Šurlan, Miloš;Pavčnik, Dušan;Šuštaršič, Janez;Obrez, Ivo

<s>Uvod - Etiologija običajne ciste bubrega nije poznata.</s><s>Javlja se češce u odraslih osoba, na ročita _poslije pedesete godine.</s><s>Diagnostika se vrši rentgenom, ultrazvukom i kompjutorizira nom tomografijam 1. Cista bubrega nije uvjek bez štetnog utjecaja, kao lokalno tako i sistemski (slika 1).</s><s>Simptomatske ciste u našoj ustanovi liječimo perkutanom drenažam i lokalnom apli kacijam 95 % alkohola za sprječavanje recidiva.</s><s>Pretpostavljamo, da alkohol trajno inhibira se krecijsku sposobnost endotela ciste, a njena fi brozna kapsula sprječava njegovo štetno dje lovanje na okolni parenhim.</s><s>Da bi se u ovo uvje rili vršimo kontrolne preglede ultrazvukom, a kod skupine bolesnika smo ocjenjivali klinički uspjeh i funkciju bubrega izotopskom metodam.</s><s>Materija! i metoda - U razdoblju od tri godine liječili smo 119 cista kod 103 bolesnika perkuta nom drenažam i lokalnim davanjem 95 % alko hola.</s><s>Metoda je slična onoj kod perkutane ne frostomije, a izvodimo je pomocu ultrazvuka ).</s><s>U cistu uvedemo tanak katetar tipa pig tail po Seldinger-ovoj tehnici ili još jednostavnije kada su udruženi igla i katetar. lzpražnjenu cistu iznutra anesteziramo s 4-6 ml 1 % Xylocaina. prije davanja alkohola, da spriječimo eventualni bol.</s><s>Nakon odstranjivanja Xylocaina u cistu apliciramo 95 % alkohol u količini približno 1 aspiriranog sadržaja ciste.</s><s>Alkohol odstranimo nakon 10-15 minuta.</s><s>Kontrolne preglede</s>
<s>RENAL CYST: TREATMENT WITH ALCOHOL vršimo ultrazvukom nakon 6 mjeseci i godinu Skupini od 50 bolesnika smo anketam i pre gledom zdravstvene dokumentacije ocjenjivali klinički uspjeh, a kod 23 bolesnika smo gama kameram i računarom poslije aplikacije stan dardne doze 131 - J hipurata napravili scinti grafiju i odredivali separatni klirens pojedinog bubrega prije i najmanje 6 mjeseci poslije zah vata.</s><s>Globalnu funkciju bubrega smo ocjenjivali retencijskim indeksom hipurata, rad svakog bu brega posebno s klirenskim učešcem, intrare nalnim tranzitom i eliminacijskim indeksom.</s><s>Re zultate smo statistički vrednovali Wilcoxonovim testom.</s>
<s>Indikacije i kontraindikacije - Kliničke indi kacije se vide iz tabele 1. Bol u ledima ili pod desnim rebranim !ukom je imalo 45 (90 %) boles nika.</s><s>Dizuričke teškoce je imalo 11 (22 %) boles nika.</s><s>Kronično patološku mokracu je imalo 17 lesnika.</s><s>Hipertenziju su imala 22 bolesnika iako sama za sebe nije bila indikacija za liječenje ciste bubrega.</s><s>Za ovaj način liječenja povoljne . su simptomatske solitarne i multiple obične Received: August 17, 1987 - Accepted: September 1, 1987 361</s>
<s>Tabela 1 - Kliničke indikacije za liječenje ciste bubrega s alkoholom kod 50 bolesnika.</s><s>Table 1 - Clinical indications for treatment of renal cyst by alcohol in 50 patients. b - Katetar uveden u cistu</s>
<s>Slika 2- Indeks retencije in relativni klirens rana (x ± se) se nisu signifikantno promjenili poslije liječenja</s>
<s>131J-hippuran (x± se x) improved in kidney following treatment ciste, najčešce vece od 3 cm, i velike simpto matske ciste kod policističnog bubrega.</s><s>Multilo kularne ciste s debelim septumima nisu pri kladne za taj način liječenja.</s><s>Težu koagulopatiju treba prije zahvata korigirati.</s>
<s>Rezultati i komplikacije - Recidiva ciste i si gnifikantnih komplikacija nije bilo.</s><s>U 8 % sluča jeva nadene su man</s>
<s>Manje teškoce je imalo 1 nismo uvjek· sigurni, da Ji predstavljaju ostatak ciste, novu cistu ili ranije nedijagnosticiranu cistu.</s><s>Položaj »ostatka« ciste odgovarao je po ložaju liječene ciste u 2 % bolesnika.</s><s>Klinički re zultati kod 50 pregledanih bolesnika su vidni u tabeli 2. Bez teškoca su bila 33 (66 %) bolesnika.</s>
<s>Manje teškoce je imalo 1 subjektivnih i objektivnih promjena je bilo 7 (14 %) bolesnika.</s><s>Pozitivan efekt na hipertenziju je bio kod 11 (52 %) bolesnika s hipertenzijom.</s><s>Usporedivanje rezultata prije i poslije liječenja ukazuje na to, da se retencijski indeks hipurata nije promjenio (x±SE. = pred zahvatom 0,59± rensko učešce bubrega s cistern je bilo manje od učešca kontralateralnog bubrega prije liječenje mijenilo (42,8</s>
<s>s cistern postao kraci (6,67 i nije se više značajnije razlikovao od intrarenal nog tranzita hipurata u bubregu suprotne strane (slika 3).</s><s>Indeks eliminacije hipurata je prije li ječenja pokazivao sporije izlučivanje u bubregu 18), nego u suprotno ležecem</s>
<s>).</s><s>Na kontrolnom pregledu je bilo izlučivanje liječenog bubrega Diskusija - Perkutani terapeutski pristup cisti bubrega je u nešto starijoj literaturi u sjeni dija gnostičke punkcije.</s><s>Smatralo se, da je dovolj da se poslije oduzimanja materijala za cistološki pregled, cista izprazni i u nju aplicira malo vodo topnog kontrastnog sredstva.</s><s>O učestalnosti re cidiva poslije ovakovog načina liječenja izvješ tavanju Walquist - Grumstated 1966 (7), i Ras ponovi jedi</s>
<s>no ako se za vrijeme punkcije stijena ciste toliko povrijedi, da se spontano prazni u okolicu.</s><s>Vec 1939 je Fish (3) u dvije ciste dao 50 % dekstrozu, da bi spriječio recidiv po aspira gnostičke aspiracije u cistu daju Pantopaque i 363</s>
<s>Šurlan M. et al.: Liječenje ciste bubrega s alkoholom registriraju 50% smanjenje volumena ciste na kon 4 godine.</s><s>Zachrisson 1982 (8) u cistu daje Bismut fosfat (BiPO4), koji postepeno smanjuje sekrecijsku sposobnost endotela ciste.</s><s>Panto paque i Bismut u cisti ostaju trajno, izazivaju u njoj upal</s>
<s>no ako se za vrijeme punkcije stijena ni proces i stvaraju granulome.</s><s>Bean (1) je 1981 g. opisao način liječenja ciste s perkuta nom drenažam uz upotrebu 95</s>
<s>no ako se za vrijeme punkcije stijena kohol ostaje u cisti samo 10-15 minuta, bez upalnog procesa i neprijatnog febrilnog stanja.</s><s>Preuzeli smo ovaj način liječenja s tim, da smo količinu apliciranog alkohola prilagodili veličini ciste.</s><s>Na ovaj način smo izbjegli recidive kod velikih cista, koje je imao Bean.</s>
<s>Kod postavljanja indikacija smo se oslanjali na kliničku sliku i morfološki nalaz.</s><s>Kada je u klinič kom nalazu postojao samo bol u ledima i pod rebranim lukom, zahvat smo izvršili samo ako je cista bila veca od 5 cm i ako su bili izključeni drugi moguci uzroci bola.</s><s>Kada je klinički po stojala obstruktivna uropatija, uroinfekcija i dizu rija, a morfološki nalaz govori</s>
<s>Ultrazvuk i kompjutorizirana tomografija su si gurne metode u diijagnostici bubrežne ciste (4).</s><s>Kod atipčnih cista upotrebljavamo arteriografiju, dijagnostičku punkciju i u posebnim primjerima kiruršku eksploraciju.</s><s>Morfološki uspjeh li ječenja je bio praktično potpun, dok su klinički simptomi ostali nepromijenjeni kod 14</s>
<s>presudno značenje za zahvat. nika.</s><s>Kod ovih bolesnika uskladivanje klinike i morfologije nije bilo uspješno, cista nije bila uz rok tegobama.</s><s>Medu pregledanim bolesnicima· je bilo 42</s>
<s>% hipertoničara, što je dosta viši po stotak u uporedbi s ostalom populacijom.</s><s>Sana cija ciste je imala povoljan efekt na arterisku hipertenziju kod 52</s>
<s>Nepromijenjena globalna funkcija i nepromi jenjen klirensni odnos medu bubrezima prije i poslije sanacije cista govore, da se kroničnom kompresijom i hipoksijom alterirani nefroni ne poprave poslije dokompresije.</s><s>Do sličnog rezul tata na policističnim bubrezima odraslih je došao Bricker i suradnici 1975 g. (2).</s>
<s>Očuvana globalna funkcija i očuvani klirensni odnos medu bubrezima nam potvrduje, da je bila pravilna predpostavka, o zaštitnoj ulozi fibrozne kapsule ciste, pred štetnim utjecajem alkohola na parenhim bubrega.</s>
<s>Skracivanje vremena intrarenalnog tranzita hipurata i njegova brža eliminacija poslije sana cije ciste pokazuje, da je prestao pritisak na funkcionalne strukture bubrega, što ima povo ljan terapeutski, a naročito profilaktični efekt.</s><s>364</s>
<s>Perkutana drenaža simpto matske ciste bubrega s lokalnom aplikacijom % alkohola je sigurna, jednostavna i efektna metoda liječenja.</s><s>Ekonomski je opravdana, jer se može izvoditi ambulantno, a hospitalizacija ako je potrebna nikada nije duža od 24 sata.</s><s>Ne zahtijeva dužu odsutnost s rad</s>
<s>Opisana je tehnika liječenja ciste bubrega s alkoholom.</s><s>Analizirali smo indikacije i kliničke rezultate kod 50 bolesnika.</s><s>Bez teškoca poslije liječenja je bilo 66</s>
<s>%, a bez efekta je bilo liječenje kod 14 bolesnika.</s><s>Iz skupine s arterijskom hipertenzijom efekt je bio kod 52</s>
<s>Izotopske pretrage su pokazale, da se glo balna funkcija bubrega i separatni klirensni od nos nije mjenjao s lječenjem.</s><s>Lječeni bubreg je imao poslije lječenja brže vrijeme maksimalne koncentracije i eliminacije.</s><s>Zaključili smo, da bo lesnik od lječenja ima korist lokalno i sistemski, a da alkohol ne djeluje štetno na parenhim bu brega.</s>


<s>Special til ms such as KODAK T-mat combined with KODAK Min R Fast Screens are presented as a top-quality combination; on the other hand, films produced by 3 M company are presented as well (Trimax M, Trimax MS, and Trimax FM).</s><s>These were used in combination with Trimax T2-, Kodak Min R- and Kodak Min R Fast Screen screens.</s>
<s>Uvod - Mada je mogucnost rendgenskog sli kanja dojki bila poznata vec 1913. godine, kada su Salamon i Bier u Beču opisali rendgensko slikanje kod operacije odstranjenih dojki, na kli ničku primenu rendgenskog slikanja dojki mo ralo se čekati do 1950. godine.</s><s>Tada je Egan opisao rendgensko slikanje dojki u dijagnos tičke svrhe.</s><s>Upotrebio je običan rendgenski apa rat i obične (industrijske) rendgenske filmove.</s>
<s>Od tada dalje taj dijagnostički metod doživ ljava veoma brz razvoj, koji danas još uvek traje.</s><s>Cilj toga razvoja je poboljšanje kvaliteta i resolu tivnosti rendgenskog snimka dojke uz sniženje potrebnog opterecenja jonizirajucim zrakama tog organa.</s>
<s>Metod je nazvao mamografija. rendgeniziranje dojke bilo je obavljano običnim rendgenskim aparatima.</s><s>Rendgenske cevi imale su anodu iz wolframa.</s><s>Krajem šezdesetih godi pojavljuje se na tržištu prvi specijalni rendgenski aparat za slikanje dojki pod nazivom SENO GRAPH fabrike CGR.</s><s>Aparat ima fiksnu anodu i hladenje vodom.</s><s>Anoda je bila iz wolframa.</s><s>Zbog nizke kilovoltaže i homogenog spektra rendgenskih zraka mamogrami su bili veoma dobrog kvaliteta.</s>
<s>Godine 1970 SIEMENS pušta na tržište speci jalni rendgenski aparat za mamografiju sa 6 pulznim generatorom.</s><s>Rendgenska cev ima</s>
<s>Metod je nazvao mamografija. vrtljivu anodu iz molibdena, a filtracija je kroz prozor od berilija. lstovremeno KODAK daje na tržište specijalni film za mamografiju pod nazi vom KODAK RP/M, a AGFA-GEVERT svoj film</s>
<s>Oba tipa filma pakovana su u kesicama od pa pira.</s><s>Te kesice stavljale su se pod dojku prilikam slikanja.</s><s>Zacrnjenje filma postizalo se isključivo dejstvovanjem rendgenskih zraka, koji su prola zili kroz dojku.</s><s>Zbog relativno visoke doze po trebnih jonizirajucih zraka za postizanje dija gnostičkog mamograma, u SAD razvijaju nov di jagnostički metod pod nazivom Xeroradiografija.</s><s>Po navodima DODD-a (1) za mamografiju u dva pravca kod klasičnog Eganovog metoda po trebna je doza 3200 mR, dok za isti snimak kod xeroradiografije pola manje, naime 1600 mR. U 1972. godini firma DU-PONT daje na tržište svoj novi film pod nazivom DU-PONT Lo dose, koji je osetljiviji od svih do tada poznatih, a osim toga moguce ga je bilo strojno obraditi.</s><s>Drugo pobolj šanje tog filma od strane istog proizvodača do lazi vec u 1976. godini pod nazivom DU-PONT Lo dose 2, a kombiniraju ga kasetam, koja ima ekran od soli retkih zemalja. lstovremeno KOReceived: November 14, 1988 - Accepted: November 21, 1988 Us.</s><s>J.: Savremena niskodozna mamografija DAK daje na tržište svoju kombinaciju filma i ekrana KODAK Min R. Pod dejstvovanjem rend genskih zraka ekran emituje vidnu svetlost koja osvetljuje film u kaseti.</s><s>Doza jonizirajuceg zračenja za postizanje kvalitetnog mamograma drastički se snižuje i po navodima DODD-a iz nosi 66 mili rada.</s><s>Svi ovi filmovi prilagodeni su za strojnu obradu.</s>
<s>Radi se o jednoslojnim filmovima.</s><s>Ti imaju sa jedne strane nosioca nanetu emulziju, a sa druge strane antihalo premaz, te je pri</s>
<s>likom stav ljanja u kasetu potrebno paziti da je strana emul zije okrenuta ka ekranu.</s><s>U suprotnom slučaju nije moguce dobiti sliku.</s>
<s>U Evropi se pojavljuje novi proizvodač kvali tetnih rendgenskih filmova za mamografiju.</s><s>Radi se o kompaniji 3M, koja u Savoni otkupljuje fa briku filmova FERANIA te uvodi svoj program rendgenskih filmova i ekrana.</s><s>Na tržište dolazi njihov kvalitetni film TRIMAX-M i ekran T2 (u početku pod nazivom 3M/ alfa 2M).</s>
<s>Ekrani su gradeni na bazi gadolinijevog sul fida, koji pod uticajem rendgenskih zraka emi tuje zeleno svetlo talasne dužine 570 nM.</s><s>Zbog toga je njihov film osetljiv na zeleno svetlo.</s><s>Zbog potrebe po sniženju doze jonizirajuceg zračenja isti proizvodač poboljšava kvalitet ma mografskih filmova i brzo pušta na tržište novi film pod nazivom TRIMAX MS, gde »S« znači »spidy« - brz.</s><s>Oba tipa filma su jednoslojni fil U 1986. godini KODAK daje na tržište novu kombinaciju film-ekran pod nazivom filma KO DAK T mat sistem, a ekrana KODAK Min R Fast Screen.</s><s>Radi se o dvoslojnom filmu, koji sa svake strane baze nosi antihalo podlogu, na koju je stavljen sloj emulzije.</s><s>Uloga antihaloja je ta, da sprečava osvetljenje emulzije svetlošcu su protne strane, što bi prouzrokovalo neoštrinu slike.</s><s>Kaseta takoder ima dva ekrana, koji osvet ljuju svaki svoj sloj emulzije filma.</s>
<s>Domaci proizvodač FOTOKEMIKA Zagreb ve6 od sredine sedamdesetih godina daje na tržište svoj film za mamografiju pod nazivom SANIX M. Radi se o običnom dvoslojnom filmu, koji je pri</s>
<s>Filmovi za mamografiju moraju biti vece oset ljivosti nego običajni rendgenski filmovi, osim toga moraju biti sitnijeg zrna.</s><s>To vodi ka torne, da moraju ti filmovi imati, veci sadržaj srebra no obični rendgenski filmovi.</s><s>Iz tog razloga, doza potrebnog jonizirajuceg zračenja kod SANIX M filma sigurno je veca od doze, koje navodi Dodd.</s><s>U poslednje vreme, zbog relativno visoke cene mamografskog filma SANIX M, radiolozi seku običajne filmove vecih formata na format 18 X 24 i pakuju ih u stare papirnate vrecice SA Materija! i metod -Na Onkološkom institutu u Ljubljani, mamografiju u kliničku praksu uveo je prof. Klanjšček u 1965. godini.</s><s>Upotrebio je kombinaciju običnog rendgenskog filma i . ekrana tipa SIEMENS Rubin.</s><s>Na ovaj način pos tignuta je dobra kombinacija.</s><s>Na</s>
<s>ime, ekran rubin je finozrnat.</s><s>Film u kaseti osvetljen je delimično vidnom svetlošcu, koju je emitirovao ekran.</s><s>Kako je rubin ekran finozrnat, kvalitet mamograma bio je dosta zadovoljavajuci, a doza potrebnog joni zirajuceg zračenja bez sumnje niža je od one, ako bi bio film u papirnatoj kesici.</s>
<s>U 1973. godini na institut dolazi prvi specijalni rendgenski aparat za snimanje dojki - SIE MENS MAMMOMAT.</s><s>Od filmova koristimo tako KODAK RP/M, kao i AGFA-GEVERT MAMMO</s>
<s>RAY.</s><s>Godine 1975, u saradnji sa Univerzitetnim kliničkim centrom u Ljubljani, počinjemo sa xe roradiografijom dojki, a metod brzo opuštamo iz dva bitna razloga.</s><s>Sam metod nije bitno pobo ljšavao dotadašnju</s>
<s>mamografiju, a obe ustanove dosta su dislocirane, zbog čega je dolazilo do čekanja tako na pretragu, kao i na njene rezul tate.</s><s>Krajem sedamdesetih godi</s>
<s>na u našem radu primenjujemo i filmove Fotokemike, Zagreb, uz osetan pad kvaliteta mamografije.</s><s>Zbog nes tašice kvalitetnih filmova na našem tržištu rad ovim filmovima produžavamo sve do 1985. go Tek 1985. godine uvodimo u mamografiju</s>
<s>na u našem radu novu, savremenu kasetnu tehniku.</s><s>Koristimo ka sete i ekrane 3M kompanije, tip ekrana T2, a filmova TRIMAX-M.</s><s>Time postižemo bitno pobo ljšanje kvalitete mamograma, uz drastično sniženje doze potrebnog rendgenskog zračenja.</s><s>U 1986. godini uvodimo raster mamografiju, koja je u svetu poznata ve6 od 1978. godine.</s><s>Na taj način postižemo visoku oštrinu i resolutivnost mamograma.</s><s>Kako raster traži povecanje doze rendgenskih zraka za dobivanje kvalitetnog mamograma, a takoder zbog novog rendgens kog aparata, koji ima rendgensku cev 2 kW, uvo dimo novi film - sada TRIMAX MS.</s><s>Naime, na institutu te godine poči</s>
<s>Min R. Ekrani TRIMAX T2 i KODAK Min R su praktički potpuno identični s obzirom na ekspo ziciju.</s>
<s>Screen, a početkom ove godine od strane za stupnika kompanije 3M u Trstu - firme HELVE TIUS filmove TRIMAX FM.</s>
<s>Rezultati - Ako smo za postizanje mamo grama kod upotrebe filma SANIX M trebali 35 KV i 280 mAS, onda smo za mamografiju kod upo trebe filma TRIMAX Mu</s>
<s>T2 ili KODAK Min R trebali 32 KV i 120 mAS.</s><s>Kod upotrebe filma TRIMAX MS, u kombinaciji sa ekranom T2 ili KODAK Min R, trebali smo 32 Upotrebivši film KODAK T mat, u kombinaciji sa ekranom KODAK Min R Fast Screen, trebali smo za mamografiju od 25 do 28 KV, kod 38 do 40 mAs, a kod filma TRIMAX FM u kombinaciji sa ekranom T2 ili KODAK Min R, 28 KV i 40 mAS.</s><s>Ekran KODAK Min R Fast Screen nije bitno ute cao na smanjenje ekspozicije kod filma TRIMAX U godini 1986 obavili smo orijentaciono me renje doze jonizirajucih zraka na kožu dojke, potrebnih za postizanje mamograma.</s><s>Upotrebili smo termoluminiscenčnu dozimetriju (2).</s><s>Merili smo kožnu dozu na ulazu i izlazu rendgenskih zraka.</s><s>Merenja su pokazivala, da je izlazna doza rendgenskih zraka 1 o/o ulazne doze.</s><s>Kod dojki, koje su stisnute imale debelinu 6 srn, ulazna doza bila je 1,2 CGy, ako smo upotrebljavali ras ter.</s><s>Srednju dozu, koju literatura opisuje (3) oko 1,0 mGy za ekspoziciju, nismo bili u mogucnosti da odredimo.</s>
<s>C e n a: Bitni trošak kod savremene mamogra fije je nabavka plastičnih kaseta sa ekran našim informacijama jed</s>
<s>na kaseta košta danas oko 2,5 milijona dinara.</s><s>No, radi se o jednokrat nom trošku, jer nama sve naše kasete još danas odlično služe.</s>
<s>Cena mamografskih filmova SANIX M i TRI MAX bilo kojeg tipa ne predstavlja bitnu razliku.</s><s>Po cenovniku od juna o.g., kojeg je objavila FO TOKEMIKA, jedan film za mamografiju SANIX M, u pakovanju od 25 lističa formata 18 X 24 srn, koštao je 2022,4 dinara, a TRIMAX film istog formata koštao je 2320,4 din, kod prodavaoca SANOLABOR u Ljubljani.</s>
<s>Diskusija - Trošak nabavke kasete oprav dava se drastičnim sniženjem doze rendgenskih zraka, potrebnih za postizanje kvalitetnih mamograma.</s><s>Time se ušteduje i na opterecenju rendgenskog aparata.</s><s>Osim toga bitno se pobo ljšava i resolutivnost mamograma, što u krajnoj liniji opet ušteduje, jer nema više potrebe za česte kontrole ili ponavljanje snimaka.</s>
<s>Ako po navodima Zuur-a (3) kod doze 1,0 mGy za ekspoziciju možemo indukovati sa mamogra fijom 600 jatrogenih raka dojki na milion žena, koje bi godišnje slikali, u razdoblju izmedu 35 i 75 godina, onda mora biti taj rizik kod upotrebe SANIX M filma ili kod filma, koji radiolozi seku iz velikih formata običajnih filmova, bitno veci.</s><s>Na ravno, u našoj zemlji toga do sada niko nije do kazao, a još manje odbacio.</s>
<s>No svejedno, ako je zakonodavaoc zakonom zabranio rendgenske sistematske preglede dojki, onda je bio daleko pre dužan da zabrani neadekvatan dijagnostički postupak, tj. upotrebu filmova u papirnatim kesicama.</s><s>Razumljivo je, da takva zabrana ne može doci preko noci, no u toku nekoliko godina bila bi neophodna.</s>
<s>Zaključak - Razlika u ceni savremenih fil mova za mamografiju uporedivši ih sa filmovima SANIX M minimalna je, i ne opravdava korištenje klasične mamografije u dijagnostičke svrhe.</s><s>Bitni je trošak nabavka specijalnih kaseta sa ekran</s>
<s>na kaseta košta danas ima iz soli retkih zemalja.</s><s>Taj trošak morale bi sve ustanove, u kojima se provodi mamogra fija, preboleti.</s><s>Zakonski bi morali zabraniti kla sičnu mamografiju i upotrebu običajnih filmova u narednih pet godi</s>
<s>U radu je prikazana savremena niskodozna mamo grafija, kod koje upotrebljuju specijalne filmove i ka sete sa ekranima, koji sadrže soli retkih zemalja.</s><s>Prikazana je korist, preimucstvo i trošak tog dija gnostičkog metoda, uporedivši ga sa klasičnom ma mografijam sa filmovima FOTOKEMIKE SANIX M. Od specijalnih filmova prikazani su filmovi KODAK T mat u kombinaciji sa ekranima KODAK Min R Fast Screen kao vrhunska kombinacija.</s><s>Na drugoj strani prikazani su filmovi za mamografiju kompanije 3 M. Od tih su prikazani filmovi TRIMAX M, TRIMAX MS i TRI MAX FM u kombinaciji sa ekranima KODAK Min R, KODAK Min R Fast Screen, kao i ekran kompanije 3 M za te filmove - TRIMAX T2.</s>
<s>Cancer53:652-657, 1984. zirom na visoke doze jonizirajuceg zračenja, potrebne za dobivanje mamograma, autor je mišljenja da bi upo trebu tog filma za mamografiju morali napustiti.</s>


<s>Uvod - Leta 1958 je angleški kirurg Denis Burkitt v času svojega delovanja v Ugandi prvič opisal zelo pogost tumor pri otrocih, ki je običajno prizadel zgornjo čeljust, pri tretjini bol nikov pa se je pojavljal tudi v trebuhu (1).</s><s>Zaradi svojih posebnih citoloških in histološ kih posebnosti se ta tumor od leta 1963 imenuje po avtorju, ki ga je prvi opisal, Burkittov limfom Histogeneza tega tumorja še ni jasna, vendar obstaja teorija, da nastane iz celic limfnih foli klov.</s><s>Za to obstajajo tudi morfloški in imunološki dokazi.</s><s>Iz tega razloga je bil izločen iz skupine limfoblastnih limfomov in ga obravnavamo kot posebno enoto v okviru malignih limfomov Kielske klasifikacije (2).</s><s>Glede na to, da obstajajo razlike med boleznijo, ki se endemično pojavlja v Afriki, in med sporadičnimi primeri drugje po svetu, ločimo BL in limfom Burkittovega tipa.</s><s>Za BL je značilno, da se pojavlja predvsem v Afriki, najpogosteje prizadene čeljust in je v približno % povezan z Epstein Barrovim virusom, med tem ko se limfom Burkittovega tipa pojavlja predvsem v Evropi in Ameriki in prizadene naj pogosteje organe v trebušni votlini; z Epstein Barrovim virusom je povezan v manj kot 5 Pri nas je ta limfom redka bolezen, prvi pa jo je leta 1970 opisal Ferluga s sod. (3).</s>
<s>Received: March 13, 1989 - Accepted: May 11, 1989 Ker je BL sistemska bolezen in so tumorske celice zelo občutljive za citostatska zdravila, je terapija izbora kemoterapija. če začnemo zdra viti dovolj zgodaj, je bolezen potencialno oz dravljiva.</s><s>Uspešnost zdravljenja pa je odvisna - od razširjenosti bolezni (z omejeno bolez nijo preživi 2 leti okrog 80</s>
<s>V nadaljevanju želimo prikazati primer mla dega bolnika, pri katerem je bila bolezen že raz širjena.</s><s>Z začetnim zdravljenjem smo dosegli od ličen uspeh, kljub temu pa je bolnik po petih mesecih umrl.</s>
<s>Zbolel je jeseni leta 1984, ko so ga začeli boleti zobje.</s><s>Čez mesec dni so mu izdrli zob v desni zgornji čeljusti.</s><s>Kljub temu se je bolečina stop njevala, desna stran lica pa je zatekla.</s><s>Bolnik je začel videti dvojno, na trebuhu je opazil dve bu V Sarajevu so mu odvzeli košček tkiva iz des nega maksilarnega sinusa.</s><s>Menili so, da gre za 283</s>
<s>Tomšič Ret al. Burkittov limfom - prikaz primera Slika 1 -Slika bolnika ob sprejemu.</s><s>Vidna je obsežna deformacija obraza zaradi otekline in tumorja desnega lica, ki je segal do spodnje čeljusti in na zgornjem delu močno izrival zrklo.</s>
<s>284 limfosarkom ali za nediferenciran epitelijski tu mor.</s><s>Želel se je zdraviti v Ljubljani.</s><s>Na ORL kliniki UKC v Ljubljani so ponovno napravili ekscizijo, ki je pokazala, da gre za ne-Hodgkinov limfom, visoke stopnje malignosti Burkittovega tipa.</s><s>Januarja 1985 je bil premeščen v ljubljanski Onkološki inštitut.</s><s>Ob sprejemu je bil močno pri zadet, shujšan, s hudim glavobolom in obsežno iznakaženostjo obraza (slika 1</s>
<s>Pri kliničnem pregledu smo našli še dve pod kožni tvorbi na trebuhu, velikosti 2 cm.</s><s>Še vedno smo ugotavljali dvojni vid, nevro loška preiskava pa ni pokazala znakov prizade tosti osrednjega živčevja.</s><s>Zvišane so bile vred nosti sedimentacije, bakra in laktat-dehidroge naze (LDH).</s><s>Rentgenska preiskava obnosnih vot lin (slika 2) je pokazala obsežno osteolizo des nega maksilarnega sinusa, ki je zajemal če ljustnico, ves maksilarni sinus z etmoidno kostjo, zgornjo desno očesno votlino in vso desno polo vico nosu.</s><s>To je potrdila tudi računalniška tomo grafija (slika 3).</s><s>Rentgenska preiskava pljuč ni pokazala metastaz.</s><s>Z aspiracijsko biopsijo in z biopsijo kostnega mozga ter likvorja citološko prav tako nismo našli znakov invazije.</s>
<s>Slika 3 -CT ob sprejemu: obsežen tumor v maksilar nem sinusu, destrukcija etmoidalne kosti, zgornje desne očesne votline in desne polovice nosu.</s><s>Fig.</s><s>3 - CT before treatment: extensive tumor with destruction of the right ethmoid, maxilla, orbit and na Citološka diagnoza podkožnih zatrdlin se je glasila: ne-Hodgkinov limkfom Burkittovega tipa.</s><s>Zaradi bolnikovega slabega stanja smo že drugi dan po sprejemu v inštitut pričeli z zdravRadiol lugosl 1989; 23: 283-7</s>
<s>days ljenjem.</s><s>Odločili smo se za protokol LSA2L2 (slika 4) (4) in je takoj prvi dan prejel ciklofosfamid, naslednji dan pa je pričel z obsevanjem maksi larne regije - po planu do skupne doze 30 Gy Qzodozna razporeditev je prikazana na sliki 5).</s><s>Ze čez nekaj dni se mu je stanje bistveno izbo ljšalo, bolečine so popustile, oteklina in tumor mehkih delov sta izginila (slika 6).</s><s>Izginili sta tudi podkožni metastazi na trebuhu in normalizirale so se poprej patološke laboratorijske vrednosti. citostatiki po enem meseceu prekinili za dalj časa, kot je bilo predvideno.</s>
<s>Že prvi teden zdravljenja so se pojavili stranski učinki citostatikov v obliki stomatitisa in levko penije.</s><s>To je bil tudi razlog, da smo zdravljenje s Slika 5 - CT tumorja - izodozna razporeditev obse vanja.</s>
<s>Tomšič Ret al. Burkittov limfom - prikaz primera n ijo in levkopenijo.</s><s>Ugotovili smo prodor mali gnih celic v kostni mozeg in likvor.</s><s>Zamenjali smo vrsto citostatikov po protokolu M-BACOD, ki se imenuje po začetnih črkah vseh citostati k.)v, ki jih vsebuje (metotreksat, bleomicin, adriamicin, ciklofosfamid, onkovin, deksameta ,_on).</s><s>Že po prvi dozi se je stanje ponovno izbolj šalo.</s><s>Bolnik je prejel kemoterapevtike v dveh ciklusih in nato odšel domov za en teden.</s><s>Ko bi se moral vrniti in nadaljevati zdravljenje, so svojci sporočili, da se mu je stanje znova poslab šalo in da ni sposoben za prevoz.</s>
<s>Diskusija - Prognoza ne-Hodgkinovih lim fomov je pri bolnikih pod 35. letom starosti (z izjemo pri otrocih pod 12. letom) slabša kot pri starejših</s>
<s>bolnikih.</s><s>Pomembno opredelimo stadij bolezni in histološki tip lim foma in na osnovi tega ugotovimo, ali bolnik spada v visoko tveganjsko skupino ali pa nas protno, lahko pričakujemo bolj benigni potek.</s><s>Temu primerno bomo izbrali ustrezen način zdravljenja.</s><s>Za limfome običajno uporabljamo klasifikacijo Ann Arbor, ta pa je pri limfomih z neugodno prognozo, kot je BL, modificirana (5).</s><s>Stadiji lokalizirane bolezni imajo ugodnejšo prognozo (6, 7, 8) od diseminirane bolezni.</s><s>Za izid zdravljenja je pomemben dejavnik tudi od govor na začetno citostatsko zdravljenje.</s><s>Če pri bolnikih</s>
<s>popolno remisijo, ki traja vsaj osem mesecev, imajo 90% možnosti, da ozdra vijo (7).</s><s>Pri mladem bolniku z BL stadij IV je mož nost ozdravitve okrog 20</s>
<s>popolno remisijo, ki traja vsaj fomov uporabljamo različne kombinacije cito statikov in obsevanja.</s><s>Velika pomanjkljivost ci tostatikov pa je v tem, da ne okvarijo samo raka vih celic, temveč uničujejo oziroma poškodujejo tudi celice zdravih tkiv, posebno tistih, katerih celice so hitro razmnožujejo; to je predvsem ce lic kostnega mozga, sluznice prebavnega trakta, imunskega sistema.</s><s>Klinični znaki teh poškodb so: slabokrvnost, krvavitve, zvečana občutljivost na infekte, vnetje sluznic.</s>
<s>Pri našem bolniku so bili prisotni vsi dejavniki tveganja.</s><s>Imel je diseminiran, histološko zelo ma ligni tip limfoma, z obsežno destrukcijo skeleta, Odločili smo se za intenzivno zdravljenje po pro tokolu LSA2L2, ki je uspešen predvsem pri zdrav ljenju otroških limfomov.</s><s>Vključuje deset citosta tikov, intratekalno aplikacijo metotreksata zaradi preprečitve razsoja v osrednje živčevje ter obse vanje primarnega tumorja, kar je bilo pri našem bolniku še posebej indicirano zaradi razširje nosti bolezni v kosti in zaradi dvojnega vida.</s><s>S takim zdravljenjem smo dosegli odlično iz boljšanje bolezenskeih znakov že v nekaj dneh.</s><s>286</s>
<s>% primerov dosežemo popoln odgovor, ne glede na stadij bolezni (6, 9), vendar pa pride kar pri polovici bolnikov do ponovitve bolezni, najpogosteje v osrednje živčevje (1</s>
<s>% primerov dosežemo popoln odgovor, primerih je ozdravitev zgolj teoretična.</s><s>Do invazije v osrednje živčevje pride lahko po neposredni poti iz kostnega mozga lobanje skozi duro v subarahnoidalni prostor, še zlasti pri bol nikih, kjer gre za destrukcijo kosti.</s>
<s>Invazija kostnega mozga je tudi dejavnik, ki korelira z visokim tveganjem diseminacije v os rednje živčevje, vendar le-te pri približno tretjini primerov ni mogoče dokazati z običajnimi preis kovalnimi metodami (11).</s>
<s>Naše zdravljenje se je izkazalo za neuspešno.</s><s>Dosežena kompletna remisija je bila kratko trajna, ker je bolezen napredovala v kostni mo zeg in možganske mrene.</s><s>Izkušnje z novimi ke moterapevtiki pri primerih ponovljene bolezni so še kratkotrajne, zato smo se kljub majhnim mož nostim odločili za kombinacijo citostatikov po protokolu M-BACOD, ki naj bi bila učinkovitejša od že uporabljene, tako sistemsko kot prek pre graje osrednjega živčevja.</s><s>Dosegli smo sicer kratkotrajno izboljšanje, vendar je bolnik doma kmalu umrl.</s><s>Vzrok smrti ni znan.</s>
<s>Po tako intenzivni kemoterapiji s toksičnim učinkom na kostni mozeg lahko vselej pričaku jemo močno insuficientno hemopoezo, kateri lahko sledi infekcija in nato sepsa, ki je lahko vzrok smrti.</s>
<s>Naš bolnik, ki je bil daleč od doma, po določe nem času ni več prenesel bivanja v bolnišnici.</s><s>Zaradi komplikacij, ki so spremljale zdravljenje (levkopenija in mukozitis), je bilo zdravljenje večkrat za krajši čas prekinjeno.</s>
<s>Po presoji vseh okoliščin ob ponovitvi bolezni, bi lahko kot realno alternativno uvedli paliativno zdravljenje v domači ustanovi.</s><s>Za to pa se je težko odločiti pri bolniku, ki je star 23 let, in je vsaj teoretično še možno, da bi dosegli izboljšanje bolezni.</s>
<s>Danes se seveda vprašamo, ali je bila shema zdravljenja, ki smo jo uporabili pri našem bol niku, primerna.</s><s>Iz novejših izkušenj pri zdrav ljenju otrok namreč vemo, da je sicer LSA2L2 protokol zelo učinkovit pri večini ne-Hodgkino vih limfomih, da pa je malo uspešen pri Burkitto vem tumorju in drugih limfomih B-celičnega iz vora (12).</s><s>Zato se zadnja leta uvajajo v svetu nove sheme, ki upoštevajo specifične biološke in klinične karakteristike Burkittovega tumorja (9, - izredno hitra rast tumorja;</s>
<s>Tomšič Ret al. Burkittov limfam - prikaz primera - zgodnji relaps, že tekom prvih mesecev zdravljenja, zelo redko po 8. mesecu in skoraj nikoli po 12. mesecu;</s>
<s>- slab odziv na standardno zdravljenje in zelo dober na visoke doze ciklofosfamida in srednje ali visoke doze metotreksata.</s>
<s>Glede na te lastnosti je nujno, da je zdravljenje v prvih mesecih zelo intenzivno, s čim krajšimi presledki in da vključuje navedene citostatike v visokih dozah.</s><s>Vključevati mora tudi ustrezno zaščitno zdravljenje osrednjega živčevja.</s><s>Ce lotno zdravljenje pa je kratkotrajno in je lahko zaključeno že po osmih ali največ dvanajstih mesecih.</s><s>Vprašanje obsevanja še ni dokončno rešeno, po mnenju nekaterih avtorjev pa je pri Burkittovem tumorju manj pomembno od citosta tičnega zdravljenja (13, 14).</s>
<s>Ena od novejših shem zdravljenja, ki se rav najo po navedenih principih, je shema, ki jo upo rabljajo zahodno nemški onkološki centri - Ber fome otrok (15 a, 15 b).</s><s>Z njo dosegajo avtorji zelo dobre uspehe s predvidenim 3-letnim preživet jem okoli 80 o/o za vse stadije B-celičnih limfo mov.</s><s>V zadnjem času pa poročajo o uspešnosti te sheme tudi pri odraslih bolnikih (16).</s>
<s>Nadalje se sprašujemo, kako bi potekalo zdravljenje, če bi bolnik bolje sodeloval in bi se lahko držali protokola brez nepredvidenih preki</s>
<s>Nadalje se sprašujemo, kako bi potekalo nitev.</s><s>Prav gotovo pa bi bolniku lahko najbolj pomagali, če bi prišel k nam, ko je bila bolezen še v začetni fazi.</s>
<s>Prikazan je primer 23-letnega bolnika, ki je bil zdravljen v Onkološkem inštitutu v Ljubljani zaradi raz širjenega Burkittovega limfoma zgornje čeljusti.</s><s>Zdra vili so ga s kombinacijo citostatikov in obsevanja.</s><s>Po odličnem začetnem uspehu je dva meseca po pričetku zdravljenja prišlo do recidive v kostni mozeg in v mož ganske mren_e.</s><s>Pet mesecev po pričetku zdravljenja je bolnik umrl.</s><s>Ce bi bil bolnik prišel na zdravljenje, ko je bila bolezen še omejena, bi imel več kot 50 % možnosti za ozdravitev.</s><s>V tako napredovalem stadiju pa je oz dravitev izjemna.</s>


Osnovne preporuke za dozimetriju X-zračenja 40kv - 40MV, ##-zračenja ##Co i ###Cs i elektrona 4- 40 MeV

<s>Uvod - Pridržavajuci se preporuka koje slede, bit ce, u svim našim radioterapijskim cen trima, ostvareni preduslovi odredivanja apsor bovane doze ( u daljem tekstu - doze) mernom nesigurnosti ±</s>
<s>Received: September 1 ne Radna grupa Komisije za kliničku dozime triju pri Saveznom zavodu za mere i dragocene 'Tletale.</s><s>Komisiji i Radnoj grupi predsedavao je dr. P.</s>
<s>Andric Set al. Osnovne preporuke za dozimetriju X-zračenja 40 kV-40 MV, y-zračenja 60Co i 137Cs i elektrona 4-40 MeV 2. Izbor i kalibracija dozimetra - Osnovni merni instrument za odredivanje ekspozicije je dozimetar koji se sastoji od</s>
<s>O).</s><s>Cilindrična komora predvidena za merenja opisana u ovim preporukama mora udovoljavati propisima (13, 14) a njene karakteristike (2, 12) date su u tabeli Elektrometar je instrument za merenje količine naboja disociranog jonizacijom u efektivnoj za premini komore.</s><s>Elektrometar treba zasebno ka brisati u slučajevima kada je komora kalibri sana odvajeno od elektrometra.</s>
<s>Etalonski radioaktivni izvor (obično 90Sr) pri menjuje se za proveru vremenske stabilnosti do zimetra, tako da očitanje za datu referentnu eks poziciju varira u granicama ne večim od 0,5 % tokom jedne godine.</s>
<s>U radioterapiji se jačina ekspozicije X odreduje samo kalibrisanim dozimetrom.</s><s>Kali bracija je postupak odredivanja kalibracionog faktora dozimetra i vrši se neposrednim uporedi vanjem dozimetra sa etalonom koji može biti Radiol lugosl 1989; 23: 403-9</s>
<s>U radioterapiji se jačina ekspozicije X primaran (uporeduje se u primarnoj etalonskoj laboratoriji), sekundaran (uporeduje se u sekun darnoj etalonskoj laboratoriji) ili radni (upo reduje se u radioterapijskom centru) (7).</s><s>Radni etalon je dozimetar, kalibrisan pomoču sekun darnog etalona, a njime se kalibrišu ostali kli nički dozimetri.</s><s>Radni etalon treba da bude kali brisan svake dve godine (13), a ostali klinički dozimetri češče.</s>
<s>Mkor gde je Xe jačina ekspozicije u mernoj tački odredena radnim etalonom.</s><s>Dozimetar se kali briše prema vrsti zračenja koje če nji</s>
<s>Kalibracioni faktori se sa sekundarnog eta lona na radni etalon moraju preneti mernom ne er), a na ostale dozimetre</s>
<s>3. Odredivanje jačine ekspozicije - Pre me renja dozimetrom treba da prode izvesno vreme da bi instrument i merni fantom dostigli termičku ravnotežu sa mernim ambijentom.</s><s>Merni (vodeni ili PMMA) fantom treba da bude dovoljno velik, da izvan polja zračenja i iza komore uvek bude još 5 cm fantomnog m_edijuma.</s>
<s>Jačina ekspozicije u maksimumu X uvek se odreduje u nekoj mernoj tački u vazduhu, vodi ili PMMA, u koju treba smestiti komoru to kom merenja.</s><s>Komora u toku merenja treba da bude smeštena tako da Pet komore bude u mer noj tački.</s><s>Jačina ekspozicije X u mernoj tački, kada se komora ukloni, odreduje se izrazom Maksimalna jačina ekspozicije Xm, odreduje se na sledeči način.</s><s>Najpre če se odrediti X u mernoj tački definisanoj standardnom geometri jam, zavisno o tipu i kvalitetu zračenja, a potom če se izračunati Xm ovako:</s>
<s>- ako je X odreden na dubini dm u vodenom ili PMMA-fantomu prema tabeli 2 (slučaju d, e i f) i slici 1</s>
<s>Tabela 3 -Faktor povratnog rasejanja , FPR, za razne kvalitete zračenja.</s><s>Tabela izradena na osnovu (3, 4, 8, 9) 406</s>
<s>Slika 1 - Standardna geometrija.</s><s>Križicem (x) je oz načena tačka P., - efektivna merna tačka komore. a) X-zračenje 40-300 kV; komora u vazduhu, tik do tu busa. b) y-zračenje i X-zračenje 1-3 MV; komora sa bildap-kapom namenjenom za mereni tip zračenja. c) y-zračenje i X-zračenje 1-40 MV; komora je na dubini d,e, u vodi i u zaštitnoj PMMA-cevi. d) X-zračenje 10-40 MV i elektroni 4-40 MeV; komora je na dubini dm u vodi i zašticena PMMA-cevi. e) X-zračenje treba izvršiti korekciju na elektonsku gustinu PMMA, 0,88 dm, v, kod čega F zadržava istu vrednost kao kod merenja u vodi (uporedi sa slikom d); zbog 4. Specifikacija</s>
<s>40-300 kV specifikuje se (8) naponom na rend genskoj cevi, sveukupnom filtracijom i prvom filtarskom poluvrednosti (FPV).</s>
<s>Kvalitet snopa y-zračenja specifikuje se ime nom radionuklida.</s><s>137Cs emitira fotone energije 0,662 MeV, a 6°Co fotone srednje energije Kvalitet snopa X-zračenja 1-40 MV specifikuje se (1, 8) parametrom tkivno-fantomnog odnosa TFOf8 i nominalnim akceleracionim potencija lom NAP.</s><s>Meduzavisnost ova dva parametra Kvalitet elektronskog snopa specifikuje se (1, 8) vrednostima srednje energije elektrona duž ose snopa u vodi.</s><s>Srednje energije elektrona izračunavaju se pomocu grafički definisanih pa rametara funkcije POD (d) (slika 2).</s><s>Srednja en ergija upadnih elektrona je</s>
<s>Konverzioni faktor C, sem kvaliteta zračenja, uračunava i perturbaciju usled prisustva komore i odreduje se pomocu tabele 4, zavisno o medi jumu u kome se nalazi merna tačka: Cx, Cx i C prema specifikovanom kvalitetu snopa, a C., prema srednjoj energiji elektrona u mernoj tački.</s><s>Jačina doze duž ose snopa D(d) data je izra zom</s>
<s>Funkcija PDD(d) može da se odredi merenjem u vodenem fantomu ili se koriste tabele POD Dokumentacija i provera uredaja za</s>
<s>100 zračenje - Za radioterapisku primenu, po trebno je na osnovu mernih podataka pripremiti kliničku dokumentaciju uredaja: tabele vred nosti Dm (ili Dm-1 Šj Gy-1Ć) i tabele POD za izvestan broj klinički primenjivanih snopova.</s><s>Tabelarni prikaz mora omoguciti da se podaci za ostale snopove mogu tačno izračunati interpolacijom.</s><s>Tabele POD dobivaju se merenjem, ili se, za X407</s>
<s>-zračenje 40-300 kV i y-zračenje, mogu upoPoprečna raspodela doze može se proveriti bilo trebiti prethodno proverene tabele iz priručnika merenjem ekspozicije u ravni maksimuma doze, bilo denzitometriranjem prethodno eksponovaRadi obezbedenja zahtevane merne ne</s>
<s>NAP odredene prema (1) nog filma.</s><s>Film se eksponuje u PMMA-fantomu, sigurnosti, potrebno je povremeno proveravati u ravni maksimuma doze.</s><s>Kod snopova X</s>
<s>-zračenja 1-40 MV i y-zračenja, uglovi svetŠ)Om mesečno) i vremensku stabilnost vrednosti losne simulacije snopa se markiraju probaDm te kvaliteta zračenja Uednom sedmično) u danjem filma ili drugačije.</s><s>Doza se proverava u nekoliko referentnih snopova.</s><s>Kod 6°Co i 13 Cs dva okomita smera, od kojih je jedan paralelan uredaja proverava se samo poprečna raspodela osi rotacije uredaja.</s><s>U terapiski primenjivanom doze Uednom godišnje) uz uslov da se tabele delu snopa, doza prema rubovima snopa ne sme vrednosti Dm koriguju na radioaktivni raspad u vremenskim razmacima od cca 0,01 T112</s>
<s>ravnomernost poprečne raspodele doze Ueda u tačkama simetričnim obzirom na osu snopa ne smeju se razlikovati za više od 3 %.</s><s>U snopoprilikom provera beleže se u dnevnik radi lakšeg vima X-zračenja 1-40 MV i y-zračenja, doza na uočavanja pramena rada uredaja, a vrše se na rubovima svetlosne simulacije mora biti 50 ± 5 % sledeci način.</s>
<s>Andric Set al. Osnovne preporuke za dozimetriju X-zračenja 40 kV-40 MV, y-zračenja '°Co i "'Cs i elektrona 4-40 MeV Stabilnost vrednosti Dm i kvaliteta snopa može se proveriti u PMMA-fantomu, merenjem na osi dA tako da je</s>
<s>Merene jačine ekspozicija uporeduju se sa onima koje su dobijene prilikom kalibracije uredaja pod potpuno identičnim uslovima, a ods Pokažu li se odstupanja vecim od dopuštenih, potrebno je tehnički proveriti i doterati uredaj, a potom izvršiti novu kalibraciju i obnoviti kliničku dokumentaciju.</s>
<s>Preporučeni su oprema i postupci radi postizanja merne nesigurnosti od± 3,5 % kod odredivanja apsor bovane doze u radioterapiji.</s><s>Preporuke dotiču sledeča pitanja: kalibracija dozimetra, eksperimentalni razmeš taj, korekcioni i konverzioni faktori, definicija i odredi vanje kvaliteta snopa.</s><s>Ukratko su pobrojani uvjeti za obezbedenje kvaliteta radioterapije.</s>
<s>rnal of Radiology (1972): Central axis depth dose data tor use in radiotherapy, Supplement 4. British Journal of Radiology (1983): Depth dose tables for use in radiotherapy, Supplement 17. 5. HPA (1983): Revised code of practice tor the dosi metry of 2 to 35 MV X-ray, and Caesium-137 and Co 1097-1104.</s>
<s>O. NACP (1980): Procedures in external radiation therapy dosimetry with electron and photon beams with maximum energies between 1 and 50 MeV.</s><s>Acta ): Electron beams with mean energies</s>
<s>13.</s><s>Savezni zavod za mere i dragocene metale (1984): Naredba o rokovima za periodične preglede etalona i merila.</s><s>Službeni list SFRJ, br. 26: 734-739. 14.</s><s>Savezni zavod za standardizaciju (1986): Pravil nik o tehničkim normativima za jonizacione komore koje se upotrebljavaju u radioterapijskoj dozimetriji.</s>


Međuodnos svojstava rasta i kvalitete drva na pokusnoj plohi ariša

Memišević Hodžić, Mirzeta;Sinanović, Sulejman;Ballian, Dalibor

European larch;morphological properties;core formation;selection;macesen;morfološke lastnosti;tvorba strženov;info:eu-repo/classification/udc/630*16

<s>Europski ariš (Larix decidua Mill.) pokazao je vrlo dobar rast i prilagodljivost ekološkim uvjetima u Bosni i Hercegovini.</s><s>Cilj istraživanja je utvrditi varijabilnost morfoloških svojstava ariša na pokusnoj površini kod Kaknja, te varijabilnosti u početku osržavanja, kao i postojanje korelacija između ovih svojstava.</s><s>U sjemenskoj sastojini ariša, osnovanoj sadnicama starosti 2+0 1979. godine, napravljena je trajna pokusna površina od 0,45 hektara i na njoj su mjerene visine i promjeri stabala 2002. i 2020. godine, te izračunate temeljnica i volumen.</s><s>Stabla su 2020. godine bušena na prsnoj visini Preslerovim svrdlom kako bi se odredio udio osrženosti.</s><s>Izračunate su prosječne vrijednosti svih svojstava.</s><s>Zatim je odabrano po deset, pet i jedno najbolje stablo po svojstvima promjera, visine, temeljnice, volumena i izračunate razlike između prosječnih vrijednosti za deset stabala i ukupnog prosjeka, prosjeka za pet stabala i ukupnog prosjeka te razlike između maksimalnih i prosječnih vrijednosti za istraživana svojstva.</s><s>Također je izračunavat Pearsonov koeficijent korelacije između svih istraživanih svojstava.</s><s>Prosječan promjer stabala starih 41 godinu bio je 24,6 cm, prosječna visina 21,8 m. Rezultati istraživanja osrženosti pokazali su da ariš prosječno počinje osržavati pri starosti od 14 godina.</s><s>Pearsonov koeficijent korelacije za 2020. godinu pokazuje da postoji negativna korelacija između početka osržavanja prema svim ostalim svojstvima, odnosno stabla koja ranije osržavaju imaju veće vrijednosti svojstava rasta.</s><s>Rezultati će biti korišteni u procesima individualne selekcije ariša sa dobrim visinskim i debljinskim prirastom i ranim osržavanjem.</s>
<s>U Bosni i Hercegovini postoji velik potencijal u šumskim zemljištima koji je neiskorišten.</s><s>Većinom se ta šumska staništa nalaze pod niskim šumama i šikarama, a u pitanju su najkvalitetnija staništa koja bi se mogla prevesti u nasade brzorastućih vrsta.</s><s>Planirano je da se oko 10 % tih površina prevede u nasade alohtonih vrsta visokih prirasnih mogućnosti, što je zagovarao Pintarić (2000).</s><s>Ovaj plan ispunjen je samo djelomično, te danas imamo zanemarive površine pod tim vrstama, ali nam mogu poslužiti kao smjernice za daljnji rad na povećanju proizvodnosti i kvalitetnoj strukturi šuma.</s>
<s>Jedna od vrsta koja ima u tim aktivnostima važno mjesto je europski ariš (Larix decidua Mill.), a raste u srednjoj Europi u visokim planinskim predjelima (Alpe, Sudeti i Karpati), a u nizinama se nalazi samo u južnoj Poljskoj (Świętokrzyskie Mountains) (Matras i Pâques 2008).</s><s>Njegov prirodni areal prostire se na oko 500 000 ha i rasprostranjenost mu je fragmentirana, ali je sađen daleko izvan njegovog izvornog područja, osobito u zapadnoj Europi Dr. sc. Mirzeta Memišević Hodžić, MA šumarstva Sulejman Sinanović, Prof. dr. sc. Dalibor Ballian, Šumarski fakultet Sarajevo, Zagrebačka 20, 71000 Sarajevo, Bosna i Hercegovina, *m.memisevic-hodzicŽsfsa.unsa.ba, sule.sin995Žgmail.com, d.ballianŽsfsa.unsa.ba Gozdarski inštitut Slovenije, Večna pot 2, 1000 Ljubljana, Slovenija Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Bistrik 7, 71000 Sarajevo 526</s>
<s>Šumarski list, 11–12, CXLVII (2023), 525–534 Matras i Pâques 2008).</s><s>Zajedno s japanskim i hibridnim arišom, plantaže europskog ariša danas nalazimo na preko 500 000 ha (Matras i Pâques 2008).</s>
<s>Europski ariš ima visoku razinu genetske varijabilnosti za većinu šumskouzgojnih svojstava između i unutar populacija (Matras i Pâques 2008).</s><s>Međunarodni provenijencijski pokusi ukazali su na najbolje populacije ariša u smislu uzgojne kakvoće, te su se kao najbrže rastuće pokazale populacije sa Sudeta i iz središnje Poljske, dok su alpske populacije najsporije rasle (Matras i Pâques 2008).</s><s>Populacije iz središnje Europe (Sudeti i Središnja Poljska) pokazali su također najveću stabilnost u svim okolišima, čak i u  ekološki</s>
<s>INTRODUCTION kontrastnim uvjetima, dok su se populacije jugozapadnog alpskog ariša dobro pokazale samo na mjestima s visokim nadmorskim visinama (Matras i Pâques 2008).</s><s>Posebno je cijenjena pojava osrženosti kod ariša, poznata kao “krvavi ariš”</s>
<s>2004).</s><s>Pojava osrženosti, odnosno promjene boje središnjeg dijela debla je posljedica fizioloških procesa koji se odvijaju tijekom života stabla gdje središnji dio debla postepeno gubi fiziološku funkciju, dolazi do gubljenja provodne funkcije stanica, lumeni stanica se ispune smolom i eteričnim uljima Vrijeme početka osržavanja je vrlo promjenljivo i nije stalna karakteristika vrste, a širina bjeljike i srži kod iste starosti stabla uvjetovana je vrstom drveta, genetskim osobinama, starošću, zdravstvenim stanjem, kvalitetom staništa, klimom i sklopom (Gurda, 1999).</s><s>Necesany (1965) navodi da je osržavanje svojstvo koje je pod visokom genetskom kontrolom.</s><s>Istraživanje osrženosti ariša kod različitih provenijencija u provenijencijskom testu Batalovo brdo u Bosni i Hercegovini proveli su Ballian i sur. (2009), te utvrdili statistički značajne razlike između provenijencija.</s>
<s>Radna hipoteza je da postoji korelacija između svojstava rasta i osržavanja kod ariša.</s><s>Ciljevi ovog istraživanja su istražiti postojanje varijabilnosti morfoloških svojstava (visina, promjer, temeljnica, volumen) ariša u nasadu Mokre njive kod Kaknja, pojave osržavanja, te postojanje korelacije između svojstava rasta i osržavanja.</s><s>Rezultati istraživanja bit će korišteni u procesu oplemenjivanja ariša u Bosni i Hercegovini.</s>
<s>U ovom istraživanju korišten je materijal s pokusne površine unutar sjemenske sastojine ariša kod Kaknja.</s><s>Sjemenska sastojina ariša nalazi se u GJ Donja Ribnica – Zgošća, odjelu 26, odsjek 3, na površini od 3,1 ha.</s><s>Teren je blago strm do 8%, ekspozicija sjeveroistočna, prosječna nadmorska visina 880 m, geološka podloga pješčari, duboko smeđe zemljište.</s><s>Minimalna temperatura -23°C, maksimalna 34°C, srednja 10,3°C, srednjeg vegetacijskog perioda 16,6°C. Padaline ukupne 804 mm, u vegetacijskom periodu 416 mm.</s><s>Vjetar obično sjeverni/sjeverozapadni, u proljeće južni (jugo) veće snage (Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu 2002).</s><s>Sastojina je osnovana 1979. godine sadnjom u razmaku 2 x 2 m sa sadnicama starosti 2+0. Sjeme je bilo komercijalno te podaci o porijeklu nisu poznati.</s>
<s>U sjemenskoj sastojini je napravljena jedna trajna pokusna površina od ukupno 0,45 hektara (90 m x 50 m).</s><s>Izbor pokusne površine izvršen je nakon obilaska sjemenske sastojine tako da reprezentira prosjek sjemenskog objekta.</s><s>Površina pokusne površine je trajno obilježena.</s><s>Trenutno je na pokusnoj površini 221 stablo.</s><s>Prva terenska mjerenja na pokusnoj površini vršena su 2002., a druga 2020. godine.</s><s>U obje izmjere na svim stablima izmjerene su visine i promjeri stabala, a u ovom radu tretirane su samo vrijednosti za stabla koja su izmjerena i 2002. i 2020. godine.</s><s>Visine su mjerene pomoću visinomjera sa tačnošću 0,1 m, a prečnici pomoću digitalne prečnice s točnošću 0,1 cm.</s><s>Temeljnica i volumen izračunate po formulama:</s>
<s>REZULTATI gdje je d1,30 – promjer na prsnoj visini, H – visina stabla.</s><s>Stabla su 2020. godine bušena na prsnoj visini Preslerovim svrdlom kako bi se odredio udio osrženosti, odnosno bjeljike.</s><s>Godina početka osržavanja izračunata je tako što je od ukupne starosti (41 god) oduzet broj godina u bjeljici.</s><s>Prosječne vrijednosti promjera, visine, temeljnice i volumena izračunate su korištenjem Excela 2016.</s><s>Zatim je selekcionirano deset stabala s najvećim vrijednostima za svojstvo promjera, visine, temeljnice i zapremine, te izračunat prosjek za deset stabala, a zatim izračunata razlika između prosječne vrijednosti za deset stabala i ukupne prosječne vrijednosti.</s><s>Isti postupak ponovljen je za pet stabala s najvećim vrijednostima, a također je izračunata i razlika između najviših vrijednosti i prosječnih vrijednosti.</s><s>U drugom dijelu izračunavat je Pearsonov koeficijent korelacije između istraživanih svojstava u 2002. godini, korelacije između istraživanih svojstava u 2020. godini, te korelacije između istraživanih svojstava između 2002. i 2020. godine.</s><s>Računanje korelacija između svojstava obuhvatilo je samo stabla koja su bila prisutna na plohi i 2020. godine, a korišten je program SPSS 20.0.</s>
<s>U tablici 1 prikazane su prosječne, minimalne i maksimalne vrijednosti promjera, visine, temeljnice, volumena i vremena osržavanja po godinama (2002. i 2020. godina) 527</s>
<s>MEMIŠEVIĆ HODŽIĆ, M. i dr.: MEĐUODNOS SVOJSTAVA RASTA I KVALITETE DRVA NA POKUSNOJ PLOHI ARIŠA U tablici 2 prikazano je 30 stabala s najvećim promjerima i visinama u 2002. i 2020. godini, kako bi se izdvojila stabla čija su svojstva visina i promjera iznadprosječna, a time i vrijednosti temeljnice i volumena.</s>
<s>Kao što je vidljivo u tablici 2, došlo je do preticanja stabala po pitanju prsnog promjera od 2002. do 2020. godine.</s><s>Stablo koje je imalo najveći promjer 2002. godine (stablo 30), imalo je najveći promjer i 2020. godine.</s><s>Stablo 291 bilo je Tablica 1. Rezultati deskriptivne analize za sva stabla Table 1. Results of descriptive analysis for all trees Godina/</s>
<s>Tablica 2. Trideset stabala s najvećim prsnim promjerima i visinama u 2002. i 2020. godini Table 2. Thirty trees with highest breast height diameters and heights in 2002 and 2020 Stablo broj /</s>
<s>Šumarski list, 11–12, CXLVII (2023), 525–534 na 10. mjestu po veličini promjera u 2002. godini, a na 20. mjestu u 2020. godini.</s><s>U prvih 20 stabala u 2020. godini ostalo je 9 stabala od prvih 20 u 2002. godini.</s><s>Interesantno je stablo broj 495 koje na mjerenju 2002 nije bilo u prvih 30, dok je na mjerenju 2020 došlo na 3. mjesto.</s><s>Interesantno će biti pratiti dalju dinamiku rasta, uz napomenu da je došlo do promjene položaja stabala s obzirom na izvršenu prorjedu.</s>
<s>Najveću visinu 2002. godine imalo je stablo broj 65, koje se 2020. godine našlo na desetom mjestu.</s><s>Najveću visinu 2020. godine imalo je stablo 261, koje se 2002. godine nalazilo na Povećanje promjera i visine uzrokuje i povećanje temeljnice i volumena.</s><s>U tablici 3 prikazano je 30 stabala s najvećim vrijednostima temeljnice i volumena u 2002. i 2020. godini.</s><s>Kao što je vidljivo iz tablice 3, došlo je do promjene poretka stabala po pitanju temeljnice od 2002. do 2020. godine.</s><s>Stablo koje je imalo najveću temeljnicu 2002. godine, stablo 30, imalo je najveću temeljnicu i 2020. godine.</s><s>Stablo 65 2002. godine bilo je na drugom, a 2020. na četvrtom mjestu.</s><s>Stablo 242 bilo je na trećem mjestu po veličini temeljnice u 2002. godini, a na 16. mjestu u 2020. godini.</s><s>U pogledu volumena, također je došlo do preticanja, te je stablo 65 bilo na prvom mjestu po veličini volumena 2002. godine, a na trećem mjestu 2020. godine.</s><s>Stablo broj 30 je 2002. godine bilo prvo, a 2020. godine drugo.</s>
<s>Pored vrijednosti promjera i visine, odnosno temeljnice i volumena, vrijeme osržavanja je vrlo važno svojstvo kod ariša.</s><s>U tablici 4 prikazano je 30 stabala koja najranije osržavaju.</s><s>Najranije osržava stablo broj 495, zatim 443, dok veći broj stabala koja su rangirana među prvih 30 osržava nakon 8, 9 i 10 godina.</s><s>Među 30 stabala s najvećim prsnim promjerom i 30 stabala sa najranijim osržavanjem nalazi se 11 Tablica 3: Trideset stabala s najvećim temeljnicama i volumenima u 2002. i 2020. godini Table 3: Thirty trees with highest values of basal area and volume in 2002. and 2020.</s>
<s>MEMIŠEVIĆ HODŽIĆ, M. i dr.: MEĐUODNOS SVOJSTAVA RASTA I KVALITETE DRVA NA POKUSNOJ PLOHI ARIŠA 455, 495).</s><s>Također među 30 stabala s najvećom visinom i 30 stabala s najranijim osržavanjem nalazi se 12 zajed 455, 495).</s><s>Na kraju između 30 stabala s najvećim prsnim promjerom, najvećom visinom i najranijim osržavanjem nalazi se 8 zajedničkih stabala (30, 65, 136, 173, 375, 387, Rezultati razlika između prosječnih vrijednosti analiziranih svojstava i prosječnih vrijednosti za 10 najboljih, 5 najboljih i jedno najbolje stablo prikazani su u tablicama 5-8. Dobijeni rezultati pokazuju da je razlika između promjera najdebljeg stabla i prosječnog promjera svih stabala 12,2 promjera za pet najdebljih stabala i prosječnog promjera svih stabala, te 10,61 cm (43,5%) između prosječnog promjera za deset najdebljih stabala i prosječnog promjera svih stabala.</s>
<s>Šumarski list, 11–12, CXLVII (2023), 525–534 viših stabala i prosječne visine svih stabala, te 4,2 m (19,0%) između prosječne visine za deset najviših stabala i prosječne visine svih stabala.</s>
<s>Dobijene razlike u temeljnici su 0,0488 m2 (126,7%) za jedno najdeblje stablo, odnosno 0,0449 m2 (116,6%) za pet ili 0,0398 m2 (103,3%) za deset najdebljih stabala.</s><s>Dobijene razlike u volumenu su 0,4626 m3 (157,3%) za jedno najvoluminoznije stablo, odnosno 0,4468 m3 (152,0%) za pet ili 0,3674 m3 (124,9%) za deset najvoluminoznijih stabala.</s>
<s>Kao što pokazuju rezultati Pearsonovog koeficijenta u tablici 5, postoji visoka pozitivna korelacija između promjera i visine u 2002. godini, što znači da stabla s dobrim visinskim prirastom imaju i dobar debljinski prirast.</s><s>Posljedično je statistički visoko značajna i korelacija između promjera Tablica 7: Razlika u temeljnicama pri različitim intenzitetima selekcije 2020. godine Table 7: The difference in basal area at different selection intensities in 2020.</s>
<s>MEMIŠEVIĆ HODŽIĆ, M. i dr.: MEĐUODNOS SVOJSTAVA RASTA I KVALITETE DRVA NA POKUSNOJ PLOHI ARIŠA i temeljnice i promjera i volumena, visine i temeljnice i visine i volumena, kao i između temeljnice i volumena.</s><s>Rezultati Pearsonovog koeficijenta korelacije svojstava u 2020. godini prikazani su u tablici 10.</s>
<s>Rezultati Pearsonovog koeficijenta u tablici 10 pokazuju da postoji negativna korelacija između početka osržavanja prema svim ostalim svojstvima, tj. promjeru, visini, temeljnici, volumenu, što znači da stabla koja rano počinju osržavati (broj godina kad počinje osržavanje je manji) imaju dobar visinski i debljinski prirast (visine i promjeri su veći), a posljedično veću temeljnicu i volumen.</s><s>Rezultati Pearsonovog koeficijenta korelacije svojstava ariša u 2002. i 2020. godini prikazani su u tablici 11.</s><s>Kako je vidljivo u tablici 11, postoji statistički značajna korelacija između vrijednosti svojstava u 2002. i 2020. godini Tablica 10.</s><s>Korelacije između svojstava ariša na pokusnoj površini u 2020. godini Table 10.</s><s>Correlations among larch traits on the experimental plot in 2020.</s>
<s>Šumarski list, 11–12, CXLVII (2023), 525–534 rom stabla ili promjerom ksilema (Wang i dr. 2010).</s><s>U Sloveniji su Zule i dr. (2015) istraživali sadržaj lipofilnih ekstraktivnih tvari u srži dva stabla europskog ariša i utvrdili su da se sadržaj ekstrakta heksana povećava s visinom stabla.</s><s>Europski ariš (Larix decidua Mill.) je vrsta koja rano dostiže kulminaciju svog prirasta u promjeru i dugo ga održava tvoreći sastojine s velikim obiljem vrijednih stabala visoke klase drveta (Chylarecki 2000, u Nawrot 2008).</s>
<s>Dobijeni rezultati pokazuju razliku između prsnog promjera najdebljeg stabla i prosječnog prsnog promjera svih stabala od 12.2 cm, odnosno 11.58 cm između prosjeka pet najdebljih stabala i ukupnog prosjeka, te 10.61 cm između prosjeka deset najdebljih stabala i ukupnog prosjeka.</s><s>Razlika između visine najvišeg stabla i prosječne visine svih stabala iznosila je 5.1 m, odnosno 4.46 m između prosjeka pet najviših stabala i ukupnog prosjeka, te 4.15 m između prosjeka deset najviših stabala i ukupnog prosjeka.</s><s>Uz dodatno istraživanje nasljednosti svojstava visine i promjera ariša mogla bi se izračunati genetska dobit za svojstva visinu i promjer, te se preporučuje podizanje testa potomstva odabranih stabala.</s>
<s>Rezultati Pearsonovog koeficijenta pokazuju da postoji visoka pozitivna korelacija između promjera i visine u 2002. godini, što znači da stabla sa dobrim visinskim prirastom imaju i dobar debljinski prirast.</s><s>Posljedično je statistički visoko značajna i korelacija između promjera i temeljnice i promjera i volumena, visine i temeljnice i visine i volumena, kao i između temeljnice i volumena.</s><s>Rezultati Pearsonovog koeficijenta za svojstva ariša na pokusnoj površini u 2020. godini pokazuju da postoji negativna korelacija između početka osržavanja prema svim ostalim svojstvima, tj. promjeru, visini, temeljnici, volumenu, što znači da stabla koja rano počinju osržavati (broj godina kad počinje osržavanje je manji) imaju dobar visinski i debljinski prirast (visine i promjeri su veći), a posljedično veću temeljnicu i volumen.</s><s>Ovo implicira da se na osnovi visinskog i debljinskog prirasta može pretpostaviti da će stabla biti dobro osržena, a što bi trebalo dodatno istražiti kroz test potomstva odabranih stabala.</s>
<s>DISKUSIJA lar heartwood formation in maritime pine (Pinus pinaster Ait.): consequences for biomechanical and hydraulic tree functioning.</s>
<s>Rezultati ovog istraživanja svojstava rasta pokazali su da je u periodu između 2002. i 2020. godine došlo do preticanja stabala na pokusnoj površini.</s><s>Pintarić (2000) u istraživanju uspijevanja provenijencija ariša u Bosni i Hercegovini,  navodi</s>
<s>Rezultati istraživanja pokazali su statistički značajne korelacije između debljinskog i visinskog prirasta sa osržavanjem kao svojstvom koje se izuzetno cijeni, odnosno da stabla sa boljim prirastom imaju i veći kvalitet, odnosno ranije počinju osržavati, dok Pintarić (2000) navodi da pro venijencije koje najbolje prirašćuju nisu najbolje po kvaliteti.</s><s>Pozitivnu korelaciju između rasta i promjera srži (veća visina i veći promjer se javljaju istovremeno sa većim promjerom srži) utvrdili su kod primorskog bora (Pinto i sur., 2004; Knapic i Pereira, 2005), kod Eucalyptus globulus (Gominho i Pereira, 2000, 2005.) i kod Larix decidua Miller Rezultati ovog istraživanja pokazali su da su stabla počela osržavati najranije sa 6 godina.</s><s>Pojavu osržavanja ariša su istraživali Ballian i dr. (2009) na testu provenijencija ariša u Bosni i Hercegovini.</s><s>Rezultati su pokazali da najranije osržavanje počinje kod provenijencije 59-2 s prosjekom 9,7 godina, a utvrđena je i individualnu varijabilnosti unutar pojedinih provenijencija, te da pojedine jedinke već u 4. godini osržavaju, što ostavlja veliku mogućnost za individualnu selekciju (Ballian i dr. 2009).</s><s>Nawrot i dr. (2008) su također utvrdili korelacije između brzine formiranja srži i socijalnog položaja stabala u sastojini, starosti stabala, tipa šumskog staništa i visine stabala.</s><s>Najveća korelacija utvrđena je  između</s>
<s>smanjuju. srži i radijusa stabla.</s><s>Wang i dr. (2010) također su utvrdili korelacije između radijusa srži, širine bjeljike, površine bjeljike, volumen srži i bjeljike i prsnog promjera stabla ili promjera ksilema kod više vrsta drveća u Kini.</s><s>Kvantitativni odnos srži i bjeljike u stablima drveća ovisi ponajprije o starosti stabala, klimatskim i zemljišnim uvjetima, visini na kojoj se analizirani presjek stabljike nalazi i veličini krošnje (Duda i Pazdrowski 1975, u Nawrot 2008).</s><s>Pâques (2001) istraživao je genetsku varijabilnost za obim srži/bjeljike u ariša.</s><s>Sadržaj srčevine i, u manjoj mjeri, bjeljike, bili su pozitivno povezani s rastom promjera Pâques (2001).</s><s>Pâques (2001) navodi da pravilan odabir vrste (japanski naspram europskog ariša), porijekla (srednjoeuropske populacije ariša radije nego alpski) ili hibridnih potomaka ili klonova ariša mogu dovesti do značajnih kombiniranih genetskih dobitaka za oba svojstva, tj. sadržaj srži i rast.</s><s>Pazdrowski i dr. (2007) utvrdili su pozitivnu korelaciju između udjela srži u stablu i promjera na prsnoj visini, kao i između udjela srži i visine stabala.</s><s>U istraživanju alometrije srži i bjeljike kod sedam vrsta drveća u Kini uključujući dahurski ariš (Larix gmelinii Rupr), radijus srži, širina bjeljike, površina bjeljike, volumen srži i bjeljike bili su značajno korelirani sa prsnim promje533</s>
<s>M. Szymański, 2008: Dynamics of heartwood formation and axial and radial distribution of sapwood and heartwood in stems .</s><s>Pazdrowski, 1975: Procentowy udział twardzieli i bielu w 100-letnich sosnach zwyczajnych (Pinus sylvestris L.) rosnących w różnych warunkach siedliskowych.</s><s>Sylwan, 119, .</s><s>Pazdrowski, M. Szymański</s>
<s>2008: Dynamics of heartwood formation and axial and radial distribution of sapwood and heartwood in stems of European • Gominho, J. H. Pereira, 2000: Variability of heartwood content in plantation growth Eucalyptus globulus Labill.</s><s>Wood Fiber Sci. • Gominho, J. and Pereira, H. 2005.</s><s>The infl uence of tree spacing in heartwood content in Eucalyptus globulus Labill.</s><s>Wood Fibre • Gurda, S., 1999: Tehnologija drveta, Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 55-57.</s>
<s>• Pâques, L. E., 2001:.</s><s>Genetic Control of Heartwood Content in portion of Sapwood and Heartwood and Selected Biometric Features in Larch Trees (Larix decidua Mill.).</s><s>Wood Research 52 • Pintarić, K. 2000: 30 godina istraživanja na arišu različitih • Pintarić, K. 2002: Šumsko-uzgojna svojstva i život važnijih vrsta šumskog drveća, UŠIT-Sarajevo, pp.</s><s>221. • Pintarić, K., T. Mikić, M. Vučetić, 1990: Rezultati prirašćivanja ariša različitih provenijencija u visinu i debljinu u starosti od 29 godina, Radovi Šumarskog fakulteta u Sarajevu. • Pintarić, K., N. Zekić, 1966: Prirast ariša raznih provenijencija na oglednim plohama na području FŠOD- Igman.</s><s>Radovi Šumarskog fakulteta i Instituta za šumarstvo u Sarajevu.</s><s>God. • Pinto I., H. Pereira, A. Usenius, 2004: Heartwood and sapwood development within maritime pine (Pinus pinaster Ait.) stems. • Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2002: Prijedlog izvedbenog projekta za uređenje i gazdovanje sjemenskom sastojinom ariša Šumarstvo “Ribnica” Kakanj, GJ “Donja Ribnica – Zgošća” • Vidaković, M., J. Franjić, 2004: Golosjemenjače.</s><s>Šumarski fakultet Sveučilišta u Zagrebu. str.823. sapwood allometry of seven Chinese temperate tree species. est/2009131.</s>


Določitev ploskev petega panela Nacionalne gozdneventure in Sklada za podnebne spremembe za ter popis – gozd/druga gozdna zemljišča/negozd

Pintar, Anže Martin;Grah, Andrej;Skudnik, Mitja

<s>Določitev ploskev petega panela Nacionalne gozdne inventure in Sklada za podnebne spremembe za terenski popis</s>
<s>DOLOČITEV PLOSKEV ZA TERENSKI zemljišče, poraslo z gozdnim drevjem v obliki sestoja, ki lahko doseže višino najmanj 5 metrov in ima površino najmanj 0,25 hektarja;</s>
<s>DOLOČITEV PLOSKEV ZA TERENSKI zemljišče v zaraščanju na površini najmanj 0,25 hektarja, ki se zadnjih 20 let ni uporabljalo v kmetijske namene in na katerem lahko gozdno drevje doseže višino najmanj 5 metrov ter je pokrovnost gozdnega drevja dosegla 75 %; obrečni in protivetrni pasovi, širši od ene drevesne višine odraslega drevja, na površini najmanj 0,25 hektarja.</s><s>2) Druga gozdna zemljišča so zemljišča, porasla z gozdnim drevjem ali drugim gozdnim rastjem, na površini najmanj 0,25 hektarja, ki niso gozd in se zadnjih 20 let niso uporabljala v kmetijske namene.</s><s>Med druga gozdna zemljišča se uvrščajo tudi obore v gozdovih za rejo divjadi in zemljišča pod daljnovodi v gozdu na površini najmanj 0,25 hektarja.</s>
<s>(4) Gozd oziroma drugo gozdno zemljišče po tem zakonu niso posamično gozdno drevje, skupine gozdnega drevja na površini do 0,25 hektarja, drevoredi, parki in plantaže gozdnega drevja.</s>
<s>(5) Določbe tega zakona se uporabljajo tudi za posamično gozdno drevje in skupine gozdnega drevja, ki rastejo zunaj gozda, kadar je to s tem zakonom posebej določeno.</s>
<s>Teren NGI podatki), ali leži potencialna lokacija vzorčne ploskve v gozdu, na drugih gozdnih zemljiščih ali na negozdnih zemljiščih.</s>
<s>Izbrane kategorije kategoriziranih cest, asfaltirane javne poti oz. širše od 6 m ali gozdne ceste širše od 6 m (širina cestišča skupaj z jarki)</s>
<s>GOZDNI ROB meja je najdaljša možna linija, ki povezuje elemente zarasti in razmejuje gozd od drugih rab zemljišč</s>
<s>- vključeni lahko tudi posamezni elementi zarasti, ki se nahajajo izven območja strnjenega gozda (sadno drevje v sadovnjakih izključeno)</s>
<s>centroma debla) in pokrovnost drevesnih krošenj oz. grmov na tem območju mora biti vsaj 60 % (vključeni tudi vidni štrclji (abiotske poškodbe) in v primeru robnih posek jasno vidne panje)</s>
<s>Morebitna preveč merjena obstoječa drevesa se tudi v letu 2024 izmeri in se njihova zaporedna številka, razlog in številka ploskve pošlje na podporaNGIŽgozdis.si</s>
<s>- daljnovod ali plinovod ali smučarska vlečnica, - drug objekt (parkirišče, cesta, obračališče, začasno skladišče lesa, jasa, vodotok)</s>
<s>Primer: Z rušjem porasla površina – pokrovnost drevja > 10 % Ostale rabe s prisotnostjo drevesnih in grmovnih vrst – Kategorije uvrščene v DRUGA GOZDNA ZEMLJIŠČA – UPOŠTEVANA MINIMALNA POVRŠINA 0,25ha Glavna razločevalni kriterij je zarast!</s>
<s>Pri vsak ploskvi ga je NUJNO potrebno preveriti V primeru nejasnosti kontaktirati (Pintar) SEZNAM OSEB VKLJUČENIH V</s>