžetskog i
spoljnotrgovinskog deficita odnosno upotreba novca za razvojne programe i smanjenje
spoljnog duga), 2) efekat na povećanje izvoza (što bi bila poslijedica činjenice da
slovenački investitor efikasnije posluje, ima veći kvalitet proizvoda, ima bolji pristup do
svog matičnog i ostalih tržišta, ima niže troškove izvoza itd.), 3)  transfer tehnologije i
posredni efekti na ostala preduzeća (prenos savremene tehnologije slovenačkih preduzeća
na preduzeća koja kupuju odnosno osnivaju u Srbiji i Crnoj Gori i pozitivni efekti na ostala
preduzeća kroz odnose sa dobavljačima, imitaciju, konkurenciju, migracije radnika i
aktivnosti istraživanja i razvoja) i 4) prestrukturiranje preduzeća (ulazak slovenačkih
investitora može doprinijeti optimalnoj granskoj alokaciji resursa i promjenama u načinu
poslovanja preduzeća čiji su vlasnici postali). Svi ovi navedeni efekti mogu, u određenoj
mjeri, doprinijeti privrednom rastu u Srbiji i Crnoj Gori. Na osnovu prethodno navedenog,
mogu potvrditi hipotezu da slovenačke neposredne strane investicije mogu imati značajnu
ulogu u procesu transformacije privreda Srbije i Crne Gore. Hoće li se ova hipoteza
potvrditi  i u realnim dešavanjima, ostaje nam da vidimo u narednom periodu jer se, na
drugoj strani, mogu pojaviti faktori koji će usloviti odsustvo slovenačkih neposrednih
investicija na području Srbije i Crne Gore odnosno da te investicije ne donesu razvojne
koristi za domaću privredu.

83
Literatura

1.
Alfaro L., Chanda A., Kalemil-Ozcan S., Sayek S.: FDI and Economic Growth: The
Role of Local Financial Markets. University of Houston working papers, 2001, 36
str.

2.
Baldwin R., Braconier H. and Forslid R.: Multinationals, endogenous growth and
technological spillovers: theory and evidence. CEPR discussion paper, No. 2155,
1999, 25 str.

3.
Barrell R., Holland D.: Foreign direct investment and enterprise restructuring in
Central Europe. Economics of Transition Vol. 8 (2), 2000, str. 477-504.

4.
Bende-Nabende A., Ford J.L., Slater J.R.: The Impact of FDI on the Economic
Growth of the ASEAN-5 Economies 1970-94: A Comparative Dynamic Multiplier
Analysis from a Small Model with Emphasis on Liberalisation. in Ford J.L. (ed.):
Finance, Governance and Economic Performance in Pacific and South East Asia.
Edward Elgar: Cheltenham, 2000, str. 306-347.

5.
Blomström M., Lipsey R., Zejan M.: What Explains Developing Country Growth?.
NBER Working Paper, No. 4132., 1994, 28 str.

6.
Blomström M., Kokko A.: How Foreign Investment Affects Host Countries: a review
of the empirical evidence. World Bank Policy Research Working Paper Series No.
1745, 1997.

7.
Blomström M., Kokko A.: Regional Integration and Foreign Direct Investment.
NBER Working Paper No. 6019, 1997a.

8.
Blomström M., Globerman S., Kokko A.: The determinants of host country spillovers
from foreign direct investment: review and synthesis of the literature. SSE/EFI
Working Paper series in Economics and Finance, No. 239, 1999, 31 str.

9.
Bojčić Miroslav, Bojić Zorana: Vstopnica za v Rusijo. Gospodarski Vestnik,
Ljubljana, LI (2002), 10, str. 70-71.

10. Bojčić Miroslav: Prodaja pri kupcih. Gospodarski Vestnik, Ljubljana, LI (2002), 8,
str. 47-48.

11. Bojčić Miroslav: Nov začetek. Gospodarski Vestnik, Ljubljana, LI (2002a), 17, str.
88-90.

12. Bojčić Miroslav: Posnemite si smetano!. Gospodarski Vestnik, Ljubljana, LI (2002b),
23, str. 38-40.

13. Bojčić Miroslav: Neljube balkanske napovedi. Gospodarski vestnik, Ljubljana, 13.
januar 2003., str. 22-23.

84
14. Borensztein E., De Gregorio J., Lee J.W.: How does foreign direct investment affect
economic growth. Journal of International Economics, Vol. 45, 1998, str. 115-135.

15. Damijan P. Jože, Majcen Boris, Rojec Matija, Knell Mark: The Role of FDI, R&D
Accumulation and Trade in Transferring Technology to Transition Countries:
Evidence from Firm Panel Data for Eight Transition Countries. Ljubljana: Institute
for Economic Research Working Paper no. 10, 2001, 19 str., 7 tbl.

16. Damijan P. Jože: Trgovinski vs. investicijski način vstopa na trge nekdanje
Jugoslavije. V: Prašnikar Janez (ur.), Ahčan Aleš: Slovenska podjetja na trgih
nekdanje Jugoslavije. Ljubljana: Časnik Finance, 2001, str. 103-130.

17. Damijan P. Jože: Slovenian investment activity in former Yugoslav markets: Trade-
promoting or efficiency-seeking motivation?. Economic and Business Review,
Ljubljana, dec. 2001a, vol. 3, no. 3/4, str. 229-247.

18. Dees S.: Foreign Direct Investment in China: Determinants and Effects. Economics
of Planning, vol. 31, 1998, str. 175-194.

19. De Mello L.R.: Foreign Direct Investment-led Growth: Evidence from Time Series
and Panel Data. Oxford Economic Papers, Vol. 51, 1999, str. 133-151.

20. Dugalić Veroljub: Mogućnosti za investiciona ulaganja u SR Jugoslaviju.
[URL: http://www.beograd.com/serbianlife/ekonomija/broj2.html], 25. mart 2000.

21. Dunning J. H.: Multinational Enterprises and the Global Economy. Workingham:
Addison-Wesley, 1994, 687 str.

22. Dyck I.J.A.: Privatisation in Eastern Germany. American Economic Review, Vol. 87
(4), 1997, str. 565-597.

23. EBRD Transition Report 1999. London, november 1999.

24. EBRD Document: Strategy for Federal Republic of Yugoslavia. London, june 2002,
51 str.

25. Feenstra R.C., Hanson G.H.: Foreign Direct Investment and Relative Wages:
Evidence from Mexico`s Maquiladoras. Journal of International Economics, Vol. 92,
1997, str. 371-393.

26. Fidrmuc J.: Optimum Currency Area Theory, Trade Integration, and EMU
Enlargment. Ljubljana: RCEF Working Papers Series, No. 113, 2000.

27. Frydman R., Gray C., Hessel M., Rapaczynski A.: When Does Privatisation Work?.
Quarterly Journal of Economics, Vol. 114 (4), 1999, str. 1153-92.

85

28. Fung K.C., Lizaka H.,Lee J., Parker S.: Determinants of U.S. and Japanese Foreign
Direct Investment in China. Working Paper No. 456 (Santa Cruz,CA: University of
California at Santa Cruz, Department of Economics), 2000, 38 str.

29. Gligorov Vladimir, Astrov Vasily, Christie Edward: Balkans and Europe: Trade,
State, Money and Politics - Final Report (working papers). Countdown Research:
European Union Enlargement, Regionalism and Balkan Integration. WIIW.
         [URL: http://eu-enlargement.org/discuss/nrpaper.asp?topic=research&projectid=66].

30. Görg Holger, Greenaway David: Foreign Direct Investment and Intra-Industry
Spillovers: A Review of the Literature. Nottingham: University of Nottingham,
Globalisation and Labour Markets Programme Research Paper 2001/37, 2001, 45 str.

31. Halpern Laszlo, Korosi Gábor: Mark-ups in the Hungarian Corporate Sector. William
Davidson Institute (at the University of Michigan Business School) Working Papers
Series 411, 2001.

32. Hunya Gábor: Foreign Direct Investment in CEEC Manufacturing. in: WIIW
Structural Report: Structural Developments in Central and Eastern Europe. Vienna:
WIIW, 2000, str.159-193.

33. Hunya Gábor: Research paper: FDI in South-Eastern Europe in the early 2000s.
Vienna: WIIW, July 2002, 9 str., 20 tbl.

34. IMF Country Report: Federal Republic of Yugoslavia: Selected Issues and Statistical
Appendix. No. 02/103, may 2002, 39 str., 42 tbl.

35. IMF Country Report: Federal Republic of Yugoslavia: 2002 Article IV Consultation,
Third Review Under the Stand-By Arrangement, and Request for an Extended
Arrangement--Staff Report; Staff Supplement; Public Information Notice and Press
Release on the Executive Board Discussion; and Statement by the Executive Director
for the Federal Republic of Yugoslavia. No. 02/105, may 2002a, 90 str., 18 pril.

36. Investicije važnije od budžetskih prihoda. Ekonomist magazin, Beograd, br. 124,
2002 [URL: http://www.ekonomist.co.yu/magazin/em124/bif/privatiyacija.htm ].

37. Jerina Metka: Sporazum o prosti trgovini. Glas gospodarstva, Ljubljana, oktober
2002., str. 49-50.

38. Jovanov Zoja: Država iza leđa ili na grbači. Magazin Reporter, Beograd, 239, 19.
novembar 2002. [URL: www.reportermagazin.com]

39. Jovičić Milena, Zdravković Miroslav, Dragutinović Mitrović Radmila: Federal
Republic Yugoslavia: Trade Potentials and Comparative Advantages. WIIW Balkan
Observatory-Project Regionalism.
 [URL: http://www.wiiw.ac.at/balkan/files/Jovicic+Zdravkovic+Dragutinovic.pdf],
 19. 12. 2001.

86

40. Jovičić S.: "Nekad šporeti leteli kroz prozor, sada kesa statusni simbol". Dnevni list
Glas javnosti, Beograd. 13.01.2003.
[URL: http://arhiva.glas-javnosti.co.yu/arhiva/2003/01/13/srpski/E03011201.shtml].

41. Kalinska Emilie: Foreign Direct Investment and its Current Role in the Region of
Central and Eastern Europe. Jonkoping International Business School.
[URL: http://www2.ihh.hj.se/ersasise2002/papers/Emilie_Kalinska_sweden.pdf], 6.
6. 2002.

42. Konings J.: The effect of Direct Foreign Investment on domestic firms: evidence
from firm level panel data in emerging economies. CEPR discussion paper No. 2586,
2001.

43. Kovačević Mlađen: Na granici statističke greške. Dnevni list Politika, Beograd.
         [URL: http://www.politika.co.yu/2002/0922/indexdan.htm], 22. 9. 2002.

44. Krkoska Libor: Foreign Direct Investment Financing of Capital Formation in Central
and Eastern Europe. EBRD.
         [URL:  http://www.ebrd.com/pubs/econ/workingp/67.pdf], dec. 2001.

45. Kumar Andrej: Mednarodna ekonomika. Ljubljana: Ekonomska fakulteta, 2001, 258
str.

46. Lall S.: Vertical inter-firm linkages in LDCs, an empirical study. Oxford Bulletin of
Economics and Statistics, Vol. 42, 1980, str. 203-226.

47. Landesmann Michael: Introduction to WIIW`s Structural Report 1999. in: WIIW
Structural Report: Structural Developments in Central and Eastern Europe. Vienna:
WIIW, 2000, str.1-19.

48. Lesink R., Morrissey O.: Foreign Direct Investment: Flows, Volatility and Growth in
Developing Countries. CREDIT Research Paper 01/06, 2001.

49. Lim Ewe-Ghee: Determinants of, and Relation Between, Foreign Direct Investment
and Growth: A Summary of the Recent Literature. IMF Working Paper, WP/01/175,
november 2001, 27 str.

50. Markusen J.R.: The boundaries of multinational enterprises and the theory of
international trade. Journal of Economic Perspectives, Vol. 9, 1995, str. 168-89.

51. Mody A., Dasgupta S., Sinha S.: Japanese Multinationals in Asia: Drivers and
Attractors. Oxford Development Studies, Vol. 27, No. 2, 1998, str. 149-64.

52. MONET – Crnogorski Ekonomski Trendovi. Podgorica: ISSP, jul 2001, 82 str.

53. MONET – Crnogorski Ekonomski Trendovi. Podgorica: ISSP, mart 2002, 107 str.

54. MONET - Crnogorski Ekonomski Trendovi. Podgorica: ISSP, jul 2002, 68 str.

87
55. MONET – Crnogorski Ekonomski Trendovi. Podgorica: ISSP, oktobar 2002, 97 str.

56. MONET – Crnogorski Ekonomski Trendovi. Podgorica: ISSP, decembar 2002, 99
str.

57. Mrak Mojmir, Damijan P. Jože : Trade Reintegration of Southeast Europe in View of
Projected Balance of Payment Developments: The Role of Neighbouring Slovenia.
WIIW Balkan Observatory : Project 'Long-Term Development in Southeast Europe'.
 [URL: http://www.wiiw.ac.at/balkan/files/Mrak+Damijan.pdf], 19.12. 2001.

58. Mrak Mojmir: Teren visokega tveganja: Gospodarsko sodelovanje Slovenije z
državami nekdanje Jugoslavije. Delo (Sobotna priloga), Ljubljana, 44 (2. feb. 2002),
27, str. 14-15.

59. Mrak Mojmir: Mednarodne finance. Ljubljana: GV založba, 2002a, 660 str.

60. Nair U., Weinhold D.: Causality Tests for Cross-Country Panels: New Look at FDI
and Economic Growth in Developing Countries. Georgia Institute of Technology
(Center for International Business Education) Working Paper, 2000, 23 str.

61. Nidorfer Matjaž: Napad na Beograd. Revija Trgovina, Ljubljana, 1, januar 2002, str.
16-19.

62. OECD Economic Survey: Federal Republic of Yugoslavia – Economic Assessment
2002., 13. 11. 2002., 141 str., 24 tbl.

63. Pinterič Jan: Sedem mitov o Balkanu. Gospodarski vestnik, Ljubljana, LI (2002), 26,
str. 32-35.

64. Pinterič Jan, Petrič Tine: Ste za balkanske delnice?. Gospodarski vestnik, Ljubljana,
LI (2002), 19, str. 34-37.

65. Popit Bertoncelj Vesna, Vozel Mojca: Slovenija v balkanskem kotlu. Gospodarski
vestnik, Ljubljana, 13. januar 2003., str. 16-21.

66. Poslovne vezi Slovenija – Srbija. Profit, Ljubljana, 23 (288), 20. novembar 2002., str.
17-21.

67. Posvet: Jugoslavija – privatizacija in možnosti investiranja. Glas gospodarstva,
Ljubljana, januar 2002, str. 92-93.

68. Prašnikar Janez, Cirman Andreja, Domadenik Polona: Naložbena dejavnost
slovenskih podjetij v državah nekdanje Jugoslavije. V: Prašnikar Janez (ur.), Ahčan
Aleš: Slovenska podjetja na trgih nekdanje Jugoslavije. Ljubljana: Časnik Finance,
2001, str. 161-178.

69. Reisen H., Soto M.: Which Types of Capital Inflows Foster Developing Country
Growth?. International Finance, Vol. 4, No. 1, 2000, str. 1-14.

88
70. Rodriguez-Clare A.: Multinationals, linkages and development. American Economic
Review, Vol. 8, 1996, str. 852-73.

71. Rojec M.: Subsidiary Exports: A Conceptual Framework and Empirical Evidence.
Journal of International Relations and Development, Vol. 3, No. 2, 2000, str. 128-52.

72. Rojec Matija, Hunya Gabor: Neposredne tuje investicije v Srednji in Vzhodni Evropi.
IB Revija, Ljubljana, XXXV (2001), 1, str. 109-111.

73. Rojec Matija, Šušterčič Janez: Razvojna vloga in politika do neposrednih tujih
investicij v Sloveniji. IB Revija, Ljubljana, XXXVI (2002), 1, str. 78-94.

74. Saggi K.: Trade, foreign direct investment, and international technology transfer: A
survey. World Bank Working Paper Series in International Economics, No.2349,
2000.

75. Shatz H., Venables A.J.: The Geography of International Investment. World Bank
Policy Research Working Paper No. 2338, 2000.

76. Sjöholm F.: Technology gap, competition and spillovers from Direct Foreign
investment: evidence from establishment data. Stockholm School of Economics
Working paper No. 212, 1997.

77. Skandovski Arsica: Praksa stranih ulaganja u Jugoslaviji.
[URL: http://www.yubusiness.co.yu/econom/10a.htm]. Doing Bussiness in Yugoslavia,
1996.

78. Smarzynska B.: Technological leadership and the choice of entry more by foreign
investors. Evidence from transition economies. World Bank Working Paper Series in
International Economics, No. 2014, 1999, 31 str.

79. Štimac Milko et al.: Investiciona mapa Srbije. Bilten G17, Beograd, 3 (2002), 28, str.
9-16.

80. UNCTAD: The Competitiveness Challenge: Transnational Corporations and
Industrial Restructuring in Developing Countries. United Nations, New York and
Geneva, 2000, 284 str.

81. UNECE Economic Survey of Europe. Geneva, 1, 2001, 240 str..

82. Vida Irena, Dmitrović Tanja: An empirical analysis of consumer purchasing behavior
in former Yugoslav markets. Economic and business review, vol. 3 (2001), 3/4, str.
191-207.

83. Visković Ivo: Slovence zanima celo Crvena zastava (intervju). Gospodarski Vestnik,
Ljubljana, LI (2002), 14, str. 26-29.

84. Wheeler D., Mody A.: International Investment Location Decisions: The Case of
U.S. Firms. Journal of International Economics, Vol. 33, 1992, str. 57-76.

89
85. WIR 1996 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva,1996, 368 str.

86. WIR 1998 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva, 1998, 428 str.

87. WIR 1999 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva, 1999, 541 str.

88. WIR 2000 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva, 2000, 337 str.

89. WIR 2001 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva, 2001, 354 str.

90. WIR 2002 (World Investment Report). UNCTAD, Geneva, 2002, 350 str.

91. WTO: The Effects of Foreign Direct Investment on Development: Technology and
Other Know-how Transfers and Spillovers. Note by the secretariat No.
WT/WGTI/W/65, 1998.

92. Xu B.: Multinational Enterprises, Technology Diffusion, and Host Country
Productivity Growth. Journal of Development Economics, Vol. 62, 2000, str. 477-93.

93. Žabkar Vesna, Makovec Brenčič Maja. Slovenian companies in the eyes of their
business partners from selected markets of former Yugoslavia. Economic and
Business Review, Ljubljana, vol. 3 (2001), 3/4, str. 209-228.

Izvori

1.
Agencija Crne Gore za prestrukturiranje privrede i strana ulaganja.
         [URL: http://www.agencijacg.org].

2.
Agencija za privatizaciju Republike Srbije. [URL: http://www.pa-serbia.co.yu].

3.
Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza Republike Srbije: FDI for the Year
2001. [URL: http://www.siepa.sr.gov.yu/English/FDI2001.htm], 15.9.2002.

4.
Balance of Payments Manual. New York: International Monetary Fund, 1993, fifth
edition, 166 str.

5.
Benchmark Definition of Foreign Direct Investment. Paris: OECD, 1996, third
edition, 55 str.

6.
Devizne rezerve Jugoslavije u 2002. godini.
[ URL: http://www.nbj.yu/serbian/statistika/index.htm], NBJ, 31.10.2002.

7.
Ekonomski Trend. Beograd:  Savezni zavod za statistiku, septembar 2002, 34 str.

8.
Gospodarska zbornica Slovenije [URL: http://www.gzs.si]. 15.12.2002.

9.
Investment Guide for Southeast Europe 2003 – Serbia and Montenegro.
         [URL: http://www.seeurope.net/en/pdf/Serbia&Montenegro.pdf]. 1.12.2002.

90

10. ISEE (Institute for Southeast Europe). [URL: http://www.ef.uni-lj.si/isee].

11. Istraživanje centra za proučavanje alternativa. Beograd, februar 2002.
         [URL: http://www.cpa-cps.org.yu]. 12.11.2002.

12. Izvještaj o radu za 2001. godinu. [URL: http://www.cb-cg.org ], CBCG, maj 2002.

13. Ministarstvo finansija i ekonomije Republike Srbije.
         [URL:  http://www.mfin.sr.gov.yu/html/index.php].

14. Ministarstvo trgovine Crne Gore (interni podaci).

15. Ministarstvo za ekonomske veze sa inostranstvom Republike Srbije.
[URL: www.mier.sr.gov.yu].

16. Ministarstvo za privredu i privatizaciju Republike Srbije
[URL: http://www.mpriv.sr.gov.yu/ser/default.asp].

17. Mjesečni Indeks Saveznog zavoda za statistiku Jugoslavije, različita izdanja.
[URL: http://www.szs.sv.gov.yu/srpski.htm].

18. Neposredne naložbe 1994-2001. Banka Slovenije, 1.10.2002.
[URL: http://www.bsi.si/html/publikacije/nep_nalozbe/nn_1994_2001.pdf].

19. OECD: Measuring Globalisation – the Role of Multinationals in OECD Economies.
Volume I: Manufacturing Sector, 2001, 420 str.

20. Okrugli sto Korupcija i antikorupcija u Crnoj Gori. Podgorica, februar 2001.

21. Osnovni podaci o društveno ekonomskim kretanjima. Beograd: Savezni zavod za
statistiku, XLV (7.02.2002), 33, 20 str.

22. Platni bilans SR Jugoslavije u 2002 godini.
[ URL: http://www.nbj.yu/serbian/statistika/index.htm ], NBJ, 2.02.2003.

23. Privatizacija u Crnoj Gori. [URL: http://www.savjet.org], Savjet za privatizaciju Crne
Gore, 15.9.2002.

24. Privredna Komora Crne Gore. [URL: http://www.pkcg.org/set.php].

25. Privredna Komora Srbije. [URL: http://www.pks.co.yu].

26. Rezultati raziskovanj: Prodaja po republikah in poraba reprodukcijskega materiala v
Republiki Sloveniji. Ljubljana: Zavod Republike Slovenije za statistiko, št. 523,
1991.

27. Statistical Background Data - Workshop “Long-Term Development in South-East
Europe”.  Project GDN-SEE. Vienna: WIIW, 17-18 november 2000.

91
28. Spoljni dug SR Jugoslavije. [URL: http://www.nbj.yu/serbian/statistika/index.htm],
NBJ, 31. 12. 2002.

29. Statistical Yearbook on Candidate and South-East European Countries: Data 1996-
2000. Luxembourg: Eurostat, 2002, 257 str.

30. Statistički Godišnjak Jugoslavije. Beograd: Savezni zavod za statistiku, 1991, 650 str.

31. Statistički Godišnjak Jugoslavije 2002.
[URL: http://www.szs.sv.gov.yu/SGJ2002/SGJ20024.pdf], septembar 2002.

32. Statistični letopis Republike Slovenije. Ljubljana: Zavod Republike Slovenije za
statistiko, 1990.

33. Statistični letopisi Slovenije 1995-2002. Ljubljana: Statistični urad Republike
Slovenije. [URL:  http://www.sigov.si/zrs/slo/index.html].

34. SURS: Banka statističnih podatkov.
         [URL: http://hrsibm.gov.si/D2300.kom/komstart.html], 10.02.2003.

35. Transparency International Corruption Perceptions Index 2000
[URL http://www.transparency.org/index.html].

36. UNCTAD FDI Statistics Database.
[URL: http://r0.unctad.org/en/subsites/dite/fdistats_files/fdistats.htm], 1.12.2002.

37. UNCTAD Handbook of Statistics. [URL: http://stats.unctad.org], 1.12.2002.

38. WIIW Database. [URL: http://www.wiiw.ac.at]. 10.12.2002.

39. Zakon o stranim ulaganjima (Službeni list Crne Gore br. 52/2000).

40. Zakon o stranim ulaganjima (Službeni list Savezne Republike Jugoslavije br.
3/2002).

41. Zavod za statistiku Crne Gore (Statistički godišnjak 2001).

PRILOZI

1
Prilog A

Tabela 1A: Ekonomski indikatori tranzicionih država, 2001

BDP, % od
1990
Rast
potrošačkih
cijena, %
Stopa
nezaposlenosti
Tekući račun,
% od BDP-a
Albanija
122
3
15
-7
BiH

3/91
41
-23
Bugarska
82
7
17
-7
Hrvatska
89
5
23
-4
Makedonija
97
5
34
-6
Rumunija
86
35
9
-6
SiCG
49
89
28
-6
SEE 7
88
21
24
-8
Češka
103
5
9
-4
Mađarska
113
9
6
-2
Poljska
146
6
17
-4
Slovačka
108
7
19
-8
Slovenija
125
8
12
0
CEE 5
119
7
12
-4
1- Federacija/Republika Srpska
Izvor: WIIW Database.

Slika 1A: Crnogorski BDP u periodu 1989-2001 (Indeks,1989=100)
30
40
50
60
70
80
90
100
110
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

1)Procjena ISSP-a bazirana na podacima Zavoda za statistiku Crne Gore. Siva ekonomija je
isključena iz procjene do 2000. godine. Podaci za 2000. i 2001. godinu su takođe procijenjeni i
uključuju sivu ekonomiju.
Izvor: MONET, decembar 2002, str. 12.

2
Slika 2A: Industrijska proizvodnja u Crnoj Gori u periodu 1990-2001
(Indeks,1990=100)
30
40
50
60
70
80
90
100
110
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

1) Kalkulacije ISSP-a bazirane na podacima crnogorskog Zavoda za statistiku
Izvor: MONET, decembar 2002, str. 12.

Tabela 2A: Platni bilans Crne Gore, 2000-2002, milioni USD

2000
2001
Jan.-jun 2002
I.TEKUĆE TRANSAKCIJE-saldo
-68.5
-60.7
-110.1
1.Saldo robne razmjene (1.1.-1.2.)
-297.6
-375.1
-173.6
1.1.Izvoz robe
130.1
152.7
44.6
1.2.Uvoz robe
41.3
47.0
24.8
2.Saldo usluga (2.1.-2.2.)
88.8
105.7
19.8
2.1.Prihodi
34.1
77.6
54.1
2.2.Rashodi
1.0
2.2
19.6
3.Saldo roba i usluga (3.1.-3.2.)
-208.8
-269.4
-153.8
3.1.Izvoz
160.9
293.9
127.5
3.2.Uvoz
458.5
669.0
301.1
4.Faktorski transferi (kamate),neto
33.1
75.4
34.4
5.Tekući transferi,neto
-7.4
-9.4
-4.6
6.Bespovratni transferi
115.0
142.6
13.8
II.KREDITNO FINANSIJSKE
TRANSAKCIJE-saldo

31.8
14.7
1.Strane direktne investicije

5.3
8.7
2.Portfolio investicije

2.7
-0.4
3. Strana kapitalna pomoć
7.4
24.6

4.Korišćenje srednjeročnih i
dugoročnih kredita

2.1
5.Otplate glavnice duga po
srednjeročnim i dugoročnim kreditima

-3.2
6.Neto investicije u inostranstvo

-0.8
7.5
III.GREŠKE I PROPUSTI

6.8
102.0
IV:UKUPAN BILANS

-22.1
6.6
V.FINANSIRANJE (promjene
deviznih rezervi)

22.1
-6.6
Izvor: Centralna Banka Crne Gore.

3
Tabela 3A: Promjene u otkrivenim komparativnim prednostima (RCA)
Srbija i Crna Gora, 1991-2001
RCA
KN-2
Stavka
2001
1991
Razlika
5 najvećih pozitivnih promjena
76
Aluminijum i ostalo
7.68
1.89
5.79
44
Drvo, pluta  i proizvodi za pletenje
4.17
1.03
3.13
52
Pamuk
-5.07
-7.22
2.15
08
Jestivo voće, orasi i drugo
3.22
1.12
2.10
40
Guma i proizvodi od gume
3.73
1.64
2.09
5 najvećih negativnih promjena
27
Mineralna goriva, ulja i destilati
-18.06
-14.09
-3.96
87
Motorna vozila
-3.22
-0.32
-2.90
84
Nuklearni reaktori, patroni, mašine i
aparati
-5.65
-3.02
-2.64
62
Odjeća i pribor, nepletena i nekukičana
6.13
8.60
-2.47
24
Duvan i supstituti
-1.27
0.75
-2.02
Izvor: OECD Survey: Federal Republic of Yugoslavia Economic Assessment 2002, 2002, str. 110.

Tabela 4A: Revidirani budžet Srbije 2002 (kao % srpskog BDP-a)

2002
Jan-Jun 2002 kao %
izvršenja godišnjeg
budžeta
UKUPNI PRIHODI
18.8
46.3
   Tekući prihodi
18.8
46.3
         Porezi
18.8
46.3
         Ostali tekući prihodi

   Kapitalni prihodi

UKUPNI RASHODI I NETO POZAJMICE
23.0

   Ukupni rashodi
23.0
46.3
       Tekući rashodi
21.4
47.6
          Troškovi roba i usluga
6.1
49.0
             Zarade i lična primanja
3.5
53.0
             Doprinosi za zaposlene
0.7
47.0
             Ostale kupovine proizvoda i usluga
1.9
42.2
          Kamate
1.0
22.8
             Kamate na domaći dug
0.2
49.5
             Kamate na spoljni dug
0.8
16.2
         Subvencije
3.7
65.5
         Transferi vladi ili fondovima
6.8
44.8
         Socijalna zaštita
2.7
49.0
         Otplata javnog duga

         Ostali tekući rashodi
1.1
14.4
      Kapitalni izdaci
1.5
27.8
   Neto pozajmice

BILANS
-4.2
46.1
FINANSIRANJE
4.2
44.1
     Domaći izvori
1.9

          Neto zaduživanje
0.6
82.8
          Prihodi od privatizacije
1.4
35.6
     Strani izvori
2.3
39.3
          Krediti
1.4
36.0
          Pomoć
0.9
44.8
1) Srpski BDP u milionima dinara je 946 486.
Izvor: Ministarstvo finansija i ekonomije Republike Srbije.

4
Tabela 5A: Budžet Crne Gore 2002 (milioni €)

2002
Jan-Jul 2002 kao %
izvršenja godišnjeg
budžeta
UKUPNI PRIHODI I POMOĆ
298.8
46.5
Ukupni prihodi
269.7
47.1
   Tekući prihodi
269.7
47.1
         Porezi
208.6
55.4
         Ostali tekući prihodi
61.1
18.5
   Kapitalni prihodi

Ukupni rashodi i neto pozajmice
342.9
53.8
   Ukupni rashodi
319.5
53.5
       Tekući rashodi
302.8
54.2
          Troškovi roba i usluga
191.7
54.0
             Zarade i lična primanja
80.1
64.9
              Naknade u stvarima
13.3
37.8
             Doprinosi za zaposlene
41.3
41.1
             Ostale kupovine proizvoda i usluga
57.0
51.8
          Kamate
23.6
32.5
             Kamate na domaći dug
0.6
89.3
             Kamate na spoljni dug
23.0
31.1
         Subvencije

33.5
              Javnim preduzećima
25.9
33.4
              Ostalim preduzećima
0.1
49.4
         Transferi državnim organima ili fondovima
9.4
46.8
         Socijalna zaštita
33.8
47.5
         Finansiranje NVO
1.7
49.9
         Otplata javnog duga
14.8
150.4
         Ostali tekući rashodi
1.8
41.6
      Kapitalni izdaci
16.8
40.9
   Neto pozajmice
11.5
64.7
Bilans
-44.2
103.0
Finansiranje
44.1
30.7
     Domaći izvori
44.1
54.4
          Neto zaduživanje
20.1
54.4
          Prihodi od privatizacije
24.0
10.9
     Strani izvori
0.0

          Krediti
0.0

          Pomoć
0.0

Izvor: Ministarstvo finansija Crne Gore.

Tabela 6A: Privatizacija u Crnoj Gori do jula 2002. godine (milioni €)

Procijenjena vrijednost kapitala
%
Masovna vaučerska privatizacija
318.8
13
Prodaja putem tendera
1347.2
54
Batch sale
490.6
19
Aukcija
17.6
1
Ostalo
322.6
13
Ukupno privatizovano
2496.9
100
Preostalo za privatizaciju
2208.3

Izvor: OECD Survey: Federal Republic of Yugoslavia – Economic Assessment 2002, tabela 31, str. 107.

5
Tabela 7A: BDP i stanje NSI u tranzicionim državama krajem 2001. godine

BDP
(milioni USD)
BDP/stanovniku
USD
Rast BDP-a
1991-
2001,prosječno
Stanje
NSI,krajem
godine,milioni
USD
Stanje NSI po
stanovniku,
USD
Stanje NSI kao
% od BDP-a
Albanija
4186
1219
1.5
800
233
19.1
BiH
4618
1231
26.31
470
125
10.2
Bugarska
13557
1686
-1.6
3997
504
29.5
Hrvatska
20263
4625
-0.9
6703
1530
33.1
Makedonija
3426
1674
-1.3
824
403
24.0
Moldavija
1478
406
-8.6
609
167
41.2
Rumunija
39714
1772
-1.1
7698
343
19.4
SiCG2
10500
1260
-6.2
1155
139
11.0
SEEC-8
97741
1747

21100
377
21.6
Češka
56728
5514
0.4
26764
2604
47.2
Mađarska
51917
5092
1.0
23562
2311
45.4
Poljska
176256
4561
3.4
39000
1010
22.1
Slovačka
20462
3804
0.8
6000
1115
29.3
Slovenija
18810
9443
2.0
3400
1709
18.1
CEEC-5
324175
4875
2.1
98727
1485
30.5
1- 1994-2001.
2- Srbija i Crna Gora, bez Kosova.
Izvor: Hunya, 2002, tabele 1,2,3 i 4, str.10-11. Izračun na bazi podataka WIIW-a i nacionalnih statistika.

Tabela 8A: NSI u Srbiji i Crnoj Gori1, 1992-2000

1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
Registrovani
NSI
ugovori (milioni USD)
251
192
125
90
203
1122
165
247
58
Procijenjeni prilivi NSI
(milioni USD)
126
96
63
45
102
740
113
124
25
Prilivi NSI/Bruto fiksne
investicije2 (%)
5.7
3.9
2.6
1.5
5.2
31.3
5.9
5.3

Stanje NSI/BDP (%)
0.7
1.7
2.1
2.2
2.8
6.0
7.8
8.6

1- Procjena na bazi dostupnih podataka institucija u Srbiji i Crnoj Gori. Procjena je izvršena na način što se
kao priliv NSI uzelo 35-50 % vrijednosti zaključenih NSI ugovora, osim za 1997. godinu (naime, u
vrijednost NSI ugovora je uključen i domaći dio mješovitih preduzeća i joint venture projekata).
2- Gross Fixed Capital Formation.
Izvor: World Investment Report 2001, str. 35.

6
Prilog B: Stanje u pojedinim privrednim sektorima

Poljoprivreda45

Ukupna površina poljoprivrednog zemljišta u Srbiji obuhvata 5.734.000 hektara
(0,56 ha po stanovniku ili 65 % od ukupne površine teritorije), a na oko 4.867.000 ha te
površine prostire se obradivo zemljište (0,46 ha po stanovniku). Oko 70 % ukupne
teritorije Srbije čini poljoprivredno zemljište, dok je 30 % pod šumama. Ravničarski
regioni (Vojvodina, Pomoravlje, Posavina itd) pogodni su za mehanizovanu ratarsku i
povrtarsku proizvodnju, dok su brdovito-planinski predjeli pogodni za razvoj šumarstva,
stočarstva, vinogradarstva i voćarstva. U Srbiji ima ukupno 1.305.426 stanovnika koji se
bave poljoprivredom ili 17,3 % ukupne populacije. Najrazvijenije grane poljoprivredne
proizvodnje su stočarstvo (43 %), ratarstvo (42 %), voćarstvo i vinogradarstvo (12 %) dok
su ostale kulture zastupljene sa 3 %.
Crna Gora je većinom brdsko-planinska zemlja sa malo ravničarskih predjela (Zetska
i Bjelopavlićka ravnica). Ali, ako pogledamo relativne pokazatelje (0,80 ha
poljoprivrednog zemljišta po stanovniku odnosno 0,29 ha obradive površine po
stanovniku), vidimo da postoje mogućnosti za raznovrsnu poljoprivrednu proizvodnju, od
mediteranskih kultura u obalnom području do uzgoja stoke u planinskom području na
sjeveru. Poljoprivredne površine i vode su dobro očuvane od industrijskih zagađenja i
omogućavaju proizvodnju zdrave (ekološke) hrane. Velike su mogućnosti za proizvodnju
vina (vranac), rakije, kuhinjske soli i ljekovitog bilja (npr. kadulja). Šumska zemljišta se
prostiru na površini od 720.000 ha i zauzimaju 54 % ukupne površine, od čega se najveći
dio prostire u sjeveroistočnom dijelu. Prema podacima crnogorskog Zavoda za statistiku
samo 1,8 % ukupno zaposlenih radi u poljoprivredi (vjerovatno Zavod za statistiku uzima u
obzir samo zaposlene u preduzećima koja imaju poljoprivredu kao glavnu aktivnost).

Turizam

Dok je Crna Gora do 1990. godine bila turistička destinacija uglavnom rezervisana
za strane goste, u poslijednoj deceniji se taj trend promijenio tako da su 90 % gostiju na
crnogorskoj obali činili domaći turisti. Ukupan broj noćenja je opao sa 11 miliona krajem
osamdesetih na 5 miliona u 2000. godini. Ukupan prihod od turizma u 1998. godini je
iznosio 34 % prihoda ostvarenog u 1990. godini. U zadnjim godinama je došlo do
povećanja broja gostiju kao poslijedica smirivanja političke situacije na Balkanu (izuzetak
je 2002. godina, kada zbog izuzetno visokih cijena je čak broj gostiju opao). Dužina
morske obale u Crnoj Gori iznosi oko 290 km. Prirodne plaže su duge preko 55 km,
uključujući 31 km pješčanih plaža, od kojih je najduža Velika plaža u Ulcinju (13 km). U

45  Podaci u oblasti poljoprivredne proizvodnje koji se odnose na Srbiju preuzeti su od Privredne komore
Srbije, dok su podaci koji se odnose na poljoprivrednu proizvodnju u Crnoj gori preuzeti od Privredne
komore Crne Gore i iz publikacije MONET, mart 2002.

7
kontinentalnom dijelu se nalaze brojne planine, od kojih se sa stanovišta mogućnosti za
razvoj turizma ističu Durmitor i Bjelasica. Četiri nacionalna parka: Durmitor, Biogradska
gora, Lovćen i Skadarsko jezero uvršteni su u spisak svjetske prirodne baštine UNESCO.
Skadarsko jezero (najveće jezero površine 391 km2 ) je udaljeno samo 40 km od morske
obale i predstavlja najbogatije jezero u flori i fauni na Balkanu. Poseban u svojoj
atraktivnosti je kanjon rijeke Tare koji je, sa dubinom od 1400 metara najdublji u Evropi, a
drugi po veličini u svijetu, poslije Kolorada. U turizmu Crne Gore je izgrađeno više od
150.000 ležaja, pri čemu se najviše smještajnih kapaciteta (preko 95 %) nalazi na primorju
(Privredna komora Crne Gore, MONET, 2002).
 Srbija svoje planove za razvoj turizma bazira na tranzitnom turizmu (npr. evropski
koridor X), planinskom turizmu (Kopaonik, Zlatibor itd.), banjama i termalnim izvorima
(Vrnjačka Banja, Mataruška Banja i druge), lovištima (Karađorđevo, Deliblatska Peščara
itd.). Takođe, treba pomenuti i nacionalne parkove (Fruška Gora, Đerdap, Tara, Šara i
Kopaonik). U poslijednje vrijeme se sve veća pažnja poklanja razvoju seoskog turizma.
Srbija raspolaže sa 105.260 ležaja, od čega je najveći dio lociran u velikim gradovima
(Ministarstvo trgovine, turizma i usluga Republike Srbije).

Infrastruktura

Transport. U Srbiji je ukupna dužina puteva oko 40.000 km, od čega je dužina
autoputeva 380 km. Kroz Srbiju je planirana izgradnja evropskog Koridora X, čija glavna
trasa se prostire od Subotice na sjeveru do makedonske granice na jugu sa kracima prema
Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji na zapadu i Bugarskoj na istoku. Vrijednost cjelokupnog
projekta se procjenjuje na oko 750 miliona USD (najteži i najskuplji dio izgradnje puta je u
blizini makedonske granice u Grdeličkoj klisuri, gdje se vrijednost izgradnje kilometra
puta procjenjuje na oko 10 miliona USD dok recimo izgradnja kilometra puta od Beograda
do Novog Sada se procjenjuje na oko 1 milion USD). Konstrukcija srpskog dijela trans-
evropskih puteva zahtijeva oko 4 milijarde USD (evropski Koridor X, autoputevi E-75, E-
763, E-80 itd.). Dužina željezničkih pruga u Srbiji je 2808 km. Razvoj željezničke
infrastrukture pruža mnogobrojne mogućnosti za ulazak stranog kapitala kako bi se izvršila
njena modernizacija (evropski Koridor X, željeznički čvor u Beogradu, revitalizacija
željezničkog pravca Beograd-Bar itd.), za šta je po procjenama potrebno investirati oko 3,8
milijardi USD.  Kroz Srbiju prolazi 588 km međunarodnog plovnog puta. Najduže rijeke u
Srbiji koje se koriste ili su predviđene za korišćenje u riječnom saobraćaju su Dunav, Tisa,
Sava i Velika Morava. Rijeka Dunav u Srbiji predstavlja dio trans-evropskog Koridora VII
(koliki značaj ima rijeka Dunav za transport u Srbiji valja navesti podatke da je 1990.
godine ovom rijekom transportovano oko 113 miliona tona tereta, 1996. godine je taj
promet pao na oko 50 miliona tona što je poslijedica uvođenja sankcija UN prema SR
Jugoslaviji, da bi 1999. godine promet bio potpuno obustavljen zbog NATO intervencije i
rušenja mostova). Srbija ima dva aerodroma koji su osposobljeni za putnički saobraćaj i to
u Beogradu i Nišu (ako izuzmemo aerodrom u Prištini). Ekonomska i politička situacija

8
zadnjih godina je uticala na slabo korišćenje mogućnosti vazdušnog saobraćaja tj. na slabo
održavanje i obnavljanje aerodroma i avio flote nacionalne kompanije JAT.
Dužina puteva u Crnoj Gori je 5.227 km, od čega su magistralni i regionalni 1.720
km. Dužina željezničkih pruga je 250 km, pri čemu je osnova želčjeznički pravac koji
povezuje luku Bar na Jadranskom moru sa Srbijom. Najveća ulaganja u izgradnju novih
puteva i rehabilitaciju postojećih očekuju se pri rekonstrukciji Jadranske magistrale,
izgradnje zaobilaznice oko Podgorice, izgradnje tunela Sozina (planiran da se izgradi do
kraja 2003. godine; koristiće se i za drumski i željeznički saobraćaj), izgradnje i
rekonstrukcije 1.800 km magistralnih i regionalnih puteva, izgradnje dva mosta u
Podgorici itd. Crna Gora ima dva međunarodna aerodroma (Podgorica i Tivat) čija se
modernizacija i rekonstrukcija očekuje kao i nacionalnu avio kompaniju Montenegro
Airlines. Takođe, Crna Gora ima i veliku morsku luku u Baru (kapaciteta 5 miliona tona
godišnje) (Privredne komore Srbije i Crne Gore).
Telekomunikacije. Srbija ima jednog operatera fiksne telefonije – Telekom Srbija,
koji je u 80 % vlasništvu Vlade Srbije (nakon nedavnog otkupa 29 % od Telecoma Italia) a
20 % je vlasništvo grčke kompanije OTE. Kompanija raspolaže sa 2.700.000 telefonskih
linija sa stepenom digitalizacije oko 50 %. Postoje dva operatera mobilne telefonije -
Telekom Srbija i Mobtel Srbija (većinski vlasnik BK Trade, manjinski vlasnik Telekom
Srbija). Značajne mogućnosti za ulaganje postoje u oblasti razvoja mreže mobilne
telefonije, digitalizacije mreže fiksne telefonije, kompletiranje mreže optičkih kablova i
sistema prenosa, izgradnje nove satelitske stanice i uvođenja modernih usluga (internet,
ISDN itd.).
Nacionalni  operater fiksne telefonije u Crnoj Gori je Telekom Crne Gore (89 % je u
vlasništvu Vlade Crne Gore, 11 % u vlasništvu zaposlenih u kompaniji), koji raspolaže sa
oko 140.000 telefonskih linija sa visokim stepenom digitalizacije. Dva operatera mobilne
telefonije su Pro Monte [osnovan 1996. godine; 91 % je u privatnom vlasništvu (40 %
norveški Telenor) a 9 % pripada Telekomu Crna Gora] i MONET (100 % u vlasništvu
Telekoma Crna Gora). Najveći internet provajder je Internet Crna Gora koji ima 1.140
linija (obezbjeđuje ISDN pristup) (Investment Guide for Southeast Europe 2003 – Serbia
and Montenegro).

 Finansije

 Prema podacima Narodne banke Jugoslavije početkom 2002. godine bankarski
sistem Srbije sačinjavalo je 49 banaka (u 2001. godini je bilo 86 banaka), od kojih je 15
bilo stranih. U cilju transformacije bankarskog sektora NBJ (sada Narodna banka Srbije) je
uvela postupak stečaja u četiri najveće banke (preko 57 % bilansne sume svih banaka u
Srbiji): Beobanka, Beogradska banka, Invest-banka i Jugobanka. Sa stanovišta učešća u
strukturi kapitala banaka na bazi vlasništva u Srbiji najznačajnije su privatne domaće
banke (52,4 %), dok strane banke učestvuju sa 15,7 %. Nova ljubljanska banka ima 13,28
% u Continental banci Novi Sad (Nova ljubljanska banka ima namjeru da preuzme

9
većinski dio), Zavarovalnica Triglav ima 30 % u DDOR banci; Factor banka, Interles,
Rudis i Varnost imaju 20 % vlasništva u Kasa Bank KSB.
Bankarski sistem u Crnoj Gori čini 14 banaka, od koji je u jednoj pokrenut  postupak
likvidacije i u jednoj postupak stečaja. Najvećoj banci u Crnoj Gori Montenegrobanci
uvedena je prinudna uprava i ona će biti prodata na tenderu nakon konsolidacije (jedini
učesnik na tenderu za kupovinu crnogorske Montenegrobanke je bila Nova ljubljanska
banka). Strani vlasnici su prisutni u dvije banke - Euromarket banci i Opportunity Bank.
Tržištem osiguranja u Srbiji i Crnoj Gori dominiraju  beogradski Dunav koji ima 38
% učešće, novosadski DDOR koji ima 35 %, crnogorski Lovćen ima oko 4 % (s tim da je
najznačajniji na crnogorskom tržištu osiguranja). Postoji još oko 40-ak osiguravajućih
društava od kojih će većina prestati da posluje u skorijoj budućnosti. Naime, početkom
devedesetih nastao je veliki broj fantomskih preduzeća, posebno za obavezno osiguranje
vozila, koja su računala na tržište od oko 1,6 miliona vozila. Tržište životnog osiguranja se
veoma smanjilo (recimo Dunav je početkom devedesetih imao 1,2 miliona životnih
osiguranja, da bi nakon hiperinflacije imao samo oko deset hiljada). Preduzeća su se
selektivno osiguravala ili se nisu uopšte. Posle relativne stabilizacije poslovanja u zadnjem
vremenu, Dunav, DDOR i Lovćen su već našli strane partnere koji se uglavnom zanimaju
za razvijanje osiguranja štednje, života, penzionog i zdravstvenog osiguranja. DDOR je
stupilo u partnerstvo sa slovenačkim Triglavom, Dunav je formirao mješovito preeduzeće
sa izraelsko-holandskim holdingom TBI, Triglav je takođe ušao u crnogorski Lovćen
(27,43 %). Slovenački finansijski holding KD aktivno razmišlja o ulasku na jugoslovensko
tržište osiguranja. Na tržište je ušlo austrijsko osiguravajuće društvo Grawe s novom
investicijom a posredno londonski ogranak austalijskog društva QBE (kupilo skopsko
osiguravajuće društvo Makedonija koje je sada glavni akcionar društva Morava), najavljuje
se isto tako Wiener Staedtische kao kupac postojećeg društva ili kao ulagač u novu
investiciju. Velika društva, kao što je npr. Allianz, se za sada još drže po strani dok se
prilike još ne poboljšaju (Bojčić, 2002 a, str. 88-90).
Slovenačkim berzanskim kućama se čini srpsko finansijsko tržište zanimljivo. Ilirika
i Publikum su otvorili svoje poslovnice u Beogradu Ilirika Investments i Beopublikum
Nekima su zanimljivi privatizaciono investicioni fondovi u Crnoj Gori. Kmečka družba je
jedan od osnivača investicionog fonda MIG u Crnoj Gori. Zavarovalnica Triglav je sa
Lovćen osiguranjem formirala privatizaciono-investicijski fond HLT. U NLB smatraju da
su Srbija i Crna Gora neprimjerna za poslove upravljanja imovinom već da je mnogo više
primjerna za investicije rizičnog kapitala – « Ako imate deset miliona tolara, koji su vaša
životna ušteđevina i rado bi štedjeli za stan ili za djecu, onda ćemo vas usmjeriti na
slovenačko, švajcarsko, švedsko ili neko drugo tržište, ne nikako u Srbiju i Crnu Goru »
(Pinterič, Petrič, 2002, str. 34-37).

10
Prilog C: Karakteristike preduzeća stranog direktnog investitora

Subsidiary je inkorporirano preduzeće u kojem:

◊ strani investitor kontroliše direktno ili indirektno (kroz drugo subsidiary) više od
50 % glasačkog prava akcionara ili
◊ strani investitor ima pravo da odredi ili smijeni većinu članova u upravnom i
nadzornom odboru kao i direktore (menadžere).

 Associate je preduzeće gdje strani direktni investitor i njegove subsidiaries
kontrolišu između 10 % i 50 % akcija sa pravom glasa.

Branch je neinkorporirano preduzeće koje:

◊ je permanentna ustanova ili kancelarija stranog direktnog investitora
◊ je neinkorporirano partnerstvo ili joint venture između stranog direktnog
investitora i trećih stranaka
◊ je zemljište, zgrade i nepokretna oprema i objekti koji su direktnom vlasništvu
stranog rezidenta
◊ je mobilna oprema koja se koristi u domaćoj ekonomiji najmanje godinu dana
(brodovi, avioni, oprema za bušenje nafte itd.).

Detaljnije, tokovi stranih direktnih investicija obuhvataju:

za subsidiaries i associates:

◊ udio reinvestiranih prihoda koji pripada stranom direktnom investitoru;
◊ plus neto kupovine stranog direktnog investitora akcija preduzeća, dužničkih
hratija od vrijetnosti (obveznica, notes, instrumenata tržišta novca i finansijskih
derivata) i zajmova-loans (uključujući nenovčane akvizicije nad opremom,
proizvođačkim pravima itd.);
◊ minus neto kupovine domaćeg preduzeća akcija stranog direktnog investitora,
njegovih dužničkih hartija od vrijednosti i zajmova;
◊ plus neto povećanje vrijednosti trgovačkih i ostalih kratkoročnih kredita koje je
strani direktni investitor dao preduzeću.

za branches:

◊ povećanje u reinvestiranim profitima;
◊ plus neto povećanje u sredstvima primljenim od stranog direktnog investitora;
◊ plus tokovi unutar kompanije, sa izuzetkom određenih tokova između affiliated
banaka, affiliated posrednika (npr. dilerima hartija od vrijednosti) i preduzeća sa

11
specijalnom namjenom (Special Purpose Entities) koji imaju samo namjenu da
služe kao finansijski posrednici.

Međunarodna pozicija stranih direktnih investicija se definiše kao:

za subsidiaries i associates:

◊ tržišna (preporučuje se) ili knjigovodstvena vrijednost udjela i rezervi koje
pripadaju stranom direktnom investitoru
◊ plus zajmovi, trgovinski krediti i dužničke hartije od vrijednosti koji pripadaju ili
su dati od stranog direktnog investitora (uključujući tu i kalkulisane ali još
neisplaćene dividende)
◊ minus zajmovi, trgovinski krediti i dužničke vrijednosti u obrnutom pravcu.

za branches:

◊ tržišna (preporučuje se) ili knjigovodstvena vrijednost fiksne imovine, investicija i
tekuće imovine, isključujući iznose koje duguje strani direktni investitor
◊ minus obaveze branches prema trećim partnerima.

Izvor: OECD Benchmark Definition of Foreign Direct Investment

12
Prilog D: Karakteristike stranih ulaganja u pojedinim državama
jugoistočne Evrope

Albanija

 NSI su se znatno povećale od 2000. godine zahvaljujući prije svega privatizaciji i
krajem 2001. iznose oko 19 % nacionalnog bruto domaćeg proizvoda (stanje). U 2000.
godini prodato je 85 % državne kompanije za mobilnu telefoniju konzorcijumu koji su
sačinjavali norveški Telenor i grčki Cosmote za 96 miliona USD (podaci Banke Albanije).
U istoj godini država je prodala drugu po veličini banku (Nacionalna komercijalna banka)
turskoj Kentbanki. U 2001. godini nekoliko državnih preduzeća srednje veličine je
uspješno privatizovano, dok je privatizacija ili likvidacija malih i srednjih preduzeća
gotovo u potpunosti okončana. Takođe, dodijeljena je i druga GSM licenca britansko-
grčkom konzorcijumu Vodafone-Panafon za 38 miliona USD. Date su koncesije za rudnike
bakra i hroma. Državna naftna kompanija Albpetrol se podijelila u tri kompanije koje su
pripremljene za privatizaciju. Takođe su zanimljive kompanije u postupku privatizacije
INSIG (osiguravajuća kompanija u državnom vlasništvu), Albtelekom (operator fiksne
telefonije) i najveća banka u zemlji Savings Bank. Očekuje se da će nakon privatizacije
ovih kompanija i njihove prodaje stranom patneru ulazne NSI značajno opasti jer se ne
očekuju neke značajnije greenfield investicije (do sada ih je bilo samo nekoliko u naftnom
sektoru).

Bosna i Hercegovina

 Država koja je pod međunarodnom vojnom i civilnom kontrolom i koja je
razdvojena na dva entiteta teško da može biti atraktivna za strane investitore. Lokalno
tržište je podijeljeno i preduzeća iz Republike Srpske teško komuniciraju i uspostavljaju
saradnju sa preduzećima iz Federacije (bošnjačko-hrvatska federacija) i obrnuto.
Zakonodavstvo države, entiteta, kantona i opština je često kontradiktorno. Po podacima
Privredne komore BiH najznačajniji strani investitori dolaze iz Kuvajta, Hrvatske, Austrije,
Njemačke, Holandije i Srbije. U Bosni i Hercegovini, od maja 1994. godine do 30. juna
2002. godine, NSI su po sektorima bile raspoređene tako da je 35 % otišlo u proizvodnju,
14 % u bankarstvo, 5 % u usluge, 1 % u trgovinu i 45 % u ostalo. Najznačajnija investicija
je kupovina željezare u Zenici od strane kuvajtskog KCIC za oko 90 miliona USD.
Investitori iz Ujedinjenih Arapskih Emirata i Saudijske Arabije su osnovali Bosnia Bank.
Uz pomoć EBRD, je prodat Kiseljak, najveći proizvođač mineralne vode u zemlji,
hrvatskom Agrokoru. Coca-Cola je koristeći garancije MIGA-e (Multilateral Investment
Guarantee Agency) investirala oko 23 miliona USD u fabriku za punjenje flaša u Sarajevu.
Interbrew je kupio pivaru u Grudama; slovenački Union posjeduje udio u Sarajevskoj
Pivari. Njemački Schieder Gruppe je kupio fabriku namještaja Standard krajem 2001.
godine. Heidelberger Zement je kupio 51 % u fabrici cementa u Kaknju a posle i u fabrici

13
cementa u Lukavcu. Italijanska tekstilna kompanija Intest je kupila 30 % u državnoj
tekstilnoj fabrici Dubičanka.

Bugarska

 Početkom 2002. godine Bank Austria je kupila poslednju komercijalnu banku u
državnom vlasništvu Biochim. Sa tom i prethodnim akvizicijama je prodato stranim
investitorima oko 70 % kapitala banaka u Bugarskoj za iznos od oko 800 miliona USD
(radi poređenja, za kontolu sličnog udjela je u Slovačkoj bilo potrebno 1,2 milijarde USD a
u Češkoj nešto više od 4 milijarde USD). Država je očekivala mnogo više od
privatizacionih prihoda. Zanimljive kompanije koje se nude na tenderu su bugarski
Telecom i duvanski monopol Bulgartabac. Najviše NSI (stanje krajem 2001.) je otišlo u
industriju (47,2 %), finansije (18,5 %) i trgovinu (15,7 %) (podaci bugarske Agencije za
strana ulaganja).

Hrvatska

 Najznačajnija NSI u Hrvatskoj je zabilježena 1999. godine kada je Deutsche
Telekom kupio 35 % u Hrvatskom Telekomu za 850 miliona USD, da bi u 2001. godini
kupio još 16 %. U toku 2000. godine većina stranih investicija je bila ostvarena u
bankarskom sektoru. Tako je dvije trećine Privredne banke Zagreb prodato italijanskoj
Banka Commerciale, 60 % Riječke banke je prodato Bayerische Landersbank i 63 %
Splitske banke je prodato Unicredito. Posle finansijskog skandala na početku 2002. godine,
Riječka banka je prodata Erste Bank i Steiermarkische Landesbank. Dubrovačka banka je
preuzeta od strane Charlemagne Capital Fund-a.  Dodatne NSI se očekuju od djelimične
privatizacije naftne kompanije INA i prodaje glavne osiguravajuće kuće Croatia
osiguranje. Sektori koji su od 1993. do 2001. godine privukli najviše stranih investitora su
telekomunikacije, finansijsko posredništvo, farmaceutska industrija i industrija cementa.
Turizam je privukao samo 3 % od ukupnih NSI do 2001. godine. Najveći investitor je
Austrija, zatim slijede Njemačka i SAD sa 70 % od ukupnih investicija (podaci Hrvatske
narodne banke).

Makedonija

 Grčka je najveći investitor u Makedoniji. Kao najznačajnije grčke investicije treba
istaći ulazak NBG u najveću makedonsku banku Stopanska banka, kupovinu jedine naftne
rafinerije Okta od strane Hellenic Petroleum-a, ulazak OTE kao drugog mobilnog
operatora, zatim tu su još kupovine Žito Luks, Skopske pivare, Usja, Telekoma, Kreditne
banke i još neke druge manje investicije (podaci Narodne banke Republike Makedonije).

14
Rumunija

 Veći prilivi NSI u Rumuniji počinju od 1997. godine nakon sprovođenja mjera
liberalizacije i stabilizacije u zemlji. NSI su iznosile oko milijarde USD godišnje u 1997.,
1999., 2000. i 2001. godini dok su 1998. godine iznosile oko 2 milijarde USD
(zahvaljujući privatizaciji u telekomunikacijama i bankama). Od 4,6 milijardi USD
ukupnog stanja NSI u 2000. godini, 45 % je bilo locirano u prerađivačkoj industriji a ostalo
uglavnom u trgovini i finansijama. Najznačajnije države investitori su Holandija i
Njemačka (podaci Privredne komore Rumunije).