Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u
Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi1
1
Citiranje v razpravi je zaradi navajanja številnih bibliografskih podatkov izjemoma
v sprotnih opombah.
Sažetak: U svom izlaganju autor će poći od istorijske analize ličnosti i institucija koje
su pokretale, usmeravale i razvijale liturgijsko bogoslovlje u SPC tokom nekoliko pre-
thodnih decenija. Zatim će nastojati da ustanovi, opiše i objasni pojavu određenih
tema i problema koje su dominirale ovim vremenom kao i odsustvo nekih drugih koje
su, pak, obeležavele ostale hrišćanske sredine. Posebna pažnja biće posvećena inostra-
nim teološkim uticajima – kako pravoslavnim tako i drugim hrišćanskim, da bi se time
potvrdila dijaloška osnova razvoja savremene srpske liturgijske teologije.
Ključne besede: liturgija, teologija, dijalog, uticaj, razvoj
Summary: Contemporary Trends in Liturgical Theology of  the Serbian Orthodox Church
In his presentation, the author will follow the historical analysis of  personalities and institutions
that have initiated, managed and developed liturgical theology in SOC over the last several decades.
Then he will seek to establish, describe and explain the occurrence of  certain topics and issues that
dominated over that time as well as the absence of  any other of  them which, in turn, marked the
rest of  the Christian community. A special attention will be paid to the impact of  foreign theological
influences − both Orthodox and other Christian on modern Serbian liturgical theology confirming
dialogical basis of  its development.
Key words: liturgy, theology, dialogue, influence, development
Edinost in dialog    Unity and Dialogue
letnik 69 leto 2014 številka 1-2: 33-69
Izvirni znanstveni članek (1.01)
Besedilo prejeto: 4.12. 2014; sprejeto 9. 12. 2014
UDC 271.222
Vladimir Vukašinović
Vladimir Vukašinović
34
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
35
Prolegomena
Kada je 1983. godine izadavačka ustanova Eparhije šumadijske Kalenić
objavila prevod knjige Aleksandra Šmemana – Veliki post, njen tadašnji
arhijerej, a bivši profesor liturgike na Bogoslovskom fakultetu, dr Sava
Vuković izveo je nesvakidašnju redaktorsku intervenciju u izdanju ove
knjige. Čitavo jedno poglavlje kojim se ona završava, a koje govori o
pitanju redovnog pričešćivanja i odnosa pričešća, posta i ispovesti, pod
nazivom Svetinje svetima nije uneseno, tačnije izbačeno je, iz korica ovog
izdanja. Ovo bi bio i ostao tek jedan u nizu primera groteskne i neu-
spele teološke cenzure da on u stvari ne predstavlja događaj od velikog
simboličkog značaja za razvoj liturgijskog života i bogoslovlja u Srpskoj
Pravoslavnoj Crkvi. Njime, u stvari, započinje promena teoloških para-
digmi i suštinsko preusmeravanje tokova liturgijskog života, kraj jedne i
početak druge epohe. Taj bi se početak, u skladu sa rečenim, simbolički
mogao tražiti u unošenju navedenog poglavlja u novo izdanje ove knjige
koje je objavila Izdavačka kuća Sveti Simeon Mirotočivi iz Vrnjačke Ba-
nje, 1999. godine, ali on, kako ćemo pokazati u ovom izlaganju počinje
mnogo ranije od toga.
1. Status quaestionis1
Da bismo razumeli savremeno stanje u liturgijskom životu i liturgičkoj
nauci SPC neophodno je da se pre toga osvrnemo na njihov istorijski
razvoj. Ovoga puta istorijska istraživanja svešćemo u okvire XX i XXI
veka. Treba znati da je slična problematika bila predmetom bogoslovske
analize i u drugim Pomesnim Pravoslavnim Crkvama. Pokušaj opšteg
pregleda istorije pravoslavne liturgičke nauke od XIV do kraja XX veka,
sa najvećim osvrtom na situaciju u Rusiji, dao je Mihail Želtov u svom
radu Pregled istorije pravoslavne litrugičke nauke do kraja XX veka.2 O liturgič-
koj nauci, liturgijskom životu i bogoslovlju Rumunske Pravoslavne Cr-
kve pisao je Lavrentije Streza, sa saradnicima, u okviru opšteg pregleda
razvoja rumunske teologije u XX i XXI veku pod naslovom – Studije u
liturgijskom bogoslovlju u Rumunskoj Crkvi u XX veku.3 Situaciju u Grčkoj
2
M. Želtov, Obzor istorii pravoslavnoй liturgičeskoй nauki do konca XX veka,

http://www.bogoslov.ru/text/1883125.html. (Pristupljeno 22. 9. 2014.)
3
Studies in Liturgical Theology in the Romanian Church in the 20th Century, Orthodox
Theology in the 20th Century and Early 21st Century – A Romanian Orthodox
Vladimir Vukašinović
36
istraživao je Stefan Aleksopulos. On je o tome objavio dva rada – Sa-
vremena grčka liturgijska nauka: Odabrana bibliografija (2000–2009)4 i Stanje
razvoja liturgijskih studija i liturgičkog istraživanja u savremenoj Grčkoj.5 Znača-
jan doprinos razumevanju liturgijske problematike u savremenoj Grčkoj
prvenstveno na planu liturgijske obnove pružio je Pavle Kumarijanos
svojim radom Liturgijski preporod u Grčkoj Crkvi danas: neizvesni pokušaji
liturgijske reforme.6
Sličan pokušaj analize savremenog liturgijskog pokreta na prostoru Srp-
ske Pravoslavne Crkve dala je Nina Glibetić u radu Pokret liturgijske ob-
nove u savremenoj Srbiji.7
Perspective, Bucuresti 2013.
4
S. Alexopoulos, Modern Greek Liturgical Scholarship: A Selective Bibliography (2000–
2009), Τοξότης: Studies for Stefano Parenti, ured. D. Galadza, N. Glibetić and G.
Radle, Ἀνάλεκτα Κρυπτοφέρρης 9 (Grottaferrata 2010), 19–47.
5
S. Alexopoulos, The State of  Liturgical Studies and Liturgical Research in Greece Today,
Inquiries into Eastern Christian Worship: Selected Papers of the Second Inter-
national Congress of the Society of Oriental Liturgies, ured. B. J. Groen, S. H.
Teeples, S. Alexopoulos, Rome, 17–21 September 2008. Eastern Christian Studies,
Vol. 12 (Leuven: Peeters Publishers, 2012), 375–392.
6
P. Koumarianos, Liturgical »rebirth« in the church of  Greece today: a doubtful effort of
liturgical reform, Il bollettino della Badia greca di Grottaferrata: eco delle chiese di
rito bizantino. – 4 (2007), 119–144. http://sergeyvgolovanov.narod.ru/articles/
kumarianosrebirth.pdf. (Pristupljeno 22. 9. 2014.) Nije na odmet pomenuti jedan
karaketrističan proces koji se odigrao sa tadašnjim arhiepiskopom atinskim Hristo-
dulom (1939–2008). Kada je Arhiepiskop pokušao da promoviše liturgijsku obno-
vu na svim nivoima crkvenog života na njega se sručila čitava kiša kontraargume-
nata koji najvećim delom nisu bili zasnovani na bilo kakvom ozbiljnom naučnom
istraživanju, nego su se, bez obzira na pobožnu retoriku koja ih je pratila, svodili
na nivo demagoških dosetki. To je zajednička sudbina svih promotera liturgijske
obnove bez obzira na njihovu konfesionalnu pripadnost. Ono što je doživljavao A.
Bunjini u Rimu tokom i nakon 2. vatikanskog koncila ne samo od teologa opone-
nata nego i od običnog vernog naroda doživljavali su i drugi u drugim vremenima
i na drugim mestima. (A. Bugnini, The Reform of  the Liturgy: 1948–1975, The Litur-
gical Press, 1990.)
7
N. Glibetic, Liturgical Renewal Movement in Contemporary Serbia, Inquiries Into Ea-
stern Christian Worship: Selected Papers of the Second International Congressof
the Society of Oriental Liturgy Rome, 17–21 September 2008, Ed. by B. Gro-
en, et all, Leuven-Paris-Walpole, Ma, 2012, 393–415. U ovom radu N. Glibetić
je navela da usled aktuelnosti problematike u Srbiji nema knjiga i akademskih studija
o liturgijskoj obnovi (Ibid, 394). Koliko je to tačno, zainteresovani čitalac može
saznati kako iz naše knjige o liturgijskoj obnovi objavljene na srpskom, ruskom i
engleskom jeziku: V. Vukašinović, Liturgijska obnova u XX veku. Istorijat i bogoslovske
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
37
Naučni projekat Instituta za teološka istraživanja, koji postoji u okviru
Bogoslovskog fakulteta: Srpska teologija u dvadesetom veku, započet 2007.
godine (u okviru kojeg je do sada izašlo petnaest tomova saopštenja
i referata sa naučnih skupova) predstavlja nezaobilazno polazište ova-
kvih istraživanja. Zahvaljujući ovom projektu došlo je do prve ozbiljnije
sinteze8 razvoja srpske liturgike: Mesto i uloga liturgike u razvoju srpske bo-
goslovske misli XX veka – istraživački rezultati i perspektive. Nju je napisao
Srboljub Ubiparipović rezimirajući svoje prethodne istraživačke rezulta-
te u ovom projektu. Njima je dodao i kratak pregled istorijskog razvoja
liturgike u srpskim bogoslovskim školama od XVIII do XX veka, s po-
sebnim osvrtom na Karlovačku i Beogradsku bogosloviju i Bogoslovski
fakultet.9 U ovom radu Ubiparipović noseće ličnosti u razvoju liturgičke
nauke deli u dve grupe – u prvoj su profesori liturgike u naučno-prosve-
tnim institucijama a u drugoj klirici – episkopi i prezviteri koji su iskazi-
ideje liturgijskog pokreta u Rimokatoličkoj crkvi i njihov uzajamni odnos s liturgijskim životom
Pravoslavne crkve, Beograd-Novi Sad-Vršac 2001; Isti, Литургическое возрождение в
XX веке: История и богословские идеи литургического движения в Католической Церкви
и их взаимоотношение с литургической жизнью Православной Церкви, Moskva 2005;
Isti, Liturgical Renewal in the 20th Century: The History and Theological Ideas of  the Litur-
gical Movement in the Roman Catholic Church and its Mutual Relation to the Liturgical Life
Of  The Orthodox Church, Eastern Christian Publications, Fairfax, VA, www.ecpubs.
com, ISBN: 1-892278-95-2, tako i iz više studija koje smo na tu temu objavili pre
nego što je navedena studija napisana.
8
Što se srpskih teologa tiče stanjem u liturgičkoj nauci bavili su se, na jedan pre-
gledni način, bez ulaženja u detalje i analizu istih davne 1906. godine Ilija Ivačk-
ović i Petar Markičević. (I. Ivačković i P. Markičević, Srpska bogoslovska književnost
u god. 1904. i 1905., Glasnik Pravoslavne Crkve u Kraljevini Srbiji, Beograd 1906,
84–100.)
9
 S. Ubiparipović, Mesto i uloga liturgike u razvoju srpske bogoslovske misli XX veka –
istraživački rezultati i perspektive, Srpska teologija u dvadesetom veku: Istraživački
problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 9, 2011, 54–64. Ovde želimo da napomene-
mo da ćemo u radu koristiti sintagmu Bogoslovski fakultet pošto je ona svojevrsni
zajednički imenitelj svih naziva koja je ova institucija imala u svojoj istoriji. Nakon
osnivanja Beogradskog univerziteta 1905. godine, zbog teških okolnosti u kojima
se tada nalazila SPC i rata koji je ubrzo usledio, Bogoslovski fakultet nije odmah
mogao početi sa radom. To će se desiti 1920. godine kada će u sastavu BU biti
osnovan i Pravoslavni bogoslovski fakultet. 1952. godine odlukom komunističkih
vlasti ovaj fakultet je uklonjen iz sastava Univerziteta i o njemu se od tada starala
SPC. Fakultet je u tom periodu nosio naziv Bogoslovski fakultet SPC. Kada je
2004. godine fakultet ponovo zauzeo svoje mesto na Univerzitetu uzeo je i svoje
prvobitno ime – Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Beogradu.
Vladimir Vukašinović
38
vali naučni interes za oblast liturgike.10 Njihova interesovanja kretala su
se više u istorijsko-arheološkoj i obredoslovnoj sferi dok je liturgijsko-
bogoslovski pristup bio manje zastupljen.11
Mi ćemo u ovom radu savremene tokove liturgijskog bogoslovlja u SPC
posmatrati i analizirati u četiri tematske celine. Prva obuhvata liturgijske
pregaoce, nosioce razvoja liturgike i liturgijskog bogoslovlja profesore
Bogoslovskog fakulteta i predstavnike crkvene jerarhije. Druga će na
primerima liturgijskog prevodilaštva – kako samih bogoslužbenih knjiga
tako i radova iz oblasti liturgike nastojati da pokaže kretanja, razvoj i
promene liturgijskog dela i duha. Treća obuhvata, u ovakvim istraživa-
njima, nezaobilazna područja liturgijskih polemika. Na samom kraju,
u četvrtoj celini, bavićemo se sadašnjim stanjem liturgike i liturgijske
teologije na Bogoslovskom fakultetu. Sve to zajedno treba da pokaže
kakavi su bili teorijski i praktični tokovi kretanja i razvoja liturgijskog
života i njegovog promišljanja u SPC tokom prošlog i u prvoj deceniji
ovog veka.
2. Liturgijski pregaoci: profesori, episkopi, klirici
Razvoj liturgijskog bogoslovlja u nekoj sredini najbolje se da pratiti na
osnovu analize crkvenog i naučnog rada reprezentativnih predstavnika
određene epohe. Istorija ljudi, njihovih života i njihovog dela, i načina
na koji se liturgijski život projavljivao kroz njih, nadahnjivao ih i for-
mirao, predstavlja pravo polazište za razumevanje samog tog života i
njegovih kretanja. Mi ćemo ovde tu istoriju prikazati podeljenu u tri
osnovne grupe. Prvoj ćemo pribrojati profesore bogoslovskih fakul-
teta, drugoj crkvenu visoku jerarhiju a trećoj one koji nisu formalno
pripadali prvim dvema grupama ali su sa njihovim predstavnicima delili
podjednako oduševljenje za liturgijski život. Podrazumeva se da neke od
ličnosti o kojim ćemo pisati pripadaju ne samo jednoj grupi (pojedini
Episkopi Crkve Božije ujedno su bili ili još uvek jesu profesori na Bo-
goslovskom fakultetu) ali smo ih zbog lakše preglednosti problematike
kojom se bavimo ovako rasporedili. Takođe napominjemo da ćemo o
pojedinim ličnostima i njihovom doprinosu opširnije pisati u narednim
poglavljima koja se neposrednije tiču širih aspekata njihove naučne i
10  S. Ubiparipović, n. d., 61.
11  S. Ubiparipović, n. d., 62.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
39
crkvene aktivnosti. Bogoslovski fakultet odigrao je presudnu ulogu u
razvoju liturgijskog bogoslovlja u SPC. U tome su značajnu ulogu ima-
li profesori koji su na njemu predavali liturgiku: Lazar Mirković, Sava
Vuković i Pribislav Simić kao i Nedeljko Grgurević koji je bio profesor
liturgike na Teološkom Fakultetu Sveti Sava u Libertivilu, SAD. Ovome
su, takođe, doprineli i profesori drugih predmeta koji su se u svojim
istraživanjima doticali liturgičke problematike poput Justina Popovića,
Radoslava Grujića, kao i profesora na drugim Teološkim fakultetima
koji su imali duhovne veze sa beogradskim Bogoslovskim fakultetom
kao što je bio Kiprijan Kern.
Najpoznatiji profesor liturgike na Bogoslovskom fakultetu bio je, bez
svake sumnje, protojerej-stavrofor dr Lazar Mirković (1885–1968).
Tu svoju slavu duguje na prvom mestu trotomnoj Liturgici koja je de-
cenijama služila kao udžbenik i priručna knjiga ne samo na Bogoslo-
vskom fakultetu i Bogoslovijama SPC nego i u drugim naučnim sredi-
nama koje su pokazivale interesovanje za liturgičku problematiku. Ovaj
Mirkovićev udžbenik, koji je, kao što je poznato redigovani i prošireni
prevod udžbenika profesora fakulteta u Černovcima Vasilija Mitrofano-
vića i Teodora Tarnavskog,12 je u vremenu kada je nastao predstavljao
značajno delo. Vreme ga je, međutim, pregazilo i on je od knjige koja
doprinosi razvoju liturgijske svesti i bogoslužbene prakse uskoro postao
jedna od osnovnih prepreka njihovog razvoja, iz naizgled apsurdnog
razloga – velike popularnosti koju je imao. Kada se one ocenjuju iz da-
našnje perspektive jasno se vidi da se njihov sadržaj nalazi u raskoraku
sa predanjskim liturgijskim bogoslovljem.13 Međutim, da bi vrednovanje
naučnog rada Lazara Mirkovića bilo objektivno on mora biti sagledan u
kontekstu svoga vremena i svega što je posredno ili neposredno uticalo
na njegov razvoj.14 Mirković je bio na neki način teološki zatočen u eposi
u kojoj je nastalo njegovo bogoslovlje15 i zavisio je od liturgijske svesti i pra-
kse, koja je odlikovala na prvom mestu prostor nekadašnje Karlovačke
mitropolije, sa svim izmenama i specifičnim razvojem koji je tamo po-
12 N. Milošević, Protojerej Lazar Mirković kao liturgičar, Srpska teologija u dvadesetom
veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 1, 2007, 33.
13 N. Milošević, n. d., 34.
14 V. Vukašinović, Lazar Mirković kao istoričar umetnosti, Srpska teologija u dvadesetom
veku – Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 1, 2007, 146.
15 N. Milošević, Protojerej Lazar Mirković kao liturgičar, 32.
Vladimir Vukašinović
40
stojao. Stil pisanja Lazara Mirkovića bio je kritikovan ne samo od strane
kasnijih generacija koje su ga opisale kao: »... uobičajenu besedničku re-
toriku sa prenaglašenim moralističkim tonovima,«16  nego i od njegovih
savremenika koji su govorili da je stil kojim su pisane Liturgike: »... nešto
nategnut«.17 On je, misle neki autori, ozbiljniji doprinos pružio Heortolo-
gijom.18 Nama se, međutim, čini da ova knjiga ozbiljno pati od neadekva-
tnog organizovanja građe koju sadrži.19 Bez svake sumnje je da je ona,
kao jedina knjiga ove tematike tokom dugog niza godina, odigrala veliku
ulogu u formiranju mnogih naraštaja naših studenata. Ali ona ipak nije
nezamenljiv priručnik za liturgiku,20 iako, složićemo se, i takva kakva je,
omogućuje autentično doživljavanje i razumevanje Crkvenih Praznika.21
Lazara Mirkovića je odlikovalo, a to se nastavilo i sa njegovim nasledni-
kom na katedri Pribislavom Simićem, pojačano interesovanje za teme
iz hrišćanske arheologije i crkvene umetnosti. Takvo Mirkovićevo pre-
laženje u druge, iako slične i srodne, naučne oblasti, primećeno je, nije
uvek ispadalo srećno.22 Međutim, ono što ostaje njegov nesumnjivi dopri-
nos razvoju teologije crkvene umetnosti jeste uverenje da je ona, u stvari,
specifičan jezik bogoslovlja podjednako vredan i dragocen bogoslovski
izvor kao bilo koji drugi teološki iskaz, te da zaslužuje našu ozbiljnu
pažnju i analizu. Što se istorije crkvene umetnosti tiče, njegovo delo od-
igralo je odlučujuću ulogu u prevazilaženju ćorsokaka u koji je tadašnja
nauka, ideološki koncipirana, pretila da je odvede.  Iako se u to vreme na
teologiju gledalo kao na nevažnu naučnu granu, Mirković je svojim de-
16 N. Milošević, n. d., 35.
17 V. Čajkanović, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor, I, Beograd 1921, 259.
18 N. Milošević, n. d., 35.
19 Mirković je ovu knjigu sastavljao iz različitih inostranih heortoloških priručnika i
studija ali, pri tome, nije uložio dovoljan trud da taj materijal preradi i sintetizuje
nego ga je donosio u nizu, »lepeći« jednu celinu za drugu, uz neizbežna ponavljanja
i otežano usvajanje gradiva od strane studenata. Njegov način rada bi se, savreme-
nom, pomalo lakonski intoniranom, terminologijom, dao nazvati: nerazvijeni cut and
paste sistem.
20 V. Vukašinović, n. d., 147.
21 N. Milošević, (H)eortološka perspektiva Svete Evharistije, Srpska teologija u dvadese-
tom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 5, 2010, 144.
22 V. Đurić, Lazar Mirković kao istoričar umetnosti, u: Mirković, L. Ikonografske studije,
prir. V. Đurić, Novi Sad 1974, 13.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
41
lom  pokazao da je bogoslovlje osnovica na kojoj se može graditi čvrsta
i pouzdana istorija srednjevekovne i svake druge crkvene umetnosti.23
Jedna od najmarkantnijih ličnosti u istoriji srpske liturgičke nauke i li-
turgijskog života svakako je episkop24 dr Sava Vuković, (1930–2001)
koji je predavao liturgiku na Bogoslovskom fakultetu od 1961. do 1967.
godine.25 On je jedan od šestorice doktora liturgike koji su na Bogoslo-
vskom  fakultetu doktorirali u periodu od 1936. do 2014.26 Vladika Sava
je, s jedne strane smatran i veličan kao jedno od najznačajnijih imena
srpske liturgičke nauke dok mu je, s druge, to osporavano zbog iste
stvari – njegovog karakterističnog pristupa liturgijskoj praksi i teologiji.
Treba jasno reći da izvan svake diskusije ostaju njegova lična pobožnost,
liturgijska kultura i doprinos koji je imao u poduhvatu prevođenja bo-
goslužbenih knjiga. Njegovi potezi koji: »... nisu bili u skladu sa onim
što je u praksi već bilo prepoznavano i doživljavano kao obnova litur-
gijskog života vernog naroda u našoj Crkvi« i koji su ponekad umeli da
budu veoma radikalni i teološki neutemeljeni – te samim tim s pravom
kritikovani, ne tako davno su, u dobroj meri tačno, prepoznati i kao na-
stojanja da se spreče zloupotrebe u liturgijskom životu Crkve do kojih
ponekad dolazi.27
Protođakon dr Pribislav Simić (1935) predavao je liturgiku na Bogo-
slovskom fakultetu čitavih dvadeset i šest godina – od 1975. do 2001.
godine. Objavio je više knjiga i naučnih radova o kojima je iscrpno pi-
sao S. Ubiparipović.28 Simićevo bavljenje starim srpskim rukopisima,
23 V. Đurić, navedno delo, 14; V. Vukašinović, n. d., 149.
24 Vladika Sava je za vikara moravičkog izabran 1959. a hirotonisan 1951. godine.
1967. izabran je za Episkopa istočnoameričkog i kanadskog a 1977. za Episkopa
šumadijskog.
25 N. Milošević, Episkop dr Sava Vuković kao liturgičar, Srpska teologija u dvadesetom
veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 2, 2007, 129.
26 Do sada se mislilo i u literaturi navodilo da nije sačuvan ni jedan primerak njegove
doktorske disertacije Tipik arhiepiskopa Nikodima. (N. Milošević, n. d., 131–2.) Stva-
ri, međutim, ne stoje tako, pošto danas imamo primerak ove teze. (Zahvaljujem se
Episkopu Topličkom Arseniju na pomoći koju mi je ukazao prilikom nabavljanja
disertacije Save Vukovića.)
27 N. Milošević, n. d., 129–133.
28 S. Ubiparipović, Protođakon Pribislav Simić – profesor liturgike sa hrišćanskom arheologijom
i crkvenom umetnošću na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu, Srpska teologija u dvade-
setom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 1, 2007, 38–52.
Vladimir Vukašinović
42
istorijskim razvojem bogosluženja, svetotajinskom teologijom i drugim
aspektima liturgičke nauke (na žalost otežavano ogromnim obavezama
koje je imao prilikom izgradnje nove zgrade Bogoslovskog fakulteta)
otvorilo je nove naučne horizonte i usmerilo razvoj srpske naučne misli.
Protojerej-stavrofor dr Nedeljko Grgurević (1934–2009) bio je, poput
Pribislava Simića, na početku svoje akadamske karijere suplent u Priz-
renskoj pa Beogradskoj bogosloviji29 da bi potom istu nastavio kao pro-
fesor liturgike u Libertivilu, SAD, na tamošnjem Teološkom fakultetu
SPC – Sveti Sava. Njegova karijera nije bila isključivo akademska – do-
bar deo svoga vremena posvetio je crkvenim zaduženjima, pokazujući
da, kako je tačno primećeno, akademska karijera u Crkvi uvek treba da
bude usmerena ka liturgijsko-bogoslovskom izgrađivanju Tela Hristo-
vog. Bogoslovski opus mu nije bio obiman, niti su mu rezultati zauzeli
neko značajnije mesto u savremenoj srpskoj teologiji. Međutim, njegov
značaj ostaje neupitan, zbog toga što je bio prvi savremeni srpski liturgičar
koji se u svom radu opredelio za liturgičko bogoslovski pristup.30 On,
međutim, nije prvi u SPC otvorio pitanje neophodnosti upravo ovakvog
pristupa liturgici.
Jedna od najznačajnijih ličnosti koja je doprinela razvoju liturgijskog bo-
goslovlja među Srbima, i svakako jedan od pionira ovog procesa bio je
arhimandrit dr Kiprijan Kern (1899–1960). Otac Kiprijan, Rus pore-
klom, duhovno je stasavao i intelektualno se formirao u srpskoj sredini.
Završio je Bogoslovski fakultet u Beogradu 1925. godine i iste godine
počeo da predaje u Bogosloviji u Bitolju. Svoju naučnu i nastavničku
karijeru nastavio je 1936. godine na Akademiji Svetog Sergija u Parizu
na kojoj je sve do smrti predavao više predmeta, uključujući liturgiku.
Kerna je, treba istaći, kao i većinu drugih ličnosti kojima se bavimo u
ovom radu odlikovala velika ljubav prema bogosluženju i lično molitve-
no iskustvo31 koje se pokazalo kao jedan od centralnih izvora inspiracije
za bavljenje ovom problematikom. Kiprijan Kern je još 1927. godine u
29 S. Ubiparipović, Protojerej-stavrofor dr Nedeljko Grgurević kao liturgičar, Srpska teologija
u dvadesetom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 2, 2007, 135.
30 S. Ubiparipović, n. d., 136–140.
31 S. Ubiparipović, Doprinos arhimandrita dr Kiprijana Kerna (1899–1960) kao liturgičara
srpskoj teologiji 20. veka, Srpska teologija u dvadesetom veku: Istraživački problemi i
rezultati, prir. B. Šijaković, 3, 2008, 57.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
43
svom tekstu Liturgičko bogoslovlje32 ukazao na ograničenost ritualističkog
i arheološkog pristupa liturgijskom životu i zahtevao njegovo produ-
bljivanje, razumevanje i tumačenje.33 On tamo, između ostalog, piše o
jedinstvu učenja, odnosno, vere Crkve, njenog etosa i njihovog liturgij-
skog izraza koje se na žalost ne pokazuje kao takvo u crkvenoj svako-
dnevici. Takvo, objedinjeno, doživljavanje i shvatanje dogmatike, etike i
liturgike – što može proizaći samo iz određenog načina njihovog predavanja
u bogoslovskim školama, može da obezbedi obnovu i preporod crkvenog
života i vrati njenom bogoslužbenom životu nekadašnji sjaj, lepotu i
značenje.34 Ovakvim pristupom Kiprijan Kern se pokazao kao pionir
bogoslovskog pristupa liturgijskom životu u srpskoj sredini.35 Nije na odmet
reći da su na njegovu inicijativu 1953. godine na Institutu Svetog Sergija
u Parizu započele međukonfesionalne Liturgijske konferencije koje su bile
prostor kreativnog susretanja i dijaloga teologa Istoka i Zapada. Za nas
je ovde važno da ukažemo na značaj Kernove knjige Evharistija koja
je u Parizu objavljena 1947. godine. Ona predstavlja do tada neviđenu
sintezu autentičnog bogoslovlja pravoslavnog istoka i novijih rezultata
naučnog pregnuća zapadnih teologa, u najvećem delu rimokatolika, bez
pravljenja konfesionalnih razlika u njihovoj upotrebi.36 Zanimljivo je is-
taći da će tim putem ići i njegov učenik Aleksandar Šmeman koji će u
svojoj disertaciji Uvod u liturgijsko bogoslovlje odbranjenoj 1959. godine u
Parizu takođe koristiti isti metod.37
Pojedini teolozi u srpskoj sredini su takođe u prošlom stoleću usvojili
ovaj metod međukonfesionalne upotrebe različitih autora i njihovih te-
ologija.38 On se može pratiti u radovima više profesora liturgike na PBF.
32 K. Kern, Liturgičko bogoslovlje, Pregled Crkve Eparhije niške, god. 8, br. 4–5, Niš
1927.
33 S. Ubiparipović, n. d., 59.
34 K. Kern, n. d., 118–124.
35 S. Ubiparipović, n. d., 57.
36 S. Ubiparipović, n. d., 62.
37 On tamo navodi Gvardinija, Kabrola, Kenkera, Rusoa, Bujea, Kongara, Batifola,
Baumštarka, Bota, Kazela i druge autore  (V. Vukašinović, Liturgijska obnova u XX
veku, 115.)
38 Ovakvo interesovanje za liturgijsku obnovu i savremenu zapadnu teologiju delio
je i jedan broj grčkih teologa. To ne važi samo za savremene bogoslove nego i za
njihove prethodnike među kojima se izdvajaju Panajotis Trembelas (1886–1977) i
Jovan Fundulis (1927–2007). Trembelas je delio interesovanje za liturgijski pokret
Zapada i njegove rezultate i za njega je Aleksopulos napisao da je držao um otvore-
Vladimir Vukašinović
44
Kao takav javljao se u udžbenicima39 koje su oni pisali, radovima koje su
objavljivali40 ali i njihovim tezama.41
Ako smo za arhimandrita Kiprijana Kerna rekli da je bio pionir litur-
gijskog bogoslovlja onda za jednog drugog arhimandrita, dr Petronija
Trbojevića (1876–1933) možemo s pravom reći da je on bio pionir litur-
gijske obnove42 kod Srba. Trbojević je definitivno bio upoznat sa tadašnjim
aktuelnim bogoslovskim kretanjima u Rimokatoličkoj Crkvi posebno
na celom zapadnom hrišćanstvu uopšte. Vreme u kome je živeo otac
Petronije predstavlja period nastanka i formiranja liturgijskog pokreta
na Zapadu.43 Ukoliko se pažljivo prouče osnovne teze njegovog liturgij-
nim gledajući i zapadno i istočno. (S. Alexopoulos, n. d., 381.) Slavni grčki liturgičar
Jovan Fundulis je pišući odgovore na liturgijske nedoumice u pastirskim glasilima
Grčke Crkve, među ostalim izvorima i literaturom, koristio i liturgičare: Mateosa,
Aranca, Tafta i Janerasa. (S. Alexopoulos, n. d., 381.)
39 L. Mirković, Heortologija, Beograd 1961. Videti više u: N. Milošević, Protojerej Lazar
Mirković kao liturgičar, 35.
40 P. Simić, Teološki značaj bogosluženja, Pravoslavna misao 10 (1967), 1/2, 82–88. U
ovom radu Simić koristi dela Kiprijana Vagađinija (1999) Karla Ranera (1984) i
Herberta Forgrimlera (2014).
41 Ovde je reč o magistarskoj tezi V. Vukašinovića – Liturgijska obnova u XX veku.
Istorijat i bogoslovske ideje liturgijskog pokreta u Rimokatoličkoj crkvi i njihov uzajamni odnos
s liturgijskim životom Pravoslavne crkve, Beograd – Novi Sad – Vršac 2001. Knjiga je
nakon toga prevedena na ruski – Литургическое возрождение в XX веке: История и
богословские идеи литургического движения в Католической Церкви и их взаимоотношение
с литургической жизнью Православной Церкви, Moskva 2005, i engleski jezik: Liturgi-
cal Renewal in the 20th Century: The History and Theological Ideas of  the Liturgical Move-
ment in the Roman Catholic Church and its Mutual Relation to the Liturgical Life Of  The
Orthodox Church, Eastern Christian Publications, Fairfax, VA, www.ecpubs.com,
ISBN: 1-892278-95-2. U njoj autor navodi čitav niz teologa drugih konfesija: L.
Beauduin, A. Adam, H. U. von Balthasar, A. Baumstark, B. Botte, L. Bouyer, O.
Casel, J. Danielou, G. Dix, C. Folsom, R. Guardini, P. Gueranger, I. Herwegen, J.
Jungmann, A. Kavanagh, E. J. Kilmartin, Th. Klauser, E. B. Koenker, H. Küng, T.
Mathews, E. Mazza, P. McPartlan, A. Nichols, A. Nocent, K. Rahner, O. Rousseau,
H. J. Schulz, R. Taft, C. Vaggagini, V. de Waal, J. F. White i drugi.
42 O njemu smo više puta pisali: V. Vukašinović, Preteča liturgijske obnove: dr Petronije
Trbojević, arhimandrit šišatovački, Bogoslovlje 1 (2002); V. Vukašinović, Liturgijsko bo-
goslovlje Petronija Trbojevića, Srpska teologija u dvadesetom veku – istraživački pro-
blemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 3, 2008, 41–47; V. Vukašinović, Još jedan osvrt
na teologiju Petronija Trbojevića, Srpska teologija u dvadesetom veku – istraživački
problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 10, 2011, 262–269.
43 O tome videti opširnije u: V. Vukašinović, Liturgijska obnova u XX veku, 39–60.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
45
skog bogoslovlja – a one su skoro u potpunosti usmerene na omoguća-
vanje delatnog učešća vernih u bogosluženju,44 što je ideja vodilja liturgijskog
pokreta, videće se Petronijeva velika sličnost ovom fenomenu. Pogle-
dajmo to na konkretnim fenomenima. Pišući o liturgijskim problemima
svoga doba on beleži: »Sveštenika vernik niti pravo vidi niti pravo čuje.
Vernik ne razume šta sveštenik govori, a pogotovo ne može da uhvati vezu
između onoga što sveštenik kaže i onoga što pojac 'odgovara'... (podvukao V.
V.)«.45 Ovo je dragocen tekst oca Petronija jer se u njemu, u nekoliko
rečenica, nabraja veliki broj tema liturgijske obnove: problem visokog
ikonostasa i zatvaranja carskih dveri, što sprečava vizuelno učestvovanje
u bogosluženju; pitanje (nerazumljivog) bogoslužbenog jezika; pitanje
čitanja molitava Evharistije u sebi, što sluhu, odnosno umu, ostavlja
samo doksološke završetke i odgovore pojaca koji obično nemaju neku
jaču unutrašnju vezu. Zbog toga se otac Petronije zalagao za prevođenje
liturgijskog teksta na govorni jezik, njegovo odgovarajuće proiznošenje
i upoznavanje vernih sa njegovim sadržajem.46 Bogoslovlje oca Petro-
nija Trbojevića pisano je u teška vremena za srpsku teologiju, pomalo
naivnim, omilitičkim a ne naučnim stilom, sa mnoštvom sentimentalnih
izleta i anahronizama. Ipak ono ima određene vrednosti. Možda najzna-
čajnija od svih njih je njegova spremnost da kultnom životu Crkve pri-
stupi na istorijski način, što je doprinelo formiranju svesti o njegovoj ra-
zvojnoj prirodi i unutrašnjem dinamizmu kao i mogućnostima budućeg
razvoja kao izraza živoga života Crkve Božije koje iz toga proizlaze.
Značajan doprinos razvoju liturgičke misli među Srbima pružio je i pro-
toprezviter-stavrofor dr Radoslav Grujić (1878–1955), takođe profe-
sor Bogoslovskog fakulteta, koji je, iako po primarnoj vokaciji nije bio
liturgičar, ostavio dobar broj važnih priloga iz ove oblasti,47 uglavnom iz
istorijsko-arheološke i ritualističke sfere.48
44 P. Trbojević, O reformama crkvenim II, Sremska Mitrovica 1932, 19.
45 P. Trbojević, n. d., 11.
46 P. Trbojević, n. d., 31.
47 S. Ubiparipović, Liturgički prilozi protoprezvitera-stavrofora dr Radoslava Grujića srpskoj
teologiji u 20. veku, Srpska teologija u dvadesetom veku: Istraživački problemi i re-
zultati, prir. B. Šijaković, 6, 2010, 27.
48 S. Ubiparipović, n. d., 28.
Vladimir Vukašinović
46
Promoter osnovnih ideja liturgijskog preporoda i predhoditelj nadola-
zeće liturgijske obnove49 bio je i protoprezviter Božidar Mijač (1910–
2000). Ovaj parohijski sveštenik, autor nekoliko knjiga i više studija,
zalagao se za pažljivu i postupnu liturgijsku obnovu u sferama bogo-
službenog jezika, besedništva (govoreći o svetotajinskoj prirodi litur-
gijske propovedi koju treba vraćati na njeno organsko mesto – nakon
čitanja Jevanđelja) i aktivnog učestvovanja u liturgijskom životu putem
obnavljanja prakse redovnog pričešćivanja. Njegov primer, koji nije usa-
mljen, pokazuje nam da nisu samo profesori i episkopi bili nosioci litur-
gijskog preporoda nego i parohijsko sveštenstvo.50
Preporodu liturgijskog života SPC doprineli su i mnogi njeni episkopi
koji su u svojim eparhijama radili na obnavljanju predanjskog razumeva-
nja Liturgije i njenog odnosa sa Svetim tajnama (pogotovu Krštenjem,
Brakom i Pokajanjem), liturgijskoj katihizaciji vernih, dodatnom obra-
zovanju sveštenstva, obnavljanju monaškog života, pokretanju bogate
izdavačke delatnosti i drugih vidova medijskog prisustva Crkve. Oni su
najvećim delom, mada ne svi, predavali ili predaju na Bogoslovskom
fakultetu, što još jednom potvrđuje vezu ove škole i razvoja liturgijske
teologije i prakse u Srbiji. Među njima treba spomenuti Amfilohija Ra-
dovića (1938) Mitropolita crnogorsko-primorskog, bivšeg Episkopa ba-
natskog (1985–1991), Irineja Bulovića (1947), Episkopa bačkog (1990),
Atanasija Jevtića (1838) Episkopa banatskog (1991–1992), zahumsko-
hercegovačkog (1992–1999) i Ignatija Midića (1954) Episkopa braniče-
vskog (1994).
Jedna od najznačajnijih ličnosti za razvoj liturgičke nauke i liturgijske
svesti u SPC bio je njen prethodni poglavar Patrijarh Pavle Stojčević
(1914–2009). I u njegovom slučaju se pokazalo da su: »... ljubav prema
bogosluženju i istinama vere ali i spremnost na predano služenje Telu
Hristovom ... glavni motivi liturgičkog stvaralaštva.«51 Patrijarh Pavle bio
je mistagog, pastir i liturgičar inovativnog pristupa.52 Najpoznatije Patri-
49 S. Ubiparipović, Liturgički doprinos protoprezvitera Božidara Mijača srpskoj teologiji u 20.
veku, Srpska teologija u dvadesetom veku:Istraživački problemi i rezultati, prir. B.
Šijaković, 8, 2010, 34.
50 S. Ubiparipović, n. d., 27–30.
51 S. Ubiparipović, Patrijarh Pavle kao liturgičar, Srpska teologija u dvadesetom veku:
Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 4, 2009, 74.
52 S. Ubiparipović, n. d., 85.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
47
jarhovo delo je trotomni zbornik Da nam budu jasnija neka pitanja naše vere
objavljeno u Beogradu 1998., 2007. i 2010. godine. Ovaj zbornik sabran
je od njegovih odgovora na bogoslovske, etičke i bogoslužbene nedo-
umice koje su mu tokom sedamdesetih i osamdesetih godina prošloga
veka u formi pitanja postavljali sveštenici, monasi i duhovno probuđeni
vernici SPC. Kao što je poznato, Njegova Svetost je prvobitno odgovo-
re objavljivao u Glasniku, službenom listu SPC. Potom su oni sabrani
i tri puta objavljeni u ovim knjigama. Centralna karakteristika teologije
Patrijarha Pavla je harmonični odnos crkvenog Predanja i ličnog opita. Njegovu
misao odlikuje i blagodatna usklađenost crkvene akrivije i ikonomije kao
i hvale vredna spremnost da nikada ne beži od pojedinih pastirskih i
duhovnih tema, ma kako one na prvi pogled nezgodne mogle biti, što
otkriva još jednu značajnu crtu njegove teologije: pastirsku brigu za do-
brobit slovesnoga stada.
Važan pregaoc na polju razvoja liturgike u SPC bio je episkop bački dr
Irinej Ćirić (1884–1955). On nikada nije predavao na Bogoslovskom
fakultetu i sav njegov kontakt sa crkvenom prosvetom bio je tokom pre-
davačkog rada u Karlovačkoj bogosloviji.53 Suštinski doprinos episkopa
Irineja Ćirića ogleda se u njegovom ogromnom prevodilačkom radu.
Kako je to pokazao S. Ubiparipović u iscrpnoj bibliografiji njegovih
radova koju je objavio u radu Liturgički doprinos episkopa bačkog dr Irineja
Ćirića srpskoj teologiji XX veka, episkop Irinej je svojim prevodilačkim
opusom obuhvatio gotovo sve rodove i vrste crkvene sakralne književ-
nosti – od one biblijske, preko himnografske do evhološke.54 Motivi koji
su ga pokrenuli da se lati prevođenja bogoslužbenih tekstova na srpski
govorni jezik svrstavaju ga u red preteča liturgijske obnove kod Srba u
XX veku. Prevodeći, zajedno sa Lazarom Mirkovićem, Akatist Presvetoj
Bogorodici,55 on, u predgovoru ovom delu, navodi da je strani jezik pre-
preka vernima u punom razumevanju i učestvovanju u bogosluženju
zato što ih ostavlja: »... hladnim spram Crkve i bogosluženja.«56
53 S. Ubiparipović, Liturgički doprinos episkopa bačkog dr Irineja Ćirića srpskoj teologiji 20.
veka, Srpska teologija u dvadesetom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B.
Šijaković, 5, 2010, 111.
54 S. Ubiparipović, n. d., 112–121.
55 Akatist Presvetoj Bogorodici, preveli Arhiđakon Irinej Ćirić i Lazar Mirković, Sremski
Karlovci 1918.
56 S. Ubiparipović, n. d., 121.
Vladimir Vukašinović
48
Ličnost koja se na poseban način ističe u episkopatu Srpske Crkve kada
je njen liturgijski žviot u pitanju je, bez svake sumnje, Hrizostom Stolić
(1939–2012), Episkop žički i bivši Episkop banatski (1992–2003).57 Sva-
ko ozbiljno istraživanje liturgijske teologije SPC tokom druge polovine
XX i prve dekade XXI stoleća nemoguće je obaviti a da se pri tome u
obzir ne uzme izdavački, prevodilački i priređivački poduhvat Episkopa
Hrizostoma Stolića. Bilo da je objavljivao bogoslužbene knjige raznih
namena i profila,58 bilo da je publikovao bogoslovsku literaturu – pr-
57 Više o njemu videti u: V. Vukašinović, Liturgijsko izdavaštvo episkopa Hrizostoma Sto-
lića, Srpska teologija danas 2010: Zbornik radova drugog godišnjeg simposiona
održanog na PBF 28–29. maja 2010. godine, prir. B. Šijaković,  2010, 326–337.
58  Liturgijsko-bogoslužbena bibliografija Hrizostoma Stolića obuhvata sledeća iz-
danja: 1. MINEJI: Žički i studenički Minej – septembar – avgust, Tom 1–12, priredio
episkop žički Hrizostom (Stolić); Kraljevo, EUO Eparhije žičke, Manastir Žiča,
Manastir Studenica 2006. 2. APOSTOL I JEVANĐELjA: Apostol – kako se čita
svakog dana po sedmicama, priredio Milan Radovanović; Kraljevo, EUO Eparhije žič-
ke 2003, 2004 i 2010.; Sveto Jevanđelje – kako se čita svakog dana po sedmicama,
priredio Milan Radovanović; Vrutci: Manastir Rujan 2005 i 2008. 3. LITURGIJA-
RI: Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova brata Gospodnjeg po telu i prvog Episkopa
jerusalimskog, pripremio i uredio za jerejsko sveštenodejstvovanje o. Hrizostom Sto-
lić Hilandarac, mašinopis, Hilandar 1982; Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova
brata Božijeg i prvog Episkopa jerusalimskog, (crkvenoslovenski tekst, srpske rubrike)
pripremio i uredio za jerejsko sveštenosluženje o. Hrizostom Stolić Hilandarac,
Hilandarski fond Bogoslovskog fakulteta SPC, Beograd 1985; Božanstvena Litur-
gija svetog apostola Jakova brata Božijeg i prvog episkopa jerusalimskog, Vršac: Eparhijski
upravni odbor Eparhije banatske, 1992; Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apo-
stola Jakova Brata Božijeg (sreda četvrte nedelje velikog posta), Vršac: Eparhijski upravni
odbor Eparhije banatske, 1996; Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova
Brata Božijeg (Veliki ponedeljak), Vršac: Eparhijski upravni odbor Eparhije banatske,
1996; Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (Veliki utorak),
Vršac: Eparhijski upravni odbor Eparhije banatske, 1996; Liturgija Pređeosvećenih
darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (Velika sreda), Vršac: Eparhijski uprav-
ni odbor Eparhije banatske, 1996; Božanska liturgija svetoga apostola Marka, Vršac:
Eparhijski upravni odbor Eparhije banatske, 1998; Liturgija Apostolskih ustanova,
preveo i priredio episkop žički Hrisostom (Stolić); Kraljevo, EUO Eparhije žičke,
2004; Činovnik arhijerejskog sveštenosluženja, priredio episkop žički Hrisostom (Stolić);
Kraljevo, EUO Eparhije žičke, 2006 i 2010; Činovnik arhijerejskog sveštenosluženja za
prezvitersku i đakonsku upotrebu, priredio episkop žički Hrisostom (Stolić); Kraljevo,
EUO Eparhije žičke, 2009. 4. OSTALI TEKSTOVI: Pravoslavni svetačnik: mese-
coslov svetih 1, Septembar-jun, Kragujevac 1988; Pravoslavni svetačnik 2, Jul-avgust,
Kragujevac 1989; Služba svetom ocu Savi Trećem = Служба свęтаго отца нашего
Саввы Третїаго = Office for saint Sava the Third, prev. M. Matejić, Columbus:
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
49
venstveno na polju liturgike, Vladika Hrizostom nije samo anticipirao i
pratio nego je, na svojevrsan način, omogućavao javljanje i procvat liturgij-
skog preporoda koji je karakterisao našu Pomesnu Crkvu tokom pome-
nutog vremenskog perioda. Vreme u kome su se pojavljivale ove knjige
je, bez svake sumnje, vreme buđenja interesovanja za liturgijski život
Crkve i opšte obnove bogoslovlja kod nas. Liturgijski tekstovi i drugo
bogoslužbeno štivo koje je objavljivao Episkop Hrizostom pratili su,
podržavali i jednim delom, omogućavali liturgijski preporod koji smo
doživeli i u kome se i dalje, hvala Bogu, nalazimo. Bogatstvo liturgijskog
života Pravoslavne Crkve koje nam je on približio stvorilo je zdravu
klimu u kojoj su se slobodno mogli formirati i negovati liturgijski ukus
i stil, stvarati bogoslužbeni afiniteti i razvijati jedna bogoslovska širina
i dubina koja karakteriše autentično življenje i razumevanje molitvenog
predanja Crkve. Prirodno je da govor o episkopima revniteljima na
polju liturgijskih prevoda nastavimo posebnom celinom posvećenom
ovom važnom crkvenom delu.
3. Liturgijsko prevodilaštvo
Posebnu oblast našeg interesovanja predstavlja prevodilaštvo, kako ono
koje se tiče bogoslužbenih knjiga, tako i ono koje obuhvata dela drevnih
i savremenih liturgičara, istoričara i tumača hrišćanskog bogosluženja.
3.1 Prevodi bogoslužbenih knjiga
Bogosluženje se danas u SPC vrši dvojezično kako na srpskom govor-
nom tako i na starom slovenskom jeziku,59 doduše i na žalost – ruske
Ohio state University, 1985, Obred polaganja temelja Crkve, Kraljevo 2009. Pored
navedenog treba znati da je Episkop Hrizostom učestvovao u prirećivanju novog
izdanja Zbornika a da sada, po nalogu Svetog Arhijerejskog Sinoda,  priređuje novo,
prošireno i ispravljeno, izdanje Srbljaka. Takođe je preveo i Liturgiju Svetog Grigorija
Bogoslova da bi je približio našoj bogoslovskoj javnosti, ne namenivši je bogosluž-
benoj upotrebi.
59  O problematici bogoslužbenog jezika najviše je pisala Ksenija Končarević. Iz-
borna bibliografija njenih radova obuhvatila bi sledeće naslove: K. Končarević,
»O bogoslužbenom jeziku Srpske Crkve u prošlosti i danas«, Naučni sastanak slavi-
sta u Vukove dane, knj. 25/2 (1996) 57–66; »Дискуссии о богослужебном языке
в Сербской Православной Церкви: исторический обзор и современное
состояние«, Церковь и время 1 (26) (2004) 29–52; »Srpski jezik u liturgijskom
funkcionisanju: stanje i perspektive«, Srpski jezik, god. X, br.1–2 (2005) 377–401;
Jezik i pravoslavna duhovnost. Studije iz lingvistike i teologije jezika, Kragujevac: Kale-
Vladimir Vukašinović
50
redakcije, tzv. crkvenoslovenskom jeziku. Bogosluženje na srpskom
govornom jeziku odobreno je odlukom Svetog arhijerejskog Sabora:
»Ubuduće na srpskom govornom području može se služiti na crkveno-
slovenskom i srpskom govornom jeziku.« (AS br 8/zap 92 od 23. maja
1986.) Ovo zvanično ulaženje govornog jezika u bogoslužbeni život Cr-
kve na izvestan način je potisnulo, pa i ugrozilo, upotrebu starosloven-
skog jezika. Zbog toga je Odlukom Svetog arhijerejskog Sinoda zbog
krize u poznavanju i upotrebi crkvenoslovenskog jezika u savremenom
bogoslužbenom životu rešeno da se u bogoslovijama SPC bogosluženja
u većoj meri vrše na crkvenoslovenskom jeziku (SAS br 196/ zap. 155
od 19. marta 2012. godine).60 Podstaknut ovim Srpski Patrijarh Irinej
blagoslovio je da se u svim hramovima na teritoriji Arhiepiskopije beo-
gradsko-karlovačke jednom mesečno služi Sveta Liturgija na crkveno-
slovenskom jeziku (AEM 777 od 20. jula 2012. godine).
Prevođenje bogoslužbenih knjiga u SPC tokom XX veka bilo je većim
svojim delom spontan proces i plod lične inicijative prosvećenih liturga
i pastira, teološki svesnih značaja ovog postupka. Poznato je, a i ovde se
nić 2006; »Stavovi vernika SPC prema upotrebi srpskog jezika u bogosluženju
(ogled sociolingvističke analize)«, Religija i tolerancija, br. 8 (2007) 7–30; »O jezičkoj
politici Crkve u kontekstu liturgijske obnove (ruska iskustva iz XX i s početka
XXI veka)«, Godišnjak Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Istočnom Sa-
rajevu, god. VI, br. 6 (2007) 81–109; »Odrodzenie liturgiczne w XIX–XX wie-
ku oraz tendencje w polityce jęzikowej poszczegolnych slowiańskich kościolów
prawoslawnych«, [In:] P. Bortkiewicz et al. (red.), Język religijny dawniej i dziś
(w kontekście teologicznym i kulturowym). Materiały z konferencji (22–24 wr-
ześnia 2008 w Gnieźnie), Poznań: Wydawnictwo »Poznanskie Studia Polonistyc-
zne« 2009, 263–270; »Литургическое возрождение и актуальные изменения в
сербской сакральной коммуникативной культуре«, [V sb.]: I. A. Sternin (red.),
Коммуникативные исследования 2009. Теория коммуникации. Коммуникативное
поведение, Voronež: Istoki 2009, 37–49; Sakralna komunikacija: norme, tradicije,
sredstva, Beograd: Pravoslavni bogoslovski fakultet, Institut za teološka istraži-
vanja 2013; »Сербский язык в богослужебном функционировании: обзор
переводов литургических текстов«, [V sb.]: A. A. Hovalkina, V. A. Ursina, E. A.
Ponomarenko, Ю. A. Gerasimenko (red.), Язык как инструмент познания и зеркало
эпохи. Материалы международной научно-практической конференции
»VII Кирилло-Мефодиевские чтения« (Симферополь, 22–23 мая 2014),
Симферополь: Дом писателей им. Домбровского, 2014, 17–21.
60 Zahvaljujem protojereju-stavroforu dr Savi Joviću na ukazanoj pomoći oko priku-
pljanja ovih podataka.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
51
pokazalo, da ne postoji prevođenje koje nema određene teološke pre-
tpostavke, odnosno bogoslovski stav i viziju koji se potom odražavaju i
na rešenja koja se u prevodima donose. Zbog toga se sučeljavanja teo-
loških stavova mogu pratiti i u različitim prevodima istog teksta. Takav
je bio slučaj i sa prevodima Svete Liturgije u tom periodu. Ukoliko upo-
redimo prevode Justina Popovića, episkopa Irineja Ćirića i Emilijana
Čarnića (1914–1995), koji je radio po blagoslovu episkopa Save Vu-
kovića i u okviru njegovih razumevanja bogosluženja, videćemo to na
jedan jasan i očigledan način. Mi ćemo ovde samo na primeru pominjanja
odnosno nepominjanja anđela na Proskomidiji pokazati postojanje takvih
razlika. O ostalim aspektima ovih konfrontacija pisali smo na drugim
mestima.61
Otac Justin Popović je u svom starijem prevodu Svete Liturgije,62 što je
potom ponovljeno u prepisu istog za potrebe manastira Krke,63 prvu
česticu koja se vadi iz prosfore nakon Presvete Bogorodice namenio
Bestelesnim Silama sa napomenom da je: »tako u grčkim služebnicima ...«
Emilijan Čarnić, koji je takođe, prevodio sa grčkih predložaka, to ne
čini, nego ovde ostavlja pomen Proroka, Preteče i Krstitelja Jovana,64 i na
taj način, u stvari, vrši redakturu prevođenog teksta. Irinej Ćirić spaja
obe varijante u jednu celinu – objašnjavajući da je jedna grčkog a druga
slovenskog porekla.65 U svom novijem prevodu, otac Justin ostaje do-
sledan prvobitnom rešenju: U čast i spomen prevelikih činonačalnika Mihaila
i Gavrila i svih nebeskih bestelesnih sila,66 ali sada razvija čitavu bogoslovsku
apologiju svog izbora. On objašnjava ovaj postupak aktuelnom grčk-
om liturgijskom praksom, kao i mnogim starim liturgijskim rukopisima,
61 V. Vukašinović, Confrontation of  Liturgical Theologies in Translations of  Holy Liturgies
into Serbian Language in The 20th Century, Bogoslovni vestnik – Glasilo Teološke
fakultete v Ljubljani 70 (2010), 1, 17–24.
62 Božanstvena Liturgija Svetoga oca našega Jovana Zlatousta, preveo sa grčkog jerođakon
Justin Sp. Popović,  Beograd 1922, 19.
63 Služebnik na srpskom jeziku, preveo dr Justin Popović, prof. Univerziteta, sredio
jeromonah Artemije suplent, Manastir Krka 1967, (mašinopis), PB I 4177, 58.
64 Čin sveštene i božanstvene Liturgije svetog Jovana Zlatousta, preveo s grčkog prof. dr Emi-
lijan Čarnić, Diseldorf 1976, 23.
65 Nedelja Svete Pedesetnice – praznične službe, s grčkog preveo ep. Irinej [Ćirić], Ujvidek
[= Novi Sad] 1942, 281.
66 Božanstvene Liturgije, preveo Arhimandrit dr Justin Popović, duhovnik manastira
Ćelije bivši profesor Univerziteta, Beograd 1978, 14.
Vladimir Vukašinović
52
kako grčkim tako i slovenskim.67 Pored toga navodi odlomak iz Tumače-
nja Svete Liturgije Filoteja Carigradskog, gde, Filotej, govoreći o Proskomi-
diji, direktno pominje anđelske sile koje na Sv. Diskosu okružuju Hrista:
»Njegova Mati je svojom česticom Njemu s desne strane, Anđeli pak
i Svetitelji su mu s leve strane ...«68 Ovde otac Justin pokazuje suptilno
bogoslovsko osećanje za jedinstvo strukturalnih elemenata jednog li-
turgijskog obreda – koji nikada ne sačinjavaju samo liturgijski tekstovi
nego i drugi važni elementi među kojima, svakako, i liturgijski komentari
– mistagogije.69
O čemu se, u stvari, radi? Problem je dvojake prirode. Jedna njegova
dimenzija polazi od želje da se po svaku cenu sačuva aktuelna srpska
liturgijska praksa bez obzira na to šta u korist ili na štetu toga govore
istorijski izvori i bogoslovlje Crkve. Takav pristup je prisutan kod E.
Čarnića. Druga je znatno dublja i pokreće kompleksnija teološka pita-
nja. Ona se mogu svesti na sledeće: da li je Bestelesnim Silama, dakle
anđelima i ostalim nebeskim činovima, potreban liturgijski pomen ili
ne? Drugim rečima, da li oni imaju biće i svetost nezavisno od liturgij-
skog osvećenja ili je primaju, kao i sva druga stvorena bića, samo i jedi-
no kroz nju. Justinov tretman angelskih sila u liturgiji naišao je na svo-
je oponente i istomišljenike. Tako, na primer, Vladika Atanasije Jevtić
smatra pominjanje bestelesnih sila odlikom starije prakse što je kasnije
neznalački izostavljeno.70 Sa druge strane, Patrijarh Pavle (u vreme kada
je još bio Episkop raško-prizrenski) u tekstu: Treba li na Proskomidiji vaditi
čestice za Svete Anđele,71 koji je prvobitno objavljen 1974. godine, dakle
pre štampanja Justinovog prevoda, nastoji da na osnovu: »... dogmat-
skog i liturgijsko-istorijskog stanovišta«72 ospori validnost ove prakse.
Osnovni dogmatski argument koji iznosi u ovom tekstu je da »Spasi-
teljevo iskupiteljsko delo nije bilo za anđele ... Žrtva Hristova bila je za
ljude ... Anđeli se tu ne spominju.«73 I na drugom mestu veli da je smisao
67 Božanstvene Liturgije, 230–231.
68 Božanstvene Liturgije, 19.
69 V. Vukašinović, n. d., 18.
70 A. Jevtić, Hristos Nova Pasha: Božanstvena Liturgija 3 – sveštenosluženje, pričešće. zajednica
bogočovečanskog Tela Hristovog, Beograd – Trebinje 2008, 43.
71  Patrijarh Pavle, Da nam budu jasnija neka pitanja naše vere III, drugo izdanje, Beograd
2007, 46–63.
72  Patrijarh Pavle, n. d., 47.
73  Patrijarh Pavle, n. d., 49.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
53
vađenja čestica na proskomidiji: »... opraštanje greha (stoga nevađenje
posebne čestice za Svete Anđele) i proslavljanje Svetih«.74 Episkop Pavle
je ovde, na izvestan način, osiromašio pojam spasenja svodeći ga isključi-
vo na fenomen iskupljenja. Činjenicom da je Episkop, i potonji Patrijarh
srpski, Pavle učestvovao u Komisiji Svetog arhijerejskog Sinoda koja
je prevela i priredila sinodalna izdanja služebnika na srpskom jeziku, a
imajući u vidu ove njegove iznesene stavove, možemo da objasnimo to
da se u sinodalnim prevodima ne pominju Anđeli75 na ovom mestu.76
3.2 Prevodi liturgičkih dela
Na samom početku treba reći da u prevođenju liturgijskih dela u naj-
većem broju slučajeva nije postojao organizovani i planski pristup ovom
radu. Mnoštvo knjiga i teoloških studija prevedeno je samo zbog toga
što su bili dostupni prevodiocima ili, pak, što ih je znanje jezika usme-
ravalo na jednu grupu autora koji su pisali i objavljivali na njima. Po-
drazumeva se da je autorima koji su bili popularni u nekom vremenu
poklanjana posebna pažnja kao i onima koje su voleli i poštovali prevo-
dioci ili izdavači. Sa žaljenjem moramo konstatovati da svi prevodi nisu
bili ujednačenog kvaliteta niti da su uvek poštovani osnovni  principi
prevodilaštva i izdavaštva. Prevodioci knjiga najviše su preveli ruskih
autora.77 Jezička bliskost nije jedini kriterijum koji je doveo do toga –
tradicionalno oslanjanje na Rusiju kada su verske stvari u pitanju takođe
je u tome imalo svoju značajnu ulogu. Tragovi takvog shvatanja vode
u duboku prošlost. Srpski svetogorski manastir Hilandar u svojoj ru-
kopisnoj riznici sadrži služebnik HIL 334 iz 17. veka u kome se liturgu
nalaže da vrši bogosluženje na određen način sa objašnjenjem da je to:
»... jerusalimski i  svetogorski pravilan poredak, i ruski.«78
Najprevođeniji autor, kako ove tako i svih ostalih jezičkih grupa, bez
svake sumnje je Aleksandar Šmeman. Od 1979. godine kada je u Srbiji
prevedena njegova poznata knjiga Za život sveta – svetotajiska filosofija ži-
vota pa sve do 2012. godine kada je izašla knjiga Veliki post u našem životu
74  Patrijarh Pavle, n. d., 63.
75  Služebnik, Beograd 2007, 77.
76  V. Vukašinović, n. d., 19.
77  Treba znati da svi autori ove grupe nisu prevođeni sa ruskog, niti su ceo svoj život
ili makar njegov deo proveli u Rusiji. Svi su oni, međutim, ili Rusi poreklom ili su
se intelektualno i duhovno formirali u ruskom kulturnom krugu.
78 HIL 334, 5b–6a.
Vladimir Vukašinović
54
prevedeno je ili sabrano u veće celine, izdano i preizdano tridesetak
Šmemanovih dela.79
Šmemanova teologija nije uticala samo na srpsko bogoslovlje. Ona je i
u Grčkoj kao i u drugim pravoslavnim sredinama doprinela obnovi bo-
goslovlja i njegovom preusmeravanju.80 U Srbiji se Šmemanovo bogo-
slovlje, zajedno sa teološkim doprinosom G. Florovskog, J. Majendorfa
i J. Zizjulasa, nadgradilo na liturgijsko delo arhimandrita dr Justina Po-
povića (1894–1979). Dalja razrada Justinove liturgijske teologije, kako
kod njegovih neposrednih učenika tako i kod onih koji su se posredno,
79 Za život sveta – svetotajiska filosofija života, prevod sa engleskog J. Olbina, Pravosla-
vlje, Beograd 1979; Veliki post, prevod sa engleskog J. Olbina, Kalenić, Kragujevac
1983; Veliki post, Sv. Simeon Mirotočivi, Vrnjačka Banja 1990; Sveta tajna krštenja,
prevod sa ruskog R. Lazić, Mitropolija crnogorsko-primorska, Cetinje 1991; Li-
turgija i život, prevod sa engleskog M. Arsenijević, V. Nikčević, Mitropolija crno-
gorsko-primorska i skenderijska, Cetinje 1992; Za život sveta – svetotajiska filosofija
života, prevod sa engleskog J. Olbina, Jasen-Logos, Beograd-Nikšić 1994; Istorijski
put Pravoslavlja, Beograd 1994; Tajne praznika, prevod sa ruskog M. Arsenijević, Sve-
tigora, Cetinje 1996; Crkva, svet, misija – razmišljanja o Pravoslavlju na Zapadu, Cetinje
1997; Veliki post, Bratstvo Sv. Simeona Mirotočivog, Vrnjačka Banja 1999; Crkvena
godina, prevod sa ruskog M. Arsenijević, Svetigora, Cetinje 1999; Svete tajne, prevod
sa engleskog M. Arsenijević, V. Nikčević, Svetigora, Cetinje 1999; Vodom i duhom: o
tajni krštenja, prevod sa ruskog S. Prodić, Srpski Sion, časopis Pravoslavne eparhi-
je sremske (posebna izdanja), Sremski Karlovci 1995. (drugo izdanje 1996., treće
1997.); Za život sveta: svetotajinska filosofija života, prevod sa engleskog J. Olbina, Plato,
Beograd 1999. (drugo izdanje 2006.); Veliki post, prevod sa engleskog J. Olbina,
Kalenić, Kragujevac 2002; Vodom i duhom: o svetoj tajni krštenja, prevod sa ruskog S.
Prodić, Šibenik 2002; Krštenje – početak života u Crkvi, sa crkvenoslovenskog i ruskog
preveli arhim. J. Popović, R. Lazić, M. Arsenijević, Svetigora, Cetinje 2002; Evhari-
stija – tajinstvo Carstva, Manastir Hilandar, Sveta Gora Atonska 2002. (drugo izdanje
2009.); Za život sveta, Beograd, Sveta srpska Carska Lavra manastir Hilandar 2004.
(drugo izdanje 2009.); Naš život u Hristu, Hristov život u nama, izabrane besede, eseji,
studije i odlomci iz Dnevnika 1973–1983, preveo i priredio M. Arsenijević, Pravo-
slavna misionarska škola pri hramu Aleksandra Nevskog, Beograd 2007; Dnevnik,
Trebinje 2007; Smrt smrti, Beograd 2007; Uvod u liturgičko bogoslovlje, Šibenik 2005;
Veliki post, Trebinje: manastir Tvrdoš, Vrnjačka Banja: Bratstvo Sv. Simeona Miro-
točivog 2007; Vodom i duhom: o tajinstvu kršenja, Beograd, Sveta srpska Carska Lavra
manastir Hilandar 2008; Izabrana liturgička dela: Uvod u liturgičko bogoslovlje, Vo-
dom i duhom, Šibenik 2008; Evharistijsko bogoslovlje, Otačnik, Beograd 2011; Veliki
post u našem životu, Beograd 2012.
80 S. Alexopoulos, Did the Work of  Fr. Alexander Schmemann Influence Modern Greek
Theological Thought? A Preliminary Assessment, St. Vladimir’s Theological Quarterly
53 (2009), 273.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
55
preko njegovih dela nadahnjivali Justinovom mišlju i učenjem, u većoj
ili manjoj meri uključivala je i određene elemente Šmemanovog bogo-
slovlja. Nije na odmet reći i to da je Justinovo bogoslovlje u reči i delu
njegovih duhovnih sinova, potonjih episkopa Crkve, samom prirodom
njihove službe dovedeno u jedan širi kontekst, prošireno i razrađeno.
Zbog svega toga razvoj liturgijske teologije u Srbiji nemoguće je razu-
meti bez izučavanja života i bogoslovlja Justina Popovića, koga je Crkva
pribrojala Diptisima Svetih 2. maja 2010. godine. Justinovo liturgijsko
bogoslovlje proisteklo je iz njegove ličnosti, svega onoga što ju je karak-
terisalo i činilo jedinstvenom, ne samo u odnosu na prethodnike, nego
i na one sa kojima je delio epohu u kojoj je živeo. Šta se u Justonovom
delu, odnosno njegovoj ličnosti, na prvom mestu može videti? Harmo-
ničan spoj lične pobožnosti, autentičnog asketskog etosa koji je poka-
zao da je svako vreme vreme svetosti za one koji je traže i koji joj hrle, i
podvižničke posvećenosti bogoslovskom obrazovanju i intelektualnom
uzrastanju, koje takođe obznanjuje da je učenje teologije celoživotan proces
kome treba posvetiti svoje biće. Sukobljavanja akademskog i aksetskog
bogoslovlja, koja duboko potresaju neke druge pravoslavne sredine, i
kojih, doduše, ni SPC nije u potpunosti lišena, u Justinu imaju stalni
uzor harmoničnog izmirenja i preklapanja. Jedan od tumača Justino-
ve teologije tačno je rekao da srpska sredina može da se: »... pohvali
kako uspehom takvog pomirenja tako i predanjskim svedočenjem ha-
rizmatične istovetnosti reči Božije projavljene u spisima asketskih i aka-
demskih bogoslova (...) u takvom svedočenju posebno mesto pripada
našem Bogoslovskom fakultetu i to prvenstveno zaslugom njegovog
bivšeg profesora arhimandrita Justina Popovića.«81Justinov doprinos li-
turgijskom životu i liturgičkoj nauci je u svakom slučaju specifičan. On
je celim svojim bićem i svim svojim delom postao svojevrsni obrazac,
model, bogoslovskog mišljenja i doživljavanja ovih fenomena. Iako nije
napisao ni jedan klasičan liturgički rad, teme i uvidi iz ove oblasti razasu-
ti po njegovim drugim delima predstavljaju: » ... najznačajniji doprinos

ne samo liturgici već liturgijskom životu i liturgijskoj svesti u našoj po-
mesnoj Crkvi od vremena Svetog Save pa do danas.«82 Taj se doprinos
81 N. Milošević, Doprinos arhimandrita Justina Popovića unapređenju liturgijske svesti kod
Srba, Srpska teologija u dvadesetom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B.
Šijaković, 3, 2008, 45.
82 N. Milošević, n. d., 48.
Vladimir Vukašinović
56
u prvom redu ogleda u otkrivanju Liturgije kao Svetajne Crkve83 što je
bilo: »... tokom poznog srednjeg veka (...) izloženo iskušenju udaljavanja
od izvornog i predanjskog poimanja svete Evharistije ...«84 kao takve.
No, vratimo se Aleksandru Šmemanu i analizi njegovog doprinosa.
Šmemanovo bogoslovlje, takvo kakvo jeste – otvoreno, lično, hrabro
i proročko ne pokreće samo pobornike i simpatizere, istomišljenike i
nosioce sličnoga duha. Ono, što je sasvim za očekivanje, izaziva snažan
odijum i neprijateljstvo i pokreće lavinu protivničkih komentara. O sna-
zi Šmemanove misli da se suditi i na osnovu oblika kritičkih reagovanja
koje je ona izazvala. Najradikalniji od njih bilo je spaljivanje Šmemano-
vih knjiga 5. maja 1998. godine u ruskom gradu Ekaterinburgu. Iako je
lokalni episkop Nikon to kasnije negirao, samo vezivanje Šmemanovih
knjiga i cenzurne lomače dovoljno govori o gnevu i nemoći određenih
struktura u Crkvi koje je on svojim bogoslovljem dotakao. Pokretanje
pitanja uticaja teologije Aleksandra Šmemana kako na srpsko bogoslo-
vlje, tako i grčko85 značajno je i zbog toga što ukazuje na važnu činjenicu
da harizma teologije nije nužno vezana za određeni geografski prostor,
čak ni za religijsko-kulturnu sredinu (iako se ona u njemu i njoj može
viševekovno projavljivati). Bogoslovlje se trajno ne smešta u bilo kakvu
instituciju ovoga sveta na isti onaj način na koji i Crkva prevazilazi ka-
tegorije obične institucionalnosti. Kao što se Crkva uvek i iznova kon-
stituiše, kroz evharistijska sabranja i na osnovu svog trajnog epikletskog
načina postojanja, tako se i harizma bogoslovlja ovaploćuje u određenoj
sredini kroz nadahnute teologe, oce i pastire Crkve. Šmeman je značajan
zbog toga što je pokazao da se i sa Novog Kontineta na Stari Svet mogu
izliti obnavljajući talasi bogoslovskog mišljenja. To nam, postavivši stva-
ri u širi kontekst, otvara pravu problemsku perspektivu – u kojoj meri
su ovakva uzajamna izgrađivanja i teološka obogaćenja moguća ne samo
među kontinentima nego i među konfesionalno različitim Crkvama.
Jedan od prvih konkretnih koraka koji valja učiniti u tom pravcu podra-
zumeva iskoračenje iz aprioristički negativnih konotiranja teopolitičkih
83 N. Milošević, n. d., 51.
84 N. Milošević, (H)eortološka perspektiva Svete Evharistije, 146.
85 S. Alexopoulos, Did the Work of  Fr. Alexander Schmemann Influence Modern Greek
Theological Thought? A Preliminary Assessment, St. Vladimir’s Theological Quarterly
53 (2009), 273–299.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
57
pojmova Istoka i Zapada. Strah od Zapada86 na jednoj i Istoka na dru-
goj strani, široki dijapazon emotivno negativno obojenih sadržaja koji
ovi termini mogu da nose i često nose, baca tešku senku na svaku vrstu
teološkog dijaloga. Mislimo da je vreme da se otvoreno kaže da će se u
međucrkvenom dijalogu istinski napredovati onda kada same termine
Zapad i Istok počnemo da oslobađamo negativnih sadržaja, kada oni
sami po sebi prestanu da i u našem unutarcrkvenom teološkom diskursu
(a ne samo u međukonfesionalnom) aprirono označavaju nešto samo
po sebi loše i problematično i počnu da se ispunjavaju realnim sadržaji-
ma u zavisnosti od toga šta se, kada i kako procenjuje i vrednuje u njima.
Jedan od najznačajnijih doprinosa Šmemanovog bogoslovlja, koje se
odražava kako na stranicama njegovog dela tako i u životima Crkava
koje su se nadahnjivale njegovim bogoslovljem, je nastojanje da se su-
štinski povežu akademska teologija i pastirski rad.87 To se prvo odvilo
u njemu samom. Profesura mu je dala teološku viziju, pastirska služba
iskustvo koje je tu viziju stavljalo u realne okvire i izbavljalo iskušenja
kabinetskog projektovanja lepih ali neostvarivih teoloških ideja. Pro-
rok evharistijskog preporoda ljudskoga roda i Božije tvorevine bio je
istovremeno bolno svestan svih trivijalnosti i zloupotreba koje crkvena
svakodnevica može da donese i donosi. Ta dimenzija njegovog bogoslo-
vlja, i to valja otvoreno reći, ponajmanje je prihvaćena u svim sredinama
gde se njegove knjige čitaju a misao poštuje.88
Sledeći po redu svakako je ruski teolog koji je stvarao u Francuskoj
Nikolaj Afanasjev, rodonačelnik evharistijske eklisiologije.89 Njima sledi
veći ili manji broj objavljenih dela sledećih autora: Nikolaja Balašova,90
86 S. Alexopoulos, n. d., 294.
87 S. Alexopoulos, n. d., 298.
88 S. Alexopoulos, n. d., 299.
89 Trpeza Gospodnja, prevod sa ruskog K. Končarević, Cetinje 1996. (drugo izdanje:
Vršac 2001, treće: Kraljevo 2009); Služenje mirjana (laika) u Crkvi, sa ruskog K.
Simić, Vršac 2001, (drugo izdanje: Kraljevo 2009); Eklisiologija stupanja u klir, sa
ruskog K. Simić, Vršac 2002, (drugo izdanje: Kraljevo 2009); Stupanje u Crkvu, sa
ruskog K. Končarević, Vršac 2002, (drugo izdanje: Kraljevo 2009); Crkva Duha
Svetoga, sa ruskog K. Končarević, Vršac 2003, (drugo izdanje: Kraljevo 2009); Stu-
dije i članci, sa ruskog K. Simić, Vršac 2003, (drugo izdanje: Kraljevo 2009).
90 Balašov Nikolaj, Na putu ka liturgijskom preporodu, tom Ι, Beseda, Novi Sad 2007;
Balašov Nikolaj, Na putu ka liturgijskom preporodu, tom ΙΙ, Beseda, Novi Sad 2009.
Vladimir Vukašinović
58
Sergija Bulgakova,91 Nikolaja Gogolja,92 Grigorija Deboljskog,93 Alekse-
ja Dmitrijevskog,94 V. N. Iljina,95 Kiprijana Kerna,96 Grigorija Kruga,97
Nikolaja Uspenskog,98 Genadija Nefedova,99 Andreja Posternaka,100 Mi-
haila Skabalanoviča,101 Pavla Florenskog,102 Nikolaja Ozoljina,103 Borisa
Sovea,104 Averkija Tauševa,105 Vladimira Loskog106 i drugih. Prevođen je
i značajan broj autora sa grčkog govornog područja kako predstavni-
ka akademske teologije Georgija Basiudisa,107 Petra Vasilijadisa,108 Hri-
91 Bulgakov Sergije, Jeleosvećenje, Šibenik 2003.
92 Razmatranje božanstvene liturgije, prevod sa ruskog E. Čarnić, Kalenić-Banatski ve-
snik, Kragujevac-Vršac 1981; Tumačenje božanstvene liturgije, prevod sa ruskog A. Ra-
dojković, Logos, Beograd 1995.
93 Dani bogosluženja pravoslavne saborne istočne crkve, prevod sa ruskog M. Mijatov, Zlatna
grana, Sombor 1996.
94 Evhologion Serapiona, episkopa Tmuitskog, Šibenik s.a.
95 Tumačenje bogosluženja strasne sedmice i pashe, prevod sa ruskog S. Prodić, Srpski Sion,
Sremski Karlovci 1997.
96 Izabrana liturgička dela, Šibenik 2009; Epikleza u prvim hrišćanskim liturgijama,
Šibenik 2004; Liturgika sa himnografijom i heortologijom, Šibenik 2003; Sveta liturgija
– praktične napomene i bogoslovsko tumačenje, Šibenik 2003; Molitveni krinovi – zbornik
članaka iz liturgičkog bogoslovlja, prevod sa ruskog G. Sapsaj, Kalenić, Kragujevac
2000.
97 Ikona, prevod sa ruskog R. Mladenović i D. Kerkez, Bratstvo Sv. Simeona Miroto-
čivog, Vrnjačka Banja 2003.
98 Izabrana liturgička dela, Šibenik 2008; Liturgija Pređeosvećenih Darova, istorijsko – liturgič-
ka analiza, Šibenik 2006; Čin svenoćnog bdenija na pravoslavnom istoku i u Ruskoj Crkvi,
Šibenik 2005; Pravoslavna večernja, Šibenik 2004; Anafora: pokušaj istorijsko – litur-
gičke analize, Eparhija banatska, Vršac 2002.
99 Uvod u svete tajne i obrede Pravoslavne Crkve, Šibenik 2006.
100 Službe žena u ranoj hrišćanskoj crkvi: I–VI vek, Šibenik 2009.
101 Tumačenje tipika, Šibenik 2004;  Pedesetnica, Šibenik 2005.
102 So zemlje, prevod sa ruskog M. Avdalović, Logos, Beograd 2004; Ikonostas, Jasen,
Nikšić 1997, 2007.
103 Pravoslavna ikona Pedesetnice, prevod sa francuskog B. Novak, Šibenik 2007.
104 Evharistija u drevnoj Crkvi i savremena praksa, Šibenik 2001.
105 Božanstvena Liturgija, Šibenik 2009; Liturgika, Šibenik 2006.
106 Smisao ikone, Jasen, Nikšić 2008.
107 Snaga bogosluženja: doprinos oca Aleksandra Šmemana liturgičkom bogoslovlju,
prevod sa grčkog M. Jager, Martiria, Karlovac-Beograd 2011.
108 Lex orandi – liturgijsko bogoslovlje i liturgijski preporod, Kalenić, Kragujevac
2006.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
59
zostoma Nasisa,109 Teodora Jangua,110 Jovana Fundulisa,111 Panajotisa
Skalcisa112 tako i reprezenata asketske literature – svetogorskih staraca
Emilijana Vafidisa,113 Vasilija Gondikakisa114 i Grigorija Svetogorca.115
Nešto manji broj autora prevođen je sa drugih jezika i iz drugih zemalja.
Tako su objavljene knjige nekolicine autora iz Amerike, (Kirijaki Kari-
dojanis Ficdžerald,116 Stenli Harakas,117 i dr.) i jednog Rumuna (Dimitrija
Staniloea118). Razlog za ovakav broj rumunskih autora svakako treba tra-
žiti u činjenici da je veoma mali broj Srba školovan u Rumuniji, pa nema
ni jezičke bliskosti niti intelektualnih i duhovnih veza koje bi prevođenje
ohrabrivale kao što je slučaj sa Grčkom i Rusijom.
U periodu kojim se bavimo preveden je i nevelik broj autora drugih
konfesija. U nju spadaju knjige Žana Danielua,119 Huana Μateosa,120
Roberta Tafta121 i Oskara Kulmana122. Valja reći i to da su pored novijih
autora prevođena i klasična svetootačka tumačenja bogosluženja Nikole
109 Sveštenosluženje Svete tajne evharistije: kanonsko učenje i liturgijski poredak, prevod sa
grčkog B. Mrkaja, manastir Roždestva Presvete Bogorodice – Svešteni manastir
Cetinjski, Cetinje 2011.
110 Kanoni i bogosluženje, prevod sa grčkog B. Mrkaja, Manastir Roždestva Presvete Bo-
gorodice – Svešteni manastir Cetinjski, Cetinje 2011.
111 Liturgika 1, uvod u sveto bogosluženje, prevod sa grčkog K. Simić, Kraljevo 2004; Li-
turgičke nedoumice, prevod sa grčkog G. Gajić, M. Rašović, Kraljevo 2005. (drugo
izdanje 2007.); Dvadesetčetvoročasovno slavoslovlje, Svetigora, Cetinje 2009.
112 Tradicija zajedničke i lične molitve: sa posebnim osvrtom na Tikarasov Časoslov, pre-
vod sa grčkog D. Tadić Papanikolau, Kalenić, Kragujevac 2014.
113 Bogosluženje: iščekivanje i viđenje Boga, prevod sa grčkog G. Gajić, M. Rašović, manastir
Žiča, Kraljevo 2007.
114 Sveta liturgija otkrivenje nove tvari, Beseda, Novi Sad 1998.
115 Tumačenje Božanstvene Liturgije – Duhovni vodič kroz Svetu Liturgiju, Beograd 2010.
116 Đakonise u Pravoslavnoj Crkvi, prevod sa engleskog V. Milićević, Kalenić, Kragujevac
2009.
117 Živeti Svetom Liturgijom: praktični vodič za učestvovanje u Božanstvenoj Liturgiji,
prevod sa engleskog B. Milosavljević, Svetigora, Cetinje 2000.
118 Duhovnost i zajednica u pravoslavnoj liturgiji, prevod sa rumunskog ep. Mitrofan Kodić,
Eastern-American Diocese-Eparhija sremska, Edgeworth-Sremski Karlovci 1992.
119 Sveto Pismo i liturgija, prevod sa francuskog T. Žujović, Kraljevo 2009.
120 Liturgija reči u vizantijskom bogosluženju: istorija Liturgije Svetog Jovana Zlatoustog, prevod
sa francuskog N. Bilić, Vidoslov, Beograd, Pariz, Metohija, Trebinje 2013.
121 Vizantijski obred – kratka istorija, Pravoslavlje 32 (1998), 1–46; poseban otisak: Te-
ološki pogledi 30 (1998), 1–4.
122 Ranohrišćansko bogosluženje, Otačnik, Beograd 2010.
Vladimir Vukašinović
60
Kavasile,123 Simeona Solunskog,124 Maksima Ispovednika,125 Germana
Carigradskog i  Nikolaja Andidskog.126 Objavljen je i veliki broj zbor-
nika liturgičke sadržine. Njihov sastav i sadržaj mnogo puta je zavisio
od stava koji su priređivači zauzimali u liturgijskim polemikama koje su
vođene u vreme kada su knjige objavljivane.127 Oni su, stoga, imali svo-
jevrsnu polemički svrhu.
Liturgičke studije, kao i tekstovi koji se iz ugla drugih disciplina doti-
ču liturgičke problematike, prevode se i objavljuju i u srpskoj crkvenoj
periodici. Daleko bi nas odvelo da, sada i ovde, analiziramo celokupnu
periodičnu produkciju SPC, kako naučnu tako i popularno-pastirsku ali
nam i letimičan uvid u neke od najvažnijih časopisa može sa određenom
dozom jasnoće pokazati osnovne tokove i smernice ovog prevodila-
štva. Na stranicama ovih časopisa prevođeni su pravoslavni autori poput
123 Kavasila Nikolaj, Tumačenje božanstvene liturgije, prevod sa ruskog Z. Bogdanov, Vr-
šac 1997; Kavasila Nikola, O životu u Hristu, Beseda, Novi Sad 2002; Kavasila Ni-
kola, Tumačenje svete liturgije, Beseda, Novi Sad 2002.
124 Simeon Solunski, Knjiga o hramu, prevod sa crkvenoslovenskog S. Prodić, Sremski
Karlovci 1996; Simeon Solunski, O svetoj liturgiji – knjiga o hramu, Šibenik 2003.
125 Maksim Ispovednik, Mistagogija, Šibenik 2006.
126 Tumačenja Svete liturgije, istorija Crkve i mističko sozercanje, sveti German Carigrad-
ski, Nikolaj Andidski, Izdavački fond Srpske Pravoslavne Crkve Arhiepiskopije
beogradsko-karlovačke, Beograd 2008.
127 Taušev Averkije, Grigorije Svetogorac, Blagosloveno Carstvo Oca i Sina i Svetoga Duha:
tumačenje svete liturgije i svih bogosluženja Pravoslavne Crkve, Beograd 2007;
Krštenje – sveta tajna ulaska u Crkvu, Beograd 2008; Pomazanski Mihail, Mileant
Aleksandar, Nikolaj makariopolski episkop, Ja sam Put, Istina i Život: knjiga o životu
i učenju Crkve: dogmatika, tumačenje Svetog Pisma Starog i Novog Zaveta i tuma-
čenje Liturgije, Beograd 2006; Večno podne, ogledi o Svetoj liturgiji i tajni spasenja:
zbornik tekstova od svetih otaca do savremenih bogoslova, Beograd 2007; Tumače-
nje pravoslavnog bogosluženja, Pančevo-Novi Sad 2001; Iz riznice bogoslovlja, zbornik ra-
dova, Trebinje-Nikšić 2003; Liturgijsko bogoslovlje: savremeni ogledi, Beograd 2013;
O Liturgiji, zbornik tekstova, Beograd 1997; O Liturgiji, izbor tekstova, Beograd
2003; Osnove pravoslavnog bogosluženja, sa dodatkom, Božanstvena liturgija: tumače-
nje svetog Jovana Kronštatskog, Beograd 2005.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
61
Jovana Zagrajana,128 Jovana Zizijulasa,129 Dimitrija Staniloea,130 Pavla
Florenskog,131 Georgija Florovskog,132 Aleksandra Golicina,133 Panajo-
tisa Trembelasa,134 Pola Majendorfa,135 Nikolaja Uspenskog,136 Džona
Majendorfa137 i mnogih drugih. Prevođeni su i klasični, stariji, tekstovi
zapadne liturgiologije među kojima rimokatolički autori Robert Taft,138
Huan Mateos,139 Luj Buje,140 Žan Danielu141 kao i luteranski biblisti koji
su se bavili bogosluženjima u novozavetnom periodu Oskar Kulman142
i Joakim Jeremias.143
128 Jovan Zagrajan, Značaj i mesto evharistijske eklisiologije u teologiji Rumunske Pravoslavne
Crkve (referat održan na Evharistijskom simpozijumu u Regensburgu 1981.), Teo-
loški pogledi 24, (1992), 1–4, 92–105.
129 Jovan Zizijulas, Evharistijski pogled na svet, Teološki pogledi 5, (1973), 2, 119–124;
Jovan Ziziulas, Evharistija: neki biblijski aspekti, Bogoslovlje 64 (2005), 1–2, 5–39;
Jovan Zizjulas, Eklisiološke pretpostavke svete evharistije, Beseda 4, (1994), 1–4, 61–73.
130 Dimitrije Staniloae, Časni krst kao sredstvo osvećenja i blagoslova i znak poklonjenja, Teo-
loški pogledi  19, (1987), 1–2, 1–9.
131 Pavle Florenski, Ikonostas, Teološki pogledi 11, (1979), 1–3, 79–155; Pavle Floren-
ski, Kult, religija i kultura, Bogoslovlje (2000), 1 i 2, 42–55.
132 Georgije Florovski, Elementi Liturgije, Teološki pogledi 20, (1988), 3–4, 157–166.
133 Aleksandar Golicin, Liturgija i misticizam: iskustvo Boga u istočnom pravoslavnom hrišćan-
stvu, Teološki pogledi 40, (2008), 2–3, 81–126.
134 Panagiotis Trembelas, Postanak i istorijski razvitak čina velikog osvećenja vode, Bogoslo-
vlje 29, (1970), 1 i 2, 67–78.
135 Pol Majendorf, Sveta Tajna jeleosvećenja: neke pastirske pretpostavke, Bogoslovlje, 64
(2005), 1–2, 89–100.
136 Nikolaj Dmitrijevič Uspenskij, Iz istorije plaštanice u Ruskoj Crkvi, Bogoslovlje 41,
(1982), 1 i 2, 53–62.
137 Džon Majendorf, Liturgija: Otkrivanje vizantijskog uma, Beseda 2, (1992), 3–4, 133–
143.
138 Robert Taft, Vizantijski obred – istorijski pregled, Teološki pogledi 30, (1998), 1–4,
1–48; Robert Taft, Liturgija velike Crkve: početna sinteza strukture i tumačenja u sumraku
ikonoborstva, Teološki pogledi 40, (2008), 1, 95–132; Robert Taft, Primanje Pričešća –
jedan zaboravljen simbol?, Iskon (2001), 6, 60–65.
139 Huan Mateos, Razvoj vizantijske liturgije 1, Iskon  (1999), 5, 68–73; Huan Mateos,
Razvoj vizantijske liturgije 2, Iskon (2001), 6, 70–77.
140 Luj Buje, Liturgija i arhitektura, Teološki pogledi 41, (2009), 1–3, 47–89.
141 Žan Danijelu, Služba sveštenstva u svetootačkoj literaturi, Teološki pogledi 43, (2011), 1,
117–124.
142 Oskar Kulman, Osnovne odlike ranohrišćanskog bogosluženja, Logos 14, (2004–2005),
27–48; Oskar Kulman, Evanđelje po svetom apostolu Jovanu i ranohrišćansko bogosluženje,
Logos 15, (2006), 37–51.
143 Joakim Jeremijas, Ovo je tijelo moje..., Logos 12, (2003), 51-68.
Vladimir Vukašinović
62
Prevođenje strane literature, pored školovanja u inostranstvu, predsta-
vljao je značajan kanal prodora drugih teoloških ideja u jednu sredinu.
Detaljna i pažljiva analiza ovih prevoda, odnosno, teologije koju su oni
prenosili i unosili u srpsku sredinu pokazala bi kakvi su uticaji na osno-
vu nje omogućeni ali i kakvi su u stvarnosti, kako u teološkoj misli tako
i u liturgijskoj praksi, zahvaljujući njima, ostvareni. To, svakako, pre-
vazilazi okvire ovog saopštenja ali nam barem otvara takve zanimljive
istraživačke horizonte.
4. Liturgijske polemike
Želja da se u jednoj sredini sprovede liturgijska obnova i ostvari prepo-
rod bogoslužbenog života uvek za posledicu ima i bogoslovska sučelja-
vanja onih koji zagovaraju obnovu i smatraju da je ona nužna i potrebna
i drugih koji joj se, iz različitih razloga, protive. Njihova sukobljavanja i
diskusije, polemike i rasprave obeležavaju vremena liturgijskih previra-
nja. Postoje različiti oblici ovih polemika i načina učestvovanja u njima.
O nekima smo već pisali u ovom radu – načinu prevođenja bogosluž-
benih knjiga i sastavljanju zbornika liturgiološke sadržine. O drugima
ćemo sada progovoriti nekoliko reči. U SPC su takve polemike vođene,
sa dužim ili kraćim prekidima, tokom celog vremenskog perioda koji
ovde predstavljamo. Opširan opis i analizu svih ovih događanja u okviri-
ma koje imamo nije moguće dati. Ilustracije radi skrenućemo pažnju na
dva takva fenomena. U prvom slučaju pokazaćemo kako pokrenute po-
lemike mogu da traju skoro čitavo stoleće a u drugom kako one mogu
da pruže značajne teološke plodove koji potom koriste životu Crkve na
razne načine.
Neke od polemika koje su vođene između dva Svetska rata svoje odjeke
doživljavale su mnogo decenija nakon toga. Takav je slučaj sa teologi-
jom Patronija Trbojevića, pogotovo njegovim najradikalnijim zahtevom
da se iznova promisli način pričešćivanja vernih – jednom zajedničkom
kašikicom.144 Ovaj predlog oca Petronija kritikovali su i napali njegovi
savremenici Đoko Slijepčević145 i Branko Rapajić, zamerajući mu, su-
144 Petronije Trbojević, O reformamacrkvenim I, Sremska Mitrovica 1931, 49.
145 Đoko Slijepčević, Arhim. dr Petronije Trbojević: O reformama crkvenim I, Sr. Mitrovica,
1931, Svetosavlje 1,1, 1932; Đoko Slijepčević, Odgovor g. arh. dr Petroniju Trbojeviću,
Svetosavlje 3,1, 1932.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
63
štinski gledano, na nedovoljnoj pobožnosti, sekularizovanom pristu-
pu problemu i sledovanju zapadnim ritualnim uticajima.146 Ovaj Trbo-
jevićev predlog kasnije je kritikovao i Patrijarh srpski Pavle.147 Bilo je
dovoljno da u nekoliko naših radova o istorijatu liturgijskog pokreta u
Srbiji samo pomenemo Trbojevićevo ime i pružimo par uvida u njegovo
delo148 pa da se, kako na samog oca Petronija tako i na onoga ko je pisao
o njemu, obruše salve, doduše neutemeljene i površne, kritike. Suština
ovakvih napada sastojala se u zameni teza i podmetanjima nepostojećih
stavova. Tako je u programski intoniranom tekstu Svetu Liturgiju očuvati
i služiti neizmjenjenu149 pomenuto da potpisnik ovih redova: »... hvali ne-
srećnog šišatovačkog arhimandrita Petronija Trbojevića, koji je prije rata
predlagao crkvene reforme (recimo, da se svi pričešćuju iz odvojenih
kašičica) i koga su oštro kritikovali svi ljubitelji otačkog predanja.«150 Koliko su
ove optužbe tačne a njihovi, nepotpisani, autori u pravu pokazali smo u
radu Još jedan osvrt na teologiju Petronija Trbojevića.151
Jedna od najdužih i najozbiljnijih liturgijskih polemika zahvatila je Srp-
sku Pravoslavnu Crkvu krajem prošlog veka a njene posledice se i dan
danas osećaju. U ovu debatu posvećenu obnovi crkvenog bogosluž-
benog života koja se odvija u našoj Pomesnoj Crkvi veoma brzo se
uključio i Episkop Atanasije Jevtić (1938) bivši profesor Bogoslovskog
fakulteta, reprezentativni bogoslovski predstavnik evharistijske eklisi-
ologije.152 Njegovo uključivanje bilo je organski izraz višedecenijskog
sveštenoslužiteljskog i bogoslovskog dela i interesovanja ovog Episkopa
146 Branko R(apajić), O reformama crkvenim, Arhimandrit dr Petronije Trbojević, nastojatelj M.
Šišatovca, II knjiga, Svetosavlje 5,1, 1932, 242–244.
147 Patrijarh Pavle, Da li treba brisati kašičicu posle pričešća svakog vernika?, Da nam
budu jasnija neka pitanja naše vere III, Beograd 1998, 272–276.
148 V. Vukašinović, Preteča liturgijske obnove: dr Petronije Trbojević, arhimandrit šišatovački,
Bogoslovlje 1 (2002); Liturgijsko bogoslovlje Petronija Trbojevića, Srpska teologija u dva-
desetom veku – istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 3, 2008, 41–47.
149 Objavljen u: Svetosavlje danas: izazovi i odgovori, priredio Vladimir Dimitrijević, Epar-
hija banatska – Lio, 2008, 196–210.
150 Svetu Liturgiju očuvati i služiti neizmjenjenu, 201.
151 V. Vukašinović, Još jedan osvrt na teologiju Petronija Trbojevića, Srpska teologija u dvade-
setom veku – istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 10, 2011, 262–269.
152 S. Ubiparipović, Liturgijsko-bogoslovska sinteza, Srpska teologija u dvadesetom veku:
Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 7, 2010, 72.
Vladimir Vukašinović
64
i teologa.153 Episkop Atanasije u ovoj raspravi, pa i polemici nije samo
govorio. On je u njoj, prvenstveno, mnogo pisao i prevodio, ostavljajući
trajne i dragocene smernice i putokaze pravilnog razumevanja liturgij-
ske problematike i blagoslovenog i istinski pobožnog sveštenosluženja
Svete Liturgije. Njegov centralni doprinos predstavlja sabiranje, pisa-
nje i objavljivanje tetralogije – Hristos nova Pasha – Božanstvena Liturgi-
ja, sveštenosluženje, pričešće, zajednica bogočovečanskog Tela Hristovog.154
Značaj ovih knjiga Episkopa Atanasija za srpsku liturgičku nauku je
velik. Približavanje najznačajnijih drevnih liturgijskih poredaka kao i kla-
sičnih svetootačkih komentara i tajnovođstvenih objašnjenja savreme-
nim čitaocima – na prvom mestu onima koji će se baviti ili se već bave
svetom teologijom – predstavlja zalog nade da će oni svoje bogoslovlje
ali i svoju liturgijsku praksu graditi na pouzdanim temeljima crkvenog
predanjskog iskustva. O čemu govore ove Atanasijeve knjige? Pre svega
da poznavanje istorijskog razvoja bogosluženja može da bude od velike
koristi u razumevanju današnjih formi i oblika koje ono ima. Zatim da
sva pitanja liturgijskog stila, odnosno načina vršenja bogosluženja, evha-
ristijskog sveštenosluženja, neposredno zavise od naše liturgijske vizije,
odnosno, njene teološke osnove. Vrsta eklisiologije koju imamo i sveto-
tajinsko bogoslovlje koje proističe iz nje direktno utiču na odluke koje
donosimo.
Liturgijska teologija Episkopa Atanasija, može se sabrati u nekoliko
osnovnih principa. Ona, na prvom mestu, izvire iz Predanja Crkve, in-
tegralno razumevanog i lično doživljenog. Samim tim, ovo bogoslovlje
odbija da apsolutizuje bilo koju etapu u razvoju liturgijskog života i da
samo nazove i nametne kao predanjsku odnosno ispravnu. Iz njegovog
bogoslovlja vidi se dinamička priroda hrišćanskog bogosluženja. Nju
takođe karakteriše i duboka pastirska briga za slovesno stado Hristovo i
njegovo hranjenje i napajanje na neuvenivim poljima i izvorima mističke
Trpeze Gospodnje. Ovaj pristup je od velike važnosti kada je problem
liturgijske obnove u pitanju. To se danas, za razliku od Episkopa Atana-
153 Više o tome videti u: V. Vukašinović, Doprinos episkopa Atanasija Jevtića savremenoj
liturgijskoj polemici u SPC, Edinost in dialog = Unity and Dialogue – Journal for
Ecumenical Theology and Interreligious Dialogue 1=68, (2013), 1/2, 173–184.
154 A. Jevtić, Hristos nova Pasha – Božanstvena Liturgija, sveštenosluženje, pričešće, zajednica
bogočovečanskog Tela Hristovog, tom 1,  Beograd-Trebinje 2007; Tom 2, Beograd-Tre-
binje 2007; Tom 3, Beograd-Trebinje 2008; Tom 4, Beograd-Trebinje 2009.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
65
sija, kod nekih teologa i pastira u potpunosti zanemaruje. Rešenje nekog
liturgijskog problema uvek mora da ima u vidu i pastirsku dimenziju te
problematike. Nijedno bogoslovlje koje želi da bude bogoslovlje Crkve,
a pogotovo liturgijsko, ne postoji samo za sebe, niti ono sme da pred-
stavlja puku vežbu u domišljatosti, koja ignoriše njen konkretni život i
potrebe.
Liturgijska polemika koja je našu Crkvu zahvatila tokom više pretho-
dnih godina, kada je sada, sa ove iako kratke istorijske distance pogle-
damo, imala je jedan osnovni, temeljni nedostatak. Pojedini učesnici u
toj raspravi bili su skoro sasvim (a neki, na žalost, sasvim) neupućeni u
stvarno stanje stvari o kojima su govorili i pisali. Njihovi zaključci su
proizlazili iz onoga što su pročitali iz sekundarne, a zastarele, literature,
ili onoga na šta su sami tokom svog liturgijskog formiranja navikli. To
nije loše po sebi. Loše je, međutim, kada ovakav pristup pokaže preten-
zije na donošenje konačnih zaključaka i rešenja, ignorišući istorijska fak-
ta i teološke dimenzije problema. Da bi istina mogla da dođe do izražaja
na svetlo danas treba, na prvom mestu, izneti izvore istine, načine na koje
se ona pokazivala, manifestovala, u prošlosti. Upravo to objavljivanje
izvora i puštanje da oni progovore jezikom nepobitnih činjenica155 veliki
je doprinos Episkopa Atanasija ovoj polemici, tačnije obnovi, i razvoju
liturgijskog bogoslovlja, ali i crkvenog života, buđenju i uzrastu evha-
ristijske samosvesti crkvenih generacija koje dolaze. Savremena litur-
gijska teologija SPC se, sledeći druge dimenzije Atanasijevog pristupa,
na ovome ne zaustavlja. Govor izvora i njihovo svedočenje, nepobitno
i dragoceno, ne predstavlja jedini glas od autoriteta u horu crkvenog
bogoslovlja. O tome ćemo više reći u daljem izlaganju.
5. Liturgika u kurikulumu Bogoslovskog fakulteta
Danas se u okviru liturgičkih nastavnih i naučnih aktivnosti na PBF
izučavaju sledeće oblasti i discipline: u okviru osnovnih studija: Uvod
i izvori hrišćanskog bogosluženja (predaje S. Ubiparipović), Savremeno bogo-
službeno predanje (predaje V. Vukašinović) i Istorija i teologija hrišćanskog bo-
gosluženja (predaje N. Milošević.);  na master studijama: Istorija srpskog
bogosluženja, i Liturgijsko bogoslovlje (predaje V. Vukašinović), Liturgija kao
155 Primer za to je i objavljivanje A. Jevtić, Stari Srpski Služabnik – Liturgija Sv. Jovana
Zlatousta, (14–15. vek), Vrnjačka Banja-Trebinje 2012.
Vladimir Vukašinović
66
Svetajna Crkve (predaje N. Milošević.), i Svetotajinsko bogoslovlje (Prdaje N.
Milošević) a na doktorskim studijama: Srpsko liturgijsko predanje i Savre-
meno liturgijsko bogoslovlje (predaje V. Vukašinović), i Teleturgika – obredoslo-
vlje (predaje N. Milošević).
Liturgika se na Bogoslovskom fakultetu izučava u okviru Grupe za prak-
tičnu teologiju. To je, s jedne strane, očekivano i ima svoje razloge. Jedan
deo prosvetnih rezulatata koji bivaju ostvareni izučavanjem ove discipli-
ne ima aplikativnu odnosno primenjenu dimenziju. Problem leži u tome
što se ponekad oni svode samo na nju, a liturgika biva lišena drugih,
nazovimo ih ovde uslovno, teorijsko-teoloških aspekata. To je sasvim
precizno dijagnostikovano sledećim zapažanjem: »Položaj praktične te-
ologije u koprusu bogoslovskih oblasti je, istorijski posmatrano, uvek
zavisio od ispravnog poimanja eklisiologije. Ukoliko se položaj prak-
tične teologije izgrađivao nezavisno od eklisiološko evharistijskog ute-
meljenja utoliko je praktična teologija razvijana u kontekstu istorijsko-
arheološkog nasleđa i rubricističkog naučnog definisanja.«156 Jedna od
osnovnih promena do koje je došlo u savremenom istraživanju liturgike
na Bogoslovskom fakultetu ogleda se upravo u tom proširenju shvata-
nja mesta i uloge liturgike odnosno liturgijskog bogoslovlja u sveopštem
korpusu teološkog mišljenja. Ovu promenu dobro ilustruju sledeće či-
njenice. Interesovanje za bogoslužbeni život Crkve i naučno istraživanje
ovog fenomena svoj najviši izraz ima, barem kada je akademska zaje-
dnica u pitanju, u istraživanju u okvirima doktorskih studija i pisanju
doktorskih disertacija. Ukoliko pogledamo kako stvari stoje na ovom
polju, u periodu kojim se bavimo, doći ćemo do zanimljivih rezultata.
Od 1936. godine, kada je odbranjen prvi doktorat na Bogoslovskom
fakultetu, pa sve do ove, 2014. godine, na njemu je odbranjeno ukupno
četrdeset i osam doktorata. Od toga je svega šest branjeno iz liturgike,157
što čini nekih 12,5 % od ukupnog broja doktora nauka.
156 S. Ubiparipović, Protođakon Pribislav Simić – profesor liturgike sa hrišćanskom arheologijom
i crkvenom umetnošću na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu, Srpska teologija u dvade-
setom veku: Istraživački problemi i rezultati, prir. B. Šijaković, 1, 2007, 38.
157 Sava Vuković odbranio je 1961. godine disertaciju pod nazivom Tipik arhiepiskopa
Nikodima, Nedeljko Grgurević 1965. godine Evharistija kao žrtva, Pribislav Simić
1972. godine Romanov tipik, Vladimir Vukašinović 2008. godine Biblisko i svetotajin-
sko bogoslovlje u Karlovačkoj mitropoliji 18. veka, Tihon Rakićević 2014. godine Olatrska
pregrada – ikonostas od 4. do sredine 17. veka i Srboljub Ubiparipović 2014. godine tezu
Hleb i vino kao evharistijska žrtva.
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
67
Danas je situacija u potpunosti drugačija. U okviru Katedre za liturgiku
na Bogoslovskom fakultetu petnaest kandidata piše svoje doktorske di-
sertacije. Među njima se nalazi i jedan pripadnik franjevačkog reda koji
je prvi rimokatolički doktorski kandidat u istoriji našeg Fakulteta. Ovo
je svakako rezultat i novog mesta koje liturgijski život zauzima u bogo-
slovskoj samosvesti teologa mlađe generacije ali je i plod razvijenijeg i
promišljenijeg pristupa predavanju i izučavanju ove teološke oblasti na
Bogoslovskom fakultetu. Pogledajmo kako je do toga došlo. Od po-
sebnog značaja za razumevanje novog koncepta predavanja liturgike na
Bogoslovskom fakultetu je uvođenje tzv. liturgijskog četvrtka – seminara u
kome se od 2001. godine odvijaju vežbe iz liturgike i srodnih disciplina
na takav način da se u jutarnjim i prepodnevnim časovim vrše različita
bogosluženja koja se izučavaju u okviru liturgičke prakse, istorije i teolo-
gije. Postojanje ovog seminara je važno zato što i profesorima i studen-
tima pruža mogućnost da, na prvom mestu, savremene forme i izraze
liturgijskog života Crkve istovremeno izučavaju u učionicama i doživlja-
vaju u hramu, što rađa harmoničan pristup bogosluženju i formiranju
zdravog i crkvenog načina njegovog razumevanja. Stvari se, međutim,
ne zaustavljaju na tome. Ovim danima se takođe služe i druga i drugači-
ja bogosluženja, kako drevne službe i različite istorijske forme u razvoju
bogosluženja, tako i bogoslužbeni izrazi drugih liturgijskih familija, kroz
dijahronijski i sinhronijski pristup liturgijskoj problematici, što sve pru-
ža studentima mogućnost da prevaziđu kategoriju spoljašnjih istraživača
ovih fenomena koji znaju što-šta o njihovoj istoriji i razvoju ali skoro
ništa o njihovom unutrašnjem sadržaju, iskustvu i životu koji oni nose i
prenose.158 Seminar se ne obavlja samo u fakultetskom hramu. Studen-
ti takođe povremeno dolaze na rimokatolička i jevrejska bogosluženja.
Zahvaljujući ovakvom pristupu, u kome se polazi od obredoslovnih
i istorijskih dimenzija liturgike, koje se potom uključuju u šire okvire
liturgijskog bogoslovlja proisteklog iz plodonosnih zaključaka evhari-
158 U okviru ovog seminara služene su i služe se: antiohijska forma Liturgije svetog
Jovana Zlatoustog, Liturgija Apostolskih ustanova, Markova Liturgija, Jakovljeva
Liturgija, Jakovljeva Pređeosvećena Liturgija, rekonstruisana bogosluženja dnev-
noga kruga tzv. azmatskog (pevanog) tipika (Večernje, Jutrenje, Panihida i Tritekti),
monaško Svenoćno bdenije sa Činom za Bogorodicu povodom praznika Vave-
denja Presvete Bogorodice kao i monaška Svenoćna bdenja drugim povodima,
Agapa na osnovu opisa Ipolita Rimskog iz Apostolskog predanja, posledovanje
Parastosa i Malog osvećenja vode i drugi slične forme i vrste bogsoluženja.
Vladimir Vukašinović
68
stijske eklisiologije koja je u velikoj meri obeležila bogoslovlje našeg
vremena na kraju se dolazi do jednog kompleksnijeg shvatanja naučnog od
onog koje, na ovaj ili onaj način, figurira u nekim drugim savremenim
liturgičkim istraživanjima i predavanjima.
Pomenuta vizija ne pristaje na redukcionizam izvora, odnosno uverenje
po kome je za razvijanje liturgijske teologije i prakse dovoljno ovlada-
vanje izvorima kao potpunim i definitivnim nosiocima odgovora kako
na liturgičke probleme tako i na liturgijske nedoumice. Upravo svojim
insistiranjem na živom liturgijskom iskustvu, kao sastavnom i konstitu-
tivnom delu formiranja i profesora i studenata, klirika i laika, odnosno
sticanju ne samo jednog svojevrsnog liturgijskog etosa nego i liturgijskog
načina mišljenja, ona otvara široke perspektive autentičnog vrednovanja
značaja bogoslovlja, harizme teologije, kojom Crkva prosuđuje i rasuđu-
je fenomene svog života na svim mestima gde se sabira i u svim vremenima
koje osvećuje. Da budemo još jasniji – na ovaj način članovi Crkve se
uče i ohrabruju da sa smirenjem i odgovornošću pred Predanjem, du-
boko iz njega, ali i iz onoga što su, ne samo iz formi i izraza kojima je
Predanje očuvano nego iz njegovog sadržaja, usvojili i poneli u sebi,
bogoslovstvuju i pastirstvuju problemima i izazovima ove i svake nare-
dne epohe. Ta smirena smelost, ta slobodna vernost, ta odgovorna reše-
nost i jesu prvenstveni sadržaj onoga čemu se vraćamo kada se vraćamo
Ocima a ne veština beskrajnog navođenja i intelektualnog žongliranja
njihovim mislima i tvrdnjama.
Goruće pitanje ne samo liturgijske nego i svake druge teologije svakako
je razumevanje Predanja Crkve. Odnos prema Predanju Crkve uvek je
dvostruk. Predanje se prvo usvaja i čini sastavnim delom našega bića i to
upravo onakvo kakvo je ono bilo, kakvo je do nas došlo i kakvim smo ga
mi primili. Postoji jedan proces saobražavanja Predanju, prestruktuiranja,
preobražavanja sebe Predanjem. Taj proces, podsetimo, nije ni kratak
ni jednostavan ni  jednodimenzionalan. On se sastoji, ponovimo, kako
u usvajanju znanja tako i sticanju iskustva, tačnije – znanje i iskustvo bivaju
isprepleteni na novi način. Iskustveno saznajemo i znanjem podstičemo
i proveravamo iskustvo. Zbog čega je neophodno upravo ovakvo usva-
janje Predanja? Zato što Predanje ne sadrži mrtve i hladne informacije,
podatke i predstave, već zapise susreta, dela, postupaka, govora i odgo-
vora – dijaloga Boga i njegovog naroda. Predanje je, recimo to uslovno,
troslojno. Predanje predstavlja, ovoga ćemo se uvek na prvom mestu seti-
Savremeni tokovi liturgijskog bogoslovlja u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi
69
ti, niz zapisanih, opevanih, opisanih, iskazanih susreta Boga i ljudi – to je
njegov istorijski deo. Ali je Predanje ujedno i prostor u kome se ti susreti
nastavljaju, ono je mogućnost u kome se oni aktualizuju, i to je njegov
svetotajinski deo. Ono je, u krajnjoj liniji, i obećanje onoga što će doći i što
već, na jedan poseban način postoji među nama i, što je veoma važno,
oblikuje našu stvarnost. To je njegov eshatološki deo. Pošto je Predanje
stvarnost odnosa, odnosa koji su već bili, koji jesu i koji će biti, ono uvek
odstaje na izvestan način do kraja neuhvatljivo u reči ma kakve one bile.
Crkva nosi u svojim nedrima svojevrsni zalog Predanja. Njega predstavlja
i predaje novim generacijama svojih sveštenoslužitelja, a kroz njih celoj
punoći Crkve, spuštajući im ga u ruke, u liturgijskoj formi – u bogo-
služenju, kao Telo Hristovo. Novorukopoloženom prezviteru Episkop,
kao čuvar i nosilac punoće Predanja, u ruke polaže osvećeni Sveti Hleb
– Telo Hristovo rekavši mu: Primi zalog ovaj i sačuvaj ga celim i nepovređenim
do poslednjega daha svoga jer ćeš o njemu biti pitan o drugom i strašnom dolasku
velikoga Boga i Spasa našega Isusa Hrista. Važno je istaći da mu Episkop
zalog Predanja ne predaje u vidu knjige, ne daje mu, na primer, Sveto
Pismo u ruke, nego mu daje onu stvarnost o kojoj Knjiga, Sveto Pismo,
u krajnjoj liniji govori. Zapis prethodnih iskustava i događaja u istoriji
odnosa Boga i čoveka sada ustupa mesto novom, konkretnom i ličnom
susretu u kome je mogućnost bogoopštećeg primanja Predanja nepo-
sredno omogućena. Primanje sačuvanog, predanjskog, iskazano je kroz
doticanje Tela Hristovog, kroz čuvanje, staranje o Telu Hristovom – no-
vorukopoloženi drži Sveti Agnec u obema rukama, dakle maksimalno
pažljivo se stara o Njemu, kroz Crkvu i u Crkvi koja liturgijski uvek i
iznova dovodi svakog čoveka i svaku generaciju na taj osnovni izvor
vode žive, blagodati Duha Svetoga, od koje se ne žedni do veka (Jn
4,14). Predanje se ne prima samo iz razloga da bi se takvo kakvo jeste
predalo dalje. To je samo jedan deo, jedan smer našeg odnosa prema
predanjskom. Dvosmernost našeg odnosa prema Predanju pokazuje se
u tome što ono Predanje koje smo usvojili, odnosno koje nastavljamo
da usvajamo, sve dublje i dublje, iz slave u slavu, sada, u nama, treba da
posluži kao izvor iz koga ćemo odgovarati na nove potrebe sveta koji se
neprekidno menja odgovarajući na dinamiku tih promena kao domaćini
koji iznose iz riznice svoje novo i staro (Mt 13,52).159
159 V. Vukašinović, Predgovor, Kriza savremenih jezika teologije: zbornik radova, ur. V.
Vukašinović, Beograd 2013, 6–7.
Vladimir Vukašinović
70
Zbog toga svaki hvaljeni i očekivani povratak izvorima u životu Crkve
od klasičnog Ad fontes do slavne maksime Georgija Florovskog Return
to the Fathers kojom je na 1. Kongresu pravoslavnih teologa održanom
u Atini 1936. započeo ono što se danas naziva neopatrističkom sintezom,
nikada ne podrazumeva povratak samo na određeni izraz, formu, re-
šenje i okvir. Ono uvek i pre svega zahteva oživljavanje unutrašnjeg
sadržaja vere, iskustva i života koji je posvedočen otačkim iskustvom i
zabeležen otačkom rečju. Ista stvar važi u ponovnom otkrivanju značaja
Svetog Pisma za život Crkve i bilo kojom drugom obnovom. Otkriva-
nje i oživljavanje unutrašnjeg sadržaja vere i života postavlja sve njihove
izražajne oblike na pravo mesto i daje im njihov istinski značaj. Oni su
sveti i dragoceni, bogonadahnuti i dostojni najdubljeg poštovanja nosi-
oci Istine. Ali nisu niti svi niti jedini mogući nosioci Istine.
I na samom kraju ovog izlaganja želimo da napomenemo da je 2014.
u okviru Bogoslovskog fakulteta osnovan Institut za liturgiku i crkvenu
umetnost koji treba da objedinjuje i usmerava sve dosadašnje napore na
ovom polju. Podrazumeva se da je ova institucija, odnosno oni koji je
sačinjavaju, otvorena za saradnju i spremna da, između ostalih aktivno-
sti, razvija i vodi različite međunarodne naučne i pastoralne projekte.
Jedan od takvih bi mogla biti i Liturgička enciklopedija napisana od strane
autora različite konfesionalne pripadnosti.