UDK 316.323.7
Ljubomir Tadić
SOCIJALIZAM I CIVILNO DRUŠTVO
(TEZE)
1 . Izraz „civilno društvo postao je u poslednje vreme modni pojam, pojam koji
,obećava", da ne kažem ,izbavlja
i koji je munjevito osvojio ne samo oblasti
sociologije i politikologije nego je, čak kao opominjujuča skračenica i kao norma
života, ušao u našu medjunacionalnu literarno-političku korespondenciju . Mislim da
bi prema modnim pojmovima najpre trebalo zauzeti izvesno kritiško odstojanje . To
odstojanje, pre svega, iziskuje barem malo istraživanje o originalnom značenju reči
ili osvetljavanje odredjene tajanstvenosti i skrivenosti njenog smisla .
2. „Civilno društvo" je doslovan prevod latinskog izraza „societas civilis" . U
tom pogledu legitimnost njegove upotrebe lišena je svake sumnje . ,Societas civilis"
Francuzi prevode sa ,societe civile", a Englezi sa ,Civil Society" . Ono što zbunjuje
jeste
drukčije
prevodjenje ovog izraza na naš jezik . A taj prevod nije usledio
neposredno sa latinskog, odnosno pod uticajem francuske ili engleske terminologije
nego neposredno sa nemačkog jezika i pod uticajem terminologije koju su
upotrebljavali Hegel i Marx . Hegel, a za njim i Marx, „societas civilis" nije preveo sa
„Zivilgesellschaft" već sa ,burgerliche Gesellschaft", čiji je ekvivalent u našem
jeziku „gradjansko" ili „buržoasko društvo" . Mišljenja sam da je „gradjansko
društvo" najtačniji prevod latinskog „societas civilis" zato što je pridev „civilis"
izvedeno od ,civitas" (uslovno : grad-država) i ,cives" (gradjanin) kojima u grčkom
odgovaraju izrazi „polis" i ,politai" . Gradjani su oni koji žive „in status civilis sive
politicus". Da je prevod „societas civilis" sa „gradjansko društvo" ispravan
potvrdjuje takodje tačan i kod nas široko prihvaćen prevod latinskog izraza „ius
civile" sa „gradjansko pravo" . Smatram da napuštanje izraza „gradjansko društvo" i
njegova zamena sa izrazom „civilno društvo", bez obzira na korektnost prevoda i
ovog drugog izraza, unosi u našu terminologiju više zabune nego jasnoće .
3 .
Moze se postaviti pitanje zašto su Hegel i Marx upotrebili izraz ,buergerliche
Gesellschaft", a ne „Zivilgesellschaft", kako to danas čine neki nemački, a za njima i
naši teoretičari . O tome postoji ozbiljna literatura i ozbiljna istraživanja . 1
Čisto
terminološki : pridev ,buergerlich" izveden je od imenice ,Buerger" . U nemačkoj
terminologiji „Burger" je gradjanin kao ,bourgeois" . Da je Hegel ovaj termin u svoju
filozofiju uveo sasvim svesno, o tome ne može biti nikakve sumnje. U „Jenenser
Vorlesungen" iz 1805/ 1806, Hegel jasno kaže : „Isti se brine za sebe i svoju
porodicu, radi, zaključuje ugovore itd ., takodje radi i za opšte i ima ga kao svrhu . Po
onoj strani on se zove burgeois, po ovoj citoyen"
. 2 O radnom pojedincu i njegovom
odnosu prema ,gradjanskom" ili ,buržoaskom društvu", Hegel kaže : „Društvo je
njegova priroda od čijeg elementarnog, slepog kretanja zavisi . Ono ga duhovno i
fizički održava ili ukida" . 3
Pojam „društvo" ovde ima gotovo ,marksističku"
negativnu konotaciju : njegovo kretanje je elementarno i slepo . Na drugom mestu4
Hegel ga odredjuje kao „sistem svestrane zavisnosti", a zatim kao „sistem
atomistike" . 5
170
4 . Sa novim tumačenjem pojma „gradjansko društvo
Hegel raskida sa jednom
dugom istorijskom i terminološkom tradicijom . A ta tradicija se izražava u formuli
,,civitas sive societas civilis sive res publica" . Za to postoji jednostavno objašnjenje :
predburžoaske tvorevine bile su istinske
političke tvorevine bez podvajanja ili
razlikovanja političkog i socijalnog života (u njima je sve bilo političko) i bez
suprotstavljanja javnog i privatnog interesa. Aristotelov izraz ,koinonia politike",
politička zajednica, jedinstvo opštih i pojedinačnih interesa, označava tradicionalno
poistovećivanje političkog i socijalnog života, u novijoj terminologiji : države i
društva. To čine Albertus Magnus, Melanchton, Spinoza, Hobbes i Locke . Kod
Hobbesa, na pr ., „societas civilis" još uvek je izjednačeno sa političkim poretkom i
suprotno je onom stanju koje Hobbes naziva „status naturalis" u kome neprekidno
traje ,bellum omnium contra omnes" . Pa i sam Locke je sedmo poglavlje svojih
-Treatises" naslovio sa „On Political or Civil Society" . Prema tome, uvek je reč o
životu u jednoj političko-socijalnoj (socijalno-političkoj) strukturi koja se oslanja na
kućnu radinost, ropstvo, kmetstvo i rudimentarne oblike najamništva . To je osobina
oikodespotije, bilo one antičkog, bilo feudalnog tipa, bilo one koja stoji na prelazu u
rani kapitalizam gde još preovladjuje ručni rad i zanatska privreda .
Promena u značenju pojma „gradjansko društvo" došla je postepeno . U njenoj
pozadini stoji zamena zanatske proizvodnje i kune radinosti industrijskom
proizvodnjom, odnosno industrijskom i političkom revolucijom buržoaske klase ne
samo protiv staleškog društva nego, prvenstveno, protiv apsolutizma . Hegel misli ove
revolucije, ali ne prekida sa antičkom tradicijom .
5. Ove promene je duboko svestan Carl Ludwig von Haller, ideolog restauracije,
za koga je pojam „gradjansko društvo" revolucionarni pojam filozofije prosvećenosti
koji je sa svojim antičkim kostimima preuzet iz rimske republikanske tradicije . U
ideji rimskog „societas civilis" Haller je video ,majku i koren zablude" revolucionar-
ne buržoaske epohe . Na ovom primeru se jasno primećuje sukob izmedju revolucije i
restauracije, odnosno tradicije .
U podvajanju
„gradjanskog društva" i „političke
države" izražava se ovaj gigantski preokret u evropskoj istoriji . Tragove tog sukoba i
podvajanja kao njegovog istorijskog rezultata nalazimo u Rousseau-ovom ,Društve-
nom ugovoru", a zatim kod fiziokrata u njihovom nastojanju da se „ordre naturel"
pretvori u „ordre postif", pri čemu je ono „naturel" izražavalo činjenicu autonomije
socijalne naspram političke sfere . U Engleskoj se te promene teorijski izražavaju u
delima Adama Smitha i Davida Ricarda . Politička ekonomija
i njen kategorijalni
sistem predstavljaju teorijsku artikulaciju suštine „gradjanskog društva" . Hegel ovu
promenu
nevoljno
priznaje kao istorijsku neminovnost i izražava je u svojoj
,,Filozofiji prava" .
6. Hegelova filozofija prava izražava dualizam antike i hrišćanstva . Hrišćanska
civilizacija unosi pojam beskonačne vrednosti ličnosti i sferu etike povezuje sa
sferom pojedinačnosti, individualiteta . To već predstavlja raskid sa antičkom
političkom tradicijom čiji su, istina preobraženi oblici, postojali sve do izmaka
srednjega veka. Činjenica podvajanja
socijalne i političke sfere, društva i države,
rezultira nastankom čoveka kao buržuja, s jedne, koji se kao privatno lice utapa u
svet rada, privatnih interesa i privatnog prava,
i gradjanina,
kao člana države,
odnosno apstraktnog političkog lica s druge strane
. Deklaracije prava čoveka i
gradjanina izrazile su revolucionarnim pravnim jezikom ovu istorijsku činjenicu
.
Savremena filozofija i nauka smatraju da se u toj činjenici sastoji odlučujući
istorijsko-politički dogadjaj Moderne .
Bitna odlika „gradjanskog društva", po Hegelu, jeste sistem potreba i stanovište
potreba. „Burger" kao ,bourgeois" je prirodni čovek, biće potreba, i kao takav
privatni čovek koji u ,svom" društvu kao elementarnoj i slepoj bujici vodi svoj život
i ,zadovoljava" svoje potrebe . U ,gradjanskom društvu" živi se kao u „državi nužde
i razuma" koju karakteriše kalkulativna racionalnost i nagon za sticanjem .
171
7 .
U
nastojanju
da
filozofski
protumači
političko
i
socijalno
ustrojstvo
Moderne, Hegel, kao što je već rečeno, priznaje neminovnost Moderne čiju stvarnu
strukturnu osnovu sačinjava privatni čovek sa svojom autonomijom . S druge strane,
Hegel je bio uveren u nadmoćnost antičkog ideala države koji je izražavao
stopljenost politike sa etikom i, na taj način, činio supstancijalno jedinstvo izmedju
pojedinca i zajednice . U tom smislu Hegel je na državu gledao antičkim očima kao
na onu konkretnu opštost koja je jedino u stanju da osigura slobodu. Kao izraz
apsolutne običajnosti Hegelova država ne razara „gradjansko društvo" i njegove
elemente potreba i rada . Hegel ih prihvata (ponavljam : nevoljno) kao stvarnost zato
što se, prema njegovom uvidu, antički polis više ne može povratiti
.
8. U Hegelovoj filozofiji prava društvo zadržava od tradicionalne politike jedino
policiju kao funkciju uprave i reda da se ne bi samo uništilo u svom elementarnom i
besvesnom kretanju . Već je zapaženo da Hegelov pojam policije nije istovetan sa
savremenim nego, zajedno sa privatno-pravnim sudstvom predstavlja posrednika
izmedju „gradjanskog društva" i „političke države" .
Kao oblike apstraktne opštosti
Hegel priznaje svojinu kao pravno zajamčen
posed, a privatno pravo kao formalnu legitimacionu osnovu svojine .
9. Posthegelovska filozofija i teorija vide u „gradjanskom društvu" jedan
specifičan novovekovni pojam . Ferdinand Lassalle je u njemu video, dakako pod
uticajem Hegela i Marxa, Hobbesovo ,prirodno stanje" u kome se vodi rat svih
protiv sviju .
Ferdinand Tonnies, kao što je poznato, razlikuje
,zajednicu"
(Gemeinschaft) od „društva" (Gesellschaft) . U ,zajednici" vladaju principi solidar-
nosti, vere i poverenja, a u „društvu", kao ,mehaničkom agregatu", suprotnost
interesa, principijelno nepoverenje i konkurencija u kojoj se suprotni interesi
poravnavaju putem ugovora i razmene . 1 Max Scheler smatra da je u buržoaskom
društvu nepoverenje (,,Hintergedanke") opšta forma mišljenja .
10. Marxova pregnantna odredba „gradjanskog društva" kao
,ukupnosti
materijalnih životnih odnosa", kao „sveta rada, privatnih interesa i privatnog prava"
zasnovana je filozofski na Hegelovim uvidima . Šta više, Hegelova ocena „gradjanskog
društva", koja njegovu dijalektiku odredjuje kao stihijno i slepo kretanje, a samo to
društvo kao „sistem svestrane zavisnosti", predstavlja polaznu tačku Marxove
svekolike kritike političke ekonomije . Ona je, naravno, dopunjena i kritiškim
uvidima ranog francuskog socijalizma i njegovim idejama dobrovoljne i slobodne
asocijacije, odnosno Fichteovom filozofijom umne države koja u svom kretanju
samu sebe čini suvišnom i odumire . I Marxu, kao i Hegelu, grški polis (i uopšte
antička res publica) predstavljaju jednom u istoriji ostvareni ideal najbolje zajednice
koji, apstrahujući ropstvo kao osnovu oikodespotije, ne treba nikada ni napustiti,
niti iz vida ispustiti. Kada Marx u svojoj „Kritici Hegelove filozofije državnog prava"
ističe demokratiju kao normu svih drugih oblika državnog uredjenja, on je svestan
njenog antičkog porekla . Dok je antički polis predstavljao ,realističko-demokratsku
zajednicu" koja se zasnivala na stvarnom ropstvu, moderna država je, u stvari,
,,spiritualističko-demokratska reprezentativna država" koja se zasniva na gradjan-
skom društvu kao ,emancipovanom ropstvu" . Marx vidi istorijski smisao razvitka u
tome što je stvarno ropstvo Antike bilo zamenjeno emancipovanim ili „posrednim"
ropstvom Moderne . Rastačući antičkofeudalni ,oikos', „gradjansko društvo" je
preuzelo
ekonomske
funkcije zajednice, pretvarajuči
domačinstvo i
zanatsku
privredu u industrijsko preduzeče kao osnovu ćeliju privredjivanja .
11 . U „gradjanskom društvu" i ,političkoj državi" koja se odvija, ,uzdiže"
iznad društva kao neka apstrakcija ili hipostaza, u principu ne postoje neposredni,
već samo posredni odnosi gospodstva i potčinjenosti zato što je svima gradjanima
bez razlike priznata pravna subjektivnost, svi su u položaju politički slobodnih i
pravno jednakih lica . Ovde postoji analogija izmedju novca kao ,opšte robe" i
države kao izraza apstraktnih ,opštih interesa" .
172
12 .
Društveni
odnosi,
čija
je
okosnica
privatna
svojina
na
sredstvima
za
proizvodnju života, zaštićeni su zakonom kao pravnopolitičkim izrazom opštosti .
Privatno-svojinski odnosi su, po Marxu, ,opšti za mnoge individuume" . Na taj način
se opšte izražava kao vladajuće, a vladajuće kao opšte . Klasnoj posebnosti „forma"
zakona daje izraz opštosti i to tako što se ta zakonska opštost ne nameće samo
voljama potčinjenih klasa nego i voljama i samovoljama svakog pojedinog ,buržoas-
kog invidiuuma". Tako država štiti i zastupa interese jedne vladajuće klase samo kao
njene prosečne
interese, pa se opštost konkretizuje u obliku prosečnosti . Marx to
naziva ,samoodricanje u zakonu i pravu, samoodricanje u izuzetnom slučaju i
samopotvrdjivanje njihovih interesa u prosečnom slučaju" . 6
I samo u tom smislu
klasna vlast postaje neutralna državna vlast, „službeni resume gradjanskog društva",
ustanova za uzajamnu garantiju privatnih interesa i privatne svojine . Tako ona može
biti istovremeno i klasna i privatna država .
13. U ,gradjanskom društvu", ili kao država gradjanskog društva, politička
država se pojavljuje kao ,zemaljsko političko nebo", kao apstrakcija, kao ideološka
moć nad čovekom, kao privid opštosti . Ali taj „privid" je, kako sam Marx kaže,
,,nužan" ili ,realan privid" .' Privid opštosti države je analogan fetišizmu robe kao
objektivnom quid pro quo .
Objektivnost ovde nije istoznačna sa istinitošću već
izražava istorijsku i društvenu uslovljenost forme privida . Marx u
,Nemačkoj
ideologiji" naziva državu čas- imaginarnom, čas iluzornom zajednicom . Ali imaginar-
nost i iluzornost države kao zajednice je egzistentna ili realna . U njima valja tražiti i
poreklo onog nimbusa ,majesteta" ili ,suvereniteta" države i državnih šefova kojima
je država od vajkada bila okružena i ,ukrašena" .
14. Takozvana marksističko-lenjinistička ideologija drukčije tumači Marxovo
shvatanje i Marxovu kritiku države . To tumačenje osobito važi za teoriju
državno-monopolističkog kapitalizma . Ona najpre polazi od stava da izmedju
Marxove i Lenjinove teorije države nema nikakve principijelne razlike i dalje, da je
lenjinizam, u stvari, „dalji stvaralački razvitak marksizma" i, kao takav, predstavlja
dopunu Marxove teorije zato što obuhvata imperijalizam i državni kapitalizam kao
kvalitativno novi stepen u razvitku kapitalističkog društva . Odavde se izvlači dalje
konsekvencija da teorija državno-monopolist ičkog kapitalizma služi kao pouzdan
oslonac u izgradnji političke strategije komunističkih partija u kapitalističkom svetu
kao i u „realno egsistirajućem socijalizmu" . Pomenuta teorija polazi od primata
politike nad ekonomijom sa argumentom da je kapitalizam napustio period slobodne
konkurencije i prešao u ,stadijum" monopola . Otada država postaje puki instrument
dlktature monopolske buržoazije,
a državni organi puki izvršni organi monopolskog
kapitala. Na taj način ova teorija postaje
operativna ideologija marksističko-lenji-
nističkih partija koja veruje da modernu buržoasku državu može lako raskrinkati
kao agenturu monopolskog kapitala . Marksističko-lenjinistička ideologija veruje da
se ideološka moć buržoazke države sastoji u golim obmanama pa stoga odbacuje
svaku pomisao da je ta država
posredovana
strukturom gradjanskog društva i
njegovim pravnim poretkom i da je, upravo kao takva, i sama jedna protivrečna
politička tvorevina u kojoj se
ukrštavaju privatna sloboda i javna prinuda .
Marksističko-lenjinistička ideologija zaboravlja da buržoaska država za svoj privid
opštosti zahvaljuje i takvim činiocima kao što su izbori za narodna predstavništva sa
kojima su, ma i formalnom pogledu, sačuvani elementi narodne suverenosti,
odnosno demokratije (ovde se, razume se, apstrahuju oblici bužroaskih diktatura ili
njihovih plebiscitarnih izraza i ogranaka) . Kao vladajućoj klasi bužroaziji je veoma
stalo do toga da njena država ne izgleda samo njena nego i kao predstavnik celoga
društva, da u svojim ustanovama zastupa i same podvlaščene klase i slojeve .
15. Marxova kritika atomistike gradjanskog društva i apstraktnosti njegove
države formulisana je sa stanovišta zajednice ili konkretne države koja revandicira
supstancijalno jedinstvo naroda i države, sadržaja i forme, upravljača i onih kojima
173
se upravlja, vlade i naroda . To supstancijalno jedinstvo se može ostvariti samo u
demokratiji u kojoj ,apstraktna država prestaje da bude vladajući moment" i, kao
politička država, „isčezava', 8 odnosno rastvara se u socijalističkom društvu koje
svoju ,samosvrhu", svoju ,organizujuću delatnost" započinje time što ,odbacuje
politički omotaš" . 9
Rečima ,sloboda je sa Grcima iščezla u nebeskom plaventilu", Marx je slično
Heglu izrazio svoju veliku naklonost prema atinskom polisu kao demokratskoj
zajednici slobodnih gradjana . Povratak slobode sa neba na zemlju, iz apstrakcije u
konkreciju Ijudskog života, Marx je izrazio terminologijom francuskog socijalizma
:
povratak slobode se ostvaruje u
,slobodnoj asocijaciji proizvodjača" . Zašto
proizvodjača, a ne svih gradjana? Po mom mišljenju najpre zato što je u ropstvu
radnika video koren svekolikog savremenog Ijudskog ropstva, a zatim i zato što je
otudjenu moć države video kristalizovanu u otudjenom proizvodu koji se iznad
društva ,konsolidovao" kao tudja (državna) sila .' o
Heglovim jezikom rečeno, demokratija (asocijacija) je ona konkretnost ili
konkretna stvarnost koja u sebi obuhvata sve različite strane egzistencije i
omogućava
kvalitativni skok društvu bez
(apstraktne) države .
Da bi se taj skok
mogao ostvariti potrebno je da se država iz organa koji je nadrejen društvu pretvori u
organ koji mu je potpuno podredjen .
U tom cilju Marx je predlagao i sasvim odredjene „pedagoške" mere prema
državi: „vrlo surovo vaspitanje od strane naroda" .' o
16. Iz kritike političke ekonomije Marx je razvio revolucionarnu političku
strategiju i njenu dijalektiku . ,Slobodna asocijacija proizvodjača" kao demokratski
oblik konkretne države, odnosno stvarne zajednice, ima da stvori pouzdano i
racionalno sredstvo koje bi bilo u stanju da ukine ,atomistiku" gradjanskog društva
u kome se „slučajni" buržoaski individuumi medjusobno ne susreću nego sudaraju
na tržištu kao medijumu buržoaske društvenosti . To racionalno sredstvo Marx je
video u planskoj privredi, demokratski organizovanoj odozdo naviše, koja slepoj sili
kapitalističkog načina proizvodnje što radja otudjenje i postvarenje, tj . vlast
proizvoda nad proizvodjačem, suprotstavlja providne odnose medju ljudima, prevlast
svesti nad sudbinom .
17. Ovu fundamentalnu i izvoznu ideju marksističkog socijalizma prati jako-
binsko-blankistički model „diktature proletarijata" kao preJazni politički oblik od
kapitalizma ka socijalističkom društvu . Svejedno što je ovaj model izražen samo na
rubovima Marxove teorije, on je kao glavna ideja bio preuzet, ,operacionalizovan" i
produbljen u boljševičkoj strategiji i praksi . Tim postupkom je fundamentalna ideja
bila zamučena tako da je ,politički omotač", koji je trebalo odbaciti sa početkom
genuine socijalističke organizujuče delatnosti bio ponovo preuzet i konsolidavan u
boljševičkim praktikama . Ukidanje gradjanskog društva nije bilo dijalektičko nego
linearno: umesto njegove privatnosti koja je bila javno relevantna, uspostavljena je
„javna" sila tzv. ,socijalističke države" sa neograničenim diktatorskim ovlašćenjima
.
Time je svaka vrsta privatnosti faktički proglašena subverznom, a socijalizam i
njegova država su iz prelaznog stadijuma uznapredovali do posebne ekonomske
društvene formacije . Kao pendant diktaturi monopolističkog državnog kapitalizma
instalirana je „diktatura proletarijata", odnosno diktatura boljševiške partije,
tačnije : lična diktatura njenih vodja . U sferi privrede uveden je institut državne
svojine, tejloristički sistem organizacije rada i tzv . ,jednonačalije" u rukovodjenju . I
ovde je, saglasno marksističko-lenjinističkoj ideologiji, politika stekla odlučujuću
prevlast nad ekonomijom . Marxova zamisao da demokratska i slobodna asocijacija
proizvodjača materijalnih i duhovnih dobara organizuje plonftanje odozdo naviše,
onako kako su to i shvatili revolucionarni saveti i sovjeti početkom ovoga veka, u
boljševičkom modelu je tako preobražena da je ,socijalistička država", preko svojih
ministarstava, preuzela planiranje u svoje ruke tako što svoje planske projekte na
174
obavezan i prinudan način odozgo nalaže proizvodjačima. Kao oktroisana strategija
političkog i ekonomskog razvitka, birokratsko (ministerijalno) planiranje se sporovo-
di putem političkog mehanizma subordinacije i discipline proizvodjača koji
inicijativu proizvodjača i njihovo svesno učešće u proizvodnju zamenjuje pasivnim
funkcijama pukog
izvršenja naloga koji dolaze sa dalekih vrhova hijerarhije . Isto
onako kao što je komunistička partija u celini zamenila radnički pokret i stvarno ga
ukinula u socijalizmu, ona je uobrazila da je kao ,avangarda" u sebe ,upila"
celokupnu svest proizvodjača i na taj način polaže pravo na neograničenu vlast u
svim sferama Ijudskog života. Tako je gradjansko društvo bilo ukinuto na pogrešan
način .
18. Antidemokratski razvitak socijalizma boljševičke provenijencije, uprkos
ogromnim resursima, išao je iz krize u krizu . Pokazalo se da je razvitak proizvodnih
snaga, a naročito produktivnosti rada, nezamisliv bez slobodnih proizvodjača . Bez
obzira na bogatstvo svojih resursa jedno društvo koje nije u stanju da osigura
neprinudan tok svoje reprododukcije ne može da izdrži utakmicu sa društvima koja
su za to sposobna . Politika tzv . „perestrojke" i „glasnosti" koja je otskora
proklamovana u Sovjetskom Savezu predstavlja javnu obznanu poraza dugotrajne
antidemokratske politike i birokratskog planiranja .
19. Ako socijalizam pretenduje na to da bude
viši
društveni oblik od
„gradjanskog društva" on ne može stupati u savez sa apsolutističkom
vlašću. A
upravo zato što je stupio u takav savez on je i doživeo i doživljava brojne poraze. U
istorijskom smislu, tj . u smislu istorijskog napretka, „realno egzistirajući socijalizam"
u svim svojim nijansama pokazao se kao
niži
društveni oblik od liberalnog
kapitalizma. Ograničavanje i ukidanje prava čoveka i gradjanina, koja su kao objava
rata tiraniji proglašena prvi put pre dve stotine godina, neposredno su uticali na
izazivanje duboke društveno-ekonomske, političke i moralne krize socijalizma, pa
čak i na opadanje produktivnosti rada .
20 . Da li „perestrojka" i „glasnost" u Sovjetskom Savezu ekonomska reforma
posle „kulturne revolucije" u Kini i ushićeni pokliči ,civilnom društvu" kod nas,
odnosno oduševljenje za ,samoupravnu socijalističku robnu proizvodnju" i tzv .
„matu privredu" znače da je socijalizam kao alternativa kapitalizmu definitivno
doživeo svoj poraz? Odgovor na to pitanje je pozitivan ukoliko imamo u vidu
poznate modele socijalizma u kojima boljševiške partije zadržavaju monopolistički
položaj u svim sferama društvenog života i dogmom o svojoj nepogrešivosti i
nezamenljivoj istorijskoj ulozi nasilno sprečavaju svaku alternativu . Marx i Engels bi
zacelo takva socijalistička društva nazvali plodom
nezrelih društvenih prilika, a
njihove rezultate posledicom takve nezrelosti . Iz tog razloga socijalistička društva
današnjice, izrasla na boljševičkom modelu, mogu sebe (ne znamo dokze) reprodu-
kovati samo na prinudan način, dakle : politički, državnom silom . Sv
i dosadašnji
reformski pokušaj u socijalizmu, pa i oni koji su težili ekonomskoj demokratiji,
lomili su se na kraju kada je na dnevni red došlo
pitanjedemokratizacije političkog
života . Komunističke partije boljševičkog porekla nisu do dana današnjeg uspele da
se demokratizuju . One to nisu uspele jer su ponikle iz
ilegalnog rada u kome je
demokratija praktično nezamisliva . Život iz ,katakombi" one nisu zaboravile ni
onda kada su u revolucionarnim borbama uklonile i svog poslednjeg konkurenta
.
„Neprijatelj" je ostao i dalje jedan od stubova sistema koje su izgradile . Taj stub
ljubomorno čuvaju te ne mogu dopustiti postojanje ma kojeg protivnika njihovoj
politici, a da ga ne prokažu kao svoga neprijatelja .
Svaka nova kriza postojećeg socijalizma izazvaće nove pokušaje ekonomskih
reformi . Ekonomsku i ukupnu društvenu krizu pokušaje se rešiti sredstvima
pozajmljenim iz „gradjanskog društva" uveravajuji radničku klasu da su to prava
socijalistička sredstva . Marxova opomena da staro društvo „ne propada pre nego što
budu razvijene sve proizvodne snage za koje je ono dovoljno prostrano" nije imalo
gotovo nikakvog odjeka u svesti socijalističkih revolucionara . Kao ,prirodna faza
175
razvitka"
koje se ne može preskočiti, ,gradjansko" ili „civilno društvo" nadvija se
kao preteća sena prerano usmrćenog neprijatelja nad sada zbunjenim, a nekada
odveć samosvesnim socijalističkim pobednikom . I kao da mu zlobno došaptava da su
eksploatacija proletarijata i kapitalističko postvarenje
bolji društveni sistem od
prinudnog rada po raznim ,gulazima" i ,otocima" i od birokratski vodjene planske
privrele .
I kao da se sam Engels udružio sa ,gradjanskim društvom" protiv postojećeg
socijalizma, anticipirajući aktuelni ishod :
,Najgore što se vodji jedne ekstremne
partije može dogoditi jeste kada je prinudjen da preuzme vladu u jednoj epohi u
kojoj pokret za vlast klase koju on predstavlja i sprovodjenje mera koje ova vlast
iziskuje jot nije zreo . Ono što može činiti, ne zavisi od njegove volje
.
.
. Ono što
može šiniti protivreči celom njegovom dotadašnjem istupanju, njegovim principima
i neposrednim interesima njegove partije ; a ono što treba da čini ne može se
sprovesti . Jednom rečju, prinudjen je da zastupa ne svoju partiju, svoju klasu, već
klasu za čiju vladavinu je pokret upravo zreo . U interesu samog pokreta on mora
sprovoditi interese njemu tudje klase, a svoju vlastitu klasu da zadovoljava frazama i
obećanjima, svečanim uveravanjima da su interesi one tudje klase njeni vlastiti
interesi"
." "
NAPOMEN E :
' Upor .
Materialien zu Hegels Rechtsphilosophie, Bd . 2, hrsg. von Manfred Riedel, Frank-
furt/Main, 1975 .
Z Upor. G. W . F . Hegel, Jenenser
Vorlesungen, hrsg. von J . Hoffmeister, Realphilosophic,
Bd . II, 1931, str . 249 .
3 lbid ., str . 231 . U „Filozofiji prava", § 289, Sarajevo, 1964, str . 246, Hegel pripisuje
yradjanskom društvu onu istu osobinu koju je Hobbes pripisivao ,prirodnom stanju" : ono je
,,poprište individualnog privatnog interesa svih protiv sviju" . Marx je ovo shvatanje gradjanskog
društva nasledio od Hegela .
4 Upor . G. W . F . Hegel, Nav . d ., § 183, str . 164 .
5 Upor. G . W . F . Hegel, Enciklopedija filozofijskih znanosti, Sarajevo, 1965, § 523, str . 418 .
5 MEW, 3, str . 312 .
6 Upor. Karl Marx, Grundrisse der Krltlk der politischen Oekonomle, Berlin, 1953, str . 409 .
MEW, 1, str . 232 .
a MEW, 1, str . 409 .
9 MEW, 3, str . 33 .
10 Upor. Marx/Engels, Studienausgabe, III/1, hrsg. von (ring Fetscher, Frankfurt/Main, 1963,
str. 188 .
MEW, 7, str . 401 .
176


UDK 316.323.7
Nebojša Popov
KUDA IDE »POSTAGRARNO DRUŠTVO«?
Sociologija, pogotovu veliki teorijski sistemi (Dirkem, Veber, Parsons), počiva
na pojmu društva izvedenom iz ,zapadnog društva", rodnog mesta i same
sociologije, društva proizvedenog dugotrajnom strukturacijom, od antičkog polisa
do modernog društva; takvo društvo čini relativno postojani sklop privatnih i javnih
delatnosti, interesa, grupa, ustanova i organizacija, u čijem je središtu slobodni
gradjanin koji na trgu (agora, burg) zastupa svoje privatne interese i učestvuje u
javnim poslovima . U ovoj podužoj rečenici nalaze se opšta mesta o strukturi
modernog društva, da je ona i postojana i promenljiva, i heterogena i homogena . Reč
je o strukturi društva koje
nastaje korenitom destrukcijom staleškog društva i
apsolutističke države; održava se kao relativno stabilni ekvilibrijum ekspanzivnog
produktivizma, kompeticije (privredne, političke i kulturne) sukobljenih interesa
(klasno društvo) i političkih ideologija, ustanova i organizacija (politički pluralizam
s legalnom opozicijom)
i odoleva težnjama za radikalnom izmenom klasne strukture
društva .
Mada u svitu pomenutim aspektima društvene strukture nailazimo na sukobe
(povremeno drastične) i na različite vrste prinude, takvu strukturu društva
karakteriše zamena neposredovane sile (vojne, policijske) posredovanom prinudom
(ekonomskom, pre svega),
civilizovanje
(uljudjivanje) sukoba
i dominacija
-
tehnološka, privredna, kulturna i politička
- u planetarnim razmerama . Agensi
produkcije i reprodukcije takvoga društva su trajno prisutne (s promenljivim
intenzitetom) različite ideje, ideologije i pokreti : hrišćanstvo (evandjeoska ideja
ljubavi, luteranstvo, kalvinizam, personalizam, teologija oslobodjenja),- liberalizam
(ekonomski, politički, kulturni, socijalni), nacionalizam (romantički i postromantič-
ki) i socijalizam (anarhizam, demokratski socijalizam, boljševizam, evrokomunizam),
te stari i novi društveni pokreti (seljački, gradjanski, radnički, omladinski ; mirovni,
ekologistički, neofeministički, autonomistički) .
Svrha ovoga ogleda nije da ponavlja opšta mesta društvene teorije, već da
eventualno doprinese, shodno važećim teorijskim paradigmama, konceptualizaciji
istraživanja društva ,realnog socijalizma", posebno jugoslovenskog društva, koje više
od pola stoleća nastaje na margini modernog sveta (na njegovoj ,najslabijoj karici",
da parafraziramo Lenjina) . Neposredan povod nastanka ovoga teksta su novije
rasprave o ,civilnom društvu" ili o ,socijalističkom civilnom društvu"
.'
Ovaj pokušaj inspirisan je dijalogom istorije i sociologije, a najviše Brodelovim
zapažanjem da u sociološkoj produkciji preovladjuje ,dogadjajna" ili bezvremena
sociologija, dok su zanemarena proučavanja pojava „dugog trajanja" (la longue
duree) i „srednje dugog trajanja" , 2
kao i Gidensovim ukazivanjem na jednaku
važnosti sva tri vremena 3
i njegovim zalaganjem za susretanje istorije i sociologije u
121
strategiji istraživanja protagonista, struktura i konteksta, a ne tek za više sociologije
u istoriji ili za više istorije u sociologiji .'
Osnovna pretpostavka od koje bi pošlo zamišljeno istraživanje za koje se
zalažem bila bi da društo
,realnog socijalizma" (uz odgovarajuće nacionalne
specifičnosti) prestaje biti „agrarno društvo" u dvojakom smislu : (1) seljaštvo
prestaje biti preovladjujući deo populacije (od oko 4/5 početkom veka ka oko 1 /5
krajem ovog veka) i (2) gubi se autonomija ,agrarnog društva" prema globalnom
društvu penetracijom seljaštva u sve sfere globalnog društva
. 5
Tako nastaje
,,postagrarno društvo" i otvara se pitanje kuda ono ide : ka modelu modernog
društva (prema opisanom modelu), prema arhaizaciji ili u nekom trečem pravcu
.
Relacija ,postagrarnog društva" prema modernom društvu, inače, sve više nestaje u
onim predstavama po kojima smo „mi", kako bi rekao priprosti Zagorec, „čist nekaj
drugega" ili jednostavno ,nešto drugo", kako tvrdi učeni Srednjoevropejac
. 6 Značaj
ove relacije obnavljaju rasprave o ,civilnom društvu" pa bih, u tom smislu, ukazao
na neophodnost temeljitog proučavanja realnih procesa produkcije i reprodukcije
konkretne strukture društva . Tome je posvećen središnji deo ovoga ogleda, dok bi u
prvom delu bile naznačene koprene koje te procese skrivaju, a u trećem delu bih
rekonstruisao scenu na kojoj se ta relacija posmatra .
I Koprene
Na ,izazove" iz središta moderne civilizacije, na njenoj manje ili više udaljenoj
periferiji, najprimetnija su tri „odgovora" : priključivanje na dominirajući model
(uglavnom zavisnom industrijalizacijom i dužničkom ekonomijom), suprotstavljanje
novog modela društva u pobedonosnim revolucijama - pod geslom „rtići i prestići",
te nastojanje na očuvanju autohtone civilizacije . Za „evropski kulturni prostor"
karakteristična su prva dva „odgovora" .
Dok se konkretna struktura društva ne razloži na klase i slojeve s odgovarajučim
interesima i ideologijama, odakle realno proizlazi ovakav ili onakav „odgovor",
nailazimo na izvesne aksiome i aporije kao ,lutajuće sižee" kroz duga vremenska
razdoblja .
U nacionalnom folkloru nailazimo na kolektivne predstave koje važe kao
aksiomi s odgovarajućom afektivnom konotacijom . Takav status imaju, na primer,
nostalgija za Dušanovim carstvom, mit o ,tisućljetnoj uljudbi", legende o ilirskom
primatu na Balkanu ili o svetskoj moći islama. Postojanost takvih aksioma i cikličko
ponavljanje njima adekvatnog afektivnog kolektivnog delanja
blokira trezveno
rasudjivanje o
realnim relacijama tvorevina ljudi i naroda ovoga prostora sa svim
onim što se zbiva u bližoj ili daljoj ,okolini", pa i sa dinamikom pluralističke
Evrope, i, što je verovatno još dalekosežnije,
sprečava
katarzu
nad zločinima
počinjenim pod znamenjem pomahnitalih verskih, nacionalnih i klasnih dogmi, što
psihološki olakšava nova nasilja i razaranja .
Naročito bi valjalo ispitati kakav je trag na mentalitetu više naraštaja ostavio
aksiom „stili i prestići" najrazvijenije kapitalističke zemlje (njegovo drugo lice jeste
jednako poznat slogan „Amerika i Engleska biće zemlja proleterska") . Verovanje u
tako nešto upadljivo je još u ranoj prosovjetskoj propagandi . A nakon dolaska na
vlast ,,boljševizovanih" komunističkih stranaka, partijska i državna propaganda
sistematski uverava podanike kako se sa svakom novom tonom čelika „po glavi
stanovnika" ubrzano smanjuje zaostajanje za najrazvijenijim zemljama i neumitno
bliži trenutak njihovog prestizanja . Pravoverni ideolozi i propagandisti ostavljali su
dalekoj istoriji da proceni
sve domete i ,cenu" pobeda, a oni nešto dovitljiviji su
potencirali nacionalne puteve (i ,putiće") ka konačnoj pobedi sve dotle da se
ubrzano gubi mogućnost poredjenja onoga što se postiže sa ,okolinom" (sve postaje
„originalno") . Deo pomenutog verovanja proteže se i na pretpostavku o gotovo
122
neograničenim
resursima
koji
bi trebalo
da
dospeju
u
„prave
ruke"
da
bi se
neograničeno razmahali .
Ako bismo se ograničili na poredjenje „ideala" i „stvarnosti", uz svu slikovitost
hijatusa i pripovetki o tome šta sve još nije „zaživelo" (nad ovim „biserom"
novogovora valja se ozbiljno zamisliti), izostalo bi stvarno proučavanja ostvarenih
promena i realnih potencijala razvoja, od prevladavanja nekih vidova endemskog
siromaštva, preko socijalne mobilnosti, do izvesnih postignuća u „hvatanju koraka" s
modernom civilizacijom .
Kada je reč o „hvatanju koraka" s modernitetom (a već se uveliko govori o
„postmoderni"!) valja izbeći iskušenja koja u sebi sadrži poznata aporija o Ahilu i
kornjači . Pored povladjivanja inače poslovičnoj inerciji (Ahil ne može stići
kornjaču), ona može da obodri preskakanje hoda kornjače famoznom Ahilovom
hitrinom (,,ubrzavanje istorije", je, dabome, nešto „već vidjeno") . I nekakvo
,,srednje rešenje", koje bi ostalo jednako apstraktno, recimo da postoje neke tačke
razvoja s kojih je ,boljševizam" skrenuo čitave narode, pa se na njih jednostavno
treba iznova osloniti - kao da se za sedamdeset godina na tim tačkama ništa nije
izmenilo. Time bi se blokiralo i samo postavljanje pitanja o aktuelnim mogućnostima
komunikacije s modernom civilizacijom, a kamoli nalaženje novih „odgovora" na
izazove uvek promenljivog moderniteta . Pretpostavka da je mogućno nastaviti tamo
gde se nekada stalo podrazumeva nešto što bi tek trebalo dokazati : da se krajem XX .
veka može preči isti onaj put kojim su prošle „atlantske revolucije" XVIII . i XIX .
stoleča' ili da se jednostavno mogu preuzeti rezultati takvoga puta a da se zaobidju
njegove bitne deonice.
Može li, ipak, društvo ,realnog socijalizma" postiči nešto što bi bilo analogno
modelu ,zapadnog društva"? Valjan odgovor podrazumeva temeljitu rekonstrukciju
stvarno predjenog puta i metodično ispitivanje „živih" procesa u ,postagrarnom
društvu", za šta ovom prilikom možemo predočiti samo jedan opšti i sažeti nacrt .
11
Način proizvodnje društva
U produkciji i reprodukciji konkretne strukture društva nasilje, prinuda i
spontanitet imaju različitu ulogu .
Kroz dugo vremensko razdoblje u prvom planu je nasilje : ,spoljnje društvo",
oličeno u okupacionoj vlasti (u prvom redu, turskoj i austrijskoj) nasilno je držalo u
pokornosti ,seljačko društvo", a ono je povremenim bunama i ustancima, dakle
putem nasilja, pokušavalo da se oslobodi spoljnjeg nasilja ; nasilje uzima gotovo
nevidjeni zamah u dva minula svetska rata (i u njima paralelnom verskom i
gradjanskom ratu), gde seljaštvo čini pretežan sastav svih sukobljenih vojski i
pokreta; seljaštvo je nasilno držano u pokornosti i u vreme agrarne i opšte krize
izmedju dva rata (pogotovu diktatorskim režimima), a bilo je objekat nasilnih mera
otkupa i kolektivizacije nakon rata . Na nasilna sredstva društvenih promena
orijentisane su mnoge verske, nacionalne i „internacionalne" doktrine i njima
odgovarajuće militantne formacije .
Po dužini trajanja i dubini traga u strukturi društva izdvaja se spoj ,,boljševičke"
doktrines sa konkretnom socijalnom podlogom . Obično se pomenuta doktrina
posmatra zasebno, mada ona postaje delotvorna tek kada nadje realni oslonac u
borbenim ideologijama i formacijama konkretnog društva . Do toga dolazi već
1920-ih godina, kada se ,,boljševička" doktrina, posredstvom Kominterne i njenih
sekcija (nacionalnih komunističkih partija), usmerava ka balkanskom prostoru kao
pretpostavljenom uporištu širenja svetske revolucije, nakon izneveravanja očekivanja
da bi to mogao biti zapadnoevropski proletarijat . Prema ovoj zamisli, glavni
protagonisti novih zamaha svetske revolucije bili bi nacionalni pokreti sa seljaštvom
kao socijalnom bazom, a glavni objekat razaranja jeste „versajski sistem" država
stvoren nakon prvog svetskog rata (deo tog sistema je i Jugoslavija) . „Nacionalno
123
pitanje" je, tako, postalo suštinsko pitanje revolucije je „pitanje vlasti" . Sve ostalo je
u drugom ili još daljem planu .
Budući da je seljaštvo činilo pretežni socijalni sastav svih borbenih formacija,
logično je pretpostaviti da se u njima reprodukuje patrijarhalna tradicija (oblici moći
i autoriteta, ratničke družine i ,ratna privreda", pre svega) . Za „političko društvo"
posebno je značajna struktura političkog autoriteta, u kojoj se sinkretički dodiruju i
prožimaju patrijarhalna potka, neke varijante liberalizma' i boljševika praksa
,,kulta ličnosti" .
Politika vlast, „ničim ograničena", već u samoj doktrini ima kljunu ulogu u
radikalnoj promeni strukture društva (revoluciji) . Takvu njenu ulogu potenciraju
same ratne okolnosti (,,carstvo nasilja", a ne tek obične „nužnosti", i još manje
Marksovo „carstvo slobode") i posvećuje već sama činjenica ratne pobede . Jezgro
takve vlasti čine partijski, vojni i policijski aparat, koji joj obezbedjuju presudnu
ulogu u ubrzanoj industrijalizaciji i urbanizaciji, kao i u ,produženom" gradjanskom
ratu protiv svih onih koji se na različite načine ne povinuju njenoj neograničenoj i
nekontrolisanoj upotrebi .
Shodno takvoj ulozi pomenutog oblika vlasti, nasilje ostaje glavno sredstvo
proizvodnje nove strukture društva : (1) strukturne promene izgledaju kao širenje
socijalne osnove nove vlasti (ona je okosnica „nomenklature" i glavni kriterij
razvrstavanja stanovništva na lojalne i ,sumnjive") ; (2) nastala struktura se repro-
dukuje pomoću ekskluzivnog prava na politiko organizovanje (jednopartijski
sistem), ideološkog monopola (uz izvesnu i povremenu toleranciju nesuparničkih
ideja i ideologija) i dominacije ,državnog sektora" u privredi i (3) suzbijaju se
paralelni i alternativni oblici kulturnog, privrednog i političkog delovanja .
Za jugoslovensko iskustvo posebno je značajna sudbina samoupravljanja, čiji je
emancipatorski naboj ostao u senci države koja se opire demokratizaciji, a na toj
otpornosti demokratizaciji lome se povremeni pokušaji reformi, i
,odozgo" i
,,odozdo" . Najviši domet službene ideologije jeste teza o bezinteresnoj avangardi
(ona ima samo istorijski interes, samo opšti, a ne i posebni interes) i pluralizmu
neideoloških i nepolitičkih interesa . A najveće iskušenje iste te ideologije jeste
proizvodnja „nacionalnih državnosti", najavljena pre više od pola stoleća kao
strateški cilj revolucije i kontinuirano ostvarivana kroz obe Jugoslavije . Onoliko
koliko su u tom dugotrajnom procesu primenjivana nasilna sredstva, toliko nasilje
obremenjuje i odnose medju njima, pa i zajedničku državu i neposrednu ,okolinu"
(„slučaj Kosovo", npr .) .
Kompleksno istraživanje faktičke strukture društva, dabome, ne može da se
zaustavi samo na posmatranju uloge politike vlasti u produkciji i reprodukciji
društva i države, i dominacije države nad društvom, već se mora protegnuti na
,,paralelnu istoriju" i na ,alternativnu scenu" . lako je, kako kaže Mirjana- Gros,
staljinizam izazvao gubitak istorijske svesti, 10
te su mnogi aspekti političke,
kulturne i socijalne istorije u kolektivnoj memoriji iskrivljeni, fragmentarni ili
suspendovani, izvesni dometi književnosti, filozofije i društvenih nauka omogućuju i
podstiču širenje polja proučavanja istorije .
Ako se ne može osnovano govoriti o tradiciji postojanih oblika politike
demokratije, to ne znači da ne postoji tradicija borbe za politiku demokratiju . U
tom smislu, valja ispitati ostvareni parlamentarni sistem u Srbiji (pre svega
1903-1914), a u obe Jugoslavije ograničeni parlamentarizam 1919-1929 . i
pokušaje njegove obnove 1935-1941, te 1944-1949 . godine, a u nekim ograni-
čenim oblicima i kasnije (ograničeno slobodni izbori, npr .) . Dok se o tome ipak
ponešto već zna, jedva su nagoveštene spoznaje o ulozi gradjanske i seljačke levice u
odgovarajućim strankama i pokretima . Sem toga, neophodno je preispitati mesto i
ulogu neboljševičkih vidova socijalizma u novijoj istoriji . Nedovoljno su proučeni i
omladinski pokreti, iako spadaju, uz seljačke, gradjanške i radničke, u najdelotvor-
nije .
124
Za
kulturnu
istoriju
posebno
su
značajne
liberalne
kritike
totalitarizma
i
marksističke kritike staljinizma, ali i ideološki napadi na liberalizam i socijalizam,
pojedinačno iti zajedno (,,anarholiberalizam"!), od strane različitih militantnih
formacija .
Za započete rasprave o
,civilnom društvu" posebno je relevantna sudbina
duhovnog i političkog pluralizma u novijoj istoriji . U tom smislu naročito su
podsticajna proučavanja celovitih oblika političke demokratije (s opozicijom), kakvi
so postojali u relativno najrazvijenijem obliku posleratnih godina u Beogradu," a u
manje razvijenom obliku u okviru slovenačkog OF, u okviru kojeg najveću pažnju
istraživača privlači moralna kritika totalizacije ideologije i vlasti od strane Edvarda
Kocbeka,' 2
pesnika i političara, koji je ipak prihvatio ukidanje političkog
pluralizma več početkom rata a podržao jednopartijski poredak nakon oslobodje-
nja .' 3 Na osnovu rezultata proučavanja pomenuta dva oblika političkog pluralizma
(sa i bez institucionalizovane opozicije), osnovano se može govoriti o ukidanju
institucionalnih garantija političke demokratije i obnovi moralne kritike ideološkog i
političkog ,monolitizma" .
Izvesni nagoveštaji uspostavljanja nekih oblika faktičkog političkog pluralizma u
novije vreme, medjutim, daleko su od bilo kakvih institucionalnih aranžmana . Oni
nastaju i nestaju u zavisnosti od istrajnosti njihovih protagonista i od spremnosti
,,politokratije" da ih povremeno toleriše .
Celovit uvid u realne mogućnosti uspostavljanja
,civilnog društva" zavisi,
svakako, od spoznaje svih bitnih procesa u dubinskim slojevima društvene strukture,
a pre svega nestajanja jednih klasa, slojeva i grupa, a nastajanja drugih, kao i promene
odnosa medju njima, faktičkih i institucionalizovanih . U tome posebno mesto imaju
različiti oblici vlasništva na sredstva za proizvodnju i osnove diferenciranja
društvenih uloga.
Bez novih saznanja nije mogućno egzaktno ustanoviti kakva je sadašnja uloga
nasilnih, prinudnih i spontanih šini taca eventualne prestrukturacije „postagrarnog
društva", i u kojem bi pravcu ona tekla . U vezi s tim pažnju istraživača privlače :
(1) radnički štrajkovi i izvesni nagoveštaji autonomizacije radništva (nezavisni
sindikati, npr .); (2) omladinski pokreti i njihove težnje ka modernizaciji, demokrati-
zaciji i utopijskim projektima; (3) protiv-pokreti i paradržavni „centri moći" koji se
suprotstavljaju svakom nagoveštaju promene datog stanja ; (4) pokreti obespravljenih
gradjana na Kosovu koji nastoje (javnim zborovima, demonstracijama i samoorgani-
zovanjem) da se izbore za ljudska prava i gradjanske slobode ; (5) inicijative grupa
gradjana (peticije) za uspostavljanje nezavisne javnosti i pravne države (npr ., zahtevi
za ukidanje ,verbalnog delikta") ; (6) razni odbori koji uzimaju u zaštitu načela
slobode i ličnosti koje su iztožene represiji ; (7) autonomizacija profesija, recimo,
novinara koji sve više gube obeležja pripadnika propagandnog aparata ; (8)
-inicijalne
grupe za nove društvene pokrete (mirovne, ekološke, duhovne, neofemnističke i sl .) ;
(9) razni vidovi podkulture i kontrakulture i (10) pokušaji reformi ,odozgo" i
,,odozdo" (ustavne promene, npr .) .
Proučavanje pojava ,dugog" i „srednje dugog trajanja" prate odredjeni rizici,
epistemološki i egzistencijalni, ali su oni, prirodno, još veći prilikom suočavanja sa
aktuelnim dogadjajima, sa ,svakidašnjim vremenom", pogotovu kada je u znaku sve
dublje krize, čije trajanje navodi na doživljaj „slepe ulice" u kojoj su se obreli
dominantni vidovi moći i vladajuća ideologija . Uz sve bojazni, strepnje i strahove,
otrežnjavajuče deluje pitanje koje se sve nedvosmislenije postavlja : kakvi su izgledi
za „civilni" i demokratski rasplet krize, a koliko je realna inercija nasilnih oblika
reprodukcije (retrogradne) „postagrarnog društva" i nedemokratske države . Pre nego
što se potraže valjani odgovori, neophodno je osmotriti scenu na kojoj se pitanja
postavljaju .
1 25
III Scena
Razmatranje o temi kojotu se ovde bavimo i samo se zbiva u odredjenom
vremenu i prostoru, u svetskim, regionalnim i lokalnim relacijama i u kontekstu
kulture u kojoj su delotvorne različite teorijske paradigme
.
Prostor i vreme, pored ideološke manipulacije (gde se sve pojave mogu do
krajnosti relativizovati i opravdati „mestom" i „vremenom", a naročito misti-
fikacijom „trenutka") čine ipak značajnu determinantu dugotrajnih zbivanja u
konkretnom društvu .
Geopolitički položaj odredjenog naroda, pa i onih naroda koji žive u Jugoslaviji,
ugradjen je u njihov istorijski identitet . U odgovarajućoj literaturi sudbina „malih
naroda" privlači znatnu pažnju, bilo kada se uvlače u suparništva i sukobe „velikih
sila", bilo kada se posmatraju kao činioci istinskog pluralizma čovekovog sveta . U
novijim zbivanjima, pak, posebnu panju privlači sudbina „malih naroda" u srednoj i
istočnoj Evropi . Njihov identitet se nalazi u izvesnom procepu izmedju duhovne i
privredne bliskosti sa zapadnom Evropom i „vezanosti", ideološke i političke, za
,,prvu zemlju socijalizma", odnosno jednu od
,supersila" . (I ona sama biva
prinudjena na modernizaciju - „perestrojka" .) Taj procep ih čini manje otpornim
na ,izazove" modernog doba i ,okoline" .
I duhovno zaledje čini, takodje, trajnu determinantu kulturne istorije naroda
koji su krog duže vremensko razdoblje pripadali odredjenim velikim civilizacijama -
katoličkoj, pravoslavnoj i protestantskoj, antičkoj i vizantijskoj . I ovde, kao i drugde
kada je reč o različitostima, odlučno je pitanje šta odnosi prevagu : nasilna
homogenizacija i konfrontacija ili civilizovana konvergencija i dijalog
.
Kada probleme konkretnog društva posmatramo u svetskim, regionalnim i
lokalnim okvirima, posebno je značajno kako se odvija formiranje nacija . Ono je u
XIX . veku teklo, kada je reč o „malim narodima" Balkana i srednje Evrope, kroz
konfrontaciju sa svetskim silama (Austrija, Turska i Rusija, pre svega) i opredeljiva-
nje u svetskim zbivanjima (kulturnim, političkim i privrednim) . Nacije koje teže
dovršenju svog formiranja ili tek nastaju u XX . veku, izgleda da se prvenstveno
konfrontiraju s najbližim „malim narodima", a oslonac traže u većim duhovnim,
privrednim i političkim celinama . Takva rivalstva, podsticana ne samo od „velikih"
nego i od „vodja" „malih", imaju, kao najblažu posledicu, ubrzanu provincijalizaci-
ju .
Pored problema koji su zajednički mnogim „malim narodima", narodi današnje
Jugoslavije imaju i neke specifične probleme pred kojima zastaje razborito
rasudjivanje. Ograničimo se ovom prilikom samo na dva složena pitanja : (1) Koji su
stvarni rezultati nastajanja i razvoja onih nacija koje pre nastanka Jugoslavije, prve i
druge, nisu imale vlastitu suverenu državu (kako nastaju i nestaju koalicije
,,nacionalnih elita", koliko su postignuti oblici državnosti iznutra demokratski i
kako oni utiču na oblik zajedničke države, i kakav je stvarni smisao parole „Slaba
Srbija - jaka Jugoslavija) ; (2) Da li će prilikom razmatranja o ustavnim promenama
doći do konvergencije demokratskih težnji u pojedinim nacijama ili će se praviti
koalicije radi odbrane od demokratije?
lako su problemi složeni i puni afektivnog naboja, intelektualci gube i poslednji
oslonac samog svog postojanja ako odustanu od racionalnog diskursa u kojem se
svako pitanje može racionalno postaviti i razmatrati . U protivnom, uzimaju maha
iracionalne strasti razornog usmerenja, ne samo mržnja, već i strahovi od katastrofe
ili takve želje u izbavljenje iz „naše sadašnje krize" koje previdjaju puteve i sredstva
(recimo : da li je moguća promena granica medju državama u Evropi a posebno na
Balkanu bez rata?
) . Pitanja moraju biti jasna, da bi i odgovori bili takvi, stoga valja
izbegavati konfrontacije oko pojmova koji gube realni sadržaj
.
Na duhovnoj sceni karakteristično je nestajanje tabu-tema (da li svih tabua?
) i
pojava novih teorijskih paradigmi, medju kojima sve veću panju privlači ona o
,,civilnom društvu" .
126
Paradigma o „civilnom društvu" potvrdila je svoju produktivnost naročito u
ispitivanju (dis)kontinuiteta modernog društva i delotvornosti novih društvenih
pokreta kao glavnih aktera proizvodnje ,civilnog društva" .
Ona, pak, postaje restriktivna (s tendencijom ideologizacije) kada eliminiše
druge paradigme . Tako, recimo, zalaganje za prelom u ,buržoaskoj industrijskoj
kulturi" i za ukidanje ,heteronomne prirode samog rada",' 4
ili kada se civilno
društvo posmatra kao poželjno „carstvo slobode" u kojem ,pojedinci i skupine
autonomno proizvode dobra i usluge, izvan i s onu stranu državnih i tržišnih
ograničenja, sami ili u slobodnoj asocijaciji s drugima",' s ako se, istovremeno, ne
uspostavi istinski dijalog sa Marxovom paradigmom o univerzalnoj Ijudskoj
emancipaciji i ukidanju rada (otudjene proizvodnje), može doći do pomenute
redukcije i ideologizacije . Isto tako, valja ispitati stvarno značenje tvrdnje da su novi
društveni pokreti protagonisti „radikalne, a ne revolucionarne" promene' 6
s
obzirom na pojmovno odredjenje „radikalno" i „revolucionarno" . Slično tome,
ostaje pojmovno neodredjeno šta bi to bilo paradoksalno u zalaganju kritiških
marksista za političku emancipaciju," ako se oni svojim delom i egzistencijom
zalažu za demokratiju, i kada je ne smatraju najvišim dometom čovekove slobode?
Pomenuta paradigma pogotovu je onda ograničena kada zapliva u vode
opticajnih stereotipa, na primer, o harmoniji - pozitivnoj (u Sloveniji) i negativnoj
(u Srbiji) - političara i ,družboslovaca" ili u uobičajena nadmetanja oko primata
,,nacionalnog" i „klasnog", a sve to bez odgovarajuče argumentacije .' 8
Izvesnu senku na nju baca i njena pomodna upotreba u potenciranju „narcizma
malih razlika" (Frojd), kada se „meri" koliko je ko (milja ili inča) blizu ili daleko od
Evrope .
Paradigma o „civilnom društvu" neposredno je podsticanja za sve težnje da se
društvo izmakne tutorstvu nedemokratske države, a teorijski je delotvornija od
Marksove paradigme o besklasnoj ljudskoj zajednici, jer je konkretnija i bliska
problemima savremenog sveta . lpak, valja se naročito zamisliti nad tezama o
faktičkom, a ne samo analitičkom razdvajanju društva od države, jer je teško
zamisliti postojanje političkog pluralizma, nezavisne javnosti i pravne države' 9 -
bez države, dabome, demokratske .
Nalazeći da je paradigma o „civilnom društvu" višestruko produktivna kao
polazište kritičkog istraživanja, ona ima i status utopije, slično paradigmi o „Ijudskoj
zajednici" što je sasvim u duhu univerzalnoj kulturi primerene ideje o „pluralnosti
utipija" . 20
Kultura bi bila osiromašena ako bi se svela samo na pluralizam interesa,
ideologija i politika . Utoliko pre što jedino scijentistički nadmen istraživač može
verovati da poznaje šta je utopijsko, a šta realno . Recimo, da li je realna ili utopijska
pozicija jed noga od mnogih protagonista „modernizma nerazvijenosti" (marginalne
ali istinske opozicije tiraniji), lenjingradskog radnika Vladimira Dremljuge, jednoga
od šestorice demonstranata na Crvenom trgu protiv okupacije Čehoslovačke 1968
.
godine, koji na sudjenju kaže: ,Čitavog svog svesnog života želeo sam da budem
gradjanin - dakle neko ko dostojanstveno i mirno iznosi svoje mišljenje . Moj glas će,
to znam, zvučati lažno u sveopštoj tišini, koja opstojava pod imenom ,jednodušne
podrške politici partije i vlade' . Drago mi je što se pokazalo da ima i drugih koji žele
da izraze svoj protest zajedno sa mnom . I da ih nije bilo, na Crveni trg bih išao
sam ." 2 1
Razborit odnos prema čoveku i njegovom svetu podrazumeva diferenciran i
kritički pristup složenoj realnosti, a valja odoleti i iskušenju magije, po kojoj sama
reč već izaziva i znači promenu . Ona je više nego dovoljna i okrepljujuča ako
uspostavlja dijalog o granicama saznanja bilo koje pojedinačne paradigme, jer time
trajnije zasniva duhovni pluralizam kao osnovni uslov svakog pluralizma i slobode
.
1 2 7
Ako
se
nakon
svega
rečenog
vratimo
naslovu
ovoga
ogleda -
,Kuda ide
,postagrarno društvo'? " - iako ostaje više otvorenih pitanja nego što ima pouzdanih
odgovora, ipak bismo mogli nešto relativno pouzdano zaključiti o tome kako
društvo „realnog socijalizma" ne bi bilo tek samo ,nešto drugo"
.
Pre svega, ,seljačka društva" obično su nestajala kroz daleko duža vremenska
razdoblja nego što se to dešava u ,realnom socijalizmu" . Ali, društvo „realnog
socijalizma" ne postaje istom brzinom industrijsko društvo, već nastaje neka vrsta
,,interregnuma" o kojem i govorimo kao o ,postagrarnom društvu" . Ono nastaje
kroz više decenija, i to dinamičnim ali neodvršenim strukturnim promenama .
Indikator svojevrsnog zatvorenog kruga ,neprevrele" društvene strukture jeste to što
su seljaci i glavni objekat političkog nasilja („naša kolonija", kako su govorili
boljševiki prvaci na početku „prvobitne akumulacije kapitala"), i njihov pretežni
subjekat (dojučerašnji seljaci kao pripadnici aparata vlasti) . Najzad, svakidašnje
vreme bremenito je promenama, ali nije izvesno u kojem bi pravcu one išle - ka
modernizaciji, arhaizaciji ili stagnaciji i raspadanju datih oblika života .
Smer kretanja ,postagrarnog društva" neposredno zavisi od dve realne tenden-
cije: od inercije nasilja
(pre svega „ničim ograničene" politike vlasti) u održanju
datih oblika života i destrukciji alternative, i od impulsa nenasilne obnove društva i
uspostavljanja javne kontrole nad državom . U okviru druge tendencije najupadljivije
su (što ne znači da su jedine) dve paradigme : „civilnog društva" i „univerzalne
ljudske emancipacije" . Koja će od realnih tendencija prevagnuti u budućnosti, to
zavisi od trajanja sadašnje krize i od izgleda njenog raspleta . „Naša sadašnja kriza" je
ambivalentna ; ona osnažuje prvu tendenciju ukoliko više iznuruje društvo i izaziva
beznadje ugroženih kojima nasilje može izgledati kao jedini ,put izbavljenja" iz
nevolja (pa i način rešenja „slučaja Kosovo"), ali ona može osnažiti i drugu
tendenciju, upravo sve izglednijom pretnjom razaranjem i onih civilizacijskih oblika
života koliko ih uopšte još ima . Opcija je, dakle, inercija nasilja i nerazvijenosti ili
modernizacija i razvoj . Odlučno pitanje pro et contra, jednostavno rečeno, izgleda
ovako :
za ili protiv demokratije .
Centralizam ili decentralizacija, federacija ili
konfederacija, unitarizam ili separatizam su ili iz pomenute opcije izvedena stvarna
pitanja, ili su parole bez racionalnog (ali afektivnog) sadržaja .
Pred
pomenutom opcijom nisu samo „mali narodi" i društva „realnog
socijalizma", mada je ona za njih dramatičnija, pogotovu ukoliko nemaju koheren-
tan i postojan model razvoja . Tek kada se dovrši tekući dugoročni svetski privredni
ciklus (Konradtjev), biče izvesnije koliko će kriza potresti i najrazvijenije zemlje
sveta, i da li će na njen „izazov" biti pronadjeni adekvatni „odgovori" . Epohalno je
pitanje kakve su regenerativne moći kapitalizma kao svetskog sistema, i kakvi su
realni izgledi regeneracije „civilnog društva" bez dominacije kapitalizma, a s novim
horizontima čovekove slobode .
BELEŠKE :
Podsticajan prilog raspravi o ovoj temi je nedavno objavljen zbornik SOCIJALISTIČNA
CIVILNA DRU2BA? (izbor i redakcija Tomaž Mastnak), KRT, Ljubljana 1986 . a iste godine
(novembra) u beogradskom Institutu društvenih nauka održana je diskusija o istoj temi (prilozi su
objavljeni u više brojeva KNJIŽEVNIH NOVINA) .
2 Vidi o tome bliže : Fernand Braudel, „Historija i sociologija", u : SOCIOLOGIJA (redaktor
Georges Gurvitch), ,Naprijed", Zagreb 1966, sv . I, str. 94--110 .
3Anthonv Giddens, A CONTEMPORARY CRITIQUE OF HISTORICAL MATERIALISM,
Macmillan Press, London 1981, Vol . 1, p . 20 .
4Anthonv Giddens, THE CONSTITUTION OF SOCIETY, Outline of the Theorv of
Structuration, Polity Press, Cambridge, Basic Blackwell, Oxford, 1986, p . 363 .
128
Vidi o tome podrobnije: Henri Mendras, SELJAČKA DRUŠTVA . Elementi za jednu teoriju
seljaštva . Prevod i predgovor Vlado Puljiz, „Globus", Zagreb 1986, str . 12-13 . U prilog tezi o
,,poseljačenju" globalnog društva Mendras se oslanja na zapažanje Šćepanskog da se Poljska
,,poseljaćila" otkako je socijalistički režim likvidirao nekadašnje uglednike (154), a sam dodaje
(takodje o Poljskoj) : ,Radnik je danas seljak u tvornici, gradjanin je seljak u gradu, a kako je
armija izgubila aristokratske oficire, vojnik je seljak u uniformi" (256)
.
6 „Mi - Srednjoevropljani, ni Zapadnjaci, ni Rusi - nikada nismo bili doista gradjani", piše
Djerdj Konrad, „a nećemo to nikada ni biti . Pitanje što smo, zapelo nam je ugrlu . Čak ni naš
društveni položaj nije za nas karakterističan : bili dolje ili gore - na nas se stropoštava država . Na
nas se uvijek stropoštala neka vlast . Na nama je uvijek bio višak pritiska, glupi je teret toliki da
nam se noga naučila na posrtanje . Mi smo uvijek pišali protiv vjetra, a nedaće tek da smo preživjeli .
S nama su trgovali, o nama se sporazumjevali, nas su komadali, prodavali, bivali smo predmetom
regulacionih planova i mirovnih konferencija . Iz Sarajeva je došao prvi, iz Gdanjska drugi svjetski
rat . Treba pripaziti na nas . Sv
i smo mi zajedno - mi narodi demokrati - nerješiva otvorena
pitanja, što znači da nije ni ovo, ni ono, nego nešto drugo ." (György Konrad, „Dobro je putovati",
GORDOGAN, Zagreb, 1985, br . 17-18, str . 277) .
Vidi o tome: Žak Godšo, REVOLUCIJE 1848, ,Nolit", Beograd 1987 .
8 Razlike izmedju različitih shvatanja komunizma i socijalizma, pa i izmedju raznih struja u
boljševizmu, pre i posle pobede Staljinove frakcije, čine posebno složenu temu u koju se ovom
prilikom ne možemo upuštati .
e Recimo, srpski liberali su sredinom prošloga veka, dozivajući Miloša Obrenovića da se vrati na
vlast i svrgne suparničku dinastiju i njene privrženike, uzvikivali : „Udri Oče!" .
10 Mirjana Gross, HISTORIJSKA ZNANOST . Razvoj, oblik, smjerovi, Institut za hrvatsku
povijest Sveučilišta u Zagrebu, Zagreb 1976, str . 208 .
"Vidi o tome : Vojislav Koštunica-Kosta Čavoški, STRANAČKI PLURALIZAM ILI
MONIZAM . Društveni pokreti i promene društvenog poretka u Jugoslaviji (1944-1949), Centar za
filozofiju i društvenu teoriju IDN, Beograd 1983 .
12 Vidi : KOCBEKOV ZBORNIK, „Obzorja", Maribor 1987 (naročito priloge Spomenke
Hribar, Jože Snoja, Dimitrija Rupela i Janeza Gradišnika)
.
13 Vidi o tome : Marjan Rožanc, „Esej o neobljubljenosti Slovenije, o zalezovanju Edvarda
Kocbeka i o evropskem Slovencu", PROBLEMI, Ljubljana, 1984, štev . 8, str. 55-68 .
1 4 Jean Cohen, prilog zborniku SCD?
, str . 131-133 .
1 'John Kean, SCD?
, str . 55-56 .
1 6 Jean Cohen, SCD?
, str . 131-132 .
1 7 Vidi predgovor Frane Adama i Darke Podmenik zborniku SCD?
, str . 21
.
18 Isto, str. 23-24.
19 Isto, str . 27 .
20 Christopher Pierson, SCD? , str . 94 .
2 1 Marshall Berman, „Petrograd : modernizam nerazvijenosti", MARKSIZAM U SVETU,
Beograd, 1986, br . 10-11, str . 340 .
1 29


Lipin moljac miner (Phyllonorycter Issikii) u Sloveniji

UDK 630*453 (Phyllonorycter issikii) (001)
Izvorni znanstveni članci – Original scientific papers
1 Prof. dr. sc. Maja Jurc, Biotehniška fakulteta, Univerza v Ljubljani, Jamnikarjeva 101, Ljubljana, Slovenija, maja.jurc@bf.uni-lj.si
LIPIN MOLJAC MINER
(PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI
THE LIME LEAFMINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII)
IN SLOVENIA
Maja JURC1
Uvod
Introduction
Biološke invazije stranih vrsta – Biological Invasion
of non-native Species
Biološke invazije stranih vrsta postaju važan čimbenik glo-
balne promjene u okolišu i njihov rezultat često su značajni
ekonomski gubici, gubici bioraznolikosti i disfunkcija napad-
nutih ekosustava. Mnoge strane vrste, koje su bile unijete u
zadnjih 200 godina, dobro su se prilagodile i stabilizirale u Eu-
ropi (Mattson et al. 2007), gdje je prisutno oko 11.000 stranih
vrsta biljaka, životinja i gliva. Beskralješnjaka je 1541 vrsta,
94 % su člankonožci (Arthropoda), 90 % njih predstavljaju
kukci (1303 vrsta) (Hulme et al. 2009). Među kukcima je do
2007. utvrđeno 109 vrsta invazivnih fi
 tofagnih vrsta, koji su se
udomaćili u europskim šumama. Podrijetlom su iz Sjeverne
Amerike (57 vrsta) i iz Azije (52 vrste) (Mattson et al. 2007).
Do danas se je taj broj povećao, jer se prosječno godišnje u Eu-
ropu unese 17,5 novih vrsta kukaca (Roques et al. 2009, Ma-
tošević i Pernek 2011). Jedna od tih azijskih vrsta je lipin mo-
ljac miner Phyllonorycter issikii (Kumata, 1963) (Lepidoptera:
Gracillariidae) koji se naglo širi po Europi, a posebice napada
lipe (Tilia spp.).
Rasprostranjenost i domaćini lipinog moljca minera
– The distribution of The Lime Leafminer
Lipin moljac miner je istočnoazijska vrsta, koja se razvija na
biljkama domaćinima iz redova Malvales i Fagales, preferira-
jući domaćine roda lipa (Tilia). Lipin moljac ima raspon krila
od 7 do 7,5 mm (slika 1).
Moljac ima dvije generacije godišnje, prezimi kukuljica i odra-
sli moljci. Moljci prve generacije pojave se na deblima lipe sre-
Sažetak:
Rad donosi najnovije podatke o rasprostranjenosti i domaćinima lipinog moljca minera Phyllonorycter issikii: u Aziji je
autohton u trima, u Europi se raširio u 20 država. Domaćini su u području rasprostranjenosti moljca domaće vrste lipa
(Tilia spp.), u Europi su domaćini uz domaće lipe i njihovi hibridi, isto tako i egzotične vrste lipa. U Sloveniji je otkri-
ven godine 2006. U razdoblju od 2007.–2008. godine provedeno je istraživanje napadnutosti različitih vrsta roda Tilia
(Tilia cordata, T. platyphyllos, T. tomentosa, T. sp.1, T. sp. 2) u šest ekoloških regija na 22 lokaliteta urbanog prostora.
Ukupno smo analizirali 918 listova, a mjerenje svojstava lišća provedeno je skeniranjem i izračunom programom Digi-
mizer 3.0.0.0., MedCalc Soft
 ware. Lipin moljac raširen je na području cijele Slovenije. Oštećenost lišća, odnosno gustoća
populacije moljca bila je najveća u Predalpskoj, Predpanonskoj i Alpskoj ekološkoj regiji. Mine su najveće u Predalp-
skoj, Alpskoj i Predpanonskoj ekološkoj regiji. Od autohtonih lipa na prvom je mjestu po oštećenosti T. cordata (91,47 %,)
slijedi T. platyphyllos (21,72 %), onda T. tomentosa (0,41 %). Daleko najveća oštećenost javlja se na hibridnoj lipi T. sp. 1
(512,50 %). Oštećenost lišća bila je u razdoblju istraživanja visoka i u prosjeku je iznosila 87,80 %; godine 2007. iznosila
je 116,3 %, a godine 2008. 66,5 %. Površina mina na lišću bila je veća u 2007. nego u 2008. godini (39 mm2 u odnosu na
21,4 mm2). Pretpostavljamo da se lipin moljac pojavio u Sloveniji prije 2006. godine, imajući u vidu rasprostranjenost
vrste na cijelom području. Zbog relativno velike oštećenosti lišća domaćina, predstavlja značajnog štetnika vrsta roda
Tilia u parkovima i park-šumama urbanih područja.
KLJUČNE RIJEČI: Phyllonorycter issikii; Tilia spp.; Europa; Slovenija

Šumarski list, 3–4, CXXXVI (2012), 119–127
120
dinom svibnja, kada je srednja temperatura zraka oko 10 °C.
Razvoj prve generacije traje do sredine lipnja, druga generacija
je u kolovozu–rujnu. Ženka odlaže jajašca pojedinačno na do-
nju stranu lista, embrionalni razvoj traje dva tjedna, prvi lar-
valni stadij se uvlači u list oblikujući serpentinastu minu, slje-
deći oblikuje donjopovršinsku šatorastu minu u koju
inkorporira inicijalni serpentinasti rov. Gusjenice se presvlače
četiri puta. Gusjenice stvaraju relativno velika oštećenja – mine
na donjoj, a u slučaju velike populacije rjeđe i na gornjoj strani
lista (Šefrova 2002, Ermolaev i Motoshkova 2008) (slika 2, slika
3, slika 4).
Na kraće udaljenosti širi se letenjem, a na veće udaljenosti pri-
jenosom jaja, gusjenica i kokona, s napadnutim biljnim mate-
rijalom ili otpalim lišćem (Ermolaev i Motoshkova 2008).
Podrijetlom je iz istočne Azije (Japan, Koreja) i u prirodnom
staništu dolazi na pet vrsta lipa: Tilia japonica Simonkai, T.
maximowicziana Shirasawa, T. kiusiana Makino et Shirasawa,
T. amurensis Rupr. i T. mandshurica Rupr. Moljac je opisan na
primjerku s otoka Hokkaidō (nađen i na otocima Kyūshū i
Honshū) u Japanu, gdje se hrani na T. japonica, T. maximowi-
cziana i T. kiusiana, također na Betula platyphylla Sukacz. = B.
pendula Roth. (Kumata 1963). Prvi nalaz u azijskom dijelu Ru-
Slika 1. Invazivni lipin moljac miner (Phyllonorycter issikii) ima raspon krila
od 7 do 7,5 mm (slike M. Jurc)
Figure 1 Alien lime leafminer (Phyllonorycter issikii) has across the wingspan
of 7.0 to 7.5 mm
Slika 3. Mina s kukuljicom
Figure 3 Chamber with pupa
Slika 2. Mina s gusjenicom
Figure 2 Chambers with larva
Slika 4. Oštećeno lišće, T. platyphillos, 24.9.2011, Jesenkova pot, Ljubljana
Figure 4 Damaged leaves, T. platyphillos, 24th of September, 2011, Jesenkova
pot, Ljubljana
JURC, M.: LIPIN MOLJAC MINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI
121
sije bio je godine 1977. u Primorskom kraju gdje se hrani na
T. amurensis i T. mandshurica (Ermolaev 1977). Godine 1983.
nađen je u Koreji i kasnije u zapadnoj Kini (Kumata et al. 1983,
Noreika 1994).
Lipin moljac miner je vjerojatno unesen u istočnu Europu oko
1970. godine, domaćini su T. cordata Mill., T. platyphyllos
Scop. i introducirane ukrasne lipe i hibridi kao npr. Tilia x eu-
chlora K. Koch (Buszko et al. 2000). Njegov domaćin u jugoi-
stočnoj Europi je T. tomentosa Moench (Lehmann i Stuebner
2004). U europskom dijelu Rusije najprije je pronađen 1982.
godine u provinciji Uljanovsk, gdje se razvijao na T. cordata
Mill. (Yefremova i Mishchenko 2008). Godine 1985. bio je ot-
kriven na zelenim površinama Moskve (Bednova i Belov
1999), godine 1987. nađen je u regijama Voronezh, Samara,
Ufa i Kijevu u Ukrajini (Kozlov 1991, Kozlov i Koricheva
1991). Godine 1999. slijede otkrića moljca u Izhevsku i 2002.
u St. Petersburgu (Ermolaev i Motoshkova 2008). Krajem 20.
i početkom 21. stoljeća područje rasprostranjenosti lipinog
moljca minera u Europi znatno se proširilo i od 1996. uklju-
čuje jugoistočnu Poljsku (Šefrova 2002), od 1997. Litvu (No-
reika 1998), od godine 1998. Bjelorusiju i Letoniju (Šefrová
2002) te Estoniju (NPPO of Estonia 2003–10). Godine 2000.
bio je pronađen u Češkoj pored Brna, Slovačkoj, sjevernoj Au-
striji (Essl i Rabitsch 2002), sjevernoj Mađarskoj (Šefrová 2002)
te 2002. u Finskoj (Kullberg et al. 2002). Godine 2002. bio je
otkriven na T. cordata i u istočnim područjima Njemačke (Sa-
chsen i Brandenburg). Budući da područja prisutnosti moljca
u Njemačkoj graniče s Češkom, gde je moljac isto tako prisu-
tan, pretpostavlja se da se u Nemačku proširio iz Češke (EPPO
2003). Iz Rumunjske izvještavaju o nalazu lipinog moljca mi-
nera 2002. godine na T. cordata u dva okruga (okrug Iasi i Ba-
cau), godine 2003. moljac se proširio na novu lokaciju u
okrugu Bacau (Ureche 2006). Za Italiju postoje podaci o uzor-
cima lipinog moljca minera za molekularne analize (Lopez-
Vaamonde et al. 2012). Prvi nalaz u Hrvatskoj je zabilježen
godine 2005. u Zagrebu na Tuškancu na Tilia sp. (Matošević
2007). U Sloveniji je nađen u kolovozu 2006. u park-šumi na
Rožniku (Ljubljana) na T. cordata (Jurc 2011) i iste godine u
listopadnoj šumskoj zajednici s lipom kod Kranja (osobna ko-
munikacija, S. Gomboc). U Bugarskoj je prvi nalaz moljca za-
bilježen u ljeto 2006. u sjeveroistočnom području, nekoliko
mina je bilo prikupljeno u rezervatu Derviš i u Sofi
 ji (Tomov
2007). U kolovozu 2009. bio je otkriven u području Muttenz
u regiji Bazel u Švicarskoj. U srednjoj Europi domaćini su
uglavnom T. cortada, T. platyphyllos i njihovi križanci, a po-
javljuje se i na T. americana i T. tomentosa (Wermelinger
2011). Lipin moljc miner preferira mlada stabla i sjenovite di-
jelove krošanja u drvoredima i parkovima, ali i drveće u blizini
gradova (Šefrová 2002, Wermelinger 2011). U rujnu 2009. mo-
ljac je bio zabilježen na lokaciji South Limburg u Nizozemskoj
(Muus i Zwier 2009).
Cilj ovoga rada je utvrditi rasprostranjenost lipinog moljca
minera u Slovniji i istražiti imaju li lokaliteti, ekološke regije,
vrste domaćina i godine utjecaj na gustoću populacije moljca,
na oštećenost lišća te broj i površinu mina na lišću biljke do-
maćina.
Materijal i metode
Material and methods
Istraživanje moljca provedeno je na 22 lokacije urbanog pro-
stora (parkovi i park-šume) u svim ekološkim regijama u Slo-
veniji (Alpska, Predalpska, Predpanonska, Submediteranska,
Preddinarska, Dinarska) u 2007. i 2008. godini (datumi sku-
pljanja materijala: 9., 12., 13. listopada; 2. studenog 2007. go-
dine; 14., 22., 27., 28. listopada i 3. studenog 2008. godine)
(slika 5).
Slika 5. Istraživanje lipinog moljca provedeno je na 22 lokacije urbanog prostora u svim ekološkim regijama u Sloveniji u 2007. i 2008. godini.
Figure 5 Research on Ph. issikii was conducted at 22 sites in urban areas in all ecological regions in Slovenia in 2007 and 2008

Šumarski list, 3–4, CXXXVI (2012), 119–127
122
Na svim lokacijama detaljno smo pregledali veći broj stabala
lipe i izdvojili modelno stablo s kojega smo iz donjega dijela
krošnje (do 2m visine) odrezali granu, sve listove sa svake
grane na terenu označili smo i herbarizirali. Analizirana su
sljedeća svojstva: (1) površina mina na listu (mm2), (2) broj
mina na listu i (3) oštećenost lišća (%) (broj miniranog lišća u
odnosu na broj lišća na grani), što također odgovara gustoći
populacije moljca (broju mina na 100 listova). Obrada poda-
taka s lišća (površine lista i površine mina na listu) provedena
je skeniranjem i izračunom programom Digimizer 3.0.0.0.
(MedCalc Soft
 ware, Belgija) (slika 6).
Statistička obrada uključila je skup od više tisuća brojčanih po-
dataka. Za svako svojstvo (karakteristiku) provjereni su osnovni
statistički parametri i njihove pogreške, histogrami i normalna
raspodjela. Nakon log10(x+1) transformacije varijable su poka-
zale normalnu raspodjelu (P>0.05, c2-test) i bile su podvrgnute
parametarskom testu (dvofaktorska ANOVA). Korišten je pro-
gram Statgraphics Centurion XVI (Statistical Graphics Corpo-
ration, USA). U statističkoj obradi podataka krenuli smo od hi-
poteze da između aritmetičkih sredina uzoraka lokacija,
ekoloških regija, vrsta domaćina i godina nema statistički
značajnih razlika za promatrana svojstva (P>0.05).
Rezultati
Results
Rezultati analize lišća modelnog drveća na svim lokalitetima
i za cijelo razdoblje istraživanja prikazani su u Tablici 1.
Lipin moljac miner raširen je na području cijele Slovenije.
Ustanovili smo da je oštećenost lišća, odnosno gustoća popu-
Slika 6. Skeniran list T. sp.1 s minama – mjerenje svojstava
lišća izvršeno je skeniranjem i izračunom programom Digi-
mizer 3.0.0.0. (MedCalc Software, Belgija)
Figure 6 Scanned leaf of T. sp.1 with mines – measuring prop-
erties of leaves was done by scanning and calculations with
the program Digimizer 3.0.0.0. (MedCalc Software, Belgium)
JURC, M.: LIPIN MOLJAC MINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI
123
lacije moljaca bila najveća u Predalpskoj, Predpanonskoj i Alp-
skoj ekološkoj regiji, mine su najveće u Predalpskoj, Alpskoj i
Predpanonskoj ekološkoj regiji. Od domaćih vrsta lipa je po
oštećenosti na prvom je mjestu Tilia cordata (91,47 %), slijedi
T. platyphyllos (21,72 %), onda T. tomentosa (0,41 %). Daleko
najveća oštećenost javlja se na hibridnoj lipi T. sp.1 (512,50 %).
Oštećenost lišća bila je u razdoblju istraživanja visoka i u pro-
sjeku je iznosila 87,80 %; godine 2007. iznosila je 116,3 %, a
godine 2008. 66,5 %. Površina mina na lišću bila je veća u 2007.
godini nego u 2008. godini (39,3mm2 u odnosu na 21,4 mm2).
Rezultati istraživanja pokazali su da postoje statistički značajne
razlike između lokacija u odnosu na površinu mina na listu
(slika 7). Najveću površinu mina na lišću pokazuju lokacije 19,
20 i 21.
Postoje statistički značajne razlike između ekoloških regija u
odnosu na površinu mina na listu (slika 8). Po većoj površini
mina na listu izdvajaju se Predalpska (92,2 mm2) i Alpska re-
gija (59,6 mm2).
Slika 7. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za
površinu mina na listu za lokalitete. * log10 (x+1) transformirani originalni
podaci. Lokaliteti: (1) Ajdovščina, (2) Beržice, (3) Črniče, (4) Dobravlje, (5)
Gerečja vas, (6) GIS-Ljubljana, (7) Krško, (8) Ljutomer, (9) Mokronog, (10)
Novo mesto, (11) Ribnica, (12) Rožna dolina, (13) Straža, (14) Šempas, (15)
Šmarjeta, (16) Trebnje, (17) Turjak, (18) Željne, (19) Vrt oddelka-Ljubljana,
(20) Pernica, (21) Ižakovci i (22) Blejska dobrava.
Figure 7 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of
the surface mine to the leaf of sites. * Log10 (x +1) transformed the original
data. Localities: (1) Ajdovščina, (2) Beržice, (3) Črniče, (4) Dobravlje, (5) Gerečja
vas, (6) GIS-Ljubljana, (7) Krško, (8) Ljutomer, (9) Mokronog, (10) Novo mesto,
(11) Ribnica, (12) Rožna dolina, (13) Straža, (14) Šempas, (15) Šmarjeta, (16)
Trebnje, (17) Turjak, (18) Željne, (19) Vrt oddelka-Ljubljana, (20) Pernica, (21)
Ižakovci i (22) Blejska dobrava.
Slika 9. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za
površinu mina na listu za drvenaste vrste. * log10 (x+1) transformirani orig-
inalni podaci. Drvenaste vrste: (1) T. cordata, (2) T. platyphyllos, (3) T. to-
mentosa, (4) T. sp.1 i (5) T. sp.2.
Figure 9 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of
the surface mine to the leaf of woody species. * Log10 (x +1) transformed the
original data. Woody species: (1) T. cordata, (2) T. platyphyllos, (3) T. tomentosa,
(4) T. sp. 1 and (5) T. sp. 2.
Slika 8. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za
površinu mina na listu za ekološke regije. * log10 (x+1) transformirani orig-
inalni podaci. Ekološke regije: (1) Alpska, (2) Predalpska, (3) Preddinarska,
(4) Dinarska, (5) Predpanonska i (6) Submediteranska.
Figure 8 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of
the surface mine to the leaf of ecological regions. * Log10 (x +1) transformed
the original data. Ecological regions: (1) Alpine (2) Pre-alpine, (3) Pre-dinaric,
(4) Dinaric, (5) Pre-panonic and (6) Sub-mediterranean.
Tablica 1. Osnovni izmjereni parametri (broj analiziranih listova, prosječna
površina lista, ukupan broj mina, prosječna veličina mine), 2007. i 2008.
godna, za sve ekološke regije u Sloveniji po vrstama domaćina
Table 1 Basic host tree parameters (number of analysed leaves, average leaf
area, total number of mines, the average size of mine), 2007 and 2008, for all
ecological regions, Slovenia
vrsta/takson
(species/taxa)
broj lokacija uzimanja uzorka
(number of sampling locations)
broj analiziranih listova
(number of analysed leaves)
prosječna površina lista/mm2
(average leaf area/m2)
cjelokupan broj mina
(total number of mines)
prosječna veličina mine/mm2
(average size of mine/mm2)
Tilia cordata
11
434
8949
397
33.84
T. platyphyllos
6
290
15470
63
29.01
T. tomentosa
3
107
14189
9
27.04
T. sp.1
1
64
15287
328
32.26
T. sp.2
1
23
26115
9
28.18
Total
22
918
/
806
30.07

Šumarski list, 3–4, CXXXVI (2012), 119–127
124
Postoje statistički značajne razlike između ekoloških regija u
odnosu na broj mina na listu. Po većem broju mina izdvaja se
Predalpska regija (2,9) (slika 12).
Postoje statistički značajne razlike između drvenastih vrsta u
odnosu na broj mina na listu. Po većem broju mina izdvaja se
vrsta 4 (T. sp. 1) (5,13) (slika 13).
Postoje statistički značajne razlike između godina u odnosu
na broj mina na listu. Broj mina na listu veći je 2007. godine
(slika 14).
Oštećenost lišća, odnosno gustoća populacije moljaca najveća
je na lokacijama 19 i 21 (512 % i 389 %). Također, najveća je u
Predalpskoj i Predpanonskoj regiji (287 % i 155 %), posebice
na vrsti 4 (T. sp. 1).
Slika 13. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine*
za broj mina na listu za drvenaste vrste. * log10 (x+1) transformirani origi-
nalni podaci. Drvenaste vrste: (1) T. cordata, (2) T. platyphyllos, (3) T. to-
mentosa, (4) T. sp.1 i (5) T. sp.2.
Figure 13 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the
number of mines on the list of woody species. * Log10 (x +1) transformed the
original data. Woody species: (1) T. cordata, (2) T. platyphyllos, (3) T. tomentosa,
(4) T. sp.1 and (5) T. sp.2.
Postoje statistički značajne razlike između drvenastih vrsta u
odnosu na površinu mina na listu (slika 9). Po većoj površini
mina na listu izdvaja se vrsta 4 (T. sp.1) (165,3 mm2).
Postoje statistički značajne razlike između godina u odnosu
na površinu mina na listu. Površina mina na listu veća je 2007.
u odnosu na 2008. godinu (slika 10).
Postoje statistički značajne razlike između lokacija u odnosu
na broj mina na listu. Po većem broju mina na listu izdvajaju
se lokaliteti 19 i 21 (5,1 i 3,9) (slika 11).
Slika 12. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine*
za broj mina na listu za ekološke regije. * log10 (x+1) transformirani origi-
nalni podaci. Ekološke regije: (1) Alpska, (2) Predalpska, (3) Preddinarska,
(4) Dinarska, (5) Predpanonska i (6) Submediteranska.
Figure 12 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the
number of mines on the leaf of ecological regions. * Log10 (x +1) transformed
the original data. Ecological regions: (1) Alpine (2) Pre-alpine, (3) Pre-dinaric,
(4) Dinaric, (5) Pre-panonic and (6) Sub-mediterranean.
Slika 10. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine*
za površinu mina na listu za godine. * log10 (x+1) transformirani originalni
podaci. Godine: (1) 2007., (2) 2008.
Figure 10 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of
the surface mine to the leaf for years. * Log10 (x +1) transformed the original
data. Years: (1) 2007., (2) 2008.
Slika 11. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine*
za broj mina na listu za lokalitete. * log10 (x+1) transformirani originalni po-
daci. Lokaliteti: (1) Ajdovščina, (2) Beržice, (3) Črniče, (4) Dobravlje, (5)
Gerečja vas, (6) GIS-Ljubljana, (7) Krško, (8) Ljutomer, (9) Mokronog, (10)
Novo mesto, (11) Ribnica, (12) Rožna dolina, (13) Straža, (14) Šempas, (15)
Šmarjeta, (16) Trebnje, (17) Turjak, (18) Željne, (19) Vrt oddelka-Ljubljana,
(20) Pernica, (21) Ižakovci i (22) Blejska dobrava.
Figure 11 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the
number of mines on the leaf of sites. * Log10 (x +1) transformed the original
data. Localities: (1) Ajdovščina, (2) Beržice, (3) Črniče, (4) Dobravlje, (5) Gerečja
vas, (6) GIS-Ljubljana, (7) Krško, (8) Ljutomer, (9) Mokronog, (10) Novo mesto,
(11) Ribnica, (12) Rožna dolina, (13) Straža, (14) Šempas, (15) Šmarjeta, (16)
Trebnje, (17) Turjak, (18) Željne, (19) Vrt oddelka-Ljubljana, (20) Pernica, (21)
Ižakovci i (22) Blejska dobrava.
JURC, M.: LIPIN MOLJAC MINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI
125
Rasprava
Discussion
Pri istraživanju mehanizama bioloških udara i objašnjenju
utjecaja pojedinih stranih invazivnih vrsta, treba uzeti u obzir
globalne scenarije koji se bave biodiverzitetom i koji naglaša-
vaju potencijalne dramatične promjene kao što su povećanje
biotskih invazija u kopnene ekosustave u Europi. Interakcija
između povišenog atmosferskog CO2, povećanja taloženja du-
šika, porasta temperature i ostalih promjenjivih ekoloških čim-
benika i povećane fragmentacije staništa u budućnosti će ubr-
zati invazije stranih organizama. Moguća je i promjena u
njihovom ponašanju i biologiji (Walther et al. 2009). Zbog toga
treba posvetiti pozornost i vrstama koje trenutno nemaju veći
ekonomski ili ekološki utjecaj na ekosustav, ali njihov utjecaj
u budućnosti ne možemo ni procijeniti ni predvidjeti.
Opći je zaključak istraživača (Šefrová 2002, Matošević i Pernek
2011, Wermelinger 2011) da je lipin moljac miner invazivna
vrsta u Europi; od godine 1982. kada je prvi puta objavljena
prisutnost te vrste u europskom dijelu Rusije, proširila se na
teritorij 20 europskih država. Prema rezultatima istraživanja
mnogih europskih iztraživača lipin moljac miner u početnim
fazama napada ne izaziva značajnija oštećenja domaćina u ur-
banim područjima, ali ni u šumskim ekosustavima (Šefrová
2002, Buszko et al. 2000, Ureche 2006, Matošević 2007, Wer-
melinger 2011). Nakon naturalizacije počinju se pojavljivati
veće štete na lipama. Na primjer, već su 1987. godine u regiji
Voronezh u europskom dijelu Rusije ustanovili 70 % ošteće-
nosti lišća lipa. Zaključili su da prisutnost velikog broja mina
značajno reducira ukrasnu vrijednost i vitalnost drveća iz roda
Tilia (EPPO 2003). Isto tako se u razdoblju od 2001–2005. go-
dine u Izhevsku u Rusiji lipin moljac miner pojavljuje eksplo-
zivno na vrstama T. cordata na rubu urbanog područja. Mak-
simalna veličina populacije (više od 10 mina/ listu) bila je
ustanovljena u višeslojnim šumama sa prisutnošću lipe. Broj
mina je na pojedinim lipama krajem srpnja premašio 26 min/
listu, što je jako deformiralo lišće (Ermolaev i Motoshkova
2008). U Sloveniji je lipin moljac otkriven 2006. i u tom raz-
doblju je bio raširen sporadično u park-šumi Rožnik u Lju-
bljani i u mješovitoj šumi s lipama u blizini Kranja (osobna
komunikacija S. Gomboc). Visoka gustoća populacije zabilje-
žena u razdoblju istraživanja u godinama 2007. i 2008.: najveća
je bila u Predalpskoj (287 %) i Predpanonskoj (155 %) ekološ-
koj regiji, posebno na vrsti T. sp.1. Visoka gustoća populacije
lipinog moljca minera je zabilježena na lokalitetima u Ljubljani
(GIS-Ljubljana i Vrt oddelka-Ljubljana u Predalpskoj ekološ-
koj regiji), dakle tamo, gde je miner bio otkriven. U Predpa-
nonskoj regiji na lokacijama Pernica i Ižakovci je visoka gu-
stoća populacje vjerojatno rezultat povoljnih ekoloških uvjeta
za razvoj te vrste. Oštećenost lišća bila je veća u 2007. godini
(116 %) nego u 2008. (66 %) godini. Isto tako je godine 2011.
utvrđena visoka gustoća populacije lipinog moljca minera
(krajem rujna bilo je zabilježeno preko 20 mina/ listu vrste T.
platyphyllos) u Predalpskoj ekološkoj regiji (Park-šuma Jesen-
kova pot, Ljubljana) (Jurc 2011).
U ovom istraživanju lišće za analizu sakupljano je na donjim
granama lipa s obzirom na rezultate istraživanja rasporeda
mina na T. cordata, gdje se ističe da miner preferira donju tre-
ćinu krošnje (Bedova i Belov 1999). Zbog toga se može zaklju-
čiti da je napadnutost lišća lipa u prirodi manja nego što to
pokazuju predstavljeni rezultati. Tijekom istraživanja zapazili
smo relativno podjednaku distribuciju mina na lišću (slika 6).
Do sličnih rezultata došli su i drugi istraživači lisnih minera
(Ermolaev i Motoshkova 2008, Kozlov i Koricheva 1989).
Objašnjenje se temelji na pretpostavci da su napadnuti listovi
lipe obilježeni – markirani specifi
 čnim kemijskim markerima
koji utječu na izbor lokacije za ovipoziciju i kasnije disperziju
potomstva. Takvi markeri su u biti infokemijske prirode i naj-
vjerojatnije izlučevine spolnih žlijezda ženki (Vet i Dicke
1992). Izlučivanje i recepcija kemijskih markera predstavljaju
evolucijsku adaptaciju moljca, koja omogućava štetniku da
prepozna i izbjegava već okupirana područja lista i tako mini-
malizira reakciju biljke domaćina koja bi nastala zbog prena-
seljavanja (npr. preuranjeno odbacivanje lišća); da reducira in-
traspecifi
 čnu konkurenciju minera i da omogući maksimalnu
disperziju potomstva i tako reducira njihovu izloženost ento-
mofagima (prirodnim neprijateljima). Ta hipoteza je neizravno
potkrijepljena činjenicom da su jajašca druge generacije naj-
češće odložena na suprotnom dijelu lista i odvojena lisnom
žilom (Auerbach i Simberloff
  1989).
Vrste iz roda lipa su široko rasprostranjene u europskim drža-
vama i Rusiji, gdje se posebno sade u ukrasne svrhe. Lipin mo-
ljac miner čini ozbiljne štete na ukrasnim lipama. Širi se i udo-
maćuje u nova područja i očekuje se u drugim europskim
državama. Zato treba razmišljati o načinima kontrole njegove
populacije. Istraživanja biotskih načina smanjivanja populacije
lipinog moljca na osnovi autohtonog kompleksa njegovih pa-
razitoida imaju dobre temelje za konkretnu upotrebu (Mey
1991, Yefremova i Mishchenko 2008).
Slika 14. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine*
za broj mina na listu za godine. * log10 (x+1) transformirani originalni po-
daci. Godine: (1) 2007, (2) 2008.
Figure 14 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of
the surface mine to the list for years. * Log10 (x +1) transformed the original
data. Years: (1) 2007., (2) 2008.

Šumarski list, 3–4, CXXXVI (2012), 119–127
126
Zaključci
Conclusions
Lipin moljac miner je istočnoazijska, strana i invazivna vrsta
u Europi koja se relativno brzo širi u novom okolišu.
Za naturalizaciju u Sloveniji bilo je potrebno kratko razdoblje.
Od godine 2006. do danas je široko raširena po cijeloj Slove-
niji, pojavljuje se na svim autohtonim vrstama lipa i nekim hi-
bridima u urbanom prostoru (parkovi i park-šume).
Lipin moljac miner je bilo samo jednom pronađen u sastojini
listopadnog drveća u blizini Kranja 2006. godine i na osnovi
tog podatka možemo zaključiti da je lipin moljac danas u Slo-
veniji prisutan i u prirodnom okolišu, ali istraživanja lipinog
moljca minera nismo proveli u prirodnom oklišu.
Godine 2011. utvrđena je visoka gustoća populacije lipinog
moljca minera u Park-šumi Jesenkova pot u Ljubljani, a mo-
žemo zaključiti da su moguće pojave većih šteta u urbanom
prostoru (parkovi i park-šume). Zato treba posvetiti pozornost
istraživanju autohtonog parazitoidnog kompleksa lipinog
moljca minera u Europi i u Sloveniji.
Zahvale
Acknowledgements
Zahvljujemo suradnicima Oddelka za gozdarstvo in obnovljive
gozdne vire BF (Danijel Borkovič) i Gozdarskega inštituta Slo-
venije (Vesna Rajh) za tehničku pomoć na terenu i pri mjere-
nju materijala. Isto tako za savjete pri statističkoj obradi poda-
taka zahvaljujemo prof. dr. Srđanu Bojoviću s Univerziteta
Beograd, Biološkog instituta Siniša Stanković.
Literatura
References
• Auerbach, M.J., D. Simberloff
 , 1989: Oviposition Site Preference
and Larval Mortality in a Leaf-Mining Moth, Ecol. Entomol.,
14:131–140, St Albans.
• Bednova, O.V
., D.A. Belov, 1999: Th
 e Lime Leafminer (Lepidoptera,
Gracillariidae) in Forest Plantations of Moscow and Adjacent Ar-
eas, Lesnoi Vestnik, 2:172–177, Moskva.
• Buszko, J. H., Z. Šefrova, Z. Laštûvka, 2000: Invasive species of
Lithocolletinae in Europe and their spreading (Gracillariidae), XII.
European Congress of Lepidopterology SEL, Programe and Ab-
stracts, Poland, 29th May 2000, 91 p., Bialowieža.
• Ermolaev, V
.P., 1977: Eco-Faunistic Review of Leafminers (Lepi-
doptera, Gracillariidae) of the Southern Primorskii Territory, Trudy
Zool. Inst. Ross. Akad. Nauk, 70:98–116.
• Ermolaev, I. V
., N. V
. Motoshkova, 2008: Biological Invasion of the
Lime Leafminer Lithocolletis issikii Kumata (Lepidoptera, Gracil-
lariidae): Interaction of the Moth with the Host Plant, Entomolog-
icheskoe Obozrenie, 87(1):15–25.
• EPPO (European and Mediterranean Plant Protection Organisa-
tion) 2003 Phyllonorycter issikii (Lepidoptera: Gracillariidae –
EPPO Alert List) NPPO of Germany, 2003–09 and 2003–12., http://
www.eppo.org/.../Alert_List/.../Phyllonorycter_issikii, 10.2.2010
• Essl, F., W
. Rabitsch, 2002: Neobiota in Österreich, Federal Envi-
ronment Agency – Austria, 432 p.
• Hulme, P.E., W
. Nentwig, P. Pyšek, V
. Montserrat (ur), 2009: Hand-
book of alien species in Europe / DAISIE, Dordrecht, Netherlands,
Springer, XXVIII, 399 p.
• Jurc, M., 2011: Tujeroden lipov listni zavrtač Phyllonorycter issikii
(Kumata, 1963) od leta 2006 tudi v Sloveniji, Novice iz varstva goz-
dov, 4:2–2, Ljubljana, dostupno na: http://www.zdravgozd.si/nvg/
prispevek.aspx?idzapis=4–2 (4.11.2011).
• Kozlov, M.V
., Y.G. Koricheva, 1989: Distribution of Mines of Den-
drophilic Moths of the Families Nepticulidae, Tischeriidae, and
Gracillariidae (Lepidoptera) over the Food Plants, Vestnik LGU,
3(3):8–18.
• Kozlov, M.V
., 1991: Th
 e Lime Leafminer as a Pest of Linden, Zash-
chita Rast., 4:46.
• Kozlov, M.V
., Y.G. Koricheva, 1991: Th
 e Within-Tree Distribution
of Caterpillar Mines, U: Y.N. Baranchikov, Y.N. Mattson, W
.J. Hain,
F.P.. Payne, T.L. (ur.), Forest Insect Guilds: Patterns of Interaction
with Host Trees, U.S. Dep. Agric. For., 153:240–255.
• Kullberg, J., A. Albrecht, L. Kaila, V
. Varis, 2002: Checklist of Finnish
Lepidoptera – Suomen perhostenluettelo, Sahlbergia, 6(2):45–190.
• Kumata, T., 1963: Taxonomic Studies on the Lithocolletinae of Ja-
pan (Lepidoptera: (Gracillariidae), Part I, Insecta Matsumurana,
25(2):53–90.
• Kumata, T., H. Kuroko, K.T. Park, 1983: Some Korean Species of
the Subfamily Lithocolletinae (Gracillariidae, Lepidoptera), Korean
J. Plant Prot, 22(3):213–227.
• Lehmann, M., A. Stuebner, 2004: Recent Situation of Invasion by
Phyllonorycter issikii in Brandenburg," in Proc. 1st Int. Cameraria
Symposium. Cameraria ohridella and Other Invasive Leaf-Miners
in Europe., March 24–27, 2004, p. 26. Prague.
• Lopez-Vaamonde, C., B.Å. Bengtsson, A.Cama, H. Deutsch, G. De-
schka, E. Kullaj, A. Lastuvka, Z. Lastuvka, D. Lees, J.D. Prins, S.
Gomboc, P. Huemer, J. Langmaid, M. Mutanen, I. Sims, P. Triberti,
C. Wieser, R. Rougerie, 2012: DNA Barcoding of European Gracil-
lariidae Laef-Mining Moths, Th
 ird Slovenian Entomological Sym-
posium with International Attendance, Maribor, 2012, 36., Maribor.
• Noreika, R., 1998: Phyllonorycter issikii (Kumata) (Lepidoptera:
Gracillariidaee) in Lithuania, Acta Zoologica Lituanica, Entomo-
logia, 8(3):34–37.
• Noreika, R., 1994: Two new species of Phyllonorycter Hiibner, 1822
from the Far East area (Lepidoptera: Gracillariidae), Phegea, 22:
105–113.
• NPPO of Estonia, 2003–10, Phyllonorycter issikii (Lepidoptera:
Gracillariidae – Lime leaf miner), Növényvédelem, 40(6):301–302.
• Mattson, W
., H. Vanhanen, T.Veteli, S. Sivonen, P. Niemelä, 2007:
Few immigrant phytophagous insects on woody plants in Europe:
legacy of the European crucible? Biol. Invasions, 9:957–974.
• Matošević, D., 2007: Prvi nalaz vrste Phyllonorycter issikii i razpros-
tranjenost invazivnih vrsta lisnih minera iz porodice Gracillariidae
u Hrvatskoj, Rad. Šumar. inst. Jastrebar., 42(2):127–142, Jastrebarsko.
• Matošević, D., M. Pernek, 2011: Strane i invazivne vrste fi
 tofagnih
kukaca u šumama Hrvatske i procjena njihove štetnosti, Šumarski
list, posebni broj (2011): 264–271, Zagreb.
• Mey, W., 1991: Über die Bedeutung autochthoner Parasitoiden-
komplexe bei der rezenten Arealexpansion von vier Phyllonorycter
Arten im Europa (Insecta, Lepidoptera, Hymenoptera), Mitt. Zool.
Mus. Berlin, 67(1):178–194, Berlin.
• Muus, T.S.T., J.H.H. Zwier, 2009: De Nederlandsenamen van de
kleine vlinders (microlepidoptera) in Nederland en België, dostu-
pno na: http://Microlepidoptera.nl. (15.8.2011).
JURC, M.: LIPIN MOLJAC MINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI
127
Summary
From 2007 to 2008, a study of presence of the lime leafminer (Phyllonorycter issikii) in Slovenia and an attack of diff
 e-
rent species of the genus Tilia (Tilia cordata, T. platyphyllos, T. tomentosa, T. sp.1, T. sp. 2) in six ecological regions at
22 sites in urban areas was carried out. Th
 e aim of the study was to determine the extent of lime leafminer in Slovenia
and investigate whether the localities, ecological region, hosts species and years aff
 ect the moth population density, the
damage to the leaves, and the number and surface of mines in the leaves of diff
 erent host plants. A total of 918 leaves
were analysed; measuring the characteristics of leaves (average leaf area, total number of mines, the average size of
mine) was done by scanning, and calculations with the program Digimizer 3.0.0.0., MedCalc Soft
 ware. Ph. issikii is
present throughout Slovenia. Damage to leaves and moth population density was greatest in the Pre-alpine, Pre-pano-
nic and Alpine ecological regions; the largest mines were in the Pre-alpine, Alpine and Pre-panonic ecological regions.
Among native limes, the most commonly damaged is T. cordata (91.47%), followed by T. platyphyllos (21.72%), then
T. tomentosa (0.41%). By far the greatest damage was appearing on the hybrid lime T. sp.1 (512.5%). Damage to the le-
aves in the period of investigation was high: 87.8% on average; in 2007, it amounted to 116.3% in 2008 to 66.5%. Th
 e
surface of mines in the leaves was higher in 2007 year than in 2008 (39.3 mm² compared to 21.4 mm²).
According to the size (surface) of mines, the results showed that there were statistically signifi
 cant diff
 erences be-
tween sites in relation to surface of mines on a leaf. Th
 e largest surfaces of mines were in the leaves at the locations
19 (Vrt oddelka-Ljubljana), 20 (Pernica) and 21 (Ižakovci); there were signifi
 cant diff
 erences between ecological re-
gions in relation to the surface of mines on a leaf. Larger surfaces of mines were identifi
 ed in the Pre-alpine region
(92.2 mm²) and the Alpine region (59.6 mm²). Th
 ere are signifi
 cant diff
 erences between tree species in relation to
surface of mines on a leaf; greater surfaces of mines were found on the leaves of T. sp.1 (165.3 mm²); fi
 nally there
are signifi
 cant diff
 erences between years in relation to surface of mines of the leaves. Surface of mines were larger
in 2007 compared to 2008.
Th
 ere were signifi
 cant diff
 erences between sites in relation to the number of mines on a leaf; sites 19 (Vrta oddelka
– Ljubljana) and 21 (Ižakovci) (5.1 and 3.9) stand out in this regard.
Th
 ere were also signifi
 cant diff
 erences between ecological regions in relation to the number of mines; the Pre-alpine
region (2.9) is predominant. Th
 ere were also signifi
 cant diff
 erences between tree species in relation to the number
of mines on a leaf; species 4 (T. sp.1) (5.13) stands out in this regard. Finally, there were signifi
 cant diff
 erences be-
tween years in relation to the number of mines on a leaf. Th
 is number was higher in 2007.
Ph. issikii was discovered in Slovenia in 2006, but we assume that it appeared in Slovenia prior to 2006, considering
the distribution of species throughout the country. Due to the relatively large amount damage to the host leaves, we
believe that Ph. issikii is a signifi
 cant pest species of the hosts from the genus Tilia in parks and trees in park-like
forests in urban areas. Th
 is paper also gives recent data on the range and hosts of the lime leafminer; in Asia, it is
indigenous in three countries, while in Europe it has expanded in 20 countries. In natural distribution, its hosts are
local species of linden (Tilia spp.); in Europe its hosts are also linden hybrids, as well as exotic species of limes.
KEY WORDS: Phyllonorycter issikii; Tilia spp.; Europe; Slovenia
• Roques, A., W
. Rabitsch, J.Y. Rasplus, C. Lopez-Vaamonde, W
. Ne-
ntwig, M. Kenis, 2009:Alien terrestrial invertebrates of Europe. U:
Hulme P
.E., W
. Nentwig, P
. Pyšek, M. Valà (Ur.) DAISIE, Th
 e Hand-
book of Alien Species in Europe, 63–70, Springer, Heidelberg.
• Tomov, R. 2007: Pest status of alien leaf-mining moths (Lepidop-
tera) in Bulgaria, Plant Protection, 18:79–81.
• Šefrová, H., 2002: Phyllonorycter issikii (Kumata, 1963)-Bionomics,
Ecological Impact and Spread in Europe (Lepidoptera, Gracillari-
idae), Acta Univ. Agric. et Silvic. Mendel. Brun., 50(3):99–104,
Brno.
• Ureche, C., 2006: Invasive leaf miner insects in Romania, IUFRO
Working Party 7.03.10 Proceedings of the Workshop 2006, Austria,
p. 259–262, Gmunden.
• Vet, L.E.M., M. Dicke, 1992: Ecology of Infochemical Use by Natu-
ral Enemies in a Tritrophic Context. Ann. Rev. Entomol., 37:141–
172.
• Walther, G-R., Roques, A., Hulme, P. E., Sykes, M.T., Pyšek, P.,
Kühn, I., Zobel, M., Bacher, S., Dukát, Z. B., Bugmann, H., 2009:
Alien species in a warmer world: risks and opportunities, Trends
in Ecology & Evolution, 24:686–693.
• Wermelinger, B., 2011: La mineuse des feuilles du tilleul, 3/2011
Horticulture Romande p. 19.
• Yefremova, Z.A., A.V
. Mishchenko, 2008: Th
 e Parasitoid Complex
(Hymenoptera, Eulophidae) of the Leafminer Phyllonorycter issikii
(Kumata) (Lepidoptera, Gracillariidae) from the Middle Volga Ba-
sin, Zoologicheskii Zhurnal, 87(2):189–196, Moskva.