Gradjansko društvo u realnom socijalizmu?

UDK 316 .323 .7
Slobodan Samardžić
GRADJANSKO DRUŠTVO U REALNOM
SOCIJALIZMU?
Izrazi koji su upotrebljeni u naslovu ovog rada (gradjansko društvo i realni
socijalizam) predstavljaju medjusobno isključujuće entitete . Činilac takvog, isključu-
jućeg, odnosa je realni socijalizam, tj . komunistički pokret (partija) koji ga je
stvorio, budući da je u njegovom programu i praktičnoj politici kao osnovni stajao
akt ukidanja - svejedno da li rušenje ili prevladavanja
- tzv. gradjanskog sveta .
Pošto se razvijeni gradjanski svet pokazao isuviše tvrdokornim
za ovaj istorijski
eksperiment, njegovo ,ukidanje" bilo je izvršeno na prostorima gde je on tek počeo
da stupa, Bakle sa stanovišta doktrine-vodilje (marksizma) - nuno u kvazi-obliku .
lnteres političkog pokreta brzo je saobrazio doktrinu stvarnim dogadjajima
(marksizam-lenjinizam), a društvena konstrukcija koja se na njoj gradila po svemu je
trebalo da se razlikuje od gradjanskog društva . Ta razlika, umesto da bude
istorijsko-razvojna, postala je nuno samo geografska, tako da se osnovno pitanje
revolucije pretvorilo u konkretan vojno-politički problem
- kako od gradjanskog
sveta oduzeti što više prostora . Najveći, i verovatno konačni, uspeh ove promenjene
strategije usledio je krajem drugog svetskog rata, kada je realizovan sporazum sa
Jalte. Socijalizam u jednoj zemlji evoluirao je u socijalističku zajednicu . Ali umesto
mirne unutrašnje evolucije praćene povremenim spoljnim ekspanzijama radi prošire-
nja prostora, zajednicu su počeli da potresaju nemiri u pojedinim njenim državnim
celinama koji su nagovestili jednu slutnju : udaljavanje od gradjanskog sveta nije
irevirzibilni proces kako se to na početku mislilo . Naime, svi antisistemski društveni
pokreti koji su nastali u zemljama pripojenim posle drugog svetskog rata - u DDR-u
1953, u Madjarskoj i Poljskoj 1956, u ČSSR-u 1968, u Poljskoj 1970, 1976,
1980-81 - zahtevali su svojevrsno vraćanje elemenata gradjanskog društva izraženo
u društvenoj i privrednoj liberalizaciji i političkoj demokratizaciji
.
Od elemenata gradjanskog društva do sistema ponašanja koji mu je sasvim svojstven
Društveni pokreti koji su u pojedinim zemljama socijalističke zajednice
nastupali kao opozicija sistemu, imali su različite forme ispoljavanja
. S
vizajedno,
medjutim, mogu se posmatrati kao jedinstveni evolucioni proces ciljeva i načina
borbe. Pokreti pedesetih godina bili su u osnovi radničke akcije uz podršku
inteligencije sa, rekli bismo, klasičnim socijalističkim zahtevima (pitanja klasne
emancipacije), odevenim u demokratsko ruho . Jedna decenija socijalističke vladavi-
ne pokazala je da bez demokratije nema socijalizma, ali se takodje mislilo da bez
socijalizma nema demokratije, jer su interesi radničke klase još sloviti (i u
pomenutim pokretima) kao orbita svih drugih društvenih interesa . Ovaj stav u osnovi
je zadržao ideološku snagu i u šezdesetim godinama ; ovoga puta nisu ga' branili
društveni pokreti, već preostali nosioci njihovog idejnog kontinuiteta skondensrisani
u humanističkoj inteligenciji (revizionističkom marksizmu) i delovima
zija16nih
političkih struktura (reformskom socijalizmu) .' Vrhunac ovog pokušaja da se
148
preokret
inicira
i
izvede
,iznutra",
i to redosledom -
partija, država, društvo
(privreda, kultura, svakodnevni život), usledio je u ČSSR-u 1968. Posle tog iskustva
drastičnog završetka i nekoliko elementarnih radničkih pobuna u Poljskoj (1970
. i
1976.), nastupa vreme drugačije artikulacije masovnog opozicionog ponašanja u
nekim od ovih zemalja .
Ovde su odlučujuća iskustva Poljske i Madjarske u poslednjoj deceniji, iako
medjusobno različita . Proces društvenog samoorganizovanja dobija postepeno
prvenstvo u odnosu na dotadašnje iskustvo direktne politike opozicije . Ta dva
modela javnog društvenog ponašanja dolaze u odnos primarne (društveno samoorga-
nizovanje) i sekundarne (politička opozicija) strategije . Osnovna stvar postaje
stvaranje solidne gradjanske „infrastrukture", koja niukom slučaju ne odgovara
postojećem tipu politike dominacije, i koja bi samim svojim postojanjem, pre nego
direktnim izazivanjem centara vlasti, nagoveštavala alternativu
.
U čemu se sastoji ta gradjanska „infrastruktura" i zbog
ega možemo da je
nazivamo upravo gradjanskom? Ovde nam kao uzor može da posluži predistorija
„Solidarnosti", ali i elementi artikulacije autonomne gradjanske javnosti u Madjar-
skoj . Najpre, reč je o svojevrsnoj reafirmaciji klasičnih gradjanskih vrednosti -
autonomije ličnosti i udruživanja na osnovi konsenzusa, zahtevu za ličnim i
političkim slobodama i pravima, potrebi za autonomnim sferama javnosti, idejnom i
politikom pluralizmu . Društvo se, Bakle, može samoorganizovati jedino uz
poštovanje i zadržavanje pluraliteta mišljenja, interesa i potreba unutar sebe, a to je
moguče postići samo onda kada su njegovi članovi (pojedinci) medju sobom
formalno jednaki . Pošto u datom trenutku ne postoji garant ove formalne jednakosti
medju pojedincima - nezavisni pravni sistem, normativna osnova te jednakosti nije
pozitivno-pravna, već pre običajna, moralna, tradicionalna ili je izvedena iz
odredjenih široko prihvačenih predstava o društvenoj pravičnosti . Uzgred, ovde je
sadržana i jedna od principijelnih granica one ideje o gradjanskom društvu unutar
realnog socijalizma koja je izvedena unutar opšteg naziva ,antipolitika" (G . Kon-
rad) . (Na ovaj problem čemo se još vratiti) .
Sredinom sedamdesetih u Poljskoj je shvačeno da nikakvi posebni društveni
interesi, samim tim ni posebne društvene teorije, projekcije pa ni pokreti koji bi
nastali zbog tih posebnih interesa, nisu u stanju da društvo izvedu iz stanja potpune
anomije i suprotstave se važećem tipu politike dominacije . Reafirmacija gradjanskih
vrednosti izvršena je na osnovu tog saznanja . Bilo je neophodno društvo kao celinu
suprotstaviti državi, istovremeno vodeči računa da se ne prave prethodne greške
homogenizacije na osnovi jednog, bilo kog, interesa, več, naprotiv, uz svo uvažavanje
postojećeg stanja društvene diferenciranosti. To je bio uslov da se stvore organizacije
na bazi društvenog konsenzusa sa minimalnim socijalnim i političkim programom
(kao šlo je bio Komitet društvene samozaštite), a onda i oblasti nezavisnih javnosti
kao, iako nezvanične, institucije pluralizma mišljenja, izražavanja i delanja .2
Sposobnost za društveno samoorganizivanje slovila je kao trajna vrednost, nezavisna
od trenutnih politikih stanja, pa prema tome i kao trajni izvor društvene i, ako to
uslovi dopuštaju, politike opozicije . „Solidarnost", kao sindikalna radnička
organizacija, nastala je iz takve opšte društvene sposobnosti (Kastorijadis bi rekao -
društvene imaginarnosti), odredjene gradjanske zrelosti i snage . „Solidarnost" nije,
naravno, bila samo sindikalna radnička organizacija, već u Batom trenutku i
kvintesencija društvene opozicije poretku . Organizacija je ukinuta onda kada je svoju
društvenu moć pokušala da pretoči u konkretne politike zahteve .3 lako je
društveni pokret 1980. i 1981 . godine svoj sadržaj skoro sasvim poklopio sa
delovanjem „Solidarnosti", ukidanje sindikata nije značilo katastrofu pokreta, jer
stupanj gradjanske zrelosti koji je ovaj pokret dostigao teško može biti vračen nazad .
Drugim rečima, stvoren je model opozicionog društvenog ponašanja koji će važiti još
za dugi niz godina .
149
Tako proizilazi da je stvaranje gradjanskog društva konstanta, dok je direktan
uticaj na tip političkog poretka varijabla u delovanju društvene opozicije u zemljama
srednje i istočne Evrope. Odnos uske medjuzavisnosti ova dva tipa delovanja iz
vremena neposredno pre stvaranja „Solidarnosti" i tokom legalne aktivnosti ove
organizacije,
preobrazio se posle njenog ukidanja u odnos razlike, pa i suprotnosti
.
Model
antipolitike
koji je razvio Djerdj Konrad najbolje govori o pomenutoj
evoluciji
stava. Svu raspoloživu sposobnost društvenog samoorganizovanja, naime,
treba držati što dalje od oficijelnih institucija poretka . Zbog toga je samo slobodno
vreme vreme različitih oblika društvene samodelatnosti - nezavisni seminari, naučna
udruženja, samizdat, dok je prostor ovih aktivnosti - privatan stan. „Radno vreme
pripada njima, slobodno vreme nama", odlučno ističe Djerdj Konrad,' povlačeći
debelu liniju razgraničenja izmedju oficijelne javnosti i nastajuće slobodne i
autonomne gradjanske javnosti . Gradjansko društvo bi, dakle, trebalo da nastane u
pukotinama nekontrolisanog života, kojih kao da je dovoljno da mogu da preplave
celu zemlju . Medjuljudska povezivanja su individualna, dobrovoljna, konsensualna .
Društvena moć koja proizilazi iz tih povezivanja je kulturno-moralne prirode, nikako
političke u onom uskom smislu vlasti i vladanja . ,Antipolitika je politizacija čoveka
koji ne želi da bude političar, niti da uzme učešća u vlasti" . Ona nije ni potpora ni
opozicija vladi . Štaviše, ,ako bi politička opozicija došla na vlast, antipolitika bi
opet i nasuprot novoj vlasti iskazivala distancu i nezavisnost ." 5
Ovaj stav, koji je danas spreman da prihvati veći deo madjarske i poljske
inteligencije, rezultat je političkog neuspeha „Solidarnosti" . Pokazalo se, naime, da
ma kakav pokret s neposredno političkim ciljevima, orijentisan dakle na državne
strukture i institucije, nema izgleda na uspeh, makar ga podržavalo i devet desetina
populacije . Činjenica pripadnosti jednom vojnom savezu ovde se (još jednom)
pokazala čvršćom od masovno izražene volje da se promeni politički poredak
.
Ukidanje „Solidarnosti", moda još više od same činjenice ukidanja - način na koji
je ova organizacija osujećena u svom delovanju, kao da je pokazalo konačne i
principijelne granice metode političke akcije . Zbog toga je u kasnijim razmatranjima,
kao što je pomenuto Konradovo, više insistirano na društvenom procesu koji je
omogućio „Solidarnost", nego na konkretnim iskustvima ove organizacije .
Zašto baš - gradjansko društvo?
Svi današnji posmatrači zbivanja u istočnoevropskim zemljama lako će se složiti
oko konstatacije po kojoj parametri gradjanskog društva nisu primereni ovim
socijalističkim poretcima : razvijeni sistem potreba ne može da se ustanovi u sistemu
imperativnog nadzornog plana i komandne ekonomije, instituciju zakona kao forme
jednakosti isključuje ideja supstancijalne pravde, sistem pluralizma ne može
postojati u situaciji monopola jedne partije, najzad, ideja javnosti ne može se
realizovati u uslovima apsolutnog vladanja .' I pored ovih strukturnih zapreka ideji
gradjanskog društva, elementi njegovog konstituisanja ovde su ipak na delu
(konkretno - u državama koje smo pominjali), a misao o gradjanskom društvu kao
trajnoj opoziciji poretku dobija sve više pristalica. O kakvom je fenomenu reč?
Pre svega, uprkos svom istorijski prepoznatljivom nazivu, čini mi se da je reč o
specifičnoj
društveno-istorijskoj pojavi. Najpre, ona se zbiva u poretcima koji je
sistemski isključuju i, što je još važnije, nekoliko vekova nakon nastanka originernog
gradjanskog društva u zapadnoj Evropi . Uz ovu konstataciju može se pomisliti da je
reč o prirodnom, iako teško uspostavivom, kontinuitetu odredjenih vrednosnih,
kulturnih i moralnih struktura, koje su pre zapadanja ovih društava pod socijalistički
poredak bile čvrsto ukorenjene u njima . Upravo bi ispitivanje ovih struktura dalo
odgovor na pitanje o mogućim obeležjima gradjanskog društva i tipu institucionaliza-
cije, koji bi u postojećim uslovima predstavljali makar jasno prepoznatljiv vrednosni
okvir .'
150
Nastup
ideje
o
gradjanskom
društvu
kao
obliku
masovnog
opozicionog
ponašanja značio je istovremeno napuštanje stava o striktnoj povezanosti socijalizma
i demokratije . Demokratija je počela da slovi kao samostalna vrednost, nezavisna od
specifičnih socijalističkih ciljeva . To je, čini se, bio prirodni put sve masovnije
percepcije u kojoj je, ovoga puta, demokratija povezana sa vrednostima gradjanskog
društva, dakle individualizma, autonomije (pojednica i udruženja), pluralizma,
gradjanskih sloboda i prava . Demokratija je, dakle, umesto sa socijalizmom,
stopljena sa izvornim i klasičnim liberalnim vrednostima, koje su postale temeljnijim
od kompleksa socijalističkih vrednosti, čak i ako bismo ih posmatrali nezavisno od
konkretnih poredaka . e
Medjutim, ta liberalna demokratija ovde treba da odigra
specifičnu ulogu . Ona treba da stvori prostor za društvo koje je spremno da uči
.'
Znači, domen njenog dejstva je isključivo društvo
.
Poznato je da je klasična liberalna demokratija imala daleko širi domen
prostiranja. Ona je obuhvatala celokupnu javnu sferu, bez obzira da li je reč o
društvu ili državi. Liberalnom gradjanstvu bilo je jasno da se oblast gradjanskih
vrednosti (prava i sloboda) ima proširiti i na javnu vlast (pre svega na nju), jer je te
vrednosti trebalo institucionalno obezbedjivati i čuvati . Pokazalo se da gradjansko
društvo nije moguće bez pravne i demokratske države, a to znači ni bez opšteg
karaktera zakona, podele vlasti i slobodne reprezentacije interesa . Sve ovo moguče je
obezbediti samo u sferi državnog delovanja i institucija, koje se nalaze u stanju
funkcionalne razdvojenosti od društva, a ne apsolutne . Činjenica je, medjutim, da su
ovakav razvoj ostvarile samo države zapadne Evrope (i Sjedinjene Države)
. Samo je
ovde došlo do potpune laicizacije državnih institucija i politike, što znači
funkcionalne podredjenosti države društvu . Nemačka i Austro-Ugarska dočekala su
prvi svetski rat sa poluustavnim monarhijama i još uvek važećim staleškim
elementima u konstituisanju i vršenju državne vlasti . U novoosnovanim državama
srednje Evrope nakon toga rata, jedino je Čehoslovačka poprimila formu ustavne,
demokratske države . Gradjansko društvo ostalo je na ovim prostorima trajno
prikraćeno opštih političkih formi svoje hegemonije, što je imalo negativno povratno
dejstvo i na prostorima njegove kulturne hegemonije .
Delom zbog pomenutih istorijskih činilaca, delom zbog postojećeg socija-
lističkog poretka, inoviranje ideje o gradjanskom društvu ima na ovim prostorima
sasvim specifično značenje . Ono je skoncentrisano u procesima negativne politike
(naročito posle ukidanja „Solidarnosti"), om asovljenja prećutnog bunta i postepe-
nog stvaranja kulturno-normativnih simbola alternativnog društvenog života i
ukupnog ponašanja. Zanimljivo je da se u isto vreme na Zapadu stvaraju novi oblici
kolektivnih akcija, vaninstitucionalnog političkog angažovanja i svakidašnjeg života,
kojima je u osnovi takodje reafirmacija nekih temeljnih vrednosti gradjanskog
društva . Ali ovaj uporedni proces pre nam ukazuje na razlike nego na sličnosti tih
kretanja. Novi društveni pokreti na Zapadu proistekli su iz krize države blagostanja
ili moderne socijalno-pravne države . Ta kriza ogleda se u procesima hiperracional-
nosti ekonomskog, tehnološkog, političkog i vojno-odbrambenog sistema, koji
zapadaju u opasnost da ne primete granice svojih mogućnosti autoregulacije, čemu
sledi povećana produkcija efekata iracionalnosti - ugroženost okoline, zastarelost i
ograničenost energetskih izvora, stalna pretnja miru, politički proces bez aktivne
gradjanske participacije (masovna demokratija) i samim tim ugroženost izvora
legitimnosti .' ° Otpor koji se u obliku novih društvenih pokreta formira tim
procesima već unapred računa s odredjenim demokratskim prostorom - slobodom
mišljenja, javnog okupljanja i manifestovanja, štampe itd . Vrednosti koje pokreti
razvijaju RCao svoj doprinos ,novom kolektivnom političkom identitetu" (Offe) kao
što su - autonomija, identitet, participacija, decentralizacija, samo-pomoć, idealno
se nadopunjuju s trajnijim vrednostima demokratskog prostora, a i same ne
predstavljaju nešto istorijski novo, „postmoderne vrednosti", već pre ,selektivnu
radikalizaciju modernih vrednosti" na tragu „moderne kritike modernizacije" ."
151
Ako ovome dodamo već višegodišnje iskustvo ovih pokreta i u okvirima instituciona-
lizovane politike, onda je jasno da se lista pomenutih razlika još više proširuje . Iz tog
ugla posmatrano, zalaganje Dona Kina (John Keane) za produbljivanje razlike
izmedju gradjanskog društva i države kao pretpostavke novog ,puta u socijalizam" i
polaznog stava socijalističke teorije demokratije, predstavlja za Zapad, čak i uz
upotrebu reči „socijalizam", ovde legitimne, samo prilog odredjenom istorijskom
kontinuitetu. Dok se tamo može govoriti o ,post liberalnoj rekonstrukciji gradjan-
skog društva",' 2 na (stoku je u najboljem slučaju reč o njegovom proto-liberalnom
nastajanju .
Na Zapadu je gradjansko društvo bilo moguće bez pravne i demokratske države
samo u fazi njenog nastajanja . Po svoji prilici ista uslovnost važi i za gradjansko
društvo koje bi se razvilo unutar postojećeg socijalizma . Samim tim, program
,,antipolitike" može da ima samo etapno važenje . Ali isuviše insistirati u ovom
trenutku na pomenutoj uslovnosti, značilo bi prekidanje moguće evolucije gradjan-
skog društva u istočnoj Evropi u njenom larvenom stadijumu . Jer državno ustrojstvo
u ovim zemljama ne samo da je sušta suprotnost pravnom i demokratskom poretku,
već ga u svom politikom i ideološkom delovanju ono smatra neprijateljskim . Sasvim
je onda jasno da dok se ne stvore forme direktnog uticanja na strukture vlasti u
pravcu demokratizacije i pravnosti,
,antipolitika" ima autonomno važenje kao
proces formiranja gradjanskog društva „u sebi" . Ali takvih formi direktnog uticanja
ne treba se Hiti, ma kakve one bile. Verovatno da se iskustvo sa ,Solidarnošću", kao
legalizovanom organizacijom koja je ovakav direktan uticaj mogla da vrši, više neće
ponoviti . Posle toga iskustva postalo je jasno da je barijera socijalističke zajednice
neprekoračiva i za ma kako masovan društveni pokret, makar se on rukovodio i
evolutivnim socijalnim programom . Odavde je lako izvesti sledeći zaključak : ako je
razvoj ovih društava tako sudbinski povezan sa socijalističkom zajednicom, onda je
jasno da se, uporedo sa stvaranjem različitih formi otpora, srazmerno velika panja
mora posvećivati zbivanjima u matičnoj zemlji te zajednice - SSSR-u . Ovaj
„real-politički" ustupak, kojeg su prinudjeni da pruže pokreti za autonomiju, čini se
da će morati da zaokuplja njihovu sve veću pažnju . Ako je kulturno-politički
obrazac njihovog delovanja okrenut Zapadu, sistemska realnost njihovog života
okrenuta je (stoku . Za delovanje ovih pokreta, a u tom smislu i za razvoj gradjanskog
društva, ne bi bilo ništa nepovoljnije nego od ove istorijske činjenice napraviti
šizofrenu situaciju. Ovu opasnost izgleda da je osetio i autor ,antipolitike" kada je,
uprkos svemu, napisao : „Mi imamo elementaran interes za sovjetske reforme ; mi ne
možemo stvoriti život vredan čoveka sve dok gradjani našega velikog saveznika ne
učine pokušaj da sebi stvore život vredan čoveka" .' a
Aktuelnost (još jednog) novog početka?
Postoji jedna stanovita razlika u akcentovanju kada se govori o reformama u
zemljama srednjoistočne Evrope i u Sovjetskom Savezu . U prvom slučaju, reforme
se javljaju s vremena na vreme, ali u principu redovno, kao akcije vladajućih
struktura usmerene na odredjene mehanizme privrednog sistema ili javnog života s
ciljem njihovog prepravljanja . Takve akcije slede posle većih društvenih potresa,
smanjene privredne efikasnosti i proizvodnosti, večih (otkrivenih) političkih
korupcija, ili iz potrebe prilagodjavanja odredjenim promenama u SSSR-u . (Izuzetak
ovde mogu predstavljati pokušaji privrednih i politikih reformi u ČSSR-u 1968, i
odredjeni periodi privredne reforme u Madjarskoj od 1968 . do danas .) Svi ti
pokušaji, računajući ovde i pomenute izuzetke, ne mogu se, u pogledu očekivanja -
ne samo socijalističke, nego i svetske javnosti - porediti sa reformama koje je u
drugoj polovini pedesetih nagovestio Hruščov, ili onima koje sada nagoveštava
Gorbačov . Niko ko poznaje prilike u SSSR-u ne postavlja u prvi mah tako
,,principijelna" pitanja o inicijatoru reforme, njenom programu, subjektima spro-
vodjenja, društvenim snagama na koje će se oslanjati . Uz poštovanje dominantne
152
logike reprodukcije samog sistema, za početak je dovoljna
volja reformskog krila u
partiji da se ona započne
i moč da se početak inicira . Naizgled, u odnosu na
društvene pokrete u (nekim) zemljama srednjoistočne Evrope, povremenu ili trajniju
društvenu moć opozicije, elemente nastajućeg gradjanskog društva - prisutni su
skromni zahtevi . Ipak, druga polovina osamdesetih, a moda i jedan duži period,
biće i u tim zemljama obeležena pogledima posmatrača i aktera u tokove i izglede
reformi koje je u poslednje dve godine nagovestio Gorbačov .
Društveni procesi, čak i u totalitarnim sistemima, odvijaju se značajnim svojim
delom s onu stranu volje vladajućih struktura . Ta istorijska činjenica daje za pravo i
onima koji priželjkuju demokratizaciju društvenog i političkog života u istočno-
evropskim socijalističkim zemljama da naprave „scenario" poželjnih, ali i mogućih
promena u tim zemljama . Takav scenario nije danas ništa drugo do analiza
mogućnosti demokratizacije sovjetskog društva na osnovu nagoveštaja reformi koji je
proužio Gorbačov . Sovjetsko društvo je u centru panje ne samo zato što su upravo
tamo reforme nagoveštene, već i zato što je jasno da bi ostala istočnoevropska
društva, što zbog imitativnog karaktera njihovih režima, što na osnovi već iskazanih
sposobnosti za promenu, vrlo brzo preduzela odredjene inovativne akcije . Na ovom
mestu moguće je ukazati samo na odredjene društvene i političke strukture u
Sovjetskom Savezu čije bi reformisanje predstavljalo pozitivan doprinos dalekosež-
nom i dugoročnom procesu demokratizacije u ovom društvu .
U analizi ne bi valjalo krenuti od tipa vladavine (jednopartijska autoritarna vlast
koja opstaje jedino ako, barem tendencijski, obuhvata sve društvene strukture i
oblike života), jer ovde je reč o najtvrdokornijoj, u osnovi odredjujućoj, strukturi,
koja će se verovatno najsporije menjati . Mnogo je uputnije krenuti od socijalne
strukture i vladajućih oblika konsenzusa u društvu, jer oni mogu biti i konstantni i
promenljivi element (samim tim i element promena) u sistemu . Ako krenemo od
pretpostavke, na osnovu očiglednih indicija, da je deo rukovodstva u SSSR-u, koji
trenutno ima političku inicijativu, spreman da krene u reforme, onda je jasno da se
ono mora suočiti sa sistemskim kompleksom kojeg je Viktor Zaslavski nazvao
neostaljinističkom državom .' 4 Taj sistem svoju relativnu stabilnost mogao je da
zahvali tome što je rukovodeći sloj uspevao da simulira elemente socijalnog
konsenzusa doziranim otvaranjem šansi deprivilegovanih društvenih slojeva za
srazmerno više oblike socijalne promocije, kao i garantovanjem statusa već
privilegovanih slojeva . To je omogućavala socijalna struktura sovjetskog društva koja
se, po Zaslavskom, zasniva na tri elementa stratifikacije
- vertikalnom, horizon-
talnom i nacionalnom . Vertikalni element čini stratifikaciju na osnovu izvora
prihoda i mesta u podeli rada (u okviru ovog elementa privilegovani su politička
birokratija, radnici tzv. zatvorenih preduzeća i polukvalifikovani radnički sloj) ;
horizontalni element čini stratifikaciju na osnovu mesta stanovanja (selo, otvoreni
grad, zatvoreni grad - žitelji poslednjeg imaju znatne privilegije u odnosu na žitelje
sela ili otvorenog, tj . provincijskog grada) ; nacionalna stratifikacija je dvojna - rusko
i nerusko stanovništvo, s većim privilegijama prvih .
Sistem se legitimisao održavanjem i reprodukcijom privilegija onih koji su na
višim mestima stratifikacione lestvice, kao i povremenim otvaranjem mogučnosti
svima drugima da se dočepaju perspektivnijih uslova života i rada . Tako se član nižeg
sloja preko obrazovnog sistema ili društveno-političkog aktivizma mogao dokopati
aparata, svejedno da li iz pravca deprivilegovane nacije ili radničke familije, kao što
je i radnik sa sela (kolhoznik ili sovhoznik) mogao da dobije privremeni pasoš, ode u
grad na privremeno radno mesto s mogućnošću da tu i ostane ukoliko bude dovoljno
konkurentan radniku koji je od ranije tu (fenomen tzv . limitčika) . Ovi oblici
socijalne pokretljivosti nisu, medjutim, mogli imati bilo kakav uticaj na povećanje
proizvodnosti rada u privredi ili njeno drugačije organizovanje . Bili su to sasvim
nemoderni oblici pokretljivosti koji su, zbog svog neekonomskog konkurentskog
dejstva, negativno uticali na ponašanje kvalifikovanih radnika, tehničara, stručnjaka
153
i
delova
humanističke
inteligencije .
Pokazalo
se da je funkcija „organizovanog
konsenzusa" bila samo u zameni masovnog terora koji u poststaljinističkom
vremenu više nije mogao biti instrument vladanja . Kada je, medjutim, zbog
neefikasne privrede -
čak i iz ugla planske ekonomije gledano - i povečanih
troškova naoružanja u sedamdesetim godinama postalo jasno da se privredna
osnovica društva relativno smanjuje, i postojeće forme konsenzusa perspektivno su
došle u pitanje . Za Ijude u rukovodstvu koji su gledali dalje od toga kako obezbediti
socijalni mir (uz osnovu koja se krnji) pitanje modernizacije postavilo se kao
samorazumljivo .
Danas se u Sovjetskom Savezu angažovanje u pravcu reformi sprovodi pod
firmom demokratizacije . Taj izraz ima u ovom slučaju vrlo specifično značenje.
Najpre negativno, kao
,antibirokratizam", čime se želi napraviti odredjena
diferencijacija u rukovodstvu („za" ili ,protiv" perestrojke), a osim toga i pokrenuti
šire socijalne slojeve da podre ,kurs reformi", samim tim i onaj deo rukovodstva
koji ih pokreće. Zatim, demokratizacija trebalo bi da predstavlja i načelnu
otvorenost za javnu kritiku svojevoljnog političkog ponašanja, za koje se još uvek
misli da je bitan činilac u stagnaciji sistema . Proces demokratizacije ima, dakle, još
uvek vrlo usko značenje . Ono se svodi na odredjeno popuštanje vlasti na području
kontrole javnog i privatnog života i na svesrdno prihvatanje ove prakse u onim
profesijama kojima je javni život prostor reprodukcije - novinarstvo, književnost,
umetnost. Reformska politika još nije dovoljno uobličena da bi se znalo čije interese
će da pogodi, a čije da promoviše . Zbog toga se danas pristalice i protivnici reforme
mogu naći u svitu slojevima podjednako, tako da je još uvek neobično teško
formulisati politički program za večinu.'s
Proces demokratizacije ne mora zato nuno da dovede do demokratije . U ovom
slučaju to su dve različite stvari . Posle perioda društvene učmalosti i političke
apatije, demokratizacija može da znači i aklamatorno prihvatanje nekih inicijativa
političkog vrha za koje se misli da mogu doneti boljitak . Takva aklamatorna situacija
može da evoluira i u odredjene oblike nezavisne javnosti, onda kada društvene grupe
počnu da iznose svoje specifične probleme (razna socijalna i nacionalna pitanja koja
nisu na dnevnom redu reformskih političkih zahvata), ili opšte društvene probleme
koje trenutno samo one osećaju kao nedostatak - recimo, pitanja ljudskih prava i
sloboda . U Sovjetskom savezu danas se javno ističu i takvi problemi .' 6
Ono što
današnji posmatrači nazivaju alijansom interesa
,odozgo" i ,odozdo", kao
poželjnom formom šireg procesa demokratizacije," predstavlja minimalni uslov
socijalizacije dubljih reformskih zahteva, bez kojih će se ponoviti istorija političkih
promena bez odgovaratućeg socijalnog ekvivalenta . U suprotnom, demokratizacija
neće voditi demokratiji, več novom obliku „organizovanog konsenzusa", bez
evolucione perspektive i, što je od vitalnog značaja za ceo sistem, bez učinka
modernizacije .
Indikator još uvek početnog, i u osnovi nesigurnog, stadija procesa reformi je
važeči institucionalni ključ preko kojeg su dosadašnji zahvati sa ozbiljnijim
namerama sprovedeni . Taj ključ je naprosto znak prepoznavanja sistema, a njega čini
jedinstvena osovina : partija-država-društvo . Tako je junski Zakon o preduzečima,
koji bi trebalo da predstavlja uvod u liberalizaciju privrednog sistema, donet u tom
ključu. Plenum CK utvrdio je sve elemente tog zakona, da bi ga, svega dva dana
kasnije, doneo (zapravo izglasao) najviši državni organ - Vrhovni sovjet . U ovom
trenutku drugačije se i nije moglo očekivati . Zasad se može šiniti najznačajnijim
sadržaj tog zakona .' 8
Ali taj sadržaj neće biti deo realnog privrednog sistema
ukoliko se u daljem odvijanju reforme ne obezbede institucionalni mehanizmi
odlučivanja u kojima će odlučujuču ulogu imati privredni subjekti, a ne partijski
organi i plenumi i njima podredjeni državni aparat . Tek bi laicizacija partijske države
u privrednoj oblasti otvorila prostor kvalifikovanom znanju, kako u tehnološkom
tako i u upravnom mehanizmu, i omogućila onu vrstu društvenog sukoba koji bi, pre
154
nego
,organizovani konsenzus", podstakao modernizacijo .
Proces unutrašnje diferenciranosti sovjetskog društva napredovao je u poslednjoj
deceniji više nego što bi to dopustio rukovodeći sloj . U tom procesu najviše do
izražaja dolaze zahtevi grupa kojima su bliski interesi modernosti
- u privredi
zahtevi inženjera i tehničara za većim uticajem u upravi i višim socijalnim
vrednovanjem, u javnom životu zahtevi odredjenih slojeva inteligencije za slobodom
javne reči, okupljanja i udruživanja . U svojoj knjizi, Zaslavski pominje horizontalnu
podelu jezika na javnu i privatnu sferu,' 9 javnu - koja predstavlja oficijelni jezik
politike, ideologije i uprave, i privatnu - čiji jezik izražava element i potencijal
nezavisne javnosti. Kada je rukovodstvo istupilo s reformskim namerama, iz ova dva
izvora (privrednog i kulturno-javnog) potekla su velika očekivanja koja će moći da
zadovolji samo mnogo modernija politika . U tom smislu, demokratizacija ne sme
ostati samo instrument za mobilizaciju masa za podržavanje ma koliko obećavajučih
mera politike . Ona, kao prostor slobodne participacije, treba da se pretvori u
vrednost za sebe, mogućnost obrazovanja duha društvene autonomije i inicijativ-
nosti . Da li će se sadašnje stanje očekivanja razviti u tom pravcu, ili će doći do
restauracije „stabilnosti", zavisi od modernizirajućih slojeva podjednako u privredi,
kulturi i politici . Pre nego što bi uopšte i došlo do funkcionalne diferenciranosti
društva i države, za Sovjetski Savez je neophodna medjuetapa u kojoj bi se unutar
postojećih organizacija i institucija sistema (partije, države, privrednih organizacija,
kulturnih ustanova, javnosti) produbila podela izmedju tradicionalnog i moderni-
zirajućeg pristupa društvenom razvoju . Bez daljeg predjudiciranja može se reći da su
elementi te podele danas na delu .
Zaključak
Sovjetski sistem i gradjansko društvo su dve jako udaljene realnosti i predstave .
Ipak, istorija ih je nekako dovela u vezu, iako se medjusobno i strukturno i politiki
isključuju. Novonastali duhovni i delatni potencijal gradjanskog društva u srednjo-
istočnoevropskim zemljama ne može ostati neutralan prema pitanju o reformama
privrednog i političkog sistema u tim zemljama . Ukoliko se takve reforme budu
vršile u Sovjetskom Savezu, ostali socijalistički režimi ni nemaju drugi izbor . I pored
osnovnog nastojanja da se komandne pozicije vlasti sačuvaju i posle reformi, izvesno
je da promene danas u ovim društvima moraju zauzeti pravac odredjene privredne
liberalizacije i (barem) izvesne politike deregulacije . Takav bi proces oslobodio veći
prostor za ličnu inicijativu i autonomnu akciju većeg broja ljudi i u različitim
oblastima, što bi posle odredjenog kumuliranog iskustva rezultiralo novim kulturno-
normativnim obrascima, samostalnim društvenim organizacijama i drugačijim
društvenim i državnim institucijama . Pošto neka srednjoistočnoevropska društva već
imaju ovakvih kumuliranih iskustava, aktuelnim postaje pitanje o pravcima promena
u Sovjetskom Savezu . Njegova potreba za vojno-političkim podredjivanjem ostalih
zemalja socijalističke zajednice proizlazi iz nesigurnosti njegovog privrednog i
kulturnog razvitka . Moguć je, dakle, obratan zaključak : reforme koje bi podstakle
privredni i kulturni razvitak Sovjetskog Saveza u pravcu modernizacije, smanjile bi
potrebu za njegovom vojno-političkom hegemonijom . (zgleda da je dalji razvoj
gradjanskog društva u onim zemljama u kojima je on započet vezan jedino za ovakvu
perspektivu promena u vodećoj zemlji zajednice .
NAPOMENE :
1 Upor. A. Arato, „Istoćno-evropski marksizam", ,Theoria", br . 3/83, str. 86, kao i
T. Mastnak, „Dalje od
istočnoevropskog marksizma",
,Medjunarodni radnički pokret",
br. 3-4/86, str . 109-111 .
155
2 Tako je oktobra 1978 . u ,Akcionom programu poljske opozicije" (KOR) pisalo : „Poslednjih
godina preporodjeno samoorganizovano društveno delovanje sastoji se u organizaciji jednog
autentičnog javnog mnenja, odbrane od represija, formulisanja realističkih zahteva društva i od
probijanja državnog monopola u informativnoj delatnosti ." Zbornik Društveni pokreti i polltikl
sistem u Poljskoj (1956-1981),
prir . Vladimir Lav, Centar za filozofiju i društvenu teoriju IDN,
Beograd, 1985, str . 124.
3 Reč je o Programu ove organizacije donetom na njenom prvom i jedinom zemaljskom
kongresu 16 . X . 1981, konkretno, o onim taćkama Programa u kojima je iznet zahtev za
promenama državnih institucija i organizacije vlasti . Vid . Program u pomenutom zborniku,
naročito tačke 11 i 19-22 (str . 369, 377-390) .
4 Georgv Konrad, Antlpolitik. Mitteleuropaische Meditationen, Suhrkamp V. Frankfurt/M,
1985, S . 189 .
5 Ibid . S . 213 .
6 Upor . A . Arato, „Civilna družba proti državi . Poljska 1980-1981 ." u zborniku Socijalistična
civilna družba?
, Krt, Ljubljana, 1985, str . 156 .
7Rasprava koja se poslednjih godina razvila o temi „srednja Evropa" pruža već odredjeni
materijal za odgovor na postavljeno pitanje . Vid . sveske časopisa ,Gordogan" 17-18/85 i
23-24/87 . sa više stranih i domaćih priloga
.
a Vid . G . Konrad, nav . delo, S . 177 .
9 lbid . S . 175
.
" Vid . Klaus Ofe (C . Offe), „Novi društveni pokreti - izazov granicama institucionalne
politike", u zborniku
Obnova utopijskih energlja,
prir. V. Pavlović, I IC, Beograd, 1987,
str. 150-151, kao i rad istog autora ,Konkurenzparteite und kolektive politische Identitet" u
zborniku Parlamentarisches Rltual und politische Alternatlve,
prir . Roland Roth, Campus Verlag,
1980 . S. 35-38 .
1 1 K . Ofe, „Novi društveni pokreti
.
. .", str . 151, 153 .
' 2 Vid . Jchn Keane, ,Liberalism under Siege : Power, Legitimation and the Fate of Modern
Contract Theorv" u njegovoj knjizi Pvblic Life and Late Capitallsm, Cambridge University Press,
London, 1984, p . 257 .
13 G. Konrad, nav . delo, S . 75 .
14 Vid . Viktor Zaslavski,
Neostaljinistlčka država,
Naprijde, Zagreb, 1985 . Reć je o sistemu
koji se reprodukovao u periodu Brežnjeve vladavine iz kojeg su u nasledje Gorbačovu ostale trajne
strukture upravljanja, socijalne diferencijacije i konsenzusa
.
" Vid. Zdenek Mlvnar, ,Kreuzweg der politischen Reform", ,Sozialismus", 2/87, S . 46 .
' 6 U
tom pogledu danas su u centru pažnje nacionalno pitanje (dogadjaji u Alma Ati,
demonstracije krimskih Tatara i Jevreja u Moskvi, poslednji dogadjaji u tri baltičke republike) i
problem ljudskih prava. Za ovo poslednje vid . pismo A . Saharova M . Gorbačovu, prevedeno u
časopisu „Pismo br . 10/87, str. 258-261 .
1 " Vid. tekst Zdeneka Mlynara ,The Chanches of Gorbachev's Reforms" pripremljen za skup
(koji nije održan) Centra za filozofiju i društvenu teoriju IDN iz Beograda o društvenim
promenama u zemljama realnog socijalizma (str . 3) .
' a Elementi samofinansiranja preduzeća, ućešće u izboru rukovodioca, odgovornost za-zalihe,
obaveza troškovnog računa, promene u sistemu cena, u kreditnom i monetarnom sistemu
.
19 Neostaljinistička država, nav . delo, str . 87 .
1 56


Civilno društvo i pacifikacija unutrašnjih odnosa

UDK 316.323 .7
Vesna Pešić
CIVILNO DRUŠTVO I PACIFIKACIJA UNUTRAŠNJIH
ODNOSA
1. Polazni stavovi o civilnom društvu
Polazim od stava da je civilno društvo ekskluzivni aspekt modernog društva
nastalog na Zapadu . Ovo znači da se civilno društvo ne može definisati kao „sektor"
nezavisan od tipa državne organizacije, načina privredjivanja, društvene strukture,
normativnog poretka, vrednosnih orijentacija i položaja individue . Reč je, Bakle, o
istorijski nastalom i „lokalizovanom" globalnom društvu, za koje je karakterističan
specifičan tip tenzične integracije pojedinaca, grupa i institucija
u društveni sistem .
Uzajamna zavisnost i napetost struktura, organizovanih ,nacionalnom državom",
predstavljaju ključne momente konstituisanja modernog društva kao sistema odnosa,
ili onog entiteta koji sociolozi nazivaju „društvo" i odredjuju ga kao osnovni
predmet nauke kojom se bave . U ovom smislu je i sociologija proizvod modernog,
odnosno civilnog društva, što se lako može ustanoviti pregledom osnovnih teorijskih
pravaca .I
Pristup koji civilno društvo odredjuje u vremenu i prostoru, kao lokalizovane
,,socijalne prakse", izoštrava naše interesovanje za
kontekstualno
raspravljanje o
strukturnim svojstvima civilnog društva . Sve su, medjutim, rasprostranjenija gledišta u
nas da se civilno društvo može odrediti kao „sektor" samostalnih akcija gradjana,
odsečen od tipa vlasti, društvene strukture i ekonomije, i zapakovan
za „izvoz" u
socijalističke zemlje na margini evropske civilizacije . Na teorijsku neosnovanost
ovakvih stanovišta s pravom su upozorili neki autori : „Ako je ono (civilno društvo)
nerazmrsivo povezano sa javljanjem i konsolidovanjem kapitalizma, buržoaske
civilizacije i liberalne demokratije, čovek se pita u kom smislu neki kritičari uopšte
mogu početi da govore o socijalističkom civilnom društvu . Da li to treba da znači da
oni smatraju da je liberalna distinkcija izmedju privatnog i javnog, kao atribut
bužroaskog društva, vredna da bude sačuvana u socijalizmu? Ili, pošto bi takvo
gledište bilo inkompatibilno sa socijalističkom koncepcijom budućnosti, da Ii se, u
stvari, suočavamo sa još jednom nastupajućom interpretacijom tog fenomena?
" 2
Ako se koncept civilnog društva posmatra kontekstualno i dinamično, a to
znači da se njegovo osnovno značenje rezerviše za period 19 . veka kada je ono bilo u
zenitu, onda je „vizija civilnog društva isto toliko nespojiva sa socijalizmom koliko i
s orijentalnim despotijama, feudalizmom, ili bilo kojom formom nejednakosti i moći
sličnog neprijateljstva prema liberalnoj demokratiji" . 3 Civilno društvo u periodu u
kome je liberalna buržoazija bila na vrhuncu (država blagostanja i korporacijska
birokratija nisu bile strukturna svojstva) najbolje se može odrediti kao ,istorijski
razvijena sfera individualnih prava, sloboda i volitivnih asocijacija, čija je, politički
neuznemiravana, uzajamna kompeticija u vodjenju privatnih poslova, interesa i
namera, garantovana javnom institucijom koju zovemo država"
.' Svako zrelo civilno
društvo ima pet osnovnih dimenzija :
1)
individualizam
je osnovna ontološka
105
pretpostavka liberalizma i jedinica društvenog života ; 2) privatnost kao druga strana
javnog podrazumeva vrlinu nemešanja u tudji život, u uslovima koji definišu
individualne slobode kao najviše dobro ;
3)
tržište
je strukturno svojstvo i
organizacioni princip civilnog društva, kao spontani, samoregulišući i anonimni
proces
bezbrojnih transakcija (ugovora) izmedju slobodnih individua i njihovih
asocijacija ;
4) pluralizam u
dva smisla: s jedne strane se odnosi na veliki broj
društvenih grupa, asocijacija, zajednice i pojedince, čije su kompetencije autonomne
i država ne sme u njih da se meša i proizvod su difuzije moći unutar društva ; s druge
strane, reč je o kulturi koja gaji slobodu izražavanja različitih ideja, verovanja i
politikih koncepcija članova društva i ; 5)
klase kao bitni aspekt strukture civilnog
društva, s obzirom da je liberalizam zasnovan na kompetitivnoj alokaciji sredstava,
dobara i moči . s
Autor S . Giner koga smo opširno naveli smatra da je održavanje tenzije izmedju
privatnog i javnog, odnosno samog civilnog društva, zahtevalo neprekidno širenje
komptencija države i njenih intervencija u sve pore društvenog života; sveprisutni
korporativizam koji uništava samostalno tkivo društvenog života, a zatim, iscrpljiva-
nje fizike sredine i vere u neprekidni progres, kao i razvoj tehnokulture,
predstavljaju procese koji civilno društvo danas smeštaju u domen kulture i
ideologije, proterujući ga iz interakcione sfere neposrednog društvenog života .
lnteresantno je spomenuti još jedno gledište o tihom povlačenju civilnog društva
koje navodi suprotne razloge od prethodnih . Grupa američkih istraživača tumači
potiskivanje civilnog društva rastućim
individualizmom
koji baca u zaborav
republikansku tradiciju kao američku ,zajednicu sećanja" (,,community of memo-
ry") .6 Pod republikanskom tradicijom autori podrazumevaju gradjanski humanizam
nastao u ranom
periodu moderne Evrope, bez koga se ne bi mogla konsolidovati
zapadna demokratija . Ova tradicija je podržavala ,gradjansku vrlinu" kao motiva-
cioni sklop akcionog objedinjavanja ličnog interesa pojedinca sa doprinosom javnom
Bobru i pravdi . Republikanska tradicija shvata civilno društvo kao spojište privatnog
i javnog,
što se najbolje može ilustrovati sledećom razlikom : danas pojedinac
preuzima ,posao" (Job") a nekada je to bio „poziv" (,,calling") u kome je sadržan
,,civilni duh" i briga za javne stvari . Ameriko civilno društvo je nagriženo
preteranim individualizmom, povlačenjem u privatnu sferu, bilo da se individualizam
ispoljava kao „utilitarni" (orijentacija na lični interes u sticanju bogatstva i moćil ili
„ekspresivni" (orijentacija na psihijatrijsku terapeutsku kulturu) .Autori smatraju da
je za novije vreme karakterističan ekspresivni (narcisoidni) individualizam' koji ra-
stače zajednicu u enklave stilova života .
Ako se civilno društvo odredi kao spojište privatnog i javnog, to znači da ono
obuhvata globalni prostor akcije (ekonomiju, zajednicu, politiku, kulturu), pa su,
konzekventno tome, sve redukcionističke teorije neprikladne za analizu civilnog
društva. Tako je, na primer, Marxova teorija samo delimično prikladna, zato što je
redukcionistička . Naime, Marx odredjuje civilno društvo kao prostor nabijen
klasnim konfliktom, kontradikcijom izmedju privatnog prisvajanja i ,socijalizovane
proizvodnje", tržišnom konkurencijom i alijenacijom, a javnu sferu, gradjanske
slobode i prava smatra ,epifenomenom" klasne strukture, dakle, kao „licemerstvo"
buržoazije kojim prikriva kapitalističku eksploataciju . Marxova teorija je potcenila
druge momente moći u konstituisanju modernog društva, pre svega razvoj i uticaj
moderne nacionalne države, 8 pa javna sfera izgleda samo kao produžetak privatne . U
ovom aspektu Marxova koncepcija modernog društva znatno odstupa od Hegelove,
doduše ne u pogledu sadržaja civilnog društva kao privatne sfere, nego u karakteru
distinkcije izmedju privatnog i javnog . Za Hegela, država omogućuje civilizovan život
društva, pripisujući joj principe racionalnosti, univerzalnosti i objektivnosti koji,
istovremeno, prevazilaze i štite individualizam i partikularne orijentacije u civilnom
društvu .
106
S
druge
strane,
teoretičari
koji
se oslanjaju
na
široko
shvaćenu
liberalnu
tradiciju, ignorišu klasni konflikt i prirodu društvene strukture modernog društva,
izvodeći osnovna svojstva civilnog društva iz nastanka i konsolidacije
političke
zajednice, te jednakosti prava i sloboda gradjana . Tipičan savremeni primer ovakvog
pristupa je istraživanje R . Bendixa o nastanku moderne države kao političke
zajednice; pri tom, on ovaj fenomen izvodi isključivo u kontrastu prema arbitrarnoj
moći srednjovekovnih vladara, a da nastanku kapitalizma i nove klasne strukture ne
pridaje nikakav značaj
.'
U okviru iste tradicije, samo s naglaskom na ekonomski
liberalizam, suština civilnog društva se smešta u samoregulišući, od države nesmetani,
tržišni mehanizam slobodne konkurencije i bezbrojnih ugovora koji samostalno
povezuju sve članove društva . Novija verzija ove zamisli, prenesena u sociološku
teoriju o društvu, Bakle, kao pokušaj izvodjenja celokupnog socijalnog poretka
modernog društva, najbolje je reprezentovana
,teorijom razmene" američkih
sociologa P . Blau-a i G . Homansa .' o
Treće gledište, koje zastupa T . Parsons, imalo je daleko veći uticaj na sociološko
odredjene civilnog društva, pogotovu ho je reč o pokušaju izgradnje sintetičke
teorije o modernom društvu . lako Parsons ne koristi izraz „civilno društvo", nego
raspravlja o modernom društvu, ima dovoljno razloga da se tvori, da njegov socijalni
podsistem, koji još naziva ,societalnom zajednicom" i pripisuje mu integrativnu
funkciju, predstavlja sferu „civilnog društva" . Parsons odredjuje pluralizaciju uloga,
odnosno proces diferencijacije
(,,podela strukturnih jedinica na veći broj čije su
kompetencije i funkcije za održavanje sistema različite") kao onaj proces koji
proizvodi moderno društvo i otvara problem integracije koji on definiše kao pitanje
,,regulacije lojalnosti" . Prirodu integracije modernog društva Parsons odredjuje pod
dominantnim uticajem etičkog supstancijalizma E . Durkheima . ,Societalna zajedni-
ce" je, da citiramo Parsonsa, „izraz koji se odnosi na aspekt celog društva kao
sistema, koji formira
Gemeinschaft i
fokus solidarnosti ili uzajamne lojalnosti
članova i koji stvara konsensualnu osnovu politike" ." Parsons smatra da je
primarna funkcija „tog integrativnog sistema da definiše obaveze lojalnosti prema
društvenom kolektivitetu, kako za ukupno članstvo tako i za različite kategorije
izdiferenciranih statusa i uloga . Tako je, na primer, u većini modernih društava
spremnost da se služi vojska test lojalnosti za muškarce ali ne i za žene . Lojalnost je
spremnost da se odgovori na dobro obrazložene' zahteve u ime kolektiva ili ,javnog'
interesa ili potrebe" .' 2
Kao ho se može videti, Parsons integrativnu funkciju modernog društva,
izdiferenciranog u bezbroj podkolektiviteta, statusa i uloga, pripisuje normativnom
podsistemu, jer ovaj definiše „uzajamne lojalnosti" članova društva jednih prema
drugima i prema zajednici . Ali, normativan sistem može biti efikasan samo ako iza
njega stoje „vrednosna opredeljenja" .' 3 Parsons naglašava da je pojačana diferencija
struktura praćena procesima inkluzije (širenje normativne regulacije) i generalizacije
(univerzalizacije) vrednosnog sistema, kako bi mogle biti pokrivene raznovrsne
situacije u kojima se akcija strukturira . Za razvoj modernog društva Parsons pridaje
veliki značaj pojavi protestantizma i raspadu Svetog rimskog carstva, jer je tada
došlo do razdvajanja kulturnog od socijalnog podsistema, odnosno religiozna
pripadnost je prestala da bude uslov članstva u zajednici
.
Metodi integracije za ovog se teoretičara ne svode samo na vrednosno-normativ-
ni kompleks, već tu ubraja, sem pravnog sistema, još i način konstituisanja članstva
societalne zajednice, tržišni sistem privredjivanja i asociativnu strukturu organizacija,
gde spada i razgraničenje izmedju societalne zajednice i državnog aparata . Naime,
potpuno strukturno formiranje societalne zajednice bilo je moguče tek kada su
državni organi postali izborni i njoj odgovorni
.
lako bi bilo teško Parsonsa optužiti za redukcionizam, njegova teorija modernog
društva pati od sistematskog zanemarivanja dominacije kao faktora integracije . On
107
alokativnu ekonomsku
moć
zamenjuje funkcionalno opravdanim nejednakostima
(npr. raspodela dobara prema različitom značaju društvenih uloga, princip efikasne
tj. hijerarhijske organizacije i efikasna alokacija resursa), a politiku moć odredjuje
kao transformativnu, previdjajući njeno drugo svojstvo : represiju." On je prenagla-
sio jednu, doduše veoma bitnu, karakteristiku modernog društva -
porast
kooperativnih svojstava strukture, ali je zanemario unutrašnju asimetričnost koope-
rativnih odnosa u pogledu količine moći s kojotu akteri raspolažu .
2. Pacifikovana moč
i marginalizovanje sile : pretpostavke civilnog društva
Ova kratka rasprava o Parsonsovoj teoriji omogućava mi da postavim svoju
drugu tezu: za moderno ili civilno društvo karakteristična je sistemska kontradikcija
koja se može izraziti kao
kooperativna dominacija .
Pod izrazom kontradikcija'
podrazumevam značenje koje mu je dao A . Giddens : to je ,postojanje dva principa
unutar društvenog sistema, pri čemu oba zavise jedan od drugog ali se istovremeno
negiraju. Ovaj pojam implicira da su društveni totaliteti strukturirani u kontradikciji,
što znači stapanje i isključivanje suprotnosti . Drugim rečima, delovanje jednog
strukturnog principa u reprodukciji društvenih sistema pretpostavlja delovanje
drugog koji teži da ga dezavuiše" .' s
Za razliku od svih tipova društva, uključujući i socijalistički, moderno društvo je
nastalo porastom stepena recipročne potrebitosti (zavisnosti) izmedju osnovnih
društvenih grupa i izmedju sektora aktivnosti ; ali, kada raste stepen uzajamne
zavisnosti, taj proces nuno proizvodi i svoju drugu stranu - relativnu autonomiju :
svaki deo raspolaže resursima da ograniči ,spoljašnji" pritisak, da mu „odgovori" i
time ga potencijalno transformiše. Rast uzajamne zavisnosti nuno implicira rast
uzajamnog priznavanja autonomije . Zato je moderno društvo sistem u pravom smislu
te reči . Asimetrični odnosi moći, nataloženi u ekonomskoj sferi, ne isključuju
reciprocitet; oni se u globalni prostor transponuju mehanizmom zavisnosti i
autonomije koji im nameće granice . Koliko god da kapitalistička klasa koncentriše
ekonomsku moć, radna snaga nije bez mogućnosti da joj odgovori zato što (a)
postoji visok stepen zavisnosti izmedju rada i kapitala i (b) što su obe strane, kao
činioci proizvodnje, i delovi istog podsistema, slobodne od spoljašnje sile, pre svega
države kao nosioca monopola nad sredstvima fizike sile . Sposobnost modernog
društva da ograničava moć, iako je ne ukida, proizvodi civilno društvo koje, sada,
treba shvatiti bukvalno : to je društvo u kome je marginalizovano korišćenje
uniforme kako u odnosima izmedju članova društva (pojedinaca, klasa, lokalnih
jedinica, etničkih, rasnih i religioznih grupacija) tako i izmedju članova društva i
države. Ovo svojstvo modernog društva koje su istakli još Hobbes i Lock, nazivam
,,pacifikacijom unutrašnjih društvenih odnosa" .' 6
Marginalizovanje nasilja u funkcionisanju društva ne odnosi se samo na
,,pacifikovanje" države, već i na sve sektore društvenog života . To što ću se u
nastavku teksta koncentrisati na neke druge aspekte društvenog života, ne znači da
potcenjujem značaj razvoja moderne države i ,racionalnog prava", da upotrebim
ovaj Weberov izraz, za ,pacifikaciju" unutrašnjih društvenih odnosa . Dovoljno je
samo da podsetim na to, da diferenciranje ,societalne zajednice" od države
predstavlja recipročan odnos, kojim se, istovremeno, razvija država (,,government")
kao strukturno nezavisna institucija od društva, zbog ega može da polaže pravo da
je reprezentant društva kao celine . Ovo joj omogućava da mobiliše društvene resurse,
da udje u svakodnevni život svojih gradjana i, na osnovu velikog broja informacija o
njima, osigura efikasan nadzor bez upotrebe sile . U poredjenju sa srednjim vekom,
nadzor je ključni momenat koji, kako tvrdi Foucault, pokazuje izmenjeni karakter
državne vlasti ." S ovim u vezi stoji neobično važna deferencijacija „uniforme" na
vojnu, čija funkcija se usmerava prema spolja, i policijsku, čija funkcija je održavanje
poretka i zaštite gradjana unutar društva . Marginalizovanje sile je tesno povezano,
108
kako tvrdi Giddens, sa pojavom koncepta „devijacije", zbog njegove uloge u strogom
razdvajanju ,zdravlja" od „bolesti", ,kriminalnog" od ,poštenog" . Fizička prinuda,
sprovedena u skladu sa zakonom, primenjuje se samo na kriminalce . Za ,pacifikova-
nje" unutrašnjih odnosa je zbog toga važno da kriminalitet bude odredjen što uže i
preciznije, bez mogućnosti da obuhvati sferu mišljenja i političkih ubedjenja
gradjana . 18
Osnovni problem socijalističkog društva (mislim na „sovjetski tip društva" u
koji spadaju zemlje ,realnog socijalizma", uključujući i Jugoslaviju) jeste u tome što
ono ne samo da nije uspelo da ukine moć kao prinudu, nego nije uspelo da formira
društvo kao sistem uzjamne zavisnosti i ograničavanja moči, odnosno da pacifikuje
unutrašnje društvene odnose . Ono se razlikuju od modernog društva upravo po
povećanoj količini neposredne prinude'
9
i otvorenog nasilja, koju mora da koristi
da bi se takav tip društva održao . Po našem mišljenju, ovo je ključna prepreka za
formiranje civilnog društva u socijalizmu . Pri tom je važno naglasiti da pretnja
fizičkog nasilja konstituiše sve aspekte društva, od kojih ćemo posebno analizirati
sledeće : (1) način konstituisanja članstva u društvu, (2) osnove klasne strukture i
(3) vreme kao dimenziju života pojedinca i društva
.
(1) Način konstituisanja članstva
Polazim od Parsonsove definicije društva „kao tipa društvenog sistema koji
karakteriše najviši nivo samodovoljnosti u odnosu na njegovu okolinu, uključujući i
druge socijalne sisteme" .20 Jedan od četiri elementa („funkcija") samodovoljnosti
društva odnosi se na povezivanje ličnosti tj . individualnih organizama koji žive na
odredjenoj teritoriji u socijalni sistem .
Zona ukrštanja personalnog sa društvenim sistemom odnosi se na status članstva
u ,societalnoj zajednici" . Buduči da se radi o teritorijalno omedjenom društvu,
odnosno o suverenitetu države nad odredjenom teritorijom, osnovno pitanje se
odnosi na način konstituisanja ,societalne zajednice" i njenog odnosa prema državi .
U kontekstu rasprave o unutrašnjoj ,pacifikaciji" društva, može se pretpostaviti da
tome doprinosi samo onaj način konstituisanja članstva koji obuhvata sve pojedince
kao članove jednakog statusa, a to znač i : (a) da svi pojedinci imaju jednaka prava i
obaveze i (b) njihovi interesi, vrednosti, brige i problemi su tretirani sa jednakom
pažnjom od strane države .21
Konstituisanje ,societalne zajednice" i njeno diferenciranje od države povezano
je, bar kada je reč o zapadnim društvima, za nastanak
nacije . Parsons izdvaja tri
ključna aspekta u stvaranju modernih nacija . Prvi se odnosi na uspostavljanje
kriterijuma za pripadnost naciji koji su „u kontrastu prema članstvu u ,primordijal-
nim' srodničko-etničkim i, često, religioznim grupacijama" . 2 2 Osnovna ' promena
ogleda se u tome što se članstvo u naciji uspostavlja na volitivnoj tj . asocijativnoj
osnovi nasuprot askriptivnim
(„naslednim") kriterijumima u koje spadaju etnička,
rasna, pa i religiozna svojstva ljudi . Nacija se formirala kao pluralistička zajednica, u
kojoj članstvo u etničkoj ili religioznoj grupi, ne uslovljava sve socijalne participacije
individua . 2 3
Drugi aspekt u nastanku moderne nacije je njeno diferenciranje od države, mada
ovo ne znači da zajednica i država nisu povezane. Reč je o ,političkoj nezavisnosti
societalne zajednice u tom smislu da ona nije pripisana ili data nijednom odredjenom
državnom vodstvu" . Ovaj aspekt znači da moderna nacija ne može da se definiše bez
pojma opozicije . Treći aspekt se odnosi na nov način integracije koji se sastoji u
sintezi teritorije i statusa gradjanina . Parsons smatra da je optimalna baza
konstituisanja članstva u zajednici, kako po obuhvatu populacije tako i s obzirom na
uklanjanje unutrašnjih konflikata, ona koju T . H . Marshall naziva „status gradjani-
na" (,,citizenship") i obuhvata tri vrste prava : civilna, politička i socijalna . U civilna
109
prava Marshall ubraja pravo na zaštitu svojine, slobodu govora i savesti, okupljanja i
udruživanja i jednakost pred zakonom . Nabrojana „civilna prava" uspostavljaju
ranije pomenuto spojište privatnog i javnog u kome se naseljava civilno društvo .
Socijalistička društva pate od hroničnog problema formiranja članstva zajedni-
ce. Ideja da osnova participacije u društvu ne budu ,buržoaska prava" nego učešće u
procesu rada i ovfašćenja koja iz tog statusa proizilaze, ne može da izdeferencira
societalnu zajednicu ni univerzalni prostor države . Prvi problem inkluzije celokupne
populacije u zajednicu je neizvršena ideološka pacifikacija, kroz koju su zapadna
društva prošla u procesu razdvajanja religije od države i uspostavljanjem ,slobode
savesti" . Trajni ideološki monopol države onemogućava da se konstituišu prava
pojedinca u strogom smislu reči, kao prava
,protiv države" ; ovom značenju
pretpostavljeno je drugo : pravo da se čini „prava stvar" nasuprot rdjavoj .24
„Socijalistička država" priznaje status učesnika u zajednici selektivno, na osnovu
ideološko-političkih opredeljenja koja su „prava stvar" za socijalizam . Zbog ovoga je
članstvo u zajednici usko, kao neka vrsta privilegije
za
„prijatelje" nasuprot
,,neprijateljima" države („društva")
.
Drugi problem je u tome što ovde društvo nije definisano kao skup individualnih
aktera, čije interakcije proizvode kolektivitete, asocijacije i društvo u celini ;
pojedinac se podvodi pod apriorne tzv .
,istorijske" kolektivitete kao što su
(radnička) klasa, etničke zajednice („nacije") i lokalne zajednice (,,opštine") . Kao
pripisano vodjstvo ovih, pojedincu nadredjenih, kolektiviteta, država uspostavlja
načelno nejednak tretman interesa i preferencija društvenih grupa i pojedinaca . U
višenacionalnoj državi diskriminatorska inkluzija u društvo i tretman pojedinih
društvenih grupa i pojedinaca podstiče etničke, religiozne i lokalne sukobe koji
mogu eskalirati do obračunavanja ratom .
(2) Klasna struktura
Nijedno društvo koje klasnu strukturu (proizvodne odnose) formira u dva
različita sektora, tako da je nadredjena klasa u jednom a potčinjena u drugom
sektoru, kao što je to bio slučaj sa pre-kapitalističkim a danas je sa socijalističkim
društvima, ne može da tu strukturu odri bez spoljašnje sile . Srednjevekovnom
seljaku nije bio „potreban" vlastelin, pa se višak rada oduzimao često uz pomoć
konjice. U kapitalističkim društvima su radna snaga i kapital faktori proizvodnje,
bez kojih proces materijalne reprodukcije ne bi mogao da se održi . Medjutim, u
socijalističkim zemljama faktor proizvodnje postaje političar, ali ne zato što joj je
potreban, nego se nalazi na tom mestu zato što raspolaže sredstvima nasilja .
Strukturna sličnost socijalističkih i pre-kapitalističkih društava potiče otuda što oba
tipa nisu klasna već klasno podeljena . Z 5
Razlika je značajna . Klasno društvo je ono
u kome je eksploatacija privatni odnos zasnovan na ugovoru stranaka koje se šusreću
na tržištu i od kojih jedna raspolaže ekonomskom moći (kapitalom) a druga je
slabija jer raspolaže samo radnom snagom . Moć kapitaliste je upravo u tome što je
njegova moć „privatna stvar" . Za odredjenje klasnog društva je bitno (a) da su
ekonomija i politika razdvojene sfere bar u meri koja omogućava tržišni mehanizam
koji je nezavisan od kontrole države, i (b) ekonomska svojstva obe osnovne klase
(svojina nad kapitalom i ekonomska nužda radnika da stupe u ugovorne odnose), pri
čemu su obe lišene neposredne političke moći tj . sredstava nasilja. U klasno
podeljenim društvima eksploatacija je spoljašnji odnos koji nasilno fuzioniše sferu
ekonomije i polivke, pa se klasna podela pokazuje kao medjusektorska i seče celo
društvo, a tek je posredno grupna, zbog čega je ova zamućena i nedovoljno vidljiva
.
Kao primarnost neposredne spoljašnje podredjenosti ekonomije politici, iza koje
stoje sredstva nasilja, eksploatacija se javlja u formi pljačke, za razliku od klasnog
društva u kome zavisi od proizvodnje „viška vrednosti" . Oba momenta - odvajanje
eksploatacije od ekonomskog procesa i sekundarnost grupne dinamike čine klasno
podeljena društva rezistentnim na društvene promene
.
111
U socijalističkim
društvima vladajuća klasa se utemeljuje u političkoj vlasti,
odnosno raspolaganju sredstvima nasilja ; ona nema nikakvu potrebu da pregovara sa
potčinjenim klasama, što ove destruiše kao grupe i rastvara u „društvenu masu" .
Ovaj poslednji momenat sprečava artikulaciju interesa u postojećim konfliktima koja
bi razotkrila militarizovanu klasnu vladavinu . Zbog nepostojanja od države samostal-
ne vertikalne strukture, svaki pojedinačni sukob je neprimereno oštar ; jer, uopšte se
i ne radi o sukobima izmedju društvenih grupa nego sa državom . A i bezazleni sukob
sa državom može biti krvav . Nema pacifikacije društvenih odnosa dok vladajuća
klasa raspolaže sredstvima fizičke sile .
Ako je tačno da „slaba društva" proizvode militarizovanu vladavinu, onda je
tačno da ova posledica blokira društvenu strukturaciju i još više slabi društvo i
njegove snage da „odgovori" na spoljašnji pritisak . Ali ne samo zbog neposredne
pretnje silom nego i zbog toga što ono ne živi samo sebe, nema samorefleksiju i
iskustvo, pa ne zna da „odgovori" . U smislu akumulacije samorefleksivnosti
društvenih aktera i grupa pridajem značaj društvenim pokretima koji su prisutni u
„realnom socijalizmu" (npr. na slovenačkoj društvenoj sceni). Ali, tek unutrašnja
diferencijacija i artikulacija različitih grupnih interesa proizvodi samosvest da
društvo nije ničije vlasništvo. Najbolji indikator da je takva samosvest na delu jeste
postojanje opozicije .
Ključna medijacija izmedju pojedinaca kao člana zajednice i njegovih neposred-
nih praksi i svojstava društvene (klasne) strukture jeste dimenzija vreme-prostor
.
(3) Dimenzije vremena
Pod uticajem egzistencijalističke i fenomenološke sociologije A . Schutz-a
uvedena je dimenzija vreme-prostor u analizu društvenog života, kao dimenzija koja
povezuje neposredne, svakodnevne (inter)akcije pojedinaca sa institucijama i
istorijskim zbivanjima . A. Giddens razlikuje tri povezana plana temporalnosti
prisutna u svakom momentu socijalne reprodukcije : 1) temporalnost neposrednog
iskustva ili duree svakodnevnog života, 2) temporalnost
Dasein ili
životni ciklus
organizma (individue) izražen u smeni generacija i 3) longue duree
kao istorijsko
vreme ili taloženje razvoja društvenih institucija . Pacifikacijom vremena nazivam
stanje u kome svakodnevno, životno i istorijsko iskustvo pojedinca nije nadvladano
nekontrolisanim prodorom utopijske svesti . Pacifikovanje vremena je karakteristična
svest moderne, koja sebe definiše kao sadašnjost, neprekidno obnavljajuči svoj raskid
s prošlošću i držanjem „otvorenog horizonta očekivanja koja se odnose na
sadašnjost" .2 6
U socijalističkim društvima dominira nepropitana utopijska svest nad svako-
dnevnim i životnim iskustvom pojedinca . Prednost utopijske svesti simbolizuje moć
vlasti da razbije dimenzije vremena i da ih bukvalno materijalizuje u podeli društva
na ,aktere istorije" i ostale koji puko egzistiraju u svakodnevnom trajanju . Ali,
inscenirani sukob izmedju dimenzija temporalnosti ne može da proizvodi ni
minimum motivacione usaglašenosti delovanja pojedinaca sa vanvremenim utopij-
skim vrednostima, nego široko rasprostire ,kalkulativne" i kritike stavove prema
normativnom uredjenju društva . Prva vrsta stavova proizvodi hobsovsko prirodno
stanje od koga je dalek put do civilnog društva, a druga vrsta otvara perspektivu
.
BELEŠKE :
1 Mogućnost apstraktne konceptualizacije društva, bilo da je reč o individualističkim teorijama
kao što su Simmelova i Weberova, ili u Durkheimovom poimanju društva kao entiteta sui genereis,
„istorijski je bila zavisna od konkretnog razvoja burgerliche Gesellschaft : tržišnog društva, civilnog
društva, buržoaskog društva" . Videti: D . Frisbv and D . Sayer,
Soclety, (London: Tavistock
Publications, 1986) str . 120 .
111
2 S. Giner, „The Withering Away of Civil Societv", Praxis Internationai, Vol . 5 No . 3, October
1985, str . 254 .
3 lSTO .
lsto
. str . 255 .
'lsto, 255-257 .
6 R . N . Bellah, R . Madesen, W . M . Sullivan, A . Swidler and M . Tripton, Habits of the Heart,
Individualism and Commitment in American Life (New York : Harper and Row Pub ., 1985),
posebno str . 152-155 .
7 Takodje i Cristopher Lasch,
Narcistička kultura,
Ameriški život u doba smanjenih
očekivanja (Zagreb : Naprijed, 1986) .
8 Kritiku Marxovog istorijskog materijalizma u poslednje vreme je razvio A . Giddens u tri toma
od kojih su izašla dva : A
Contemporary Critique of Historical Materialism,
Volum . 1 Power,
Propertv and the State (London : Macmillan, 1981) i The Natlon Stateand Violence, Volumen Two
(Cambridge : Polity Press, 1985) .
9 R. Bendix, Kings or People (Berkley : University of California Press, 1977) .
10 Videti : P. M . Blau,
Exchange and Power in Social Life
(New York : Wiley,
1964) i
G . C. Homans, Sociai Behavior Its Elementary Forms (New York : Harcourt Brace and World,
1961)
.
11 T . Parsons, Socioiogical Theory and Modern Society (New York : The Free Press, 1967),
str
. 423 .
12 T . Parsons,
The System of Modern Societies,
Prentice-Hall Ink Englewood Cliffs, New
Jersey, 1971, str . 12 .
1 3 Ovo potvrdjuje i Parsonsovo definisanje gradjanskih prava kao „izraza primene vrednosnog
sistema na relevantni kontekst . To je upravo ono što je posebno važno u kontekstu izraza
,pravo' " . Sociological Theory
.
.
. str . 430 .
1
o A. Giddens, A Contemporary Critique of Historical Materialism, op . cit . str . 51
.
1 5 Isto, str . 231 .232 (podvukao A . G .) .
16 Pojam i izraz preuzet od A . Giddensa, The Nation State and Violence, op . cit . posebno
stranice 181-192 .
1 7 M . Faucoult, Discipline and Punishment (London : Allen Lane, 1977) .
1 8 A. Giddens, isto, str . 184 i 187 .
19 Na ovaj momenat je skrenuo panju jot M . Weber . Porast znaćaja ,slobodnog ugovaranja"
odnosno individualnih ovlašćenja, nasuprot normama zapovesti i zabrana, smanjuje uticaj
autoritativnih formi vladanja . „U nekoj socijalistićkoj zajednici daleko bi se više formalno isticale
direktne zapovesti i zabrane neke, ma kako zamišljene, jedinstvene instance za regulisanje
privredne delatnosti . Poštovanje tih naredbi bi se, u slučaju otpora, obezbedilo prinudom' bilo
koje vrste, samo ne borbom za tržište'" . Privreda i društvo, tom prvi, Beograd, Prosveta, 1976,
str . 612 .
2 o T . Parsons, The System of Modern Societies, op . cit . str . 8 .
2' Razliku izmedju dve vrste jednakosti koje se obe odnose na relaciju pojedinac-država
napravio je R . Dworkin . Videti :
Taking Rights Seriously (Cambridge, Mass: Harvard University
Press, 1977) str . 226 .
2 2T . Parsons, Sociological Theory
.
. ., op . cit . str . 242 .
2 3 Isto, str. 429.
24 R. Dworkin, op . cit . str . 188 .
2 s A . Giddens, A Contemorary Critique
.
.
. op . cit, str . 112 .
26 J. Habermas, „Nova nepreglednost",
u Obnova utopijskih energija (priredio V . Pavlović),
Beograd, Istraživačko-izdavaćki centar SSO Srbije, 1987, str . 25 .
112


UDK 340 .1
Silva Mežnarić
AUTONOMIJA PRA VNOG SISTEMA
Jedan od elemenata konstituiranja civilnog društva jeste pravno uredjena država .
O pravno uredjenoj državi govorimo tada kada dovoljno utemeljimo tvrdnju da u
odredjenom sistemu kažimo mu ,N" postoji pravni red, pravni subsistem ,P" koji je
autonoman (Luhmann, 1982 ; 123) . U daljem tekstu sistem ćemo nazvati državom a
subsistem, pravom . Teza: Jugoslavija nije pravno uredjena država . Njen pravni red,
pravni sistem ne udovoljava osnovnim kriterijama autonomnosti . Pitamo se dakle
kakva je „akcija" civilno društvo u takvom sistemu moguća?
Pogledajmo pobliže : što je to autonomni pravni sistem?
Sistem (pravni) je autonoman ukoliko je nezavisan, osamostaljen i istovremeno
u odredjenoj povezanosti s okolinom ; ,odredjenoj" povezanosti s okolinom znači da
pravni sistem od ne-pravne okoline živi, i to živi na osnovi odredjenih nutrijenata . To
medjusobno ishranjivanje (okoline i pravnog sistema) potrebuje neke elemente . To
je, prije svega,
vrijeme, zatim materijalna stabiliziranost, ustaljenost u okolini i
oslonac u okolini, partneri .
Vrijeme je pravnom sistemu potrebno za preživanje, prežvakovanje unosa iz
ostalih sistema (života, kažimo) ; materijalna ustaljenost potrebna mu je ponajprije
na svakodnevnoj, opoj razini - troši za svoju vlastitu reprodukciju ; da bi oslonac,
partneri u društvu bili ,hranjivi", da bi ih sistem (pravni) probavio, morali bi biti
odredljivi i neskriveni (Luhmann, 1982 ; 143) .
Ponovimo, dakle : ako je neki pravni sistem vremenski i materijalno ustaljen te
posjeduje prepoznatljive, distinktne i neskrivene partnere u društvu, s dosta
sigurnosti možemo ustvrditi da takav pravni sistem zadovoljava osnovne uvjete
autonomnosti .
Pravni sistem nije autonoman, ako : na njega postoji stalni pritisak promjene, što
znači da sistem nema na raspolaganju vrijeme za usrkavanje inputa ; dijelom i zbog
toga, sistem se ne može materijalno ustaliti niti osamostaliti odnoseći se spram
okoline, jer se ta okolina stalno mijenja ; iz istog razloga, nije u stanju razviti stalne i
odredljive partnere, oslonce u okolini (Elster, 1985 ; 403) .
U jugoslavenskoj jurisprudenciji i legislativnoj praksi, za takva se stanja pravnog
sistema ustalila slijedeća kozmetika ; to da pravni sistem ne raspolaže vremenom za
promjene, naziva se ,dinamikom našeg pravnog sistema" . To da je pravni sistem
materijalno neustaljen, naziva se njegovom fleksibilnošću . A to da su mu partneri,
oslonci neodredivi, nevidljivi, skriveni dakle, naziva se njegovom samouprav-
nošću
.
.
.
Sam je sebe taj sistem prozvao samoupravnim autonomnim pravnim
sistemom, a njegov glavni operator je samoupravna autonomna pravna norma .
Samoupravnost je, dakle, u pravnu praksu i teoriju inventivno unijela : pravne
sisteme koji vrijeme ne trebaju, jer su predinamični ; koji ustaljenost ne trebaju, jer se
moraju prilagodjavati neobično virulentnoj stvarnosti ; i koji oslonac ne trebaju, jer
su sveobuhvatni . To su dakle sistemi koji to niti nisu, jer niti trebaju niti vode
99
računa
u okolini . Oni
su sami sebi dovoljni ; pravna sigurnost gradjana, osnovna
tekovina gradjanskih revolucija, koja se stvara samo akumuliranjem regulacijskih
iskustava u vremenu i prostoru, za takve je sisteme jedan od mogućih ali ne i nužnih
ingredijenata opstojanja . Ona nije garantirana, već se
,dogovara", „ispisuje",
„potpisuje" od slučaja do slučaja . Partneri su nedistinktni, sakriveni, znani samo
potpisnicima, koji naspram ostalih u društvu ostaju ,nevini bez zaštite"
. .
. U toku
razvoja država je ta koja osigurava a) identitet pravnog sistema, b) kontrolira uvjete
razvoja tako da omogući istovremenu autonomiju i funkcionalnu diferencijaciju
sistema i c) kontrolira posljedice te diferencijacije .
Dosada su pravni sistemi uglavnom težili takvom tipu razvoja . Specifično za
nerazvijene, za novopridošle u pravnom sredjivanju države moglo bi biti medjutim to
da razvoj sistema, pa i pravnog, čini se, treba misliti na novi način . Pokušajmo ga
misliti na način kako to radi na primjer Luhmann : na način komunikacije (op . cit .
s. 124) .
Mislimo li društvo, kaže Luhmann, kao mnoštvo komunikacijskih činjenja, tada
pravni sistem možemo smišljati kao uspostavljanje ograničenja (constraints) činjenji-
ma komunikacije . Ne možemo činiti baš sve što nam padne na pamet u svakoj
situaciji i na račun sveg i svakog . Kao ograničenje komunikacijskih činjenja pravo
postoji u svim društvima ; ono se, zajedno s ostalim ograničenjima (moral, na
primjer)
,ubacuje" u prostor odnošenja pojedinca spram sistema institucija u
društvu . Kao ograničenje komunikacijskog činjenja pojavljuje se u dvojakom ruhu :
na strani pojedinca kao ograničenje njegove slobode odlučivanja o tome hoće li se ili
neće podvrći odredjenim očekivanjima, zabranama, neposlušnostima, konfliktima u
komunikaijskom činjenju . To se ograničenje naziva ograničenjem invokacijske
suverenosti pojedinca u društvu : ono inkriminacijama, sankcijama uspostavlja medje
prostoru sloboda pojedinaca .
Na strani pak sistema, društva, države, ograničenje se nadaje kao zakonodavna
suverenost (države)
; zakonodavnoj suverenosti je dano da „svoj" materijal, pravni
sustav, priredi prema potrebama, da iznadje pravi zakon na pravom mjestu u pravo
vrijeme kako bi invokacijsku suverenost pojedinaca učinila izvjesnom . Obje su
suverenosti u uredjenom pravnom sistemu pravne države -
nerazdvojne, medjusob-
no se uvjetuju, predstavljaju strukturalno proizvedene slobode (Luhmann, s . 126) . I
strukturalno proizvedene neslobode, kažemo mi .
U pravno uredjenoj državi, te bi dvije slobode i neslobode, te dvije suverenosti
morale biti jasno odijeljene . Svaka posebno, te suverenosti imaju vlastite funkcije, u
posebno odredjenim situacijama i različitih nosilaca . Ukratko : odijeljene, struktural-
no proizvedene slobode i neslobode pojedinaca i zakonodavnog sistema čine da
pravni sistem istovremeno ima identitet, da je vidljiv, da se diferencira i da pritom
država kontrolira uvjete njegove diferencijacije, udovoljavajuči istovremeno uvjetima
autonomije pravnog sistema. Kako s tim stoji u razvoju? Nažalost, tu će nam teorija
manje pomoći ; ostanemo li u istom dosadašnjem okviru razmišljanja, u ovome bismo
trenutku razvijanja naše teze (Jugoslavija kao pravno neuredjena država) morali biti
u stanju historijskom analizom pokazati u kakvom se odnosu nalazi proces
modernizacije (odredjeni tip) i proces autonomiziranja pravnog sistema u ovom
našem podneblju . Morali bismo, znani, domoći se spoznaje u kakvom odnosu bijahu
identitet i diferenciranje pravnih sistema i uvjeti njegove produkcije i reprodukcije
.
Tko je, kako, kada i zašto kontrolirao stvaranje strukturalnih sloboda i nesloboda ;
da li su ikada postojali uvjeti za komunikacijsko činjenje u tako odredjenom okviru ;
da li je uopće postojao dosada tako uspostavljen prostor odnošenja izmedju suverene
individue i suverena zakonodavstva? Zašto je odgovor na to pitanje u ovom
trenutku važan? Zato što bi nas moda približio mogućnosti da potvrdno ili
nijekajuće odgovorimo na suštinsko pitanje daljnje analize pravnog sistema i
produkcije civilnog društva posebice, naime, da li uopće možemo očekivati neko
civilizirano komunikacijsko činjenje u vidu pravnog sistema u ovim prostorima?
100
Gotovo
sve
što
dosada imamo
liči
više
na
klasifikaciju
raznoraznih
iskustava
kontingentnosti ograničavanja sloboda negoli na analizu uvjeta njihove produkcije i
reprodukcije. Ne imajući oslonca u takvoj analizi, teško je reći išta o odnosu
modernizacije i uspostavljanja autonomije pravnog sistema u Jugoslaviji ; teško je
prema tome uprijeti se na neki skup tvrdnji i o odnosu civilnog društva i države u
nas, kao i o budućem proizvodjenju tog odnosa . Stoga neka mi bude dozvoljeno da
ustvrdim da gotovo sve što ću odsada, propitujući odnos modernizacije i autonomije
prava reći, jeste igra (tudjih) modela i (naših) iskustava . Ipak, tudji su modeli
sačinjeni na tisućugodišnjim iskustvima uspostavljanja te autonomnosti : dozvolit ću
si stoga da ustvrdim da postoje neke utemeljene premise pravno uredjene države, da
te premise treba ukalkulirati u razvoj pravno uredjenog (bilo kojeg) sistema zapadne
civilizacije i da te premise istovremeno utvrdjuju i odnos izmedju pravno uredjene
države i civilnog društva . Gdje započeti ,uspostavljati autonomiju" imamo li posla s
pravno neuredjenom državom kao što je Jugoslavija? U primjenjivanju postojećih
zakona, kaže Luhmann .
U razvijanju svijesti o ograničenjima, zakonitosti, suverenosti individue i
suverenosti sistema. Radja li svakodnevno komunikacijsko činjenje stalno pozivanje
na zakon, na njegovu primjenu i na zadovoljavajuće šaroliku scenu legalnih slučajeva,
zakonodavna tijela i sudovi bit će podstaknuti da oblikuju vodiče za konzistentno
odlučivanje i primjenu zakona . Institucije, koje tako postupaju, sve više postaju
svjesne vlastita poslanstva, vlastitih premisa . To dovodi do preciznije formuliranih
zakona, tako formulirani zakoni omogućavaju da se iz svakodnevnih komunikacij-
skih činjenja na jednostavniji, neskriven način izdvoje „legalni" slučajevi ; dakle
slučajevi koji se podvode pod zakonsku sankciju . Taj proces pak grupiranja
kontingentnih odredaba u opće ili tipične „legalne slučajeve" podstiče, razvija
odijeljenost, diskretnost prava, njegovu vidljivost, prisutnost u svakodnevnom
komunikacijskom činjenju; ono dobiva svoje mjesto u sistemu ostalih ograničenja
suverenosti individue, pridobiva na autonomiji
.
Gdje smo mi?
Imamo li uopće neke šanse u uspostavljanju odredjenog odnosa države i
pojedinca i prema tome civilnog društva?
Ukoliko država nije pravno uredjena, treba je prvo urediti ; na temelju iskustava
pravno uredjenih, na temelju iskustava uredjenog odnosa izmedju invokacijske
suverenosti pojedinaca i zakonom dane suverenosti institucija . To su nuni uvjeti za
uspostavljanje autonomije pravnog sistema i pravne države . Stvaranje takvih nužnih
uvjeta ovisi o razvoju . Ukoliko „razvoj", opredijelimo li ga kao hod sistema od
arhaičnosti ka diferenciranosti, ne pogoduje stvaranju tih uvjeta, započinje proces
de-diferenciranja pravne regulacije, svodjenja pravnog sistema na ,spontanitet", na
,,arhaičnu tradicionalnu" regulaciju, na korupciju : na „sivi legalitet", kao što se i
ekonomija počinje razvijati u smjeru „sive ekonomije" a politika u smjeru „sive
politike" (Pakulski, 1986 ; 35) .
Takozvano samoupravno odlučivanje je takav fenomen : u uvjetima nesu-
verenosti individualne invokacije i nesuverenosti zakonodavca (RO) rascvalo se, kao
što smo pokazali, de-diferenciranje preko samoupravne norme : ta je omogućila
gotovo svakom specifičnom primjeru da posjeduje vlastitu regulaciju, što je samo
prividno dovelo do diferenciranja . Prividno stoga što ne postoji tertium compara-
tionis, treći član u poredbi u kojem se dva poredjena slažu lili ne) . Taj poredbeni
član, neka poopćena zakonodavna odluka i/ili suverena akcija pojedinca nije ni
moguća jer je njen materijal, primjena prava u životu, toliko usitnjen, nevidljiv,
netransparentan, da ga nije moguće grupirati, učiniti tipičnim, poopčiti ; nije ga
moguće učiniti diskretnim, vidljivim, svima na oku, autonomnim dakle . Umjesto na
diferenciranju, „samoupravna" se pravna norma temelji na multipliciranju, na
101
,,štancovanju"; njezina se primjena temelji na nepreglednosti, na nevidljivosti ; na taj
način za život autonomnog pravnog sistema neophodan prostor izmedju suverenosti
individue i suverenosti zakonodavca prekrije -,slučajnošču", zbriše mu granice, a
time i sebe samu . Institucije koje bi morale ,primjenjivati" takvu normu nemaju
pregled, nemaju svijesti dakle o vlastitim premisama, nemaju podsticaja da proizvode
zakone za regulaciju života već proizvode zakone za regulaciju samih sebe . Njihova je
samotematizacija, propitivanje vlastitih premisa naprosto vrtnja u krugu . 1 tako od
skupštine federacije do najmanje radne organizacije koja još mora donositi
,,autonomne" akte, od vrhovnih do općinskih sudova . Pravni sistem u takvim
uvjetima preživi u samo jednom obliku : kako mehanizam specificiranja za sve i sva,
za svaku priliku .
Po tome se Jugoslavija ne razlikuje od ostalih nerazvijenih državnopravnih
sistema zemalja u razvoju : arhaična, nediferencirana društva, kaže Luhmann, imaju
pravne sisteme kojih funkcioniranje ovisi u ekstralegalnim čimbenicima, čimbeni-
cima izvan pravnog sistema . Takvi ekstralegalni čimbenici kontroliraju identitet i
diferenciranje pravnog sistema ; sistem je pasivno ovisan o invokacijskoj suverenosti
- nekolicine odabranih, šesto o invokacijskoj suverenosti karizme . Uzmimo tipičan
primjer, ustavne promjene SFRJ ; sudeći po interpretacijama koje danas možemo
pročitati o ,dinamici našeg razvoja" i ustavnim promjenama čini se da su promjene
bile mahom podsticane ingenioznom napravom koja se imenuje „slutnja" glavnog
arhitekta sistema (Kardelj) . Naravno, u takvoj slutnji nema ništa lošeg, jedino što bi
ona u pravno uredjenoj državi morala imati protivtežu u vidu zakonodavčeve
suverene kalkulacije konsekvenci promjena . Takva ingeniozna slutnja da „u sistemu
nešto ne štima" pa ga treba dotjerati, dobro je došla svakom sistemu jer znatno
skračuje mučni hod ustaljivanja i učenja kroz greške ; no isvoremeno onemogučuje
ustaljivanje grešaka samih tako da je teško ustvrditi što je sistematski „feler" a što
trenutačni zastoj . „Pravno" u sistemima zemalja u razvoju preživi, vidjeli smo, kao
sistem specificiranja ; u Jugoslaviji živi kao inovacija, kao „spontana" samoupravna
norma, koja ima istu funkciju : mehanizma specificiranja. No čini se da „pravno" u
sistemima zemalja u razvoju preživi još na jednoj razini, tradicionalnoj : poopćena i
donekle još poopčavanju podložna sfera „javnosti" i „vidljivosti" prava je sfera
ostataka kolonijalnih zakona . Tako u oslobodjenim zemljama Trećeg svijeta ; u nas,
tradicija se oslanja ne na porobljivače već na velike uzore iz komunističkih
revolucionarnih prava nama stranih sistema, naime istočnoevropskih totalitarnih
tradicija . Najvažniji od sviju, pravni sistem koji izmedju ostalog zadire u pravo na
sam život, krivičnopravni, temelji se na toj tradiciji . Inicijative za eliminiranje smrtne
kazne i napose delikta mišljenja u Jugoslaviji pokazuju da barem u nekim dijelovima
zemlje počinje klijati svijest o neprimjerenosti takvih odredbi civiliziranome svijetu
.
Osnovna pitanja koja se pritom postavljaju još su sasvim neraščišćena . To su pitanja
raščiščavanje kojih jeste, po mojem uvjerenju, preduvjet za razgovor i akciju
mogučnosti civilnog društva, a napose pitanja : da li su doista tradicije istočnoevrops-
ke totalitarne regulacije (popularno : staljinističke)
neprimjerene
ovom našem
kulturnome podneblju? Nije li narod zavrijedio zakone kakve ima? Kada je i u
kojim slučajevima ta toliko neophodna invokacijska suverenost individue u ovom
podneblju pokazala artikulirane zube? Ne u obliku ekscesa, peticije i sl . već u obliku
civilne akcije za promjenu zakona? Dodjemo li do zaključka da je, kao čini se za
ostali civilizirani svijet takva regulacija i za nas neprimjerena, bilo bi možda dobro
objelodaniti argumente - a zašto? Kakva je to i gdje kulturna mreža koja govori u
prilog drugačijeg, svjesno diferenciranog odnosa izmedju suverenosti individue i
suverenosti zakonodavca? Odgovori na ta pitanja vode nas po mom mišljenju i do
nekih prijedloga kako omogućiti civilno društvo .
102
Gdje započeti?
Akcija „civilno društvo" zahtjeva čini se akciju „pravno uredjena država" .
Potonja pak zahtjeva akciju „pravno svjesna" individua, podanik . Zadržat ču se
samo na podaniku, jer tu nešto još možemo i uraditi . Odgoj svjesnog podaništva
moda je prvi korak u tom dugom hodu ka suverenoj individui u pravnome sistemu
.
Pod svjesnim podaništvom svakako ne mislim ,pravdašenje", pojavu ne stranu našim
podanicima. Imam na umu odgoj za suverenu invokaciju unutar (budućeg) pravnog
sistema, što znači odgoj za spoznavanje ograničenja koje sistem postavlja individui,
za razmišljanje o njima (kad je to, naravno, potrebno) i za akciju mijenjanja,
uspostavljanja novih, podvrgavanja . Podanik i sluša, ne samo da ruši, stvara takodjer
granice vlastite suverenosti komunikacijskim činjenjima ili nečinjenjima ; gdje
započeti odgojem?
Luhmann smatra (op . cit ., s. 136) da su prvi koraci mali, ali važni : publicirati,
objelodanjivati što više iz područja legalne prakse, njenih stranputica, objašnjavati ;
stoga je od neobične vrijednosti već i ono što je do danas u nas učinjeno na
publiciranju zabluda i zloupotreba u pravnom sistemu, posebno u „Mladini" koja je
objelodanila niz slučajeva iz zloupotreba u primjeni odredbi zakona o izvršenju
kazni . Posebno je važno, čini se, da to budu ,,kritička izdanja", pravno
argumentirana, ne (samo) senzacije o dahauovskim procesima, kočevskoj šumi,
političkim zatvorenicima u nas, Golom otoku samo na poetskoj i dokumentarno]
ravni . Naša informiranost o kosovskim sudovanjima iz 1981 . godine, na primjer,
ravna je ništici ; spominjem ih samo stoga što su najvažniji slučaj brojnijeg
,,političkog" sudovanja u nas u poslednjih nekoliko godina, s teško sagledivim
posljedicama za jednu mladu generaciju (osudjenika), a i za nas. Spominjem ih i
stoga što govoreči o mogućnosti civilnog društva u Jugoslaviji u njenom, pretpostavi-
mo, najnaprednijem dijelu, Sloveniji, čini se da moramo govoriti i o uvjetima
proizvodjenja civiteta i u njenom danas najdivergentnijem dijelu, na Kosovu i u
Makedoniji. Shvatimo li Jugoslaviju kao sistem u kojem bi uvjet civilnog društva,
pravno uredjena država, morala opstojati kao dijelom centralizirana, tada je prilično
jasno da se taj dio pravne uredjenosti teško može uspostavljati bez individualne
suverenosti i na Kosovu, na primjer . Uz, naravski, istovremeno postojanje suvere-
nosti zakonodavca. Značajan i važan korak u tom razvoju javne pravne svijesti
dešava se tada kada formiranje te svijesti objelodanjivanjem legalnih slučajeva predje
iz djelokruga „publicistike" u djelokrug samog zakonodavca ; kada dakle on preuzme
na sebe oblikovanje svog prirodnog okoliša, suverenu invokaciju pojedinca . Moda bi
takav tip javne kontrole mogao pridonijeti i profesionalizaciji osoblja koje radi u
zakonodavstvu te pritom i sve većoj autonomiji profesije i njenoj samostalnosti . Za
ubuduće gotovog recepta svakako nema, no osnovni obrisi akcije - „civilno društvo
u još neuredjenoj pravnoj državi" ipak se naslućuju . Već i razmišljanje o civilnom
društvu u ovo malo vremena dovelo je do tematizacije ponajprije države koja nije
bila u stanju da se pravno sredi, pa prema tome i do osnovnog pitanja na koje bi
morala odgovoriti društvena teorija : kako to da se to dogodilo? Več i prvi pokušaji
tematiziranja doveli su nas čini se do važnog saznanja : ako je suverena individua
nuni uvjet uspostavljanja pravno uredjene države i civilnog društva, onda bi tu
individuu trebalo opremiti za
strukturalno
proizvodjenje
prostora
sloboda
i
nesloboda .
Prvi korak je več moda učinjen i saznanjem koji su nam prostori
proizvodjenja nesloboda strani : to je svakako istočnoevropski tip legitimiteta . Drugi
je korak na pomolu : to je emancipiranje od tradicije tog legitimiteta (politički
delikt, smrtna kazna, javnost) u našem zakonodavstvu. Već taj korak uključuje i
mogao bi uključiti niz komunikacijskih činjenja na svakodnevnoj razini koja će
pridonijeti višoj ravni informiranosti podanika ; jedan od slijedećih koraka mogao bi
biti mali, ali važan : formiranje legalnih centara - savjetovališta koja ne bi bili vezani
za postojeći institucionalni sistem zakonodavca, čiji bi rad bio javan i stalno
publiciran .
103
Iz izloženog
sevidi
daje,
po mojem mišljenju,
akcija
za civilno
društvo
neodvojiva
od akcije
„pravno
uredjena država" ; spojena
je
s njom
u vremenu,
prostoru i dinamici .
U našim uvjetima, koje smo gore opisali, autonomni pravni
sistem mora ,negdje započeti" : teoretičari bi rekli, u nedostatku tradicije suverene
individue
i suverena zakonodavca, neka zapone svoje uspostavljanje tamo gdje je
dosadašnje zasićenje akcijom i greškama najmanje -
a to je organizirana akcija
podanika . Organizirana akcija podanika već je i ovaj naš skup, koji omogučava da se
priupitaju prava pitanja o državi i civilnom društvu u nas . Budemo li ubuduće radili
onako kako smatramo da bi trebao raditi i uredjeni pravni sistem, mislim da bismo
mogli očekivati i odredjene rezultate . A kako bismo to postigli, mogli bi se moda
ponašati onako kako se to i zahtjeva od uredjenog pravnog sistema : ustaliti se u
širem društvenom sistemu, prići invididui, postati odredljivi i vidljivi, neskriveni i
prediktabilni . Rječju, autonomni .
LlTERATURA :
1 . Thomas McCarthy : INTRODUCTION, u : J . Habermas: THE THEORY OF COMMUNI-
CATIVE ACTION, Vol . 1, Beacon Press, Boston, 1984, s . V-XLIll .
2. Jon Elster : MAKING SENSE OF MARX, Maison des Sciences de l' Homme and Cambridge
Universitv Press, Cambridge/Paris, 1985 .
3. Niklas Luhmann: THE DIFFERENTIATION OF SOCIETY, Columbia University Press,
New York, 1982 .
4. Claus Offe : CONTRADICTIONS OF THE WELFARE STATE, Hutchinson, London,
1984 .
5. Claus Offe, DRUŽBENA MOČ IN POLITIČNA OBLAST, Delavska enotnost, Ljubljana,
1985 .
6. Jan Pakulski : LEGITIMACY AND MASS COMPLlANCE ; REFLECTIONS ON MAX
WEBER AND SOVIET TYPE SOCIETIES, British Journal for Political Science, Vol
. 16, br
. 1,
1986, s. 33-56.
104