Prilog istraživanju kulture djevojaštva nakon Prvog svjetskog rata: primjer djevojaka sa psihičkim smetnjama iz ruralnih krajeva kontinentalne Hrvatske

kultura djevojaštva;djevojke sa psihičkim smetnjama;me¬đuraće;Stenjevec;seksualnost;ljubavne veze;aftermath;Stenjevec;girlhood;girls with mental disorders;sexuality;love relationships;info:eu-repo/classification/udc/159.922.1+316.6 ( 497.5 ) “1919/1929”

<s>UNIVERZITET U SARAJEVU – INSTITUT ZA HISTORIJU prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sadržaj</s>
<s>Prilog istraživanju kulture djevojaštva nakon Prvog svjetskog rata: primjer djevojaka sa psihičkim smetnjama iz ruralnih krajeva Haris Zaimović</s>
<s>Kreatori bošnjačkog društva u Bosni i Hercegovini početkom 1990-ih .............</s><s>245 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 PRIKAZI</s>
<s>Uvodna riječ urednice posvećena je onima koji budu čitali naredne redove, naročito nakon nekih godina, kada više ne bude blisko ni poznato da je u 2019. godini Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu obilježavao 60 godina postojanja.</s><s>Ali, nedoumica šta povodom toga suvislo napisati, a da bude s pravom dugogodišnjeg postojanja svečarski intonirano i istovremeno neopterećeno onim što se naziva “istorijskim kontekstom” , “društvenom</s>
<s>.</s><s>Kojim riječima ispuniti uvodnu riječ 48-og broja Priloga i njome obilježiti jubilarnu godinu, sve u nastojanju održanja integriteta profesije, zanata većine okupljenih u Institutu i zainteresovanih za njegovo dostojanstveno trajanje, zaista izaziva ne/očekivanu pometenost.</s><s>Ona je dijelom rezultat već navedenih materijalizovanih sintagmi, a dijelom zapitanosti o načinu povratka ka ishodištu ideje o Institutu.</s><s>Stoga se kao riješenje i izlaz, ali istovremeno i izražavanje poštovanja prethodnim generacijama istoričara, marljivim djelatnicima Instituta ovoga puta daje prednost.</s><s>Podsjećanje na one angažovane u, tada, In stitutu za radnički pokret Bosne i Hercegovine, kojima je “društvena zajednica” dala u zadatak da pristupe naučnoj obradi i analizi najprije radničkog pokreta, narodnooslobodilačkog rata i revolucije u Bosni i Hercegovini.</s><s>Prvi zadatak Instituta, proisteklog iz djelovanja Istorijskog odjeljenja CK SK BiH, preimenovanog u Istorijski arhiv CK SK BiH i djelatnog 1954-1959. godine, bio je prikupljanje i sređivanje arhivske građe (inventarisano je 25.000 dokumenata), njeno proučavanje, usavr šavanje stručnog i naučnog kadra, objavljivanje rezultata svoga naučnog rada i saradnja sa srodnim ustanovama i pojedincima u zemlji i van nje.</s><s>Perspektivnim tematskim programom od 1961. godine, definisanim u saradnji sa drugim institutima tadašnje države, započeo je značajniji prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 uvodna riječ urednice, 11-17</s>
<s>budućnosti” razvoj naučnoistraživačke djelatnosti uključivanjem mladih perspektiv nih kadrova u svrhu realizacije zadatih ciljeva, čime je Institut postao osposobljen za planirani naučnoistraživački napredak.</s><s>Brojne studije, monografije, magistarske teze i doktorske disertacije saradnika Instituta, prikupljenih 1,3 miliona dokumenata i 95.000 mikrosnimaka, sređena naučno-informativna sredstva, zbirka memoarskih dokumenata sa 600 priloga, te objavljivanje dokumenata iz vlastitog fundusa predstavljali su konkretne rezultate i uspjehe samoprijegornog rada saradnika, osnaže nih naučnim usavršavanjem, studijskim boravcima i specijalizacijama u nizu evropskih zemalja (Austriji, SSSR-u, Saveznoj i Demokratskoj Republici Njemačkoj, Poljskoj, Čehoslovačkoj, Holandiji, Francuskoj, Mađarskoj i drugima), te valorizovane na prvu desetogodišnjicu jedne od najorganizovanijih naučno-istraživačkih institucija.</s><s>Neosporna ma terijalna i moralna podrška koju je Institut uživao dao mu je s pravom viziju da postane centar i nosilac razvoja savremene bosanskohercego vačke istoriografije.</s><s>Zadovoljstvo ostvarenim bilo je moguće iskazati zbog rada i saradnje svih članova kolektiva.</s><s>Te su se svečarske 1969. godine Prilozi, godišnja publikacija Instituta, pojavili u svom 5. broju, u kojim je “niz mladih istoričara postao poznat našoj naučnoj javnosti”</s>
<s>, a pojedinci svojom ozbiljnoću i odgovornošću prema nauci krčili sebi put u savremenoj istoriografiji.1 Značaj osnivanja i razvoja Instituta bio je time veći jer je svoje djelovanje započeo bez oslonca na tradiciju organizovanog naučnog rada.</s><s>Ta činjenica sa jedne strane, te izražena potreba intenzivnije i sistematske obrade prošlosti Bosne i Hercegovine kojom je Institut nastojao da obesnaži dotadašnje tendenciozne i površne istoriografske obrade, nužno su rezultirali proširenjem programske orijentacije i postepenog naučnog sazrijevanja.</s><s>Pored toga što je Institut organizaciono izmijenjen odlukom Skupštine SRBiH, odnosno Zakonom o Institutu Podaci preuzeti iz: Enver Redžić, “Deset godina Instituta” , (referat podnesen na svečanoj</s>
<s>budućnosti” sjednici Savjeta Instituta 26.</s><s>XII 1969), Prilozi, god.</s><s>V, br. 5, Institut za radnički pokret, donesenom 31. januara 1973. godine, njegovo stasavanje je definisano i novim nazivom – Institut za istoriju.</s>
<s>Povodom 30 godina postojanja značaj naučnog dozrijevanja Instituta je ocijenjen akcentovanjem na otvorenosti Priloga, izraženoj tekstovima istoričara iz drugih institucija i centara, potvrđen i članstvom spoljnih saradnika njegovih redakcija, ali i njihovim povremenim angažova njem, što se pokazalo i kao preduslov za rad na brojnim projektima koji su sprovođeni pod paskom ove krovne institucije bosanskohercegovač kih istoričara.</s><s>Rezultat ovakve naučne politike bilo je finaliziranih 30 projekata, od 42 planirana i izrada srednjoročnog programa rada (19861990), definisanog u dokumentu Društveni cilj XIII/2. Ovakav uspjeh bio je moguć zahvaljujući multidisciplinarnom i timskom radu.</s><s>Kao ne ostvareni cilj, kako je tada navedeno, ostao je planirani projekat Istorije naroda Bosne i Hercegovine, kao dijela šireg projekta Istorija naroda i narodnosti Jugoslavije, formalno započet samoupravnim sporazumom Saveza SIZ-ova Jugoslavije iz 1985. godine kojim je Institut sa pravom i sa počašću određen za koordinatora za Bosnu i Hercegovinu.</s><s>Organiza cione pripreme bile su obavljene, ali zbog teškoća “ne samo zabog razli čitih stavova istoričara na pojedina pitanja iz naše prošlosti, već i zbog neefiskasnog, nesigurnog i neujednačenog načina finansiranja projekta” navedeni nije u predviđeno vrijeme, a ni kasnije, realizovan.</s><s>Sumirajući rezultate tridesetogodišnjeg rada naglašeno je da je Institut samostalno ili kao suorganizator organizovao oko 20 nauč nih skupova, okruglih stolova i konferencija, da su njegovi saradnici učestvovali na preko sto kongresa istoričara, međunarodnih komisija i savjetovanja sa preko 150 referata, saopštenja i diskusija, te da su u istom periodu njegovi stalni saradnici objavili 1.432 bibliografske jedinice, od toga 23 monografije, 9 knjiga izbora članaka i rasprava, 2 hronologije, 8 zbornika sa naučnih skupova, 11 knjiga građe, sjećanja, bibliografija i reprint izdanja listova, 637 članaka i rasprava, 363 pri kaza i osvrta itd.</s>
<s>Posavina – dio cjelovite Bosne (24. 11. 1994) i Tragom bosanskoherce govačke prošlosti – o urbanom biću Bosne i Hercegovine (15. i 16. mart 1995).</s><s>Sa navedenih naučnih skupova objavljeni su zbornici, a Prilozi, pripremljeni uoči rata objavljeni su u Beču juna 1994. godine uz posre dovanje prof. dr. Dževada Juzbašića i finansijsku potporu ministarstva nauke Republike Austrije u Das Österreichische Ost-und Südosteuropa Institut-u, te kroz “tunel spasa” dopremljeni u Sarajevo.</s><s>Ponovljeno iz danje ratnih Priloga upriličeno je septembra 1998. godine u Sarajevu.</s><s>Saradnjom sa bliskim institucijama i društvima, te predavanjima sa radnika i gostujućih prijatelja Instituta upotpunjavana je ratna naučna i stručna institutska aktivnost i zbilja.</s>
<s>Kraj rata Institut je dočekao kadrovski prepolovljen, ali spreman za organizaciju naučnog skupa Bosna i svijet, održanog 15. i 16. marta 1996. godine na kome je učešće uzelo 29 autora, od čega 7 iz Instituta, da bi sa revidiranim Programom rada nastavio od septembra 1997. godine.3 Početak prvog desetljeća novoga vijeka proteklo je u naporima da se saniraju posljedice tragičnih devedesetih i da se nagomilani, ali i novi problemi riješe – pravni položaj Instituta, njegova kadrovski oslabljena pozicija, dodatno pojačana angažovanjem saradnika u drugim instituci jama u Sarajevu i generacijskom smjenom, pitanje podrške usavršavanju i napredovanju mlađih saradnika, konstantan deficit finansijske potpore vidljiv kako uskraćivanjem istraživanja van Sarajeva, tako i nedostatku stručne literature iz inostranstva, a na polju legislative početak iscrplju jućeg sudskog spora vođenog za vlasništvo nad prostorijama.</s><s>Ipak, kao i uvijek motiv za dostojno preživljavanje i dalje djelovanje nađen je u radu, velikim dijelom zasnovanom na saradnji sa drugim srodnim insti tucijama u Sarajevu i iz inostranstva i zajedničkim organizovanjem niza skupova, konferencija i okruglih stolova, pa potom pokretanjem ozbilj nijih projekata koji su dodatno pojačali međusobne veze i omogućili Podaci preuzeti iz: Ibrahim Karabegović, “Institut za istoriju u ratu i neposredno nakon njegovog završetka.</s><s>Kratak pregled djelatnosti” , Prilozi, br. 28, Institut za istoriju, Sarajevo, Donošenjem Ustavnih amandmana 1971. godine u Institutu je došlo do reorganizacije na osnovu Zakona o udruženom radu i Zakonu o In stitutu za istoriju, pa su radnici donijeli Samoupravni sporazum o udru živanju u Institut, kojim su određeni kao organi upravljanja Instituta: Zbor radnika, Savjet Instituta i Naučno vijeće, što je ocijenjeno u ovom osvrtu na prethodni period kao “pogodna forma, jer omogućava dosta široko učešće radnika u neposrednom odlučivanju.” Istaknuto je takođe da nova organizacija sprovedena 1986. godine i nov način finansiranja, ali i trasirani “magistralni pravac” u naučnom planiranju putem Druš tvenog cilja (DC XIII/2), gdje se Institut pojavljuje kao koordinator, na javljuje bolje dane za nauku.2</s>
<s>Nažalost, zajedno sa cijelom Bosnom i Hercegovinom Institut dugo bolje dane nije vidio, nego se politička karta svijeta i Evrope dosta tur bulentno mijenjala, nagovještavajući i društvene, ekonomske i političke preokrete krajem osamdesetih godina 20. st. i u čitavoj Jugoslaviji, pa i u Bosni i Hercegovini.</s><s>Kako je to zabilježeno u uvodnom tekstu Priloga br. 38., povodom 40. godina postojanja Institututa, politička diferencija cija uoči izbora novembra 1990. godine zahvatila je i Institut, budući da se po slobodnoj procjeni autora “jedna trećina članova kolektiva” opre djelila za tri pobjedničke političke stranke, ali je sa ratom većina bila gubitnička.</s><s>Saradnici Instituta koji su rat proveli u Sarajevu zajedno sa ostalim građanima u borbi za preživljavanje, branili su istovremeno bo sanskohercegovački duh zajedništva.</s><s>U tim teškim uslovima očuvanje knjiga i inventara branilo se stalnim prisustvom u zgradi Instituta, ali i što je značajnije, suorganizacijom na pripremi naučnih skupova Sefarad ‘92, 11-14. septembra 1992. (sa ANUBiH-om, Jevrejskom opštinom i Filozofskim fakultetom), Pola milenija Sarajeva 19-21. marta 1993. (sa Orijentalnim institutom), te tri okrugla stola – Rat u Bosni i Hercego vini i historijska znanost (18. 9. 1992), Problemi državno-pravnog polo žaja i uređenja Bosne i Hercegovine 1878-1945 (17. 11. 1993), Bosanska Podaci i pojedini navodi preuzeti iz: Drago Borovčanin, Ibrahim Karabegović, “30 godina postojanja i rada Instituta za istoriju u Sarajevu” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 uvodna riječ urednice, 11-17</s>
<s>uvodna riječ urednice, 11-17 lakši izlaz iz poslijeratne profesionalne izolacije.</s><s>Drugi vid promovisa nja Instituta je bio i u pojačanoj izdavačkoj djelatnosti, prisutnoj kako suizdavaštvom tako i samostalnoj, što je kao aktuelna orijentacija ostao Pored prisutne stalne fluktuacije naučnog kadra, iz ovog perioda In situt je izašao znatno ojačan, podmlađen i stabilizovan, što je i bio osnov za provođenje navedenih aktivosti, kao i daljeg kontinuiranog izlaženja Priloga, ali i potrebe pokretanja još jednog institutskog izdanja, Histo rijskih traganja, što je omogućilo Institutu da se dodatno afirmiše kao institucija koja se svojim radom potvrđuje u naučnom smislu.</s><s>U orga nizacionom postao je 2008. godine jedinica Univerziteta u Sarajevu, koji je sa skupštinom, vladom i ministarstvom Kantona Sarajevo postao nadležan Institutu.</s>
<s>Na pedesetogodišnjicu svoga rada 2009. godine Institut se ovjenčao Šestoprilskom nagradom Grada Sarajeva, što je kolektivu bio znak da se još uvijek vrijedi zalagati za pozitivne norme u profesionalnom radu, stručnost, pa time očuvanja digniteta historijske nauke u savremenom društvu.</s>
<s>U toku narednih deset godina Institut je nastavio da radi svojim prav cem, ustaljenom i potvrđenom naučnom politikom i očekivao i druge pozitivne ishode takvog zalaganja.</s><s>Oni su došli sa daljom krovnom po drškom Univerziteta, sve brojnijim naučnim manifestacijama u Sara jevu i djelovanjem i prisustvom saradnika u projektima i van zemlje, daljim jačanjem izdavačke djelatnosti, te naučnim usponom kadra.</s><s>Te godine je u izdanju Instituta izašla monografija Pola stoljeća Instituta za istoriju, autorski rad grupe zaposlenika Instituta, kao sažeti pregled dotadašnje djelatnosti njihove kuće.</s><s>Tada se izrazila nada da se sadržaj rada Instituta neće promijeniti, ali i da će novi način upravljanja donijeti i mnoge novine koje će Institut morati prihvatiti, te da pred Institutom stoje mnoga iskušenja i napori na dokazivanju i novi koraci u izradi savremenih programa, kadrovskoj politici i osiguravanju uvjeta rada.</s><s>Mada je svoju 60. godišnjicu postojanja, koja svjedoči o kontinuitetu potrebe društva za stalnim kritičkim propitivanjem prošlosti, Institut dočekao bez vlastitih prostorija i suočen sa smjenom generacija u ru kovodstvu, kao i u stalnom propitivanju puteva dugoročne programske orijentacije, ostaje da se ponovi izrečena nada da će dalji koraci voditi pozitivnom ishodu za ugled Instituta za historiju Univerziteta u Saraje vu, biti dostojni napora proteklih generacija, opravdati tradiciju putanje naučne utemeljenosti i za dobrobit bosanskohercegovačke historiografi je, njene budućnosti koja uvijek nađe načina da ono što je kvalitetno iza nje afirmiše i nagradi ili kriterijem kvaliteta prebriše.</s><s>Prilozi br. 48. rezultat su rada redakcije izabrane na sjednici Vijeća Instituta 20. juna 2019. godine, a njen sadržaj ogledalo je trenutnog uče šća i posvećenosti saradnika Instituta i onih van njega.</s><s>Namjera je bila da se časopis otvori za saradnju što širem krugu takvih iz zemlje i ino stranstva, te pokrene polemičke tonove koji bi vodili razvoju kritičke istoriografije.</s>
<s>Prezentirani radovi rezultati su istraživačkih napora autora, koji će onom ko to cijeni samo donijeti korist, inspiraciju i motiv za dalji vlasti ti rad, kritičko promišljanje, njegovanje tolerancije na različiti pristup, spremnost na kritički dijalog i usavršavanje u istoriografskom zanatu.</s><s>Eventualni osvrti će nam biti dalji putokaz.</s>
<s>Rimske komunikacije na prostoru Bosne i Hercegovine u delima francuskih i engleskih putopisaca XIX veka Apstrakt: U XIX veku Bosnom i Hercegovinom je putovao veliki broj fran cuskih i engleskih državljana.</s><s>Pored opisa zanimljivih doživljaja, geograf skih predela, narodne nošnje, mitova i legendi, pojedini putnici u svojim delima navode i ostatke rimskih puteva.</s><s>Šomet de Fose i Džejms Skin opi suju ostatke rimskog puta nepoznatog istoriografiji, koji se nalazi na planini Majevici, u severoistočnoj Bosni.</s><s>Rimske komunikacije pominju se i u de lima Džona Gardnera Vilkinsona, Pjera Davida i Džordža Arbatnota.</s><s>Ipak, da nisu svi podaci stranih putopisaca verodostojni, može se uvideti iz dela Mesije de Klervala.</s><s>Naime, Klerval ne samo da nije video ostatke rimske komunikacije u bosanskom delu Posavine već nije ni putovao tim delom Bosne i Hercegovine.</s><s>I pored svih nedostataka, podaci o rimskim putevima u delima francuskih i engleskih putnika kroz Bosnu i Hercegovinu u XIX veku veoma su značajni za proučavanje antičkih komunikacija u unutraš njosti rimske provincije Dalmacije.</s>
<s>Teritorijalna ekspanzija na evropskom kontinentu, u XVI veku, kao i ratovi sa Habzburškom monarhijom, izazvali su interesovanje Francuske i Engleske za Osmansko carstvo.</s><s>Prvi putnici koji iz Francuske i Engleske putuju u Carigrad bili su diplomatski predstavnici i trgovci.</s><s>Za njima ubrzo kreće i veliki broj različitih istraživača i avanturista.</s><s>Do Carigrada moglo se doći morskim putem, ploveći Sredozemnim morem, ili kopnenim putem, putujući Balkanskim poluostrvom.</s><s>Početna stanica za putovanje na istok bila je Venecija, odakle su brodovima putnici plovili do jadranske obale Balkanskog poluostrva.1 Kopnena ruta kojom su se kretali francuski i engleski putnici polazila je najpre iz Dubrovnika, a Omer Hadžiselimović, Na vratima Istoka, (Sarajevo: Veselin Masleša, 1989), 13; Приче француских путника са пута по отоманској Босни, prevod i predgovor M. Karaulac, od početka XIX veka iz Splita.</s><s>Prolazeći kroz Trebinje, Foču i Prijepolјe, put je vodio dalјe u unutrašnjost Balkanskog poluostrva.</s><s>Na svojim putovanjima kroz Osmansko carstvo, pojedini putnici su vodili dnevnike u kojima su, uglavnom, opisali doživljaje sa putovanja, mesta i predele kroz koje su prolazili, kao i ljude koje su susretali.</s><s>Po povratku u domovinu ti dnevnici su štampani, dok su drugi, na osnovu sećanja, pisali knjige o predelima koje su proputovali.</s><s>Od engleskih putnika XVI i XVII veka koji su ostavili zapise o Bo sni i Hercegovini izdvajaju se: Henri Ostel (Henry Austel), Henri Blant (Henry Blount), Foks (Fox) i Piter Mandi (Peter Mundy).2 Pjer Laskalo pje (Pierre Lescalopier), Luj Žedan (Louis Gédoyn), Pule (Poullet) i Kikle (Quiclet) samo su neki od francuskih putnika koji su, na putu za Cari grad, prošli i kroz Bosnu i Hercegovinu.3 Međutim, navedeni putopisci u svojim delima ne pominju ostatke rimskih puteva.</s><s>Možda je razlog za to činjenica da se radi uglavnom o diplomatama, ne preterano zaintere sovanim za istraživanje planinskih predela Bosne i Hercegovine kojima prolaze.</s>
<s>U toku XVIII veka nema podataka o putovanjima Francuza i Engleza kroz Bosnu i Hercegovinu.</s><s>Naime, u navedenom periodu putnici za Cari grad putuju preko Panonske nizije i Srbije, zaobilazeći na taj način Bosnu i Hercegovinu.4 Takvo stanje potrajaće sve do prvih decenija XIX veka.</s><s>Interesovanje za evropske pokrajine Osmanskog carstva, posebno Bosnu i Hercegovinu, dostiglo je vrhunac u XIX veku.</s><s>Na to je uticalo više činilaca.</s><s>Naime, krajem XVIII i početkom XIX veka započinje proces vojnih, administrativnih i fiskalnih reformi u Osmanskom carstvu, po uzoru na vodeće evropske države.5 Proces modernizacije pratio je dolazak većeg broja stranaca u Osmansko carstvo.</s><s>Istovremeno, sa pojavom romantizma u zapadnoevropskim državama prvih decenija 2 Hadžiselimović, Na vratima Istoka, 13-15. 3 Приче француских путника, 26-115.</s>
<s>4 Hadžiselimović, Na vratima Istoka, 15. 5 Robert Mantran, Istorija Osmanskog carstva, (Beograd: Klio, 2002), 514-517. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 XIX veka, dolazi do povećanog interesovanja za putovanja na Orijent.6 Takođe, porast interesovanja Engleske i Francuske za Balkansko poluostrvo prouzrokovan je i vojnim i ekonomskim opadanjem moći Osmanskog carstva u XIX veku, kao i strahom od širenja uticaja Rusije na ovaj deo evropskog kontinenta.</s>
<s>Kao pogranična provincija evropskog dela Osmanskog carstva, Bosna i Hercegovina je naročito postala popularna destinacija putnika iz zapadne Evrope u XIX veku.</s><s>Međutim, to više nisu samo diplomate i trgovci na proputovanju za Carigrad, već istoričari, arheolozi, kolekcionari, vojnici, književnici, novinari, ali i uhode koji sada obilaze teritoriju Bosne i Hercegovine.</s><s>Kratke izveštaje sa putovanja iz XVI i XVII veka zamenjuju detaljni opisi geografskih predela Bosne i Hercegovine, njene prošlosti, opisi lokalnog stanovništva, njihovih običaja i nošnje, narodnih legendi, mitova i sl.</s><s>Između mnogobrojnih značajnih podataka o prostoru Bosne i Hercegovine u XIX veku, u pojedinim delima francuskih i engleskih putnika pominju se i ostaci rimskih komunikacija.</s><s>Rimske komunikacije u delima francuskih putnika U XIX veku kroz Bosnu i Hercegovinu prošao je veliki broj francu skih putnika.</s><s>Neki od tih putnika, po povratku u Francusku, objavili su zapise sa svojih putovanja.</s><s>Međutim, u delima francuskih putnika rimski putevi navode se samo u par navrata.</s><s>U februaru 1807. godine za Travnik je putovao Pjer David (Pierre Da vid),7 prvi francuski konzul u Bosni i Hercegovini.</s><s>Prilikom putovanja 6 Приче француских путника, 8.</s>
<s>Pjer David (1772–1846) rođen je u gradu Falez u pokrajini Normandiji.</s><s>Diplomatsku ka rijeru započeo je u francuskom ministarstvu spoljnih poslova 1795. godine.</s><s>U periodu između 1807. i 1813. godine bio je konzul u Bosni i Hercegovini.</s><s>Godine 1819.</s><s>David je postavljen za generalnog sekretara konzulata u Smirni.</s><s>Po izbijanju Grčkog ustanka 1821. godine prelazi u Grčku i aktivno pomaže ustanike.</s><s>Po povratku u Francusku bio je poslanik u parlamentu.</s><s>Objavio je veliki broj dela.</s><s>Za nas su posebno značajni izveštaji koje je David slao u Francusku, kao i dnevnik koji je vodio za vreme svog boravka u Travniku.</s><s>Za više o Pjeru Davidu: André Blanc, “Neobjavljeno dopisivanje francuskog konzula u Travniku Pierra Davida”</s>
<s>.</s><s>Starine, Zagreb: Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti, 46/1956, 63; iz Donjeg Vakufa ka Travniku, u svom dnevniku Pjer David je zapisao: “Le 17, autre chaine de montagnes à franchir.</s><s>On m’ assura qu’à tra vers les bois qui la couvraient, on retrouvait encore des restes de la voie romaine que Trajan fit ouvrir par ses provinces pour arriver au bord du Danube et combattre les Daces et autres barbares qui déjà attaquaient l’Empire romain.</s><s>”8</s>
<s>“Седамнаестог фебруара ваљало је прећи нови ланац планина.</s><s>Убеђивали су ме да се кроз шуму која га је покривала могу још наћи остаци пута који је Трајан саградио кроз своје провинције да би стигао до Дунава и борио се против Дачана и других варвара који су већ нападали Римско царство.</s><s>”9</s>
<s>Iz dnevnika Pjera Davida se može uvideti da je konzul putovao prav cem Prolog – Livno – Šuica – Kupres – Donji Vakuf – Travnik.</s><s>Ostaci rimske komunikacije koja je iz Prologa, a preko Livna i Šuice, vodila do Kupresa otkriveni su još krajem XIX veka.10 U mestu Prusac, oko 5 km južno od Donjeg Vakufa, Đoko Mazalić je pronašao ostatke starog, kal drmisanog puta.11 Pored toga, ostatke rimske kaldrme u Pruscu navodi i Esad Pašalić.12 Prema Mazaliću, put se od Prusca spušta desnom obalom Vjekoslav Jelavić, “Iz prepiske francuskog generalnog konzulata u Travniku u godinama 1807–1814”</s>
<s>Philipp Ballif, Römische Strassen in Bosnien und der Hercegovina, (Wien: Bosnisch-Her cegovinischen Landesmuseum, 1893), 21-22.</s><s>U selu Otinovci, u neposrednoj blizini Ku presa, Bojanovski je locirao putnu stanicu Ad Matricem.</s><s>Za više o tome videti: Ivo Boja novski, Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji Dalmaciji, Djela, knj.</s><s>XLVII, Centar za balkanološka ispitivanja, knj.</s><s>2. (Sarajevo: ANUBiH, 1974), 170. “Polazeći od te pretpostavke, otišao sam u Prusac i za kratko vrijeme pronašao stari put, danas sasvim zapušten i djelimično zarastao u grmlje, ma da je na tom mjestu kaldrma sačuvana.” Đoko Mazalić, “Biograd – Prusac, stari bosanski grad” maljski muzej, VI/1951, 159.</s>
<s>Esad Pašalić, Antička naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini, (Sarajevo: Zemaljski prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 potoka Lobove do reke Vrbas.</s><s>Od navedene reke put je dalje nastavljao pored Kaštelјa i dolinom reke Grlovnice (Grovnice) do reke Lašve.</s><s>Za navedenu trasu starog puta Mazalić navodi da je rimskog porekla, mada ne i razloge koji su ga naveli na taj zaključak.13 Prema Bojanovskom, navedeni put predstavlja samo jednu deonica puta Bistue Nova – Stanec li.14 “Najbolje sačuvani dio ovog puta je tzv. Čorbegova kaldrma” Bojanovski, “u blizini bivšeg Čorbegova hana u Torinama” Na to da je rimski put, koji je Mazalić pronašao i istražio, bio u upo trebi i u kasnom srednjem veku ukazuje podatak da se njim kretalo jedno habzburško diplomatsko poslanstvo, upućeno u Carigrad 1530. godine.16 Bojanovski navodi da je istim putem putovao i mletački poslanik Kata rino Zeno (Catarino Zeno).17 Međutim, to nije moguće jer Zeno putuje pravcem Split – Senj – Prolog – Plјevlјe – Prijepolјe – Novi Pazar.18 Iz podataka koji se navode u dnevniku Pjera Davida ne može se pre cizno utvrditi pravac puta kojim se francuski konzul kretao od Donjeg Vakufa do Travnika.</s><s>Jedino što je izvesno jeste da je u pitanju planinski masiv južno od Travnika.</s><s>Po mom mišljenju, veoma je moguće da se “ostaci puta koji je Trajan sagradio”</s>
<s>Krajem decembra 1807. godine za sekretara francuskog konzulata u Travniku postavljen je Šomet de Fose (Chaumette Des Fosses).20 U svom 13 Mazalić, “Biograd – Prusac, stari bosanski grad” Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 176-179.</s><s>U pitanju je deo rimske komunikacije koja je povezivala Salonu sa rudarskom oblašću Argentaria.</s><s>Centar navedene rudarske oblasti bio je u Domaviji kod današnje Srebrenice.</s><s>15 Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 177.</s><s>Benedikt Kuripešić, Putopis kroz Bosnu, Srbiju, Bugarsku i Rumeliju 1530, prevod Đ. Pe janović, (Beograd: Čigoja štampa, 2001), 21-22. 17 Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 175.</s><s>Petar Matković, “Dva talijanska putopisa po balkanskom poluotoku iz XVI vieka” ne, Zagreb: Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti, X/1878, 203. 19 Приче француских путника, 120.</s>
<s>Šomet de Fose (1782–1841) bio je francuski diplomata.</s><s>Godine 1802. nalazio se u pratnji delu Voyage en Bosnie dans les année 1807 et 1808, prvi put objavljenom 1816. godine, Fose opisuje ostatke jednog, po svemu sudeći rimskog puta. “La Bosnie offre peu de curiosités en ce genre.</s><s>Nous avons déja parlé des bains d’Yéni-Bazar, attribués à Trajan: mais il existe un monument plus incontestable de la puissance de cet empereur.</s><s>Dans l’immense forét qui s’étend depuis la Spretça jusque près de Bellina, on trouve, pendant lespace de plusieurs lieues y des restes d’un, très beau chemin qu’il avait fait construire pour faire passer en Dacie les légions statio nnées dans I’lllyrie.</s><s>Il est formé de grandes pierres plates, et de la lar geur 15 pieds environ.</s><s>”21</s>
<s>“U Bosni je malo zanimljivosti ove vrste.</s><s>Već smo govorili o novopa zarskoj banji, koja se pripisuje Trajanu.</s><s>Ima, međutim, jedan sigurniji spomenik moći ovog cara.</s><s>U ogromnoj šumi koja se prostire od Spreče pa do blizu Bijeljine na dužini od više milja, ima ostatak lepog puta koji je on pravio da prevede u Daciju legije koje su garnizonovale u Iliriji.</s><s>Put je pravljen od velikih kamenih ploča i širok oko petnaest stopa.</s><s>”22 Na osnovu toga što izgradnju puta vezuje za cara Trajana, kao što to čini i Pjer David u vezi sa ostacima puta južno od Travnika, može se izvesti zaključak da je Fose smatrao da se radi o putu izgrađenom od strane Rimljana.</s><s>Na to da je put koji opisuje Šomet de Fose zaista rim skog porekla ukazuje nekoliko podataka iz teksta.</s><s>Prema Foseu, put je bio “pravljen od velikih kamenih ploča i širok oko petnaest generala Brina, francuskog ambasadora u Carigradu.</s><s>Za kancelara u francuskom kon zulatu u Bukureštu postavljen je 1803. godine.</s><s>Po dolasku u Travnik, krajem decembra 1807. godine, bio je sekretar i prevodilac konzula Pjera Davida.</s><s>Fose se u Bosni i Herce govini zadržao svega nekoliko meseci, do jula 1808. godine.</s><s>Nakon toga je obavljao funk ciju diplomatskog predstavnika u Šćećinu, a zatim i konzula u Švedskoj.</s><s>Foseovo delo Voyage en Bosnie, dans les année 1807 et 1808 veoma je važan izvor za političko i društve no uređenje Bosne početkom XIX veka.</s><s>Za više o Šometu de Foseu: Приче француских путника, 150-151.</s>
<s>Mazler i Bojanovski. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 stopa”.23 Da su glavne rimske komunikacije na prostoru seve roistočne Bosne bile popločane velikim kamenim blokovima vidi se na primeru komunikacije Drinjača – Sarajevsko polje, kao i komunikacije na planini Bišini.24 Za širinu puta pomenuti putopisac navodi da iznosi oko 15 stopa, odnosno oko 4,87 metara.25 Ako prihvatimo da je širina puta koju navodi Fose približno tačna, u tom slučaju reč je o rimskom putu tipa via.26 Zakonom od Dvanaest tablica propisana je minimalna širina via od 8 stopa, odnosno oko 2,40 metra, na pravcu i 16 stopa, oko 4,90 metara, na zavoju puta.27 Ipak, na osno vu ostataka rimskih komunikacija može se izvesti zaključak da nisu sve viae imale prethodno navedene, zakonom utvrđene dimenzije.28 Naročito se to odnosi na komunikacije u teško pristupačnim planin skim predelima gde je širina kolovoza iznosila oko 1,5 metar.29 Tačna lokacija puta koji opisuje Šomet de Fose do danas je nepozna ta.</s><s>O samoj lokaciji puta navedeni autor daje samo informaciju da se na Za komunikaciju Drinjača – Sarajevsko polje: Ballif, Römische Strassen, 38-40.</s><s>Ivo Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine), III – Prilog proučavanju antičkih naselja i komunikacija u istočnoj Bosni” .</s><s>Godišnjak, Sarajevo: ANUBiH, Centar za balkanološka istraživanja, XIX/1981, 165-175.</s><s>O antičkoj komunikaciji na planini Bišini: Goran Popović, “Rimske komunikacije u sjeveroistočnoj Bosni sa posebnim osvrtom na novootkrivenu dionicu puta na planini Bišini” .</s><s>Acta Illyrica, Sarajevo: Bathinvs, II/2018, 193-216.</s><s>Za više o rimskim komunikacijama i tehnikama gradnje: John Knapton, “The Romans and Their Roads – the Original Small Element Pavement Technologists” Israel 96: Proceedings, the Fifth International Conference on Concrete Block Paving, ed.</s><s>I. Ishai, (Tel-Aviv: Dan Knassim, 1996), 17-52; Cornelis van Tilburg, Traffic and Congestion in The Roman Empire, (London: Routledge Taylor & Francis Group, 2007), 1-40. 25 1 francuska stopa iznosi 0,32 metra.</s>
<s>26 Za više o tipovima rimskih puteva: Tilburg, Traffic and Congestion, 7-8. 27 The Twelve Tables, translated by P. R. Coleman – Norton, (The Project Gutenberg, 2005).</s><s>Tako se u slučaju poznate republikanske komunikacije Via Appia širina kolovoza razli kuje u zavisnosti od predela kojim je trasa prolazila.</s><s>Za više o tome: Jean-Pierre Adam, Roman Building: Materials and Techniques, (London and New York: Routledge, 1999), 576; Tilburg, Traffic and Congestion, 27-28.</s><s>Kod rimske komunikacije na planini Bišini širina kolovoza na ravnom delu trase puta značajno se razlikuje od širine na usponu.</s>
<s>29 Ballif, Römische Strassen, 8. lazio u “ogromnoj šumi koja se prostire od Spreče pa do blizu Bijelјine” Između reke Spreče i grada Bijelјine nalazi se planina Majevica, koja je i danas poznata po gustim šumama.</s><s>Međutim, na tom području do sada nisu registrovani ostaci antičkih komunikacija.</s><s>Iz samog Foseovog dela nije moguće ustanoviti tačan pravac kojim je navedeni autor putovao.</s><s>Samo po sebi nameće se kao logično pretpostaviti da bi Fose na svom proputovanju kroz Bosnu i Hercegovinu posetio i grad Tuzlu, važan ad ministrativni i ekonomski centar u severoistočnoj Bosni početkom XIX veka, a zatim prešavši planinu Majevicu stigao u Bijelјinu.</s><s>Za Pjera Davida i Šometa de Fosea zajedničko je to da u Bosni i Her cegovini borave kao diplomatski predstavnici Francuske.</s><s>Međutim, sredi nom XIX veka na prostoru evropskih provincija Osmanskog carstva po javljuju se francuski naučnici i istraživači.</s><s>Jedan od najznačajnijih bio je geograf Ami Bue (Ami Boué).31 Putujući evropskim delovima Osmanskog carstva Bue je posetio i Bosnu i Hercegovinu.</s><s>U svom delu La Turquie d’Europe32 Bue navodi pojedine ceste za koje je smatrao da su rimskog porekla.</s><s>Međutim, izuzev samog pomena o rimskim komunikacijama na teritoriji Bosne i Hercegovine, nema preciznih podataka o lokaciji tih ko munikacija.33 Razlog za to jeste činjenica da Bue pitanju rimskih komu nikacija prilazi sa naučne strane.</s><s>Umesto opisa ostataka rimskih puteva, Bue nastoji da evidentira lokacije pojedinih mesta koja se navode na an tičkim itinerarima.34</s>
<s>Ami Bue (1794–1878) rođen je u porodici francuskih emigranata u Hamburgu.</s><s>Školovao se u Hamburgu, Ženevi i Parizu, da bi zatim studije medicine završio u Edinburgu, u Škotskoj.</s><s>Evropskim teritorijama Osmanskog carstva putovao je u periodu između 1836. i 1838. godine.</s><s>Kao rezultat toga usledilo je štampanje četvorotomnog dela La Turquie d’Europe (Evropska Turska) 1840. godine.</s><s>Za više o tome: Приче француских путника, 205-206; Midhat Šamić, Francuski putnici u Bosni i Hercegovini u XIX stoljeću (18361878) i njihovi utisci o njoj, (Sarajevo: Veselin Masleša, 1981), 29-39.</s><s>Bue je bio prvi koji je na mestu današnjeg Zvornika locirao putnu stanicu Ad Drinum.</s>
<s>Videti: Boué, La Turquie d’Europe, 395. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 Godine 1855.</s><s>Bosnom i Hercegovinom putovao je Anri Luj Alfons Masije de Klerval (Henri Louis Alphonse Massieu de Clerval).35 Iz izve štaja koji je Klerval poslao francuskom ministru obrazovanja, u kontek stu ovog rada značajan je sledeći odeljak: “Malheureusement, il faut le dire, sur ce sol si remué par les guerres et par les invasions, on trouve peu de traces du passé.</s><s>Les restles d’une voie romaine dans la Possavine, les bains de Novi-Bazar, un certain nombre de ponts en ogive de l’époque byzantine, les ruines informes de quelques chàteaux féodaux: voilà jusquà présent, les seuls débris d’époques antérieures à la conquàte qui aient été signaleés sur ce vaste territoire.</s><s>”36</s>
<s>“Нажалост, треба то рећи, на овом тлу толико потресаном ратовима и најездама, наилази се на мало трагова прошлости.</s><s>Остаци једне римске цесте у Посавини, купатило у Новом Пазару, извјестан број мостова на шиљати лук из византијске епохе, жалосне рушевине неколико феудалних замкова, ето досад јединих остатака времена што су претходила османлијском освајању на која се указало у овој пространој области.</s><s>”37 Iz navedenog ekscerpta jedini pouzdan zaklјučak koji se može izvesti jeste da se ostaci rimskog puta nalaze u Posavini.</s><s>Pod imenom Posavina podrazumeva se oblast uz tok reke Save.38 S obzirom na to da Klerval donosi opis Bosne, osnovano se može pretpostaviti da se ostaci rim skog puta nalaze u bosanskom delu Posavine.</s><s>Na osnovu datog teksta Masije de Klerval (1820–1896) bio je filolog, diplomata i istraživač.</s><s>Iz molbe francuskom ministru Ipolitu Fortulu (Hippolyte Fortoul) može se zaključiti da je o svom trošku po setio Bosnu i Hercegovinu, u proleće 1855. godine.</s><s>Nakon toga, Klerval putuje i u Crnu Goru, najverovatnije 1858. godine.</s><s>Za više o Klervalu: Приче француских путника, 215; Šamić, Francuski putnici u Bosni i Hercegovini, 81.</s><s>Massieu de Clerval, “Rapport de M. Massieu de Clerval sur une mission en Bosnie” hives des missions scientifiques et littéraires, Du Ministére de L’instruction Publique et des 37 Приче француских путника, 217.</s>
<s>Jovan Đ. Marković, Enciklopedijski geografski leksikon Jugoslavije, (Sarajevo: Svjetlost, bliže određenje lokacije ostataka rimskog puta nije moguće.</s><s>Muhamed Nezirović iznosi pretpostavku da su u pitanju ostaci rimskog puta koji je povezivao rimsko naselјe Castra (Banja Luka) sa značajnom rečnom lukom Servitium (Gradiška).39</s>
<s>Sto godina nakon Klervalovog putovanja po Bosni i Hercegovini Esad Pašalić je, u potrazi za ostacima rimskih komunikacija, istraživao prostor između Banja Luke i reke Save.40 Tom prilikom Pašalić je otkrio ostatke rimskog puta u selu Jablanici,41 kod Laktaša i u selu Mahovlјa ni,42 4 km severno od Laktaša.</s><s>Drugih ostataka rimskih komunikacija, u delu Posavine koji pripada Bosni i Hercegovini, za sada nema.</s><s>Analizirajući Klervalov izveštaj Midhat Šamić je uočio sličnosti sa delom Šometa de Fosea, Voyage en Bosnie dans les année 1807 et 1808.43 To navodi na zaklјučak da se Klerval, pored onog što je i sam video na putu, služio i delima ranijih francuskih putnika po Bosni i Hercegovini.</s><s>Mada Klerval ne govori o pravcu svog puta, na osnovu pojedinih infor macija u samom tekstu može se pretpostaviti da je putovanje započeo sa Jadranskog primorja, a zatim preko Prologa i Livna stigao u centralnu Bosnu, gde obilazi katoličke samostane.44 Navedenim pravcem prolazila je antička komunikacija koja je povezivala Salonu sa unutrašnjim delom rimske provincije Dalmacije.45 Ostatke rimskih puteva Klerval je mogao Приче француских путника, 2017, nap.</s><s>1. Rimski put Castra-Servitium predstavlja samo deonicu rimske komunikacije Salona – Servitium.</s><s>Videti: Pašalić, Antička naselja i komunikacije, 18-28; Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 51-102.</s><s>Esad Pašalić, “Rimska cesta između Banja Luke i Bosanske Gradiške” jevo: Zavod za zaštitu spomenika, IV/1957, 63-74. “Oni su, istina, danas samo mjestimično sačuvani, ali mještani kazuju da su ti tragovi bili veći i vidljiviji prije 25-30 godina.</s><s>To su ostaci kaldrme, široke do 3 metra, koja pokazuje pravac od Jakupovaca na sjever pored Laktaša, ali ne trasom današnje ceste nego zapadno od nje.” Pašalić, “Rimska cesta između Banja Luke i Bosanske Gradiške” “Uz posjed I. Jerkovića sa zapadne strane još i sada se u zemlji nailazi na veće kamene ploče koje su doskora mogle da se prate u vezanom stroju kaldrme pravcem prema sje 43 Šamić, Francuski putnici u Bosni i Hercegovini, 83. 44 Clerval, “Rapport de M. Massieu de Clerval” 45 Pašalić, Antička naselja i komunikacije, 47. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 videti i na ovom pravcu, ali ih on ipak ne navodi.</s><s>Pored toga, ne postoji ništa što bi ukazivalo na to da je Klerval zaista putovao južnim delom Posavine.</s>
<s>Rimske komunikacije u delima engleskih putnika Pojava engleskih putopisa o Bosni i Hercegovini u XIX veku povezana je sa interesovanjem širih slojeva engleskog društva za dešavanja u evrop skim provincijama Osmanskog carstva, kao i opštim strahom od izlaska Rusije na Sredozemno more.46 Na interesovanje engleskog javnog mnije nja za Bosnu i Hercegovinu uticali su česti nemiri koji su izbijali u najza padnijoj evropskoj pokrajini Osmanskog carstva, od kojih su najznačaj niji ustanak bosanskih begova 1849. godine i ustanak Srba u Hercegovini 1875. godine.</s><s>Upravo iz perioda Hercegovačkog ustanka potiče i najviše engleskih putopisa o Bosni i Hercegovini.47 Prvi engleski putnik u XIX veku koji je putovao Bosnom i Hercegovi nom, a da je o tome ostavio pisani trag, bio je Džon Gardner Vilkinson (John Gardner Wilkinson),48 poznati engleski istraživač i egiptolog.</s><s>Vil kinson se posebno interesovao za materijalne ostatke iz antičkog perio da, među kojima i ostatke rimskih komunikacija. “Luccari says Mostar was built, in 1440, “by Radigost, major-domo of Stefano Cosaccia”</s>
<s>, but it was doubtless of a much earlier date, and traces of a Roman road are said to exist, leading from it to Gliubuski.</s><s>”49 Milorad Ekmečić, “Slika o Bosni i Hercegovini u evropskoj putopisnoj literaturi od .</s><s>Балканика, Београд: Српска академија наука и уметности, 47 Ekmečić, “Slika o Bosni i Hercegovini” Džon Gardner Vilkinson (1797–1875) smatra se začetnikom britanske egiptologije.</s><s>U periodu od 1821. do 1833. godine istraživao je arheološke lokalitete u Egiptu.</s><s>To je Vil kinsonu donelo veliku popularnost i brojna priznanja.</s><s>Godine 1844. preduzeo je putova nje po Dalmaciji i Crnoj Gori.</s><s>Tom prilikom posetio je, mada samo na kratko, i Mostar.</s><s>Za više o Vilkinsonu: Hadžiselimović, Na vratima Istoka, 43.</s><s>Johan Gardner Wilkinson, Dalmatia and Montenegro, tom II, (London: John Murray, Lukarević50 navodi da je Mostar izgrađen 1440. god. od strane Radi gosta, dvorskog upravnika Stefana Kosače, ali sigurno je to bilo mnogo ranije, na šta bi ukazivala trasa rimskog puta, za koju sam saznao, koja od Mostara vodi do Ljubuškog.</s>
<s>Vilkinson pominje ostatke rimske komunikacije koja je navodno po vezivala Mostar i Ljubuški, iako, kako sam navodi, nije video ostatke te komunikacije.</s><s>Predeo oko Ljubuškog poznat je po mnogobrojnim osta cima iz antičkog perioda.</s><s>U neposrednoj blizini prethodno pomenutog mesta prolazila je rimska komunikacija Salona – Narona.51 Južno do Ljubuškog, u mestu Humac (Gračani), nalazio se rimski vojni logor.52 U selu Donji Radišići, severozapadno od Ljubuškog, Ivo Bojanovski locira putnu stanicu Bigeste.53 Bojanovski iznosi pretpostavku da se kod Lju buškog od komunikacije Salona – Narona odvajao jedan lokalni putni pravac (via vicinalis) koji je vodio prema današnjem Čitluku i dalјe ka Mostaru.54 Međutim, na području između Ljubuškog i Mostara do sada nisu pronađeni ostaci neke rimske komunikacije.</s><s>Podatak o postojanju rimske komunikacije između Ljubuškog i Mosta ra, koju navodi Vilkison, ne zasniva se na autorovom ličnom zapažanju, Jakov Lukarević ili Giacomo Di Pietro Luccari (1551–1615) bio je dubrovački plemić i di plomata.</s><s>Napisao je delo o istoriji Dubrovačke republike pod naslovom Copioso ristretto de gli annali di Ragusa.</s><s>Za više o Lukareviću: Vladimir Mažuranić, “Izvori dubrovačkoga historika Jakova Lukarevića”</s>
<s>.</s><s>Narodna starina, Zagreb: Hrvatski državni arhiv, 3, knj.</s><s>8, Pašalić, Antička naselja i komunikacije, 56; Ivo Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzi rom na područje Bosne i Hercegovine), I, Prethistorijska i antička komunikacija Salona – Narona i njena topografija u svjetlu arheoloških i historijskih izvora” jevo: ANUBiH, Centar za balkanološka istraživanja, 15/1977, 108.</s><s>Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rim skoj provinciji Dalmaciji”</s>
<s>, I, 110; Radoslav Dodig, “Rimski kompleks na Gračanima, voj , u: Arheološka istraživanja u Cetinjskoj krajini, ur.</s><s>J. Balen, H. Potrebica, (Zagreb: Hrvatsko arheološko društvo, 2011), 327-343.</s><s>Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rim skoj provinciji Dalmaciji”</s>
<s>Videti: Boué, La Turquie d’Europe, 395. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 već na informaciji dobijenoj prilikom boravka u Mostaru.</s><s>Istovremeno, pretpostavka Bojanovskog o postojanju lokalne rimske komunikacije ne zasniva se na ostacima puta na terenu, već na intuiciji navedenog istraži Godine 1851.</s><s>Bosnom i Hercegovinom putuje Džejms Henri Skin (James Henry Skene).55 Za razliku od drugih engleskih putopisaca, Skin u Bosnu ulazi iz Srbije, kod sela Rače.56 Iz tog razloga Skinov putopis, objavljen pod naslovom The Danubian Principalities: The Frontier Lands of the Christian and the Turk, ima veliki značaj, jer donosi opis predela severoistočne Bosne, oblasti kojom drugi engleski putnici nisu prolazili.</s><s>Na osnovu detaljnog opisa geografskih predela i doživljaja, može se izvesti zaključak da je Džejms Henri Skin vodio dnevnik prilikom puto vanja.</s><s>Zahvaljujući tome možemo približno rekonstruisati putni pravac kojim se navedeni putopisac kretao.</s><s>Iz opisa putovanja saznajemo da je navedenom autoru trebalo dva dana da stigne iz Bijelјine u Tuzlu.</s><s>Na ime, krenuvši iz Bijelјine, Skin je prošao, kako sam navodi, samo kroz selo Csadiavitza (Чађавица)57 pre nego što je, nakon šest sati jahanja, prenoćio u jednom konačištu.58 Drugog dana puta, nakon odmora i ručka u jednom hanu u “divnoj dolini”</s>
<s>Nastavivši putovanje stigli smo do puta popločanog na isti način kao putevi koje sam često viđao u Grčkoj, i koji verovatno potiču iz vremena Rimlјana, ili barem iz perioda poznog carstva.61 Neobično je da je toliko puno truda trebalo uložiti na izgradnju puta tako nestručno planiranog, jer se takav putni pravac uglavnom pruža što je više moguće pravolinij ski, bez obzira na nivo terena, mada video sam ih sa drevnim kolotečina ma, što ukazuje da nisu samo korištene kao staze za konje i mazge.</s><s>Nakon pomena ostataka rimske komunikacije, Skin opisuje šumu kroz koju putuje, kao i susret sa putujućom skupinom Roma, pre nego što stigne u Gornju Tuzlu.62 Iz prethodno navedenog može se izvesti za ključak da se ostaci rimskog puta, koje Skin navodi, nalaze između sela Čađavice na severu i Gornje Tuzle na jugu.</s><s>Na ovom prostoru nalazi se planina Majevica.</s><s>Po mom mišljenju, Džejms Henri Skin je putovao istim putnim pravcem kojim je 44 godine ranije prošao i Francuz Fose.</s><s>Po svemu sudeći, rimski put koji opisuje Fose identičan je sa rimskim putem koji navodi Skin.</s>
<s>U relevantnoj stručnoj literaturi nema pomena ostataka rimskog puta na planini Majevici.</s><s>Razlog za to leži u činjenici da prostor severoistočne Bosne spada u jedno od poslednjih arheološki neistraženih područja zapadnog Balkana.63 Na severnim obroncima Majevice arheološki Pod pojmom Lower Empire, koji pominje Skin, u istoriografiji se podrazumeva period od abdikacije Dioklecijana 305. godine do pada Zapadnog rimskog carstva 476. godine.</s><s>62 Skene, The Danubian Principalities, 206-209.</s><s>Goran Popović i drugi, “Recently discovered Basilica from Late Antiquity and a Tom bstone Stela from Mramorak near Osmaci”</s>
<s>balkanološka ispitivanja, 46/2017, 184. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 lokaliteti iz antičkog perioda do sada su evidentirani jedino u selu Tutnjevac.</s><s>U navedenom selu zabeleženo je postojanje ostataka rimskog utvrđenja i naselјa.64 Pored toga, u selu Tobut, na oko pola puta između Gornje Tuzle i Čađavice, pronađena je ostava sa oko 1400 primeraka rimskog srebrnog novca.65</s>
<s>Ivo Bojanovski pominje ostatke puta u selu Tutnjevac.66 Mada, izuzev samog pomena, Bojanovski ne daje više podataka o “tragovima puta” u navedenom selu.</s><s>Na ostatke nekog starog puta u selu Tutnjevac mogao bi da ukazuje i lokalitet Kaldrma.67 Iz svega navedenog može se pretpo staviti postojanje ostataka starog, možda antičkog, puta u selu Tutnje vac.</s><s>Međutim, za sada je neizvesno da li se rimski put koji navodi Skin može identifikovati sa pretpostavlјenim rimskim putem u Tutnjevcu.</s><s>Povodom ustanka hrišćanskog stanovništva, pod vođstvom Luke Vukalovića, u jesen 1861. godine u Hercegovinu dolazi engleski poruč nik Džordž Arbatnot (George Arbuthnot).68 U toku boravka u Mostaru, Arbatnot je preduzimao manja putovanja u okolini navedenog grada.</s><s>Prilikom jednog takvog putovanja, Arbatnot je primetio ostatke starog puta, za koji navodi:</s>
<s>Oko sat vremena od Mostara, stigli smo do izvora Radobolјe, koja protiče kroz Mostar i uliva se u Neretvu kod starog mosta.</s><s>Put je prilič no dobro vidlјiv, mada mu je potrebna popravka na pojedinim mesti ma.</s><s>Zidovi sa obe strane, kao i njegova opšta konstrukcija, proklamuju njegovo rimsko poreklo.</s>
<s>Iz prethodno navedenog stiče se utisak da je Džordž Arbatnot bio uveren u to da se kod izvora reke Radobolјe70 nalaze ostaci rimskog puta.</s><s>U daljem tekstu pomenuti putopisac ističe da su to ostaci rimske komunikacije koja je, dolazeći iz Stoca, prelazila most na Neretvi i na stavljala dalje prema Splitu.71 Na osnovu opisa Arbatnota može se izvesti zaključak da se rimska komunikacija nalazila u blizini izvora Radobolјe.</s><s>Iako su na širem području Mostara obavljena rekognosciranja terena od strane Radimskog (Radimsky), a zatim i Bojanovskog, ipak nisu evi dentirani ostaci rimskog puta kod izvora Radobolјe.72 Prema Radimskom, jedna rimska komunikacija vodila je preko Mostara prema Konjicu.73 Mada, pomenuti istraživač ne navodi razloge koji su ga naveli na taj za ključak.</s><s>Bojanovski je bio mišljenja da je u pitanju jedan sporedni putni George Arbuthnot, Herzegovina; or Omer Pacha and the cristian rebels, (London: Lon 70 Reka Radobolja izvire na oko 5 kilometara zapadno od Mostara.</s><s>71 Arbuthnot, Herzegovina, 216.</s>
<s>III/1891, 179-192; Ivo Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komuni kacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine), II – Prethistorijska i rimska cesta Narona – Sarajevsko polje s limitrofnim naseljima, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine” .</s><s>Godišnjak, Sarajevo:</s>
<s>Zaklјučak prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 pravac (via vicinales) koji se odvajao od komunikacije Narona – Sara jevsko polјe.74 Međutim, ni Bojanovski ne pominje na osnovu čega je došao do takvog zaključka.</s><s>Ostaci pretpostavljene rimske komunikacije do sada nisu potvrđeni na terenu.</s><s>Ipak, na to da se u blizini izvora Ra dobolјe nalazilo rimsko naselje ukazuju ostaci ranohrišćanske bazilike u naselju Cim.75 Postojanje antičkog naselja navodi na zaključak da se u blizini morala nalaziti i rimska komunikacija.</s>
<s>Metodologija proučavanja antičkih komunikacija veoma je komplek sna.</s><s>Jedna od osnovnih komponenti metodološkog postupka jeste teren sko istraživanje.</s><s>Međutim, pre samog istraživanja na terenu neophodno je obratiti pažnju i na druge metode istraživanja.76 Jedna od tih metoda Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rim skoj provinciji Dalmaciji”</s>
<s>, II, 109.</s><s>Za više o rimskim komunikacijama u Hercegovini: Gligor Samardžić, “Zu Problemen der Ubikation des römischen Straßennetzes und der Raststätten Ad Zizio-Asamo in Süddalmatien” .</s><s>Београдски историјски гласник,</s>
<s>Zaklјučak факултета, К.</s><s>Митровица: Филозофски факултет у К.</s><s>Митровици, XLIѴ/2014, 385-408; Gligor Samardžić, “Epigrafski miljokazi i njihov značaj za proučavanje rimskih komunikacija na jugu provincije Dalmacije” .</s><s>Acta Illyrica, Sarajevo: Bathinvs, II/2018, Ranohrišćanska crkva, dimenzija 24,80 x 15 metara, otkrivena je 1966. godine.</s><s>Pored crkve otkriven je kasnoantički objekat koji je služio za stanovanje.</s><s>Na osnovu pronađe nog rimskog novca, nastanak ranohrišćanske bazilike u Cimu se datira krajem IV ili po četkom V veka.</s><s>Videti: Tomislav Anđelić, “Kasnoantička bazilika u Cimu kod Mostara” Glasnik, Sarajevo: Zemaljski muzej, XXIX/1976, 179-244.</s><s>O metodama istraživanja rimskih komunikacija u prošlosti: Dimitrije Sergejevski, “Rimska cesta od Epidauruma do Anderbe”</s>
<s>.</s><s>Radovi, Sarajevo: Filozofski fakultet, 3/1965, 244; Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 22-26.</s><s>Pored metoda koje su upotrebljavali raniji istraživači u modernom istraživanju rimskih komunikacija neophodna je i primena Geografskog informacionog sistema (GIS).</s><s>Za više o tome: John Kantner, “Ancient Roads, Modern Mapping”</s>
<s>Geographies, ed.</s><s>K. Kriz, W. Cartwright, M. Kinberger, (Berlin: Springer, 2013), 215-226. jeste putopisna literatura.</s><s>Na značaj putopisne literature u istraživanju prošlosti ukazivao je još Jovan Ristić sredinom XIX veka.77 Kritikujući istoriografe zbog toga što ne koriste informacije iz putopisnih dela, Ri stić primećuje da “ни едну землю странцы нису толико обилазили колико югоисточне краеве Европе”</s>
<s>.78 O značaju putopisa za geografiju i topografiju pisao je i Petar Matković.79 Ipak, na prostoru Bosne i Her cegovine istraživači rimskih komunikacija nisu koristili stare putopise.</s><s>Izuzetak predstavlјa Ivo Bojanovski, koji u par navrata navodi odeljke iz dela stranih putopisaca.80 Međutim, ni kod Bojanovskog nije u pitanju standardna upotreba putopisne literature u metodološkom postupku, već samo izolovani primeri.81 Ipak, nisu sve informacije iz dela putopi saca pouzdane.</s><s>Iz tog razloga, dobijene podatke na ovaj način potrebno je posebno izložiti naučnoj kritici.</s>
<s>Da se u delima putopisnog tipa mogu pronaći značajne informacije o antičkim komunikacijama, vidi se na primeru dela Šometa de Fosea i Džejmsa Skina.</s><s>Pomenuti putopisci opisuje ostatke rimskog puta do sada nepoznatog istoriografiji.</s><s>Nezavisno jedan od drugog Fose i Skin navode ostatke iste rimske komunikacije.</s><s>Skin, koji putuje Bosnom i Hercegovinom 44 godine nakon Fosea, prilično detaljno opisuje pravac svog putovanja.</s><s>Na osnovu toga može se izvesti zaključak da Skin nije preuzeo informacije od Fosea.</s><s>Po mom mišlјenju, rimski put koji opisu ju Fose i Skin treba tražiti na prostoru između sela Tutnjevac, na severu i Gornje Tuzle, na jugu.</s>
<s>Јован Ристић, “О историчной важности успомена старiи путника неки, кои су крозъ srbiю прошли, а осовито Бертрандона де ла Брокiера” , Гласникъ, Београд:</s>
<s>Друштво Србске Словесности, ѴI/1854, 209.</s><s>Petar Matković, “Putovanja po balkanskom poluotoku za srednjega vieka” Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti, 42/1878, 56.</s><s>Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 175; Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i pre drimskih komunikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji” Kada piše o metodama koje je koristio prilikom istraživanja rimskih komunikacija, Boja novski ne navodi stare putopise.</s><s>Videti: Bojanovski, Dolabelin sistem cesta, 22-26. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 Džordž Arbatnot pominje ostatke rimskog puta koje je, kako sam navodi, video kod izvora Radobolјe, u blizini Mostara.</s><s>Međutim, opis navodnog rimskog puta kod Arbatnota nije dovoljan da bismo done li bilo kakav zaključak.</s><s>Kod izvora Radobolјe do sada nisu otkriveni ostaci neke antičke komunikacije.</s><s>Ipak, ostaci ranohrišćanske bazilike u naselju Cim, u blizini navedenog izvora, jasno ukazuju na postojanje kasnoantičkog naselja na tom području.</s><s>Istovremeno, postojanje naselja ukazuje na postojanje i bar jedne rimske komunikacije koja je to naselje povezivala sa važnim putnim pravcima i drugim naseljima.</s><s>Nasuprot tome, Džon Gardner Vilkinson, Pjer David i Mesije de Kler val navode ostatke antičkih komunikacija za koje su saznali prilikom pu tovanja po Bosni i Hercegovini, ali ih nisu videli.</s><s>Rimska komunikacija Ljubuško – Mostar koju navodi Vilkinson nije do sada potvrđena na te renu.</s><s>Ipak, raniji istraživači su izneli pretpostavku o mogućem postojanju jednog lokalnog putnog pravca na ovom području.82 Po svemu sudeći, rimski put koji navodi francuski konzul u Travniku jeste deo rimske ko munikacije koju pominje i Bojanovski.83 U odnosu na Pjera Davida, Me sije de Klerval ne samo da nije video ostatke rimske komunikacije koju navodi već nije ni putovao tim delom Bosne i Hercegovine.</s><s>S obzirom na to da u svom delu Klerval uglavnom navodi ono što je saznao u franje vačkim samostanima centralne Bosne, možemo samo pretpostaviti da je informaciju o ostacima rimskog puta u Posavini dobio na istom mestu.</s><s>Iz prethodno navedenog vide se sve prednosti, ali i nedostaci putopisne literature.</s><s>Značaj i tačnost informacija u delima putopisnog tipa zavise od toga da li je autor zaista video ostatke rimskog puta koje navodi, ili je o njima saznao na neki drugi način.</s><s>I pored toga, podaci o ostacima rimskih puteva u delima francuskih i engleskih putnika kroz Bosnu i Hercegovinu, u XIX veku, veoma su značajni za proučavanje rimskih komunikacija u unutrašnjosti rimske provincije Dalmacije.</s><s>Bojanovski, “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komunikacija i naselja u rim skoj provinciji Dalmaciji”</s>
<s>.</s><s>Rad, Zagreb: Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti, Matković, Petar. “Dva talijanska putopisa po balkanskom poluotoku iz XVI vieka”</s>
<s>Bojanovski, Ivo. “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komu nikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine) I, Prethistorijska i antička komu nikacija Salona – Narona i njena topografija u svjetlu arheoloških i historijskih izvora”</s>
<s>Bojanovski, Ivo. “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komu nikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine) II – Prethistorijska i rimska cesta Narona – Sarajevsko polje s limitrofnim naseljima, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine”</s>
<s>.</s><s>Godišnjak, Sarajevo: ANUBiH, Cen tar za balkanološka istraživanja, XVII, 1978, 51-126.</s><s>Bojanovski, Ivo. “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komuni kacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine), III – Prilog proučavanju antičkih na selja i komunikacija u istočnoj Bosni”</s>
<s>Centar za balkanološka istraživanja, XIX, 1981, 125-199.</s><s>Bojanovski, Ivo. “Prilozi za topografiju rimskih i predrimskih komu nikacija i naselja u rimskoj provinciji Dalmaciji (s posebnim obzirom na područje Bosne i Hercegovine), IV – Rimska cesta Siscia – Sirmi um (Tab.</s><s>Peut.) i njena topografija”</s>
<s>Sergejevski, Dimitrije. “Rimska cesta od Epidauruma do Anderbe” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 goran popović, rimske komunikacije na prostoru bosne i hercegovine... , 21-47 Summary</s>
<s>Jedan prilog o razvoju centrumaške struje u BiH i njeni doticaji s radničkim pokretom u Hrvatskoj kroz djelovanje Jove Jakšića (1918.–1921.) Apstrakt: Premda je radnički pokret bio izuzetno zastupljeno istraživačko područje u jugoslavenskoj historiografiji tijekom druge polovice 20. sto ljeća, neki njegovi aspekti, poput ideološke uvjetovanosti, nisu dovoljno analizirani.</s><s>Stoga, cilj je rada na temelju arhivske građe te novinskih izvora prikazati razvoj centrumaške / socijaldemokratske linije u bosanskoherce govačkom radničkom pokretu, odnosno analizirati njezine doticaje s hr vatskim socijaldemokratima, prije svega u smislu djelovanja Jove Jakšića (1893.–1971.) koji je, između ostaloga, uređivao i glasilo osječkoga ogranka Socijalističke zajednice Jugoslavije (kasnije Socijalističke partije Jugoslavije) “Radnički list”</s>
<s>.</s><s>S ciljem postavljanja navedene teme u širi kontekst u radu se također daje kratki prikaz razvoja radničkog pokreta u Bosni i Hercegovini do 1914. godine, kao i onodobna ideološka stremljenja u međunarodnom radničkom pokretu.</s>
<s>Ključne riječi: Bosna i Hercegovina, radnički pokret, Socijalistička partija Jugoslavije, ideologija, socijaldemokrati, centrumaši, komunisti, Jovo Jak šić, Radnički list, Osijek</s>
<s>Radnički je pokret na području Kraljevstva SHS još od svojih početa ka, odnosno sredine 19. stoljeća, prolazio ideološku diferencijaciju, koja se odvijala u širem europskom kontekstu.</s><s>Naime, unutar Druge interna cionale (1889.–1916.), došlo je do borbe između desnoga / umjerenijeg i lijevoga / radikalnijeg krila.1 Kulminacija ovoga sukoba odigrala se na kon 1918. godine, kada su konačno definirane dvije dominantne struje: Desno je krilo predvodio Eduard Bernstein, a lijevo ruski boljševici, Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht itd.</s><s>Razlozi ovih razmimoilaženja očitovali su se u pitanjima sredstva borbe za političku vlast, kao i o njezinom karakteru i obliku.</s><s>Naime, Bernsteinove pristaše isticali su kako je borba za poboljšanje položaja radnika moguća samo u okvirima kapita lističkog sustava, i to korištenjem demokratskih sredstava borbe, dok se lijeva struja zala gala za borbu protiv kapitalizma.</s><s>Ibrahim Karabegović, Reformistički pravac u radničkom pokretu Bosne i Hercegovine 1919–1941., (Sarajevo: Svjetlost, 1979), 9-10. socijaldemokratska (sljedbenica Druge internacionale)2 i komunistička.3 Istovremeno, pojavila se i treća struja, koja je 1921. godine osnovala Dru gu i pol internacionalu u Beču (1921.–1922.).4 Ova se struja, koja se inače javila još 1905. pod vodstvom austrijsko-njemačkoga socijaldemokrata i teoretičara Karla Kautskog, zalagala za pomirljivu politiku, pokušavajući kombinirati politiku desnoga i lijevoga krila radničkoga pokreta, stoga su njezini pripadnici nazvani centrumašima.5 Unatoč pokušajima organiza cijskog strukturiranja, ona nije ostvarila veći utjecaj među radništvom te se vrlo brzo priključila dominantnijoj socijaldemokratskoj struji (1922.), čime je stvorena Socijalistička radnička internacionala.</s><s>Iz navedenoga, očito je da je vrijeme neposredno nakon Prvog svjet skog rata bilo iznimno dinamično u smislu ideoloških prijepora među ondašnjim radništvom.</s><s>Ovo je dodatno došlo do izražaja pobjedom Oktobarske revolucije (1917.) u Rusiji.</s><s>U kontekstu navedenoga, ide ološka razmimoilaženja nisu zaobišla niti mladi jugoslavenski radnič ki pokret, unutar kojega su se također manifestirala ova previranja, a koja su se javila još krajem 19., odnosno početkom 20. stoljeća.6 Ipak, Ova je struja nosila još i naziv reformistička.</s><s>Taj je pojam u užem smislu riječi podrazu mijevao pojavu karakterističnu za socijaldemokraciju između dva svjetska rata, a može se definirati kao politički pravac koji obuhvaća sve radničke pokrete koje prihvaćaju re formističku političku koncepciju i taktiku, bez obzira na to da li polaze od marksizma ili kojeg drugog učenja.</s><s>Karabegović, Reformistički pravac, 19.</s><s>Ova se struja oslanjala na revolucionarne principe borbe i diktature proletarijata kao pri jelaznog oblika vladavine do uspostave socijalističke države.</s><s>Druga i pol internacionala osnovana je 27.</s><s>II. 1921. godine.</s><s>U njezin su sastav između ostaloga ušli Nezavisni socijaldemokrati Njemačke (USPD), Nezavisna radnička stranka (ILP), Socijalno-demokratska stranka Švicarske (SPS) i dr. Među njezine se najistaknutije pristaše ubrajaju Julius Martov (1873.–1923.) te Otto Bauer (1881–1938).</s><s>Pojmove poput socijalpatrioti, socijalfašisti, desnica, centrumaši konstruirao je Vladimir Iljič Uljanov Lenjin tijekom Prvoga svjetskog rata.</s><s>Momčilo Zečević, “Jugoslovenska socijalde mokratija prema II i III internacionali.</s><s>Povodom knjige Vlado Strugar, ‘Jugoslavenske soci jaldemokratske stranke 1914–1918’</s>
<s>, u: Prilozi za istoriju socijalizma, knj.</s><s>I, ur.</s><s>P. Damjanović, (Beograd: Institut za izučavanje radničkog pokreta, 1964), 392.</s><s>Prve ideološke borbe u srpskom radničkom pokretu vođene su oko ideja Svetozara Mar kovića (1846.–1875.) te oko odnosa radničkoga pokreta prema selu.</s><s>S druge strane, u Hrvatskoj se pojavila anarhistička struja, koja je oštro oponirala stranačkom vrhu, prije svega u smislu propitivanja metoda generalnoga štrajka. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 ovakva se gibanja tada još nisu osjetila u bosanskohercegovačkom po kretu, koji je bio prilično jedinstven u prihvaćanju austromarksizma.7 Unatoč tomu, upravo se u njegovim okvirima u poslijeratnom razdoblju Prvoga svjetskog rata razvila izrazito jaka struja, na tragu Druge i pol internacionale, čiji su sljedbenici, u maniri Lenjinove interpretacije, na zvani centrumaši.</s><s>Na taj su se način ovdašnji radnici priključili ideološ kom razvoju koji je dominirao tadašnjim europskim radničkim pokre Naime, struja predvođena srpskim i bosanskim vođama na Drugom kongresu Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunisti)9 održa nom u Vukovaru suprotstavila se njegovim zaključcima te na taj način kreirala treću liniju.</s><s>Njezini su se pripadnici oslanjali na Kautskyjevu interpretaciju, koja je razvila teorijsku podlogu unutar koje su kritizira ni neki od temeljnih postulata marksizma.</s><s>Prateći razvoj svojih europ skih istomišljenika jugoslavenski su se centrumaši nakon 1921. počeli približavati sljedbenicima Druge internacionale, koje je u Kraljevini SHS predvodio Vitomir Korać.10</s>
<s>Najpoznatiji su predstavnici bili: Otto Bauer (1882.–1938.), Max Adler (1873.–1937.), Karl Renner (1870.–1950.), Rudlof Hilferding (1877.–1943.) itd.</s><s>Iako je ova teorija trebala označiti radikalniji značaj austrijske socijaldemokracije u odnosu na druge reformističke stranke, zadržana je temeljna premisa o tome kako je moguć mirni prijelaz iz kapitalizma u socijalizam, premda se nisu u potpunosti odrekli diktature proletarijata.</s><s>Valja naglasiti kako se usporedno s ideološkom diferencijacijom odvijao i proces homo geniziranja jugoslavenskoga radničkog pokreta, što je bio iznimno težak proces.</s><s>Naime, otegotnu okolnost ujedinjenju činili su različiti socio-ekonomski i politički odnosi na području Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kao i struktura radničkoga pokreta.</s><s>Tako povjesničarka Bosiljka Janjatović ističe da je sindikalno udruživanje nakon 1918. godine ovisilo o društveno-ekonomskim i političkim pitanjima.</s><s>Pri tome je istaknula da je veliki dio područja buduće Jugoslavije bio podijeljen između Austro-Ugarske (Slovenija, Hrvat ska, Vojvodina, dijelovi Srbije, Bosna i Hercegovina) i Turske (Makedonija, južni dijelovi Srbije i dijelovi Crne gore), dok su jedine samostalne države bile Srbija i Crna Gora.</s><s>Bo siljka Janjatović, Sindikalni pokret u Jugoslaviji do 1941. godine, (Zagreb: Sindikalna škola Hrvatske / “Radničke novine”</s>
<s>Vitomir Korać (1877.–1941.) bio je, između ostalog, urednik Slobode te član ugarsko-hrvatske sekcije Međunarodnog biroa u Bruxellesu, a ujedno i prvi socijalistički pred stavnik koji je izabran u Hrvatski sabor (1908.).</s><s>Nakon raskola na lijevu i desnu struju, Ova je struja imala uporište u Bosni i Hercegovini, a predvodila su je braća Jovo11 i Sreten Jakšić, koji su i u širim jugoslavenskim okvirima bili definirani kao njezini predstavnici.</s><s>Potonje je bilo uvjetovano činje nicom da su obojica imala vrlo raširenu agitacijsku strukturu, prven stveno što se tiče veza s hrvatskim radnicima.</s><s>Tako je Sreten bio izrazito aktivan u razdoblju do 1914. godine, prije svega u smislu doticaja s rad ničkim pokretom u Dalmaciji, dok se Jovo nakon 1920. godine gotovo u potpunosti posvetio razvoju radničkog pokreta u Hrvatskoj, točnije u Slavoniji.</s><s>Naime, nakon dolaska u Osijek, on se brzo prometnuo u jed nog od najistaknutijih centrumaša, a onda i socijaldemokrata.</s><s>Njegova je djelatnost u Osijeku obilježena uređivanjem Radničkog lista u kojemu je jasno definirao ideološki smjer centrumaške struje.</s><s>Potonje ne čudi jer se Jakšićeva djelatnost i inače ponajviše očitovala u izdavaštvu, pa je tako i prije no što je došlo do stranačkoga raskola unutar SRPJ(k) Jakšić bio član Novinarskoga biroa, koji je trebao determinirati ulogu štampe u razvoju radničkog pokreta.</s>
<s>Osvrćući se na historiografiju vezanu uz radnički pokret, potreb no je naglasiti da je, unatoč hiperprodukciji znanstvenih radova tije kom druge polovice 20. stoljeća u okviru jugoslavenske historiografije, njegov ideološki aspekt bio izrazito slabo zastupljen.</s><s>Naime, primat u istraživačkim okvirima imala je rekonstrukcija rada stranaka, sindikata, organiziranje štrajkova i sl., dok su teme poput ideologije stavljene na historiografske margine.</s><s>Navedeno je imalo veliki utjecaj na ovaj histo riografski razvoj jer je on ostao vezan uz svoju inicijalnu fazu.</s><s>I tako, dok su istraživanja vezana uz radnički pokret u zapadnim historiografi jama prolazila nekoliko faza, od onih vezanih uz proučavanje organiza postaje spiritus movens jugoslavenskih socijaldemokrata.</s><s>Tijekom svoga djelovanja od lučno je odbijao suradnju između socijaldemokrata i komunista, što je dovelo do velikih ideoloških borbi među socijaldemokratima.</s><s>U izvorima se navode dvije varijante imena: Jovo i Jovan; u ovom će se radu koristiti ime Jovo jer se ono navodi i u novinama u kojima je Jakšić djelovao kao urednik.</s><s>Surađivao je u sarajevskim listovima Glas slobode i Radnički pokret, te beogradskim Radničkim no vinama.</s>
<s>Uvod prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 cijske strukture i štrajkova, koja su rezultirala kvantitativnim podacima, do onih čije istraživačko polje postavlja suodnose radničkoga pokreta s ostalim elementima, poput rodnih, migracijskih i sličnih pitanja (glo bal labour history), jugoslavenska se historiografija još tijekom 1970-ih i 1980-ih bavila strukturalnim analizama.</s>
<s>U ovom su razdoblju u zapadnoeuropskoj historiografiji povjesničari dali izniman doprinos istraživanju različitih aspekata radničkog pokreta.</s><s>Među njima su i britanski povjesničari David E. Martin i David Rubinstein, koji su 1979. godine objavili knjigu Ideology and Labour Movement.12 Druga su pak dvojica autora, Keith Laybourn i Jack Reynolds, analizirali utjecaj liberalizma na razvoj radničkoga pokreta između 1890. i 1918. godine.</s><s>Na taj se način umnogostručio pristup radničkom pokretu, koji je nadišao do tada ustaljene obrasce vezane uz sindikate, partije, štrajkove i sl.</s>
<s>Ipak, u posljednje vrijeme dolazi do promjene navedene prakse.</s><s>Tomu u prilog ide i objavljivanje spisa Miloša Krpana,13 kao i istraži vanje osječkoga povjesničara Luke Pejića, koji je objavio monografiju pod nazivom Historija klasičnoga anarhizma u Hrvatskoj, unutar koje je analizirao i drugačija stremljenja unutar radničkoga pokreta, mimo dosadašnjega dominantnog marksističkog okvira, postavljajući ga u međunarodni kontekst te kreirajući tezu kako su se unutar radničkoga pokreta razvile i anarhističke ideje, koje su dugo vremena bile margina lizirane, a samim time i izrazito slabo istražene.14 Ovdje još valja spome David E. Martin, David Rubinstein, Ideology and the Labour Movement.</s><s>Essays presented to John Saville. (signed by David Martin), (Yorkshire: Croom Helm, Rowman and Litle Luka Pejić, Historija klasičnog anarhizma u Hrvatskoj.</s><s>Fragmenti subverzije, (Zagreb: DAF, 2016).</s><s>Istraživanje drugih struja, mimo dominantne marksističke, nije bilo u foku su historiografskoga istraživanja.</s><s>Sukladno tomu, istraživanje anarhističke struje bilo je dio većih studija.</s><s>Tako je Ivan Kovačević u okviru istraživanja vezanih uz radnički pokret u Slavonskom Brodu posvetio manji do rada i Milošu Krpanu.</s><s>Ivan Kovačević, Radnički pokret u Slavonskom Brodu 1873–1914., (Slavonski Brod: Historijski institut Slavonije i Baranje, 1976).</s><s>Na istom je tragu bio i Stojan Kesić, koji je pojavi anarhizma posvetio desetak stranica u svojoj monografiji.</s><s>Stojan Kesić, Odnosi između radničkih pokreta u nuti i Matka Globačnika, koji je 2019. godine objavio knjigu Socijalde mokracija u Prvom svjetskom ratu, kojom rasvjetljava ulogu stranačkog vodstva s posebnom osvrtom na rat i internacionalizam.15 Rijetke, te ujedno i fragmentarne primjere poučavanja ideoloških odnosa unutar jugoslavenskoga radničkog pokreta, predstavljaju dva rada Vujice Kovačeva, pod nazivom Ideološke i političke borbe u rad ničkom pokretu Hrvatske i Slavonije (1917.–1919.).16 Nešto ipak malo jasniju sliku daje monografija Tome Milenkovića Socijalistička partija Jugoslavije (1921.–1929.) unutar koje se problematizira odnos socijal demokrata i komunista, kao glavnih nositelja ideoloških sukoba.</s><s>Ipak, valja naglasiti kako u Milenkovićevoj knjizi, koja pruža niz vrijednih kvantitativnih podataka, vlada neskrivena ideološka uvjetovanost, pa tako socijaldemokratsku politiku naziva antiproleterskom i nehuma nom,17 nastavljajući kako ona zagovara bratoubilačku borbu.18 U tom smislu knjiga bosanskohercegovačkog povjesničara Ibrahima Karabe govića Reformistički pravac u radničkim pokretu Bosne i Hercegovine 1919.–1914. predstavlja iznimno vrijedan izvor za proučavanja treće struje radničkoga pokreta, kao i njezinog suodnosa s komunističkom strujom.</s><s>Ovaj je povjesničar ujedno i rijedak primjer pokušaja rasvjet ljavanja ideološkog aparata radničkog pokreta u razdoblju između dva svjetska rata.</s>
<s>Uvod kreta, Beograd: Institut za izučavanje radničkog pokreta, 3/1966, 7-58; Ista, “Ideološke i političke borbe u radničkom pokretu Hrvatske i Slavonije 1917–1919. godine.</s><s>Deo 2, .</s><s>Istorija radničkoga pokreta.</s><s>Zbornik radova, Beograd: Institut za izučavanje radničkog pokreta, 4/1967, 73-119.</s><s>Toma Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), (Beograd: Institut za sa vremenu istoriju / Export-press, 1974), 580. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Što se pak tiče istraživanja bosanskohercegovačkoga radničkog po kreta, veliki doprinos dao je Arhiv Bosne i Hercegovine, koji je, između ostaloga, objavljivao radove Bože Madžara, vezane uz istraživanje samih početaka razvoja radničkoga pokreta u Bosni i Hercegovini.19 Posebno je značajno i objavljivanje građe arhiviste Kasima Isovića o prvom gene ralnom štrajku iz 1906. godine.20 Osim navedenih, različitim aspektima bosanskohercegovačkoga radničkog pokreta bavili su se Dubravka Ška rica,21 Iljas Hadžibegović22 te Enver Redžić.23 Posebno mjesto u istraži vanju radničkoga pokreta na ovom prostoru ima časopis Prilozi Institu ta za istoriju radničkoga pokreta Sarajevo, u okviru kojega je objavljen niz članaka, rasprava i studija vezanih uz radnički pokret.24 S druge strane, baš kao i u slučaju istraživanja ideološkoga aspekta, i istraživanja vezana uz odnose i doticaje hrvatskoga i bosanskohercegovačkoga pokreta nisu predstavljala veći fokus interesa.</s><s>Tako tek možemo istaknuti monografiju Stojana Kesića pod nazivom Radnički pokreti u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj: veze i odnosi 1894.1914., unutar koje autor obrađuje međusobne utjecaje od osnivanja Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije (SDSHiS), pa sve do Božo Madžar, Radnički pokret u Bosni i Hercegovini 1908. godine, (Sarajevo: Arhiv Bosne i Hercegovine, 1982); Isti, Socijalistički radnički pokret u Bosni i Hercegovini 1911. godine, (Sarajevo: Arhiv Bosne i Hercegovine, 1988).</s><s>Kasim Isović (ur.), Generalni štrajk u Bosni i Hercegovini 1906. godine, tom II, knj.</s><s>2, (Sarajevo: Arhiv Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, 1966).</s><s>Revolucionarni omladinski pokret u Bosni i Hercegovini, ured.</s><s>Z. Antonić i drugi, (Saraje vo: Republička konferencija SSO BiH / Oslobođenje, 1984).</s><s>Iljas Hadžibegović, Postanak radničke klase u BiH i njen razvoj do 1914. godine, (Sarajevo: Svjetlost, 1980).</s>
<s>Enver Redžić, Jugoslavenski radnički pokret i nacionalno pitanje u Bosni i Hercegovini 1918–1941., (Sarajevo: Svjetlost, 1983); Isti, Austromarksizam i jugoslavensko pitanje, (Beograd: Narodna knjiga / Institut za savremenu istoriju, 1977).</s><s>Iljas Hadžibegović, “Položaj radništva u Bosni i Hercegovini do majskih štrajkova 1906. godine”</s>
<s>.</s><s>Prilozi, Sarajevo: Institut za istoriju, 3/1967, 47-74; Ahmed Hadžirović, “Štraj kovi radnika u Bosni i Hercegovini 1919 – 1920” , Prilozi, Sarajevo: Institut za istoriju, 8/1972, 105-156; Enver Redžić, “Nacionalno pitanje u političkoj aktivnosti socijal-de mokratske stranke Bosne i Hercegovine od drugog Kongresa do Kongresa ujedinjenja” Prilozi, Sarajevo: Institut za istoriju, 10(2)/1974, 163-214. početka Prvoga svjetskog rata.</s><s>Time je razdoblje nakon 1914. godine manje-više i dalje ostalo neistraženo.</s>
<s>U kontekstu navedenog cilj je rada analizirati razvoj centrumaš ke struje u okviru jugoslavenskoga radničkog pokreta s naglaskom na djelovanje Jove Jakšića, kao i na njegovu suradnju s hrvatskim, odno sno osječkim centrumašima, prije svega u smislu uređivanja osječkog centrističkog glasila Radnički list.</s><s>Glasilo Socijalističke zajednice Ju goslavije u Osijeku.</s><s>Potreba ovog istraživanja proizlazi iz činjenice da je ova struja u okviru jugoslavenske historiografije jednodimenzio nalno i fragmentarno interpretirana kao “izdajnička” nije ostavljen prostor za dublje analize uvjetovanosti njezine politi ke.</s><s>S druga strane, do sada predmet znanstvenog interesa nije bilo niti djelovanje Jove Jakšića na području Hrvatske.</s><s>Sukladno tomu, u tom ga smislu ne spominje niti Ibrahim Karabegović kada analizira njegovu centrističku poziciju.</s><s>Isto tako, dugo je vremena zanemarivana i analiza Radničkog lista koji, osim što nam daje uvid u političku plat formu Jove Jakšića, a time i jugoslavenskih centrumaša, predstavlja rije dak i značajan materijal za proučavanje ideološke linije jugoslavenskih centrumaša, u razdoblju neposredno prije pridruživanja Koraćevim socijaldemokratima.</s><s>Ovaj nam list također omogućuje da primjenom komparativne metode dodatno istražimo doticaje bosanskih i hrvat skih radnika nakon 1918. godine.</s><s>Valja istaknuti kako unatoč tomu što je list izašao u svega četiri primjerka (6.–27. listopada 1921.), te se čak niti ne navodi u pojedinim pregledima, poput Povijesti osječkih novina 1848.–1945.,25 on itekako predstavlja referentnu točku pri proučavanju ideologije centrumaša u međuratnoj Jugoslaviji.</s><s>Vremenski okvir rada, s jedne strane, čini kraj Prvoga svjetskog rata (1918.), kada dolazi do intenziviranja ideoloških prijepora, a s druge strane 1921. godina, kada počinje izlaziti već spomenuti Radnički list pod Jak šićevim uredništvom, u kojemu potonji izlaže temeljne razloge ideološke Marina Vinaj, Povijest osječkih novina 1848.–1945., (Osijek: Muzej Slavonije, 1998). prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 diferencijacije u jugoslavenskom radničkom pokretu, ali se i suprotstavlja nekim pojavama u bosanskohercegovačkom pokretu.</s><s>Ovo se posebno od nosi na njegovu kritiku dijela bosanskih radnika okupljenih oko časopisa Zvono i Jove Šmitrana.26 Iako se vremenski okvir može učiniti prilično su ženim u smislu historiografske analize, valja imati na umu činjenicu da su tijekom navedenih godina ideološki prijepori unutar radničkoga pokreta, kako onoga u Europi, tako i onoga na prostoru Kraljevine SHS, doživjeli svoj vrhunac, te da je upravo u ovom razdoblju došlo do kreiranja dihoto mije: socijaldemokracija i komunizam.</s><s>Također ne treba zanemariti niti činjenicu da je ova dihotomija obilježila cijelo međuratno razdoblje, a nje zine posljedice osjećaju se i u suvremenom međunarodnom pokretu, što pak s druge strane stvara potrebu odgovaranja na nova istraživačka pitanja.</s><s>Rad je u kronološkim okvirima podijeljen u dva dijela.</s><s>U prvom se dijelu rada daje kratki prikaz razvoja bosanskohercegovačkog pokreta do 1914. godine i njegovi doticaji s radnicima u Hrvatskoj, ali i s osta lim dijelovima buduće Kraljevine SHS, posebno Srbije.</s><s>Drugi dio rada, ujedno središnji, u širem europskom kontekstu analizira obnovu rad ničkog pokreta nakon Prvoga svjetskog rata (1914.–1918.), zatim ide ološka razmimoilaženja, koja rezultiraju nastankom centrumaške stru je, odnosno njezino sjedinjenje sa socijaldemokratima u jedinstvenu stranku Socijalistička partija Jugoslavije (SPJ).</s><s>Nakon toga analizira se centrumaško glasilo pod nazivom Radnički list, koje je izlazilo u Osije ku 1921. godine, a koje je uređivao istaknuti bosanski centrumaš Jovo Jakšić.</s><s>U završnom dijelu rada, postavljajući ova istraživanja također Ova se grupa izdvojila iz SDS BiH prije 1914. godine, a zalagala se za nacionalističku politiku, ističući potrebu sudjelovanja u nacionalno-oslobodilačkoj borbi.</s><s>Na taj se način zalagala za tezu da interesi naroda moraju biti iznad međunarodne solidarnosti radničke klase.</s>
<s>Na tragu ovoga je i članak objavljen u osječkom Radničkom listu, u kojemu se analizira Šmitranova stranka, za koju je nepotpisani autor naveo da ne predstavlja nikakav na stavak radničke borbe, nego tek paravan za nacionalnu borbu.</s><s>Zbog toga se ova stran ka optužuje za rušenje radničkih organizacija iz izrazito patriotskih razloga.</s><s>Kao dokaz tomu, navodi se podatak da je policija uz njihovu pomoć vršila uhićenja radničkih vođa. “Ujedinjenje socijal. pokreta u Bosni i Hercegovini” , Radnički list.</s><s>Glasilo Socijalističke</s>
<s>Uvod u širi europski kontekst, ističe se potreba njegovog daljnjeg proučava nja, unatoč dominantnoj presumpciji o tome da ovaj dio historiografije predstavlja odavno iscrpljenu temu.</s>
<s>S obzirom na navedeno, u radu će se, između ostaloga, pokušati odgo voriti na pitanja poput: koja je bila ideološka uvjetovanost razvoja pokreta u Bosni i Hercegovini, koji su bili oblici suradnje između bosanskoherce govačkih i hrvatskih radnika, kakav je bio odnos centrumaša prema do minantnim linijama unutar SPJ, zašto Jovo Jakšić dolazi u Osijek itd.</s>
<s>“Proces formiranja radničke klase u Bosni i Hercegovini započeo je posljednjih decenija osmanske vlasti kao integralni dio skromnih razvo ja kapitalističkih odnosa.</s><s>”27 Postavljajući razvoj radničkog pokreta u Bo sni i Hercegovini u širi kontekst, potrebno je naglasiti da se on krajem 19. i početkom 20. stoljeća odvijao istovremeno s borbom za nacional no oslobođenje, kao i politikom likvidacije feudalno-kmetskih agrarnih odnosa te klasnom borbom za socijalna prava.28 Što se tiče strukture proletarijata, možemo ustvrditi da su veliki utje caj na njega imali strani radnici, koji su bili brojniji te uglavnom kvali ficiraniji od domaće radne snage.29 Povjesničar Ivan Očak navodi da su većina stranih radnika bili Česi, Nijemci, a među njima bilo je i stotinjak španjolskih Židova.</s><s>U pogledu strukture koja se odnosi na industriju, veliki utjecaj na formiranje radničke klase imale su drvna, rudarska i građevinska djelatnost30 u okviru kojih se zapošljavalo najviše radnika.</s><s>Hadžibegović, Postanak radničke klase u BiH i njen razvoj do 1914. godine, 135.</s><s>Nikola Babić, Rat, Revolucija i jugoslovensko pitanje u politici Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine, (Sarajevo: Veselin Masleša, 1974), 49.</s><s>Stojan Kesić, “Hrvatski i srbijanski radnički pokret i stvaranje prvih sindikalnih organi zacija u Bosni i Hercegovini”</s>
<s>, u: Prvo radničko društvo u jugoslovenskim zemljama – Osi jek 1867.</s><s>Materijali naučnog skupa, ur.</s><s>Zdravko Krnić, (Osijek: Općinsko vijeće Saveza sindikata Jugoslavije, Slavonski Brod: Historijski institut Slavonije, 1969), 293.</s><s>Hadžibegović, Postanak radničke klase u BiH i njen razvoj do 1914. godine, 136. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Ipak, najveći je broj radnika dolazio iz Hrvatske i Srbije.</s><s>Uslijed toga Kesić navodi da je utjecaj iz Zagreba i Beograda bio presudan za prodor socijalističke misli u Bosnu i Hercegovinu.31 Tako je između ostaloga stizala zagrebačka Slobodna riječ, beogradske Radničke novine te Crve na Sloboda iz Budimpešte.32 Novine su se prodavale putem lokalnih iz davačkih zadruga koje su bile u vlasništvu socijaldemokratskih partija, poput Naše snage u Zagrebu.33</s>
<s>Slika 1. Prvi kongres SDS BiH, 1909. godine (Izvor: Nikola Babić, “Osnovna obiljež ja društveno-političkih odnosa i djelatnosti radničkog pokreta u Sarajevu do 1937. godine”</s>
<s>Radilo se zapravo o ilegalnom listu SDSHiS, koji je s prekidima izlazio od 1902. do 1905. godine.</s><s>Inače, na ovo su područje dolazili i časopisi ostalih radničkih struja, poput anar hističke, odnosno njezinoga časopisa Der Rebell, koji se tiskao u Njemačkoj.</s><s>Kesić, Odnosi između radničkih pokreta u jugoslovenskim zemljama do 1914. godine, 93.</s><s>Unatoč represiji koja je je vladala,34 te početnoj heterogenosti radnič koga pokreta, bosanski su se radnici 1905. homogenizirali te su osnovali Glavni radnički savez.35 Već iduće godine, 1. svibnja izbio je štrajk rad nika/ica Tvornice duhana u Sarajevu, koji se ubrzo proširio i pretvorio u generalni štrajk.</s><s>Nakon toga nemiri su se proširili cijelom zemljom, pogotovo u Mostaru, gdje je obustavljen sav promet, dok su jedino “voj na i poštanska vozila mogla da se kreću gradskim ulicama” Navedeni se štrajk treba promatrati u širem međunarodnom kontek stu.</s><s>Naime, u ovom vremenu diljem Europe došlo je do niza štrajkova, pa tako i na jugu Austro-Ugarske Monarhije, što je dovelo do održavanja prvih generalnih štrajkova na ovim prostorima.</s><s>Tako je u travnju / svib nju 1905. godine u Osijeku izbio prvi generalni štrajk u Hrvatskoj u ko jemu je poginuo i prvi radnik, Srećko Kulundžić (1888./1889.–1905.).37 Ako uzmemo u obzir navedeni utjecaj, koji je dolazio iz Hrvatske, onda možemo zaključiti kako se i ovaj generalni štrajk odvijao pod utjecajem događanja u Hrvatskoj, ali i općenito stanja u međunarodnom radnič kom pokretu, prije svega jer su, kako je prethodno istaknuto, veliki dio bosanskoga pokreta činili upravo strani radnici.</s><s>Ipak, u organizacijskom smislu, razvoj radničkoga pokreta na po dručju Bosne i Hercegovine započeo je nešto kasnije u odnosu na ostale Ovdje ne treba zanemariti način na koji su se austrougarske vlasti i ranije obračunavale s ovim idejama, pogotovo nakon “strašnoga ženevskoga zločina” , odnosno ubojstva ca</s>
<s>pokreta do 1914. godine rice Sisi (1898.), nakon kojega su vlasti i na jug carevine slale obavijest o potrebi većega nadziranja radničkoga pokreta, dok su se na socijaldemokratska načela referirale kao pogibeljnu ideju.</s><s>HR-DAOS-10, Dopis gradskoga poglavarstva u Osijeku, kut.</s><s>5753a. Rodoljub Čolaković i dr. (red.), Pregled istorije Saveza komunista Jugoslavije, (Beograd: Institut za izučavanje radničkog pokreta, 1963), 23.</s><s>Mahmud Konjhodžić, Mostarke (fragmenti o revolucionarnoj djelatnosti i patriotskoj opredijeljenosti žena Mostara, o njihovoj borbi za slobodu i socijalizam), (Mostar: Veselin “Prolila se krv.</s><s>Jedan ubijen, više ranjenih” 1905).</s><s>Više o generalnom štrajku u Osijeku: Luka Pejić, “Crtica o prvom generalnom štrajku u hrvatskoj povijesti”</s>
<s>.</s><s>Zarez.</s><s>Dvotjednik za kulturna i društvena zbivanja, Zagreb, prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 jugoslavenske zemlje.</s><s>Naime, za razliku od Hrvatske u kojoj je SDSHiS osnovana 1894. godine te Srbije u kojoj su socijaldemokrati osnovali stranku 1903. godine, u BiH je tek u lipnju 1909. godine došlo do osni vanja Socijaldemokratske stranke (SDS BiH), pod vodstvom Sretena Jakšića.</s>
<s>Veliki trenutak za razvoj radničkoga pokreta u Bosni i Hercegovini označio je početak izlaska prvih novina, koje su nosile naziv Glas slobo de, a čiji je vlasnik i odgovorni urednik bio Rajko Žemva.</s><s>Glas slobode je u predratnom periodu pružio veliku pomoć u stvaranju strukovnih i političkih organizacija i njihovom okupljanju oko SDS BiH, što je do prinijelo podizanju idejnog nivoa radničke klase Bosne i Hercegovine.38 Obnova i djelovanje bosanskohercegovačkog pokreta neposredno nakon Prvoga svjetskog rata</s>
<s>Tijekom Prvoga svjetskog rata na području južnog dijela Au stro-Ugarske radnički pokret postavljen je na svojevrsnu pauzu, bilo da se radilo o zabrani uvjetovanoj odlukama vlasti (Slovenija, Hrvatska, Slavonija) ili pak silom prilika (Bosna i Hercegovina i Srbija).39 Uslijed toga, baš kao i u ostatku Europe, njegovo buđenje označio je početak štrajkaškoga vala, koji se javio sredinom 1917. godine.</s><s>Pojava je ovih štrajkova ponajprije bila uvjetovana teškim ekonomskim stanjem (sku poća, nestašica hrane...).</s><s>Osim štrajkova, došlo je i do brojnih pobuna i seljačkih nemira, predvođenih zelenim kadrom.</s><s>Pišući o stanju u Hr vatskoj Branka Boban navela je sljedeće: “Promatraču sa strane moglo se, stoga, činiti da u Hrvatskoj potkraj rata vlada anarhija (...) nema na cionalne organizacije niti državnog i političkog vodstva.</s><s>”40 Na istom je Ibrahim Karabegović, “Glas slobode od 1909–1929. godine i njegov značaj za proučavanje istorije radničkog pokreta u Bosni i Hercegovini” .</s><s>Prilozi Instituta za istoriju radničkog po kreta Sarajevo, Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, II(2)/1966, 68-69.</s><s>Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), 21.</s><s>Branka Boban, “Socijalni problemi i njihov utjecaj na raspoloženje najširih slojeva u Ban skoj Hrvatskoj prema stvaranju jugoslavenske države 1918” , u: Dijalog povjesničara-histo</s>
<s>pokreta do 1914. godine ričara, ur.</s><s>Hans-Georg Fleck, Igor Graovac, Zagreb, 6, 2002, 211-228. tragu i Ferdo Čulinović koji ističe kako se rat osjećao posvuda, dok su se na ulicama sve više susretali ranjenici i invalidi, a glad je vlada po svuda.41</s>
<s>Slično je stanje bilo i u Bosni i Hercegovini, čiji je radnički pokret, po nesen revolucionarnim valom, isticao još radikalnije zahtjeve za rješavanje svih značajnijih problema, poput nacionalnog i socijalnog oslobođenja te stvaranja zajedničke jugoslavenske države.42 Bosanski su socijaldemokrati u ovom razdoblju bili posebno aktivni, ponajprije sarajevska mjesna orga nizacija, koja je već u veljači 1919. godine brojala gotovo 2.100 članova.43 Ovo se posebno očitovalo prilikom generalnog štrajka iz veljače 1919. godine, u kojemu su prevladavale parole poput Živio socijalizam, Dolje imperijalizam i sl.44</s>
<s>U takvoj atmosferi na većini jugoslavenskoga prostora vladalo je uvjere nje kako je konačno došao kraj kapitalizmu.</s><s>Osječko lokalno glasilo Rad ničke novine pisale su kako kapitalizam “izmožden, iscrpljen leži danas” bez svoje vojske kao najjačeg uporišta.</s><s>Isticalo se kako je stiglo vrijeme socijalizma unatoč tomu što je “četa ‘učenjaka’ raznih struka bila u svijetu zaposlena pobijanjem socijalizma i kolektivizma” .46 Iste su novine navodile</s>
<s>pokreta do 1914. godine kako je rat stvorio “nesigurnost i neizvjesnost i neorijentiranost” je stanje zahvatilo čitavo društvo i sve klase, a jedini je izlaz predstavljala socijalistička reforma.</s><s>Na tom je tragu bio i sarajevski Glas slobode, koji je isticao kako kapitalistički društveni poredak stoji pred likvidacijom te kako s Istoka dolaze prvi znaci novog sunca.48 Ovaj je diskurs uvelike bio Ferdo Čulinović, Odjeci Oktobra u jugoslavenskim krajevima, (Zagreb: “27. srpanj” Nikola Babić, “Osnovna obilježja društveno-političkih odnosa i djelatnosti radničkog po kreta u Sarajevu do 1937. godine”</s>
<s>Karabegović, “Glas slobode od 1909–1929. godine” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 uvjetovan razvojem revolucionarnoga vala, koji je zahvatio Mađarsku i Njemačku,49 a čije je ishodište bila Rusija, odnosno Oktobarska revolucija.</s><s>U takvim je okolnostima došlo do obnove radničkoga pokreta u ju goslavenskim zemljama, i to upravo na poticaj bosanskih radnika.</s><s>Nai me, “bosanski su socijaldemokrati još u veljači 1916. godine predlagali da se u Zagrebu pokrene tjednik koji bi izvještavao što se događa u so cijalističkoj internacionali”</s>
<s>.50 U tom smislu prvo radničko glasilo koje je počelo izlaziti na ovom prostorima bio je sarajevski Glas slobode (1917.), nakon kojega su počele izlaziti i Male novine (Osijek), Radničke novine Sve se ovo odvijalo u iznimno dinamičnom razdoblju kreiranja dr žavnih struktura.</s><s>Naime, s obzirom na razvoj situacije na fronti, već su sredinom 1917. godine počela nastojanja da dođe do ujedinjenja u jugo slavensku državu, a koja su ostvarena 1. prosinca 1918. godine, kada je proglašena Kraljevina SHS, čime je prestala postojati provizorna državna tvorevina osnovana dva mjeseca ranije, Država Slovenaca, Hrvata i Srba.</s><s>Kreiranje novih državnih tvorevina otvorilo je neka nova pitanja u rad ničkom pokretu, među kojima je i odnos prema ministerijalizmu,51 koji će označiti početak velikih diferencijacija i konačni raskol samoga pokreta.</s><s>U Mađarskoj je u ožujku 1919. godine proglašena Mađarska Sovjetska Republika, dok se u Njemačkoj vodio sukob između socijaldemokrata predvođenih Philippom Schei demannom (1865.–1939.) i Friedrichom Ebertom (1871.–1925.), koji su se brutalno obračunali s lijevom strujom, tj. Spartakovim savezom, na čijem su čelu bili Rosa Luxem Ana Rajković, Tvrtko Jakovina, Povijest neostvarenih mogućnosti.</s><s>Socijaldemokracija i nastanak Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1918. – 1921.), 23.</s><s>Termin “ministerijalizam” označio je pristanak pojedinih socijaldemokrata na rad u dr žavnim strukturama, što je radikalniji dio radničkoga pokreta interpretirao kao izdaju te suradnju s klasnim neprijateljem.</s><s>Termin je nastao 1889. godine kada je francuski socija list Alexandre Millerand (1859.–1943.) postao članom vlade Waldeck-Rousseau zajedno s Marquisom de Galliffetom, a koji je bio odgovoran za represiju koja je uslijedila nakon Pariške komune (1871.).</s><s>Taj se čin suradnje s buržoazijom kasnije interpretirao kao čin klasne izdaje s ciljem pretvaranja revolucionarno-klasne partije u prirepak buržoaske dr Ideološka razmimoilaženja i stvaranje centrumaške struje Ideološke diskrepancije neposredno nakon Prvoga svjetskog rata bile su svojstvene gotovo svim europskim radničkim pokretima, a odnosi le su se na sukobe između socijaldemokrata i komunista.</s><s>One su bile posebno vidljive u njemačkom radničkom pokretu u kojemu je, prema pisanju ondašnjega tiska, došlo do bratoubilačkoga rata između socijal demokrata i Spartakovog saveza, o čemu je bilo riječi ranije.52 Vrhunac ovih sukoba bilo je proglašenje sovjetskih zemalja (Mađarska Sovjetska Republika, Bavarska Sovjetska Republika i dr.).</s><s>U ovom se smislu jugoslavenski radnički pokret nije razlikovao od svojih europskih pandana.53 Stoga, kako je navedeno, usporedno s ob navljanjem radničkoga pokreta, odvijala se i ideološka diferencijacija, u kojoj su bosanski radnici imali značajnu ulogu.</s><s>Prva i temeljna točka razdora bio je ministerijalizam, odnosno ulazak u Narodna vijeća, pre ma kojemu je među radnicima vladao ambivalentan odnos.</s><s>To se poka zalo već početkom 1918. godine, kada su se u Zagrebu sastali slovenski, hrvatski i bosanski socijaldemokrati.</s><s>Naime, dok su hrvatski, odnosno slovenski socijaldemokrati bili za ulazak u Narodno vijeće, bosanski su bili protiv.</s><s>Dio radničkoga pokreta interpretirao je ovo kao potporu buržujskom, državnom aparatu, ocijenivši takvu politiku kao oportunu.</s><s>Unatoč tomu, donesena je odluka o ulasku radničkih vođa u državne organe.54 Predvodnik politike zagovaranja suradnje s državnim struktu rama bio je Vitomir Korać, koji je između ostaloga i ušao u prvu vladu Stojana Protića, kao ministar socijalne politike. “Radnički rat u Njemačkoj”</s>
<s>, Radničke novine.</s><s>Socijalističko glasilo, II, br. 3, (Osijek, 16.</s><s>Valja naglasiti kako su određeni pokušaji u smislu stvaranja jedinstvenog jugoslavenskog proletarijata bili već i ranije.</s><s>Tako je još 1909. godine došlo do Jugoslavenske socijalde mokratske konferencije u Ljubljani, dok je iduće godine održana i Prva balkanska soci jaldemokratska konferencija u Beogradu.</s>
<s>Vitomir Korać, Povjest radničkog pokreta u Hrvatskoj i Slavoniji.</s><s>Od prvih početaka do ukidanja ovih pokrajina 1922. godine, knj.</s><s>I, (Zagreb: Radnička komora za Hrvatsku i prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Trzavice su izašle na vidjelo i na Zemaljskoj konferenciji (1919.), održanoj u Zagrebu, na kojoj su kao izaslanici sudjelovali i predstav nici bosanskog pokreta Sreten Jakšić i Bogdan Krekić.</s><s>Neslaganja su se manifestirala prilikom donošenja dviju rezolucija, odnosno rezolucije desne i lijeve struje.</s><s>Davanjem podrške lijevoj struji, koja je odbacivala politiku sudjelovanja socijaldemokrata u vladi, predstavnici bosansko hercegovačkog radništva svrstali su se uz radikalniju struju, koju će za nepunih godinu dana ipak napustiti.</s><s>Na tragu toga, ne iznenađuje či njenica da niti jedan od predstavnika bosanskih radnika nije izabran u vodstvo stranke, koje je preuzela desna struja.</s><s>U kontekstu navedenoga, pripadnici lijeve struje nastojali su se homo genizirati.</s><s>Tako je u Beogradu 1919. godine održan Kongres ujedinjenja, na koji je sarajevska mjesna organizacija SDS BiH uputila 40 delegata, ko jima je pružena ogromna potpora na ispraćaju pri odlasku 19. travnja.55 Na tom je Kongresu osnovana SRPJ(k), koja je prihvaćala radikalnije metode djelovanja te se žestoko protivila politici ministerijalizma.</s><s>Vodeću riječ na Kongresu, kada je na red stiglo pitanje štampe, imao je Jovo Jakšić, koji je istaknuo posebnu ulogu koju ona ima u okvirima radničkoga pokreta, naglasivši potrebu pokretanja centralnog partijskog organa.56 Ovo je posebno zanimljivo jer će kasnije centrumaška struja, koju će predvoditi Jakšić, oštro kritizirati partijsku centralističku politiku.</s><s>Uskoro je uslijedio odgovor desnoga krila te novi kongres, koji je označen kao “pravo ujedinjenje” jugoslavenskoga radništva.</s><s>Naime, samo dva mjeseca nakon što je lijeva struja osnovala SRPJ(k), desna je u Novom Sadu osnovala Socijaldemokratsku stranku Jugoslavije (SDSJ).</s><s>Pravdajući svoju suradnju s državnim strukturama, Korać je na Kongresu naglasio kako socijalisti ne smiju biti pasivni u trenutku kada se treba donijeti Ustav.</s><s>Samo aktivnim sudjelovanjem u politič Babić, “Osnovna obilježja društveno-političkih odnosa i djelatnosti radničkog pokreta u Sarajevu do 1937. godine”</s>
<s>Milan Vesović, Revolucionarna štampa u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1918–1929, (Beograd: Institut za savremenu istoriju / IRO Narodna knjiga, 1979), 29. koj borbi pridonosi se poboljšanju radničke klase.</s><s>Naglašeno je kako je temeljna razlika, u odnosu na radikalce pitanje taktike.</s><s>Kongres se izričito odredio protiv revolucije i “boljševičke kape”, koju su radikalci navukli.57</s>
<s>Time su jasno definirane dvije struje u jugoslavenskom radnič kom pokretu.</s><s>Međutim, nedugo nakon stvaranja ove paradigme, ona je redefinirana, i to pojavom treće struje, odnosno centrumaša.</s><s>Sve ga godinu dana nakon pristajanja uz lijevu, tj. komunističku struju, bosanski radnici na čelu s braćom Jakšić mijenjaju svoje pozicije, te u lipnju 1920. godine, zajedno s dijelom srpskoga radništva, na dru gom kongresu SRPJ(k) u Vukovaru, istupaju protiv zacrtane stranač ke politike.</s><s>Ovaj kongres, kao i niz drugih kongresa u Europi, tada je označio konačnu fazu procesa diferencijacije na revolucionarno i re formističko krilo.58 U ovom kontekstu, navedeni zaokret posebno izne nađuje ako se uzme u obzir činjenica da su se vodeći ljudi SDS BiH na sjednici Glavnog odbora (26. prosinca 1917. godine) izjasnili za pristupanje Zimmervaldskoj internacionali, odnosno lijevoj struji.59 Tom je prilikom istaknuta nedvosmislena opredijeljenost za revolucio narnu organizaciju lijevog krila.</s><s>Isto tako valja napomenuti da se Jovo Jakšić još 28. ožujka 1919. godine vehementno izjasnio za ljevičarsku liniju, istaknuvši kako će “naša partija biti levičarska (…) i ići će više na levo no centrumaši, pa kako bude”</s>
<s>.60 Ovo ide u prilog tezi kako u ovom periodu prevladava određena ideološka difuzija unutar jugoslavenskoga radničkog pokreta.</s><s>Dimitrijević kao razlog ovakvog idejnog zaokreta navodi prvomajski napad vlade na radnički pokret u Bosni i Hercegovi ni, kao i poraz Mađarske Sovjetske Republike te rasplet oko generalnog “Ujedinjena socijal. dem. stranka u Jugoslaviji” , Socijalista.</s><s>Socijalno-demokratsko glasilo, Karabegović, Reformistički pravac, 50.</s>
<s>Ova je internacionala zapravo predstavljala preteču Treće internacionale.</s><s>Sergije Dimitrijević, “Centrumaši u Srbiji i Bosni i Vukovarski kongres” KPJ.</s><s>Materijali sa simpozijuma održanog 22.</s><s>I i 23.</s><s>VI 1970., ur.</s><s>Z. Krnić, (Slavonski Brod: Historijski institut Slavonije, Beograd: Zajednica institucija za izučavanje novije istorije naroda i narodnosti Jugoslavije, 1972), 48. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 štrajka željezničara u travnju 1920. godine.61 Potrebno je napomenuti kako ovo nije bila isključiva posebnost bosanskohercegovačkoga rad ničkog pokreta.</s><s>Naime, slični zaokreti bili su prisutni i u Jugoslavenskoj socijaldemokratskoj stranci (dalje: JSDS)62 koja se na svome Desetom kongresu (1917.) izjasnila za uspostavu nove internacionale, odnosno za ljevičarski pravac u radničkom pokretu.</s><s>Međutim, već 1918. mijenja svoje stavove te se zalaže se obnovu Druge internacionale.63 Temeljna točka navedenih zaokreta bio je odnos prema boljševicima i njihovim metodama uspostave vlasti, kao i prema politici gubljenja partijske autonomnosti u odnosu na Moskvu.</s><s>Ovdje se zapravo radilo o manifestaciji idejnog raslojavanja u međunarodnom pokretu, koji je dodatno ubrzao raslojavanje i u jugoslavenskom pokretu.</s><s>Centrumaši, iako tada još formalno nisu nosili ovaj naziv, u stude nom 1920. godine izdali su dokument pod nazivom Manifest opozici je u kojemu, između ostaloga, osuđuju “homogenost” koja je zavladala u Partiji, odnosno tezu o ispravnosti samo jedne struje.</s><s>Posebno su se osvrnuli na zaključke vezane uz podvrgavanje Moskvi, nazivajući to in ternacionalnim poniženjem ugleda jugoslavenske partije.64 U ovom se dokumentu Oktobarska revolucija definira kao čedo nasilnog i prijevre menog porođaja.65 Dokument je potpisalo 115 članova partije, koji su ubrzo izbačeni ili su napustili KPJ.</s>
<s>Iako bosanski centrumaši nisu sudjelovali u donošenju Manifesta, oni su 1. ožujka 1921. godine izdali proglas u kojemu su se u potpunosti izja snili za njegov tekst.</s><s>Ovaj su proglas, između ostalih, potpisali Bogdan Krekić, Jovo i Sreten Jakšić, Franjo Raušer i dr.66 Potrebno je istaknuti da pojavu centrumaške struje kod bosanskih radnika Uroš Nedimović objaš Njezino je članstvo bilo uglavnom koncentrirano na području Koruške i Štajerske.</s><s>Momčilo Zečević, “Jugoslovenska socijaldemokratija prema II i III internacionali” “Manifest opozicije”</s>
<s>Dimitrijević, “Centrumaši u Srbiji i Bosni i Vukovarski kongres” njava i nedostatkom vlastite revolucionarne tradicije, velikim socijalde mokratskim nasljeđem, kao i općenito ekonomsko-političkom i kultur nom zaostalošću.67</s>
<s>Centrumaška se linija u teorijskom i ideološkom smislu pozivala na ranije spomenutog Kautskoga, koji je imao izrazito negativan stav prema boljševičkoj struji, suprotstavljajući joj demokratski model vla sti, bez koje, prema njemu, nema niti uspostave socijalističke, odnosno komunističke države.68 Sukladno tezama jednog od glavnih ideologa ove struje u jugoslavenskom pokretu Živka Topalovića (1886.–1972.), pristaše ove struje smatrale su kako između “reformističke kaljuže” i “azijskog terorizma” treba oživjeti duh marksizma.69 Na taj su se način priklonili Drugoj i pol internacionali, koja je udarila temelje ovoj struji.</s><s>U programskom smislu, ova se internacionala suprotstavila reformizmu Druge, kao i pro-sovjetskom putu Treće internacionale, ističući njihov dogmatizam kao veliku prepreku razvoju radničkoga pokreta.</s><s>Kako bi konačno definirala svoj smjer, jugoslavenska centrumaška struja pri ključila se ovoj internacionali, na njezinoj osnivačkoj konferenciji u Beču, na kojoj su se, između ostaloga, obvezali da će raditi na ujedinje nju proletarijata u Kraljevini SHS po njezinim principima.70 Tako je kre irana centrumaška linija u jugoslavenskom radničkom pokretu, u kojoj su dominantnu ulogu imali bosanskohercegovački radnici.</s><s>Ovoj je struji, uz srpske i bosanske radnike pristupio i dio hrvatskoga radništva, na čelu s Mijom Radoševićem.71 Tako se grupa nezadovoljnika Uroš Nedimović, “Radnički pokret u Bosni i Hercegovini u prvoj polovini 1921. godine” Prilozi instituta za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, Sarajevo: Institut za istoriju radnič kog pokreta Sarajevo, I(1)/1965, 57.</s>
<s>Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), 28.</s><s>Mijo Radošević (1884.–1942.) kao delegat hrvatskih socijaldemokrata sudjelovao je na konferenciji u Stocholmu, nakon čega se priključuje komunističkoj struji.</s><s>Međutim, ne dugo nakon Kongresa ujedinjenja pridružuje se socijaldemokratima, da bi se naposljetku pridružio radikalima.</s><s>Umro je u ustaškom logoru. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 iz Hrvatske, koja je imala najjače uporište u Osijeku, odmah nakon Kongresa izdvojila iz KPJ i nastavila djelovati kao Pokrajinski odbor SR PJ(k), “odnosno nakon Obznane, kao Akcioni odbor SRPJ (brišući ono ‘komunista’ iz zagrade)”</s>
<s>.72 Nedugo nakon ovoga u Zagrebu je sredinom kolovoza 1920. održana skupština centrumaša, na kojoj je došlo do su koba s komunistima, koji su uspjeli na kraju u potpunosti preuzeti tijek skupštine pretvorivši je u komunističku.</s><s>Pri tome je istaknuti zagrebački komunist Đuro Cvijić (1896.–1938.) uzeo riječ, tvrdeći kako je jedino KPJ istinska i prava zastupnica interesa jugoslavenskog proletarijata.73 KPJ je nakon Kongresa u Vukovaru kreirala iznimno oštar diskurs prema centrumašima, nazivajući ih dezerterima i izdajnicima74 te crnim pojavama.75 Ovu su struju, uz braću Jakšić, predvodili Živko Topalo vić te Dragiša Lapčević (1867.–1939.), koji su uskoro osnovali SRPJ, a u čijim se dokumentima, s jedne strane izražava revolucionarnost, a s druge se strane izjašnjava za sudjelovanje u izborima te kreira teza kako trebaju biti ispunjeni određeni socio-ekonomski uvjeti za ostvarivanje socijalizma, što se u potpunosti slaže s premisama Karla Kautskog koji, između ostaloga, zagovara organiziranost proletarijata, kao i stvaranje podloge za njegovu emancipaciju, kao uvjete uspješne borbe.76 Inače, SRPJ nije dugo djelovala samostalno.</s><s>Naime, njezino je vod stvo na određeni način preduhitrilo svoje ideološke pandane u Drugoj i pol internacionali, te su gotovo godinu dana prije njih započeli prego vore sa sljedbenicima Druge internacionale, tzv. koraćevcima, vezane uz stvaranje jedinstvene socijaldemokratske stranke.</s><s>Zbog velike heteroge Slavica Koprivica-Oštrić, “Programi radničkih političkih stranaka osnovanih u Jugosla viji 1919–1929. (Uporedna analiza)”</s>
<s>, Radnička riječ.</s><s>Glasilo Komunističke partije Jugoslavije, II, br. 37, (Osijek, Karl Kautsky, “Ortodoksni marksizam” i reformizam, (Zagreb: Globus, 1979), 60-66. nosti, prije svega u ideološkom smislu, ujedinjenje je izvršeno u nekoli ko etapa.</s><s>Prva je bila stvaranje Socijalističke zajednice Jugoslavije (SZJ), početkom kolovoza 1921. godine.</s><s>Ovdje se odmah pojavio problem jer su bosanski centrumaši bili protiv temeljnog dokumenta, Protoko la sporazuma socijalističkih partija, smatrajući da se ujedinjenje forsira, bez jasno definirane podloge.</s><s>Isto tako im je bilo neprihvatljivo sjedi njenje sa zvonašima, koje su nazvali nacionalnom i antisocijalističkom organizacijom.</s><s>Na kraju su bosanski centrumaši zaključili da ovakvo ujedinjenje partija ne predstavlja istinsko ujedinjenje radničke klase.77 Nakon ovoga uslijedili su pritisci na bosanske centrumaše, predvođeni Koraćem i Topalovićem, koji su čak braću Jakšić, zbog njihovih kritika, nastojali izbaciti iz pokreta.</s>
<s>Valja istaknuti da se sve navedeno odvijalo u iznimno turbulentnim društveno-političkim okvirima.</s><s>Naime, kraj 1920. godine obilježen je štrajkom rudara u Sloveniji (Trbovlje) i Bosni (Husinska buna).</s><s>Tom je prilikom brojna štampa, među kojima i Radnička riječ, izvještavala o nasilju bosanske vlade protiv rudara, koji su pokrenuli štrajk zbog po većanja nadnice.78 Ovakvo je stanje dodatno iskorišteno kako bi se KPJ postavila u ilegalne okvire, što je centrumašima i socijaldemokratima otvorilo prostor za veću agitaciju, pogotovo ako se uzme u obzir činje nica da se Obznana nije primjenjivala na njih.</s><s>Sjedinjenje centrumaša i socijaldemokrata nastanak Socijalističke partije Jugoslavije (SPJ) Unatoč neslaganjima s vrhom socijaldemokrata, na sastanku mjesne centrumaške organizacije u Sarajevu, 5. rujna 1921. odlučeno je kako će stranka ipak ući u SZJ.</s><s>Valja istaknuti da je ova zajednica od početka shvaćena kao provizorna organizacija, pa je konačno ujedinjenje izvr Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), 48. “Štrajk rudara u Bosni i Hercegovini.</s><s>Nasilje bosanske vlade” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 šeno već 18. prosinca 1921. godine, kada je osnovana SPJ,79 na čijem je čelu bio Dragiša Lapčević, dok je Vitomir Korać imenovan predsjedni kom Glavnog odbora.80</s>
<s>Odmah je izražen jasan antikomunistički stav u smislu prihvaćanja Rezolucije o odnosu prema komunistima, u kojoj je oštro kritizirana dik tatura proletarijata, kao i mogućnost suradnje s komunistima.81 Ovim su sjedinjenjem centrumaši s jedne strane napustili svoje dotadašnje temeljne postulate, od napuštanja principa Druge i pol internacionale i austromarksizma, na koji su se pozivali još od 1909. godine, dok su s druge strane ovom odlukom prihvatili ministerijalizam, odbacivši time sve revolucionarne fraze.</s>
<s>Poveznicu između centrumaša i sljedbenika Druge internacionale činila je spomenuta teorijska osnova Karla Kautskoga, koji je izražavao oštru distinkciju između socijaldemokracije i komunizma, za koju je rekao da se ne zasniva “na malim osobnim ljubomorama” protnosti između dviju iz osnova različite metode, one demokratske i diktatorske koja se provodi u boljševičkoj Rusiji.82 U tom je smislu ovaj teoretičar vrlo jasno naznačio diskrepanciju između ideja, kada je u po znatoj knjizi pod naslovom Social Democracy versus Communism ista knuo da su socijalističke koncepcije boljševičke, primitivne i sirove.83 Pri tome je posebnu kritiku usmjerio na isticanje revolucionarne djelatnosti u kontekstu ostvarivanja socijalističkoga društva, kao i zanemarivanja demokratskoga ustrojstva u odnosu na diktatorski oblik vladavine, za koji je smatrao da dominiraju u sovjetskoj Rusiji.</s><s>Važno je napomenuti kako je na osnivačkoj konferenciji istaknuto da zbog negativnih konotacija koje ime “socijaldemokracija” nosi, u smislu odgovornosti za početak Prvoga svjetskoga rata, treba izbjeći njezino isticanje u nazivu stranke.</s><s>Dalje: SPJ Što se tiče sindikalnog krila, ono nikada nije u potpunosti ujedinjeno, pa su toga u Bo sni i Hercegovini istovremeno samostalno djelovali i centrumaški Glavni radnički savez (GRS) i desni Opći radnički savez (ORS).</s><s>Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), 584. 82 Kautsky, “Ortodoksni marksizam” i reformizam, 109.</s><s>Karl Kautsky, “Social Democracy versus Communism” marxists.org/archive/kautsky/1930s/demvscom/ch06.htm (23. 4. 2019) Na tragu Kautskyjevog odbijanja revolucionarne preobrazbe društva, možemo promatrati i prethodno istaknuti Manifest opozicije, u kojemu se jasno osuđuje oružana borba za uspostavu radničke države.</s><s>Time centrumaši prihvaćaju i teoriju evolucijskoga socijalizma, koju je još krajem 19. stoljeća razvio njemački socijaldemokratski teoretičar Edu ard Bernstein (1850.–1932.).84 On u potpunosti odbacuje klasnu borbu te tezu o zaoštravanju klasnih odnosa, ističući da radnici u razvijenim kapitalističkim zemljama poput Engleske nisu postajali revolucionarni ji.</s><s>Stoga, umjesto metode klasne borbe, predlaže metodu parlamentar noga djelovanja kao načina ostvarivanja socijalističkoga društva, odno sno kao način postupnog / evolucijskog ostvarivanja socijalizma.</s><s>Bernsteinovu su teoriju preuzeli i jugoslavenski socijaldemokrati.</s><s>Na tragu toga su se i zalagali za sudjelovanje u radu državnih organa te su naposljetku i ušli u sastav nekoliko vlada.</s><s>Iako su centrumaši, dok se nisu izdvojili iz komunističke struje, osuđivali ovakvu politiku, stupa njem u redove SPJ, ova se politika redefinirala.</s><s>Stoga i Josip Cazi, pri likom analize politike centrumaša, naglašava kako su oni proletarijatu odricali historijsku ulogu proleterske revolucije i značaj diktature pro letarijata, smatrajući kako se socijalizam može razviti samo u zemljama visoke kulture i civilizacije.85</s>
<s>Iako su se ove dvije struje, barem načelno, suglasile na teorijskoj bazi, još je uvijek vladalo određeno nepovjerenje.</s><s>U tom kontekstu, valja ista knuti kako se u zapisniku s Glavnog odbora SDSJ od 8. siječnja 1920.</s><s>Potrebno je istaknuti kako je Kautsky razvio teoriju koja je nazvana reformizam, a Bern stein teoriju pod nazivom revizionizam.</s><s>Iako obje teorije imaju mnogo dodirnih točaka te se u nekim dijelovima i nadopunjavaju, u nekim se aspektima razilaze, što predstavlja određenu konfuziju, pogotovo u smislu Kautskyjeve teze da se klasni odnosi zaoštravaju, čemu se Bernstein protivio.</s><s>Bernstein je svoje teze iznio u poznatoj knjizi Die Voraus setzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie, Stuttgardt, 1899.</s><s>Knji ga je objavljena 1907. godine i na engleskom jeziku pod naslovom Evolutionary Socialism.</s><s>Usp.</s><s>Stephen Eric Bronner, “Karl Kautsky and the Twilight of Orthodoxy” .</s><s>Political The</s>
<s>Josip Cazi, Na političkoj liniji Komunističke partije Jugoslavije.</s><s>Ujedinjeni radnički sindi kalni savez i rad komunista u njemu 1935–1940, (Zagreb: Radničke novine, 1978), 290prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 godine navodi sljedeće: “Provodi se debata o sporazumu sa centruma šima, pa se konstatuje, da oni sami još ne znaju šta hoće i da sami još vrludaju, i zaključuje se, da se javno ne traži sporazum s njima, niti od naše strane provodi inicijativa.</s><s>”86 Isto tako socijaldemokratsko glasilo Socijalista pisalo je o centrumašima kao najvećim neprijateljima radnič koga pokreta, navodeći kako su centrumaši i za socijaldemokrate i za komuniste najgori neprijatelji, predstavljajući ih, između ostaloga, i kao izvore korumpiranosti.87</s>
<s>Iako je stvaranje SPJ trebalo okončati ideološka razmimoilaženja među pripadnicama desne struje radničkoga pokreta, to se nije dogo dilo.</s><s>Naime, različiti stavovi centrumaša i grupe predvođene Koraćem, ponajprije u smislu ministerijalizma, kao i Koraćevoga oštrog odbijanja suradnje s komunistima, doprinijelo je daljnjem kreiranju ideoloških diskrepancija unutar SPJ.88 Ovo se posebno očitovalo u kasnijem raz doblju i pristupu nacionalnom pitanju, u kojemu je Jovo Jakšić tražio redefiniranje, smatrajući kako Hrvati, Srbi i Slovenci ipak nisu jedna nacija.</s><s>Na tom tragu Karabegović ističe da je SPJ bila samo formalno jedinstvena, te da je imala jasnu podjelu na desnicu, predvođenu Kora ćem, i centar, na čelu s Topalovićem i braćom Jakšić.89 U takvim je uvjetima dolazilo do sve veće suradnje između bosan skih i hrvatskih socijaldemokrata, ponajviše zahvaljujući Jovi Jakšiću, koji je nakon Husinske bune, došao u Osijek, gdje je odmah uspostavio veze s ovdašnjim centrumašima, odnosno socijaldemokratima.</s><s>Dimitrijević, “Centrumaši u Srbiji i Bosni i Vukovarski kongres” Na taj je način došlo do stvaranja više struja, koje su bile nepovjerljive jedna prema dru goj, pa je u stranačkim okvirima došlo do diferencijacije na lijevu (predvođenu centru mašima) i desnu (predvođenu Koraćem i Nedjeljkom Divcem) struju.</s><s>Glavnu je točku prijepora idućih godina činio odnos prema komunistima.</s><s>Upravo razmimoilaženje oko tog pitanja obilježilo je SPJ, sve do 1929. godine, kada je proglašenjem Šestojanuarske diktature i njezino djelovanje zabranjeno.</s>
<s>Kako je i ranije istaknuto, djelovanjem braće Jakšić, pogotovo Jove, kreirana je centrumaška linija u jugoslavenskom radničkom pokretu, a ponajprije u Bosni i Hercegovini.</s><s>Jovo Jakšić bio je iznimno aktivan tijekom cijeloga međuratnog perioda, pogotovo u smislu da je sve ovo vrijeme bio sekretar Radničke komore, kao i toga da je predstavljao glavnog nositelja centrističke struje unutar SPJ, zbog čega je stranački Oblasni odbor za BiH bio u stalnom sukobu s Glavnim odborom stran ke, ponajviše Koraćem.</s><s>Stoga je njegovo djelovanje u najvećoj mjeri uvjetovano oštrim suprotstavljanjem vrhu SPJ, od apstinencije izbora, o čemu je Oblasni odbor donio samostalnu odluku, do suprotstavlja nju stranačkoj politici zagovaranja državnog centralizma.</s><s>Ovo ne ide u prilog tezi koju je kreirao kroničar osječkog radničkog pokreta Lavoslav Kraus, koji je Jakšića u svojoj knjizi predstavio kao “Koraćevca” se ovdje vjerojatno vodio isključivo činjenicom da je Jakšić istupio pro tiv odluka Vukovarskoga kongresa, te ga je automatizmom svrstao na stranu sljedbenika Druge internacionale.</s><s>Ovo ne treba iznenaditi jer je ovakva interpretacija u skladu s dominantnim narativom jugoslavenske historiografije, koja je centrumaše prikazivala isključivo jednodimenzi onalno, ne uzimajući u obzir veliku ideološku difuziju koja je vladala ne samo u njihovom nego općenito i u europskom radničkom pokretu.91 Naime, Jakšića nipošto ne možemo promatrati u okvirima Koraćeve politike, posebno ako uzmemo u obzir njegovo kasnije djelovanje, koje nadilazi vremenske okvire ovoga rada, ali u kojemu je Jakšić kreirao iznimno kritičnu politiku u odnosu na Koraća.</s><s>Također treba imati na umu prethodno navedenu činjenicu, a to je da je Korać čak htio Jakšića Lavoslav Kraus, Susreti i sudbine.</s><s>Sjećanja iz jednog aktivnog života, (Osijek: Glas Slavo O ovome svjedoči i primjer francuskih centrumaša, koji su se nakon nekoga vremena željeli ponovno priključiti Trećoj internacionali, opravdavajući se postojanjem raznih prisila zbog kojih su prvotno istupili protiv komunističke politike. “Boljševička Pravda o centrumašima”</s>
<s>, Radnička riječ.</s><s>Glasilo Komunističke partije Jugoslavije, II, br. 45, (Osijek, prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 eliminirati iz stranke prilikom procesa ujedinjenja u SPJ, zbog njegove kritike vezane uz način provedbe samoga ujedinjenja.</s><s>Unatoč njegovoj profiliranosti unutar jugoslavenskog radničkog po kreta, kako je prethodno napomenuto, Jakšićevo djelovanje na područje Hrvatske, tj. Osijeka, nije temeljito analizirano.</s><s>Prema dostupnoj arhivskoj građi, Jovo Jakšić je na područje Osijeka došao vrlo rano, odnosno neposredno prije formalnog ujedinjenja centrumaša i socijaldemokrata u SPJ, negdje tijekom 1921. godine.</s><s>Ovdje se može postaviti pitanje zašto Jakšić dolazi baš u Osijek.</s><s>Dio se odgovora zasigurno nalazi u činjenici da su osječki radnici početkom 1921. godine uživali veliki stupanj samostalnosti u odnosu na Koraća, te da tadašnja osječka organizacija nije pripadala niti SRPJ niti SDSJ.</s><s>Naime, ona se tek u rujnu priključila provizornoj SZJ.</s><s>Može se pretpostaviti da je Jakšić u ovome vidio mogućnost slobodnijega djelovanja u odnosu na socijaldemokratske stranačke strukture, koje je uvelike definirao Vitomir Korać.</s>
<s>I dok još ne postoje točni podaci koji bi rasvijetlili razloge njegova do laska, očito je da je odmah po dolasku uspostavio dobre odnose s ovdaš njim socijaldemokratima, prvenstveno njihovim vođom Ivanom Galov cem, pa je već krajem iste godine počeo uređivati spomenuti Radnički list.</s><s>Glasilo Socijalističke zajednice Jugoslavije u Osijeku.</s><s>Ove su novine pred stavljale službeno glasilo SZJ, a počele su izlaziti u listopadu 1921., točnije dva mjeseca prije stvaranja SPJ.</s><s>Na taj način, s jedne strane, ove novine predstavljaju rijedak izvor centrumaškoga glasila, koji omogućava uvid u njihove ideološke stavove, dok s druge strane, tiskanje glasila, svega neko liko mjeseci nakon pridruživanja SZJ, ukazuje na činjenicu da su osječki centrumaši bili itekako bili organizirani te povezani sa svojim istomišlje nicima u ostatku Kraljevine.92 Tomu u prilog ide i Jakšićev dolazak, pri čijoj analizi treba uzeti u obzir i činjenicu da je grad Osijek u ovo vrijeme predstavljao jedno od rijetkih uporišta centrumaša, kao i to da su, kako Osječki se ogranak centrumaša pridružio SZJ u rujnu 1921., a već je u listopadu počeo objavljivati svoje glasilo.</s>
<s>S obzirom na to da je Jakšić i prije dolaska u Osijek bio profilirana pojava u radničkom pokretu Kraljevine SHS, ne iznenađuje činjenica da je upravo on vodio prvu konferenciju osječkoga ogranka SZJ, koja je održana u rujnu 1921. godine.</s><s>Otvarajući konferenciju, istaknuo je da jedino ujedinjeni proletarijat može voditi klasnu borbu.</s><s>Ovom je pri likom Jakšić izabran i u odbor osječkoga ogranka, zajedno sa Stevom Klasom, Markom Leitnerom, Ivanom Galovcem i ostalima,93 postavši na taj način jednim od glavnih vođa osječkih centrumaša.</s><s>Ipak, Jakšićevo djelovanje na osječkom području obilježeno je ponaj prije uređivanjem Radničkoga lista.</s><s>Razlog kratkog izlaženja vjerojatno se nalazi u činjenici da su već tada vršene intenzivne pripreme za sjedi njenje s ostale dvije socijaldemokratske stranke (JSDS i SDSJ), a koje je ubrzo, odnosno već u prosincu iste godine, izvršeno.</s><s>Stoga je i prestala postojati potreba postojanja centrumaškoga glasila.</s><s>Što se pak tiče samoga lista i njegove strukture, na temelju analiza izda nih brojeva možemo zaključiti da je glasilo imalo tri dominantne funkcije: stvaranje diskrepancije u odnosu na komunističku struju, kreiranje vlasti tih ideoloških postulata te ukazivanje na stanje radničke klase u državi.</s><s>U kontekstu prve navedene funkcije, pri objavljivanju ovoga glasi la korišteni su razni diskursni modeli, koji su imali cilj diskreditirati komunističku struju, svodeći njezinu politiku na puki dogmatizam i besplodni radikalizam koji ne odgovara duhu vremena.94 Suklad no narativu koji je glasilo razvijalo, očito je bilo da želi napraviti od mak od tadašnje KPJ i njezine teorijske podloge.</s><s>U tom kontekstu naglašavalo se komunističko pogrešno shvaćanje kraja kapitalistič ke proizvodnje.</s><s>Štoviše, glasilo je isticalo da se kapitalizam nastavio “Socijalistička zajednica u Osijeku”</s>
<s>, Radnički list.</s><s>Glasilo Socijalističke zajednice Jugoslavije u Osi prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 razvijati zajedno s proizvodnjom te da je na taj način nastupilo doba njegova najvećeg prosperiteta.</s><s>Ovo je iskorišteno kako bi se dodatno naglasile krive postavke komunističke teorije, a samim time i njihove politike.95</s>
<s>S istim su ciljem novine prenosile iskustva povratnika iz Rusije.</s><s>Tako je u trećem broju objavljeno svjedočanstvo jednoga intelektualca, koji je nakon povratka iz Rusije ukratko prepričao svoje iskustvo.</s><s>Prema nje mu, u boljševičkoj je Rusiji vladala strašna skupoća, tako da je par cipela koštao pola milijuna rubalja.</s><s>Slična situacija, prema njegovom svjedo čenju, vlada i u pogledu željeznice, koja je postala nečuveno skupa.</s><s>Ista knuo je kako narod u svemu oskudijeva, od hrane do lijekova.</s><s>Nadalje, opisujući stanje, naveo je da se sa zarobljenicima postupalo gore nego u vrijeme carizma jer im se oduzimala sva imovina, uključujući i odjeću.96 Razvijanjem ovakvog narativa i diskursnoga modela, Jakšić je kao urednik te pripadnik SZJ kreirao odmak u odnosu na komuniste, koji su već tada bili u dubokoj ilegali, pogotovo nakon stupanja na snagu Zakona o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi (2. kolovoza 1921.), prema kojemu su se dodatno pooštrile zakonske represije u odnosu na komuni stičko djelovanje.</s><s>Tako je čak čl. 2. propisana kazna od 20 godina zatvora i za one koji nadležnim organima ne prijave antidržavno djelovanje.97 Stoga ne čudi ovakvo distanciranje od komunista, iako su bosanski centrumaši, kojima je pripadao i Jakšić, prema pisanju Tome Milenko vića, prvih godina stvaranja SPJ imali nešto blaži stav u odnosu na stra nački vrh.98</s>
<s>Što se tiče ideološkoga definiranja, ono je jasno vidljivo na prvim stranicama Radničkoga lista.</s><s>Prema objavljenim člancima, radnici “Komunizam i socijalizam”</s>
<s>Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (1921–1929), 589. okupljeni oko ovoga glasila isticali su kako ne pripadaju ni desno ni lijevo te da njihova stranka SZJ predstavlja radni narod.99 Isto su se tako jasno distancirali i od ostalih stranaka, ističući sljedeće: “naša stranka mora da znade da ni jedna od današnjih buržujskih partija ne će iskreno da zaštiti prava radnoga naroda”</s>
<s>.</s><s>Tako su navodili kako svaka stranka samo štiti interese svoje klase od “koruptnih demokrata” mjernom licemjernošću govore i pišu o demokraciji, do šovinističkih radikala, kao i radićevaca, koji samo siju razdor.</s><s>Stoga zaključuju da “u današnje političke stranke (…) radništvo ne može da imade povjerenja, ono može da imade samo ali čvrsto i nepokolebivo povjerenje u sebe u brojčanu svoju snagu i u svoju djelatnu moć” Unatoč prednosti članicama koje su se bavile definiranjem stranačke linije, Radnički list donosio je i vijesti vezane uz položaj radničke klase.</s><s>Tako je u drugom broju objavljeno kako su radnici u osječkoj Ljevaonici podvrgnuti strašnim uvjetima rada.</s><s>Prema jednom članku, u Ljevaonici je “izveden (…) pokušaj, da se jedan radnik upotrebi da radi za dvojicu i to ne samo opterećujući ga istim poslom na svom mjestu, nego na dva mjesta u isto doba”</s>
<s>.101 Sukladno tomu, uredništvo je ovaj list prozvalo braniteljem radničkih interesa, pozivajući radnike na davanje potpore listu, u smislu pretplaćivanja na njega, kako bi se borba mogla produžiti.</s><s>Na taj je način Jovo Jakšić utjecao na daljnje jačanje ove struje u Hr vatskoj, točnije u Osijeku, a samim time je i kreirao narativ koji se oštro suprotstavio ovdašnjoj komunističkoj struji, pokušavajući omasoviti SZJ.</s><s>Potrebno je istaknuti i da je Jakšić list dijelom iskoristio kako bi se obračunao sa svojim ideološkim suparnicima u Bosni, prije svega sa Jo vanom Šmitranom, koji je u međuvremenu ušao u Glavni odbor SZJ.</s><s>Tako je u članku pod nazivom “Ujedinjenje socijal. pokreta u Bosni i “Naše stanovnište”</s>
<s>, Radnički list.</s><s>Glasilo Socijalističke zajednice Jugoslavije u Osijeku, prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Hercegovini” Šmitrana nazvao nacionalistom koji iskorištava radnički pokret za svoju patriotsku politiku.</s>
<s>O iznimnoj angažiranosti Jove Jakšića u osječkom radničkom pokre tu i u idućem razdoblju govori i činjenica da je, između ostaloga, bio i na čelu Bolesničke blagajne, ali i to da je često dolazio u fizičke suko be s ovdašnjim komunistima.</s><s>O jednom takvom izvijestilo je i glasilo zagrebačkih komunista Radnička štampa, donoseći vijest o tome kako je Jakšić, koji je nazvan notornom i neuračunljivom pijandurom, ušao u fizički obračun s osječkim komunistom Josipom Reichom u Radnič kom domu, gdje ga je, kako se navodi, kamenorezačka pesnica udarila u glavu, pa je Jakšić zvao policiju u pomoć.</s><s>Cijela je stvar završila na kotarskom sudu, nakon čega je Jovo dva dana proveo u zatvoru.102 O ovome je događaju izvijestila i Slobodna riječ, koja je pak istaknula da je Reich dva puta ošamario Jakšića, i to tako da mu je lijevi obraz ispucao, a lijevo oko nateklo.103</s>
<s>Kako god bilo, Jovo Jakšić predstavlja iznimno zanimljivu poja vu u jugoslavenskom radničkom pokretu, zahvaljujući prije svega djelo vanju koje je nadilazilo okvire bosanskohercegovačkog pokreta, sukre irajući na taj način i ideološke aspekte radničkoga pokreta u Hrvatskoj, odnosno Kraljevini SHS.</s>
<s>, Radnička štampa.</s><s>Organ Centr.</s><s>Medjusaveznog sindikalnog od HR-DAOS-2103, kut.</s><s>11, prijepis članka iz Slobodne riječi, “Osječki boljševizam” Slika 2. Naslovnica Radničkog lista (6.–27. listopada 1921.) prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Zaključak</s>
<s>Razvoj centrumaške struje unutar jugoslavenskog, a time i bosansko hercegovačkog radničkog pokreta predstavljao je odraz zbivanja u me đunarodnim okvirima.</s><s>Na tom tragu, konačna diferencijacija uslijedila je tijekom 1921. godine, kada se centrumaška linija na Vukovarskom kongresu posebno izdvaja i osniva privremenu stranku SRPJ.</s><s>Kako smo vidjeli, razlozi su bili mnogostruki, ali temeljni uzrok stvaranja ove stranke, predvođene Živkom Topalovićem i braćom Jakšić, nalazio se u činjenici da su se centrumaši na tragu premisa Karla Kautskog odupirali pokoravanju Moskvi te inzistiranju na revolucionarnoj metodi osvaja nja vlasti.</s>
<s>Slijedeći približavanja europskih pandana, sljedbenika Druge inter nacionale, i ovdašnji su se centrumaši ujedinili s njima u SPJ, koja je prema nekim povjesničarima bila samo formalno jedinstvena.</s><s>Naime, njezino je stranačko djelovanje obilježeno snažnim djelovanjem centru maške linije, koja unatoč ujedinjenju nije izgubila svoj ideološki iden titet.</s>
<s>Ova je struja zahvaljujući političkom angažmanu, ponajprije Jove Jakšića u Bosni i Hercegovini, bila najorganiziranija, premda ne mo žemo govoriti o elementu masovnosti.</s><s>U vremenu nakon Prvog svjet skog rata on je svojim teorijskim člancima kreirao temelje ove struje, na temelju kojih možemo analizirati ideološku uvjetovanost razvoja radničkog pokreta u BiH.</s><s>S druge strane, kako smo vidjeli, njegovo je djelovanje bilo iznimno aktivno i izvan granica bosanskohercegovačkog radničkog pokreta, pa je tako od 1921. godine uvelike doprinio razvo ju centrumaške linije u Hrvatskoj, odnosno Osijeku, kao njezinom sre dištu, uređujući službeno stranačko glasilo Radnički list.</s><s>Upravo nam navedeno pruža odgovor na postavljeno istraživačko pitanje vezano uz oblike suradnje između hrvatskih i bosanskohercegovačkih radnika.</s><s>Ta kođer na temelju njega možemo zaključiti da se centrumaška linija nije izgubila u okviru SPJ, nego da je na teorijskom tragu izgradila vlastiti ideološki identitet.</s><s>Unatoč tomu, ova struja, mimo već navedene studi je povjesničara Ibrahima Karabegovića, nije dovoljno istražena u širim okvirima jugoslavenskog međuratnog razdoblja.</s><s>Iz navedenoga proizlazi činjenica kako radnički pokret na ovim pro storima i dalje predstavlja iznimno potentno istraživačko područje, koje pruža mogućnost različitih analiza i studija.</s><s>Za to postoji nekoliko ra zloga, među kojima se ističe dosadašnje ideološko uvjetovano pristu panje ovoj struji, nedovoljna razvijenost jugoslavenske historiografije u ovom području, koja se, kako je istaknuto u uvodu, nije pridružila suvremenim istraživačkim obrascima, nego je ostala u svojoj početnoj fazi, što nam danas pruža mogućnost otvaranja niza istraživačkih pita nja, od odnosa radničkoga pokreta prema rodnom pitanju, preko ideo loških stremljenja, do utjecaja migracija na njegov razvoj.</s>
<s>Zbornik zakona i naredaba valjanih za Hrvatsku i Slavoniju.</s><s>Zagreb: Tisak Zaklade tiskara Narodnih novina, 1925.</s>
<s>Male novine, Radničko glasilo, Osijek, 1918. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Narodna obrana, Osijek, 1905.</s>
<s>Cazi, Josip.</s><s>Na političkoj liniji Komunističke partije Jugoslavije.</s><s>Ujedi njeni radnički sindikalni savez i rad komunista u njemu 1935–1940.</s>
<s>Babić, Nikola. “Osnovna obilježja društveno-političkih odnosa i dje latnosti radničkog pokreta u Sarajevu do 1937. godine” u revoluciji, knj.</s><s>1, Revolucionarni radnički pokret 1937–1941., ur.</s><s>N. Albahari i drugi.</s><s>Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1976, 9-63.</s><s>Boban, Branka. “Socijalni problemi i njihov utjecaj na raspoloženje najširih slojeva u Banskoj Hrvatskoj prema stvaranju jugoslavenske države 1918”</s>
<s>Hadžibegović, Iljas. “Uloga stranog radništva u organizovanju radnič kog pokreta u Bosni i Hercegovini 1878–1906. godine” .</s><s>Prilozi Institu</s>
<s>Članci: ta za istoriju radničkog pokreta u Sarajevu, Sarajevo, Institut za istoriju radničkog pokreta u Sarajevu, V, 5, 1969, 145-163.</s><s>Hadžibegović, Iljas. “Položaj radništva u Bosni i Hercegovini do maj skih štrajkova 1906. godine”</s>
<s>.</s><s>Prilozi, Sarajevo: Institut za istoriju, 3, Hadžirović, Ahmed. “Štrajkovi radnika u Bosni i Hercegovini 1919 .</s><s>Prilozi, Sarajevo: Institut za istoriju, 8, 1972, 105-156.</s><s>Karabegović, Ibrahim. “Glas slobode od 1909–1929. godine i njegov značaj za proučavanje istorije radničkog pokreta u Bosni i Hercego .</s><s>Prilozi Instituta za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, II, 2, 1966, 27-75.</s><s>Kesić, Stojan. “Srpska socijaldemokratija prema radničkom pokretu Bosne i Hercegovine do 1908. godine”</s>
<s>Kesić, Stojan. “Hrvatski i srbijanski radnički pokret i stvaranje pr vih sindikalnih organizacija u Bosni i Hercegovini”, u: Prvo radničko društvo u jugoslovenskim zemljama – Osijek 1867.</s><s>Materijali nauč nog skupa, ur.</s><s>Zdravko Krnić.</s><s>Osijek: Općinsko vijeće Saveza sindi kata Jugoslavije, Slavonski Brod: Historijski institut Slavonije, 1969, prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 ana rajković, jedan prilog o razvoju centrumaške struje u bih... , 49-90 Koprivica-Oštrić, Slavica. “Programi radničkih političkih strana ka osnovanih u Jugoslaviji 1919–1929. (Uporedna analiza)” Historijskog instituta Slavonije i Baranje, Slavonski Brod: Historijski institut Slavonije i Baranje, VII, 7–8, 1970, 219-254.</s><s>Kovačev, Vujica. “Ideološke i političke borbe u radničkom pokretu Hrvatske i Slavonije 1917–1919. godine.</s><s>Deo I: Period maj 1917 – maj 1918. godine”</s>
<s>Kovačev, Vujica. “Ideološke i političke borbe u radničkom pokre tu Hrvatske i Slavonije 1917–1919. godine.</s><s>Deo 2, Maj 1918. – juni .</s><s>Istorija radničkoga pokreta.</s><s>Zbornik radova, Beograd: Institut za izučavanje radničkog pokreta, 4, 1967, 73-180.</s><s>Nedimović, Uroš. “Radnički pokret u Bosni i Hercegovini u prvoj polovini 1921. godine”</s>
<s>.</s><s>Prilozi instituta za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, I, Očak, Ivan. “Josip Čižinsky-Gorkić.</s><s>Početak revolucionarnog puta” Radovi Zavoda za hrvatsku povijest, Zagreb: Institut za hrvatsku povi jest Sveučilišta u Zagrebu, XVII, 17, 1984, 161-206.</s><s>Priklmajer-Tomanović, Zorica. “Radnički pokret u jugoslovenskim zemljama do 1914. godine”</s>
<s>Rajković, Ana. “Radnici kao neposlušni građani iz 1905.” Dvotjednik za kulturna i društvena zbivanja, Zagreb, XV, br. 372, 5. 12.</s><s>Redžić, Enver. “Nacionalno pitanje u političkoj aktivnosti socijal-de mokratske stranke Bosne i Hercegovine od drugog Kongresa do Kon gresa ujedinjenja”</s>
<s>Pejić, Luka. “Crtica o prvom generalnom štrajku u hrvatskoj povijesti” Dostupno na: http://www.h-alter.org/vijesti/crtica-o-prvom-general nom-strajku-u-hrvatskoj-povijesti (23. 4. 2019) prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 Pregledni rad</s>
<s>Apstrakt: Društveni život Jevreja u Sarajevu, kao i u cijeloj Bosni, Bosni i Hercegovini, nije od doseljavanja u 16. pa negdje do polovine 20. stoljeća imao nekih velikih i važnih događaja, vidno istaknutih i čuvenih ličnosti, a ni znamenitih buna, bitaka i socijalnih pokreta, slavnih vođa i poznatih bundži ja, niti je izazivao značajan diplomatski interes i akcije kao druge tačke i pro cesi bosanskohercegovačke povijesti, ali je svim državnim konstrukcijama na ovom prostoru izrazito lojalan taj ukorijenjeni doseljeni domaći gradski svijet svojim tihim životom i djelovanjem na privrednom i kulturnom polju ostavio neizbrisiv pečat u mozaiku konfesionalno socijalnih stratuma bosanskoher cegovačkih gradova.</s><s>Cilj rada je da dâ prilog razvoju jedne od komponenti života jevrejskog društva u Sarajevu, a to je specifičan način inkluzije u javni život kroz politički angažman, odnosno predstavnička tijela, sa akcentom na pragmatično djelovanje njegove društvene elite koja, opet sa svoje strane, u cilju uspješnog poslovanja i mirnog života zajednice pokušava da iskoristi sve prednosti političkih sistema, od klasičnog osmanskog, perioda reformi u Osmanskom carstvu, zatim austrougarskog te onoga u Kraljevini SHS / Jugo slaviji u praskozorje novog svjetskog rata.</s>
<s>Sarajevo, kao najveći grad u Bosni, odnosno Bosni i Hercegovini, prvobitno je negdje do polovine 17. stoljeća bilo jedini grad naseljen Jevrejima,1 a zatim tradicionalno u kontinuitetu do 1941. godine, pored drugih, i najmnogobrojniji kada je u pitanju jevrejska populacija.</s><s>Ovaj kvantum ipak uvijek manji u odnosu na druge u konfesionalno hetero genoj strukturi grada ne bi se sam po sebi mogao nametati kao značaj ka, međutim, mnogostruk društveno-ekonomski i kulturni angažman ove organizaciono zatvorene zajednice putem jevrejske opštine znatno se isticao u Sarajevu, dajući ovome gradu, pored ostalih stanovnika i društvenih slojeva i u međuvezama sa drugima, poseban i osobit sadr žaj.</s><s>Istovremeno je tu zajednicu u povratnom smjeru doticao i ticao je se svaki segment u životu grada i šire u društveno-političkom kontekstu određenih državnih formacija kroz koje je prošla Bosna, Bosna i Herce govina, od njihovog naseljavanja na ova područja pa do perioda Drugog svjetskog rata, kojim je na kraju i omeđen ovaj rad.</s><s>Javni život Jevreja kao nemuslimanske zajednice u državi šerijat skog prava u osmanskom periodu može se nazvati izrazito nepolitič kim, jer su odnosi jevrejske zajednice prema vani, prema političkoj komponenti javnog života države, vlasti, uprave, bili do perioda refor mi u Osmanskom carstvu u 19. stoljeću, kao uticajni faktor, apsolutno isključeni iz tog domena i svedeni na obaveze, tj. plaćanje dadžbina, poreza, koji su se odnosili na ovaj etnokonfesionalni izrazito gradski društveni međustratum u državi vojnika i raje, mijenjajući se vreme nom i kvalitativno i kvantitativno.</s><s>U prvom redu, kao i ostali nemu slimani, Jevreji su bili obavezni da daju državi ispendžu i prije svega džizja-harač, što je kao glavarina imalo značaj otkupa za oslobođenje vršenja vojne službe i doprinosa državi za uživanje lične i imovinske sigurnosti.</s><s>Jevreji su na temelju islamskog principa zvanog dimma ili zimma, čisto formalno gledano, sve do 19. stoljeća imali status “štiće Avdo Sućeska, “Položaj Jevreja u Bosni i Hercegovini za vrijeme osmansko-turske uprave” u: Sefarad 92: Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrej ska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 33.</s><s>To se vidi i iz izvještaja bosanskog biskupa Maravića papi 1655. godine u kome je biskup naveo da Jevreji žive samo u Sarajevu.</s><s>Turski izvori pominju Jevreje u Travniku tek u drugoj polovini XVIII stoljeća.</s><s>U XIX stoljeću Jevreji naseljavaju i druga mjesta u Bosni i Hercegovini. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 nika”2 u paralelnom svijetu prava i obaveza.</s><s>Unutar zajednice, kao i kod drugih nemuslimanskih zajednica, vladao je princip vlastite odgo vornosti – da autonomno rješavaju svoje vjerske i neke civilno-pravne stvari (bračne, porodične, nasljedne, obligacione i dr.), dok je javni život, onaj prema vani, bio isključivo muški svijet ostvarivan kroz “sta leško” uređenje esnafa, odnosno poslovne veze pretežno u trgovini i veresiji, a manje u zanatstvu, te prema državi putem poreskih obaveza i određenih sudskih slučajeva.</s><s>Jevreji se ističu i kao glavni zajmodavci gradske privrede i pojedinaca kraj neorganizovanog kreditnog tržišta.</s><s>Društveni segment javnog života i odnosa sa državom ticao se i zaštite i rješavanja sporova (bračnih, nasljednih, obligacionih itd.), odnosno svih onih koji se nisu ticali čisto vjerskih stvari i sa Jevrejima, ako ih nije mogla riješiti sama zajednica, te i sa muslimanima i nemuslimani ma, pa i samom upravom kada su bili u pitanju slučajevi ugrožavanja prava i povlastica koje su im bile zagarantovane već po njihovom do seljavanju.</s><s>To je prvenstveno bilo pravo slobodnih ljudi koji su uživali ličnu i imovinsku sigurnost na principu slobodnog ispovijedanja svo je vjere, zatim vjerskog školovanja slično muslimanskim mektebima i rješavanja već navedenih svojih unutrašnjih stvari po propisima svoje vjerske organizacije, jevrejske gradske opštine, kehile i svog kanonskog ili običajnog prava dok su ostajali unutar ove autonomne zajednice.3 Otvaranjem tih problema prema vani, odnosno prema sudskoj vlasti države, kadijama, odnos se mijenja u skladu sa propisima šerijatskog prava i carskim kanunima, isto kao što se Jevreji potvrđuju kao po danici, jer u agrarno-pravnim, poreskim i krivično-pravnim stvarima nisu uživali autonomije.4</s>
<s>* Zahvaljujem dr. Sonji Dujmović na ustupljenim pojedinim primjercima periodike.</s><s>Hannes Grandits, Multikonfesionalna Hercegovina – Vlast i lojalnost u kasnoosmanskom društvu, (Sarajevo: Institut za istoriju, 2014), 18-19.</s><s>Boris Nilević, “Osvrt na historiju Jevreja u Bosni i Hercegovini za vrijeme osmansko-tur ske uprave”</s>
<s>, u: Sefarad 92: Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 47-57. 4 Sućeska, “Položaj Jevreja u Bosni i Hercegovini” Protopolitički period još u osmansko vrijeme postepeno se gradi u periodu “korisnih blagoslovenih reformi” , odnosno tanzimata, dok po</s>
<s>Summary litički, uza sva ograničenja, počinje u austrougarskom periodu borbom za novi statut gradske opštine Sarajevo i saborskim izborima, odnosno donošenjem Štatuta 1910. godine.</s>
<s>Naime, deklaracija o namjeravanim reformama, koje su na izvjestan način trebale da imaju građanski karakter, Hatišerif od Gulhane sultana Abdul Medžida iz 1839. godine pa dalje, otvorio je put laganim i postepe nim promjenama u položaju nemuslimanskog stanovništva, a time i Jevre ja.</s><s>Zvanična ideologija ovoga vremena postaje osmanizam, pa su i Jevreji, kao i ostali podanici sultana, bez obzira na vjeru i naciju, dobili osmansko podanstvo.</s><s>U periodu tanzimata, koji traje do donošenja Ustava Osman skog carstva 1876. godine, od ovog osnovnog reformskog akta, Hatišerifa, garantovana je ravnopravnost svim podanicima, čast, život i imetak,5 dok se u političkom smislu Jevrejima i u Sarajevu otvara mogućnost, odnosno dopušta im se vršenje državnih službi (uprava, sudstvo, ubiranje poreza).6 Zahvaljujući, pored ostalog, i svojoj pismenosti, Jevreji se, u ovom periodu jače imovinske i lične sigurnosti, pored tradicionalnih zanimanja i sve živ lje trgovine i internacionalnih veza, sreću i u javnim službama i mjesnim medžlisima kao savjetodavnim organima upravnih osmanskih vlasti, a u drugoj polovini 19. stoljeća najčešće i kao finansijski službenici državnog aparata – sanduk emini, dok su dvojica Jevreja iz Sarajeva – Salamon Sa lom i Salom Baruh, savjetnici vilajetskog vijeća – čak bili i članovi Turskog parlamenta.7 To je bio sveukupno prvi javni predstavnički društveni anga žman Jevreja iz Sarajeva i Bosne i Hercegovine, kao pretpolitički, prven stveno kod lokalnih poreskih i upravnih vlasti Osmanskog carstva.</s><s>Ibrahim Tepić, “Bosna i Hercegovina od kraja XVIII stoljeća do austrougarske okupacije 1878. godine”</s>
<s>, u: Enver Imamović i drugi, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, (Sarajevo: Bosanski kulturni centar, 1998), 192.</s><s>Vasilj Popović, Agrarno pitanje u Bosni i turski neredi za vreme reformnog režima Ab Hamdija Kapidžić, Bosna i Hercegovina pod austrougarskom upravom (članci i rasprave), (Sarajevo, Svjetlost, 1968), 71; Elijas Tauber, “Jevreji kao nerazdvojni dio razvoja privrede i kulture u Bosni i Hercegovini”</s>
<s>Summary prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 Posljedice koje je tanzimat od 1850-ih godina prouzrokovao u grad skom životu, prije svega u Sarajevu kao najvećem gradu u Bosanskom ejaletu, vilajetu od 1865. godine, napredak pravne ravnopravnosti i po voljniji uslovi novih oblika poslovanja ukidanjem esnafa, liberalizacije u prometu i proizvodnji ka prvobitnoj akumulaciji kapitala, uticale su, pored ekonomskog prosperiteta, i na demografske promjene kod samih Jevreja u Sarajevu.</s><s>Skala rasta stanovništva za manje od jednog stoljeća pokazuje stalni uspon, tako da je u gradu oko 1779. godine bilo 214 je vrejskih domaćinstava, što pretpostavlja populaciju od oko 1.000 duša, dok je popisom iz 1879. godine, kada je grad imao 21.377 stanovnika, registrovan priraštaj na 2.077 lica jevrejske narodnosti, do tada uglav nom Sefarda, tzv. Španjola.8</s>
<s>Pored ovih pojedinačnih angažmana u javnom životu vezanom za upravu, od samog početka organizovanja opštine grada Sarajeva 1865. godine (beledija sa reisom-gradonačelnikom), Jevreji preko rabina Fin cija učestvuju u ovoj instituciji, kao jednoj od važnih činilaca u razvitku grada.9 Naime, po sprovođenju upravne reforme Topal Šerif Osman-pa še 1865. godine (Vilajetski ustavni zakon), i Sarajevo je u okviru po slova kajmekamluka, kao upravno-teritorijalne jedinice, čije je bilo središte, dobilo belediju, odnosno gradsku upravu sa vijećnicima kao uglednim postavljenim predstavnicima stanovnika grada srazmjerno, na neki način, brojčanoj kategoriji pojedinih konfesija u gradu.</s><s>For miranjem sedmočlanog vijeća postavljenog na konfesionalnom princi pu uspostavljen je ključ koji je ostao važeći sve do 1941. godine i na osnovu koga su Jevreji, kao značajan dio sarajevskog stanovništva, sko ro uvijek bili dio gradskih upravljačkih tijela.</s><s>Participiranje u gradskoj vlasti bio je samo privid političkog angažmana, jer gradske institucije od osnivanja pa do 1941. godine nisu bile političke institucije, nego su se, bez obzira na sve promjene državnog statusa Bosne i Hercegovine Nilević, “Osvrt na historiju Jevreja”</s>
<s>, 50; Iljas Hadžibegović, Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19. i 20. stoljeća, (Sarajevo: Institut za istoriju, 2004), Tabela 12, 325. 9 Vladislav Skarić, Sarajevo i njegova okolina, (Sarajevo: 1937), 226-227. i propisa iz njihovog domena, do kraja ovog složenog perioda 1941. godine, ponašale kao čisto komunalne u okviru strogo propisanog, kontrolisanog i ograničenog djelokruga.10 Međutim, to nije umanjiva lo njihov značaj u gradu utičući svojom djelatnošću na kvalitet života svakog stanovnika, srazmjerno njegovom socijalnom statusu.</s><s>A kako su Jevreji Sarajeva bili mnogostruko angažovani na svim poljima druš tveno-ekonomske djelatnosti u gradu, pitanje gradske uprave i njena politika bili su u žiži interesa ove populacije, te se njen javni angažman upravo i isticao na tom polju – da imaju, ostvare i na svaki način ojačaju svoj uticaj u gradskim strukturama.</s><s>Iako bez materijalne nadoknade za dužnost i potrošeno vrijeme u radu gradske uprave, pozicija gradskog vijećnika im je, pored izvjesnog ličnog ugleda koji bi dobivali vijećnici u gradskim sredinama simbolizirajući vijećničkom stolicom svoj društve ni i materijalni status, omogućavala i uticaj na društveno-ekonomsku si tuaciju u gradu kroz funkcije opštine, odnosno strukturu i visinu stavki gradskog budžeta, što je na lokalnom nivou, pored državnih i privatnih investicija, bio značajan faktor i privrednog razvoja Sarajeva.</s><s>Nakon okupacije 1878. godine dolazi postepeno do preobražaja ko lektivnog duha jevrejske zajednice u Sarajevu u skladu sa novim dobom, otvaranjem prema Evropi i prilagođavanjem savremenim zahtjevima društveno-ekonomskog i kulturnog života.</s><s>Jevrejska zajednica sama je postala značajan faktor privrednog preobražaja zemlje: uz srpske trgov ce postaju glavni liferanti bosanskohercegovačke spoljne trgovine, uz to raspolažući najrazličitijim zanimanjima, od advokata, ljekara, činovni ka, veletrgovaca i trgovaca, zanatlija i hamala.</s><s>Odmah po ulasku austrougarskih trupa u Sarajevo situacija u gradu i šire nametala je potrebu efikasne komunalne organizacije te je general Filipović već 22. avgusta 1878. godine objavio provizorni Statut za grad Seka Brkljača, “Lokalna samouprava u Bosni i Hercegovini od 1878. do 1941. godine” Mustafa Imamović, 45 godina naučnog i publicističkog rada, (Sarajevo / Gradačac: Institut za istoriju, Javna ustanova Javna biblioteka “Alija Isaković” Gradačac, University Press prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 Sarajevo, koji je u upravljačkoj strukturi ovoga tijela predviđao, pored pet muslimana, šest pravoslavnih, tri katolika i četiri Jevreja.11 Složeni i izrazito reduciran izborni sistem za gradsko zastupstvo prema Statutu iz 1884. godine, čl. 8, omogućavao je Zemaljskoj vladi i na taj način puno tutorstvo nad gradskim predstavništvom na principu pune lojalnosti u okvirima propisanih zadataka, bez oponentnih i disonantnih tonova.</s><s>Postavljanjem jedne trećine vijećnika iz reda bogatih, odnosno “osobito uglednih i zaslužnih građana ovoga grada” na prijedlog vladinog povje renika, imovinskim cenzusom i određenim godištima starosti i bora višta u gradu, reducirano je aktivno i pasivno biračko pravo, tako da je prilikom prvih izbora 1884. godine mogućnost da glasaju imalo samo 1.095 građana, od toga 113 Jevreja (među 534 muslimana, 194 pravo slavnih i 245 katolika), mada je u to vrijeme Sarajevo imalo oko 26.000 stanovnika i oko 2.600 Jevreja.</s><s>Na izborima 1902. godine, poslije proši renja izbornog prava koje je uvažavalo porast katoličkog stanovništva u gradu, na osnovu careva rješenja od 1897. godine, pravo glasa imala su 2.224 stanovnika, a od toga 308 Jevreja (837 muslimana, 745 katolika i 279 pravoslavnih te 36 drugih vjera), dok je Sarajevo u to vrijeme bro jalo oko 40.000 stanovnika i preko 4.000 Jevreja.12 Ovaj prvi javni pred stavnički društveni angažman, kao pretpolitički, ovakvom izbornom kombinatorikom, s druge strane, omogućio je, iako ograničeno, uticaj u komunalnoj politici višim slojevima i jevrejske zajednice na iznalaženju povoljnijih modaliteta za privredno poslovanje preko visina gradskih poreza, daća, dok se interes mnogobrojne jevrejske sirotinje svodio na visinu i broj potpora koje je kroz socijalne funkcije svake godine plani rala i dodjeljivala gradska opština.13</s>
<s>Kruševac, Sarajevo, 68.</s><s>Prema rezultatima popisa iz 1885. godine Sarajevo je imalo 26.268 stanovnika, među kojima 2.618 Jevreja, a 1895. godine 38.083 sa 4058 Jevreja, da bi taj broj 1910. iznosio 6.379.</s><s>Hadžibegović, Bosanskohercegovački gradovi, Tabela 2 i “Općina za gradsku sirotinju”</s>
<s>grada Sarajeva, 1960), 58. su gradske opštine funkcionisale po istim pravilima do 1933. godine, odnosno Sarajevo Dok lojalnost prema vlastima14 i tolerantan stav prema drugim kon fesijama ostaje tradicionalno u svim periodima kontinuirani princip je vrejske zajednice, politizacija javnog života u doba austrougarske upra ve, uza sva ograničenja političkog djelovanja, dovodi u pitanje princip na kome se zasnivala jevrejska zajednica prema vani, a to je bila kom paktnost i jedinstvo.</s><s>Naseljavanje Aškenaza,15 mentalne, jezičke i kultu rološke razlike, a posebno privredna konkurencija, stvaraju dvopolnu sliku jevrejske zajednice i u Sarajevu.</s><s>Samo su ograničenja imovinskim cenzusom kod izbora i za gradsko vijeće i Sabor amortizovala socijalnu konkurenciju unutar zajednica svodeći je uglavnom na sukobe ličnih ambicija kojima nikako nije bila strana ni bespoštedna međusobna bor ba koja nije isključivala ni korupciju.16 Specifičan položaj Jevreja Sarajeva ogledao se u nesrazmjeri njihove brojnosti, odnosno malobrojnosti, sa vrlo značajnim doprinosom pri vrednom i kulturnom razvitku Sarajeva, dok je, s druge strane, njihovo učešće u politici bilo marginalno, pa je i taj procenat političkog anga žmana daleko više bio u srazmjeri sa njihovim osvjedočenim kvalite tima u djelovanju nego sa populacionim kvantitetom, što je pokazao i njihov ulazak u Bosanski sabor.</s><s>Sve do opštinskih izbora u Sarajevu do 1934. kao u austrougarskom periodu, potpore sirotinji bile su dio tradicionalnih soci jalnih funkcija opštine.</s><s>Tako je bilo i 2. aprila 1928. godine, kako javlja Jugoslavenski list: “Jučer je gradska opština dijelila manje novčane potpore jevrejskoj sirotinji za Pesach, tako i ostalim siromašnim drugih vjera.” Poslije dovršene okupacije jedna poklonstvena deputacija iz Bosne je početkom decem bra 1878. godine otputovala u Beč i Budimpeštu da zahvali caru na okupaciji; sačinjavali su je naročito odabrani predstavnici sve četiri konfesije, a među njima i “posjednik Salo mon efendija”</s>
<s>Ferdo Hauptmann, “Privreda i društvo Bosne i Hercegovine u doba austrougarske vla , u: Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, II, ur.</s><s>E. Redžić, (Sarajevo: Dževad Juzbašić, “Nekoliko napomena o Jevrejima u Bosni i Hercegovini u doba austro ugarske uprave”</s>
<s>, u: Politika i privreda u Bosni i Hercegovini pod austrougarskom upravom, ur.</s><s>A. Sućeska, (Sarajevo: ANUBiH, 2002), 380.</s><s>Albert S. Eskinazi i drugi bezuspješno su pokušavali da žalbom ospore regularnost izbora Vite Alkalaja za poslanika u Saboru nakon naknadnih izbora 1911. godine, iako je i Zemaljska vlada zabilježila činjenicu da je bilo podmićivanja birača.</s>
<s>.</s><s>Kruševac, Sarajevo, 232-233. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 100</s>
<s>1928. godine Jevreji se, za razliku od drugih, nisu politički organizova li na nacionalno-konfesionalnoj osnovi niti su u međuratnom periodu nastupali samostalno.</s><s>Konfesionalni ključ uspostavljen još prvom or ganizacijom gradskog vijeća u Sarajevu u kontinuitetu obezbjeđivao im je određen broj mjesta prema Opštinskom štatutu za grad Sarajevo,17 a borba za novi moderniji i liberalniji gradski statut Sarajeva 1908. godi ne, po kome bi i doseljenici dobili izborno pravo, uvukla je Jevreje u po litičku borbu.</s><s>Uza svu predostrožnost Zemaljske vlade da u gradskom vijeću Sarajeva ima kooperativno tijelo bez disonantnih tonova, nije izbjegnuto da ovaj nepolitički organ postane poprište prave političke borbe.</s><s>Otvorenost, kozmopolitizam i kultura sjećanja koja je njegovala činjenicu da su i sami nekada bili doseljenici, a nije bez značaja da su i intencije vlasti bile u tom pravcu, odnijela je prevagu u ovome slučaju nad privrednom konkurencijom “kuferaša” i sl., pa su Jevreji (Danon, Grinfeld, Salom)18 u gradskom vijeću zauzeli stranu provladine Kulovi ćeve grupe,19 koja je uvažavala da je Sarajevo dobilo toliko novih stanov nika, koji su 1910. godine činili 35,3% od 51.919 stanovnika,20 da se ne mogu zanemariti i njihova komunalna prava.</s><s>Šokantna po svojoj brutalnosti suprotstavljenih grupacija, ta lokalna politička kriza bila je uvod u međusobne razmirice i samih Jevreja, kao što je imala i određene reperkusije u odnosu sa srpskom politikom koja se naročito ispoljila prilikom zamjerki i predstavki u vezi sa odredbama budućeg ustava tokom 1909. i početkom 1910. godine, kao i prilikom samih saborskih izbora i rasporeda mandata u Saboru.</s><s>Dok su od vlade izabrani predstavnici domaćih konfesija kao i zvanični krugovi pokazali razumijevanje za interese Jevreja koje su predstavljali Ješua Salom i dr. “Općinski štatut za grad Sarajevo” (odobren Previšnjim odlukom od 10. decembra 1883. objavljen od Zemaljske vlade za Bosnu i Hercegovinu dana 9. januara 1884. pod brojem 25034/1), u: Zbornik zakona i naredaba za Bosnu i Hercegovinu, (Sarajevo, 20. januara 1884); Izvještaj o upravi u Bosni i Hercegovini, Zagreb, 1906, 56-57. 18 “Gradsko vijeće”</s>
<s>20 Hadžibegović, Bosanskohercegovački gradovi, 65.</s><s>Rotkopf prilikom ustavne ankete 1909. godine, težnja da se dobije koji poslanički mandat više ili još koji virilist te privredna konkurencija je vrejske i srpske čaršije21 u Sarajevu bila je razlog da Srpska narodna orga nizacija osporava Jevrejima, koji u to vrijeme nisu brojčano ispunjavali mandatne uslove, pravo da budu predstavljeni u Saboru.22 Stavovi zva ničnih vladinih krugova da su Jevreji u Bosni i Hercegovini, a posebno u Sarajevu, “odavno konzervativan i državnotvoran elemenat” ,23 lojalnost</s>
<s>19 Kruševac, Sarajevo, 74-78. i izrazito gradski karakter ove populacije, čiji je privredno-društveni, kulturni značaj prevazilazio njihovu malobrojnost ispod predviđene granice od 25.000 stanovnika na koje dolazi jedan zastupnik, rezultirala je time da su na prvim saborskim izborima Jevreji dobili zastupnika i vi rilnog člana Sabora.</s><s>Tome su, pored navedenog, doprinijeli i materijalni status ovoga izrazito gradskog elementa, koji je, u većem broju u odnosu na ukupan broj i iste odnose u drugim konfesijama, zadovoljavao po reski cenzus, kao i solidarnost i otvorena podrška jevrejskih opština u austrijskom dijelu Monarhije.</s><s>Istovremeno unutar jevrejske populacije dolazi do polarizacije koja je rezultirala podjelom na dva protivnička tabora u bespoštednoj borbi suprotstavljenih kandidata za saborsku sto licu, kojoj nije bilo strano čak ni podmićivanje birača.24 Upotreba termina “jevrejska čaršija”</s>
<s>, “srpska čaršija” ne sugeriše postojanje posebnih, odvojenih srpskih i jevrejskih čaršija u Sarajevu, jer to, svakako, nije bio slučaj.</s><s>Termine koji su bili uobičajeni u ondašnjem svakodnevnom životu koristim u prenesenom smislu kako bi se označila određena grupa ljudi povezanih zajedničkim karakteristikama kao što su pripadnost nekom vjerskim, nacionalnim, političkim, kulturnim, a u ovom slučaju izrazito socijalno-ekonomskim krugovima, a ne njihovom teritorijalnom ili nekom dru gom izdvojenošću unutar grada.</s>
<s>, 380.</s><s>Pošto se Sefard Ješua Salom odrekao svoga mandata dobive nog saborskim izborima u maju 1910. godine zbog “unutrašnjih svađa” među Jevrejima, prilikom naknadnih saborskih izbora održanih 30. januara 1911. godine većina Sefarda u Sarajevu podijelila se u dva protivnička tabora nakon porodične svađe između Avrama Saloma i Ješua Saloma.</s><s>Pobijedio je Vita Alkalaj (919 glasova) protiv Avrama Saloma (406 glasova), a Zemaljska vlada je primijetila da su obojica u izbornoj borbi otvoreno podmićivali birače. (O mahinacijama prilikom izbora za Sabor autor navodi u napomeni 25 / str. 380 primjere iz članka: Mehmed Spaho, “Izborni falsifikati prije rata” uzdanica, Kalendar za godinu 1935.</s><s>Sarajevo, 1934, 52-55.) prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 102</s>
<s>Mahinacije vladinih predstavnika prilikom saborskih izbora 1913. godine, oslanjajući se na tradicionalnu lojalnost jačih jevrejskih pore skih obveznika, uplele su jevrejske birače u izbornu borbu među Srbima i dovele do porasta političkog antagonizma koji je, osim žestokih kriti ka, rezultirao idejom nacionalno zatvorenih privrednih sfera autarhične ekonomije, odnosno “svoj svome”</s>
<s>, kako je tu krilaticu plasirao Risto Ra dulović, što je, opet sa svoje strane, bio izraz i određene privredne infe riornosti nekih krugova srpske gradske privrede i radikalne opozicije.25 Ove pojave otvorile su proces koji je u sljedećem periodu mijenjao aktere, ali se privredna konkurencija, u austrougarskom periodu po taknuta izbijanjem političkih antagonizama između Srpske narodne organizacije i jevrejske čaršije, prenijela i u period između dva svjetska rata.</s><s>Dok se u novim uslovima ta ideja u odnosima sa srpskom politi kom ugasila i prerasla u tijesnu saradnju, nastavljena je sada sa JMO, te je deviza “svoj svome” bila svakako izraz ove konkurencije, privred nih suprotnosti i inferiornosti, kritike tradicionalne lojalnosti Jevreja vlastima, bez obzira na to ko je bila ta adresa.</s><s>Na to je, sa svoje strane, uticala i nova međunarodna situacija u odnosu na cionizam, odno sno ideje o stvaranju jevrejske države u Palestini na osnovu istorijskog prava.</s><s>Politički inicirana anticionistička propaganda kao vid imagi narne podrške palestinskim Arapima putem glasila JMO-a Pravda iz februara 1925. godine – da se bojkotuju jevrejske privredne djelatnosti u Bosni i Hercegovini, radnje, trgovina, roba – u Sarajevu je, izuzev nekih mjesta u unutrašnjosti, prošla gluho i nezapaženo zahvaljujući društvenoj klimi u gradu, ekonomskom pragmatizmu obje strane, ne isključujući ni energičnu intervenciju upravne vlasti na osnovu zakon skih propisa o zabrani širenja vjerske mržnje.26 25 Juzbašić, “O Jevrejima”</s>
<s>Budimir Miličić, “Jevrejsko socijalističko društvo Poale Cion u Sarajevu 1919–1929. go , u: Sefarad 92: Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istori ju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 148-153; Enes S. Omerović, Nacional ne manjine u Bosni i Hercegovini (1918–1941), (Sarajevo: Institut za historiju, 2019), 137.</s><s>U dubokoj pozadini imobiliranog javnog političkog života raspušta njem predstavničkih tijela, prvo i formalno Sabora 6. februara, a zatim i Gradskog vijeća 28. septembra 1915. godine uvođenjem komesarijata, u kome do kraja Velikog rata nije bilo Jevreja, njihovi predstavnici se ne pojavljuju u tijelima, organizacijama i dogovorima koji su se bavili pitanjem budućeg državnog statusa Bosne i Hercegovine niti u tijeli ma novoformirane Države SHS za Bosnu i Hercegovinu, osim u pojedi nim lokalnim narodnim vijećima, više kao odgovarajući pojedinci nego predstavnici Jevreja.</s><s>Ali to ne znači da nisu bili aktivni u užim i širim okvirima svoje zajednice, naročito još od 1860-ih osnivanjem Alliance Izraelite Universelle koja je djelovala i u Bosni i budila Jevreje,27 a po sebno kada Balfurovom deklaracijom iz 1917. godine jevrejsko pitanje dobiva novi kvalitet kojim Britanska vlada izražava naklonost stvaranju “narodnog doma za jevrejski narod” u Palestini.28 Novi politički odnosi u izgradnji u doba prevrata oktobra i novem bra 1918. godine ponukali su viđenije Jevreje u Sarajevu da ne ostanu po strani i da u cilju zaštite i promovisanja svojih interesa početkom novembra 1918. godine osnuju posebno predstavničko tijelo u vidu dvanaestočlanog Narodnog odbora Židova, koji je već 15. novem bra kontaktirao sa Glavnim odborom Narodnog vijeća SHS za Bosnu i Hercegovinu.29 Uz prilog od 50.000 Kr. putem pismene predstav ke Židovski politički odbor30 18. novembra 1918. godine u Sarajevu Mustafa Imamović, “Položaj Jevreja u Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji” nik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 67.</s><s>U cilju jačanja društvene emancipacije Jevreja na ini cijativu tadašnjeg francuskog ministra pravde A. Crémieuxa osnovana je 1860. godine Opšta izraelska alijansa koja se borila za građanska prava Jevreja u evropskim zemljama.</s><s>Milan Koljanin, Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji 1918–1941, (Beograd: In stitut za savremenu istoriju, 2008), 70.</s><s>Narodno vijeće SHS za Bosnu i Hercegovinu.</s><s>Narodna vlada i Glavni odbor Narodnog vije ća SHS za Bosnu i Hercegovinu.</s><s>Inventari i građa, ur.</s><s>A. Rodinis, (Sarajevo: Arhiv Bosne Narodni odbor Židova i Židovski politički odbor su dva naziva za isto predstavničko tijelo koje se u arhivskoj građi pojavljuje pod dva različita imena.</s><s>U inventaru Glavni odbor Narodnog vijeća SHS za Bosnu i Hercegovinu koji je priredio Kasim Isović (ur. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 104</s>
<s>105 predstavlja se Glavnom odboru kao zastupnik svih Židova Bosne i Hercegovine, čiji “narodnosni interesi ne kolidiraju sa interesima Dr , i da kao “politički Jugosloveni”</s>
<s>,31 predstavnici jevrejske populacije nisu se ograničavali samo na pokazivanje lojalnosti novim političkim odnosima i institucijama nego su imali i konkretne zahtjeve kojima su izražavali osnovne egzistencijalne interese svoje za jednice, a to su sigurnost i adekvatno predstavljanje u organima nove vlasti, prije svega u Sarajevu, u kome su njihovi interesi imali najjaču koncentraciju.</s>
<s>A kako je intencija Glavnog odbora i Narodne vlade bila da se u nove organe, narodna vijeća, uključuju, prije svega, povjerljivi ugledni ljudi određene političke orijentacije osvjedočeno sklone novim kre tanjima, a koji imaju uticaj u narodu, dakle po nekonfesionalnom principu, zahtjevi Jevreja shvaćeni su kao povratak na staro, na kon fesionalni ključ koji ne bi trebao više biti praksa.32 Uprkos pojedinim otporima u Glavnom odboru, ipak su potrebe Jevreja u Sarajevu za predstavljanjem i zastupanjem i interesa njihove populacije uvažene Andrej Rodinis) navodi se prvi naziv, a u zapisnicima “Rad Narodnog vijeća SHS Bosne i Hercegovine u novembru i decembru 1918.” drugi naziv.</s><s>U predstavci sarajevskih Jevreja, koju je za ovo političko tijelo potpisao nekadašnji na rodni poslanik Vita Alkaly, dalje se navodi: “Povodom glasova o cionizmu izjavljujemo, da je to jedan pokret unutar židovstva koji ne ograđuje svoje pristalice u izvršenju njiho vih otadžbinskih dužnosti, kako je to shvatanje svih velevlasti, naročito antantinih, koje su se dosad o njima izjasnile.” Hamdija Kapidžić, “Rad Narodnog vijeća SHS Bosne i Hercegovine u novembru i decembru 1918.” .</s><s>Glasnik arhiva i Društva arhivista, Sarajevo: ADA, knj.</s><s>III/1963), 208. (Zapisnik XIII sjednice Glavnog odbora Narodnog vijeća SHS Povodom diskusije na XIII sjednici Glavnog odbora NV BiH od 18. novembra 1918. godine na predstavku Političkog odbora Jevreja u Sarajevu čuli su se razni tonovi kao: “Dr Uroš Krulj: Oni se stavljaju na staro, konfesionalno stanovište.</s><s>Sada to pitanje prestaje!</s><s>Ako su oni Srbi, Hrvati ili Slovenci, onda je svejedno, jesu li židovske ili jevrejske vjere.</s><s>Dr Savo Ljubibratić: Oni kažu, kada su birani kotarski odbori, onda imadu biti zastupane sve konfesije.</s><s>Skoro po ključu.</s><s>U Sarajevu nema ni jednog...” Kapidžić, “Rad Narodnog vijeća”</s>
<s>Dok su se, s jedne strane, konstantno pojačavale inicijative Jevreja Sarajeva, situacija u gradu stvorena prisilnom ostavkom gradskog ko mesarijata ubrzavala je i proces njihovog uključivanja u gradsko pred stavništvo.</s><s>Kako Kotarsko narodno vijeće Sarajeva nije bilo u stanju da u bremenitoj poratnoj situaciji vodi još i preuzete poslove gradske vlade, ukazala se potreba za zasebnim gradskim tijelom koje bi privremeno do novih regula preuzelo ingerencije gradskog vijeća i gradonačelnika.</s><s>U organizaciji Kotarskog vijeća i dogovora sa 18 viđenijih građana Sa rajeva odabrano je 30 kandidata kao “demokratske, iskusne i stručno spremne osobe”</s>
<s>, kod kojih, prema procjeni ove grupe, “lični autoritet izabranih lica, njihovo poznavanje lokalnih prilika, njihova izobrazba, iskustvo i ugled koji uživaju u građanstvu pruža jamstvo za vršenje op ćinske uprave”</s>
<s>.34 Osnovni postulati jevrejske zajednice, mir i sigurnost u okvirima svoje vjere i običaja, nisu izražavali i monolitnost ove ma njinske zajednice u socijalnom pogledu, tako da prvobitno predložena 3 predstavnika Jevreja kao “otmeni građani” , odnosno pripadnici gornjih</s>
<s>Sarajevo.33 slojeva jevrejskog društva u Sarajevu, dr. Jakob Kajon, dr. Vita Alkalaj i dr. Samuel Pinto, nisu od jevrejske čaršije doživljeni kao adekvatni u izražavanju i zaštiti njihovih, prije svega privrednih interesa.35 Na pri jedlog predloženog gradskog vijećnika Vite Alkalaja Glavni odbor je prihvatio ovu primjedbu i novoobrazovano gradsko vijeće je od 2. de cembra 1918. godine dobilo i novog člana, Ašera Alkalaja, kao četvrtog Jevrejina.36 Takođe, uz obrazloženje agilnog Vite Alkalaja da “u Sarajevu 33 “Obrazovanje gradskog zastupstva”</s>
<s>Isto.</s><s>264.</s><s>Šćepan Grđić na sjednici Glavnog odbora: “Ja ću samo reći, što se tiče Jevreja.</s><s>Došao mi je Vita Alkaly i rekao, da su oni designirali svega 3 Jevreja, a njihova se čaršija pobunila, što nema ni jednog iz čaršije.</s><s>Ja sam rekao da ću nastojati da to prođe.</s><s>Četvrti da dođe koga bi imenovala politička organizacija.</s><s>Po ključu – rekli su – ima ih više!</s><s>Ja sam rekao, da po ključu ne radimo.”</s>
<s>Isto.</s><s>301. “Prva sjednica privremenog općinskog odbora” (Sarajevo, 4. 12. 1918), 3. “Saopštenje o XXI sjed.</s><s>Glavnog odbora Nar.</s><s>Vijeća SHS. za prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 106</s>
<s>107 ima devet hiljada Jevreja koji plaćaju najviše poreza i općinskih daća i, prema tome, pravedno je, da im se u Predsjedništvu jedno mjesto dade” Općinski odbor je jednoglasno prihvatio prijedlog da se ustroji još jed no potpredsjedničko mjesto u Odboru koje bi pripalo Jevrejima, što je i Narodno vijeće odobrilo 16. decembra na XX sjednici Vijeća.37 Tre će potpredsjedničko mjesto u na ovakav način formiranom gradskom predstavništvu pripalo je 3. februara 1919. godine Viti Alkalaju, koji je nakon tajnog glasanja u opštinskom odboru pobijedio protukandidate Ašera Alkalaja i Samuela Pintu.38 Po kombinovanom konfesionalnom i socijalnom ključu ovakav sastav odbora (po 9 zastupnika muslimana, pravoslavnih i katolika, 4 Jevreja i 9 socijalista) sa Aristotelom Petrovi ćem kao predsjednikom predstavljen je na potvrđivanje Glavnom od boru NV SHS za BiH 2. decembra 1918. godine kao buduće privremeno gradsko vijeće, sa zvaničnim novim nazivom Opštinski odbor grada Sarajeva.39</s>
<s>Već od konstituirajuće sjednice Opštinskog odbora izražene su tendencije i nastojanja da gradska uprava kao reprezent interesa i vo lje građana bude što autonomnija u odnosu na višu upravno-politič ku vlast, pri čemu je jedan od prvih koraka trebalo da bude ukidanje funkcije vladinog povjerenika kao nadređene veze sa upravno-poli tičkim instancama, u punom kapacitetu naslijeđene iz prethodnog perioda.40 Rješavajući urgentne komunalne probleme grada breme nitog brigama i teškoćama u poratnoj zbilji, težnja za što većom au tonomijom gradskog predstavništva uz kontrolu ograničenu na is pravnost po propisima rada, a ne na svrsishodnost odluka, zatim provođenje opštinskih izbora na osnovu novog, ali nikada proglašenog Bosnu i Hercegovinu od 17. decembra 1918.” 37 Kapidžić, “Rad Narodnog vijeća”</s>
<s>107 izbornog reda, dolazi u žižu interesa gradskog predstavništva i obilježava u punom smislu odnose Odbora i političko-upravne vlasti Zemaljske vlade, pretvarajući se postepeno u pravu političku borbu ovo ga nepolitičkog tijela.41 Ovo gradsko predstavništvo, koje se bavilo i bilo okupirano životnim problemima grada, unijelo je i novu komponentu u rad gradskog zastupništva, uvelo je politiku u svoj domen djelovanja, i to ne samo u raspravama na neke teme, nego su političke teme bile pred met i tačka dnevnog reda sjednica Odbora, koje su se u to vrijeme odr žavale redovno svake sedmice.</s><s>Iako postavljeno kao gradsko zastupstvo grada Sarajeva, Opštinski odbor bio je izrazito politički obojen i njego vom demisijom taj kolorit nestaje sve do kraja perioda Kraljevine SHS / Jugoslavije.</s><s>Do solidarne kolektivne ostavke prvog poratnog gradskog predstavništva formalnom izlikom nakon namjerne protokolarne greš ke prilikom regentove posjete Sarajevu 1920. godine,42 zastupnici, među kojima su i jevrejski predstavnici bili vrlo aktivni, borili su se za status koji bi bio regulisan novim statutom i izbornim redom na principima modernog odnosa vlade i parlamenta.43</s>
<s>Težnja Sarajlija u prvim poratnim danima punim entuzijazma, s na dom u bolje sutra, da preko novog gradskog zastupništva preuzmu kontrolu nad vlastitim interesima u gradu, istopila se i nestala za čitav ovaj period u energičnom sukobu sa nepopustljivim autokratskim cen tralizmom u razvoju.</s><s>Dok su se na ovom području interesi sukobljavali na društvenom planu u odnosu na burne događaje koji su potresali ze mlju, iskazuje se skladnost i saradnja interesno istih ili sličnih društvenih slojeva kojima su pripadali i gradski odbornici, a među njima i jevrejski predstavnici, i upravne vlasti.</s><s>Uplašeni socijalnim nemirima, štrajkovima “Sjednica Općinskog Odbora”</s>
<s>“Sjednica općinskog odbora” statut predviđao je vijeće od 40 odbornika po nekonfesionalnom ključu na osnovu rezul tata opšteg prava glasa sa jednim predsjednikom i potpredsjednikom, privremenim do opšteg zakona o gradovima.</s>
<s>“Sjednica općinskog odbora” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 108</s>
<s>109 i “avetom komunizma” koji se širio Evropom, gradski vijećnici se pola rizuju.</s><s>Nakon što socijalisti ispadaju iz vijeća,44 ostali dio Odbora sada sa “zvonašima”</s>
<s>, koji su od 14. maja 1919. godine kao podobna zamjena u datom političkom trenutku45 reducirani na 4 vijećnika, u srazmjeru sa brojem zastupljenih Jevreja, politički harmonično kolektivno i najenergič nije se sa svoje strane suprostavlja i osuđuje socijalne pokrete radništva, koji ovim predstavnicima gradske buržoazije i malograđanštine remete osnovne postulate njihovog privatnog i javnog života, a to su sigurnost imetka i poslovanja.</s><s>Demisija gradskog vijeća vrlo lagodno je otvorila put upravnoj vlasti da, umjesto opštinskih izbora, u pitanju gradskih uprav ljačkih struktura, Sarajevo vrati u ratno, odnosno vanredno stanje name tanjem komesarijata kao produžene ruke centralne izvršne vlasti.</s><s>Dok je novostvoreni Savez ujedinjenih jevrejskih gradskih opština od 1919. godine, odnosno od potvrđenih pravila organizacije i rada 1921. godine, odlučivao o svim bitnim pitanjima života jevrejske zajed nice na nivou države i bio predstavnik Jevreja kao kolektiva pred držav nim vlastima i institucijama u cijelom međuratnom periodu, igrajući važnu ulogu u zaštiti cjelovitih i pojedinačnih prava Jevreja u Kraljevini SHS / Jugoslaviji,46 dotle je politički život Jevreja i njihov politički anga žman bio disperzivan kao izraz pojedinih i grupnih interesa Jevreja, a ne zajednice u cjelini.</s><s>Koliko je Savez nivelisao u jednoj ravni socijalne, ideološke, političke i dr. diferencijacije jevrejske zajednice zastupajući je u njenoj cjelovitosti, toliko je politički aktivizam bio izraz ličnih ambi cija koje su odgovarale individualnim interesima koji su se preklapali sa socijalnim stratumom iz kojeg je pojedinac ili grupa dolazila.</s><s>Međutim, bilo je pokušaja u Sarajevu da se na bazi cionizma ignoriraju i anuliraju “Opštinska politika u Sarajevu”</s>
<s>109 dija Kapidžić, “Socijalisti u gradskom vijeću Sarajeva početkom 1919. godine” Iljas Hadžibegović i drugi, Istorija Saveza komunista Bosne i Hercegovine, Knj.</s><s>1, (Saraje vo: Institut za istoriju u Sarajevu i NIŠRO “Oslobođenje” Slavko Hranisavljević, “Jevrejska verska zajednica” , u: Jubilarni zbornik života i rada SHS socijalne i druge suprotnosti jevrejskog svijeta te stvori jedinstven poli tički front Jevreja koji bi omogućio veći društveni i politički uticaj u gra du, kao kod društva “Poale Cion”</s>
<s>,47 što je, opet sa svoje strane, doživjelo najočigledniji poraz prilikom opštinskih izbora 1928. godine.</s><s>Oslanjajući se na garancije iz proklamacije regenta Aleksandra od 1. decembra 1918. godine,48 Jevreji u Bosni i Hercegovini, pa i u Sarajevu, a prije svega Aškenazi, sudarili su se već u prvo vrijeme poslijeratne zbilje sa nizom ograničavajućih faktora.</s><s>Prije svake mogućnosti politič kog angažmana Jevreja u novoj državi pojavili su se već od maja 1919. godine problemi koji su se ticali ne samo društvenog angažmana ove zajednice nego i pitanja samog njenog bivstvovanja i daljnjeg opstanka i u Sarajevu, sve negdje najakutnije do kraja 1921. godine.</s><s>Sticanje jugo slavenskog državljanstva i, uporedo s tim, kada je u pitanju bilo kakva politička aktivnost, poznavanje u “porodici, radnji i društvenom živo tu” “državnog jezika” proizašlog iz samog koncepta i naziva države, za tim zavičajnog prava u gradu Sarajevu, bile su osnovne pretpostavke ne samo političkog angažmana nego i ostvarivanja građanskih prava i Je vreja u Kraljevini SHS.49 A ako bi se ostvarile ove osnove, pred zajednicu se postavljalo pitanje definisanja političkih ciljeva i metoda Jevreja u no vim uslovima, koji su kao populacija na jugoslavenskom planu bili tako malobrojni u odnosu na druge (0,5%), a opet u Sarajevu ipak brojčano značajnija i koncentrisanija grupacija.</s><s>U odnosu na ukupan broj Jevreja u Bosni i Hercegovini 1921. godine – 12.031, u Sarajevu se nastanjivalo 7.458 ili 11,25% žitelja grada, koji je tada imao 66.317 stanovnika,50 dok 47 Miličić, “Poale Cion”</s>
<s>Ferdo Čulinović, Jugoslavija između dva rata, I, (Zagreb: JAZU, 1961), 146.</s><s>U Prvode cembarskoj proklamaciji regent Aleksandar je pored ostalog naveo: “ja ću biti kralj samo slobodnim građanima države Srba, Hrvata i Slovenaca, ostati uvek veran velikim ustav nim parlamentarnim i široko-demokratskim načelima, zasnovanim na općem pravu gla Seka Brkljača, “Stanovnici gradova u Bosni i Hercegovini 1914–1941” .</s><s>Prilozi, Sarajevo:</s>
<s>Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31. januara, 1921. godine, Opšta državna stati stika, Sarajevo, 1932; Brkljača, “Stanovnici” , 86; Omerović, Nacionalne manjine, 58.</s>
<s>Institut za istoriju, 35/2006, 78-84. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 110</s>
<s>111 je 1931. godine zabilježen blagi pad na ukupno 11.267, od toga u blagom porastu u Sarajevu na 7.726, od ukupno 78.137 stanovnika grada.51 Iako su poslijeratni međunarodni ugovori (Sen-Žermenski od 10. septembra 1919) regulisali manjinska prava i opcije državljanstva, ne dostatak zakona o državljanstvu, fluidne uredbe o iseljavanju stranaca Ministarstva unutrašnjih poslova, koje nisu imale pravni lijek, sa formu lacijom dokazivanja i “državničke vjernosti” , kao i subjektivizam nižih</s>
<s>111 nivoa vlasti,52 te specifičan tretman Jevreja, koji su do kraja međuratnog perioda i formalno uvažavani samo kao vjerska skupina, a ne nacio nalna manjina, odnosno etnos, doveli su sve one Jevreje koji nisu bili doseljeni u Bosnu i Hercegovinu do austrougarske okupacije, ili nisu do 1910. godine stekli bosanskohercegovačku zemaljsku pripadnost, pa čak i njih, u nezavidnu situaciju po pitanju državljanstva.</s><s>Nakon toga, i kada je taj preduslov ispunjen, i dalje su tretirani kao nepoželjni stranci u ostvarivanju izbornog prava na prvim parlamentarnim izborima 1920. godine.</s>
<s>Već je prva kriza, koja je ugrozila opstanak i u Sarajevu jednog dijela jevrejskog stanovništva, nastala tajnom naredbom ministra Pribićevića da se iz krajeva bivše Monarhije odstrane “strani elementi” pored već iseljenih nekoliko desetina iz Bosne i Hercegovine izazvalo paniku kod oko 200 jevrejskih porodica u Sarajevu, pokazala nedosta tak političkih predstavnika ili organizacija čiju ulogu već tada pa do kraja međuratnog perioda kompenziraju vjerski autoriteti.</s><s>Intervencija vrhovnog rabina Isaka Alkalaja kod predsjednika vlade Stojana Protića dovela je do privremene suspenzije prvobitne naredbe, da bi ona već Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31. marta 1931. godine, Knj.</s><s>II, Prisutno sta novništvo po veroispovesti, (Beograd: Opšta državna statistika Kraljevine Jugoslavije, 1938); Jevrejski narodni kalendar za godinu 1938/1939, (Beograd: Savez jevrejskih ve roispovednih opština, 1939).</s><s>Prema podacima o članstvu koje je prikupio David Levi u Sarajevu je tih godina bilo 7.067 Sefarda i 1.250 Aškenaza.</s><s>Nusret Šehić, Bosna i Hercegovina 1918–1925, (Sarajevo: Institut za istoriju, 1991), 321343; Omerović, Nacionalne manjine, 48-49. u jesen 1919. godine bila obnovljena.53 Pritisak tek osnovanog Saveza jevrejskih opština i Saveza cionista na resorno ministarstvo u Beogradu, kao i na Zemaljsku vladu u Sarajevu, doveo je do izvjesnog neutralizira nja ove uredbe, a s druge strane promovisao je ove saveze kao formalno nepolitičke organizacije u politički subjekt Jevreja u Kraljevini SHS / Ju goslaviji prvenstveno putem intervencija i pritisaka kod upravnih vlasti u zaštiti egzistencijalnih, vjerskih i građanskih prava Jevreja u Kraljevini SHS / Jugoslaviji.</s>
<s>Ovakav vid djelovanja Saveza jevrejskih opština bio je poseb no vidljiv prilikom njihovog angažmana oko opoziva naredbe mini stra unutrašnjih poslova da se pred izbore za Ustavotvornu skupštinu 1920. godine Jevrejima uskrati biračko pravo kao “anacionalnom ele mentu”</s>
<s>, u društvu sa drugim pripadnicima nacionalnih manjina, koji nisu poznavali “državni jezik” ili su se njime manje služili kao glav nim jezikom u privatnom i javnom životu.</s><s>Neupisivanje Jevreja u bi račke spiskove i saznanje o izdatoj ministarskoj naredbi dovelo je u Sarajevu do velikog nezadovoljstva jevrejske populacije i do potpu no neuobičajene reakcije za Jevreje u vidu otvorenih protesta i javno iskazanog otpora.</s><s>Tim povodom je 14. oktobra 1920. godine u Druš tvenom domu u Sarajevu organizovana velika protestna skupština kojoj je prisustvovao veliki broj Jevreja, negdje oko 2.000, koji su jed noglasno usvojili rezoluciju u kojoj, pozivajući se na Zakon o izbornom redu usvojen u Narodnom predstavništvu i temeljna građanska prava, traže da im se kao i ostalim državljanima “jer državljanska prava nisu vezana za narodnost” omogući pravo izbora za Ustavotvornu skupšti nu.54 Uz podršku Saveza jevrejskih opština rezolucija prve skupštine ovakvoga karaktera Jevreja Sarajeva polučila je uspjeh i njima je bez pravljenja razlike sa ostalim državljanima omogućeno da ostvare svoje izborno pravo.55</s>
<s>55 Šehić, Bosna i Hercegovina, 341; Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 191. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 112</s>
<s>U međuratnom periodu promjene karaktera vlasti, građanske eman cipacije Jevreja, novih političkih odnosa, novih liberalnijih izbornih propisa opšteg prava glasa samo za mušku populaciju, Jevreji u Kra ljevini SHS / Jugoslaviji u političkom pogledu nisu se organizovali na konfesionalnoj osnovi niti je postojala neka politička organizacija koja bi imala ambicija da kao takva djeluje u unutarnjem političkom životu zemlje.</s><s>Kao zajednica, putem svojih organizacija, od Saveza jevrejskih opština, Saveza cionista, itd., a većinom i pojedinačno, osim Jevreja ko munista, držali su se lojalno prema svim režimima u državi u cijelom tom periodu, ali to ne znači da nisu bili politički aktivni i angažovani, naprotiv.</s>
<s>Jevreji se ponašaju u skladu sa principom koji navodi Rista Delić u svojoj studiji negdje dvadesetih godina 20. stoljeća, odnosno da je to po stulat koji važi za sve Jevreje u svijetu i da gotovo u svim evropskim ze mljama Jevreji svojom većinom pripadaju onim strankama koje su naj mnogobrojnije, prema tome i najjače i imaju šanse da vladaju.56 Na taj način im se tako procentualno malobrojnim u odnosu na druge jedino pruža mogućnost da i sami učestvuju u vlasti.</s><s>Izuzetak ne čine ni Jevreji u Jugoslaviji i uvijek svoje političko učešće koordiniraju sa velikim po litičkim strankama, i to vladajućim.</s><s>Dok su u Srbiji dijelili svoje glasove između radikala i demokrata, čak su sa liste Radikalne stranke 1927. godine imali i svoga predstavnika – Šemaju Demaja u Narodnoj skup štini Kraljevine SHS kao zamjenika Bože Maksimovića, koji se odrekao svog mandata u njegovu korist – možemo konstatovati da je u Sarajevu njihovo političko angažovanje na parlamentarnim, kao i kasnije obla snim izborima, uvijek do diktature bilo vezano, uglavnom, za Narodnu radikalnu stranku, sa istaknutim prvacima kao što su bili Vita Alkalaj, Albert Kajon, Vita Kajon ili Avram Majer Altarac.</s><s>Pojedina odstupanja od te matrice, kao angažman nekih Jevreja u strankama lijeve orijen tacije, sindikalnom pokretu ili Mihaela Levija u Demokratskoj stranci, 56 Rista St.</s><s>Delić, Jevreji u Jugoslaviji, (Beograd: izdanje Rista St.</s><s>Delić, s. a.), 92. kao i Samuela Pinte i Josipa-Pepija Baruha u JMO-u,57 nisu kvarila opštu sliku, što su pokazali već i sami parlamentarni izbori novembra 1920. ili oblasni 1927. godine, kada sa radikalske liste u Oblasnu skupštinu ulazi Avram Majer Altarac, a u Oblasni odbor dr. Braco Poljokan, dotadaš nji član Pomoćnog savjeta Gradske opštine, a na njegovo mjesto dolazi, opet radikal, Silvio M. Alkalaj.58</s>
<s>Politika na osnovama jedinstva i političkog pragmatizma u sjeni ve ćih uz tradicionalnu lojalnost vladajućim strukturama dala je na izbo rima 1920. godine radikalskoj listi 1.500 jevrejskih glasova sarajevskih Sefarda, ili Španjola, kako ih navodi list Narod, a zauzvrat je za drugog policijskog ljekara primljen dr. Kajon, iako je dr. Semiz imao daleko bo lje kvalifikacije i bio čak preporučen od Pokrajinske uprave.59 To je bio pragmatični ključ na osnovu koga su politički angažovani Jevreji u Sara jevu bliski režimskim strankama, osvjedočeno angažovani na pridobija nju jevrejskih glasova na parlamentarnim izborima, posredno ostvari vali svoj glavni cilj, a to je bila preporuka za učestvovanje u upravljačkim gradskim strukturama i njihovim privrednim preduzećima, kao što je bila Štedionica grada Sarajeva, kao najjači privredni faktor grada, sa osnivačkim kapitalom od 40 miliona dinara.60 Uticaj u Gradskoj opštini putem svojih predstavnika bio je od najve ćeg značaja za jevrejsku populaciju grada koji je, kao njihov najveći grad u Bosni i Hercegovini, bio i centar njihovog vjerskog, kulturnog, privred nog i uopšte društvenog života.</s><s>Nakon uspostave već 1920. godine prvog komesarijata u Sarajevu kao surogata gradskog zastupstva dogovorno preslikavajući raspored državne vlade, a nametnuto preko Velikog žu pana Sarajevske oblasti, njegovi članovi su bili prije svega predstavnici pojedinih političkih stranaka sa pretežnom radikalskom prevagom sve 57 Omerović, Nacionalne manjine, 137.</s>
<s>60 “Gradska štedionica” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 114</s>
<s>115 do 1927. godine, pa tek onda predstavnici nacionalnih i socijalnih slojeva grada.</s><s>Sve do opštinskih izbora 1928. godine, a nakon uspostave šestoja nuarske diktature sve do kraja postojanja Kraljevine Jugoslavije, gradske vlade bile su formirane po tom ključu i njihov sastav je prije svega oslika vao političku podobnost, a tek sekundarno zahvaljujući konfesionalnoj heterogenosti grada sadržavao je i njegove komponente, tj. pripadnike pojedinih konfesija koje su na osnovu svog individualnog identiteta pri vidno bili i predstavnici određenih konfesija, kao što je bio i slučaj kod jevrejskih članova tih gradskih upravljačkih struktura.61 A koliko su oni radili i predstavljali grupacije iz kojih su dolazili, a koliko su zastupali svoje lične interese, ili koliki je bio njihov uticaj, pokazuju kritike opozi cione štampe koja ih optužuje za evidentno zaostajanje Sarajeva u odno su na prethodni period,62 ili mnogobrojne pritužbe jevrejskih zanatlija i sitnih trgovaca npr. Oblasnom odboru Sarajevske oblasti na ekonomsku politiku komesarijata, visinu gradskih daća, iako su formalno u komesa rijatima uvijek imali svoga predstavnika ili predstavnike.63 Sarajevski ku ćevlasnici, od kojih su mnogobrojni bili baš Jevreji, bili su izrazito neza dovoljni opštinskom poreskom politikom komesarijata, a 1928. godine, nakon povećanja opštinskog godišnjeg prireza na kirije i najamnu paru šest puta više nego što je bio izravni prirez, nezadovoljstvo je preraslo u proteste koje je okarakterisao dr. Samuel Pinto, kao predstavnik kućevla “Komesarijat u opštini”</s>
<s>115 je povodom proširenja komesarijata u Sarajevu (Novadt, komesar, pomoćni savjetnici: Biserović, Pešut, Pavićević, Alkalaj, Baruh) pisao: “To su radikalski korteši koji koriste svoje porijeklo i stavljaju radikalima na raspoloženje.” “Sarajevski Jevreji i predstojeći izbori” blemi grada Sarajeva”</s>
<s>opština” snika, u izjavi za štampu, izražavajući gnušanje “mahalskom politikom većine nametnutih ‘otaca grada’ i ‘zbrinitelja’ našeg građanstva” Takva politika ima i svoje izuzetke, ali pojedini slučajevi nisu kvarili opštu sliku sve do odstupanja baš u Sarajevu, odnosno na izborima za Sarajevsku gradsku opštinu na jedinim slobodnim izborima u ovome gradu u međuratnom periodu 1928. godine.</s><s>Naime, dok je u austrou garskom periodu izborni sistem po Štatutu sarajevske opštine, kao i onaj za Bosanski sabor, svojim ograničenjima na neki način amortizovao so cijalne razlike u jevrejskoj zajednici, otvaranje političkog života u među ratnom periodu, grupašenja, lične ambicije i animoziteti izbijaju na po vršinu iskazujući otvorenu pocijepanost zajednice u javnom životu, koja nije samo tinjala od prevrata pa do opštinskih izbora.</s><s>U kontinuitetu do 1941. godine Jevreji imaju svoje predstavnike u gradskom predstavniš tvu, zastupništvu, vijeću, bez obzira kako i na koji način je ono oformlje no, da bi se po demisiji dogovorenog vijeća Aristotela Petrovića i uspo stavom komesarijata 1920. godine postepeno od pomoćnih savjetnika Jevreja, koji su oko Vite Alkalaja reprezentovali tu populaciju u gradskoj upravi kao nukleus, oformio Politički savjet Jevreja grada Sarajeva kao neformalni politički reprezent jevrejske populacije.</s><s>Uprkos ambicijama da kao krovna neformalna organizacija sačuva jedinstvo u društveno heterogenom miljeu jevrejske populacije, koje nije bilo imuno na se paratne interese, već 1924. godine usljed, kako navode izvori, “nekih disonansa i diferencija” došlo je do stvaranja dva fronta, što je imalo za posljedicu obrazovanje dva različita kluba – jedan je bio Jevrejski klub, a drugi Union.</s><s>Standardna tendencija bila je da je u jedinstvenom djelo vanju snaga i najbolji način izražavanja interesa Jevreja pa na političkom polju 1928. godine dolazi do pokušaja izmirenja i fuzionisanja ova dva kluba priključenjem Jevrejskom klubu.</s><s>Na vrlo burnoj godišnjoj skupšti ni Jevrejskog kluba koja je održana 30. marta 1928. godine, nakon žive i kontradiktorne diskusije, pobijedila je tendencija stvaranja jedinstve “Sarajevski kućevlasnici o režimu općinskog komesarijata” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 116</s>
<s>117 nog kluba koji bi reprezentovao Jevrejstvo Sarajeva, ali pod izvjesnim uslovima, koji su generalno predstavljali fuziju Uniona u Jevrejski klub i njegovo utapanje, odnosno likvidiranje, sa predajom kompletne aktive i pasive i upisom najmanje stotinu dotadašnjih članova Uniona u Jevrejski klub.</s><s>Ujedinjenjenje ostaje nedovršeno zbog izbora nove uprave i otva ranja četiri prazna mjesta za članove bivšeg Uniona.65 Najava opštinskih izbora u Bosni i Hercegovini za 28. oktobar 1928. godine, nakon čitavu deceniju postavljenih opštinskih uprava, izazvala je veliko uzbuđenje i u jevrejskoj čaršiji u Sarajevu, jer su prvi put u novoj državi i građani Sarajeva dobili mogućnost da preko svoje muške populacije izborom utiču na sastav i strukturu gradskog predstavniš tva.66 Koliko su očekivanja bila heterogena individualno i grupno čak i u istim konfesijama i socijalnim krugovima,67 pokazao je veliki broj, čak 13 kandidatskih listi, i isto tako veliki broj od 455 kandidata na tim listama.68 Predizborni period u gradu bio je obilježen čitavim arsenalom propagande i političke agitacije u kombinaciji komunalnih pitanja sa vjersko-nacionalnim baražom.</s>
<s>Insistiranje na jedinstvu i ujedinjenju dva jevrejska kluba političkih ambicija nije otklonilo suprotne tendencije koje će potvrditi podije ljene liste na opštinskim izborima, kada jevrejska populacija prvi i po sljednji put u međuratnom periodu istupa kao “jevrejska lista” Članovi nove uprave Jevrejskog kluba bili su predstavnici dijela političke elite Jevreja Sa rajeva kao: Žiga Bauer, S. M. Alkalaj, Josip Brettler, Iso Herman, ing. Hahamović, ing. O. Grof, Mihajlo Levi, Mojsije Motiljo, dr. I. Majer, I. Ungar, Isidor Sumbulović, Majer Musafija. “Iz sarajevske samouprave”</s>
<s>Opštinski izbori prvobitno su bili zakazani za 26. februar, ali su odgođeni za jesen zbog nepostojanja uslova za njihovo provođenje. “Opštinski izbori” Jedan dio zanatlija u Sarajevu predao je svoju kandidatsku listu sa Dušanom Marićem, predsjednikom Saveza zanatlija, kao nosiocem liste. “Samostalni istup zanatlija” 68 “Osnivanje opština”</s>
<s>Nezadovoljni opštinskom upravom za koju su smatrali da ne štiti dovoljno njihove inte rese, iako kao najjači oporezovani element najviše doprinose u opštinsku kasu, opaža se komešanje kod Jevreja u gradu da samostalno izađu na opštinske izbore, pa će tek onda samostalno, nego podijeljeno na dva tabora i dvije kandidatske liste.</s><s>Poli tički savjet Jevreja i putem lista Jevrejski glas do posljednjeg dana roka za predaju kandidatskih listi 27. septembra insistirao je na jedinstvenoj listi podržavajući samostalan istup Jevreja,70 dok ni u tom pogledu jevrejska populacija nije bila jedinstvena izražavajući jednim dijelom i dalje potre bu saradnje sa radikalima, “što osigurava kompaktnost Jevreja, a ne grupe i grupice”</s>
<s>.</s><s>Braco Poljokan, kao radikalski prvak, javno je insistirao i agi tovao protiv zasebne, ili zasebnih jevrejskih izbornih listi, zalažući se za nastavak saradnje i daljnu koaliciju sa radikalima, jer su “Jevreji i do sada u ogromnoj većini glasali za radikale”</s>
<s>.71 Predaja listi potvrdila je političku podvojenost, četvrta po redu bila je lista Jevrejske čaršijske omladine i društva Poale Cion sa dr. Pepi Baruhom kao nosiocem i Leonom Levijem, Leonom Fincijem, Jakicom Altarcem, Moricom Montiljom, Isidorom Al tarcem, Ovadijom Fincijem i Dankom Salomonom kao kandidatima.</s><s>Na 12. mjestu po redu bila je kandidatska lista Jevreja koji su do tada uvijek pristajali uz radikale kao “Jevrejska lista” sa Avramom Majerom Altarcem, predsjednikom Jevrejske sefardske opštine, kao nosiocem, i Albertom Kajonom, dr. Žigom Bauerom, dr. Samuelom Pintom i dr. kao kandidati ma.</s><s>Okosnicu podjele najbolje je izrazio Baruh izjavom da “mi Jevreji ne mamo svi iste interese, među Jevrejima ima ljudi radnika i druge sirotinje, pa i veletrgovaca čiji se interesi u komunalnoj politici ne mogu poduda rati.</s><s>Zato su Jevreji odlučili da istupe ovako jer to traže interesi radništva i sitnih trgovaca i obrtnika”</s>
<s>.72 U tom smislu grupacija oko Pepija Baruha objašnjavala je na vrlo posjećenim i uspješnim predizbornim skupovima da na izbore ne izlaze zajedno sa radikalima zbog toga što se radi o pita nju, prije svega, zaštite ekonomskih, a ne političkih interesa Jevreja.73 vidjeti s kim će ići u koaliciju. “Jevreji i opštinski izbori” 70 “Pred općinske izbore u Sarajevu”</s>
<s>73 Miličić, “Poale Cion” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 118</s>
<s>U gradu Sarajevu, od 21.152 upisana birača, na opštinske izbore izaš lo je njih 12.269 ili 58%,74 a Sarajevska opština bila je jedina u kojoj su Jevreji samostalno istupili, i to sa velikim brojem glasača te populacije: od 2.500 upisanih, njih preko 1.600 ili 65% izašlo je na izbore dokazu jući da su kao tipičan gradski element neobično zainteresovani za sve što se tiče grada.</s><s>Obje liste dobile su ukupno 5 zastupnika u gradskom vijeću, lista Altarca 945 glasova i tri vijećnika, a Baruha 698 glasova i dva vijećnika.75 Ostajući podvojene i nakon izbora, bile su predmet kritike jevrejske štampe, koja je vrlo negativno kao štetno ocjenjivala nejedin stvo jevrejskih predstavnika.</s><s>Preživljavajući u burnim raspravama bez ikakvog korisnog efekta, ovako Gradsko vijeće održalo se sedamdeset dana,76 da bi propisima diktature iz januara 1929. godine bilo smije njeno77 i u postavljenom vijeću preživljavaju oni jevrejski predstavnici koji su i do tada uglavnom koalirali sa radikalima, a u socijalnom po gledu izražavali interese lojalnih imućnijih slojeva jevrejskog društva, kao Avram Altarac i dr. Žiga Bauer od onih izabranih 1928. godine, a sa novim mandatima Mordohaj Atijas, Avram Majer Atijas, Rahaele Salom i Silvio Alkalaj.78 Baruhovi predstavnici su ispali, jer pri rigoro znoj selekciji kod sastavljanja novih postavljenih vijeća tu za radničke predstavnike i socijaliste nije bilo mjesta, kao ni prostora u uslovima monarhodiktature za bilo kakvu političku aktivnost i jevrejske popula cije.</s><s>Tradicionalno izražena lojalnost i otvorena podrška režimu ostaje glavna preporuka koja je u sva postavljena gradska vijeća do 1941. godine “Rezultati općinskih izbora u BiH”</s>
<s>ABiH, Oblasni odbor Sarajevske oblasti (dalje: OOSO), k. 14, sign.</s><s>9765/1928.</s><s>Zakon o izmeni zakona o opštinama i oblasnim samoupravama, Službene novine Kra ne o ukidanju zakona o izboru organa oblasne, sreske i opštinske samouprave, Isto, XI, 11-VI, (15. januar 1929), 78; Zakon o izmenama i dopunama zakona o opštinama, Isto, ABiH, Kraljevska banska uprava Drinske banovine-II (dalje: KBUDB-II), k. 2, sign.</s><s>1709/1931.</s>
<s>“Opredjeljenje birača” u Sarajevu dovodila i jevrejske predstavnike, kao dr. Samuela Pintu, uglednog advokata i predsjednika Jevrejske sefardske opštine, ili Vitu Alkalaja, kao direktora Gradske štedionice, inače člana Odbora Narod ne radikalne stranke za Drinsku banovinu.79 Do kraja međuratnog perioda gradska vijeća u Sarajevu nisu bila iz borna tijela kao predstavnici sarajevskog građanstva, nego su ih popu njavali pogodni, režimu skloni i lojalni predstavnici političkih opcija na vlasti, koje su ih preporučivale preko Ministarstva unutrašnjih poslova i Kraljevske banske uprave Drinske banovine – upravno odjeljenje, koja je i kontrolisala i nadzirala njihov rad.</s><s>Na taj način pozicija gradskih vijećnika bila je politička, ne po funkcijama proizašlim iz pravila rada vijeća, nego što je svaki vijećnik ponaosob bio preporučen i postavljen od političkih vlasti i u skladu sa tim moralo je biti i funkcionisanje vije ća, kolektivno i individualno, jer su vijećnici bili odgovorni i zavisni od političke volje, a ne od građana Sarajeva i njihovih interesa.</s><s>Međutim, uza sav arsenal nedemokratskih metoda režima, do kraja Kraljevine Ju goslavije pojedini Jevreji su nalazili načina da budu politički angažirani, uglavnom ilegalno u komunističkom pokretu ili kroz društvenu aktiv nost i organizacije koje nisu imale takav predznak, kao Marcel Šnajder, Kalmi Baruh i drugi.</s>
<s>Antisemitizam u svom primordijalnom obliku kao ekonomska ka tegorija80 i kroz sporadične huliganske ispade81 nije bio nepoznat u bo sanskohercegovačkim gradovima, posebno u Sarajevu kao najvećem 79 Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 102.</s><s>Halid Čaušević, “Sociološki presjek pojave antisemitizma u Bosni i Hercegovini” rad 92: Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 124.</s><s>Jugoslovenska pošta izvještava više puta, kao 5. februara 1937. ili 4. marta 1937, o huli ganskim i sličnim incidentima koji tridesetih godina u Sarajevu ostaju na tom nivou, kao što je skrnavljenje 13 grobova od strane nepoznatih lica, ponovno uništavanje izloga luksuznih prodavnica i sl. “Kroz Sarajevo” 1937), 4; “Nepoznati manijak je opet izrezao dijamantom izloge velikog broja sarajevskih radnji”</s>
<s>“Opredjeljenje birača” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 120</s>
<s>121 središtu po broju jevrejskog stanovništva i privrednom centru.82 Objav ljivanjem uredbi koje su imale snagu zakona o ograničenjima prava Je vreja83 antisemitizam postaje zvanično i dio državne politike Kraljevine Jugoslavije, iako je na “mala vrata” ulazio i u vrijeme Jevtićeve JNS vlasti, koja je ignorisala povremene antisemitske napise u pojedinim glasili ma.84 Uredbe su u Bosni i Hercegovini vrlo brzo i efikasno primijenjene, u Sarajevu su likvidirane dvije jevrejske radnje, izbrisane iz trgovačkog registra uz pratnju policije i prijetnju drakonskim kaznama od 500.000 dinara, a u Zenici se pojavio problem kategorizacije takvih prodavnica koje potpadaju pod odredbe Uredbe, da bi sama akcija za kratko vrijeme bila okončana.85 Znatan broj prezimena koja se “slaveniziraju” i postaju kao takva zvanična objavljivanjem u Službenim novinama Kraljevine Jugoslavije,86 pokazuje da pojedini Jevreji uviđaju opasnost koju je za jednica potcjenjivala i koja će se u svom najdrastičnijem obliku predsta viti u toku 1941. godine, pa dalje.</s>
<s>, u: Bosna i Hercegovina 1941: Novi pogledi, ur.</s><s>H. Kamberović, (Saraje “Uredba o merama koje se odnose na Jevreje u pogledu obavljanja radnja sa predmetima ljudske ishrane”</s>
<s>, Isto, 4. Zanimljivo je da je ove uredbe 1943. godine poništila jugoslavenska vlada u izbjeglištvu.</s><s>Milan Ristović, “Jugoslavija i jevrejske izbe glice 1938–1941”</s>
<s>Javni život Jevreja kao nemuslimanske zajednice u Osmanskoj državi šerijatskog prava može se nazvati izrazito nepolitičkim.</s><s>Protopolitički period postepeno se gradi još u periodu tanzimata, dok politički, uza sva ograničenja, počinje u austrougarskom periodu borbom za novi sta tut Gradske opštine Sarajeva i saborskim izborima.</s><s>Dok lojalnost prema vlastima i tolerantan stav prema drugim kon fesijama ostaje tradicionalno u svim periodima kontinuiran princip je vrejske zajednice, u skladu sa osnovnim postulatima kao što su mir i sigurnost u okvirima svoje vjere i običaja, politizacija javnog života još u doba austrougarske uprave, uza sva ograničenja političkog djelovanja, dovodi u pitanje sljedeći princip na kome se zasnivala jevrejska zajedni ca prema vani, a to je bila kompaktnost i jedinstvo.</s><s>Osim na jedinim gradskim izborima u Sarajevu 1928. godine, Jevreji se, za razliku od drugih, nisu politički organizovali na nacionalno-kon fesinalnoj osnovi, niti su u periodu Kraljevine SHS / Jugoslavije nastu pali samostalno.</s><s>Kao zajednica putem svojih organizacija, od Saveza je vrejskih opština, Saveza cionista, a većinom i pojedinačno, osim Jevreja komunista, ljevičara, držali su se lojalno prema svim režimima u državi u cijelom tom periodu, ali to ne znači da nisu bili politički aktivni i an gažovani, naprotiv.</s><s>Postulat koji važi za sve Jevreje u svijetu i gotovo u svim evropskim zemljama – da Jevreji svojom većinom pripadaju onim strankama koje su najmnogobrojnije, prema tome i najjače i imaju šan se da vladaju – velikim dijelom odnosio se i na Jevreje Sarajeva, koji u periodu Kraljevine SHS / Jugoslavije vežu svoje interese uglavnom za Narodnu radikalnu stranku, izuzev pojedinačnih i opredjeljenja manjih grupa za ostale stranke i organizacije, kao što su bili sindikalni i komu nistički pokret, ili ostale tzv. građanske stranke.</s>
<s>vrlo značajnim doprinosom privrednom i kulturnom razvitku Sarajeva, ali je ipak njihovo učešće u politici bilo marginalno, pa je i taj procenat daleko prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 122</s>
<s>IZVORI I LITERATURA više bio u srazmjeri sa njihovim osvjedočenim kvalitetima u djelova nju nego sa populacionim kvantitetom.</s><s>Uticaj u gradskoj opštini putem svojih predstavnika bio je od najvećeg značaja za jevrejsku populaciju grada, koji je kao njihov najveći grad u Bosni i Hercegovini bio i centar vjerskog, kulturnog, privrednog i uopšte društvenog života.</s><s>Iako je par ticipiranje u gradskoj vlasti bilo samo privid političkog angažmana, jer gradske institucije od osnivanja pa do 1941. godine nisu bile političke institucije, Jevrejima Sarajeva, koji su bili mnogostruko angažovani na svim poljima društveno-ekonomske djelatnosti u gradu, pitanje gradske uprave i njena politika bili su u žiži interesa, te su kao značajan dio sa rajevskog stanovništva skoro uvijek bili dio gradskih upravljačkih tijela.</s>
<s>Izvještaj o upravi u Bosni i Hercegovini.</s><s>Zagreb, 1906.</s><s>Jevrejski narodni kalendar za godinu 1938/1939.</s><s>Beograd: Savez jevrej skih veroispovednih opština, 1939.</s>
<s>Srpska riječ, Sarajevo, 1910. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 124</s>
<s>, u: Mustafa Imamović: 45 godina naučnog i publici stičkog rada.</s><s>Sarajevo / Gradačac: Institut za istoriju, University Press, Javna biblioteka “</s>
<s>, u: Politika i privreda u Bosni i Hercegovini pod austrougarskom upravom, Posebna izdanja, knj.</s><s>CXIV, Odjeljenje društvenih nauka, knj.</s><s>35.</s><s>Sarajevo: ANUBiH, 2002, prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 seka brkljača, prilog proučavanju političkog života jevreja sarajeva... , 91-128 126</s>
<s>Summary i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata.</s><s>Sarajevo: Bosanski kulturni centar, 1998, 131-172.</s>
<s>Apstrakt: Rad redukovanim prikazom prati razvoj odnosa na liniji država – jevrejstvo Sarajeva u međuratnom periodu, zadržavajući se posebno na 1930. godini, kada je dostignuta kulminacija uzajamne pozitivne recepcije.</s><s>Primjena Zakona o vjerskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji, pomoć pri podizanju Šume kralja Petra u Palestini, podrška akciji Keren Kajemeta, podizanje nove sefardske sinagoge bili su neki od vidljivih znakova državne potpore, dok su Jevreji odgovarali svojim gestama lojalnosti.</s><s>Tokom tride setih godina pritisak antisemitizma nije zaobišao ni Sarajevo, da bi sa dono šenjem antisemitskih uredbi vlade Kraljevine nagovijestio tragičnu poziciju jevrejskog naroda u II svjetskom ratu.</s>
<s>Ključne riječi: Jevreji, državna politika, uzajamna lojalnost, Sarajevo, me đuratni period, Zakon o vjerskoj zajednici, Šuma kralja Petra, Keren Kaje met, sinagoga, antisemitizam</s>
<s>(Translated by: Nermina Filipović) prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 130</s>
<s>Key words: Jews, state policy, mutual loyalty, Sarajevo, interwar period, the Law on the Jewish religious community in the Kingdom of Yugoslavia, the King Peter’s Forest, Keren Kejemet, synagogue, anti-Semitism Ako se godina zamisli kao jedna tačka presijecanja događaja, koja sublimira sve pozitivne društvene tokove koji su se u međuratnom peri odu ticali jevrejstva grada Sarajeva,1 jedne značajne zajednice jevrejstva u Kraljevini Jugoslaviji, to bi bila 1930. godina. “Mali Jerusalim” Sarajevo sami Jevreji ponekad nazivali, kao da je te godine živio jednim posebnim, izolovanim životom, u jednoj paralelnoj dimenziji, gotovo nestvarnoj, s obzirom na za Jevreje sudbinska dešavanja i vijesti o njima, koje su sa evropskih prostora stizale u ovaj grad.</s><s>Ulazak u treću deceniju 20. vijeka bio je na evropskom tlu obilje žen mnogim krupnim društvenim potresima – ekonomskim kolap som (Velika depresija), naglašenijim izrastanjem apsolutističkih vlada i autoritarnih režima, jačanjem desničarskih ideologija sa narastajućom masovnom podrškom, izgradnjom stvarnih2 i tek nagoviještenih linija Termin jevrejstvo preuzet je iz jevrejske periodike međuratnog perioda (1918–1941) u Sarajevu.</s>
<s>Francuska je januara 1930. godine donijela zakon o gradnji fortifikacione linije Mažino, gra ničnog odbrambenog sistema prema Njemačkoj i Italiji, sastavljenog od niza betonskih utvr đenja sa mitraljeskim gnijezdima.</s><s>Nazvana je po tadašnjem ministru rata Andreu Mažinou. razdvajanja, sve glasnijim njemačkim zahtjevima za izmjenu postojeće pozicije na političkoj i ekonomskoj karti,3 kao i restriktivnim zakonima, te sveopštom odbojnošću prema slobodama – onim koji se markiraju kao demokratske, kulturne, intelektualne.</s><s>Nestabilna Evropa i svijet bili su na korak do pobjede fašizma i dva do rata.4 Sve ove promjene još nisu u potpunosti zahvatile rub Evrope, iako je Kraljevina već godinu dana imala iskustvo autoritarnog šestojanuarskog režima, pa je kraljeva intervencija u izmjeni poretka zahtijevala provje ru lojalnosti svih društvenih grupa i pojedinaca.5 Provjera pouzdanosti uspostavljenih veza na osi država – jevrejstvo bila je dio političke scene tog istorijskog trenutka.</s>
<s>Mada vjerski antisemitizam u Kraljevini SHS / Jugoslaviji nije dobio masovnu podršku,6 ipak je “narodski antisemitizam”7 bio “opšte mjesto” Na Drugoj Haškoj konferenciji krajem januara 1930. prihvaćen je i formalno plan za pre raspodjelu njemačkih reparacija.</s>
<s>Tokom svog boravka u Sarajevu od 25. juna do 19. jula 1929. godine Siton Votson je prili kom razgovora sa prvacima zabranjenih stranaka stekao dojam da većina ne odobrava au tokratsku politiku kralja Aleksandra.</s><s>Nedim Šarac, Uspostavljanje šestojanuarskog režima 1929. godine sa posebnim osvrtom na Bosnu i Hercegovinu, (Sarajevo: Svjetlost, 1975), 70.</s><s>Ispadi su ipak zabilježeni: “Slušatelji medicinskog fakulteta na zagrebačkoj univerzi pre dali su memorandum akademskom senatu kojim traže da se proteraju svi strani Židovi, a za pohađanje medicinskog fakulteta na zagrebačkoj univerzi da se za domaće Židove uvede ‘numerus klauzus’”</s>
<s>. “Antisemitski pokret u Zagrebu” rajevo 1. juni 1920), 2 (Srpska riječ je bio list Radikalne stranke. – op. a.); Ivo Goldstein, Židovi u Zagrebu 1918–1941, (Zagreb: Novi Liber, 2005), 134. “U nedelju na zagrebačkom Univerzitetu protestna skupština jednog malog dela ‘akademske omladine’ protiv toga što su neki univerzitetski profesori učestvovali na proslavi otvaranja jevrejskog univerziteta u Jerusalemu.</s><s>Posle skupštine došlo je do manjih incidenata i tuča.” “Antisemitske de monstracije u Zagrebu”</s>
<s>. “Antisemitski pokret u Zagrebu” nije navedeno, Narod su uređivali pripadnici Demokratske stranke – op. a.).</s><s>U periodu 1920–1925. vlasnik i izdavač je bio dr. Nikola Stojanović, a bio je i urednik 1920–1922, nakon čega je uredništvo preuzeo Radmilo Grđić.</s><s>Đorđe Pejanović, Štampa Bosne i Her cegovine 1850–1941, (Sarajevo: Svjetlost, 1949) 86.</s><s>Erik Hobsbaum, Doba extrema.</s><s>Istorija Kratkog dvadesetog veka 1914–1991, (Beograd: prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 132</s>
<s>133 u drugim vjersko-nacionalnim zajednicama,8 mada i on promjenjivog intenziteta.9 U Sarajevu se uglavnom svodio na “ulični antisemitizam”10 te tinjao kroz štampu,11 putem satiričnih pričica,12 aforizama i šala,13 ali je uvijek bilo prostora i za zlurade opaske potaknute izgovorima za socijalnu Derviš Korkut, kustos Zemaljskog muzeja u Sarajevu, jedan od najzaslužnijih za spaša vanje jevrejske Hagade tokom Drugog svjetskog rata, objasnio je to na sljedeći način: “Kod nas, u koliko postoji neko antisemitski orijentisan, to je on sigurno takav iz razloga poslovne konkurencije. ...</s><s>To je čisto čaršiski antisemitizam koji sa momentanim nema ničeg zajedničkog.” Derviš Korkut, “</s>
<s>Jevreji.</s><s>Jevrejsko pitanje kod nas.</s><s>Zbornik mišljenja naših javnih radnika, Knj.</s><s>1, ur.</s><s>M. Dimitrijević, V. Stojanović. (Beograd: Minerva, 1940), 53.</s><s>Značenje pogrdnih izraza u svakodnevnom žargonu imao je potrebe svojevremeno da objasni socijaldemokratski list: “Piše nam jedan drug iz Tuzle da su tamo neki Židovi shvatili riječ ćifta, koja je napisana na jednom mjestu u petom br. našega lista kao da smo napisali riječ čivut.</s><s>Megjutim, riječ ćifta znači sasvim nešto drugo.</s><s>Ćifutom se naziva onaj čovjek sa malogragjanskom psihologijom koji drhti nad svakom krajcarom, koji je spre ma na sve što je najprljavije i koji bi sve učinio za svoju lični interes.” “Ćifta” Pravda je pisala da Šerifova Domovina “na najgnusniji i najinfamniji način napada naše sugrađane Jevreje.</s><s>Ovakovi članci antisemitskog sadržaja u stilu Luegerove štampe a sa prozirnom odvratnom tendencom dostojni su samo prezira vaskolike poštene javnosti i najoštrije osude.</s><s>Kod nas ovakovi članci imaju još i tu svrhu, da pomute lijepe odnose između nas i Jevreja. – U odgovoru na zlonamjerno pisanje Šerifove Domovine ispravno je konstatirao organ naših sugrađana Jehudija ‘Židovska svijest’ u članku pod gornjim naslovom da Šerifovo pisanje ne predstavlja javno mnijenje Muslimana i među ostalim navodi ‘Od Šerifa Arnautovića odvraća se danas sva čestita javnost, smatrajući ga naj crnijom ljagom na horizontu političkog života u Bosni...” “Stid ga bilo!” 20/258, (Sarajevo, 22. februar 1921), 2-3. (Pravda je bila glasilo Jugoslovenske musliman 10 Hobsbaum, Doba extrema, 95.</s>
<s>O protestu Židovske svijesti o antisemitskom pisanju po štampi. “Protest Židova” Pričica “Kako je Jevrejin nadmudrio Srbina i Muslomana” 19. mart / 1. april 1922), 7. (Srbin težak je bio “Organ Srba težaka pristalica Radikalne “Šta su radili izraelci kad su prešli preko crvenoga mora, pita učitelj Ivana – Sušili se, bijedu,14 ekonomske interese vlastite zajednice,15 protekcionizam,16 u predizbornim borbama u koje su bili uključeni svi nacionalni tabori,17 ali i teško suzdržanoj netrpeljivosti, koja je najprije dovela na prelazu u 1920. godinu i do izgona Jevreja iz Sarajeva,18 što se na drastičniji način ponovilo “Špekulanti gomilaju robu i sakrivaju je.</s><s>Hoće li se ovome zulumu nesavjesnih ćifta već jednom stati na put.” “Cijene u Sarajevu” “Protjerivanje onih stranaca, koji su se ogriješili o naš narod, provodi se pošljednjih dana malo bržim tempom. …</s><s>I ovu priliku iskoristiće nesavjesni špekulanti, većinom jevreji, da prave dobre poslove, kupujući njihov namještaj.</s><s>Mi mislimo da bi vlada morala i ovo me doskočiti i odrediti maksimalnu cijenu, da oni Srbi, koji su g. 1914. opljačkani dođu do namještaja.</s><s>Osim toga imali bi mnogo praznih stanova na raspoloženju za naše srpske oficire i njihove familije.” “Proterivanje stranaca” mart 1919), 3. “Kad upitasmo jednog prijatelja, kako dolazi Eskenazi na ovu drsku ideju, on nam reče: ‘Šta ćemo de, kad smo u Judoslaviji!</s><s>Židov traži, židov rekvirira, židov sudi i odlučuje, židov još i predsijeda!” “Jesmo li to u Judoslaviji” Muslimanska Pravda se žali što je “radikalsko” gradsko vijeće za gradnju “židovske havre” (hrama, sinagoge – op. a.) izdvojilo milion kruna, dok “je u isto vrijeme općina zaplijeni la ćilime u Carevoj džamiji, jer nije platila neku malu svotu, koju duguje za svijetlo.” “Mi lijun kruna za gradnju židovske havre”</s>
<s>“Kako saznajemo, odbor, koji se konstituirao za kontrolu da muslimani kupuju samo kod muslimana i kod muslimanskih prijatelja, znatno se proširivši svoju akciju pove ćao.</s><s>Uspjeh ove akcije je dosada izvanredan, jer muslimani dolaze k sebi, svijesni da će tako samo sebi najbolje pomoći.” (boldovano u originalu – op. a.) “Srpska riječ” im se na usluzi ovako zahvaljuje: “NAŠI JEVREJI.</s><s>DUŽNOST NAM JE DA ISTAKNEMO KOREKTNO POŽRTVOVNO I PATRIOTSKO DRŽANJE NAŠIH JEVREJA, KOJI SU SKORO SVI GLASALI ZA NACIONALNI BLOK.” “Svoj svome!” ni Pravde br. 42, naloženoj od velikog župana Nikolića, radikala, “jer izaziva vjerski i ple menski razdor te sadrži tešku povredu javnog morala.” “I opet ‘Pravda’ zaplijenjena – radi jevreja”</s>
<s>18 Goldstein, Židovi u Zagrebu, 141, 189. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 134</s>
<s>135 i krajem tridesetih godina.</s><s>U cjelini gledano, ipak je osuda antisemitizma u jugoslovenskoj, pa i sarajevskoj javnosti kroz međuratni period bila mnogo glasnija, ukoliko se u izvjesnoj mjeri izuzmu “simpatije muslimanskog versko-političkog vođstva na strani palestinskih Arapa” “ali više kao udar na politiku Engleske, zaraćene neprijateljske velesile, koja je pripremala temeljitu reviziju nacionalne slike Palestine” Naravno, uvijek je postojao taj element sukoba, ljubomore i čak mi nimalnih potraživanja,20 kada ih je trebalo eliminisati iz prvenstveno ekonomskog,21 pa onda i iz društvenog života, etiketirajući ih pritom kao anacionalni element,22 što je naravno izazivalo odgovor i sa je vrejske strane,23 ne samo upućen štampi nego po potrebi i oficijelnim “Obnova cionističkog pokreta i u vezi s tim učvršćivanje jevrejske nacionalne kohezije ... izazvalo je očekivano zaziranje i inače preosjetljivih bosanskohercegovačkih Muslimana, a posebno njihovih srednjih slojeva (iz reda intelektualaca i čaršijskih privrednika), na koje je ideologija u ono doba još živućeg panislamizma vršila veliki utjecaj.</s><s>Muslimanski tisak je pažljivo registirao sve promjene, koji se tiču islamskog svijeta ... ali bez očekivanih agresivnih konotacija, koje će isplivati na površinu pred sami rat i u toku rata ...” Halid Čaušević, “Sociološki presjek pojave antisemitizma u Bosni i Hercegovini” Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajedni ca Bosne i Hercegovine, 1995), 124.</s>
<s>“Naša vlada ako neće da to učini (da preuzme upravu nad kinima u Sarajevu – op. a.), neka ih prepusti Prosvjeti, Napretku i Gajretu ili domaćim ljudima, a ne da se bogate kojekakvi Bajsi, Levi i.t.d.” “Istorijat sarajevskih kina” “Mi smo s najvećom simpatijom pratili akciju naše policije protiv besavesnih trgovaca, koji gule narod.</s><s>Upala nam je u oko jedna činjenica: u svakom spisku kažnjenih trgovaca nalazi se dobro dvije trećine domaćih Jevreja (Španjola).</s><s>Ako se uzme u obzir da su oni od nas najbolje situirani ljudi, da oni imaju najviše kapitala, da 1914. nisu ništa prepati li, da ih je Austrija uvijek mazila – onda ovu pojavu moramo najenergičnie osuditi. … to osuđuje cjelokupno građanstvo, koje ne može i neće da snosi ovaj moderni dahiluk, jer svačije strpljenje ima granica.</s><s>Naravno i među njima ima dosta ispravnih trgovaca i njihova je dužnost da djeluju na ostale.” “Opet cijene” U osvrtu na prvomajsku proslavu navodi se da joj je “prisustvovalo oko 3000 duša s de com, a sačinjavali su je većinom anacionalni muslimani, stranci: Švabe, Mađari, Židovi, bivši šuckori itd.” “Prvi maj u Sarajevu” Prepiska između Židovske svijesti i Srpske riječi maja i juna 1920. godine oko karaktera trgovaca.</s><s>U završnoj riječi Srpska riječ uredništvo i Jevreje naziva “drskim manjinama” institucijama.24</s>
<s>Ipak, glavna linija politike Kraljevine išla je u susret saradnji sa Jevrejima.</s><s>Zbog čega je to bilo tako?</s><s>Prema judaizmu, Eretz Izrael je zemlja koju je Bog dao Jevrejima, a ovoj je ideji Velika Britanija dala bezrezervnu podršku, dakle, stvaranju države za sve Jevreje na prostoru Palestine.</s><s>Odlukom Lige naroda ova sila je dobila mandat nad Palestinom 1922. godine, čemu je prethodila Balfurova deklaracija iz 1917. godine kojom je ovakva politika omogućena.</s><s>Iste godine, 27. decembra 1917.</s><s>Kraljevina Srbija je preko opunomoćenog ministra Milenka Vesnića uputila zvanično pismo kapetanu Davidu Albali, uglednom cionističkom vođi, kojim je izrazila podršku srpske vlade i naroda “vaskrsnuću” jevrejske države u Palestini.25 U istoriografiji se smatra da je ovim Srbija postala prva država poslije Velike Britanije koja je Jevrejima priznala , a također i na matičnu državu u Palestini.26 Ovaj odnos, uspostavljen diktatom i kontrolom međunarodne zajednice na Berlinskom kongresu 1878. godine, izmijenio je dotadašnju politiku Srbije, za koju se moglo reći da je bila “druga zemlja antijevrejstva” i takvu, preobraženu je naslijedila Kraljevina SHS / Jugoslavija,27 a “Aškenaski Jevreji Sarajeva poslali su gradskom komesaru deputaciju sa protestom, što u red savetnika nije uvršten ni jedan aškenaski Jevrejin.” “Protest aškenaskih Jevreja” Milan Koljanin, Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji 1918–1941, (Beograd: In stitut za savremenu istoriju, 2008), 70.</s><s>Mladenka Ivanković, “Jevreji u Jugoslaviji 1918–1952” , u: Pisati istoriju Jugoslavije: vi</s>
<s>Mustafa Imamović, “Položaj Jevreja u Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji” nik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 68-69.</s><s>Na Berlinskom kongresu 1878. godine Jevreji su po stali ravnopravni građani Srbije, članom 35. su se garantovala sva građanska i politička prava svim građanima, odnosno sloboda vjeroispovijesti i organizacija vjerskog života, na osnovu čega su ukinuta i “postojeća ograničenja građanskih prava Jevrejima” nin, Jevreji i antisemitizam, 168.</s>
<s>O konvenciji o zaštiti manjina: “obzirom na to, da bi Srbiju trebalo osloboditi izvjesnih obaveza prema izvjesnim silama, na koje je pristala Berlinskim ugovorom od 1878. godi ne, te obaveze zamijeniti obavezama prema društvu naroda i s obzirom na to, da država Srba, Hrvata i Slovenaca svojevoljno želi, da narodnostima na svim teritorijama koje čine prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 136</s>
<s>137 podrška je bila više puta potvrđivana na međunarodnom (Pariska mirovna konferencija)28 te unutarnjem, državnom nivou, kao i potporom cionističkog pokreta.29 Učešće Jevreja u “ratovima za oslobođenje” Balkanskim ratovima,30 te u Velikom ratu,31 usluge velikog rabina, bili su najčešće pominjani motivi za ovakav stav, ali je bila značajnija uloga sastavni dio te države, ma koje rase, jezika i vjere bile, dadne potpunu garantiju, da će se njima i dalje upravljati shodno principima slobode i pravde.</s><s>Radi toga su, veli se dalje, zastupnici gornjih država, pošto su mijenjali svoja punomoćja, koja su nađena u dobroj i potrebnoj formi, riješili slijedeće: savezničke i udružene sile potpisnice Berlinskog ugo vora od 13. jula 1878. uzimajući u obzir obaveze, koje država SHS prima na sebe ovim ugovorom, priznaju, da država SHS definitivno oslobođena obaveza doznačenih u članu 36 pomenutog berlinskog ugovora.” “Zaštita manjina u Jugoslaviji” Srpska vlada je “dala, na mirovnoj konferenciji u Parizu, izjavu u kojoj se daje jevrej skom narodu pravo na nacionalnu nezavisnost, odmah iza Balfura.” “Sutra se u Palestini svečano osvećuje šuma kralja Petra Velikog Oslobodioca” Na prvom svjetskom cionističkom kongresu u Bazelu 1897. godine, pod predsjedava njem osnivača modernog cionizma, filozofa i književnika dr. Teodora Herzla, usvojen je program rada cionista, koji je imao za cilj stvaranje slobodne i samostalne jevrejske države u Palestini (Erec Jisrael, tj. Zemlja Izrailova).</s><s>Ipak, pretečom političkog cionizma smatra se Leon Pinsker (1821–1891), rusko-poljski fizičar, koji je vjerovao “kako će ideje prosvjetiteljstva i humanizma dovesti i do židovske ravnopravnosti u europskim država ma.</s><s>Nakon pogroma u Rusiji prestao je vjerovati da ikakva ideološka ili društvena mi jena može promijeniti neprijateljsko raspoloženje nežidova prema Židovima pa je 1882. godine objavio glasoviti spis ‘</s>
<s>Na 30. godišnjicu prvog cionističkog kongresa u Bazelu održan je 15. cionistički kongres, na kome su učestvovala i četiri delegata iz Kraljevine. “XXX.</s><s>Cionistički kongres” , Večernja</s>
<s>političkih znanosti, 2016), 114. pošta, VI, br. 1847, (Sarajevo, 30. august 1927), 3. Prilikom njegove posjete Kraljevini, tadaš njeg vođu cionista Nahuma Sokolova, zaslužnog za osnivanje brojnih komiteta za propagi ranje cionističke ideje, primio je kralj u Topoli, pa je njegova posjeta Sarajevu bila odložena za jedan dan. “Vođa cionista”</s>
<s>Na jevrejskom groblju u Beogradu 2. oktobra 1927. godine otkriven je spomenik Jevreji ma palim u ratu 1912–1916. godine. “Spomenik palim jevrejima” Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 75. “Jevreji su sa nama u ratu dijelili sve nevolje i patnje i jevrejski vojnici ispunjavali su svoje dužnosti isto tako hrabro i vjerno kao i ostali. – još jednom sa najveće instance.</s><s>G. Dr. Marinković, ministar inostranih poslova, o Jevrejima u našem Kraljevstvu”</s>
<s>Jevreja u jačanju trgovačkog, finansijskog i industrijskog kapitala, kao i politička lojalnost, naravno ne zanemarivši istaknutu ulogu jevrejskih intelektualaca u svim društvenim i naučnim oblastima.</s><s>Nije bez značaja napomenuti da je za Jevreje bilo značajno da je kralj Petar I Karađorđević udario u Beogradu kamen temeljac sinagogi 1907. godine te je posvetio naredne 1908. godine.32</s>
<s>Navedenim zvaničnim izjavama bila je i formalno omogućena opšta prihvaćenost Jevreja.</s><s>Naravno, ovakva slika bi izgledala uljepšano da u javnom prostoru tradicionalno bavljenje posredničkim poslovima nije ponekad koincidiralo sa finansijskim aferama u Kraljevini 33 te istovre meno bilo česta izlika za antisemtiske napade.</s><s>Institucionalno Jevreji su u Kraljevini održavali svoju autonomiju Sa vezom jevrejskih vjeroispovjednih opština, osnovanim 1–2. jula 1919. u Osijeku,34 a inicijativa se pokrenula upravo u Sarajevu aprila 1919. godi ne, prilikom proslave kulturno-prosvjetnog i humanitarnog društva La Benevolencija.35</s>
<s>Sljedeća važna stvar za jevrejsku zajednicu bila je omogućen nesmetan rad cionističke organizacije na čitavom prostoru Kraljevine, i Kao kraljev izaslanik blagodarenju u staroj sinagogi na Dunavskom keju bio je prisutan pred sjednik ministarskog savjeta Nikola Pašić i ministar prosvjete Andra Nikolić.</s><s>U svom govoru rabin Šalom Ruso je rekao da “u slobodnoj kraljevini Srbiji ne samo da se i nepravoslavnim vjeroispovjednicima dozvoljava podizanje božijeg hrama, no i poglavar zemlje lično prisu stvuje polaganju temelja.</s><s>Ovaj čin trebao bi mnogim drugim državama da služi kao primjer vjerske tolerancije i kulturnog razvića. ” “Sa blagodarenja u biogradskoj sinagogi” III, 149, (Sarajevo, 13/26. jula 1907), 2; “Jučerašnje svečanosti u Sarajevu” 33 Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 67. “Saznali smo da je sastavljen izvršni odbor predstavnika uprava jevrej. opština u Beogra du – sefardijskog i aškenaskog obreda – u dogovoru sa opštinama iz Sarajeva, Zagreba i Osijeka izradili su pravila saveza sviju jevrejskih opština za cijelo Kraljevstvo SHS i sazva li kongres sviju predstavnika tih opština za 1. jul o. t. u Osijeku.” “Akcija naših Jevreja” Prema riječima dr. Popsa Fridmana (vjerovatno se radi o Fridrihu Popsu – op. a.), advokata iz Beograda i tadašnjeg predsjednika Saveza, izrečenim na skupu Mjesne cionističke organi zacije u Sarajevu 24. marta 1930. godine u prostorijama Jevrejskog doma u Sokolskoj ulici.</s><s>Arhiv Jugoslavije, fond br. 14.</s><s>Ministarstva unutrašnjih dela, fasc.</s><s>62, dok. br. 352. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 138</s>
<s>139 to tako da je smatrana jednom od najbolje organizovanih u svijetu, što je potvrdila i Svjetska cionistička organizacija.36 U samom Sarajevu cionisti su odmah 1919. godine pokrenuli svoju djelatnost,37 najprije preko Židovskog nacionalnog društva, a 1924. godine osnovana je Mjesna cionistička organizacija,38 centar i organizator cionističkih skupova.39 To su bili bazični koraci u pružanju ruke jevrejskoj zajednici u Kralje vini.</s><s>Uvažavanje od strane države ispoljavalo se u podršci osnivanju je vrejskih udruženja raznog profila,40 poštovanju jevrejskih praznika,41 po dršci jevrejskim hodočasnim mjestima,42 finansijskoj podršci kulturnim “Oni su insistirali na tome da judaizam ne predstavlja samo religioznu, već i nacionalnu kategoriju i da je potrebno učiniti sve kako bi se osnovala jevrejska država u Palestini, kuda bi se kasnije odselili svi Jevreji.” Sjedište Saveza cionista je bilo u Zagrebu.</s><s>Ivanković, “Jevreji u Jugoslaviji 1918–1952”</s>
<s>“U Društvenom domu 19. jula 1919. obilježena je 15. godišnjica smrti doktora Hercla, pokretača modernog cionizma.” “Cionistička proslava” “Židovsko nacionalno društvo je, poslije uklanjanja od strane vlasti stare uprave i po stavljanja na njegovo čelo komesara, likvidirano bez demokratske procedure 12. aprila 1924. godine.</s><s>Njegovu funkciju preuzela je na sebe novoosnovana Mjesna cionistička organizacija, koja je sebi stavila u zadatak propagiranje cionističkih ideja, rukovođenje cjelokupnom aktivnošću cionističkog pokreta u Bosni i Hercegovini i obrazovanje za bo sanskohercegovačko područje organizacionog distrikta po uzoru na Vojvodinu.” Budi mir Miličić, “Jevrejsko socijalističko radničko društvo Poale Cion u Sarajevu 1919–1929. godine”</s>
<s>, u: Sefarad 92: Zbornik radova, ur.</s><s>M. Nezirović i drugi, (Sarajevo: Institut za istoriju, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995), 159. “Savezni odbor saveza Cijonista iz naše države u Sarajevu imali svoje savezno veće prekjuče i juče u židovskoj školi u Sulejmanovoj ulici.” “Jevrejsko savezno vijeće” Advokat dr. Jakob Kajon sastavio je pravila novčane zadruge i sazvao osnivačku skup štinu 8. maja 1923, čime je novčana zadruga Melaha (Rad) postala prva jevrejska kre ditna zadruga u Jugoslaviji.</s><s>David Levi otvorio je 1924. god. u Sarajevu privatnu školu Merkator.</s><s>Ova škola je imala status Trgovačke akademije i priznata je od državnih vlasti.</s><s>Nastava se održavala u bivšoj Šerijatskoj školi i radila je 1924–1941.</s><s>Avram Pinto, Jevreji Sarajeva i Bosne i Hercegovine, (Sarajevo: Veselin Masleša, 1987), 74, 83. “Obzirom na jevrejsku novu godinu odgođena je za danas zakazana sjednica općinskog odbora za srijedu dne 15. o. mj. u 18 sati sa istim dnevnim redom.” “Odgođena sednica” U neposrednoj blizini Stoca nalazilo se hodočasno mjesto Jevreja (“mala ćaba”), grob pobožnog i skromnog nadrabinera Moše Danona, koji je 1829. pošao iz Sarajeva za Pale stinu i na putu umro.</s><s>S obzirom na to da je imao velike zasluge za Jevreje, sarajevski vele društvima (proporcionalno kao i drugima),43 uručenim odlikovanjima sveštenim i svjetovnim licima,44 omogućenoj participaciji Jevreja u ra znim društvenim forumima,45 prisustvu i učešću jevrejskih predstavni ka prilikom svečanosti i javnih manifestacija od državnog značaja, pa žnji prema njihovom umjetničkom ukusu,46 te u lokalnim sarajevskim okvirima razumijevanju opštinskih vlasti za njihove potrebe.47 posjednik i trgovac Mojsije D. Salom, zvani Ušćuplija, osnovao je fond kojim se izdržavao grob ovog zaslužnog čovjeka, da mu se na grobu daje limut (parastos) i da svake godine desetorica ljudi imaju dužnost da hodočaste grob.</s><s>Ovu obavezu testamentom mu je osta vio njegov otac. “Jevrejsko hodočašće u Stocu” 13. jun 1928), 3. “Kod Jevreja, u njihovim vjerskim osjećajima, nije razvijen kult ličnosti, ili bolje reći njega nema nikako.</s><s>Oni nemaju sveca, oni štuju Boga i zakone boje, …</s><s>Ali pokojni raf Danon, zbog svog intenzivnog vjerskog života i njegovih čudotvornih djela, u kojima, istina, ima i mnogo legendarnosti, stekao je, iza smrti svoje, glas bogodanog vjernika …</s><s>Na stogodišnjicu njegove smrti u Stocu se okupilo preko 400 vjernih iz svih krajeva Bosne, Hercegovine i Dalmacije.</s><s>Nema bosanske jevrejske zajednice koja nije poslala svoje predstavnike na ‘ziara’</s>
<s>, a iz Dalmacije došli su splitski i dubrovački opštinari.</s><s>Od 400 posjetilaca polovinu su sačinjavale žene.” “Stogodišnjica od smrti rabina Danona” na željeznici bio odobren popust od 50 %.</s><s>4. juna 1928.</s><s>HAS, Gradsko poglavarstvo, br.</s><s>Npr. Odbor Kraljevskog fonda u Sarajevu dao je za 1923. godinu pomoć sljedećim društvi ma: Prosvjeti 45.086,28, Gajretu 36.814,71, Napretku 24.543.14, La Benevolenciji 12.271,57 din.</s><s>Arhiv Bosne i Hercegovine (ABiH), fond: Kraljev dvor, fasc.</s><s>437, dok. br. 452.</s><s>Uz ostale visoke vjerske službenike odlikovanja Sv. Save III st. od regenta su dobili: dr. Moric Levi, rabin iz Sarajeva, i dr. Samuel Vesel, nadrabiner iz Sarajeva. “Odlikovanja” Srpska riječ, II, br. 208, (Sarajevo, 16. oktobra 1920), 2. Prilikom osvećenja hrama kralj je odlikovao ordenom Sv. Save II st. predsjednika opštine nadrabina dr. Levija. “Svečano osvećenje monumentalnog sefardskog hrama” , Jugoslovenski list, XIII, br. 214, (Sarajevo, Npr. u Odboru Kraljevskog fonda u Sarajevu od devet članova dvojicu su činili Jevreji: Ja kob Kajon i dr. Samuel Pinto.</s><s>ABiH, fond: Kraljev dvor, fasc.</s><s>437, dok. br. 452.</s><s>Povodom svečane proslave desetogodišnjeg djelovanja Pozorišta 1931. godine među članovima počasnog odbora bili su i dr. Levi, dr. Urbah, dr. Ham, dr. J. Kajon, predsjednik La Bene volencije, dr. R. Papo, predsjednik Lire, a u radnom odboru B. Pinto, urednik Jevrejskog “Iz obzira prema jevrejskoj publici stavila je Uprava našeg Pozorišta u subotu 5. maja na repertoar dramu ‘Izrael’ od Bernstena...” “Na predstavku Jevrejske Sefardske opštine u Sarajevu, kao i stanovnika Borka, Gradska opština je riješila da napravi put od mosta u Kovačićima do Jevrejskog groblja na Borku.” “Put do sefardskog groblja”</s>
<s>139 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 140</s>
<s>Sa druge strane Jevreji Sarajeva, “kao sinovi ovih zemalja” jesen 1918. godine priključuju se podršci jugoslovenskim narodima svojom izjavom o programu Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu,48 zatim učestvuju nakon prvodecembarskog proglasa 1918. godine “u blagodarivanju Nove države, Oslobođenja i u slavu i zdravlje vladarske kuće”</s>
<s>.49 Uslijedile su proslave državnih praznika,50 vojne prosla ve,51 podržavanje svih političkih promjena u zemlji slanjem deputacija,52 tako i poteza šestojanuarskog režima,53 oficijelni izrazi zahvalnosti kralju “Zagrebačku rezoluciju slijedile su izjave bosanskih muslimanskih političara i Židova Bosne i Hercegovine”</s>
<s>“Židovi Bosne i Hercegovine upravili su danas Narodnom vijeću SHS u Zagrebu slijedeću izjavu: ‘Mi Židovi Bosne i Hercegovine koji smo uvijek živjeli u bratskom saobraćaju sa narodima ovih zemalja i s njima dijelili svaki udes u sreći i nesreći, prateći sa najboljim željama političke težnje jugoslovenskih naroda, osjećamo dužnost da dademo slijede ću izjavu: Kao svijesni nacionalni Židovi, koji vazda i nadasve cijene velike ideje samo odregjenja naroda i demokracije, priključujemo se programu Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba sadržanom u objavi od 19. oktobra 1918, te kao sinovi ovih zemalja vidimo u toj objavi (točka 5) po svema zajamčen slobodan razvoj Židova Bosne i Hercegovine.</s><s>Sarajevo, 24. oktobar 1918. – Dr. Vita Alkalaj, narodni zastupnik Židova Bosne i Hercego Židova Bosne i Hercegovine”</s>
<s>Povodom oslobođenja i ujedinjenja države SHS “za zdravlje njegova Veličanstva Kralja Petra i Njegova Kraljevskog Visočanstva Prijestolonašljednika – regenta Aleksandra ... i u bogomoljama jevrejsko-sefardičke i jevrejsko-aškenaske bogoštovne općine.” “Sa svečana blagodarenja”</s>
<s>“Prigodom dolaska nove zastave 10. pješad. puka Takovskog u povorci koja će se formi rati toga dana sudjelovaće i naša Jevrejska glazba.</s><s>Umoljava se članstvo da u što većem broju prisustvuje ovoj manifestaciji i izrazi tako svoje nacionalne osjećaje prema našoj Državi i Uzvišenom vladaru.” “Jevrejska omladinska zajednica Matatja Sarajevo” , Jevrejski</s>
<s>U poklonstvenoj deputaciji Drinske Banovine Kralju bili su između ostalih i Moni Alka laj i Avram Majer-Altarac. “Predstavnici Sarajeva” Članak pod nazivom “Put k boljitku”</s>
<s>, uz prepis deklaracije, navodi kraljev “odlučan gest” koji je primljen “svugdje sa simpatijom i oduševljenjem.</s><s>Ne samo dokidanje ustava i ras puštanje Narodne skupštine, već i sve njegove reforme.</s><s>Ta svakome je jasno kao dan, da će promjene koje vrši Kralj biti svrsishodne i od koristi po našu budućnost, jer je Njegova prilikom svečanosti,54 uobičajene službe u hramovima povodom rođenda na vladara,55 uvećanja kraljevskog doma56 te slanje posmrtne delegacije.57 Da bi se razumio ovakav odnos, treba podsjetiti na to da su se sa jedne strane jevrejske poslovično manjinske skupine uvijek odlučivale na gotovo bespogovornu lojalnost svim državnim sistemima, u ovom slučaju na lojalnost državi, ustavnom sistemu i kraljevskom domu, što naravno ne isključuje političku lojalnost vladajućoj partiji, o čemu ovdje mudrost velika i jer je Njegova ljubav za narod očinska.” “Put k boljitku” sefardska delegacija je posjetila kralja.</s><s>Predsjednik sefardske opštine Avram M. Altarac je “saopštio da su sve delegacije oduševljene prijemom u dvoru.</s><s>Nj.</s><s>V .</s><s>Kralj, pravi demokrata,</s>
<s>od ujedinjenja troimenog naroda” u najsrdačnijem tonu stigao je da podijeli po koju riječ sa svima delegatima ...</s><s>Uopće, ova dva sata, što su delegati proveli u Dvoru, ostaće svima u najljepšem sjećanju, jer su se izbliza upoznali sa Nj.</s><s>Veličanstvom i upoznali u njemu Vođu današnje Jugoslavije.” “U audijenciji kod kralja”</s>
<s>Sa proslave svoje 50-godišnjice aškenaska opština uputila je kralju izraze zahvalnosti sa rajevskih Jevreja: “uprava i članovi općine sjećaju se svog uzvišenog Vladara i Kralja, koji u bezprimjernoj svojoj dobroti i mudrosti obdaruje jevrejsku zajednicu Kraljevine Jugoslavije zakonom, koji odiše duhom najveće pravde i širokogrudnosti.” Potpredsjed nik Bernardno Klein bio je na proslavi domaćin gostima: banu Velji Popoviću, kd. armije gen.</s><s>Kalafatoviću sa gospođom i kćerkom, pomoćniku bana dr. Hasanbegoviću, nadrabi nerima dr. Leviju i dr. Urbachu, sa gospođama, predsjedniku trg. komore i gen. direktoru Zemaljske banke g. Berkoviću, potpredsjedniku sefardske opštine dr. Jakobu Kajonu, dir. Gradske štedionice dr. Viti Kajonu, predstavnicima društava i mnogim drugim uglednim građanima. “Sa proslave 50-godišnjice aškenaske općine upućeni su Njeg.</s><s>Vel.</s><s>Kralju izrazi zahvalnosti sarajevskih Jevreja”</s>
<s>, Jugoslovenska pošta, I, br. 192, (Sarajevo, 14. januar Povodom kraljevog rođendana 12. jula je u sefardskom hramu prigodno govorio nadra bin g. dr. Levi, a Lira je pratila pjevanjem službu, dok je u aškenaskom hramu govorio nadrabin g. dr. Weszel, a pjevao đački hor.</s><s>Izaslanici civilnih i vojnih vlasti prisustvovali su na oba obreda.</s><s>Predsjednik Zemaljske vlade g. dr. Milan Srškić primio je vjerske depu tacije i izaslanike korporacija koje su došle da čestitaju. “Od Židova su primljeni izaslani ci Sef. bog. opštine: nadrabiner g. Dr. Levi, članovi odbora gg.</s><s>Perera, Levi i Kabiljo; od Ašk. bog. opštine: nadrabin g. Dr. Weszel, predsjednik g. Dr. Rothkopf, g. Bernardo Klein i g. inž. Grof; od Benevolencije: nadsavjetnik g. Atijas i g. Dr. Jakov Kajon; od Žid. nac. društva za B. i H.: predsjednik g. Dr. Salom i g. ing. Grof; za Humanidad; predsjednica gdja Ilka Böhm.” “Kraljev rođendan”</s>
<s>“‘Velikom Kralju Oslobodiocu’ na Oplencu.” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 142</s>
<s>143 neće biti riječi.</s><s>Pojednostavljeno rečeno, građani mogu na različite na čine biti motivirani na lojalnost državi i njenoj vlasti: interesno, ideološ ki ili emocionalno.58 U ovom slučaju motivisanost Jevreja za lojalnost državi i njenoj vlasti je bila interesna – za poboljšanje uslova života i djelovanja jevrejske zajednice, te ideološka – Kraljevina je bila nacional no i vjerski heterogena zajednica u kojoj su nominalno svim pripadni cima Ustavom bila zagarantovana građanska prava, pa je u tom smislu prihvatala participaciju u političkom životu, a emocionalno motivisana – jer je većinskim postotkom bila domicilna na prostorima Kraljevine.</s><s>Smisao privrženosti državi razumijevao se na različite načine, kako u samoj jevrejskoj zajednici, tako i kod drugih vjersko-nacionalnih grupa, od prostog društveno-političkog i kulturnog omalovažavanja te neshva tanja jevrejske pozicije, preko asimilatornih tendencija i stavova,59 do nacionalističko-šovinističkih i po Jevreje destruktivnih teorija.</s><s>Sa druge strane država, Kraljevina je imala paternalistički, zaštitnički odnos pre ma Jevrejima podržavajući njihove interese i zahtjeve, ne samo u zemlji nego i pred međunarodnim forumima.60</s>
<s>Šta je donio ovaj odnos uzajamnog uvažavanja i povjerenja države i Jevrejske zajednice Sarajeva?</s><s>Saradnju koja je rezultirala obostranom do brobiti za sudionike.</s><s>Jevrejima “Malog Jerusalema” , dijelom zbog njihove</s>
<s>“Pri tome, teško je odrediti granicu gdje prestaje građanska lojalnost prema idealu drža ve, a gdje počinje građanska lojalnost prema strukturama vlasti, koja građane često svodi na status objekta kojima se može manipulirati.” Saša Šegvić, “Legitimnost građanskog otpora – neki teorijski aspekti”</s>
<s>.</s><s>Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, Split: Pravni Takav primjer je stav Dragoslava Ljubibratića, glavnog sekretara Trgovačke komore u Banjoj Luci, da bi svoju privrženost Jevreji trebali izražavati većim naturalizovanjem, a pozivajući se na francuskog filozofa Anrija Bergsona.</s><s>Derviš Korkut, naprotiv, smatra da “Specijalno za bosanske Jevreje se može reći da su oni postali više domaći nego li što i sami misle.</s><s>Naš svet njih ne oseća kao neko strano telo.” Korkut, “ Antisemitizam”</s>
<s>53.</s><s>Zbornik Naši Jevreji.</s><s>Jevrejsko pitanje kod nas uključio je 1940. osvrt brojnih ličnosti Kraljevine o aktuelnoj situaciji i stavove o antisemitizmu, koje su većina intervjuisanih ocijenili nedovoljno zabrinjavajućim, što su kasniji događaji opovrgli.</s><s>60 Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 70-84. brojnosti61 jer “između dva rata svaki šesti Jevrejin u Jugoslaviji živeo je u Sarajevu”</s>
<s>,62 mada ih je prije rata procentualno bio veći broj,63 a dijelom zbog snage njihove dobro organizovane i najstarije opštine u Kraljevini, pružala se mogućnost za napredak.</s><s>Oni su bili najškolovanija i najo brazovanija zajednica grada, “najbrojniji konzumenti duhovnih dobara ,64 kojoj je 1928. godine pridodat i Srednji teološki jevrejski za vod,65 od prije poznata po prvim ljekarima, knjižarima i antikvarima, U Sarajevu je 1921. godine bilo 7.458 Jevreja, odnosno 11,24%, a 1931. godine 11.400 Je vreja.</s><s>Definitivni rezultati popisa stanovništva, Kraljevina Jugoslavija, Sarajevo, 1932; Od toga broja Sefarda je 85,5%, a Aškenaza 14,5 % Pred Drugi svjetski rat broj Jevreja je izno sio 11.400, što je iznosilo 12,30% sarajevskog stanovništva.</s><s>Pinto, Jevreji Sarajeva, 14-15.</s><s>Mitar Papić, “Jevreji u kulturnom nasljeđu Sarajeva” Jevreja Sefarda 8.922</s>
<s>“Kretanje stanovništva u Bosni i Hercegovini prema vjeroispovjesti” “Statistički odsjek gradske općine sarajevske izradio je tu skoro interesantne statističke “Koliko ima jevreja u Sarajevu.</s><s>Kretanje broja Jevreja od 1879. do 1929.” , Jugoslovenski</s>
<s>“Karakteristično je da kod Jevreja ima 1.186 školskih obveznika, a pohađa školu 1.737 dakle 146,45%.” Podatak je iznio učitelj Kosta Krajšumović u svom referatu na sjednici ankete Zemaljske vlade. “Juče je u svečanoj sali ZV sjednica ankete za suzbijanje nepi smenosti”</s>
<s>Nastavni plan i program sastavi nadrabin dr. Moric Levi, rektor seminara i predavač, a nastavnici su bili: dr. Hinko Urbah, dr. Kalmi Baruh, Avram Papo, Jakov Maestro, Franjo Poljanec, Đorđe Popović i Albert Suzin.</s><s>Pinto, Jevreji Sarajeva, 83-84.</s><s>Na prvu godišnjicu rada donio je izvještaj da mu je prisustvovalo 16 učenika, i to 2 iz Beograda, 3 iz Bitolja, 5 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 144</s>
<s>145 ali i agilni u očuvanju svojih političkih prava,66 kao što su bili i solidarni sa širom, gradskom zajednicom, učestvujući u prvim poratnim zajed ničkim dobrotvornim akcijama.67</s>
<s>Ovaj uzajamni odnos bio je jednako karakterističan i za ovu 1930. godinu za jevrejstvo Sarajeva.68 Čak je ona prestavljala kulminaciju ove veze, lucida intervala godinu, u vrijeme kada evropskom političkom i društvenom scenom odjekuje pravi krešendo antisemitističkih tonova.</s><s>On je bio pojačan i nemilim događajima u Palestini, masakrima nad jevrejskim stanovništvom, o čemu je štampa stalno donosila vijesti i po većavala zabrinutost za sunarodnike.69</s>
<s>145 iz Sarajeva, 1 iz Splita, 1 iz Travnika i 4 iz Vojvodine.</s><s>Svi đaci bili su i pitomci zavodskog konvikta.</s><s>Pored gore pomenutih nastavnika na ovom mjestu se navode još i dr. M. Le vić, Avram Papo i Ljubo Bajac. “Jevrejski teološki zavod” , Jugoslovenski list, XIII, br. 191,</s>
<s>Na listi za Gradsko vijeće bilo je “9 pravoslavnih, 9 muslimana, 9 katolika, 9 socijalnih demokrata i 3 Jevreja.</s><s>Osim toga predloženo je u listi 15 zamjenika po istoj proporciji kao i članova.” “Obrazovanje gradskog zastupstva” jevo, 23. novembar 1918), 3. U predsjedništvu Vijeća do sredine decembra 1918. nije bilo jevrejskih predstavnika, kada su dobili treće potpredsjedničko mjesto, na njihovo traženje, budući da oni “plaćaju najviše poreza i općinskih daća” .</s><s>Hamdija Kapidžić, “Rad</s>
<s>Društva arhivista Bosne i Hercegovine, Sarajevo: Društvo arhivista Bosne i Hercegovine, U Glavnom odboru za sirotinju Srbije u BiH, obrazovanom “od sviju vjeroispovjesti” je i dr. Moric Levi, nadrabin. “Glavni odbor za sirotinju Srbije” 41, (Sarajevo, 12. decembar 1918), 3. I ovom prilikom su se iskazali antijevrejski prigo vori: “Karakteristično je, da su najmanje priloge dali domaći bogati Jevreji, iako su se oni najviše obogatili u ratu a još uvijek se i danas bogate.” “Za sirotinju u Srbiji” Ono se okupljalo u Jevrejskom domu. “Za akciju na izgradnji Jevrejskog doma otvorenog 30. novembra 1926, najveće zasluge pripadaju dr Žigi Baueru, izrađenog na osnovu nacr ta ing. H. Meitnera, a obavilo ga je sarajevsko građevinsko preduzeće Progres (Besarović, Jovanović i Freier).” “U tu novu zgradu okupljeni su svi jevreji grada, jedino jevrejsko sastajalište zajedničko za oba jevrejska dijela.” “Jevrejski dom” “Jevrejske migracije u Palestinu i raširena kupovina zemlje od tadašnjih feudalnih ze mljoposjednika dovodi do manjka slobodnog prostora i čestih nemira, najčešće pokre nutih od samih zemljoposjednika.</s><s>U pobunama 1920, 1921. i 1929. godine došlo je i do velikih pogubljenja Jevreja.</s><s>Iako su njihove imigracije Britanci podržavali, ograničenja su Ukoliko je moguće ovo zanemariti, predznak dobrog početka godine značajno je obilježio Zakon o vjerskoj zajednici Jevreja u Kraljevini Jugoslaviji,70 koji je bio dio zakonskog paketa koji je užurbano donosio šestojanuarski režim i kojim je država htjela zakonski oblikovati odnose sa svim vjerskim zajednicama.</s><s>Mada nisu priznati za nacionalnu manjinu, njime je Jevrejima osigurana autonomija u očuvanju i uređenju vjerskih prava i upravljanje vjersko-upravnim i dobrotvornim ustanovama, imovinom i fondovima, odnosno uređenje odnosa u okviru zajednice.71 Dobrobit Zakona vidjela se i u unificiranju različitih zakona koji su do tada važili na teritoriji Jugoslavije, kao i uvažavanju mišljenja svih jevrejskih opština i stručnih lica prilikom izrade projekta zakona, na kome se radilo dvije godine.</s><s>Ideja o izradi “jednoga zakona o vjerskoj zajednici Mojsijevaca” formalno je prerasla u akciju osnivanjem prve komisije za rad na redakciji zakona, na sjednici Glavnog i izvršnog odbora Saveza jevrejskih opština 16. januara 1928. god. u sastavu dr. Pops, Šemajo De Majo i rabin Ignjat Šlang.</s><s>Njihov zakonski projekat je poslan svim opštinama na raspravu i nakon nje ministarstvu vjera, koje u tom momentu nije reagovalo, ali je nakon izmjene karaktera režima sa 6. januarom 1929. godine ministarstvo pravde na čelu sa dr. Milanom Srškićem pozvalo vrhovnog rabina dr. Isaka Alkalaja, potpredsjednika uprave Saveza dr. Popsa i generalnog sekretara direktora Ivana Kona, te predstavnike Udruženja ortodoksnih opština da zajedno sa komisijom ministarstva pregledaju projekat i “dadu mu definitivnu stilizaciju” .</s><s>Stav Saveza jevrejskih opština</s>
<s>.</s><s>Glasnik arhivā i se morala uvesti zbog reakcija arapskog stanovništva. ‘Vossiche Zeitung’ objavljuje jedan dopis poznatog vođe cionističkog pokreta dra Wolfganga von Weisla iz Haife o anketi po krvavim događajima koji su se desili u Hebronu.” “Wolfgang Weisl o pogromima u Palestini”</s>
<s>“Pitanje Palestine pred Društvom naroda” Zakon je donesen 14. decembra 1929. godine.</s><s>O pravnim normama koje su regulisale status jevrejske zajednice u KSHS/J i o samom Zakonu vidjeti: Londrc, Pravni položaj, Mustafa Imamović, Položaj Jevreja u Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji, Vjerske zajednice u Bosni i Hercegovini i Jugoslaviji između dva svjetska rata, (Sarajevo: Pravni fakultet, 2008), prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 146</s>
<s>147 je bio da je zakon omogućio bolju materijalnu i moralnu pomoć jevrejskoj zajednici, pozitivno je bilo i formiranje Rabinskog sinoda za čisto vjerska pitanja,72 olakšano je izdržavanje jevrejskog seminara u Sarajevu, koji je bio najvažnija ustanova Saveza, a osnov svega je bilo zadovoljstvo punom autonomijom javno-pravnog karaktera.73 Ovaj pravni položaj, kojim se ipak zadiralo u tradicionalnu samoupravu jevrejskih vjeroispovjednih opština i jačala pozicija svešteničke na račun laičke komponente, bio je potvrđen i Ustavom iz 1931. godine.</s>
<s>Dva mjeseca nakon donošenja Zakona okončana je velika akcija po dizanja Šume kralja Petra Velikog Oslobodioca u Palestini, započeta na desetogodišnjicu Balfurove deklaracije, a na sedmogodišnjicu smrti kralja Petra (sedma godina u tradiciji jevrejskoga naroda je svečana go dina).</s><s>Savezno vijeće Saveza cionista u KSHS u Subotici 4. i 5. decembra 1927. godine “zanosno je zaključilo”</s>
<s>, da “Jevreji naše Kraljevine na ze mljištu Jevrejskog narodnog Fonda u Palestini, na uzvisinama Ginegar skih brda,74 nedaleko od jugoslovenskog naselja” podignu “znak svoje zahvalnosti” i “ljubavi jugoslavenskih Jevreja prema velikom Kralju i Ocu otadžbine (...) neprolazan spomenik poštovanja cijeloga jevrejstva prema Velikome Čovjeku, koji mu je bio prijateljem” .</s><s>Tada je bio upućen</s>
<s>, da “Jevreji naše Kraljevine na ze poziv svim jevrejskim opštinama i jevrejskim nacionalnim institucija Da nije bilo jedinstva oko učešća jevrejskog sveštenstva u donošenju zakona govori i diskusija na IV kongresu Saveza jevrejskih vjeroispovjednih opština KJ održanom 26. decembra 1930. godine u Beogradu u kojoj je ing. Oskar Grof rekao “da je ovaj posljednji period okrunjen širokom liberalnošću države koji je izrađen u datom vjeroispovjednom zakonu, ali da u njemu ima odredaba, koje nisu korisne a koje su unesene po želji jevrej skog klera.” Njemu “oštro replicira dr Urbach iz Sarajeva te veli, da su te odredbe i te kako umjesne i kler zna šta radi.” “Pozdrav Jevreja Nj.</s><s>V. Kralju” Ustanova Vrhovnog rabinata, najvišeg duhovnog predstavništva Jevreja u KSHS, ofor mljena je 1923. godine.</s>
<s>“Jevreji u Jugoslaviji.</s><s>Zakon o vjerskoj zajednici” “Prvu šumu zasadio je Keren kajemet god. 1908. na uspomenu Teodora Hercla, ali tek posljednjih pet godina vrši se zasađivanje sistematski.” “Korist i svrha pošumljavanja Pa lestine”</s>
<s>.75 U Sarajevu su se te akcije primili krugovi oko Mjesne cijonističke organizacije, sa na drabinom dr. Moricom Levijem na čelu, naglašavajući da akcija, osim “cijonističke važnosti, ima patriotsko značenje” .76 Saradnik sarajevske</s>
<s>Burna politička 1928. i sljedeća neizvjesna godina stišale su početni elan akcije,78 mada je i sam kralj Aleksandar darovao fondu 3000 dinara, “što je prvi slučaj u istoriji Keren Kajemeta, da jedan vladar daruje za nj, i stoga je ovaj lijep i besprimjeran gest Njeg.</s><s>Veličanstva primljen u Zagre bu, i u drugim mjestima, s velikim simpatijama” vodom “praznika behara” (Hammiša-asar), Jevrejski glas je podsjetio na obećanje i važnost kultivisanja zemlje po budućnost u zemlji Izraelovoj,80 da je značajno da “time vrate Palestini ukras, kojim se ona kitila u biblij .81 I zaista, Šuma kralja Petra Oslobodioca, koju je Keren Kaje met Lejisrael, tj. Jevrejski narodni fond darovima jugoslovenskih Jevreja zasadio, osvećena je 2. marta 1930. godine.</s><s>Samom činu je prisustvovao predsjednik Keren Kajemeta Lejisraela M. M. Usiškin, zatim jugoslavenski i čehoslovački konzul i predsjednik Saveza cionista Jugoslavije dr. David Alkalaj, član Cionističke egzekutive Kiš, a jugoslavenske Jevreje zastupali su predstavnici kolonije jugoslavenskih Jevreja u Bet Šearim, blizu Haife, u blizini “desetak novih sela koja su Jevreji sagradili u toj dolini poslije 1921. godine, kada je Jevrejski narodni fond otkupio prvu veliku parcelu u Emek Jezreelu.</s><s>Službeno je prisustvovalo i predstavništvo jugoslavenskog U vremenu od 1. maja 1929. do 30. septembra 1929. u Sarajevu je skupljeno svega 3.100 “Dar Nj.</s><s>Vel.</s><s>Kralja Aleksandra Keren Kajemetu Lejisrael” (Sarajevo, 21. marta 1929. / 21. adar 5690), 1. Fond Keren kajemet je skupljenim novcem otkupljivao zemljište na području Hifanskog zaliva, u dolini Šaron, Bet Šaenu, Rahovetu, Kfar Sabi, Nes Cionu, u Emek Jezraelu, Tel Avivu i drugdje, seoskog i gradskog.</s><s>Na velikim kompleksima (300.000 duluma) finansirao je ameloraciju zemlje, isušivanje močvara, po stavljanje vodovoda za izgrađena naselja (120 do 1931. god), elektrocentrala, zasađivanje šuma, voćnjaka itd.</s><s>U naseljima je podizao škole, radnice, zemljoradničke stanice i druge javne ustanove, a hebrejski univerzitet sa institutima u Jeruselimu, tehniku u Haifi, hebrej ske gimnazije u Jeruzalimu i Tel Avivu, umjetničku zanatsku školu Bacalel, veliku sinagogu u Tel Avivu, Blincie u Tel Avivu i Tiberijusu, centralnu bolnicu u Emek Jezraelu itd. “KKL u prošloj godini”</s>
<s>U znak zahvalnosti za podršku akciji podizanja šume predstavnici Jevrejskog narodnog fonda u Jugoslaviji predali su kralju Aleksandru “skupocijenu umjetničku diplomu” umjetničke škole Becalel u Jerusalimu,84 a on je svoju dobru volju pokazao i prihvatanjem pokroviteljstva nad dobrotvornim bazarom Keren Kajemeta Lejisraela u Zagrebu održanom 17–19. maja te godine u korist Šume Kralja Petra Velikog Oslobodioca u Palestini, za koji su pripreme trajale par mjeseci.85 Ispred sarajevske Mjesne cionističke organizacije bazaru bogate ponude prisustvovao je Albert Alkalaj, a ispred Mjesnog povjerenstva KKL dr. Rudolf Buchwald.86 To ljeto 1930. kralj Aleksandar je povodom “Svečano osvećenje ŠKPVO u Emek Izraelu” U blizini zasađena je i šuma posvećena 80-godišnjici rođenja češkog predsjednika Toma sa Masarika, “Velikog zaštitnika progonjenih Jevreja i simpatizera cijonističkog pokreta.” “U prisustvu G. Usiškina Jugoslovenskog i čehoslovačkog konzula i pretsjednika Saveza cijonista Jugoslavije, G. dra Davida Alkalaja, svečano je osvećena Šuma Kralja Petra u Palestini”</s>
<s>U znak zahvalnosti za svoju podršku predsjednik ministarskog savjeta i ministar unu trašnjih poslova Petar Živković i ministar spoljnih poslova dr. Vojislav Marinković su upisani u Zlatnu knjigu KKL-a. “Upis u Zlatnu knjigu Kkl.” Planirano je da se bazar održi u dvorani Makabija i u vrtu Julija Königa. “Dobrotvorni ba bazari održani su u zadnje vrijeme u Londonu, Južnoj Africi, Čehoslovačkoj, Poljskoj i u drugim zemljama, i svugdje je moralni i materijalni uspjeh bio iznad svakog očekivanja.</s><s>Prihodom bazara, čiji su aranžman preuzeli poznati javni radnici u Zagrebu, ima da se šuma Kralja Petra na obroncima Ginegara upotpuni do velikog kompleksa.</s><s>U vezi sa bazarom biće održan čitav niz zanimljivih priredaba (koncerti, predavanja, zabava itd.).</s><s>Na ovaj bazar očekuje se brojna posjeta iz svih krajeva Jugoslavije, a posjetiocima je odo brena povlastica za vožnju.” “Veliki bazar Keren Kajemeta” Dopisnik iz Zagreba je dočarao izgled centralne dvorane, pozornice i paviljona u kojima se održala svečanost, a među izloženim predmetima nalazili su se i “grafikoni i razni nacrti, koji prikazuju rezultate Keren Kajemeet Lejisraela u radu te koliko je dosada po šumljeno i koliko su Jevreji Jugoslavije u tom učestvovali.” “Bazar KKL za šumu kralja Petra”</s>
<s>stabala.83 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 150</s>
<s>151 posvećenja šume KPVO na Ginegaru uručio g. Usiškinu, predsjedniku Keren kajameta Lejisraela orden Sv. Save II stepena, a dr. M. Baueru, predsjedniku Zemaljske uprave Keren kajemeta u Jugoslaviji, orden sv. Save III stepena.</s><s>Tom prilikom zagrebački Židov je primijetio da je ovo “iza Herzlovih dana prvi puta, da cijonistički prvaci dobivaju kraljevsko odlikovanje zbog svoga cijonističkog rada.</s><s>U čitavom jevrejskom svijetu pobudiće vijest o odlikovanju veliku pažnju, te će i opet dokazati, koliko su žive veze, koje vezuju Jugoslaviju s obnovnim djelom jevrejskog naroda.</s><s>”87</s>
<s>Ovim činom nije prestao govor, a ni djelatnost jevrejskih opština i or ganizacija na doprinosu Keren Kajemeta u Sarajevu,88 Bosni, Kraljevini.</s><s>U Sarajevu je marta te godine na repertoar Narodnog pozorišta postavljena premijera Hebelove Judite, obrade biblijske priče o herojstvu i žrtvi žene za dobro otadžbine, koja je valjda ponovo trebala potvrdu u novim okol nostima,89 te organizovana Lirina reduta uz muzičku pratnju Matateje u Nakon impresivnog muzičkog i baletnog programa slijedio je ples i animirana zabava. “Povodom posvete šume KPVO na Ginegaru”</s>
<s>“Ovogodišnja Tišri-akcija u Sarajevu uspjela je iznad svakog očekivanja.</s><s>Događaji u Pa lestini od augusta prošle godine pa do danas vratili su pozornost cijelog jevrejskog svijeta na pitanje zemlje, pa je i Jevrejstvo Sarajeva dalo dostojan odgovor na nastojanja naših protivnika time što je više nego zadnjih godina darivalo za otkup svete zemlje.” “Iz povje reništva Keren Kajemeta”</s>
<s>151 tišri 5691), 3. Pored organizovanja raznih svečanosti i prikupljanja priloga, djelotvorni su bili i pozivi sa stranice Jevrejskog glasa: “Kasica je glavno sabirno sretstvo Keren Kaje meta, glasnik Erez Jisraela i simbol djelotvorne povezanosti sa Jevrejstvom.</s><s>I TI MORAŠ saradnjom i prinosom da pomogneš KKL-u u njegovom blagotvornom radu.” “Kasica” Umor i nedostatak elana cionističke organizacije, pa i nedovoljan broj cionista u Sara jevu, uočen je kao problem jevrejske zajednice, što je stvorilo zabrinutost odgovornih.</s><s>Rješenje se tražilo u jevrejskoj ženskoj organizaciji. “Omladina samo djelomice radi i živi cijonistički, jevrejsko radništvo nije cijonistički orijentirano, cijonističkih žena nema, već – u najboljem slučaju – supruga cijonista. ...</s><s>Ako ne dođe do skorog osnutka Wizo-or ganizacije u Sarajevu, mora ga uprava M. C. O. forsirati i njen rad u svemu podupirati.</s><s>Suradnja žene nije dragocjena samo za praktično-materijalni uspjeh cijonizma, već je cijonistična žena jemstvo da ćemo imati valjane jevrejske porodice.</s><s>Prije nekoliko go dina ne bi bilo nužno naglasiti taj postulat, ali danas ga moramo, jer naši domovi nisu pošteđeni od modernog duha, razornoga naše nacionalne osobine.” “Izgradnja mjesne hotelu Evropi, koja je bila “jedna od najposjećenijih i najotmenijih prired bi u ovoj sezoni”</s>
<s>,90 dok su jevrejski maturanti svoj doprinos dali nastupom na svečanoj akademiji u Jevrejskom domu, pod pokroviteljstvom gospode nadrabinâ sefardskog dr. M. Levija i aškenaskog dr. H. Urbacha.91 Uz ovo, u sarajevskom kinu je tog mjeseca marta prikazivan propagandni film Proljeće u Palestini, kako se navodi, “film o jevrejskoj renesansi” Objavljivani opširni izvještaji ili kratke informacije o uspjesima ove organizacije bili su česti, a prema njima podrška opšta.</s><s>Međutim, čini se da to nije bila upotpunjena slika podrške Keren Kejametu, pa ni Keren Hajesodu, (Fondu za obnovu Jevrejske Palestine),93 barem ne sve vrijeme, budući da su se u jevrejskoj štampi i forumima pojavljivale i kritike na cijon. organizacije”</s>
<s>S obzirom na ozbiljnost problema, reakcija je bila brza, pa je zabilježeno da su jevrejske žene odlučile “dan Lag Baomer posvetiti visokim ciljevima Jevrejskog narodnog fonda ...</s><s>Sarajevski ‘Wizo’ (organizacija cionističkih žena – op. a.) proslaviće ovaj dan na taj način, što će, kako donosimo na drugom mjestu održati jedno prigodno predavanje i tako upoznati svoje članice sa rezultatima rada ove velebne institucije i zainteresovati ih Sarajevska glumica Blaženka Katalinić igrala je u ulozi Judite, a dopis sa Lirine redute detaljno donosi govori o toaletama i eleganciji prisutnih dama. “‘Lirina’ reduta u Hotel Evropi”</s>
<s>“Proljeće u Palestini” novinama kaže da film “zorno prikazuje ono što je jevrejska kolonizacija uspjela da u kratkom razdoblju učini od zemlje.</s><s>Uz modernu poljoprivrednu obradu, naglašava se gradnja velike hidroelektrične centrale, kojom će se prema projektu inž. Ruthenberga provesti elektrifikacija čitave Palestine, skoro nevjerovatni razvitak Tel-Aviva, tog najin teresantnijeg modernog grada, jednog ‘od najzdravijih gradova izgrađenog po principu vrtnih gradova, centar privrednog i kulturnog života, sa operom, stadijonom, te najmo dernijim higijenskim ustanovama’ ...” “Izgradnja Palestine” Fond za obnovu Jevrejske Palestine “Keren Hajesod” osnovan je u junu 1920. godine i sa 1935. godinom sakupio je u svim zemljama svijeta 5,5 mil. funti.</s><s>Iz te sume upotrijebio je 32% za poljoprivrednu kolonizaciju, 19% za gradsku kolonizaciju, 19% za školstvo i Univerzitet, 10% za imigracione svrhe, 7% za zdravstvo itd.</s><s>Fond je učestvovao i u dru gim investicijama u Palestini – za električne centrale, radničke banke, zadruge itd. – Sa memoranduma društva, na pismu iz 1935. godine, AJ, fond: 100, fasc.</s><s>25, dok.</s><s>1. Po dva člana uprave Keren Hajesoda birale su beneberitske lože iz Beograda, Zagreba i Sarajeva. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 152</s>
<s>153 račun ravnodušnosti prema ovoj akciji (“ne brinu se za opšte jevrejska pi tanja, nego za svoj svakidanji, čaršijski život”).</s><s>Tako se pominje da je Sara jevo “na žalost, prilično zaostalo ispred kontingenta, i ako su i ovdje neke akcije dobro uspjele”</s>
<s>.94 Treba reći da to nije bio slučaj samo sa odzivom sarajevskog jevrejstva nego da su svuda postojale struje koje nisu, po mišljenju kritičara, u dovoljnoj mjeri podržavale ovaj međunarodni je vrejski pothvat i koje su njemu nasuprot davale prvenstvo interesima i potrebama lokalne zajednice.95 Odluka “da čitav rad balkanskih sefarada “Rezultat Keren Kajemeta 5690. u Jugoslaviji” oktobar 1930. / 2. hešvan 5691), 3. Generalni sekretar Keren Kajemeta dr. Cvi Rotmiler prilikom boravka u Sarajevu decembra 1931. godine izrazio je svoje nezadovoljstvo ra dom sarajevske podružnice.</s><s>Tom prilikom je agitirao za akciju povodom 50. godišnjice Hibat Ciona i 30. godišnjice Keren kajemeta. “Tokom ove akcije raspačavaće se blokovi od 20 komada po 30 Din.</s><s>S tim novcem od jednog takvog bloka kupuje se u Palestini pola dunuma zemljišta.</s><s>Svaki onaj koji do 28. februara 1932. proda takav jedan blok ima pravo na natječaj za besplatan put na Makabijadu u Erec Jisrael.” “Boravak generalnog sekretara Keren Kajameta u Sarajevu” Iz jednog nedatiranog izlaganja dr. Holendera (dr. Josif Holänder, advokat iz Beograda – op. a.), izrečenog u diskusiji povodom referata dr. Štajndlera, predsjednika Centralne uprave Keren Hajesoda za Jugoslaviju u Beogradu: “Došlo je dotle, da se rad za obnovu jevrejske domovine mora braniti i to od ogromne većine jevrejskog naroda.</s><s>Svaki lokalni rad, pa i onaj najbeznačajniji, preči je od rada za obnovu Palestine.</s><s>U jednom mestu ima po neko liko ustanova sa istim humanim ciljevima i najbolji građani kupe se oko njih.</s><s>Cionističke institucije su siročad svojih mesta.</s><s>To je tužna istina i ostaće takva pored svih sladunjavih izjava ma sa koje strane. – Koliko su poznati odgovori najuglednijih Jevreja, kad im se obra ćaju za Kh: dajem za sve, samo za to ne dajem.</s><s>Nigde se ne daje rado za obnovu Palestine i to od ogromne većine Jevreja ...</s><s>U istoriji je nepoznata pojava, da svega jedan petnaesti deo čitavog naroda želi ostvarenje domovine, a da četrnaest delova ostane ravnodušno prema tome idealu. ...</s><s>Nekad se mislim možda je cela ova teza iz osnova pogrešna.</s><s>Možda celo ono plakanje našeg naroda za izgubljenim Cionom, čime su ispunjene sve njegove molitve, nije ništa drugo, do jedna velika farsa. ...</s><s>Cionizam je uneo toliku pometnju među Jevreje, da se treba pitati: da li je to sve jedna korisna rabota, kada ogromna većina jednog naroda stoji ravnodušna prema tom pokretu.</s><s>Ili je zar potrebno osvajati Jevreje da prihvate jedan ideal, o kome su vekovima sanjali?</s><s>Zaključak je sledeći: vreme je već da ogromna većina jevrejskog naroda uvidi, da je rad na obnovi Palestine koristan i zdrav posao i da taj posao potpomaže. ...</s><s>Niko ne potcenjuje značaj karitativnog rada, bilo lokalnog, bilo međunarod nog karaktera i neka se srazmerno ukazuje i puna pažnja i važnost prema radu i davanju za obnovu Palestine.</s><s>To dvoje može biti u potpunoj harmoniji i baš ova ugledna jevrejska sredina trebalo bi da stvori duhovnu osnovu i raspoloženje za ovakvu harmoniju.” Arhiv Jugoslavije, fond br. 100 Masoni, fasc.</s><s>23, dok.</s><s>664-669. bude pod kontrolom cionističkog egzekutivnog komiteta” i “da se razvije delatnost kod sefarada u dijaspori za Palestinu i da udruženi doprinesu svojim radom što bržem ostvarenju Palestinskog ideala” donesena je na Balkanskoj konferenciji sefardskih Jevreja, održanoj 28. i 29. maja 1930. go dine u organizaciji Jevrejske opštine smještene u Jevrejskom domu u ulici Kralja Petra u Beogradu, čemu su prisustvovali i sarajevski predstavnici.96 U sarajevskim okvirima prvi slavljenički momenat 1930. godine bila je proslava 50 godina postojanja Aškenaske opštine u Sarajevu, za čiju djelatnost je velikim djelom bio zaslužan njegov deveti po redu izabrani predsjednik advokat dr. Moric Rotkopf, koji je svoju dužnost vršio tri deset godina (1898–1928).</s><s>Aktuelni predsjednik dr. Hinko Urbah97 bio je domaćin ove svečanosti u aškenaskom hramu,98 u kojoj su učestvovale sve instance vlasti.99</s>
<s>Zahvaljujući kraljevskoj vladi, po pisanju štampe, koja je “imala mnogo više razumijevanja nego ranija tuđinska uprava” Uz Benjamina Pintu, urednika Jevrejskog glasa, koji je držao referat o sefardskoj omla dini, konferenciji su prisustvovali i nadrabin Moric Levi, predsjednik sefardske opštine u Sarajevu Avram Majer Altarac, predsjednik La Benevolencije dr. Jakov Kajon te Braco Poljokan, Buki Salom itd.</s><s>Benjamin Pinto, Spomenica o proslavi 30-godišnjice jevrejskog pjevačkog društva “Lira” u Sarajevu 1901–1931, (Sarajevo: Odbor “Lire” Svečanoj instalaciji ašekenaskog nadrabina dr. Hinka Urbacha u hramu aškenaske opšti ne u Terezija ulici prisustvovali su ministar trgovine dr. Mehmed Spaho, zamjenik veli kog župana dr. Miklaušić, pomoćnik komandanta armije gen.</s><s>Stojšić, komandant divizije gen.</s><s>Jovanović, predsjednik vrhovnog suda dr. Simić, predsjednik oblasne skupštine Ša hinagić, predsj. oblasnog odbora Fehim Spaho, predstavnik gradske opštine dr. Josip Ba ruh, engleski, čehoslovački i austrijski konzuli, narodni poslanici dr. Kaluđerčić, dr. Šutej, dr. Besarović, predstavnik mitropolije Gašić, inspektor Đoko Kovačević, ispred Prosvjete dr. Krsmanović, ispred Benevolencije dr. Kajon te odbor sefardske opštine. “Ustoličenje Dr. Hinka Urbacha”</s>
<s>Zemljište za aškenaski hram kupljeno je 1893. u Terezija ulici. “50 godina opstanka Je vrejske vjeroispovjedne općine aškenaskog obreda u Sarajevu” (92), (Sarajevo, 10. januar 1930. / 10. tevet 5690), 5. Izgrađen je sredstvima isključivo je vrejske zajednice, a po nacrtima arhitekta Karela Paržika, otvoren je i posvećen obredom dr. Sewzela 30. septembra 1902. / 28. elula 5662. godine. “50 godina Aškenaske opštine u Sarajevu”</s>
<s>“Godina koja znači epohu” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 154</s>
<s>155 i Sefardi Sarajeva obilježili velikim događajem za jevrejsku zajednicu dovršenjem novoga hrama.</s><s>Ideju koja je već dugo postojala 1923. go dine pretočili su u odluku o gradnji i formiranju odbora,100 budući da stari hram “koga su pratile razne nedaće” ,101 više nije mogao odgovoriti</s>
<s>Prvi hram u Sarajevu je sa dobijenim beratom sagrađen 1581. godine, a izgorio u poho du Eugena Savojskog 1697.</s><s>Sljedeću dozvolu sarajevski Jevreji su dobili 1746. godine, ali je i ovaj stradao u požaru.</s><s>Tek 1882. sagrađen je hram pod imenom El kal grande.</s><s>Jedan hram je podignut i na Bjelavama (El kal di la Bjelava) 1891, gdje je stanovala većina sa rajevskih Jevreja.</s><s>Zna se da su pored ovih postojala još dva manja hrama.</s><s>Pinto, Jevreji Sarajeva, 54.</s><s>U prigodnom broju Jevrejskog glasa za stari hram se kaže da je posvećen “prije 109 godina”</s>
<s>, što bi bilo 1821. godine. “Istorijat gradnje Velikog sefardskog hrama” (1873–1935),102 da bude “u slavu Boga i na ukras Sarajeva” .103 Prilikom</s>
<s>155 polaganja kamena temeljca 13. juna 1926. godine ministar Srškić je u ime vlade izrazio molbu da hram bude “spomen slave Božije, spomen svih odlika jevrejskog naroda i to: radinosti, privrženosti, poslušnosti, trpeljivosti, ljubavi k otadžbini”</s>
<s>.</s><s>Nakon čitanja svečane povelje koju pot pisuju izaslanici vlasti i sarajevske jevrejske zajednice,104 ona je stavljena u staklenu, pa u bakarnu cijev i stavljena na kamen temeljac.105 Simbo lika zajedništva trebala je osigurati uspješnu gradnju i dalju saradnju.</s><s>Svečanosti otvaranja novog jevrejskog hrama trajale su tri dana (1214. septembra 1930), najprije u petak molitvom u starom hramu (minha i arvit), zatim ponovnom, desetosatnom molitvom u subotu (tefila),106 a U stvari, Lubinski je u prvom mahu dijelio drugu nagradu sa arh.</s><s>Karlom Paržikom, a treću nagradu su dijelili Edi Mikloš Schreiner iz Zagreba i Ivan Kronfusso iz Kordove, a otkupljen je i projekat Morica Levija iz Zagreba.</s><s>Nakon izložbe svih projekata, dogovoreno je sa Lubinskim da napravi manje izmjene i njegov projekat je prihvaćen.</s><s>Gradnja je povje rena firmi “Till i Simić” iz Slavonskog Broda. “Istorijat gradnje Velikog sefardskog hrama” izvođači unutrašnjih radova bili su iz Zagreba, osim Jugometala d.d. iz Broda na Savi za bronzane kvake i okove na vratima, Silvestera Bernolda iz Novog Sada za bravarske radove i Štambuk i drugovi iz Selca na Braču za kamene ploče za peristil i arkade.</s><s>Učestvovalo je i par firmi iz Sarajeva. “Poduzetnici izvođači gradnje hrama” , Jevrejski glas, ibid., 2. Detaljan</s>
<s>155 opis unutrašnjosti dao je slikar Gabrijel Jurkić. “Novi hram” Veliki dobrotvor Daniel Mojses Salom prvi je potaknuo to pitanje još 1900. godine i ra dio na njegovoj realizaciji uz tadašnjeg predsjednika sefardske opštine Ješuu D. Saloma, poznatog sarajevskog bankara, te potpredsjednika ing. G. Sumbula, a koju je prekinuo I svjetski rat. “Pred dovršenjem novog Jevrejskog hrama” Povelju su redom potpisali: kraljev izaslanik gen.</s><s>K. Smiljanić, pa vrhovni rabiner dr. Alkalaj, onda dr. Levi, dr. Srškić, Vasa Jovanović, ministar Vladimir Andrić, veliki župan Nikolić, gradski komesar Hadžiomerović, predsjednik Sefardske opštine Avram Majer Altarac, u ime La Benevolencije dr. J. Kajon, Hevre Kadiša Josef Leon Finci, potom Mojse D. Salom, Mordo Atijas, sinovi Menahem Alkalaja, Cezar i Mosko Danon itd. te na kraju sam tvorac plana arhitekta Rudolf Labinski. “Jučerašnje svečanosti u Sarajevu” , Večernja</s>
<s>U povelji se kaže da se kamen temeljac postavlja “pod dičnom vladavinom našeg uzviše nog Kralja Aleksandra I. Karađorđevića.</s><s>Bog mu podržao slavu i moć ...” “Spomen-po velja”</s>
<s>“Uspjela veličanstvena svečanost osvećenja Novog sefardskog hrama u Sarajevu” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 156</s>
<s>157 glavna ceremonija se zbila u nedelju 14. septembra u novoj velikoj sina gogi predvođena vrhovnim rabinom Kraljevine Jugoslavije dr. Isakom Alkalajem, a praćena sarajevskim nadrabinom dr. Moricom Levijem, nadrabinom iz Zagreba dr. Gavrom Švarcem, nadrabinom Ovadijom iz Beča, te nadrabinom dr. Urbachom, rabinom Altarcem, Konfortom i još 12 rabina.</s><s>Kroz počasni špalir jevrejske omladine prolazile su uzvanice koje je dočekivao predsjednik sefardske opštine Avram Majer Altarac sa odbornicima.</s><s>Prvi gost im je bio ministar pravde dr. Milan Srškić sa Vl.</s><s>Jovanovićem kao predstavnici vlade, zatim su slijedili ban Veli mir Popović u pratnji podbana dr. Avde Hasanbegovića i svih načelnika odjeljenja banske uprave, te izaslanik Nj.</s><s>V. Kralja gen.</s><s>S. Nedeljković sa generalima Simovićem, Mundžićem i Lavandinovićem, arhiepiskop dabrobosanski Petar Zimonjić, reis-ul-ulema KJ Džemaludin Čaušević, rektor srpsko-pravoslavne bogoslovije dr. Tomo Popović, vojni rimo katolički svećenik vlč. g. Hajla, evangelistički župnik vlč. Franjo Ham, direktor vakufa Kadić, gradonačelnik Asimbeg Mutevelić, podnačelnici dr. Dušan Jeftanović i dr. Ivan Pavičić sa velikim brojem gradskih vi jećnika.</s><s>Sa njihovim ulaskom je počeo svečani vjerski obred, a njego vim okončanjem predsjednik Sefardske opštine se zahvalio “providnosti Božjoj, koja je dozvolila, da se ovaj hram podigne u oslobođenoj i ujedi njenoj državi pod sretnom i mudrom vladavinom našeg dičnog i uzviše nog vladara Nj.</s><s>V. Kralja Aleksandra I., koji kao sunce na nebu obasjava sve sinove bez razlike vjere i narodnosti” , a nadrabin I. Alkalaj je pozvao</s>
<s>157 prisutne “da se otvori Ehal-Akodeš, i da se odsluži blagodarenje za dug život Nj.</s><s>V. Kralja i Kraljice, Prijestolonasljednika i čitavog Kraljevskog .</s><s>Upisivanjem u svečanu spomen-knjigu (pinkes) završeno je bilo zvanično otvaranje sinagoge, kome je pored pomenutih učestvovalo oko 600 predstavnika civilnih i vojnih vlasti uz veoma veliki broj delega ta.107 Večernji banket u Oficirskom domu uz intoniranje himne započeo je govorom gen.</s><s>Nedeljkovića, a njega su slijedili predstavnik Jevrejske “Osvećenje novog jevrejskog hrama”</s>
<s>157 opštine u Beču g. Baruh, podsekretar dr. Vlado Andrić, predsjednik La Benevolencije dr. J. Kajon, zatim predsjednik zagrebačke Jevrejske opšti ne Hugo Kohn, potpredsjednik beogradske Jevrejske opštine dr. Bukić Pijade, predsjednik Advokatske komore dr. Srećko Perišić, predstavnik Svjetske sefardske organizacije dr. Lazar Avramović, a ispred Aškena ske opštine Bernardo Klajn.</s><s>Gradonačelnik Asimbeg Mutevelić je svoj govor završio sljedećim riječima: “Neće se samo naši jevreji ponositi svojim hramom, nego će ovo remek djelo arhitekture biti i vječni ukras gradu Sarajevu i svi ćemo se ponositi njime.” Ovo je bila prilika za još jedno uzajamno iskazivanje poštovanja, pa je kralju na trijemu sinagoge postavljena ploča – zahvalnica,108 a on je orde nima odlikovao zaslužne za uloženi trud u podizanju jevrejskog hrama.109 Podršku ovom odnosu poštovanja poslao je tih dana sarajevskom Jevrej skom glasu i cionistički prvak, kapetan David Albala, u vidu pjesme Zašto volim Jugoslaviju,110 iskazujući razloge za lojalnost Jevreja Kraljevini.</s><s>108 “Pred svečanosti u hramu”</s>
<s>“Volimo je najpre zato, što smo u njoj ponikli, što iz nje pijemo sokove života, što smo u njoj naučili da se napajamo lepim i plemenitim što njoj imamo da zahvalimo za sve što smo postali i postigli, a zatim, što nas u njoj štiti zastava jednakosti i ljubavi.</s><s>Volimo je zato, jer nas za nju vezuju najdraže uspomene jučerašnjice, ritmični zvuci današnjice i dobre nade sutrašnjice.</s>
<s>Volimo je zato, jer smo položili s punim poverenjem u njene ruke kao deca u svoju majku svoje najveće blago: svoje živote i živote svojih najmilijih.</s><s>Volimo je zato, jer ona u svakom svom građaninu gleda i iznad svega poštuje ono što treba da je najbitnije u svakom od nas: čoveka. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 158</s>
<s>Par dana ranije, na zasjedanju Lige naroda u Ženevi je podnesen iz vještaj Komisije za mandate oko nemira u Palestini.</s><s>Tokom zasjedanja ministar spoljnih poslova dr. Vojislav Marinković je izjavio “da će sile mandatorke i dalje odlučno raditi na realizovanju drugoga dijela man data, čije izvršenje ne samo da predstavlja izmirenje jednog duga, koga ima čovječanstvo prema jednom od najvažnijih istorijskih naroda, nego koje je nesumnjivo u interesu Palestine i samog njenog stanovništva” Ovim svečanostima je završena jedna burna jevrejska, 5690. godina i započela nova Roš-ašana 23. septembra 1930. godine, ali je do kraja zva nične slijedilo još dobrih vijesti koji su mogle da obraduju Jevreje Sarajeva.</s><s>To je bilo otvaranje hebrejske škole Safa Berura u zgradi Jevrejsko-sefar dske opštine u Sulejmanovoj ulici pod upravom Kalmija Baruha,112 a bez sumnje da je ponos jevrejstva Sarajeva bio i to što je njihova sugrađanka Berta Finci bila imenovana za suplenta banjalučke gimnazije, kao prva Volimo je zato, jer su naše istorije slične, i po negdašnjoj slavi, i po burnome toku, i po neviđenom naletu oslobodilačkih generacija da rasture tamno sužanjstvo i da izbiju na svetlost slobode.</s>
<s>Volimo je zato, što ima puno razumevanja za težak položaj Jevreja u svetu, i što u svakoj prilici iskreno i snažno podupire naše napore za ponovnim uskrsnućem jevrejske države u Palestini.</s><s>Volimo je zato, što je njena najveća moć njeno samopouzdanje, i što je sve što je do tada stekla: i prostrana teritorija, i narodno ujedinjenje, i zavidno mesto među narodima, da je sve to stekla samo svojim pregnućem.</s>
<s>Volimo je zato, što je njena radost i naša radost, što je njen bol i naš bol, što su njeni neprijatelji i naši neprijatelji, i što su njene težnje i naše težnje.</s><s>Volimo je zato, što njenu neumornu radinost kruniše njeno pravdoljublje, što njenu legendarnu srčanost krunište čistota njene duše.</s><s>Dr. David Albala, Vrnjačka Banja, septembra 1930.” “Zašto Jevreji vole Jugoslaviju” “Izjave g. dr. Marinkovića o muslimanima u Palestini” rajevo, 9. septembra 1930), 1. U to vrijeme britanska politika se kolebala oko dotadašnje politike useljavanja Jevreja u Palestinu, pa su ti njeni koraci, tzv. Bijela knjiga o ograniča vanju useljenja Jevreja u Palestinu, bili “atentat koji će jevrejskom narodu zadati najveće razočarenje”</s>
<s>“Otvaranje hebr. škole ‘Safa Berura’” nastavnica Jevrejka na srednjim školama.113 U javnost Sarajeva je izašla i ideja o osnivanju Jevrejskog muzeja, sa potpuno razrađenim planom i organizacijom za njeno ostvarenje.114 Da bi kritizeri lokal-patriotizma bili zadovoljni, napokon je “i Jevrejstvo Sarajeva dalo dostojan odgovor na nastojanje naših protivnika time što je više nego zadnjih godina darivalo za otkup svete zemlje”</s>
<s>.115 Vjerovatno su darovi vremenom bili sve veći, jer ponukani brojnim zahtjevima i propagandom za veću aktivaciju, osnova na je u Sarajevu mjesna organizacija Jugoslovenske lige prijatelja hebrejske radne Palestine par godina kasnije.116</s>
<s>Kraj godine je obilježen proslavom godišnjice imena Jugoslavija, koju Jevrejski glas naziva Najznačajnijim datumom u istoriji Južnih Slovena i prenosi razgovor predsjednika zagrebačke Jevrejske opštine dr. Huga Kona sa predsjednikom ministarskog savjeta Petrom Živkovićem u kome je on rekao da Jevreji imaju “u Srbiji uvijek potpunu jednakost i ravnopravnost, jer se tamo u pogledu vjeroispovjesti u opšte nije nikada pravila ma kakova razlika.</s><s>Napose Jevreji u Beogradu bili su i u ratu i za vrijeme mira vazda među prvima.</s><s>Oni su imali potpuno shvaćanje za jugoslavensku ideju”</s>
<s>, a potom “istaknuo, da je baš zagrebačko jevrejstvo imalo potpuno razumijevanje za ideju ujedinjenja južnih Slavena, te da je n. pr.</s><s>Cijonistička organizacija već prije državnog ujedinjenja upotrebljavala u svojim naslovima jugoslovensku oznaku” pozicija jevrejstvo Kraljevine prigodom dana ujedinjenja konstatuje da “jedna jedinstvena i nerazdjeljiva država pod čvrstim žezlom i mudrom upravom junačke dinastije Karađorđevića, koja se svečano sada, prvog “Imenovanje”</s>
<s>Organizacija je osnovana 1934. godine, a njeno sjedište nalazilo se u Zagrebu.</s><s>Enes S. Omerović, Nacionalne manjine u Bosni i Hercegovini (1918–1941), (Sarajevo: Institut za “Godišnjica proglašenja imena Jugoslavija” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 160</s>
<s>161 decembra, obnavlja jedanajsti put u oslobođenoj Otadžbini, dovodi svakog građanina ove zemlje pred oltar savjesti, gdje polaže računa o tome, je li izvršio svoje građanske dužnosti u duhu ideala, iz koga je niklo ovo Ujedinjenje”</s>
<s>.</s><s>U svoje ime odgovaraju: “Jevreji ove Kraljevine, vezani sinovskom ljubavlju uz jugoslavenskog Kralja i jugoslavensku grudu, osjećajući sreću i bol ove zemlje kao vlastitu ... iz dubine svoga bića priželjkuju, da se stanje zemlje, koje su nesporazumi u prošlosti skrivili, što prije popravi.</s><s>Jevreji, kao jedan eminentno radin, savjestan i konstruktivan elemenat u jugoslavenskoj državi, prvi su i najspremniji, da u ovim teškim danima krize, koja i danas još u zemlji vlada, primognu svim silama Kralju i Otadžbini. ...</s><s>Jevreji Jugoslavije mogu prvoga decembra vedra čela da stupe pred oltar vlastite savjesti i da sebi sude je li izvršavaju kako treba ideale pravog jugoslavenskog rodoljuba.</s><s>I ta osuda nije i ne može da bude drugačije, nego opet sve i samo za Kralja i Otadžbinu.</s><s>”118</s>
<s>Međutim već te 1930. godine štampa se puni vijestima o narastajućem antisemitizmu i očigledno je bilo da su jevrejske zajednice širom Evrope uzaludno pokušavale da se pokažu kao lojalni građani država u kojima su živjeli.</s><s>Za njih nepodnošljiva situacija u Rusiji, Poljskoj,119 Njemačkoj,120 “Za Kralja i Otadžbinu”</s>
<s>Neredi na univerzitetu bili su samo dio iskazane netrpeljivosti. “Na medicinskom fakultetu u Varšavi došlo je jučer do demonstracija nacionalističkih studenata protiv njihovih jevrejskih drugova.</s><s>Jevreji su isprebijani i izbačeni iz sale, sa predavanja.</s><s>Studenti su zatim priredili i ulične demonstracije.</s><s>U povorci su nošeni natpisi ‘Mi hoćemo jevrejske lješeve za anatom ske ciljeve’</s>
<s>“Sefardi u Njemačkoj” tišri 5691), 2-3; “Protujevrejske demonstracije u Berlinu” (Sarajevo, 17. oktobar 1930. / 25. tišri 5691), 1; “Položaj Jevreja u Njemačkoj.</s><s>Poslije pobjede Hitlera i antisemitskih izgreda u Berlinu” Austriji,121 Mađarskoj,122 pa i u Rumuniji123 i Bugarskoj,124 pokrenula je i one asimilovane Jevreje na pokret i preseljenje u Palestinu.125 Određeni broj stigao je i u Kraljevinu Jugoslaviju.126 Susretljivost prema Jevrejima koja je išla od vlade nije izgleda bila po volji ni italijanskoj fašističkoj garnituri.127</s>
<s>U Sarajevu se i nakon ove svečarske godine, u kojoj je za najljepšu Sarajku izabrana gospođica Lola Frank,128 suprotno praksi u susjednim “U Ajzenštatu, novom glavnom gradu Burgenlanda (Gradišće), Jevreji još i danas žive u posebnom Getu, koji se svake subote sa obe strane rastavlja jakim željeznim lancem od ostalog grada.” “Geto u 20. stoljeću”</s>
<s>, bez obzira što su u bivšoj austro-ugarskoj ili Horthyevoj vojsci bili odlikovani zlatnom medaljom ili višim odlikovanjem za hrabrost.</s><s>Kada su neki htjeli da stupe u red, bili su odbijeni sa motivacijom da jevreje ne primaju.</s><s>Ministar vojni Gömbös je rekao ‘da Madžari bar negdje žele da su sami i da imaju loše iskustvo sa podanicima, koji nisu čiste madžarske .” “Antisemitizam madžarskog ministra”</s>
<s>, Jugoslovenski list, XIII, br. 271, (Sarajevo, “Rumunjska vlada morala je sada poduzeti stroge mjere predostrožnosti u zaštitu Jevre ja.</s><s>Naša slika prikazuje jevrejski geto u Borsi, koji je gotovo posve izgorio i razoren, dok je oko 3000 Jevreja ostalo bez kućišta.” “Progoni Jevreja u Rumuniji” Antisemiti (“neodgovorni elementi”) su u Plovdivu premlatili sve Jevreje koji su se našli na ulici. “Fašisti u Plovdivu”</s>
<s>Većina useljenika, njih oko četvrtina miliona, koja je došla u periodu 1929–1939. godi ne, bila je iz Njemačke.</s><s>Havel, “Izrael” Ministar Lazić je “dao dozvolu izvjesnom broju njemačkih građana jevrejskog porijekla da može da se nastani u našoj zemlji”</s>
<s>. “Diskusija o jevrejskim imigrantima u Senatu” Jugoslovenska pošta, IV, br. 1371, (Sarajevo, 2. decembar 1933), 2. Zagrebačke Novosti donose: “Jevrejski problem i njegova pravedna ocjena na koju je naišao od strane Vlade đenerala Živkovića zadale su neobično teške brige fašistič koj štampi.</s><s>Fašistička štampa vidi, naime, u držanju Jevreja u Jugoslaviji opasnost da Kraljevina Jugoslavija, a ne Italija dobije mandat nad Palestinom.</s><s>Tim bi momentom, tako misli fašistička štampa, mogao i italijanski imperijalizam u Bliskom istoku da bude osujećen.</s><s>Kako li je bujna fantazija na drugoj obali Adrije, završavaju Novosti!” “Fašistička štampa o stavu jugoslavenske vlade” Za počasne dame izabrane su Beba Eskenazi i Desa Bajčetić, a žiri su činili dječija knji ževnica i dramaturginja Milica Miron, slikar Roman Petrović, glumac i pozorišni re ditelj Aleksandar Vereščagin.</s><s>Fotografija koja je popratila tekst u novinama izrađena prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 162</s>
<s>163 državama,129 i dalje ne iskazuje neprijateljstvo prema Jevrejima, koji su tada pod velikim pritiskom antisemitizma diljem Evrope.</s><s>Upravo se u ovom gradu po prvi put sastao Cionistički kongres 1932. godine,130 a 7. januara 1933. godine se ovdje osniva i beneberitska loža, projugoslavenske orijentacije,131 na čijem je čelu bio predsjednik dr. Vita Kajon, a sekretar dr. Erza Kajon.132 Krajem tog mjeseca u Njemačkoj je mjesto kancelara dobio Adolf Hitler.</s>
<s>Par mjeseci kasnije dalju podršku Jevrejima u Sarajevu iskazao je i tadašnji predsjednik vlade Kraljevine Jugoslavije, Sarajlija dr. Milan Srškić, koji se na velikom zboru u junu 1933. zauzeo za vjersku rav nopravnost.133 Njegova stalna podrška jevrejskoj zajednici na lokalnoj razini sezala je, između ostalog, iz dvadesetih godina, kada je on bio na čelu dugovladajuće radikalne stranke u Bosni i Hercegovini, koja je vodila politiku pridobijanja jevrejske podrške vlasti, ali i glasova.134 je u sarajevskom fotoateljeu Lisac. “Za najljepšu Sarajku izabrana je gđica Lola Frank a za počasne dame gđice Beba Eskenazi i Desa Bajčetić” “Još su u pameti novinskim čitateljima, kako su kraljicu ljepote u Madžarskoj za godi nu 1929., gđicu Simonu Böske neke novine nazvale ‘Miss Palestina’, jer je bila Židovka.</s><s>Da se isto ne dogodi i ove godine, izabrana je katolkinja Marija Pabazi, iako nije bila najljepša, ipak da ne pobjedi jedna Židovka, nju su proglasili za ‘Miss Hungaria 1930’.” “Miss Madžarska 1930 je židovka”</s>
<s>“Cionistički kongres se sastaje prvi put u Sarajevu danas u 9 sati u Sali Jevrejskog doma” Nova reč, I, br. 37, (Sarajevo, 25. septembar 1932), 8; “Sa cionističkog kongresa u Saraje Više o radu i ciljevima lože u: Goldstein, Židovi u Zagrebu, 218-220.</s><s>Zapisnik X redovnog sastanka Lože Sarajevo od 7. juna 1933. god. i Zapisnik XI re dovnog sastanka Lože Sarajevo od 21. juna 1933. godine potpisuje kao predsjednik dr. navodi da je predsjednik Lože bio dr. Bukić Pijade iz Beograda, pa je moguće da je on to bio samo prilikom osnivanja Lože.</s><s>Goldstein, Židovi u Zagrebu, 219.</s><s>Sljedeće godine sa konferencije JRZ 15. marta 1936. godine ministar Đura Janko vić se “založio za ravnopravnost svih vera, osudio je vređanje Jevreja i istakao njihov patriotizam”</s>
<s>. “Osude antisemitizma objavljivane su i u drugim listovima i časopisima demokratske, najčešće jugoslovenske orijentacije, poput sarajevskog Jugoslovenskog li sta…” Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 345, 353. “Sinoć je g. Dr Srškić održao jedan predizborni govor u Jevrejskom klubu u kome je Kao ministar pravde 1924. godine također je intervenisao u korist Je vreja prilikom napada na njihov integritet i imovinu.135 Do kraja te 1933. godine u Njemačkoj će doći do paljevine Rajhstaga, nacisti će dobiti na izborima većinu glasova, donijeti niz zakona kojim će ustanoviti diktaturu i dati vanredna ovlaštenja Hitleru; otvoriće se i prvi koncentracioni logor Dahau.</s><s>Nad Jevrejima je počeo otvoren progon, najprije ekonomski, a onda u sljedećim godinama i legalizovan raznim zakonima, najprije o državnoj službi, te o zaštiti njemačke krvi i časti, za konu za popravak rase, zakonu o sterilizaciji i sl.,136 te im je “olakšano” preseljenje u Palestinu.137</s>
<s>163 objasnio, zašto Jevreji Sarajeva treba da glasaju – za radikalsku stranku.</s><s>Svi su se razlozi sveli na jedan: radikalna stranka je vladajuća stranka.” “Sarajevski Jevreji i radikali” “Sarajevski Jevreji su glasali za radikalnu stranku ...</s><s>Međutim, Jevreji se nisu opredelili, kao građani ove zemlje, nego kao jedna grupa koja stoji izvan političkog života u zemlji; njih nisu u prvom redu pri opredeljivanju vodili opšte politički interesi, koji su ovim izborima u čitanju; oni su u ovim izborima pravili – trgovinu.</s><s>Kako beogradske novine javljaju, sa rajevski Jevreji su, u ovim izborima, za svoje glasove dobili 2 miliona kredita od Narodne banke, 1 milion dinara šume i dar od 250.000 dinara od Sarajevske opštine za dizanje svoje nove bogomolje u Sarajevu.</s><s>Osim toga su ti glasovi plaćeni i nekim koncesijama, učinjenim lično pojedinim Jevrejima (slučaj dr Kajona u Gradskoj štedionici). ...</s><s>Jevreji su pred izbore izdali i jednu vrstu proglasa u obliku uvodnika u Jevrejskom životu od prošle subote.</s><s>U tome uvodniku, dosta uvijeno, pravi se aluzija na onu podelu koju su postavili radikali i koja postavlja tabor ‘državotvornih’ prema taboru ‘antidržavnih’ vidović sa svim svojim biračima iz Šumadije.” “Sarajevski jevrejski izbori” (Sarajevo, 12. februara 1925), 2. O naklonosti radikalnoj stranci, uz antisemitske stavove, govori i sarajevska Domovina.</s><s>Goldstein, Židovi u Zagrebu, 147.</s><s>Srškić 14. aprila 1924. interveniše da se “onemoguće ili u najgorem slučaju lokalizuju” napadi na Jevreje u Zagrebu, jer “bacaju rđavu senku na opštu i ličnu imovinsku bez bednost u zemlji i omogućavaju našim neprijateljima u inostranstvu da ove sukobe ten denciozno predstavljaju stranom i neobaveštenom svetu o prilikama kod nas” Jevreji i antisemitizam, 196.</s>
<s>(Sarajevo, 9. novembar 1935), 2. Vijest o tome da otkako je stupio na snagu zakon za popravak rase te zakon o sterilizaciji, “84.525 prijedloga upućeno je sudovima na odbo renje za sterilizaciju stanovnika Rajha.</s><s>Sud je usvojio 56.244 predloga.” “400.000 lica biće sterilizovano u Njemačkoj”</s>
<s>“Stupio je na snagu zakon po kome ponovo gube državljanstva ona lica koja su ga dobila poslije 9. novembra 1918. god.</s><s>Radi se o 130.000 jevrejskih porodica sa 300.000 članova koji neće samo izgubiti državljanstvo nego će biti i istjerani iz Njemačke.” “Njemačka prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 164</s>
<s>Izmjenu blagonaklonog stava prema jevrejstvu u Sarajevu će najprije nagovijestiti ulične tuče 1934. godine,138 pa će se pulsirajući sve otvorenije iskazivati.</s><s>Dok će se sljedeće godine aktuelni gradonačelnik Ibrahim Sarić izviniti Jevrejima radi zakazane sjednice opštinskog vijeća u petak naveče,139 uskoro će biti oskrnavljeno sarajevsko jevrejsko groblje.140 Pa ponovno 1938. godine osuda neprijateljstva prema Jevrejima u drugim sredinama: “… kod nas se pojačala antisemitska agitacija.</s><s>Naša je dužnost da upozorimo javnost, da je ova agitacija sama po sebi najodvratnije divljaštvo koje je svojstveno samo barbarima dvadesetog stoljeća. …</s><s>Širiti antisemitizam danas bilo u kojoj formi je zločin, koji se ne može dovoljno osuditi.</s><s>Za kulturne narode antisemitizam je najnedostojnije sredstvo u političkoj borbi.</s><s>Ipak, “uvoz ‘rasne revolucije’” pritiskom nacističke ideologije na vla du i javnost forsirao je uslovljenu lojalnost Jevreja.</s><s>Njihov odgovor bio je različit.</s><s>Jedni su odlazili iz Sarajeva i zemlje, drugi su protestovali zbog nepravedne politike naseljavanja u Palestini,142 a većina je vjerovatno će istjerati 300.000 Jevreja”</s>
<s>, Jugoslovenska pošta, IV, br. 1387, (Sarajevo, 21. decembra “Sinoć oko 9 sati bilo je u gostioni kod Sarikija u Ćemaluši ul. vrlo živo.</s><s>U piću je neki Ćamil Mulalić rekao da je Hitler dobro učinio što je istjerao jevreje iz Njemačke.</s><s>Na ove riječi skočili su Jakov Altarac i neki Levinger, navalili na pijanog Ćamila i nemilosrdno ga izudarali iskrvavivši ga na nekoliko mjesta, naročito po rukama.</s><s>Policija je uredo vala.” “Opet je Hitler skrivio jednu tuču u Sarajevu” Uz izvinjenje, slijedilo je i opravdanje, da “stvari su hitne, a on mora da ide u subotu u Beograd”</s>
<s>“Trinaest grobova oštetila su nepoznata lica na sarajevskom jevrejskom groblju.</s><s>Grobovi su razrušeni i poobarani divljačkom nepažnjom, tako da šteta iznosi oko 20.000 din.</s><s>Razbijana su 4 dječja i 9 drugih grobova.</s><s>Vlasti su povele istragu da pronađu drske kriv “Za ovu nekulturnu pojavu međutim nose najveću odgovornost razni fašistički listovi u Zagrebu (i jedan dnevnik), koji otvoreno i vješto prikriveno, ali ipak dovoljno jasno, grebe po tamnim instinktima politički i kulturno zaostalih gomila (koje su oni sami i odgojili).” “Zagrebački antisemitizam”</s>
<s>, Jugoslovenska pošta, VIII, br. 2348, (Sarajevo, 19. februar strepila nad svojom sudbinom, pogoršanom donošenjem Zakona o činov nicima, koji nije zaobišao ni ugledne stručnjake.143 Pojedinci su i dalje be zuslovno doprinosili gradu, poput Avrama Levija Sadića, koji je poklonio 2 mil. dinara da se za taj novac od Vrhbosanske nadbiskupije u Sarajevu kupi zgrada na Marijinom dvoru, na ćošku glavne ulice i trga crkve Sv. Jo sipa, koja i danas postoji, te “da se prihodi od te zgrade upotrebe za pomoć siromasima grada Sarajeva i šire okoline, a da tu zgradu dok postoji druš tvo Crvenog krsta ne može ni otuđiti ni opteretiti” maja 1937. godine počeo uživati prihode velike zadužbine svog najvećeg dobrotvora.144 Pritisak antisemitizma je bio sve veći, pa je i David Albala, autor pjesme Zašto volim Jugoslaviju, 1936. godine izjavio “… teško je u Jugoslaviji biti Jevrejin.</s><s>Poželio bi mnogim Nejevrejima da budu samo 24 sata Jevreji, te da osjete često svu tragičnost njihovog položaja, da osjete kako izgleda kad se okrene glava i pogled od Jevrejina …</s><s>”145 Pozicija Jevreja bivala je sve teža sa sve većim pritiscima njemačke politike da se približe Jugoslaviji, zvaničnim i nezvaničnim posjetama njemačkih civilnih i vojnih uticajnih ličnosti, njemačkom propagan dom, pojačanim zahtjevima njemačke manjine u zemlji i u to vrijeme na planu trgovinske razmjene najvećim uspjesima.</s><s>Slične napore je činila i fašistička vlada Italije.</s><s>Ministar predsjednik Milan Stojadinović bio je fasciniran uspjesima ovih dviju sila, prvenstveno na vođenju unutrašnje politike i karakterom vlasti, koju je u izvjesnoj mjeri pokušavao opona šati.</s><s>Međutim, anšlusom Austrije marta 1938. godine uticaj, ali i opa snost od ovih sila, postala je potpuno očigledna.</s><s>Dolazak nacističke sile na granice Kraljevine, pogotovo nakon predaje Čehoslovačke, Minhen ski sporazum, spaljivanje najveće sinagoge u tom gradu te Kristalna noć u Njemačkoj pokazali su svu sistematičnost, ali i bestijalnost nacističke, “Dr David Baruh, asistent Državne bolnice u Sarajevu, otpušten je iz državne službe na , Jugoslovenska pošta, VIII, br. 2329,</s>
<s>Goldstein, Židovi u Zagrebu, 431. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 166</s>
<s>167 antisemitske politike.</s><s>U Kraljevini, pritisnuti sve sumornijom atmosfe rom, i pored uvjeravanja vlasti da nemaju razloga za zabrinutost, Jevreji se dijelom odlučuju i na istupanje iz vjere i pokrštavanje ili bar promje nu imena / prezimena.146</s>
<s>Događaji su se ubrzavali i vodili ratu čiji je početak označio napad Nje mačke na Poljsku 1. septembra 1939. godine.</s><s>Par dana prije toga Spora zumom Cvetković-Maček, donesenim i doprinosom jevrejskih krugova, stvorena je Banovina Hrvatska, koja će uskoro funkcionisati gotovo sa mostalno i donositi vlastito zakonodavstvo sa elementima ustaške vari jante fašističke ideologije.147 Kako su Jevreji u svom egzodusu sa sjevera zemlje prolazili Sarajevom, tako su ih pratile onespokojavajuće glasine i u samom gradu pojačano antisemitsko raspoloženje.148 Sarajevsko društvo, potreseno svim ovim događajima, a u iščekivanju daljih i još neprijatnijih, ipak ne odbacuje svoje jevrejske sugrađane, bar ne ženski svijet.149 Veliku promjenu donijet će i dvije antisemitske uredbe, prethodno pripremljene propagandnom kampanjom putem štampe i podržava njem desničarskih grupa,150 objavljene u Službenim novinama 5. ok tobra 1940, čime su narušeni osnovni ustavni principi ravnopravnosti svih jugoslovenskih građana.</s><s>To se desilo nakon što je već juna mjeseca Fikreta Jelić-Butić, Ustaše i Nezavisna Država Hrvatska, (Zagreb: Sveučilišna naklada Liber, 1977), 44-48.</s><s>O tome i “Hrvatska politika i ‘židovsko zakonodavstvo’” Jevreji i antisemitizam, 436-444.</s>
<s>148 Omerović, Nacionalne manjine, 312-313.</s><s>Ispred Jevrejskog gospojinskog društva za posjećivanje bolesnih gospođe Levi i Danon, a ispred Jevrejskog Aškenaskog gospojinskog društva gospođe dr. Vesela i dr. Urbaha. “Sastanak svih sarajevskih ženskih društava” , Jugoslovenska pošta, XI, br. 3275, (Sarajevo, Najjači od antisemitskih pokreta bili su Ljotićev Zbor, ali i prije njega elemenata ove ideologije bilo je u Stojadinovićevom Vremenu i u istupima žičkog episkopa Nikolaja Velimirovića, predvodnika bogomoljačkog pokreta.</s><s>Dimitrije Ljotić je u Sarajevu još februara 1928. godine održao dva “dobro posjećena sastanka sa svojim pristašama u prostorijama ‘Zbora’</s>
<s>, nakon što je njegova konferencija u prostorijama Sloge zabranjena, jedan prije podne sa starijim pristašama, a drugi poslije podne sa omladinom” .</s><s>Sastanci</s>
<s>.</s><s>Jugoslovenska pošta, IX, bez otpora okupiran Pariz, čime je definitivno nestalo političke i voj ne podrške ove zemlje Kraljevini, koja je potpuno potpala pod uticaj fašističkog Rajha.</s><s>Prva, Uredba o mjerama koje se odnose na Jevreje u pogledu obavljanja radnja sa predmetima ljudske ishrane zvanično je po nukana krizom u snabdijevanju namirnicama, izazvanu ratom, pa će se uz objavu maksimiranja cijena sručiti uglavnom na Jevreje.151 Druga je Uredba o upisu lica jevrejskog porekla za učenike Univerziteta, visokih škola u rangu univerziteta, viših, srednjih, učiteljskih i drugih struč nih škola, čime je uspostavljen numerus clausus, ograničen upis za jevrejske đake i studente, odnosno prema omjeru proporcionalnom učešću Jevreja u cjelokupnom stanovništvu.</s><s>Po toj uredbi za upis u prve razrede gimnazija bilo je planirano 16 jevrejskih đaka: 9 dječaka i 7 djevojčica,152 a iz prvih ra zreda sarajevskih gimnazija krajem oktobra je bilo odstranjeno 40 jevrejskih đaka.153 U redovima sarajevskih lijevo orijentisanih intelektualaca, naro čito srednjoškolskih profesora, došlo je do osude ovih antisemitističkih mjera.</s><s>Među onima koji su bili najglasniji bio je i Stjepan Tomić, profesor II gimnazije, koji je organizovao otpor sprovođenju Koroščevih154 rasistič kih odredbi,155 mada bezuspješno, 156 kao što je bila bez efekta i Deklaracija Uprkos izjave u štampi Jahiela Fincija kojom demantuje vijest o skrivenim zalihama, biva po ubrzanom postupku osuđen, kao i njegov sin Daniel, na 10 dana zatvora i 2000 dinara globe. “U magazinu trgovca, koji tvrdi da nema brašna policija je pronašla zalihu od 70.000 kilograma”</s>
<s>David Kamhi, “Jevrejsko kulturno-prosvjetno i humanitarno društvo La Benevolen , Jevrejski glas, glasilo Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine, br. 76, (Sarajevo: Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, oktobar 2017. 153 Koljanin, Jevreji i antisemitizam, 451.</s><s>Po mišljenju njemačkog poslanika fon Herena, Korošec koji je bio u stalnom kontaktu sa njemačkim poslanstvom, bio je jedini “koji će iz uvjerenja voditi borbu protiv Jevreja, masona i komunista”</s>
<s>.</s><s>Ljubo Boban, Maček i politika Hrvatske seljačke stranke 1928–1941, Ante Babić, “Sarajevski profesori – žrtve fašističkog terora” Stjepan Tomić među prvim javnim radnicima djeluje protiv fašizma. “On otvoreno raz golićuje mali broj beskičmenjaka, licemjera, ljigavaca i šićardžija u redovima prosvjetnih prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 168</s>
<s>Saveza jevrejskih vjeroispovjednih opština donesena 9. oktobra u znak pro testa protiv vladinih uredbi, prvih koje su u Jugoslaviji išle protiv Jevreja.</s><s>Izraz solidarnosti sa jevrejskom zajednicom iskazali su i drugi profesori radeći na netom otvorenoj jevrejskoj gimnaziji.157 Možda su ovakve geste dijela Sarajlija učinile da Jevreji ipak potcije ne desničarske i antisemitske namjere politike novouspostavljene Ne zavisne Države Hrvatske i njenog zakonodavstva, da donesu pogrešne procjene i u konačnici dožive tragičnu sudbinu, naročito s početka II svjetskog rata, tokom kojega je Sarajevo izgubilo 71–85% jevrejskog sta novništva.158</s>
<s>Rad redukovanim prikazom prati razvoj odnosa na liniji država jevrejstvo Sarajeva u međuratnom periodu, zadržavajući se posebno na 1930. godini, kada je dostignuta kulminacija uzajamne pozitivne recep cije i kada Sarajevo živi jednim posebnim, gotovo izolovanim načinom života u odnosu na onaj koji gospodari tadašnjom društveno-politič kom scenom Evrope, a koji se ogleda u ekonomskom kolapsu, nagla šenijem izrastanju apsolutističkih vlada i autoritarnih režima i jačanju desničarskih ideologija sa narastajućom masovnom podrškom. radnika”</s>
<s>, naročito oko Glavne uprave Jugoslovenskog profesorskog društva, gdje se ofor mila oštra podjela “na napredne i one druge” .</s><s>Na kongresu Profesorskog društva 1939. u Sarajevu drži referat “O propagandi u srednjoj školi u vezi s nacionalnim vaspitanjem” gdje zagovara borbu protiv fašizma.</s><s>Oslobođenje, (Sarajevo, 10. jula 1951).</s><s>Tomić zbog svojih “ispada” biva sproveden u logor u Bileću 1. decembra 1940.</s><s>Anđelo Veljić, “O ak tivnosti i likovima skojevaca I muške gimnazije” , u: Sarajevo u revoluciji.</s><s>Revolucionarni radnički pokret 1937–1941, (Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1976), 632.</s><s>Biologiju je predavao prof. Vojin Gligić, a muzičko vaspitanje prof. Zlata Radošević.</s><s>Pin to, Jevreji Sarajeva, 86.</s><s>Kamhi pominje kao predavače suprugu V. Gligića te Veru Šnajder i druge.</s><s>Kamhi, “Jevrejsko kulturno-prosvjetno i humanitarno društvo” O broju preživjelih postoje neslaganja.</s><s>Vjerovatni su brojevi koje navodi Freidenreich – 1.413 i Erich Rathfelder – 1.147. preživjelih.</s><s>Elma Softić-Kaunitz, “Mjesto susreta.</s><s>Doprinos jevrejskog kulturno-prosvjetnog humanitarnog društva ‘La Benevolencija’ u čuvanju međureligijskog dijaloga u BiH tokom 1992–1995” , Jevrejski glas, glasilo Jevrej</s>
<s>Rezime ske zajednice Bosne i Hercegovine, br. 76, (Sarajevo, oktobar 2017. / hešvan 5778), 22.</s><s>Osnov uzajamne lojalnosti države i jevrejstva Kraljevine, pa i “ma log Jerusalema”</s>
<s>, tj. jevrejske zajednice u Sarajevu, bio je uslovljen kako preuzetom politikom Srbije, koja je postala prva država, poslije Velike Britanije, koja je Jevrejima priznala pravo na “dom” još 1917. godine, tako i tradicionalnim odnosima u viševjerskoj komuni.</s><s>Mada je “narod ski antisemitizam” ili “ulični semitizam” bio “opšte mjesto” u drugim vjersko-nacionalnim zajednicama, potaknut pod izgovorima zaštite vlastitih ekonomskih interesa nacionalnih grupa, ipak antisemitizam koji nalazimo na evropskom prostoru nikada nije imao tu podršku u Kraljevini, pa ni u Sarajevu.</s><s>Pored zvanične potpore Jevrejima Kraljevi ne na međunarodnom nivou, ona je potvrđivana i na unutrašnjem po litičkom nivou od strane vlasti u raznim vidovima i prilikama, kao pot pora njihovoj vjerskoj slobodi, ali i političkim zahtjevima cionističkog pokreta.</s><s>Sa druge strane, jevrejska zajednica je bila najobrazovanija, u odnosu na druge vjersko-nacionalne zajednice ekonomski najstabilnija i politički lojalna, tj. interesno, ideološki, pa i emocionalno motivisana za saradnju.</s>
<s>U širim okvirima govoreći, Jevreji Sarajeva su u 1930. godinu ušli sa netom donesenim Zakonom o vjerskoj zajednici Jevreja u Kraljevi ni Jugoslaviji, koji im je zvanično potvrdio unutrašnju autonomiju.</s><s>U toj godini okončana je i velika akcija podizanja Šume kralja Petra Ve likog Oslobodioca u Palestini u kojoj je participirala i koju je pozdra vila jevrejska zajednica grada.</s><s>U sarajevskim okvirima prvi slavljenič ki momenat bila je proslava 50 godina postojanja Aškenaske opštine u Sarajevu, a najznačajniji je bio osvećenje grandiozne novosagrađene sefardske sinagoge, treće po veličini u Evropi.</s><s>Oba svečana događaja su propratili uglednici državne i gradskih vlasti.</s><s>Otvaranje hebrejske ško le Safa Berura i ozvaničena ideja o osnivanju Jevrejskog muzeja bili su također značajni za jevrejsku zajednicu, kao i oni dodatni, naročito na ponos ženskog svijeta, kao što je imenovanje prve nastavnice Jevrejke na srednjim školama, njihove sugrađanke Berte Finci za suplenta banjaluč ke gimnazije, i dodjela titule najljepše Sarajke te godine gospođici Loli prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 170</s>
<s>Frank.</s><s>Uz prikazivanje vrlo popularnog propagandnog filma Proljeće u Palestini, još mnoge druge manifestacije kulturno-nacionalnog karakte ra upotpunile su ovu 1930. godinu.</s>
<s>Nakon nje se Sarajevo još dugo opiralo narastajućem antisemitizmu koji je dolazio sa pritiskom fašističkih politika na vladu i javnost Kraljevi ne, ali i iz desničarskih krugova iz zemlje.</s><s>Tek 1940. godine, kada i vlada poklekne i donese prve antisemitske uredbe, Sarajevo je, ali sa otporom intelektualnih krugova, u tom smislu poraženo.</s><s>Sa antisemitskom ideolo gijom, zakonodavstvom i praksom 1941. godine uspostavljene Nezavisne Države Hrvatske Sarajevo je izgubilo 71–85% jevrejskog stanovništva.</s>
<s>Koljanin, Milan.</s><s>Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji 19181941.</s><s>Beograd: Institut za savremenu istoriju, 2008. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 172</s>
<s>Babić, Ante. “Sarajevski profesori – žrtve fašističkog terora” Čaušević, Halid. “Sociološki presjek pojave antisemitizma u Bosni i Hercegovini”</s>
<s>Beograd: Minerva, 1940, 53-54. ur.</s><s>M. Nezirović i drugi.</s><s>Sarajevo: Institut za istoriju Sarajevo, Jevrej ska zajednica Bosne i Hercegovine, 1995, 145-171.</s><s>Papić, Mitar. “Jevreji u kulturnom nasljeđu Sarajeva” Softić-Kaunitz, Elma. “Mjesto susreta.</s><s>Doprinos jevrejskog kultur no-prosvjetnog humanitarnog društva ‘La Benevolencija’ u čuvanju međureligijskog dijaloga u BiH tokom 1992–1995” silo Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine, Sarajevo, br. 76, oktobar Šegvić, Saša. “Legitimnost građanskog otpora – neki teorijski aspekti” Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, Split: Pravni fakultet, god. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sonja dujmović, uzajamna lojalnost – državna politika i jevrejstvo sarajeva... , 129-176 174</s>
<s>(Translated by: Nermina Filipović) prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 178</s>
<s>Rad je nastao na temelju kulturnoantropološke interpretacije sadržaja dostupnih bolničkih dosjea pacijentica liječenih u Kr. zemaljskom zavodu za umobolne u Stenjevcu u periodu od 1919. do 1929. godine.1 U sre dištu pozornosti bile su djevojke u fazi srednje i kasne adolescencije.</s><s>U prikupljanju i analizi arhivske građe koristila se kvalitativna metodologija Istraživanje je provedeno u okviru projekta pod nazivom “Poslijeratne tranzicije u rod noj perspektivi: slučaj sjeveroistočne jadranske regije” .</s><s>Osnovni je cilj projekta rasvijetliti</s>
<s>Uvod svakodnevicu žena u periodima tranzicije nakon oba svjetska rata, a to se ujedno odnosi i na propitivanje svakodnevice djevojaka sa psihičkim smetnjama.</s><s>Projekt je financiralo Europsko istraživačko vijeće u okviru programa Obzor 2020., Ugovora o potpori ERC-a br. 742 683.</s><s>Više o projektu na: https://project-eirene.eu/. čija je bit u tome da posebnu pažnju posvećuje analizi pojedinačnog ljud skog iskustva, za razliku od kvantitativnog pristupa koji “rešenje vidi u stvaranju tipologija na osnovu kvantitativnih podataka.</s><s>”2 U pokušaju da se izbjegne kulturni elitizam, ovdje će biti predstavljene, riječima Jelene Marković,3 “male priče”</s>
<s>, odnosno određeni fragmenti života djevojaka s društvenih margina.</s><s>Treba napomenuti da u radu izneseni citati čine tek dio korpusa iščitanih bilješki iz povijesti bolesti djevojaka iz kojih je ra zvidno da su izostanak znanja o seksualnosti, neostvarljive ljubavne veze te neuspjeli ulazak u brak nepovoljno utjecali na njihovo emocionalno i socijalno funkcioniranje.</s><s>Kulturnoantropološka promišljanja pojedinač nih slučajeva djevojaka sa psihičkim smetnjama ovdje predstavljena služe kao prilog rasvjetljavanju kulture djevojaštva u ruralnim krajevima kon tinentalne Hrvatske u međuraću iz perspektive pripadnica marginalizi ranih skupina.</s><s>Radi pojašnjenja metodološkog pristupa temi rada, odno sno razloga zbog kojeg se izdvojeni citati propituju u kontekstu recentnih teorija različitih područja humanističkih i društvenih znanosti, trebalo bi se podsjetiti razmatranja “antropologizacije” povijesti Mirjane Gross.</s><s>Naime, Gross ističe da “događaj nije jedinica bez veze s društvenim pro cesima nego upravo njihova točka križanja, razumljiva samo unutar tih procesa.” Autorica elaborirajući povijesni razvoj historiografije naglašava važan doprinos “historijske društvene znanosti” čiji su nositelji “povije snu zbilju kao predmet historijske znanosti vidjeli kao složeno jedinstvo različitih životnih područja što ih valja sagledati u njihovoj međusobnoj povezanosti uz pomoć teorija.</s><s>”4</s>
<s>U stručnim publikacijama govori se da je povijest djevojaštva nastala kao rezultat prožimanja promišljanja o povijesti djetinjstva i ženske po vijesti.</s><s>Prema tumačenjima pojedinih autora, djevojačke studije imaju Marija Bogdanović, “Teorijska osnova kvalitativnog pristupa” .</s><s>Revija za sociologiju, Za</s>
<s>Mirjana Gross, “Susret historije i antropologije” .</s><s>Narodna umjetnost: hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku, Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku, 33(2)/1996, 28-81. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 180</s>
<s>181 svoje uporište u raspravama o mladenaštvu5 te u feminističkim teorija ma.</s><s>Unutar oba navedena teorijska rakursa djevojke su, prema riječima pojedinih autora, stavljene u subordiniran položaj u smislu da ih se u okviru prvog nerijetko rodno stereotipizira, dok ih se u feminističkoj literaturi marginalizira s obzirom na dob.6 Donedavno specifičnosti dje vojačke kulture ili nisu elaborirane ili su o njoj razvijane poopćene teze.</s><s>Stoga nije rijedak slučaj da su promišljanja o djevojačkoj svakodnevici shematizirana zbog izostanka propitivanja iskustava karakterističnih za njihovu dobnu skupinu.7 Petra Požgaj, razmatrajući utjecaj studija mla denaštva na djevojačke studije, upućuje na to da se on prije svega ogleda u uvođenju koncepta “mladenačke kulture kao polja određenoga nape tošću između otpora i konformizma”</s>
<s>.</s><s>U vezi s tim autorica se oslanja na promišljanja Catherine Driscoll koja “mladost povezuje s mogućnošću pružanja većega ili manjega otpora potrebama i zahtjevima društva u koje mladi ulaze kao skupina novih društvenih subjekata” .</s><s>Naposljetku,</s>
<s>Sa stajališta pojedinih teorija iz područja psihologije postoje tri faze adolescencije, od nosno mladenaštva – rana, srednja i kasna – koje su praćene specifičnim tjelesnim, ko gnitivnim i emocionalnim promjenama.</s><s>Faza srednje adolescencije obično traje od 15. do 18. godine, dok se za kasnu smatra da počinje od 19., a završava zaključno s 22. ili čak 25. godinom.</s><s>Kasna faza još se naziva i podfazom te bi prilikom definiranja njezinog završetka “kronološku dob valjalo uzeti tek kao grubu mjeru” .</s><s>Vlasta Rudan, “Normalni</s>
<s>, Medix: specijalizirani medicinski dvomjesečnik, Zagreb: C.T. – Po slovne informacije, 10(52)/2004, 36-38.</s><s>Teorije o adolescentnom razvoju upućuju na to da bi nakon završetka tog perioda trebalo kod pojedinca doći do integracije propitanih ranijih roditeljskih poruka i normi utvrđenih društvenim okvirom u jednu cjelinu.</s><s>Prema nekih psihološkim promišljanjima, među glavnim razvojnim zadatcima adolescenata u procesu tranzicije između djetinjstva i odrasle dobi su “stjecanje odgovornosti naspram neodgovornosti, postizanje statusa dominacije naspram submisivnosti te usvajanje spolne uloge”</s>
<s>.</s><s>Narodna umjetnost: hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku, Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku, 55(1)/2018, 12.</s><s>Dawn Currie i drugi, “Girl Power”: Girls Reinventing Girlhood, (New York: Peter Lang Publis Požgaj konstatira da se zapravo radi o kulturi koja različito tretira dje vojke i mladiće, odnosno da se “mogućnost pružanja otpora povezuje samo s mladićima dok se djevojačka kultura predstavlja kao egzemplar na za kulturni konformizam.</s><s>”8</s>
<s>Zasad prikupljeni podatci upućuju na to da je nekim djevojkama koje nisu ispunile očekivanja djevojačke kulture zagovarane u među raću u ruralnim krajevima kontinentalne Hrvatske – prema čijim uzu sima društveni status žene u mnogočemu ovisi o ostvarenoj ljubavnoj vezi i sklapanju braka s muškarcem – bilo ugroženo emocionalno i so cijalno funkcioniranje.</s><s>Nadalje, moglo bi se pretpostaviti da je neznanje o procesima spolnog razvoja te nemogućnost uspostave granice izme đu fiksacija i realiteta u pogledu zaljubljenosti u nedostupne muškarce na svojevrstan način doprinijelo destabilizaciji psihičkog zdravlja tih djevojaka.</s><s>Značajno je napomenuti da se naišlo na slučajeve djevojaka koje su prekoračile granice kulturno zadanih rodnih normativa, no taj je iskorak iz poželjnog društvenog kalupa doprinio njihovoj psihijatrijskoj hospitalizaciji.</s><s>Naposljetku, ustanovilo se da je zavodska svakodnevica bila rodno stereotipizirana, u smislu da su poslovi bili podijeljeni na ženske i muške.</s><s>S tim se želi istaknuti da se djevojke, neovisno o pro stornom okruženju, nisu mogle oprijeti patrijarhatu, odnosno da im se život odvijao u njegovom “začaranom krugu” Djevojačka svakodnevnica u “Stenjevcu”</s>
<s>U ovom poglavlju najprije će biti predstavljene pojedinosti povezane s otvaranjem Zavoda za umobolne u Stenjevcu.</s><s>Potom će se razmatra ti neki aspekti svakodnevice djevojaka hospitaliziranih u tom zavodu tijekom međuraća.</s><s>U vezi s tim govorit će se o njihovim ograničenim mogućnostima socijalnog uključivanja u matičnu zajednicu i (ne)efi kasnost u pogledu obavljanja poslova u (izvan)zavodskom okruženju.</s><s>Iz stručne literature o povijesti hrvatske psihijatrije doznaje se da su 8 Požgaj, “Mlade dame, glazbeni znalci i njihovi ukusi” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 182</s>
<s>183 početkom 19. stoljeća u Dubrovniku osobe sa psihičkim smetnjama smještane čak i u zatvor, konkretno “Place dal carcere dei pazzi” je 1804. godine otvorena omanja stanica za prijem desetak pacijenata.9 Kraj stoljeća obilježilo je osnivanje Kr. zemaljskog zavoda za umobolne u Stenjevcu 1879. godine te Pokrajinske ludnice u Šibeniku 1883. godi ne.10 Do tada su ulogu liječnika preuzimali vračevi ili su u samostani ma svećenici nad psihički oboljelima vršili određene religiozne obrede.</s><s>Prema riječima Rudolfa Hercega, sedmog po redu ravnatelja “Stenjevca” “razni vrači i vračare obavljali su svoje mistične a uistinu glupe proce dure u svrhu oslobodjenja od one tajne moći, koja je navodno bolesnika obuzela.</s><s>Obavljale su se razne religiozne ceremonije a i torture, kojima se je mislilo bolesnika ozdraviti, nu da je to bolest baš tako kao i tjelesna, na to se nije ni pomišljalo.</s><s>”11 Hercegove riječi mogu se argumentirati konkretnim zapisima iz stenjevečkih povijesti bolesti, stoga se u nastav ku iznosi jedna od mnogobrojnih koja datira iz 1902. godine.12 “Na lijevoj strani ispod oka nalazi se jedan hematom, koji potiče od udarca bratove ruke, koji ju je nehotice kod umirivanja udario.</s><s>Na desnoj ruci nalazi se mala ranica koja potiče navodno od puštanja krvi koju je izveo vračar.”</s>
<s>Zbog gore spomenutih situacija, ali i niza drugih nepovoljnih okolnosti koje su produbljivale ondašnju socijalnu i zdravstvenu problematiku osoba sa psihičkim smetnjama, javila se prijeka potreba za otvaranjem jedne psihijatrijske bolnice.</s><s>Još 28. studenoga 1877. godine potvrđen je prijedlog Ante Marković, “Zaklonište umobolnih na Nuncijati” .</s><s>Socijalna psihijatrija, Medicinska</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Ni ketić, S. Župić, (Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933), 7; Jovan Rašković, “Služba za neurologiju i psihijatriju” , u: 100 godina šibenske</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnice, ur.</s><s>I. Merlak, (Šibenik: Medicinski centar, 1983), 163.</s><s>Herceg, “Zavod za umobolne ‘Stenjevec’ od 1879. do 1933.” Arhiv klinike za psihijatriju “Vrapče” (dalje: AKPV), Zagreb, Povijest bolesti (dalje: PB), anamnestički podaci o pacijentici, travanj 1902. za njezinu gradnju, premda je otvorena tek dvije godine kasnije.</s><s>Prvotna je ideja bila da se bolnica gradi u Ilici u Zagrebu, no uvjete tamošnjeg vlasnika zemljišta vlasti nisu htjele prihvatiti, stoga je odlučeno da će se izgraditi na zemljištu Zagrebačkoga kaptola u općini Vrapče koje je bilo šest kilometara udaljeno od grada.13 Bolnica, nazvana Kr. zemaljski zavod za umobolne u Stenjevcu, bila je predviđena za smještaj dvjestotinjak pacijenata, ali tijekom godina taj se broj utrostručio, tako da je u periodu od 1921. do 1923. godine u ovom Zavodu bilo hospitalizirano otprilike njih šesto.14 Unatoč tome što se 1910. godine otvorio “Odiel za bolesti duševne” Kr. zemaljske javne bolnice u Pakracu, koji je također primao dvjestotinjak pacijenata,15 “Stenjevec” je postao potkapacitiran, stoga je bio prinuđen osposobiti nove objekte.</s><s>Prva podružnica u Jankomiru, mjestu na periferiji Zagreba, započela je s radom 1923. godine.</s><s>Njezina primarna svrha bila je skrbiti za kategoriju “mirnih”</s>
<s>, radno sposobnih pacijenata koji su bili uključeni u poljoprivredne radove na ovom imanju.16 Sljedeće godine (1924.), Zavod je otkupio posjed Kalinovica.</s><s>S vremenom se odluka pokazala pogrešnom, ponajprije jer je posjed prethodno bio namijenjen za ergelu konja pa je 280 pacijenata, zajedno s namještenicima, živjelo u štalama.</s><s>Nadalje, Kalinovica je bila udaljena od Zavoda 18 kilometara, a prometna povezanost bila je loša, uz to nije bilo ni telefonske linije, ni električnog svjetla, ni pitke vode.</s><s>Zbog svega navedenog podružnica je 1930. godine prestala s radom.17 Herceg, “Zavod za umobolne ‘Stenjevec’ od 1879. do 1933.” Aleksej Kuljženko, “Statistika bolnice Stenjevec kroz posljednjih pet godina” državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić, (Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Vijoleta Herman-Kaurić, “Kraljevska zemaljska bolnica u Pakracu – primjer gospodar skog poslovanja velike bolnice u Velikom ratu” .</s><s>Scrinia Slavonica: Godišnjak podruž</s>
<s>, u: Stenjevec: državna nice za povijest Slavonije, Srijema i Baranje Hrvatskog instituta za povijest, Slavonski Brod: Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, Petrana Brečić i drugi, “Od radne terapije i rekreacije do psihosocijalnih metoda liječenja i rehabilitacije psihijatrijskih bolesnika u bolnici ‘Vrapče’” .</s><s>Socijalna psihijatrija, Zagreb:</s>
<s>Herceg, “Zavod za umobolne ‘Stenjevec’ od 1879. do 1933.” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 184</s>
<s>Kao što je već rečeno, djevojke čija se iskustva prikazuju i interpretiraju u ovom radu, dolazile su iz sela kontinentalne Hrvatske, a bile su u dobi od 16. do 21. godine.</s><s>Fokus razmatranja je na seoskim djevojkama jer su slučajevi onih čije je prebivalište bilo u gradskim središtima rijetko evidentirani među arhivskom građom.</s><s>Usporedbom količine iščitanih povijesti bolesti i rezultata analize broja pacijenata s kraja 1920. godine18 utvrdilo se da postoji znatan raskorak među tim izvorima.</s><s>Naprimjer, sudeći prema prebrojavanju povijesti bolesti žena u sklopu ovog istraživanja, moglo bi se zaključiti da ih je 1928. godine bilo na zavodskom smještaju stotinjak, no podatci iz jedne od monografija “Stenjevca” upućuju na to da ih je te godine liječeno 799.</s><s>Samim time ne može se niti sa sigurnošću govoriti o broju hospitalizacija adolescentica u “Stenjevcu” tijekom istraživanjem obuhvaćenog vremenskog perioda.</s><s>U radu izneseni slučajevi, kao što je već u uvodu istaknuto, podrazumijevaju reprezentativne primjerke izdvojene između prikupljenih djevojačkih povijesti koje datiraju s prvim desetljećem nakon Prvog svjetskog rata.</s><s>Uzevši u obzir navedenu činjenicu, nezahvalno bi bilo prezentirati rezultate istraživanja kroz statističke podatke.</s><s>Budući da je rad svakako temeljen na kvalitativnoj metodologiji, prethodno ograničenje neće uvelike poremetiti koncept izlaganja i kulturnoantropološku analizu dominantne rodne politike istraživanog vremenskog razdoblja.</s><s>Dakle, iz analize dostupne dokumentacije uočilo se da su većini djevojaka to bile prve psihijatrijske hospitalizacije.</s><s>Ukoliko nisu umrle za to vrijeme, najčešće od tuberkuloze pluća, “opskrba” u Zavodu trajala je do šest mjeseci.</s><s>Međutim, u slučaju jedne pacijentice evidentirano je devetogodišnje psihijatrijsko liječenje nakon kojeg je bila otpuštena, prema procjeni psihijatra, neizliječena.</s><s>Najčešće dijagnoze koje su im dodjeljivane bile su dementia praecox i hebefrenia, odnosno shizofrenija, a tek rijetko melancholia, amentia, epilepsija i oligophrenia.</s><s>Jasno, uzrok pojave psihičkih smetnji kod svih djevojaka nije uvijek dovođen u vezu s ljubavnim razočaranjima.</s>
<s>18 Kuljženko, “Statistika bolnice Stenjevec kroz posljednjih pet godina” Socijalno neprilagođena ponašanja djevojaka sa psihičkim smetnja ma, posebice ona neusklađena s društvenim zahtjevima povezanim s njihovom rodnom ulogom, činila su njihovu pojavnost osobito upečat ljivom i najčešće neprihvatljivom ostatku zajednice.</s><s>Jedna od strategija kojom su se pojedinci služili kako bi se zaštitili od, naprimjer, njihovog upadljivog i nametljivog ponašanja, bilo je pokretanje postupka smje štanja u psihijatrijsku bolnicu.</s><s>Citat koji slijedi preuzet je iz “Liječničke svedodžbe” osamnaestogodišnje djevojke, po zanimanju sluškinje.</s><s>Paci jentica je, prema vlastitim riječima, “išla sa 9 godina u službu, jer ju otac nije trpio i bio jako grub prema njoj”</s>
<s>.</s><s>No, navodno “nije dugo nigdje uzdržala služiti, jer su seljaci prosti, pa dolaze pod prozor kucati” vrijeme “motrenja” u “Stenjevcu” dijagnosticirana joj je dementia prae cox.</s><s>Iz Zavoda je otpuštena neizliječena 1932. godine, nakon 9 godina “Bolestnica je bila služavka u jednoj ovdašnjoj restauraciji; jednog dana ušla je u restauraciju i sjela u jedno društvo oficira i počela im fantastičke stvari pričati.</s><s>Radi toga je dovedena u bolnicu na motrenje.” Razlog za isključivanje stenjevečkih djevojaka iz izvanzavodskog okruženja nije bio vezan samo uz nemogućnost razumijevanja i prihva ćanja njihovih “fantastičkih priča” već i uz činjenicu da su zbog svoje radne neefikasnosti kočile ostatak obitelji u obavljanju radova na polju.</s><s>Važno je istaknuti da su se ljudi na selima mahom bavili poljoprivredom te da ona nije bila njihovo zanimanje, već stil života.</s><s>U razdoblju kada je bilo vrijeme sjetve, naprimjer, u svibnju od kada datira dokument iz kojeg je preuzet sljedeći citat, nije bilo vremena za odmaranje ili odu govlačenje poslova.</s><s>Koncept slobodnog vremena nastao je u razdoblju prve industrijske revolucije.</s><s>Slobodno vrijeme kao društveni koncept najčešće se razmatralo u kontekstu propitivanja urbano-industrijske svakodnevice.</s><s>Razlog tome je što se granica između rada, odnosno AKPV, PB, “Liječnička svjedodžba” pacijentice iz Zakladne bolnice u Zagrebu, srpanj prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 186</s>
<s>187 vremena provedenog na radnom mjestu i onog provedenog kod kuće, mogla uspostaviti samo u gradovima.</s><s>Podrazumijeva se da su na selima postojali neradni dani, posebno se to odnosilo na svetkovine, međutim, to nije značilo i prekidanje uobičajenih radnih aktivnosti.20 Egzistencija seoskih obitelji uglavnom je ovisila o urodu ratarskih kultura, stoga je članove sa psihičkim smetnjama koji su zahtijevali ostanak kod kuće uz nadzor nerijetko bilo neophodno hospitalizirati u psihijatrijsku bolni cu jer su im bili prepreka u izvođenju poljoprivrednih radova.</s><s>Citat iz 1919. godine koji slijedi govori upravo o roditeljima koji su svoju se damnaestogodišnju kćer, zbog toga što u kući nije bilo nikoga tko bi je nadzirao dok su oni radili na polju, bili prisiljeni poslati u bolnicu.</s><s>Kako su kod pacijentice bili vidljivi znakovi psihičkog oboljenja, iz opće bolnice premještena je na liječenje u “Stenjevec” vod pacijentici je dijagnosticirana hebefrenia te je poslije dva mjeseca liječenja “odvedena po ocu neizliječena” kući.21 “Roditelji izjavljuju da su prve pojave na njoj opazili 1914. i da se je ista bez razloga uvijek smijala i u svojem ponašanju bila vrlo nestašna, kasnije je kod iste uočeno recimo, kod kopanja kukuruza, da je kopa jući preskakivala sad napred sad natrag, a kraj toga u istinu neradeći ništa.</s><s>To stanje duševno počelo se pogoršavati, tako da ista već nije bila za nikakav rad, već je svaki čas, kad je bila bez nadzora iz kuće pobjegla i tražila ponajvečma svirke gdje je igrala (...) Pošto se roditelji bave polj skim radom, a u kući nemade nikoga koji bi im mogao voditi nadzor nad istom, niti se ista u bolnice primati neće, to se ista i radi liječenja i osiguranja preporuča primiti u zavod za umobolne u Stenjevcu.” Svakodnevica pacijenata u “Stenjevcu” također je bila ispunjena ra dom.</s><s>Neke su se žene, što uključuje i djevojke, u sklopu radne terapije Milan Župančić, “Slobodno vrijeme seoske omladine” .</s><s>Sociologija i prostor: časopis za</s>
<s>187 istraživanje prostornoga i sociokulturnog razvoja, Zagreb: Institut za društvena istraživa AKPV, PB, “Liječničko izvješće” pacijentice iz poglavarstva općine odakle je pacijentica bila podrijetlom, svibanj 1919.</s>
<s>187 bavile poslovima u polju i parku, dok su druge šivale u šivaonici rublja ili izrađivale ručne radove.</s><s>Jedan dio njih obavljao je “kućanske” poslove na odjelima i u kuhinji, dok su pojedine uzete kao “posluga” u kuće za vodskih liječnika i činovnika.22 Teško je ne primijetiti rodnu stereotipi zaciju poslova uključenih u plan i program zavodske radne terapije, no to je sasvim razumljivo jer su se poslovi u sklopu radne terapije nastojali “udešavati i približivati onom što je dotični prije radio.</s><s>”23 S obzirom na to da stručne publikacije koje raspravljaju o radnoj te rapiji u psihijatrijskim ustanovama ne spominju činjenice da su pacijen ti znali biti sluge liječnicima i drugim zaposlenicima, ovaj rad osvrnut će se upravo na taj aspekt.</s><s>Iz današnje perspektive o pravima osoba sa psi hičkim smetnjama, korištenje psihijatrijskih pacijenata u svrhu služenja u privatnim kućama njihovih psihijatara predstavljalo bi neprihvatlji vo kršenje njihovih ljudskih prava.</s><s>Međutim, u razdoblju od 1919. do 1929. godine, medicinski i društveni kriteriji o postupcima prema oso bama sa psihičkim smetnjama bili su ipak drugačiji od ovih recentnih.</s><s>Za sada je jedini podatak koji potvrđuje postojanje udruge za zaštitu prava pacijenata molba za odobrenje rada Kulturno-potporne zajednice Solidarnost u sklopu Bolnice za duševne bolesti Moslavina-Popovača iz 1936. godine.</s>
<s>Namjera Solidarnosti bila je “svojim radom među osobljem, naročito bolničarima, sa jedne strane i među bolesnicima sa druge strane, stvo riti stabilnije prilike u odnosu jedni prema drugima” vojka na koju se odnosi sljedeći citat iz 1919. godine bila je udana dva desetogodišnjakinja, po zanimanju “seljanka” .</s><s>Zanimljivost je da su je u</s>
<s>“Stenjevec” dopratili vojnici iz Slovačke, međutim, taj aspekt njezinog “predživota” nije elaboriran u iščitanoj povijesti bolesti.</s><s>Dijagnosticirana Bernard Berglas, “Terapija radom”</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić, (Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933), 106.</s><s>Državni arhiv u Sisku (dalje: HR-DASK-161), Sisak, Bolnica za duševne bolesti Popovača. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 188</s>
<s>189 joj je melancholia.</s><s>Vrijeme “opskrbe” trajalo je dva mjeseca, nakon čega je, kako psihijatar pretpostavlja, “zdrava sama otišla” “Odmah treći dan svog boravka u zavodu uzeo ju je zavodski liječ nik k sebi u kuću kao poslugu i pomoć.</s><s>Tu se pokazala radišnom i volj kom za svaki posao, bilo u kući, bilo u vrtu, bilo u štali.</s><s>Htjela je raditi sve, premda nije mnogo od kućnih poslova razumijela.” U prvim desetljećima 20. stoljeća, osim zapošljavanja u okviru radne terapije, u svrhu liječenja psihičkih smetnji koristila se medikamentozna terapija, točnije sredstva za smirenje: hipnotici, narkotici i sedativi.</s><s>Spominju se, nadalje, protrahirane tople kupelji, ali i prisilna sredstva.</s><s>Izgledno je bilo da se nastojalo, ili se pisalo da se nastoji, ukinuti “sva stara prisilna sredstva kao stezulje, mrežnate krevete, samice” su se i dalje koristila, navodno zbog “prenatrpanosti bolesnicima i po manjkanjem bolničkog osoblja i prostorija.</s><s>”26 Navedeno objašnjenje je osnovano utoliko što je deficit osoblja i prostora u “Stenjevcu” bio uisti nu prisutan, pa je donekle razumljivo da je u pojedinim slučajevima bilo neminovno pribjeći korištenju “starih prisilnih sredstava” radi usposta ve discipline na odjelima.</s><s>Tu “mjeru sigurnosti” dalo bi se interpretirati i kao represivni postupak koji, prezentiran prema vani na način da se “doima kao da nužno proizlazi iz stvari” , djeluje “prirodno”</s>
<s>Naziv poglavlja inspiriran je naslovom prvog od tri dijela studije Po vijest seksualnosti Michela Foucaulta, Volja za znanjem.</s><s>U tom dijelu, te matizirajući sisteme represije seksualnosti i seksa, autor između ostalog 25 AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, travanj 1919.</s><s>Otto Horetzky, “Nekoji noviji smjerovi u psihijatrijskoj terapiji” , u: Stenjevec: državna</s>
<s>(Ne)znanje o seksualnosti bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Ni ketić, S. Župić, (Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, Michel Foucault, Znanje i moć, (Zagreb: Nakladni zavod Globus / Filozofski fakultet u Zagrebu, Humanističke i društvene znanosti – Zavod za filozofiju), 1994, 107. govori o volji za neznanjem i neshvaćanjem ljudske spolnosti.28 Neznanje o seksualnosti u ovom se poglavlju prvenstveno odnosi na neupoznatost pojedinih djevojaka s elementarnim značajkama spolnog sazrijevanja kod žena, točnije s menstruacijom.</s><s>To neznanje, prema Foucaultu, po sljedica je politike jezika koja zahtijeva jasno definiranje granica (ne) govorenja o seksualnosti između roditelja i djece.29 Budući da djevojčice same po sebi nisu pripremljene za dolazak menstruacije, u današnje se vrijeme od roditelja očekuje da ih upute u osobitosti njihovog spolnog razvoja.</s><s>No, čini se da pojedini roditelji na početku 20. stoljeća nisu bili upoznati s tom činjenicom.</s><s>To što prva domaća medicinska teoretizi ranja o spolnosti adolescenata datiraju iz 70-ih godina 20. stoljeća, a ona psihološka iz 80-ih godina,30 donekle objašnjava razlog zbog kojeg o tom aspektu odrastanja ondašnji roditelji nisu razgovarali sa svojom djecom.</s><s>Pritom se želi reći da, ako je pitanje spolnog sazrijevanja mla dih elaborirano među stručnjacima tek u drugoj polovici stoljeća, nije bilo ni za očekivati da će laici pedesetak godina ranije biti svjesni zbog čega bi bilo važno svoju djecu uputiti u taj proces.</s><s>Radi lakšeg razumijevanja uzroka (ne)znanja o seksualnosti kod istraživane populacije, u nastavku se ističu neke specifičnosti ondaš njih roditeljskih odgojnih postupaka.</s><s>U članku “‘Nismo meli vremena za igrati se...’ Djetinjstvo na selu (1918–1941)” Suzana Leček navodi da se tjelesno odrastanje djece na selu primarno sagledavalo kroz priz mu njihove fizičke spremnosti za uključivanje u radove u domaćin stvu i na poljoprivredi.</s><s>Znanje i iskustvo roditelja u vođenju poslova kod kuće i na polju, podrazumijeva se, bilo je znatno veće od dječ jeg, stoga su, prema Leček, “djeca ne samo tijekom djetinjstva, nego i kasnije, tijekom mladenaštva, bila podvrgnuta autoritetu roditelja koji su bili vlasnici i upravitelji imanja”.</s><s>Tadašnji proces individuacije 28 Michel Foucault, Istorija seksualnosti: Volja za znanjem, (Beograd: Prosveta, 1978), 54.</s><s>Aleksandar Štulhofer i drugi, “Problematični užici: rizično seksualno ponašanje u kasnoj adolescenciji”</s>
<s>.</s><s>Društvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja, Zagreb: Institut društvenih znanosti Ivo Pilar, 9(6)/2000, 871. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 190</s>
<s>191 kod adolescenata mahom je trajao duže, ponekad bi se prolongi rao duboko u srednje godine.</s><s>Autorica dalje u članku ističe da “po bune protiv roditeljskog autoriteta nisu poznate” .31 Pokoravanje</s>
<s>191 odlukama roditelja, nauštrb vlastitog zadovoljstva, nekim je djevojka ma znalo ostaviti negativne posljedice na psihičko zdravlje.</s><s>Primje rice, “od oca joj uskraćena udaja” ovoj je sedamnaestogodišnjakinji navodno uzrokovala pojavu “sadanje bolesti” .</s><s>Djevojci je u “Stenjevcu”</s>
<s>191 dijagnosticirana shizofrenija.</s><s>U tamošnjem Zavodu 1922. godine lije čila se 4 mjeseca.</s><s>Nezahvalno je tvrditi da joj je uskraćena udaja uzro kovala pojavu shizofrenije, no očigledno je da je bila revoltirana tim očevim postupkom te da ju je to emotivno destabiliziralo.32 “Sadanja bolest se pojavila po prvi puta pred 8–9 mjeseci navodno nakon jedne od oca joj uskraćene udaje: postala je mučljiva, zamišljena, negativistična.</s><s>Kasnije je postala agresivna, počela grditi, psovati, prije titi majci sa smrću, hoće da grize, bježi od kuće itd.” Prema nekolicini teoretičara povijesti odgoja, ženska djeca tretirana su čak i strože od muške djece, a i očekivalo se od njih da budu po slušnija.33 Odgajane da budu samozatajne, pasivne i poslušne, ondašnje djevojke najčešće nisu bile u prilici iznositi svoje stavove u javnosti, s tim da to ne znači da ih nisu imale.</s><s>Povezano s tim trebalo bi spomenuti članak Dunje Rihtman-Auguštin u kojem ona raspravlja o ženskoj sup kulturi u slavonskoj zadruzi te postavlja pitanje: “Ako žene nisu imale moći u zadruzi, ako nisu smjele odlučivati, ako su morale ‘biti tiho’ kad za raspadanje zadruge?</s><s>Kako to da su žene krive za sukobe i svađe, tj. za Suzana Leček, “‘Nismo meli vremena za igrati se...’ – Djetinjstvo na selu (1918–1941)” Radovi: Radovi Zavoda za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu, Zagreb: Zavod za hrvatsku povijest Filozofskoga fakulteta Sveučilišta u Zagrebu / FF pre 32 AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, siječanj 1922.</s><s>Lacković-Grgin, “Sociocultural Context of Parenting in Croatia in the Past and in the Present”</s>
<s>191 unutarnje odnose?</s><s>”34 U prilog tome da žene čak i u adolescenciji nisu uvijek “bile tiho” govori prethodni citat iz kojeg je razvidno da se djevoj ka, unatoč tome što se “sadanja bolest (...) pojavila navodno nakon od oca joj uskraćene udaje”</s>
<s>, nije libila “psovati i prijetiti majci sa smrću” i sl.</s><s>Činjenica jest da je uslijed takvog asocijalnog ponašanja bila hospita lizirana u psihijatrijsku bolnicu te da bi se njezini ispadi mogli povezati sa simptomima shizofrenije, no ipak nije isključeno da bi ih se moglo protumačiti kao jedan od oblika ženskog otpora patrijarhatu.</s><s>Premda, postavlja se pitanje: je li prijetila smrću jedino majci ili se osjećala do voljno sigurnom da se usprotivi i ocu, koji joj je zapravo uskratio udaju?</s><s>Prema Valerie Walkredine i drugima rodni identitet35 djevojaka obli kuje se pod utjecajem njihovih objektivnih životnih okolnosti i narati va o (ne)poželjnom djevojaštvu.</s><s>Autorice dodaju da proces artikulaci je rodnog identiteta djevojaka ovisi o njihovom osobnom shvaćanju i prihvaćanju konkretne zbilje i očekivanja nametnutih tradicionalnom djevojačkom kulturom.36 Recentne feminističke studije nastoje osu vremeniti narativ o djevojaštvu, naznačujući važnost individualizacije djevojaka, njihove neovisnosti i seksualne subjektivnosti te naglašavaju Dunja Rihtman-Auguštin, “O ženskoj subkulturi u slavonskoj zadruzi” .</s><s>Etnološka tribina:</s>
<s>Godišnjak Hrvatskog etnološkog društva, Zagreb: Hrvatsko etnološko društvo / Odsjek za etnologiju i kulturnu antropologiju Filozofskog fakulteta, Posebni otisak PANON/1982, 35.</s><s>Sa stajališta teorija socijalnog konstruktivizma, temeljnog teorijskog okvira iz kojeg se promišlja odabrana tema, identitet je fluidna kategorija podložna promjenama s obzirom na vremenski i prostorni kontekst.</s><s>Otuda proizlazi da identitet nije “prirodni” fenomen, kao što to govore teorije esencijalizma.</s><s>Jedna je od osnovnih pretpostavki socijalnih kon struktivista da se društvena zbilja ne može ni fiksno tumačiti, niti se može poopćavati, već da bi je prije valjalo sagledavati kao kontinuirani proces preobrazbe.</s><s>Vivien Burr, An Introduction to Social Constructionism, (London & New York: Routledge, 1995), 1215.</s><s>Stvarnost nastaje preplitanjem individualnih i kolektivnih interpretacija socijalnog i kulturnog konteksta.</s><s>Te interpretacije tvore narative koji se perpetuiraju iz generacije u generaciju, oblikujući pojedincu predodžbe o društveno (ne)prihvatljivim obrascima mišljenja i ponašanja.</s><s>Shaul Shenhav, Analyzing Social Narratives, (New York: Routledge, Valerie Walkerdine i drugi, Growing Up Girl: Psycho-Social Explorations of Class and Gen der, (New York: New York University Press, 2001), 22. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 192</s>
<s>193 njihova postignuća i snagu.37 Međutim, percepcija o vlastitoj feminino sti djevojaka sa psihičkim smetnjama, čija se iskustva elaboriraju u radu, oblikovala se u kulturi patrijarhata s početka 20. stoljeća, koja je promo virala djevojačku submisivnost i pasivizaciju.</s><s>Neznanje u kontekstu ovog poglavlja podrazumijeva također i nezna nje istraživanih djevojaka o osnovama fiziologije žene.</s><s>To bi se jednim dijelom moglo objasniti time što nisu bile formalno školovane, među tim, za njihovu neupućenost u procese spolnog sazrijevanja zaslužno je, možda čak više, općenito izbjegavanje (raz)govora o tjelesnosti i spol nosti.</s><s>Imajući sve to u vidu, te još k tome da su potonje odgajane prema uzusima kršćanskog svjetonazora koji stidljivost i seksualno suzdržava nje naglašavaju kao poželjne osobine mladih, a za seks ističu da primar no služi u svrhu reprodukcije,38 ne čudi da nije bilo roditeljske inicijative za razgovor o menstruaciji.</s><s>Društveno tabuiziranje menstruacije učinilo je ovaj prirodni fiziološki proces prilično zagonetnim i tajnovitim, stoga je razumljivo da je 1921. godine jednu šesnaestogodišnjakinju “pojava menstruacije mogla preplašiti”</s>
<s>.</s><s>Velika je vjerojatnost da joj je ova pot puno neočekivana tjelesna promjena praćena krvarenjem izazvala strah.</s>
<s>.</s><s>Liječila se u dva navrata u “Stenjevcu” pod dijagnozom melancholia.</s><s>Umrla je od tuberkuloze pluća u dobi od 20 godina za vrijeme druge “opskrbe” 1926. godine.39 “Menstruacija je došla u 15. godini.</s><s>Pojava menstruacije je pre plašila, jer joj pred toga nitko nije kazao o tom ništa.</s><s>Bila se oporavi la ali menstruacija je posve izostala i nema je ni sada.” Pretpostavlja se da je neznanje o tjelesnosti i spolnosti, kako je već spomenuto, bilo uvjetovano nedostatkom obrazovanja djevojaka.</s><s>Još Pamela Bettis, Natalie Adams, “Landscapes of Girlhood” , u: Geographies of Girlhood: Identi</s>
<s>Petar Šolić, “Kršćanski pogled na seksualnost” .</s><s>Crkva u svijetu: Crkva u svijetu, Split: Katolički bogoslovni fakultet Sveučilišta u Splitu, 22(1)/1987, 19-31.</s><s>AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, lipanj 1922. krajem 19. stoljeća u okviru Mažuranićeve školske osnove pokrenut je niz zakona koji su uključivali odredbe vezane uz nadilaženje razlika u mogućnosti školovanja djece sa sela i gradske djece.</s><s>Posebice su bile značajne odredbe o školovanju djevojčica / djevojaka.</s><s>Tada je i zakonski utvrđeno obvezno pohađanje pučke četverogodišnje škole, neovisno o mjestu boravka djeteta, vjeroispovijesti i spolu.40 Bez obzira na činjeni cu da je zakon o obveznom četverogodišnjem školovanju bio izglasan krajem 19. stoljeća, rezultati ovog istraživanja potvrđuju da ga se rodi telji nisu uvijek pridržavali.</s><s>Slanje seoske djece u školu ograničavala je prostorna izoliranost sela, potreba za radnom snagom na imanjima i si romaštvo.</s><s>Gledano iz rodne perspektive, ako bi se roditelji ipak odlučili poslati dijete u školu, onda je to većinom bila privilegija muške djece.</s><s>Ženska su djeca uglavnom završavala tek pokoji razred pučke škole ili se uopće nisu školovala, o čemu svjedoči idući slučaj.</s><s>Riječ je o sedamnae stogodišnjoj “kažnjenici” koja je u istrazi bila zbog “paleža” mjeseca liječenja u Zavodu, u kojem joj je dijagnosticirana shizofrenija, navodno ju je zdravu kući odveo ujak.41</s>
<s>“Ujak i ujna dobri su joj bili, ne baš ko rodjena mati, ali tukli ju nisu.</s><s>U škole ju nisu slali, jer je trebalo plaćati, a u mjestu je pravoslavna škola, ka tolička daleko.</s><s>Radila je domaći posao, išla na pašu i nadničarila na polju.</s><s>Desetljeće nakon Prvog svjetskog rata bilo je posebno zahtjevno za seoska domaćinstva zbog neimaštine, ali i nedostatka radne snage.</s><s>Na ime, velik broj vojnika iz rata se nije vratio, za neke se nije više zna lo, a neki zbog tjelesnog invaliditeta i psihičkih trauma proživljenih na ratištu, nakon povratka kućama nisu bili radno sposobni.42 Zbog toga Suzana Jagić, “‘Jer kad žene budu žene prave…’: Uloga i položaj žena u obrazovnoj poli tici Banske Hrvatske na prijelazu u XX. stoljeće” .</s><s>Povijest u nastavi, Zagreb: Društvo za hrvatsku povjesnicu, 6(11)/2008, 78.</s>
<s>41 AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, studeni 1920.</s><s>AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentu, lipanj 1920.</s><s>Riječ je o 33 godine starom pacijentu koji je u “Stenjevcu” bio liječen osam mjeseci pod dijagnozom periodične psi hoze.</s><s>Pacijent je “bio u vojsci zarobljen, kasnije 1916. stupio u legiju.</s><s>Ranjen nije bio. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 194</s>
<s>195 su mlađe generacije bile primorane izvršavati poslove u kućanstvu i na imanju koje su inače obavljali stariji.</s><s>Povećanje opsega poslova dodatno je minimaliziralo vrijeme za intimizaciju unutar obiteljskih odnosa.</s><s>Kad se k tome još doda da je otvoreno verbaliziranje intime nerijetko tuma čeno kao znak slabosti i besramnosti,43 jasno zbog čega su razgovori o spolnom razvoju i seksualnosti roditelja i kćeri načelno izostajali.</s><s>Ima jući to na umu, možda će biti jednostavnije shvatiti razlog zbog kojeg 1926. godine rodbina ove osamnaestogodišnjakinje nije našla adekvatan način kojim bi raspravila s njom njezinu emocionalnu “nesređenost” jer ju je “ljubavnik” napustio nakon što ju je “polno zaveo” seca hospitalizacije u “Stenjevcu” u kojem je liječena pod dijagnozom dementia praecox, predana je u boljem stanju teti.44 “Rodbina navodi da je njena bolest izbila svom prilikom, što je na vodno bila polno zavedena po svom ljubavniku i nakon događaja uku ćani opazili su na njoj da nije sređena, da je nemarna, da govori i sre đeno, ali više nesređeno, da je neuredna, da se smije bez uzroka, da pjeva, plače itd.</s><s>Spominjala je neprestano ime svog ljubavnika, koji je međutim nije posjećivao.”</s>
<s>S jedne strane, neznanje o vlastitom spolnom sazrijevanju i seksual nosti, negovorenje o svojoj intimi, te s druge mladenačka sanjarenja o ljubavnim vezama i udaji koja se nisu ostvarila, doprinijeli su da odra stanje nekih djevojaka, koje su potencijalno inklinirale psihičkim smet njama, bude prilično zahtjevno emotivno i socijalno iskustvo.</s><s>Sada se nalazio kod kuće, gdje nije radio ništa.</s><s>Moralni i etični osjećaj jest vrlo naglašen, inteligencija odgovara njegovom seljačkom staležu.</s><s>Moli da bi mu se pomoglo, da što prije dođe na slobodu, jer on je čovjek od rada.</s><s>Samo ne bi želio natrag u svoje selo gdje poznavaju njegovu bolest.” Iz njegove Liječničke svjedodžbe doznaje se da je “tužan jer mu je ceo svjet kriv, što se je borio za slobodu, a zato hoće mu sada da skinu glavu, ne vjeruje nikomu i svatko mu je neprijatelj; vječito čuje samo topove i u snu nema mira jer vidi strahovite slike; njemu pomoći nikakove nema jer mora svakako poginuti” 44 AKPV, PB, “Liječnička svjedodžba” pacijentice, siječanj 1926. “...nego je i ta ljubav proživljena u sanjama”: Posljedice iskustva (ne)ostvarljivih ljubavi Iskustvo (ne)ostvarljivih ljubavi u kontekstu poglavlja koje slijedi pretpostavlja fantaziranje o ljubavi, točnije emocionalne fiksacije dje vojaka na muškarce koji su im bili nedostupni.</s><s>Slučaj na kojeg će se referirati bio je rijetka iznimka, a odnosio se je na fascinaciju sadržaji ma ljubavnih romana i čežnju za muškarcem kojeg (ni)su upoznale, ali su gajile nadu da će jednom s njim ostvariti ljubavnu vezu.</s><s>Gledajući iz današnje perspektive, bitan aspekt društvene afirmacije mladih tije kom adolescencije jest realizacija ljubavnih veza.</s><s>Adolescenti njihovim (ne)ostvarivanjem potvrđuju svoj društveni status, ali i na temelju toga procjenjuju vlastite vrijednosti.45 O (ne)ispunjenju očekivanja vezanih uz ljubavne odnose ovisi njihova razina samopoštovanja.46 Uzimajući u obzir društvena očekivanja seoske djevojačke kulture 20-ih godina 20. stoljeća, postavlja se pitanje doživljaja vlastitih vrijednosti i (ne)mo gućnosti socijalizacije djevojaka koje nisu ispunile jedan od ondašnjih životnih imperativa, točnije, nisu ostvarile ljubavnu vezu s muškarcem koja im je bila put prema realizaciji rodne uloge supruge.</s><s>Odnosno, na meće se dvojba o samoprocjeni potonjih o vrijednostima vlastitog rod nog identiteta s obzirom na činjenicu da nisu sklopile brak i osnovale obitelj, tj. da nisu ostvarile ondašnja ključna društvena očekivanja veza na uz žene.</s><s>Kao ogledni primjerak naprijed istaknute problematike iz nekolicine analiziranih djevojačkih povijesti bolesti u kojima je zabilje žena, izdvojen je slučaj koji će biti razmatran u ovom poglavlju.</s><s>Razlika između neostvarljivih ljubavnih veza odraslih i adolesce nata jest to što su adolescenti zakinuti za iskustvo.</s><s>Budući da nemaju predodžbu da gubitak partnera ne podrazumijeva gubitak budućno sti, mladi nerijetko raskid emotivne veze doživljavaju traumatičnije od Wyndol Furman i drugi, The Development of Romantic Relationships in Adolescence, (New Jersey Medical School: Cambridge University Press, 1999), 30-32.</s><s>Paul Florsheim, Adolescent Romantic Relations and Sexual Behavior: Theory, Research, and Practical Implications, (New York: Psychology Press, 2003), 30. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 196</s>
<s>197 starijih generacija.47 Naravno, to ne znači da zbog niza iskustava preki nutih ljubavnih odnosa odrasli prebolijevaju rastanke s partnerima bez stresa.</s><s>Značajka su adolescenata, što opet ne izuzima odrasle, maštanja o (ne)mogućim romantičnim odnosima.</s><s>Djevojačka kultura s početka 20. stoljeća djevojkama je na pomalo bajkovit način nastojala predočiti ljubavne veze, za razliku od današnje koja im to prikazuje, kako se tvrdi, realističnije.</s><s>Jednu od glavnih uloga u procesu oblikovanja stavova on dašnjih djevojaka o (ne)prihvatljivom partnerstvu imale su starije žene koje su ih okruživale te u iznimnim slučajevima ljubavni romani.</s><s>Oso bitost fabule tadašnjih djevojačkih romana bila je u tome što su u njima ženski likovi neutješno patili zbog neostvarljive ljubavi ili su beskom promisno pristajali na uvjete muškaraca s ciljem da se udaju.48 Znalo se dogoditi da sadržaji ljubavnih romana, o čemu svjedoči idući citat koji je bio raritet među analiziranom arhivskom građom, kod nekih djevoj ka potaknu stvaranje idealiziranih predodžbi ljubavnih veza.</s><s>Drugim riječima, čitanje ljubavnih romana kod ponekih je djevojaka potenci ralo stvaranje nerealnih očekivanja od muškaraca, a nerealizacija tih očekivanja znala je ugroziti njihovo psihičko zdravlje.</s><s>Slučaj u nastavku datira iz 1920. godine, a odnosi se na dvadesetogodišnju njegovateljicu djece koja se liječila tri mjeseca u “Stenjevcu” pod dijagnozom hebefre nia.</s><s>Na koncu “mati ju je odvela kući neizliječenu” “Način življenja: Mnogo čitala romane.</s>
<s>Osobite navike: Nije imala nikakvih, ali je obično bila zamišljena.</s><s>Strasti i opačine: Strastveno je čitala ljubavne romane.</s><s>Po duševni život važni događaji: Po svoj prilici neuzvraćena ljubav.</s><s>Megan Price i drugi, “Young Love: Romantic Concerns and Associated Mental Health Issues among Adolescent Help-Seekers”</s>
<s>.</s><s>Libri et liberi. časopis za istraživanje dječje književnosti i kulture, Zagreb: Hrvatska udruga istraživača dječje AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, listopad 1920; “Liječnička svjedodžba” pa cijentice, rujan 1920.</s>
<s>Od kada traje bolest: Od 5 dana, ali se navodno već njeko vrieme prije toga opažalo na njoj da se je nješto promijenila, jer inače šutljiva djevojka postala najednom vrlo razgovorna.</s><s>Svojoj gospodarici počela pripovjedati o svojim doživljajima, osobito ljubavnim.” Razmatranja kliničke potvrde objekta ljubavi Mihalya Szentmarto nija u članku “Ljubav i smisao života” govore da “nestanak objekta lju bavi stvara dispoziciju za depresiju”</s>
<s>.</s><s>Autor dodaje da “bit depresije nije u tome da osoba misli da je nitko ne voli (premda obično to kaže) nego u tome da nema više nikoga koga bi ona mogla voljeti” .</s><s>Naposljetku,</s>
<s>Szentmartoni zaključuje da depresivnoj osobi “na taj način život postaje besmislen jer prestaje osnovni dijaloški odnos.</s><s>”50 Ako bi se iz aspekta prethodnog promišljanja sagledalo iskustvo osamnaestogodišnjakinje na koju se odnosi naredni citat, izostanak neposrednog “dijaloškog od nosa” potonje sa svojim objektom ljubavi mogao bi se protumačiti kao jedan od mogućih uzroka njezinog emocionalnog i socijalnog samo isključivanja.</s><s>Iz povijesti bolesti potonje doznaje se jedino da je 1925. godine bila na hospitalizaciji u “Stenjevcu” gdje se liječila od shizofre nije.</s><s>Drugi podatci nisu bili evidentirani u tom dokumentu, stoga nije poznato koliko je trajala njezina “obskrba” u Zavodu.51 “Volila je nekog mladića, ali uopće nije došlo do poznanstva, nego je i ta ljubav proživljena u sanjama.</s><s>Mišljenje je sestre da taj osjećaj manje vrijednosti i strah pred poslom i ljudima proizlazi iz nepravilnog odgoja, koji nije bio upravljan majčinom rukom.</s><s>Česta zastrašivanja u djetinjstvu iz nepromišljenosti i šale.</s><s>Isto tako netaktični postupci, koji su više proizlazili iz neshvaćanja njezine osjetljive duše.</s><s>U zadnje vri jeme stalno zamišljena, zaboravljiva, bulji u neko neodređeno mjesto i uopće daje utisak da živi u nekom svom vlastitom svijetu i da nema veze s okolinom.”</s>
<s>Mihaly Szentmartoni, “Ljubav i smisao života” .</s><s>Obnovljeni život: časopis za filozofiju i religijske znanosti, Zagreb: Filozofsko teološki institut Družbe Isusove, 39(3-4)/1984, 251.</s><s>AKPV, PB, anamnestički podaci o pacijentici, travanj 1925. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 198</s>
<s>Iz navedenog citata nije vidljivo samo zatvaranje u sebe i udaljavanje od okoline ove djevojke zbog “i te ljubavi proživljene u sanjama” već je očigledan izostanak majčine uloge u odgoju i nerazumijevanje za njezi nu emocionalnu osjetljivost.</s><s>Roditeljski stil odgoja, sudeći prema istra živanjima novijeg datuma, istovremeno može potaknuti depresivnost kod adolescenata, kao što podrška roditelja može pozitivno djelovati u procesu oporavka od depresivnosti.</s><s>Smatra se da izostanak figure majke u djetinjstvu i odrastanju, odnosno nedostatak majčinske topline i pri vrženosti doprinosi razvoju emocionalnih teškoća kod adolescenata.52 Ukoliko bi se prethodno istaknuti zaključci kontekstualizirali u odno snu na iskustvo spomenute djevojke, moglo bi se reći da je “nepravil ni odgoj” pridonio razvoju negativne slike o sebi kod potonje, točnije utjecao je na razvoj osjećaja “manje vrijednosti” koji ju je sputavao, ne samo u pogledu stupanja u neposredan kontakt s mladićima već i u po gledu uključivanja u poslove.</s><s>Naposljetku, pretpostavlja se da je osjećaj nesigurnosti i manjak samopouzdanja potencirao njezinu potrebu za socijalnim samoisključivanjem, što je posljedično uvjetovalo tendenciju okruženja za njezinim isključenjem.</s>
<s>Razlika između reakcija na (ne)ostvarljivu ljubav kod dviju spomenu tih djevojaka bila je ta što se kod prve pojavila potreba za verbalizacijom tog iskustva, dok se druga emocionalno i socijalno inhibirala.</s><s>Zajednič ka značajka im je što su uslijed razočaranja zbog neispunjenih ljubavnih očekivanja postupno emocionalno kopnjele te što se pojavila potreba za njihovom psihijatrijskom hospitalizacijom.</s><s>S obzirom na to da se u nji hovim povijestima bolesti ne spominju drugi uzročnici pojave simpto ma psihičkih smetnji, teško je govoriti o postojanju još nekih “po njihov duševni život važnih događaja”</s>
<s>.</s><s>S tim da to ne podrazumijeva da ih nije bilo, nego da im je iskustvo neostvarljive ljubavi, po svoj prilici, ostavilo značajnije posljedice na emocionalno i socijalno funkcioniranje.</s><s>Irena Sovar, “Institucionalizacija i deinstitucionalizacija ustanova za djecu bez odgovara juće roditeljske skrbi”</s>
<s>.</s><s>Ljetopis socijalnog rada, Zagreb: Pravni fakultet Sveučilišta u Za grebu – Studijski centar socijalnog rada, 22(2)/2014, 317. “...jer se štagalj može opet podići, a moje poštenje nikad više”: Pomak od normativne ženskosti</s>
<s>Pomak od normativne ženskosti u ovom slučaju podrazumijeva jav no iskazan revolt djevojke zbog činjenice da ju je zaručnik pred udajom napustio zbog druge.</s><s>U znak protesta zbog tog čina odlučila je spaliti štagalj, što bi se moglo potencijalno protumačiti kao udaljavanje od po stulata patrijarhata prema kojima se od žene očekuje da bude suzdržana i prilagodljiva.</s><s>Namjera poglavlja nije opravdati “palež” djevojke, nego ukazati na fenomen buntovništva seoskih djevojaka na početku 20. sto ljeća, o kojem još nema dovoljno rasprava u stručnim publikacijama.</s><s>Ovdje izdvojen primjer izabran je među nizom sličnih slučajeva evi dentiranih u prikupljenim povijestima bolesti djevojaka sa psihičkim smetnjama.</s>
<s>Prema nekim feminističkim teorijama, zapadnjački koncept ro mantične ljubavi – čiji se elementi mogu prepoznati u tradicionalnom poimanju položaja žene u partnerskim odnosima, ali i u procesu za ljubljivanja koji prethodi ulasku u te odnose – još je jedan mehanizam “kontrole nad ženama i njihovim emocionalnim potrebama.</s><s>”53 Govore ći o discipliniranju seksualnosti kod žena, Foucault upozorava na tzv. “histerizaciju ženskog tijela”</s>
<s>, tj. sputavanje ženske seksualnosti zbog društveno uvjetovanih zahtjeva vezanih uz njezinu rodnu ulogu.</s><s>Autor naglašava da seksualna ponašanja žena nisu autonomna, već su odre đena i ograničena diskursom o tijelu i njegovim biološkim aspektom.</s><s>Time želi ukazati da je unutar tradicionalnog društva dinamika ženi nog seksualnog života determinirana narativima o društveno prihvat ljivoj poželjnoj ženskosti i njezinom reproduktivnom sposobnošću.54 Djevojačka kultura u prvoj polovini 20. stoljeća kao životni imperativ djevojkama je nametala udaju.</s><s>Zdenka Žanko u članku “Djevojka pred Tea Škokić, “Romantična ljubav”</s>
<s>.</s><s>Narodna umjetnost: hrvatski časopis za etnologiju i fol kloristiku, Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku, 41(1)/2004, 165.</s><s>M. Foucault, Nadzor i kazna: Rađanje zatvora, (Zagreb: Informator: Fakultet političkih prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 200</s>
<s>201 bračnim svetištem” opisuje “vjenčani dan” kao jedan od “najvećih i naj ljepših, i za većinu djevojaka jedan od najžuđenijih, koji rađa se sporo i često puta krvavo, a svakako traži dugo vrijeme lijepoga čekanja i velike priprave”</s>
<s>.</s><s>Autorica nadalje, govoreći o procesu zaljubljivanja djevojaka, apostrofira da onaj kome poklanjaju ljubav treba odgovarati njihovom religioznom, etičkom, nacionalnom i zdravstvenom idealu.</s><s>No prije svega, Žanko napominje da, kada se mlada djevojka zaljubi, “treba se doista preplašiti” jer, kako kaže, “tada se može očekivati od nje sve” pa čak i da “riskira sve za ljubav, dapače i život i najgoru katastrofu u bra .55 Drugim riječima, djevojka kada se zaljubi, navodno počinje gubiti kontrolu nad sobom, a kada uđe u brak, spremna je, odnosno sadržaji poput ovog učili su je da bude spremna u cijelosti izgubiti svoj identitet.</s><s>Stoga se postavlja pitanje koliko je bilo “krvavo” emocionalno iskustvo i socijalna afirmacija seoskih djevojaka tijekom 20-ih godina 20. stoljeća koje su doživjele ljubavna razočaranja, nisu se udale ili su pak bile pred “vjenčani dan” ostavljene od zaručnika.</s><s>O djevojačkom buntu zbog ne ispunjenih obećanja vezanih uz udaju svjedoči citat koji slijedi.</s><s>Njegov je sadržaj izdvojen iz sudske dokumentacije dvadesetogodišnjakinje koja je bila u istrazi “radi zločinstva paleža” .</s><s>Slučaj je vođen početkom</s>
<s>1920. godine nakon čega je djevojka poslana na “motrenje” u “Stenje vec” gdje joj je dijagnosticirana psihopatija.56 “U objektivnom pravcu: dotična vodila je dulje ljubav s jednim sel skim momkom.</s><s>Djevojka se ljubavnim ponudama istoga dugo otima la, ali je najkasnije pristala, podala mu se i stala raditi zanj i cijelu mu obitelj ‘kao marše’</s>
<s>.</s><s>Tako su minule godine i momak bio u vojsci, a dje vojka ga u bolnici obilazila i nosila mu malenkosti, što si je nabavila od mučne svoje zarade.</s><s>Ovo sve je pojmljivo, kad se uzme, da je dotičnu znao taj momak sasma uljuljati u sigurnost, da će je ženiti.</s><s>To on joj je kazao, da ga slobodno neka zapali, ako uzme drugu.</s><s>I doista se odlučio Zdenka Žanko, “Djevojka pred bračnim svetištem” .</s><s>Obnovljeni život: časopis za filozofiju i religijske znanosti, Zagreb: Filozofsko teološki institut Družbe Isusove, 21(2)/1940, 103.</s><s>AKPV, PB, Zapisnik s ročišta na Kr. sudbenom stolu na kojem se razmatrao pacijentičin “zločin paleža”</s>
<s>Rihtman-Auguštin u već spomenutom članku upozorava da bi žensku seosku supkulturu u Slavoniji trebalo sagledavati s jedne strane s obzirom na zamišljeni red, a s druge strane s obzirom na onaj ostvareni.</s><s>Auto rica, pozivajući se na teorije Clauda Levi-Straussa o zamišljenom redu, tzv. “nacrtu ljudskih odnosa i vrednota koji tvore idealnu sliku postojanja određene ljudske grupe”</s>
<s>, akcentira da ne mora nužno značiti da se taj red “ostvaruje u svakodnevnom životu onako kako je zamišljen” .57 Kontekstu</s>
<s>ona štagalj, koji do temelja izgori.” alizirajući autoričina promišljanja u odnosu na zapadnjački koncept ro mantične ljubavi, pa tako i s obzirom na njegovu demokratičniju verziju, za pretpostaviti je da oba ljubavna stila imaju svoj zamišljeni red te da nerijetko njegova načela partneri ne poštuju.</s><s>Prethodni i idući citat, oba iz zapisnika s ročišta na kojem se raspravljao slučaj djevojke koja je poči nila “zločin paleža”</s>
<s>, zorno prikazuju diskrepanciju između zamišljenog i ostvarenog reda o kojem Rihtman-Auguštin govori.</s><s>Premda se iz sljede ćeg može iščitati i djevojčin komentar vezan uz učinjeni “zločin” “Obzirom na sve ove činjenice porodila se u sudu opravdana sum nja, da se u nazočnom slučaju radi bezuvjetno o duševno manje vrijed nom stvoru.</s><s>Nastaje sada za sud pitanje: Jeli dotična čin počinila pri čistom razumu na što bi se dalo zaključivati iz njene exaktne funkcio nirajuće memorije i sasma logične interpretacije.</s><s>Ta ista je na raspravi rekla: ‘Meni je žao što sam to učinila, ali on je meni više učinio, jer se štagalj može opet podići, a moje poštenje nikad više.’” Zamišljeni red u ovom slučaju implicira dogovor o vjenčanju među zaručnicima, a onaj ostvareni, jasno, to što je spomenuti mladić svoju zaručnicu, bez obzira na to što ju je “znao sasma uljuljati u sigurnost” D. Rihtman-Auguštin,“O ženskoj subkulturi u slavonskoj zadruzi” AKPV, PB, Zapisnik s ročišta na Kr. sudbenom stolu na kojem se razmatrao pacijentičin “zločin paleža”</s>
<s>, siječanj 1920. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 202</s>
<s>Zaključna napomena naposljetku ostavio zbog druge djevojke.</s><s>Za pretpostaviti je da je zaruč nici ta činjenica uzrokovala emocionalnu bol i ogorčenje, no nije ništa manje važno za spomenuti da je taj čin gotovo sigurno ugrozio njezin društveni status u zajednici te joj vrlo vjerojatno onemogućio nove pro sidbe.</s><s>Naposljetku, činjenica da je liječena u Zavodu za umobolne samo je još dodatno produbila njezinu društvenu stigmatizaciju i ograničila je u pogledu ponovne udaje.</s><s>Imajući na umu da je ondašnjim djevojkama na selu o udaji ovisila afirmacija u užem i širem okruženju, čini se posve razumljivo da se djevojka na ročištu poziva na svoje poštenje koje se teško više moglo podići zbog rigidnog društvenog okvira.</s><s>Na koncu, iz analiziranih povijesti bolesti stenjevečkih djevojaka, čini se da se one nisu uspjele ostvariti u okviru nijednog gore spomenutog ljubavnog sti la.</s><s>Uzimajući u obzir da ih se u njihovoj osobnoj dokumentaciji prati od “predživota” pa do otpusta s liječenja, nemoguće je tvrditi je li se nakon hospitalizacija razvijao njihov ljubavni život i, ako jest, u kojem smjeru.</s>
<s>Zaključno se može reći da su iskustva neostvarljivih ljubavnih veza, s jedne strane emocionalno destabilizirala razmatrane djevojke, a s druge strane ih je uže i šire okruženje zbog toga negativno vrednovalo.</s><s>Izvje sno je bilo da su ondašnje djevojke svoje predodžbe o idealu ljubavne veze oblikovale na temelju uvriježenog patrijarhalnog narativa o (ne) poželjnom djevojaštvu.</s><s>S obzirom na to da prema teorijama patrijarhata ženin status u društvu većim dijelom ovisi o (ne)ostvarenoj ljubavnoj vezi s muškarcem, te na koncu bračnom odnosu, a da se u tom pogle du ove djevojke nisu realizirale, njihova socijalna afirmacija i psihičko zdravlje bili su ugroženi.</s><s>Jedan od čimbenika rizika za pojavu simptoma psihičkih smetnji kod određenih djevojaka bilo je neznanje o biološkim procesima ženskog spolnog razvoja.</s><s>Iz tog razloga nekima je od njih po java prve menstruacije znala biti do te mjere traumatična da ih je zbog posljedica straha bilo potrebno hospitalizirati na psihijatriji.</s><s>Čini se da je za njihovu neinformiranost o spolnosti bio zaslužan tradicionalni koncept promišljanja seksualnosti, kao i izostanak formalnog obrazova nja.</s><s>Istraživanje je također pokazalo da je na formiranje slike o idealnoj ljubavnoj vezi u iznimnim slučajevima kod ovih djevojaka utjecalo išči tavanje ljubavnih romana za koje se ustanovilo da je negativno djelovalo na njihovo emocionalno funkcioniranje.</s><s>Indicije upućuju na to da je idealiziranje ljubavnih veza u sadržajima tih romana kod čitateljica utje calo na stvaranje nerealnih očekivanja od muškaraca.</s><s>Razočaranje zbog tih neostvarenih očekivanja znalo je te djevojke učiniti emocionalno de priviranim te posljedično potaknuti potrebu za njihovim psihijatrijskim liječenjem.</s><s>S time da bi, neovisno o tome što su u konačnici sve bile hos pitalizirane u “umobolnici”</s>
<s>, trebalo razlikovati dvije skupine djevojaka.</s><s>Prva skupina obuhvaća djevojke koje su bile sklone samostišavanju i so cijalnoj izolaciji zbog iskustva neostvarljive ljubavi, dok druga obuhvaća one koje su s ciljem da očuvaju svoj društveni ugled iskoračile iz obrasca rodno prihvatljivog ponašanja za žene.</s><s>Na kraju je ustanovljeno da se rodna stereotipizacija djevojaka perpetuirala u stenjevečkoj svakodne vici u smislu da su aktivnosti u sklopu radne terapije ciljano planirane da oponašaju izvanzavodsku žensku rutinu.</s>
<s>Arhiv Klinike za psihijatriju Vrapče, Zagreb (AKPV) Fond: Povijesti bolesti, žene: 1919–1929.</s><s>Državni arhiv u Sisku, Sisak (HR-DASK-161) Fond: Bolnica za duševne bolesti Popovača prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 204</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić.</s><s>Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933, 104-106.</s>
<s>Bogdanović, Marija. “Teorijska osnova kvalitativnog pristupa” za sociologiju, Zagreb: Hrvatsko sociološko društvo, 14 (3-4), 1984, Brečić, Petrana i drugi. “Od radne terapije i rekreacije do psihosocijal nih metoda liječenja i rehabilitacije psihijatrijskih bolesnika u bolnici .</s><s>Socijalna psihijatrija, Zagreb: Medicinska naklada, 41 (3), Jerkin, Corinna. “Suvremena hrvatska urbana djevojačka proza” et liberi.</s><s>Časopis za istraživanje dječje književnosti i kulture, Zagreb: Hrvatska udruga istraživača dječje književnosti, 1 (1), 2012, 67-82. ting Cartographies of Girlhood From the Critical Standpoint of Disa bility”</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnica za hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku, Zagreb: Institut za etnolo prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 206</s>
<s>Herceg, Rudolf. “Zavod za umobolne ‘Stenjevec’ od 1879. do 1933” Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić.</s><s>Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933, 6-29.</s><s>Herman-Kaurić, Vijoleta. “Kraljevska zemaljska bolnica u Pakracu primjer gospodarskog poslovanja velike bolnice u Velikom ratu” nia Slavonica: Godišnjak podružnice za povijest Slavonije, Srijema i Ba ranje Hrvatskog instituta za povijest, Slavonski Brod: Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje, 14(1), Horetzky, Otto. “Nekoji noviji smjerovi u psihijatrijskoj terapiji” Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić.</s><s>Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933, 92-101.</s><s>Kuljženko, Aleksej. “Statistika bolnice Stenjevec kroz posljednjih pet godina”</s>
<s>, u: Stenjevec: državna bolnica za duševne bolesti 1879.–1933.</s><s>Spomenica povodom pet decenija rada, ur.</s><s>B. Niketić, S. Župić.</s><s>Zagreb: Društvo za socijalnu pomoć duševnim bolesnicima u Stenjevcu, 1933, Jagić, Suzana. “‘Jer kad žene budu žene prave…’: Uloga i položaj žena u obrazovnoj politici Banske Hrvatske na prijelazu u XX. stoljeće” .</s><s>Povijest</s>
<s>207 jatrija, Zagreb: Medicinska naklada, 21, 1993, 177-190.</s><s>Nikić, Gordana. “Povezanost stilova ljubavi s privrženošću, brižnošću i seksualnim zadovoljstvom u ljubavnim vezama” .</s><s>Ljetopis socijalnog</s>
<s>207 rada, Zagreb: Pravni fakultet Sveučilišta u Zagrebu, Studijski centar Paska, Iva. “Suvremeno sebstvo iz kontekstualne perspektive” tvena istraživanja: časopis za opća društvena pitanja, Zagreb: Institut društvenih znanost Ivo Pilar, 20 (2), 2011, 561-580.</s><s>Požgaj, Petra. “Mlade dame, glazbeni znalci i njihovi ukusi: figura obožavateljice kao prostor artikulacije društvenoga odnosa”.</s><s>Narodna umjetnost: hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku.</s><s>Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku, 55 (1), 2018, 7-21.</s><s>Price, Megan i drugi. “Young Love: Romantic Concerns and Associa ted Mental Health Issues among Adolescent Help-Seekers” .</s><s>Behavioral</s>
<s>Rašković, Jovan. “Služba za neurologiju i psihijatriju” šibenske bolnice, ur.</s><s>I. Marlek.</s><s>Šibenik: Medicinski centar, 1983.</s><s>Rihtman-Auguštin, Dunja. “O ženskoj subkulturi u slavonskoj zadru .</s><s>Etnološka tribina: Godišnjak Hrvatskog etnološkog društva.</s><s>Zagreb: Hrvatsko etnološko društvo / Odsjek za etnologiju i kulturnu antro pologiju Filozofskog fakulteta, Posebni otisak PANON, 1982, 33-38.</s><s>Rudan, Vlasta. “Normalni adolescentni razvoj” .</s><s>Medix: specijalizirani</s>
<s>207 medicinski dvomjesečnik, Zagreb: C. T. – Poslovne informacije d.o.o., Sovar, Irena. “Institucionalizacija i deinstitucionalizacija ustanova za djecu bez odgovarajuće roditeljske skrbi” .</s><s>Ljetopis socijalnog rada, Za</s>
<s>207 greb: Pravni fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Studijski centar socijal prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 jelena seferović, prilog istraživanju kulture djevojaštva... , 177-210 208</s>
<s>.</s><s>Narodna umjetnost: hrvatski časopis za etnologiju i folkloristiku, Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristi Štulhofer, Aleksandar i drugi. “Problematični užici: rizično seksualno ponašanje u kasnoj adolescenciji”</s>
<s>.</s><s>Društvena istraživanja: časopis za časopis za filozofiju i religijske znanosti, Zagreb: Filozofsko teološki in Župančić, Milan. “Slobodno vrijeme seoske omladine” .</s><s>Sociologija i</s>
<s>Summary prostor: časopis za istraživanje prostornoga i sociokulturnog razvoja, Zagreb: Institut za društvena istraživanja u Zagrebu, 22, 1968, 67-76.</s>
<s>Apstrakt: Proučavanje upravnih institucija Bosne i Hercegovine u sebi usko povezuje kako historijski tako i arhivistički pristup proučavanju.</s><s>Ono podrazumijeva osvrte i razrade na njihovu strukturu, unutrašnju or ganizaciju te sve društveno-političke i hijerarhijske uticaje i međusobnu povezanost.</s><s>Organizacija sarajevske moderne gradske uprave datira od prije 140 godina.</s><s>Ona je imala dvije razvojne faze u procesu organizi ranja i djelovanja: prva faza od 1878. do 1945. godine i druga faza od 1945. do 1995. godine.</s><s>Druga faza razvoja uprave može se pratiti kroz arhivske fondove uprave koji se po utvrđenim principima formiranja čuvaju u Historijskom arhivu Sarajevo: Narodni odbor grada Sarajeva (1945–1955), Skupština Grada Sarajeva (1969–1995), Narodni odbor Sre za Sarajevo (1945–1966), narodni odbori rejona Sarajevo (1945–1952) i sarajevske gradske općine.</s><s>Ova građa ima svoje mjesto i značaj u daljem planiranju i razvijanju strategija upravnog, administrativnog, urbanog, privrednog i društvenog razvoja grada Sarajeva. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 212</s>
<s>Razvojem savremene arhivistike počinju se utvrđivati kriteriji za preuzimanje i trajno čuvanje pisane dokumentacije pojedinih ustano va.</s><s>Povezanost arhivistike i historije upravnih institucija proizilazi iz osnovnog principa arhivistike, a to je princip provenijencije – porijekla nastanka spisa.1 Isključivo, kao najidealniji u pitanju sređivanja i obrade Neke definicije pojma provenance govore da je riječ o stvaraocu, nekoj instituciji koja je svojim djelovanjem stvorila dokumente.</s><s>Prvobitni poredak, kao jedan aspekt upravnih arhivskih fondova, jeste princip provenijencije, koji je temelj za formiranje, ili tačnije, očuvanje arhivskog fonda kao uslovno reče no “prirodne” cjeline, dok se princip pertinencije – sadržaj i tema spisa – uglavnom primjenjuje u sređivanju i obradi porodičnih i ličnih ar hivskih fondova i zbirki.2 Ovi principi su temelj za formiranje jednog arhivskog fonda, njegovo sređivanje, arhivsku obradu i opis.</s><s>Sadržaj, valorizacija sačuvanih podataka i struktura arhivskog fonda određeni su njegovim stvaraocem, odnosno institucijom.</s><s>Povezanost arhivistike s historijom upravnih institucija očituje se i u zahtjevima za informacijom o arhivskoj građi, koju je moguće pružiti jedino u okviru cjeline u kojoj je nastala određena obavijest o njoj.3 To pretpostavlja poznavanje upravnih institucija u njihovoj hijerarhijskoj povezanosti od centralnih do lokalnih upravnih organa, ali i njihovom obliku na različitim razinama (upravni, sudski, finansijski, građevinski itd.).</s><s>Poznavanje institucija u cjelini neophodno je radi kategorizacije i vrednovanja pojedinih stvaralaca.</s><s>Osnivanje i prestanak rada institucije provenijencije, također je neodvojiv od historije institucija, jer se djelatnost jedne institucije svakako odražava u strukturi registraturnoga poslovanja, kojim su stvoreni zapisi klasificirani i arhivirani.</s><s>Josip Kolanović, “Arhivistika i povijest upravnih institucija” Arhivski vijesnik, Zagreb: Hrvatski državni arhiv, 34–35/1992, 9-15.</s><s>Također SAA’s archival glossary termin provenance definira kao princip koji ima dvije komponente: zapisi iste provenijencije ne smiju se miješati s onima različitog porijekla, a arhivist treba održavati izvorni redoslijed u kojem su se zapisi stvarali i čuvali.</s><s>Potonji se naziva principom izvornog reda (na engleskom Principle of original order, a Registraturprinzip na njemačkom).</s><s>Ovo podrazumijeva princip po kojem arhivska građa zadržava svoj poredak koji je uspostavio njen stvaralac da bi sačuvala postojeće veze i dokaznu vrijednost te upotrebljivost svojih informativnih pomagala.</s><s>Richard Pearce-Moses, A Glossary of Archival and Records Terminology, The Society of American Archivists, Chicago, 2005, dostupno na: http://files.archivists.org/pubs/free/SAA-Glossary-2005.pdf (8. 10. 2019); također u: Marta Mihaljević i drugi, Arhivistički rječnik englesko-hrvatski / hrvatskoengleski, Radovi Zavoda za informacijske studije, knjiga 30. (Zagreb: FF press, 2015).</s><s>Bosanskohercegovačka iskustva preuzimanja, primopredaje, sređivanja i obrade nekih ar hivskih fondova lokalne uprave govore da se nekad u procesu obrade primjenjuje i princip / načelo pertinencije.</s><s>Razlozi su višestruki, od neadekvatnog vođenja uredskog, registra turnog i arhivskog poslovanja kod stvaraoca do neočuvanosti arhivske građe ili necjelovi tog preuzimanja, odnosno djelimičnog preuzimanja arhivskog fonda.</s><s>3 Kolanović, “Arhivistika i povijest upravnih institucija” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 214</s>
<s>U periodu svog djelovanja, moderna gradska uprava prošla je niz upravnih, organizacijskih te teritorijalnih promjena u svojim nadležnosti ma i cjelokupnom radu.</s><s>Tako su u organizacijskom i institucionalnom po gledu na različitim nivoima nastajale te se gasile upravno-administrativne institucije koje su vršile ili izvršavale političko-upravnu vlast na području teritorija grada Sarajeva i šire.</s><s>U Historijskom arhivu Sarajevo sačuvani su arhivski fondovi Narodni odbor grada Sarajeva (1945–1955), Skupština Grada Sarajeva (1969–1995), Narodni odbor Sreza Sarajevo (1945–1966), Narodni odbori sarajevskih rejona (1945–1952) kao i sarajevske gradske općine: Stari Grad, Centar, Novo Sarajevo, Novi Grad itd.</s><s>Ovim arhivskim fondovima stvara se cjelovit pregled institucija, stoga je moguće utvrditi: koji su sve stvaraoci stvarali arhivsku građu, kako su stvaraoci, u pojedinim periodima, stvarali akta / spise i uopće kako su nji ma upravljali te koji su arhivski fondovi, u odnosu na ukupan broj uprav nih organa, danas sačuvani.</s><s>Stručni arhivski poslovi (obrada, sređivanje i opis) značajno su uvjetovani poznavanjem historijata institucija.</s><s>Poznavanje strukture i funkcije upravne registrature od nesumnjivog je značaja za sve koji su direktno i indirektno zainteresirani za sačuvanu arhivsku građu institucija koje se istražuju ili potražuju.</s><s>Istraživanjem razvoja institucija javne uprave nadležnih za stvaranje i upravljanje spi sima stvaraju se pretpostavke za pregled stvorene građe i njenog prezen tiranja.</s><s>Nerazdvojivost historije institucija s arhivističkom disciplinom očituje se u svim segmentima arhivistike kao informacijske nauke, što dokazuje struktura savremenih arhivističkih opisnih standarda na me đunarodnoj razini: ISAD(G) i ISAAR(CPF).4 Tako je poznavanje insti ISAD(G): International Standard Archival Description / Međunarodni standard za opis ar hivske građe; ISAAR(CPF): International Standard Archival Authority Record for Corpora te Bodies, Persons and Families / Međunarodni standard za opis pravnih i fizičkih osoba i porodica.</s><s>Andrej Rodinis, Institucije javne uprave u Bosni i Hercegovini 1918-1945: funkcije i upravljanje zapisima, Doktorska disertacija: Andrej Rodinis.</s><s>Filozofski fakultet u Zagrebu Sveučilišta u Zagrebu, Zagreb, 2009, Knjižnica Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu, 4. tucija nužan preduvjet ne samo za sređivanje i obradu arhivske građe već i za utvrđivanje njezine sadržajne fizionomije, vrednovanje i davanje informacija svake vrste.5</s>
<s>Bosna i Hercegovina u federativnoj Jugoslaviji Nakon oslobođenja zemlje Bosna i Hercegovina bila je jedna od šest republika novostvorene Federativne Narodne Republike Jugoslavije, odnosno nakon novog ustava iz 1963. godine, Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.6</s>
<s>Na Trećem zasjedanju ZAVNOBiH-a, održanom od 26. do 28. aprila 1945. godine u Sarajevu, donesena je Odluka o izmjenama i dopunama Odluke o konstituiranju Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslo bođenja Bosne i Hercegovine u najviše zakonodavno i izvršno narodno predstavničko tijelo federalne Bosne i Hercegovine, donesene 1. jula 1944. godine, kojom se ZAVNOBiH konstituirao u Narodnu skupštinu Bo sne i Hercegovine, a njegovo predsjedništvo u Predsjedništvo Narodne skupštine Bosne i Hercegovine.7 Na istom zasjedanju donesen je i Zakon o Narodnoj vladi Bosne i Hercegovine, kao vrhovnom izvršnom organu u ovoj jugoslavenskoj republici.8</s>
<s>5 Kolanović, “Arhivistika i povijest upravnih institucija” U tom razdoblju je promijenila nekoliko naziva: najprije je u aprilu 1945. godine nazvana Federalna Država Bosna i Hercegovina, donošenjem prvog Ustava 1946. nazvana je Na rodna Republika Bosna i Hercegovina, a u “Socijalističku Republiku” preimenovana je kad i ostale jugoslavenske republike, Ustavom iz 1963. godine.</s><s>Njeni državnopravni temelji zasnivali su se na odlukama koje su donesene na zasjedanjima Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine / ZAVNOBIH-a (1943–1945) i Antifa šističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije / AVNOJ-a (1942–1945).</s><s>Grupa autora, Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine, (Sarajevo: Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine, 2010), 55.</s><s>Trećim zasjedanjem ZAVNOBIH-a, odnosno istovremeno i prvim zasjedanjem Narodne skupštine Bosne i Hercegovine, uspostavljena je državna i predstavnička vlast u Bosni i Hercegovini.</s><s>Isto.</s><s>56.</s>
<s>uprave Grada Sarajeva prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 216</s>
<s>U novonastalim uvjetima izgradnje zemlje svi nivoi vlasti i uprave konstituiraju se i formiraju, prije svega, putem i uz pomoć regulatorne i usmjeravajuće djelatnosti saveznih i republičkih organa vlasti.</s><s>Izgradnja nove vlasti, pa tako i lokalne zajednice, u značajnoj mjeri bila je uvjeto vana karakterom društveno-političkog uređenja, načinom upravljanja državnim poslovima, odnosno ranijim iskustvima i ostavštinom te u to vrijeme naglašenim elementima etatizma i centralističkog upravljanja.</s><s>Prema odgovarajućim odredbama prvog Ustava FNRJ, koje su kasni je razrađene zakonima i odredbama, lokalna samouprava poznavala je selo, grad, općinu, srez, okrug i oblast kao nivoe lokalnog organiziranja.</s><s>Naime, nakon završetka rata, pa sve do pedesetih godina u Jugoslaviji nije postojao jasan stav o razvoju komunalnog uređenja, odnosno nije bilo općeprihvaćenog političkog i teorijskog stava o koncepciji i razvoju administrativno-teritorijalnih, odnosno kasnije političko-teritorijalnih jedinica – društveno-političkih zajednica.</s><s>No, pravila se razlika između gradova u sastavu i van sastava sreza.</s><s>Glavni gradovi republika, pa pre ma tome ni Sarajevo, nisu ulazili u sastav sreza, okruga, odnosno obla sti.9 Republičkim Zakonom o ustrojstvu narodnih odbora vlast u Bosni i Hercegovini u svojim nadležnostima vršili su mjesni, sreski, rejonski, gradski i okružni narodni odbori.10 Okruzi kao posrednici između sreza i republike ukinuti su 1947. godine.</s><s>Umjesto njih, dvije godine kasnije, formirane su četiri oblasti (Banjalučka, Mostarska, Tuzlanska i Sarajev ska).</s><s>Glavni grad izdvojen je iz sarajevske oblasti i obrazovan je kao po sebna administrativno-teritorijalna jedinica.11 Prvi petogodišnji period izgradnje lokalne samouprave poznaje ne koliko faza / perioda i baziraju se donošenju nekoliko zakona: Zakon o ustrojstvu narodnih odbora u Federalnoj Bosni i Hercegovini iz 1945. godine, Opšti zakon o narodnim odborima iz 1946. godine, Opšti zakon “Opšti zakon o narodnim odborima”</s>
<s>Zakonom iz 1952. godine ukinuti su mjesni odbori, a obrazovane općine, čiju su teritorijalnu osnovu činile stare općine iz 1940. godine.</s><s>Ovim zakonom ukinute su i oblasti, dok su srezovi kao zajednice općina zadržani.</s><s>Time su općine, gradovi i srezovi definirani kao lokalne jedi nice uprave.13 Ovim zakonom uvodi se još jedna promjena – uvođenje dvodomnog sistema, jer se pored političkog predstavničkog tijela uvodi i vijeće proizvođača.</s><s>Kao predstavničko, tijelo organiziranih proizvođa ča industrije, poljoprivrede, saobraćaja i trgovine postaje potpuno rav nopravno s gradskim vijećem u svim pitanjima iz nadležnosti narodnog odbora koja se odnose na privredu, finansije i socijalno osiguranje.14 Promjena je također izvršena u organiziranju izvršne vlasti, gdje su uki nuti izvršni odbori, a uvedeni izvršni organi narodnih odbora, koji su na nivou grada bili savjeti.</s>
<s>Nove promjene u organiziranju lokalne uprave uslijedile su nakon 1955. godine donošenjem saveznog Opšteg zakona o uređenju opština i srezova, kojim je podstaknut daljnji razvoj samouprave u općini i srezu kao osnovnim jedinicama lokalne samouprave, a u kojoj grad kao teri torijalna jedinica prestaje da postoji.15 Donošenjem ovog zakona, kao i saveznog Zakona o nadležnosti narodnih odbora opština i srezova,16 po činje faza izgradnje “komunalnog sistema” u kojem je općina bila konci pirana kao osnovica cjelokupnog mehanizma s naglašenim privrednim Dušan Milidragović, “Organizovanje i izgradnja narodne vlasti u Sarajevu” socijalističkoj Jugoslaviji – od oslobođenja do samoupravljanja, tom prvi, (Sarajevo: Isto rijski arhiv Sarajevo, 1988), 74-75.</s>
<s>, Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 11/52.</s><s>Po ovom zakonu gradovi u Bosni i Hercegovini bili su Sarajevo, Banja Luka, Mostar, Tuzla i Zenica.</s><s>Ovaj zakon pored grada uvodi i pojam gradske općine.</s>
<s>, u: Sarajevo u socijalističkoj Jugoslaviji – uvođenje samoupravljanja, tom drugi, (Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1990), 177.</s>
<s>Službeni list FNRJ, 26/55. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 218</s>
<s>219 funkcijama i ekonomskom samostalnošću, dok srez ima koordinativnu funkciju u odnosu na općine te osigurava kontrolu zakonitosti nad ra dom općinskih organa i usmjerava privredni i društveni razvoj na svojoj teritoriji.17 Savezni zakon utvrdio je da se republičkim zakonom18 utvr đuje koje općine čine jedinstvena područja grada – s obzirom na to da se grad kao posebna te jedinstvena urbanistička i komunalna cjelina jednostavno nije mogao zanemariti.</s>
<s>Shodno ovim zakonima broj srezova i općina u Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini, njihovim ukrupnjavanjem, znatno se smanjuje.19 Općine su se sve više osamostaljivale i širile svoje nadležnosti, kako na račun sreza, tako i na račun Republike.</s><s>Tako je do donošenja Ustava SFRJ od 1963. godine u Bosni i Hercegovini ostalo svega šest srezova i 106 općina koje su se teritorijalno stabilizirale.20 Donošenje Ustava SR Bosne i Hercegovine 1963. godine koji potpunije određuje ustavni položaj općine, otvoren je put daljoj političko-teritorijalnoj reorganizaciji koja je dovela do toga da se 1966. godine ukidaju srezovi.21 Poslovi iz nadležnosti sreza preneseni su na djelokrug općinskih skupština i njihovih organa te u djelokrug Re publike i njenih organa (manji dio).</s><s>Time je lokalna samouprava postala jednostepena te se još više osamostalila.</s><s>Ovo je otvorilo put ponovnom uspostavljanju grada Sarajeva kao lokalne samoupravne jedinice.</s><s>17 Milidragović, „Narodna vlast“, 189-190. “Zakon o području srezova i opština u Narodnoj Republici Bosni i Hercegovini” , Službeni</s>
<s>Novom reorganizacijom u Jugoslaviji 1955. godine formirano je 107 srezova i 1479 op ćina (skoro 3 puta manje nego prethodno stanje).</s><s>Do 1968. godine ovaj broj općina još će se više smanjiti – na 500.</s><s>Bosna i Hercegovina do 1955. godine broji 66 srezova, 5 gradova, 54 gradske općine i 361 općinu.</s><s>Nakon 1955. godine broji 15 srezova: Banja Luka, Bihać, Brčko, Derventa, Doboj, Goražde, Jajce, Livno, Mostar, Prijedor, Sarajevo, Trebinje, Tuzla, Zenica i Zvornik.</s><s>Ovaj broj srezova 1957. godine dodatno će se smanjiti ukidanjem srezova Derventa i Trebinje.</s><s>U konačnici do 1966. godine djelovalo je šest srezova: Banja Luka, Bihać, Doboj, Mostar, Sarajevo i Tuzla.</s><s>Ovom reorganizacijom, od nosno ukrupnjavanjem, ukinuto je preko 60 srezova i 170 općina u Bosni i Hercegovini.</s><s>20 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 47/62.</s><s>Ukidanje srezova izvršeno je Ustavnim zakonom koji je Skupština SR Bosne i Hercegovi ne usvojila 1966. godine.</s><s>Službeni list SR Bosne i Hercegovine, 14/66.</s><s>Ovakvo upravno uređenje Bosna i Hercegovina će zadržati sve do raspada SFRJ.</s><s>Na popisu iz 1971. godine, SR Bosna i Hercegovina sa stojala se iz 107 općina, a na popisima iz 1981. i 1991. godine, brojala je 109 općina.</s>
<s>Teritorijalne promjene u Bosni i Hercegovini, koje se odnose i na Sarajevo, nose nekoliko karakteristika.</s><s>Promjene su bile vrlo česte (iz usitnjavanja u ukrupnjavanje) i očigledno nisu dovoljno proučavane i razmatrane.</s><s>Također su u početku teritorijalne promjene bile podre đene uglavnom dosljednom sprovođenju odluka centralnih (saveznih i republičkih) organa uprave od strane nižih organa (etatizirani pristup izgradnji uprave).</s><s>Uvođenjem samoupravljanja te smanjivanjem držav nih ovlaštenja u privredi, rasli su zahtjevi i potrebe za proširivanjem nadležnosti lokalnih organa vlasti u kojima se one lagano transformi raju u samoupravne teritorijalne jedinice.</s><s>Jačanjem njihove materijalne osnove osiguravao se i njihov samostalniji razvoj.</s>
<s>Odmah po oslobođenju Sarajevo je kao grad i kao političko-teritori jalna jedinica izdvojen u posebno i jedinstveno područje vlasti.</s><s>Formi rana je nova gradska vlast – Gradski narodni odbor.22 Na samom po četku grad je bio podijeljen na devet kvartova.23 Nedugo zatim izvršena je nova podjela grada na rejone (četiri rejona: I, II, III i IV) koji su bili administrativno-teritorijalne jedinice te su imali svoje rejonske narodne odbore sa suženom samostalnošću u djelovanju.</s><s>Unutrašnja organizacija bila je uređena posebnom naredbom Vla de NR Bosne i Hercegovine iz 1946. godine.24 U okviru Gradskog na rodnog odbora (GNO) formirano je 9 odjeljenja i jedna komisija koji Odluka Predsjedništva ZAVNOBIH-a br. 228/45 od 20. aprila 1945. godine.</s><s>Milidrago vić, “Organizovanje i izgradnja”</s>
<s>24 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 44/46. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 220</s>
<s>221 su pokrivali unutrašnje poslove, finansije, trgovinu, prosvjetu, gradnju, zdravstvo, socijalnu politiku, ishranu, poljoprivredu i veterinu.</s><s>Nakon 1949. godine formiraju se komisije i povjereništva, a unutar njih sa vjeti.25 Unutrašnja struktura i organizacija rejonskih narodnih odbora odgovarala je strukturi i organizaciji gradskog, s tim što je njihova u početku bila manje razvijena.</s><s>Izvršni organ GNO-a bio je njegov Izvršni odbor koji je imao i položaj upravnog organa te ostvarivao zadatke i poslove GNO-a kao predstavničkog tijela.</s><s>Zakonom o administrativno-teritorijalnoj podjeli NR Bosne i Hercego vine iz 1947. godine područje grada je prošireno usljed čega su granice rejona pomjerene, a nedugo zatim formira se i još jedno naselje koje će prerasti u peti rejon.26 Rejonski narodni odbori su imali svoje budžete i od početka 1947. godine bili su sve samostalniji.</s><s>Gradski i rejonski na rodni odbori bili su organizirani na principu jedinstva vlasti, odnosno sve funkcije koje vrši državna vlast, zakonodavna, izvršna i druge, bile su koncentrirane u odboru kao predstavničkoj skupštini, koji je postav ljao, razrješavao ili smjenjivao organe poput izvršnih odbora, sudova, organa uprave, zatim direktore i druge rukovodioce državnih preduze ća, ustanova, komunalnih i drugih službi u gradu.27 Donošenjem trećeg, Opšteg zakona o narodnim odborima 1952. godi ne, u Sarajevu dolazi do značajnih izmjena u organizaciji uprave.</s><s>Kao je dinice samouprave formiraju se općine, a Sarajevo se ponovo znatno pro širuje i pravi se razlika između užeg i šireg gradskog područja te u sastav grada ulaze tri općine.</s><s>Uvodi se dvodomni sistem gdje pored političkog predstavničkog tijela – Gradskog vijeća – djeluje i Vijeće proizvođača.</s><s>Opštim zakonom o uređenju opština i srezova iz 1955. godine grad Sarajevo kao teritorijalna jedinica prestaje da postoji.</s><s>Uže područje gra da čine tri općine: Stari Grad, Centar i Novo Sarajevo, a šire područje: Nakon donošenja drugog Opšteg zakona o narodnim odborima.</s><s>Službeni list FNRJ, 26 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 29/47. 27 Milidragović, “Organizovanje i izgradnja” Ilidža i Vogošća.</s><s>Novonastalom situacijom srez se pojavljuje kao faktor koji usklađuje djelatnost općina na području grada te donosi određene planove, propise i programe i određuje učešća općina u osiguravanju sredstava za izvršavanje poslova od interesa za grad kao cjelinu.</s><s>Bitno je naglasiti da Narodni odbor Sreza Sarajevo djeluje i funkcionira od samog početka uspostave nove vlasti 1945. godine, ali tek zakonom iz 1955. godine on dobija značajne upravno-administrativne, komunalne i druge ingerencije.</s>
<s>Statutom sreza Sarajevo obrazovano je Gradsko vijeće koje nije bilo istovjetno niti je predstavljalo bivši Gradski narodni odbor.28 Ono nije imalo svoje savjete, stručne službe niti izvršne organe niti je moglo do nositi rješenja u upravnom postupku, nego su to mogli činiti samo organi uprave u srezu i općinama.29 To tijelo je bilo samo “intermedijalni organ” općinske i sreske uprave i jedna vrsta koordinativnog tijela.</s><s>Ono jeste bilo predstavničko tijelo, ali bez svoje administracije i izvršnog aparata.</s><s>Kod ovakvog položaja Gradskog vijeća, općine na području grada sve više do bivaju na značaju te postaju glavna političko-teritorijalna samoupravna organizacija.</s><s>Uvođenjem tzv. komunalnog sistema grad Sarajevo se spojio sa Sarajevskim srezom.</s><s>Koristeći se svjetskim iskustvima u koncipiranju tog sistema umnogome je za primjer uzet tip Velike Britanije, odnosno anglosaksonski komunalni tip samouprave, koji je u to doba bio najrazvi jeniji u svijetu i tada predstavljao značajno dostignuće.30 Tadašnjim Statutom sreza Sarajevo određeno je da Gradsko vijeće grada Sarajeva (GVGS) donosi propise i druge akte za čije je donošenje nadležno za jedinstveno područje grada Sarajeva, također da usklađuje djelatnosti općina grada u komunalnim i drugim poslovima od zajed ničkog interesa.</s><s>Određeno je također da ovo tijelo može svojom od lukom odrediti da općine na jedinstvenom području grada učestvuju 28 Službeni glasnik sreza Sarajevo, 21/56. 29 Član 13. stav 3. Opšteg zakona o uređenju opština i srezova iz 1955. godine.</s>
<s>, u: Sarajevo u socijalističkoj Jugoslaviji – uvođenje sa moupravljanja, tom drugi, (Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1990), 240. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 222</s>
<s>223 dijelom sredstava svojih budžeta u finansiranju pojedinih službi te ko munalnih i drugih djelatnosti koje su od značaja za gradsko područje.31 Po donošenju Ustava SR Bosne i Hercegovine 1963. godine, u svega nekoliko godina krenulo se u fazu smanjivanja broja, a potom i gašenja srezova.</s><s>Po mišljenju nekih savremenika smatralo se da sa funkcijama koje su vršili srezovi koče razvoj općine kao osnovne društveno-politič ke zajednice.32 Godine 1966. srezovi su ukinuti i srez Sarajevo prestao je sa radom u junu 1966. godine.33 Ovim aktom općine su se još više osamostalile s obzirom na to da je uprava postala jednostepena.</s><s>Na po dručju grada Sarajeva bile su labavo povezane putem Gradskog vijeća čiji djelokrug nije bio proširen.</s><s>Nedugo zatim se uvidjelo da je to suviše negativno uticalo na razvoj i život grada.34 S obzirom na to da se pokazala potreba za stvaranjem jedinstvenog gradskog jezgra, 1969. godine jednim amandmanom na Ustav SR Bo sne i Hercegovine, a kasnije i posebnim Zakonom o gradu, konstituiran je grad Sarajevo i ustanovljena njegova Skupština.35 Organizacija novo formirane Skupštine grada Sarajeva (SGS) pratila je Ustavom iz 1963. godine uvedena vijeća Skupštine SR Bosne i Hercegovine te su je činila četiri vijeća: Gradsko vijeće SGS-a, Privredno vijeće SGS-a, Prosvjet no-kulturno vijeće SGS-a te Socijalno-zdravstveno vijeće SGS-a.</s><s>Shodno ustavnim promjenama iz 1974. godine, dolazi do nove reor ganizacije Skupštine SR Bosne i Hercegovine pa tako i Skupštine grada Sarajeva, koju sada čine tri vijeća: Vijeće udruženog rada SGS-a, Vije će mjesnih zajednica SGS-a (od 1982. godine Vijeće opština SGS-a) i Ljubo Kojo, “U gradskom vijeću 1955–1961. godine” , u: Sarajevo u socijalističkoj Jugoslavi ji – uvođenje samoupravljanja, tom drugi, (Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1990), 245. 32 Milidragović, “Narodna vlast”</s>
<s>Ukidanje srezova izvršeno je Ustavnim zakonom koji je Skupština SR Bosne i Hercego vine usvojila na svom zasjedanju 27. aprila 1966. godine.</s><s>Službeni list SR Bosne i Herce 34 Kosovac, “Grad u srezu”</s>
<s>Amandman XVII na Ustav Bosne i Hercegovine i Zakon o gradu koji ima više opština” Službeni list SR Bosne i Hercegovine, 14/69. “Zakon o gradu koji ima više opština” ni list SR Bosne i Hercegovine, 99/69.</s>
<s>Društveno-političko vijeće SGS-a.36 Ovakva organizacija zadržana je do 1990. godine.</s><s>Ova vijeća imala su zajedničke i odvojene sjednice te ta kođer kombinirane zajedničke sjednice od dva vijeća.</s><s>Određene odluke su se donosile uz saglasnost pojedinih ili svih gradskih općina.</s><s>Izvršni organ Skupštine bio je njen Izvršni odbor, a djelovale su i stalne i povre mene komisije te sekretarijati (upravni organi Skupštine), stručne služ be Skupštine, kao i Sekretarijat skupštinskih poslova.37 Ustavnim amandmanima 1989. i 1990. godine napušteno je dotadaš nje favoriziranje društvenog sistema privrede te je uveden princip podjele vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku, u odnosu na dotadašnje jedin stvo vlasti, tako da je Izvršno vijeće preimenovano u Vladu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.</s><s>Nakon održanih prvih višestranačkih iz bora u Bosni i Hercegovini 1990. godine Skupština Grada Sarajeva postaje jednodomna i takva ostaje do 1995. godine, gdje se nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma ukida dotadašnja političko-teritorijal na i upravna organizacija Republike Bosne i Hercegovine i stvara nova.</s><s>Gradski organi uprave 1945–1995. – djelokrug i organizacija Narodni odbor grada Sarajeva / Gradski narodni odbor Sarajevo, i kao grad i kao političko-teritorijalna jedinica, izdvojen je 1945. godine u posebno i jedinstveno područje vlasti.</s><s>Prvi zvanični organ vlasti formiran je 19. aprila 1945. godine kao Gradski narodnooslobodi lački odbor.38 Zadatak ovog odbora bio je saniranje ratne štete te norma 36 “Poslovnik Skupštine grada Sarajeva”</s>
<s>, Službene novine grada Sarajeva, 11/74.</s><s>Sekretarijati za unutrašnje poslove, narodnu odbranu, inspekcijske poslove, prostorno uređenje, privredu i finansije, društvene djelatnosti te opštu upravu i izvršenje budžeta. “Odluka o organima Skupštine grada Sarajeva” , Službene novine grada Sarajeva, 11/74.</s><s>Naziv “narodnooslobodilački odbor” zadržao se izvjesno vrijeme i poslije oslobođenja Sarajeva, da bi termin “oslobodilački” postepeno iščezao, pošto su novi organi vlasti završetkom rata izvršili svoju oslobodilačku misiju.</s><s>Prvi propis o narodnim odborima bio je Zakon o ustrojstvu narodnih odbora u Federalnoj Bosni i Hercegovini, koji je do nijelo Predsjedništvo Narodne skupštine Bosne i Hercegovine.</s><s>Milidragović, “Organizo vanje i izgradnja”</s>
<s>223 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 224</s>
<s>225 lizacija stanja u gradu.</s><s>Od 21. jula / srpnja 1945. godine djeluje novoi zabrani Gradski narodni odbor grada Sarajeva (GNO).</s><s>Prema Zakonu o teritorijalnoj podjeli Federalne Bosne i Hercegovine na okruge, srezove i po dručja mjesnih narodnih odbora Bosna i Hercegovina je podijeljena na se dam okruga, a grad Sarajevo na osnovu člana 4. dobija poseban status te se izdvaja u posebno područje narodne vlasti i dijeli na četiri rejona kao po dručje narodnih odbora.39 Uredbom o određivanju područja narodnih od bora i ustanovljavanju sjedišta mjesnih narodnih odbora tačno su određene granice grada Sarajeva, kao posebnog područja (član 2) i granice rejon skih narodnih odbora u Sarajevu.40 Predstavničko tijelo Narodnog odbora grada Sarajeva (Gradski narodni odbor – GNO) bili su njegovi odbornici, a egzekutivu, nakon konstituiranja, činili su odjeljenja za: unutrašnje po slove, finansije, industriju, trgovinu i snabdijevanje, poljoprivredu, šumar stvo, građevine, socijalnu politiku, narodno zdravlje te prosvjetu.</s><s>Uredbom o reorganizaciji upravnog aparata gradskih narodnih odbo ra Sarajevo, Banja Luka, Tuzla i Zenica i regionalnih narodnih odbora u Sarajevu iz februara / veljače 1949. godine, egzekutivu GNO-a čini Izvršni odbor.41 Njega čine: Gradska planska komisija, Gradska kontrol na komisija, Povjereništvo za trgovinu i snabdijevanje, Povjereništvo za komunalne poslove, Povjereništvo za industriju i zanatstvo, Povjereniš tvo za finansije, Povjereništvo rada, Povjereništvo za prosvjetu i kulturu, Povjereništvo za narodno zdravlje i Povjereništvo za socijalno staranje.</s><s>Uz povjereništva osnivali su se i savjeti kao pomoćna tijela uprave.</s><s>Izvršni odbor je imao i sekretarijat kao aparat opće uprave i organ koji je vršio koordinaciju između povjereništava.</s><s>U njemu su se nala zili: Personalno odjeljenje, Organizaciono-upravno odjeljenje, Odsjek narodne odbrane, Ured za građanska stanja i katastarski ured, Pravna služba, Služba privredne koordinacije i evidencije, Služba opšte admini stracije i Odsjek za štampu.</s>
<s>39 Službeni list Federalne Bosne i Hercegovine, 11/45. 41 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 5/49.</s><s>Dalja etapa u djelovanju i organizaciji Gradskog narodnog odbora bilo je uvođenje tzv. komunalnog sistema u Jugoslaviji.</s><s>Zakonom o spro vođenju reorganizacije narodnih odbora,42 Zakonom o podjeli teritorije Narodne Republike Bosne i Hercegovine na srezove, gradove i opštine43 te Zakonom o narodnim odborima gradova i gradskih opština44 iz 1952. godine dolazi do nove podjele područja grada Sarajeva i reorganizaci je uprave.</s><s>Ovim zakonima ukidaju se rejoni i formiraju općine.</s><s>Pored gradskog područja, u Sarajevu su postojale općine na širem području: Dolac, Ilidža i Vogošća.</s>
<s>Narodni odbor grada Sarajeva sada su činili Gradsko vijeće i Vijeće pro izvođača.</s><s>Njegovi zadaci bili su da usmjerava i osigurava privredni, komu nalni, socijalni i kulturni razvitak općine, samostalno donosi svoj budžet, samostalno donosi društveni plan grada te vrši raspodjelu i upotrebu viška rada, kao i drugi privredni zadaci.</s><s>Izvršavanje upravnih poslova iz pojedinih oblasti povjereno je savjetima za: privredu, komunalne poslo ve, prosvjetu i kulturu, narodno zdravlje i socijalnu politiku te unutrašnje poslove, kao i stalnim komisijama: za društveni plan i finansije, za organi zaciona pitanja, za molbe i žalbe te za borbu protiv privrednog kriminala.</s><s>Izvršena je reorganizacija državne uprave grada, tako što su umjesto povjereništava formirana odjeljenja (za privredu, komunalne poslove, prosvjetu i kulturu, zdravlje i socijalnu politiku), uprave (za unutrašnje poslove, za prihode te za distribuciju stambenih i poslovnih prostorija) i Sekretarijat Narodnog odbora u čijem sastavu je bilo jedno odjeljenje, pet odsjeka, dva ureda i pravna služba.</s><s>Narodni odbor grada Sarajeva imao je i svoj statut, koji je donosio na zajedničkoj sjednici oba svoja vijeća, a kojim se određivala unutrašnja organizacija, nadležnosti i ras podjela poslova pojedinih organa, kao i odnos GNO-a sa preduzećima, službama i ustanovama koje je osnivao.45 44 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 18/52. 45 Milidragović, “Narodna vlast”</s>
<s>225 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 226</s>
<s>Gradski narodni odbor grada Sarajeva djelovao je do 1955. godine kada nakon proglašenja novog Zakona o sprovođenju novog uređenja op ština i srezova prestaje s radom.</s><s>Njegove ingerencije preuzimaju gradske općine i srez Sarajevo.</s>
<s>Administrativno poslovanje u narodnim odborima na području Bo sne i Hercegovine jednoobrazno je ustrojeno i primjenjivano na osnovu Poslovnog pravilnika o jednoobraznom administrativnom poslovanju na rodnih odbora, kojim je regulirano rukovanje službenim aktima, zatim sistem vođenja knjiga, kao i cijela procedura od momenta stvaranja akta pa do njegovog arhiviranja.46 Pravilnik je proširen 1947. godine Nared bom o administraciji i unutrašnjem poslovanju sreskih i gradskih izvršnih odbora, njihovih organa i ustanova.47</s>
<s>Arhivski fond Gradskog narodnog odbora jeste prvorazredna ar hivska građa gradske uprave sačuvana u cijelosti.48 Ovaj fond čine spisi (akti, predmeti i dokumentacija) koji se odnose na upravljanje narod nom imovinom te komunalnim, trgovačkim, zanatskim, kulturnim, prosvjetnim i drugim važnim pitanjima za grad Sarajevo.</s><s>Tu se nalazi i razna tehnička dokumentacija, građevinske dozvole, personalni spisi te dokumentacija o ratnim štetama, konfiskaciji i nacionalizaciji, kao i razni izvještaji i rješenja (osnivanje škola i preduzeća, stambena pitanja, privatne trgovačke i zanatske radnje, dodjela socijalne i druge vrste po moći, stipendije, prenos nekretnina itd.).</s><s>Knjige ovog arhivskog fonda čine: povjerljivi i obični protokoli, imenski registri, indeksi, personalne knjige.</s><s>Značajnu građu čine zapi snici, izvještaji i analize Izvršnog odbora te raznih tijela koja su djelovala 46 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 27/45.</s><s>Naziv fonda: Narodni odbor grada Sarajeva ili Gradski narodni odbor; Signatura: GNO106; Vremenski raspon: građa je potpuna 1945–1955; Jezik: bosanski, srpski i hrvatski; Pismo: latinica, ćirilica; Stepen sređenosti: registraturno sređen, sumarno-analitički obrađen; Količina: 670 arhivskih kutija i 350 knjiga. u sklopu Narodnog odbora, kao i zapisnici sa sjednica GNO-a.</s><s>Za ovaj arhivski fond urađen je sumarno-analitički inventar.</s><s>Narodni odbori rejona grada Sarajeva (I, II, III i IV rejon) Podjela grada na četiri rejona izvršena je 16. maja 1945. godine te su formirani rejonski narodni odbori.</s><s>Peti rejon formiran je u sep tembru 1949. godine.</s><s>Rejoni su bili administrativno-teritorijalne jedi nice koje su se obrazovale u većim gradovima.</s><s>Obavljali su određene lokalne upravne i administrativne poslove od interesa za gradske i više državne organe.</s><s>U početku, rejonski narodni odbori imali su suženu samostalnost, koja će vremenom sve više jačati.</s><s>Zapravo, sve vrijeme rada GNO-a i rejonskih narodnih odbora problem je bilo jasno razgra ničenje nadležnosti – posebno je u praksi bilo teško podijeliti ovlaštenja i poslove između organa grada i rejona.49 Unutrašnja struktura i organizacija rejonskih narodnih odbora, poseb no njihovih izvršnih organa, odgovarala je strukturi i organizaciji GNO-a, s tim što se njihova organizacija razvijala postepeno.</s><s>Kako je to bio slučaj u GNO-u, u rejonskim odborima obrazovali su se odsjeci, odnosno odje ljenja za pojedine oblasti uprave, a broj njihovih organizacionih jedinica je do 1950. godine postepeno rastao (nisu ih svi rejoni imali isti broj i nisu se svi istovremeno formirali – to su bili odsjeci za: unutrašnje poslove, industriju i zanatstvo, komunalne poslove, finansije, prosvjetu, zdravlje, socijalnu politiku i radne odnose).50 Njima su rukovodili povjerenici koji su bili članovi izvršnih odbora.</s><s>Po odluci GNO-a rejonski narodni odbori su u svojoj nadležnosti imali širok krug poslova, i to u svim oblastima dr žavnog upravljanja.51 Reorganizacijama državne uprave sve je više poslova (u procesu decentralizacije) prenošeno upravo na rejonske odbore.</s><s>Kao i GNO, rejonski odbori su donosili svoje budžete.</s><s>Pomjeranjem granica 49 Milidragović, “Organizovanje i izgradnja ” Posebna odluka Gradskog narodnog odbora usvojena na zasjedanju 17. februara 1946. godine.</s>
<s>227 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 228</s>
<s>229 teritorije grada Sarajeva automatizmom su se pomjerale i granice sarajev skih gradskih rejona.</s><s>Novom reorganizacijom državne uprave 1952. go dine, rejoni i njihovi narodni odbori ukinuti su te su formirane općine.52 Arhivska građa narodnih odbora rejona Sarajeva danas se čuva u Historijskom arhivu Sarajevo u okviru fonda pod nazivom Narodni od bor I. rejona Sarajevo, Narodni odbor II. rejona Sarajevo, Narodni odbor III. rejona Sarajevo i Narodni odbor IV. rejona Sarajevo.53 Za rejonske odbore vrijedili su isti propisi za sistem administracije i unutrašnjeg po slovanja kao i za Gradski narodni odbor.</s><s>Jedina napomena bila je da umjesto registra brojeva nadleštava, ustanova, imenskog registra lica, koji su predviđeni za sreske i gradske izvršne odbore, rejonski izvršni odbori mogu voditi kartoteku uz djelovodni protokol za običnu poštu, a prema potrebi mogu pored kartoteke voditi i spomenute registre.</s><s>Kar toteka se vodi na osnovu djelovodnika, abecednim redom.</s><s>Arhivska građa narodnih odbora rejona Sarajeva preuzeta je od Skupštine Opštine Centar Sarajevo 1968. godine.</s><s>Ovi arhivski fondovi tretiraju se kao posebne fondovske cjeline.</s><s>No, svi doneseni zakoni, na redbe, uredbe i pravilnici, bez izuzetka, odnose se na sva četiri narodna odbora.</s><s>Narodni odbori od I do IV rejona sređeni su prema njihovoj provenijenciji.</s><s>Arhivska građa Narodnog odbora V rejona Sarajevo ne nalazi se u pohrani Historijskog arhiva Sarajevo.</s><s>Arhivska građa sadrži povjerljivu arhivu, spise u vezi s organizaci jom rada, izvršavanjem zadataka postavljenih od viših upravnih organa, potom razne izvještaje o radu ustanova i preduzeća na teritoriji rejona. “Zakon o sprovođenju reorganizacije narodnih odbora” , Službeni list NR Bosne i Herce</s>
<s>Naziv fonda: Narodni odbor I. rejona Sarajevo, Narodni odbor II. rejona Sarajevo, Narod ni odbor III. rejona Sarajevo i Narodni odbor IV. rejona Sarajevo; Signatura: NO/I-284, NO/II-285, NO/III-286, NO/IV-287; Vremenski raspon: građa je potpuna 1945–1952; Jezik: bosanski, srpski i hrvatski; Pismo: latinica i ćirilica; Stepen sređenosti: registratur no sređen, sumarno i sumarno-analitički obrađen; Količina: cca 300 arhivskih kutija i cca 300 knjiga.</s>
<s>Potom su tu spisi vezani za upravljanje narodnom imovinom te komu nalne, trgovačke, zanatske, kulturne, prosvjetne i druge potrebe na tere nu.</s><s>U sklopu ovog arhivskog fonda također se nalaze različita rješenja i dozvole (za stanove, posredovanje radnika, novčanu pomoć, vođenje zanatskih i trgovačkih radnji, prenos prava vlasništva nekretnina itd.), potom personalna dokumentacija te završni računi.</s><s>Knjige sadrže po vjerljive protokole, obične protokole, protokole stambenog odjeljenja te protokole odjeljenja za radne odnose.</s><s>Tu su također razni registri, poput registra radničkih knjižica, zanatskih radnji te razne evidencije i zapi snici izvršnih odbora i sjednica narodnih odbora.</s><s>Građa je registraturno sređena, postoje urađeni sumarno-analitički inventari te također inventari stambenih odjeljenja narodnih odbora sarajevskih rejona.</s>
<s>Neposredno po oslobođenju 1945. godine, Zakonom o teritorijalnoj podjeli Federativne Bosne i Hercegovine, Sarajevski okrug dijelio se na 12 srezova i grad Sarajevo.</s><s>Formiranje srezova značilo je okupljanje općina oko centra koji ima neku gravitacionu moć, pa je u slučaju Sarajeva to nedvojbeno značilo uključenje sarajevskih gradskih općina i osam tzv. planinskih vrlo prostranih, tada nerazvijenih općina.54 U nadležnosti Narodnog odbora Sreza Sarajevo bila su mjesta oko Sarajeva jer je grad Sarajevo sa svojom teritorijom, do 1955. godine, bio izuzet iz područja sreza.</s><s>Tokom razvoja i reorganizacijama uprave u Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini područje Sarajevskog sreza svojom teritorijom sve je više raslo i na koncu preraslo u veličinu nekadašnjeg okruga, odnosno oblasti.55 54 Trnovo, Kalinovik, Ulog, Pale, Prača, Sokolac, Hadžići i Srednje.</s><s>Organizacione i teritorijalne promjene u to su doba bile dosta česte.</s><s>Tako je 1958. godine ukinuta općina Prača, a Sarajevskom srezu su pripojene općine Olovo i Han Pijesak, iste godine općina Stari Grad pripojena je općini Centar, a godine 1960. ukinute su općine Ulog i Srednje, dalje 1962. godine Sarajevskom srezu pripojeno je područje Goraždan skog i Zeničkog sreza, pa su u sastav Sarajevskog sreza, pored Sarajevske, ušle općine iz Drinske i Zeničko-travničke regije.</s>
<s>Narodni odbor Sreza Sarajevo prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 230</s>
<s>Samim tim rastao je i broj općina koje su bile u njegovom sastavu.</s><s>Značajnu upravnu ulogu srez dobija zakonima iz 1955. godine gdje je došlo do ukidanja GNO-a čije ingerencije preuzimaju upravo Srez Sarajevo i sarajevske gradske općine.</s><s>Narodni odbor Sreza Sarajevo usklađivao je djelatnost narodnih odbora općina sa područja grada, posebno u komunalnim i drugim poslovima koji su bili od zajednič kog interesa za jedinstveno područje grada.</s><s>U tu svrhu NO Sreza Sa rajevo donosi propise, generalni urbanistički plan i regulacioni plan grada, utvrđuje perspektivni plan i godišnji program izgradnje komu nalnih objekata, te osniva pojedine ustanove u gradu i određuje učešće općina u osiguravanju sredstava za izvršavanje poslova od interesa za grad kao cjelinu.56 Srez je svojim statutom, za vršenje navedenih po slova, obrazovao Gradsko vijeće koje su činili članovi Sreskog vijeća i Vijeća proizvođača sreza, koji su izabrani, odnosno delegirani s pod ručja grada Sarajeva, kao članovi narodnih odbora gradskih općina i sreza.</s><s>Predsjednik Gradskog vijeća grada Sarajeva bio je istovremeno i potpredsjednik Sreza Sarajevo.</s>
<s>Unutrašnju organizaciju upravnih organa NO Sreza Sarajevo čini li su: Sekretar NO-a (Personalni odsjek, Administrativna inspekcija, Kabinet predsjednika te Biro sekretara), potom sekretarijati za: unu trašnje poslove (koji određuje Državni sekretar za unutrašnje poslove NR Bosne i Hercegovine), opću upravu i budžet, privredu, građevin sko-komunalne poslove, prosvjetu i kulturu te zdravlje i socijalno sta ranje.57 Svaki sekretarijat imao je više odsjeka.</s><s>Također organizacione jedinice čine uprave prihoda i puteva, potom katastarski uredi u op ćinama sreza, Zavod za planiranje, Zavod za statistiku i evidenciju, Sreski javni pravobranilac, Biro za posredovanje rada te poseban Biro za poslove Gradskog vijeća koji se u početku sastojao od Pravnog od sjeka, Odsjeka za urbanizam i Referata za komunalne poslove.</s><s>56 Kosovac, “Grad u srezu”</s>
<s>Odluka o proglašenju ustavnog zakona o ukidanju srezova donesena je 1966. godine te je Srez Sarajevo prestao s radom 30. juna / srpnja te godine.</s><s>Poslovi iz njegove nadležnosti preneseni su u nadležnost općin skih i republičkih organa.</s>
<s>Arhivski fond Narodni odbor Sreza Sarajevo jeste arhivska građa od posebnog značaja za rekonstrukciju svih vidova rada i aktivnosti na po dručju sarajevske regije.58 Ovaj arhivski fond preuzet je od Skupštine Opštine Centar Sarajevo 1981. godine, a dio koji se odnosi na ekspropri jacije 1995. godine.</s>
<s>Riječ je o spisima sekretarijata i njihovih odsjeka, raznih kabineta, potom građi sreskih ureda i zavoda, javnog pravobranilaštva, tu su zapi snici sjednica sreskih vijeća / Skupštine itd.</s><s>Građu čine opća, finansijska, povjerljiva i personalna dokumentacija, izvještaji, zapisnici, rješenja, odluke, analize, uredbe, naredbe i evidencije.</s><s>Tu je i građa raznih firmi u sastavu NOS-a, završni računi itd.</s><s>Značajan dio građe čini i razna tehnička dokumentacija.</s><s>Knjige čine protokoli (povjerljivi i opći), razne evidencije, upisnici (Javno pravobranilaštvo), budžeti, završni računi, imenski, zadružni registri te registri ugostiteljskih preduzeća i radnji te privatnih zanatlija, razne matične knjige, indeksi itd.</s><s>Građa je registraturno sređena te je urađen sumarni inventar za sva ku arhivsku jedinicu (arhivske kutije i knjige).</s><s>Također je urađen i spi sak tehničkih prijema i ostale dokumentacije vezane za objekte građene na području Sreza Sarajevo.</s>
<s>Naziv fonda: Narodni odbor Sreza Sarajevo ili Sreski narodni odbor; Signatura: NOS511; Vremenski raspon: građa je potpuna 1945–1966; Jezik: bosanski, srpski i hrvatski; Pismo: latinica i ćirilica; Stepen sređenosti: registraturno sređen, sumarno obrađen; Ko ličina: 1172 arhivskih kutija, 385 knjiga, 250 fascikli. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 232</s>
<s>Republičkim Zakonom o području srezova i opština u Narodnoj Re publici Bosni i Hercegovini na području grada Sarajeva formirano je pet općina: Stari Grad, Centar, Novo Sarajevo (u užem području) te Ilidža i Vogošća (na širem području).59 Novo uređenje općina i srezova reguli rano je posebnim Zakonom o sprovođenju novog uređenja opština i sre zova.60 Ove općine od 1952. godine funkcioniraju kao narodni odbori.</s><s>Godine 1958.</s><s>Narodnom odboru Centar pripaja se Narodni odbor Stari Grad i takva podjela trajala je do novembra 1978. godine kad se Općina Stari Grad ponovo izdvaja u administrativnu upravnu cjelinu.</s><s>Iste godine u augustu od Općine Novo Sarajevo izdvaja se dio teritorije i stvara se nova Općina Novi Grad Sarajevo (u početku naziv općine bio je Sarajevsko Polje).</s>
<s>Ukidanjem Gradskog narodnog odbora 1955. godine, potom uki danjem uprave Sreza 1966. godine, općine su jačale svoje nadležnosti i samostalnost u radu.</s><s>Njihovo međusobno povezivanje prepušteno je tada njihovom nahođenju.61 Ovim reorganizacijama težište se stavljalo na općinu kao osnovnu teritorijalnu jedinicu – zajednicu.</s><s>Skoro sve in gerencije Sreza i bivšeg GNO-a pripale su gradskim općinama.</s><s>Ustavne reforme i reorganizaciju republičke uprave (predstavnička vlast) pratile su i općine kada je riječ o unutrašnjoj organizaciji.</s><s>Predstavnička tijela skupština općina bila su njena vijeća udruženog rada, vijeća mjesnih zajednica te društveno-politička vijeća.</s><s>Ona su imala zajedničke i odvojene kao i kombinirane sjednice i ravnopravno su učestvovala u donošenju odluka.</s><s>Skupštine općina imale su i svoje stalne i povremene komisije te predsjedništva.</s><s>Predsjedništvo jedne op ćine činili su: predsjednik skupštine, predsjednici skupštinskih vijeća, sekretar skupštine te predsjednici skupštinskih komisija.</s><s>59 Službeni list NR Bosne i Hercegovine, 17/55. 61 Milidragović, “Narodna vlast”</s>
<s>Općinsku upravu činili su njen Izvršni odbor, skupštinski sekretari jati i drugi organi uprave.</s><s>Ovi organi uprave bili su samostalni u svom djelokrugu i odgovarali su samo skupštinama općina i njihovim izvrš nim odborima.</s>
<s>Kada je u pitanju prostor grada Sarajeva, skupštine općina mogle su odlučiti da poslove od interesa za pojedinu općinu vrše organizacije koje zajednički formiraju skupštine općina na području grada Sarajeva.</s><s>Fond Skupština Opštine Centar Sarajevo preuzet je od Općine Cen tar. Tom prilikom Arhiv je preuzeo i građu Narodnog odbora Stari Grad do 1958. godine (nalazi se u okviru fonda SO Centar Sarajevo).62 Gra đa je u procesu obrade i sređivanja te su sačinjeni sumarni i sumar no-analitički inventari.</s><s>Fond Skupština Opštine Novo Sarajevo također je u procesu obrade, građa je djelimično sređena i urađeni su određe ni spiskovi i sumarni te sumarno-analitički inventari.63 Fond Općina / Opština Stari Grad je u procesu obrade, ali su i ovdje urađeni sumarni i sumarno-analitički inventari te spiskovi.64 Za fond Općina / Opština Novi Grad urađeni su adekvatni spiskovi i sumarno-analitički inventari kao informativna pomagala.65</s>
<s>Novo Sarajevo i Novi Grad Sarajevo prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 234</s>
<s>Arhivski fondovi gradskih općina grada Sarajeva, koji se nalaze u Historijskom arhivu Sarajevo, u svom sastavu nemaju građu matičnih ureda.</s><s>Građa tih ureda i matične knjige nisu nikad preuzimani.</s><s>Također je značajno istaknuti da je građa iz perioda rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995) preuzeta iz svih gradskih općina u cijelosti.</s><s>Ovi fondovi su registraturno sređeni u općinama i takvi su preuzimani od njih.</s><s>Riječ je uglavnom o građi koja tretira upravni, imovinsko-pravni, socijalni, građevinski i privredni segment rada općine.</s><s>Tu su također zapisnici sjednica vijeća i izvršnih odbora općina i nekih drugih tijela i komisija.</s><s>Značajan dio arhivske građe čini tehničko-projektna doku mentacija.</s><s>Najraznovrsnija građa, odnosno građa koja je stvarana u sko ro svim općinskim službama, jeste ona Skupštine Opštine Centar, što potvrđuju inventari kad je ovaj arhivski fond u pitanju.</s>
<s>S obzirom na to da su stanje na terenu i životne potrebe ukazivale na to da je jedinstveno gradsko jezgro vještački podijeljeno na gradske općine, 1969. godine amandmanom na Ustav SR Bosne i Hercegovine i posebnim Zakonom o gradu formiran je grad Sarajevo.66 Ovo je zapravo bio svojevrstan “povratak otpisanih” koji je rezultirao konstituiranjem Skupštine Grada Sarajeva.</s>
<s>Grad Sarajevo do 1978. godine čine općine Centar, Novo Sarajevo, Ilidža i Vogošća, a nakon 1978. formirane su općine Stari Grad i Novi Grad.</s><s>Prava, dužnosti i nadležnosti gradskih upravnih organa utvrđeni su njegovim statutom, koji je donijela Skupština.67 Nova gradska uprava usmjeravala je i usklađivala razvoj privrede i društvenih djelatnosti te osiguravala opće uslove za privređivanje i rad, zapošljavanje i snabdijevanje ljudi i građana.</s><s>Skupština Grada Sarajeva bila je nadležna za programiranje i planiranje prostornog, urbanističkog, 66 Službeni list SR Bosne i Hercegovine, 16/69. 67 Službene novine grada Sarajeva, 5/74. privrednog i društvenog razvoja.</s><s>Ovi programi su se usklađivali sa pro gramima i planovima Republike, ali su se također donosili u saglasnosti i saradnji s općinama s područja grada Sarajeva.</s><s>Skupština također donosi odluke i druga opća akta koja se odnose na: odbranu, sigurnost, unutrašnje poslove, socijalnu i zdravstvenu za štitu, određivanje ličnog dohotka, stambeno-komunalnu oblast, zaštitu čovjekove okoline, kulturu, baštinu, osnovno, srednje i visoko obrazo vanje, zavođenje doprinosa, poreza, taksa te drugih javnih dažbina.</s><s>U sklop njenih nadležnosti spadalo je i donošenje odluka i propisa u obla stima proizvodnje i prometa roba, ugostiteljstva, turizma, upravljanje i upotreba sredstava zajedničkih rezervi te organizacija udruženog rada, kao i utvrđivanje društvenih obaveza u komunalnoj i stambenoj oblasti.</s><s>Također određuje i utvrđuje različite normative (urbanističke, zdrav stvene, higijenske, sanitarno-tehničke, sanitarno-veterinarske, kao i ci jene, radno vrijeme te razne vidove zaštite za poslovne prostore, pijace, Skupština je imala nadležnost da osniva: srednje i više škole, fakul tete, prosvjetno-pedagoške službe, naučne, kulturne i baštinske ustano ve, turističke organizacije, zdravstvene i farmaceutske organizacije, isto tako organizacije u oblasti urbanizma i projektovanja, kao i socijalne zaštite, potom sve komunalne organizacije te organizacije za gradski sa obraćaj, za gazdovanje stambenim zgradama u društvenoj svojini i dr. Skupštinu Grada Sarajeva (SGS) od 1969. do 1974. godine činila su četiri vijeća: Gradsko vijeće SGS-a, Privredno vijeće SGS-a, Prosvjet no-kulturno vijeće SGS-a te Socijalno-zdravstveno vijeće SGS-a.</s><s>Nakon 1974. godine čine je tri vijeća: Vijeće udruženog rada, Vijeće mjesnih zajednica (od 1982. godine Vijeće opština) te Društveno-političko vi jeće.</s><s>Oni su imali zajedničke i odvojene, kao i kombinirane sjednice i ravnopravno su učestvovali u donošenju odluka.</s><s>Stručne, administra tivne i druge neophodne poslove za rad SGS-a, njenih vijeća, radnih tijela i delegata vršio je Sekretarijat skupštinskih službi / poslova na čelu prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 236</s>
<s>237 sa sekretarom Skupštine.</s><s>U okviru ovog sekretarijata službe su se orga nizirale i funkcionirale kao jedinstvene cjeline.68 Stalne skupštinske komisije bile su one za propise, društveni nadzor, izbor (imenovanja i postavljenja), potom za boračka i invalidska pitanja, odlikovanja, dodjelu spomen-plaketa grada i drugih javnih priznanja, kao i za predstavke i pritužbe, vjerska pitanja, za spomen-obilježavanje historijskih događaja i ličnosti te za zaštitu i unapređivanje čovjekove prirodne i radom stvorene sredine.</s>
<s>Organe uprave SGS-a činili su njegovi sekretarijati: Sekretarijat za unutrašnje poslove, Sekretarijat za narodnu odbranu, Sekretarijat za inspekcijske poslove, Sekretarijat za prostorno uređenje, Sekretarijat za privredu i finansije, Sekretarijat za društvene djelatnosti i Sekretarijat za opštu upravu i izvršenje budžeta.</s>
<s>Izvršni odbor SGS-a bio je izvršni organ Skupštine i njega su činili predsjednik, potpredsjednik, 6 članova (od 1990. godine 3 člana) te se kretari gradskih sekretarijata i sekretar Izvršnog odbora.</s><s>U vršenju svojih poslova ovo je tijelo sarađivalo s izvršnim odborima gradskih općina.</s><s>Nakon održanih prvih višestranačkih izbora u jesen 1990. godine SGS postaje jednodomna skupština u skladu s provedenim ustavnim reformama (amandmanima) u ljeto 1990. godine.69 Ona takva ostaje sve do prestanka svoga rada 1995. godine.</s>
<s>Kompletan rad Skupštine Grada Sarajeva, svih njenih tijela te organa uprave i Izvršnog odbora regulirali su Poslovnik SGS-a i odluke koje su se odnosile na organizaciju i rad skupštinskih komisija, organa uprave i Izvršnog odbora.70</s>
<s>Sekretarijat skupštinskih službi su činile: Služba za potrebe SGS-a, vijeća, radnih tijela i delegata, Služba za normativnu djelatnost i opšte poslove, Služba za saradnju sa samo upravnim organizacijama i zajednicama, Služba za međugradsku saradnju i protokol, Kabinet predsjednika Skupštine grada te Služba za informisanje i dokumentaciju. “Odluka o izmjenama i dopunama Statuta grada Sarajeva” , Službene novine grada Sara</s>
<s>70 Službeni list SR Bosne i Hercegovine, 11/74.</s><s>Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma za Bosnu i Hercegovinu dolazi do novog teritorijalno-upravnog preustroja Bosne i Hercegovine.</s><s>Teritorij Grada Sarajeva dio je Kantona Sarajevo koji je, pak, dio bosanskohercegovačkog entiteta Federacija Bosne i Hercego vine.</s><s>To je značilo da dotadašnja Skupština Grada Sarajeva prestaje s radom i formira se nova organizacija gradske uprave.</s><s>Dokumentaciju Skupštine preuzela je novoformirana kantonalna uprava, odnosno Služ ba za zajedničke poslove Skupštine Kantona Sarajevo.</s><s>Nažalost, ova vri jedna arhivska građa bila je, zbog loših uvjeta čuvanja, prepuštena pro padanju.</s><s>Historijski arhiv Sarajevo je po hitnoj proceduri 2008. godine preuzeo i sredio dio ove građe.71</s>
<s>Građa je sređena tematski i hronološki te je kroz sumarni popis in ventarnih jedinica (kutija) dostupna.</s><s>S obzirom na to da nije u cijelosti preuzeta, ni proces sređivanja i obrade nije u cijelosti završen.</s><s>Glavni dio građe čine sjednice SGS-a (zajedničke, odvojene i kombi nirane sjednice skupštinskih vijeća) s materijalima (zapisnici sjednica, stenografski zapisnici sjednica, pripremni materijali i zaključci).</s><s>Spisi su sastavljeni od brojnih izvještaja, elaborata, planova, prijedloga, nacrta, studija, strategija, biltena, objavljene i neobjavljene literature itd.</s><s>Svaku sjednicu prate i realizacije s raznim odlukama, rješenjima, izvještajima i drugim sličnim dokumentima.</s><s>Tu su još razni dopisi, pisma, materijali za službene novine, obračuni ličnih dohodaka, savjeti i zborovi radnika, izborni materijali itd.</s>
<s>Prilikom sređivanja i obrade posebno su izdvojene tzv. svečane i komemorativne sjednice s materijalima, kao i sve ono što se tiče kan didature, organizacije i sprovedbe XIV zimskih olimpijskih igara u Naziv fonda: Skupština Grada Sarajeva; Signatura: SGS-611; Vremenski raspon: 19631995; Jezik: bosanski, srpski i hrvatski; Pismo: latinica i ćirilica; Stepen sređenosti: arhi vistički sumarno-analitički obrađen; Količina: cca 55 dužinskih metara (cca 540 kutija); Serije: Organi Skupštine Grada Sarajeva, Regulacioni planovi grada Sarajeva, Zimske olimpijske igre 1984.</s>
<s>237 prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 238</s>
<s>Neke vrste potcjelina čine spisi Sekretarijata skupštinskih poslova, Komisije za izbor, imenovanja i postavljenja, Izvršni odbor SGS-a te Predsjedništvo SGS-a.</s><s>U sklopu građe nalaze se također izapisnici sjed nica Gradskog vijeća grada Sarajeva 1963–1969. (5 kutija).73 Posebno su izdvojeni i regulacioni planovi za izradu GUP-a koji su analizirani i podnošeni na usvajanje SGS-u.</s><s>Građa nije u cijelosti preuzeta te sto ga nedostaju dijelovi spisa koji se odnose na Izvršni odbor, Sekretarijat skupštinskih službi te tehničku dokumentaciju.</s>
<s>Ovaj period organizacije i djelovanja moderne gradske uprave Grada Sarajeva jeste tzv. druga faza njenog postojanja i rada.</s><s>Nju karakterizira ju teritorijalne i administrativno-upravne promjene na teritoriji Grada Sarajeva.</s><s>Te su promjene bile veoma česte i teško je naći državu u kojoj je za relativno kratko vrijeme izvršeno toliko teritorijalnih i upravnih pro mjena te promjena u nadležnostima i djelokrugu poslova.</s><s>To je rezultat Riječ je o raznovrsnom materijalu koji pokriva period od 1977. godine, odnosno kandi dature, do samog održavanja olimpijskih igara u Sarajevu 1984. godine.</s><s>Tu su spisi koji se odnose na sami proces kandidature a imaju vezu sa dokumentacijom koja se tiče zajma / kredita od strane Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) za projekte unapređenja čovjekove okoline te izgradnje i rekonstrukcije komunalne infrastrukture, što je sami početak priče o kandidaturi.</s><s>Također unutar serije nalaze se razni izvještaji, informacije, planovi, programi, operativa, kao i bilteni SGS-a te zapisnici koji prate sami proces kan didature te pripreme za organizaciju zimskih olimpijskih igara.</s><s>Sve ovo se nadovezuje na Zajedničku sjednicu svih vijeća SGS-a – 3. sjednica: Kandidatura za organizaciju XIV ZOI 1984; organizacija i formiranje Organizacionog komiteta te ostala pitanja u vezi s organi zacijom iz 1978. godine.</s><s>U ovoj seriji se između ostalog nalazi i dio dokumentacije Orga nizacionog komiteta XIV zimskih olimpijskih igara, a još jedan dio u arhivskom fondu ZOI turs Sarajevo, također u policama Historijskog arhiva Sarajevo te koliko je nama poznato nigdje više.</s><s>Ova serija također sadrži nekoliko tzv. feasibility studija urađenih u Švedskoj 1978. godine za projekat kandidature Sarajeva, kao i konačni Izvještaj o održa nim XIV zimskim olimpijskim igrama iz oktobra 1984. godine, nikad objavljen.</s><s>Riječ je o neprocjenjivom materijalu i izvorima koji ranije nisu bili dostupni.</s><s>73 Ovo vijeće nije bilo organ vlasti niti drugostepeni organ u odnosu na općine. traženja adekvatnih rješenja za efikasnije funkcioniranje organa uprave kroz smanjivanje vrsta i broja političko-teritorijalnih jedinica, ali i for miranja gradskih rejona te kasnije gradskih općina.</s><s>Sve su te promjene išle od složenijeg ka jednostavnijem sistemu lokalne uprave.</s><s>U jednom periodu od 1955. do 1969. godine uprava Grada Sarajeva nije ni posto jala, nego su ingerencije Gradskog narodnog odbora preuzele gradske općine i Srez Sarajevo.</s><s>Tek formiranjem Skupštine Grada Sarajeva 1969. godine došlo je do stabiliziranja ustrojavanja uprave na području Grada Sarajeva koja se poslije samo nadograđivala i trpila manje izmjene u unutrašnjoj organizaciji rada, ali ne i nadležnostima, koje su do 1995. godine ostale iste.</s><s>Smanjivanjem državnih ovlasti u privredi i lokalnoj upravi, privrednim jačanjem lokalnih zajednica, rasli su zahtjevi i potre be za proširivanjem djelokruga rada lokalnih organa vlasti, što je dovelo do postepene deetatizacije u njihovom radu i nadležnostima.</s><s>Arhivska građa organa uprave u Historijskom arhivu Sarajevo do kaz je kontinuiteta djelovanja i izgradnje moderne organizacije uprave na području Grada Sarajeva.</s><s>Sačuvana arhivska građa lokalne uprave u Historijskom arhivu Sarajevo prvorazredni je svjedok vremena djelo vanja te svih promjena raznih nivoa lokalne uprave na području Grada Sarajeva i nezaobilazna je u donošenju bilo kakvih odluka i rješenja u pitanju organizacije gradske uprave.</s><s>Također je nezaobilazna u vršenju upravnih i administrativnih poslova organa uprave jer ona nije samo historijska građa nego i aktivna dokumentacija u rješavanju mnogih imovinskih, privatno-pravnih i dokaznih postupaka te predmeta razli čite vrste, urbanističkih rješenja i planiranja, građevinskih poduhvata, historijata i prava vlasništva itd.</s>
<s>Arhivske fondove sarajevske gradske uprave datirane do 1966. godi ne Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je nacionalnim spomenicima Bosne i Hercegovine – pokret prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 240</s>
<s>Mihaljević, Marta i drugi.</s><s>Arhivistički rječnik englesko-hrvatski / hr vatsko-engleski.</s><s>Radovi 30.</s><s>Zagreb: Zavod za informacijske studije, FF prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 haris zaimović, sarajevska gradska uprava: presjek organiziranja i djelovanja... , 211-244 242</s>
<s>, u: Sarajevo u socijalističkoj Jugosla viji – uvođenje samoupravljanja, tom drugi, ur.</s><s>M. Čanković.</s><s>Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1990, 240-244.</s><s>Milidragović, Dušan. “Organizovanje i izgradnja narodne vlasti u Sa rajevu”</s>
<s>, u: Sarajevo u socijalističkoj Jugoslaviji – od oslobođenja do sa moupravljanja, tom prvi, ur.</s><s>M. Čanković.</s><s>Sarajevo: Istorijski arhiv Sarajevo, 1988, 73-103.</s>
<s>Rodinis, Andrej.</s><s>Institucije javne uprave u Bosni i Hercegovini 19181945: funkcije i upravljanje zapisima, Doktorska disertacija, Zagreb: Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu, 2009.</s>
<s>Apstrakt: Početkom 1990-ih, djelovanjem različitih faktora unutar evrop skog i jugoslavenskog društveno-političkog konteksta, iniciran je proces “stvaranja”</s>
<s>, jačanja i zaokruživanja muslimanskog / bošnjačkog vjersko-naci onalnog društva.</s><s>Paralelno sa tim procesom započinje i dezintegracija bosan skohercegovačkog društva kao “zamišljene” i, tokom više od dvije prethodne decenije, promovirane cjeline.</s><s>Autorica se u tekstu koji slijedi bavi uteme ljiteljima bošnjačko-muslimanskog društva pred prve demokratske izbore u Bosni i Hercegovini, 1990. godine: novoizrastajućom političkom elitom i njenim idejnim koncepcijama koje se tiču Bosne i Hercegovine, Bošnjaka / Muslimana, muslimana, kulturnom inteligencijom koja dograđuje / potvrđu je narativnu strukturu i oblikuje diskurs koji postaje temeljem za kolektivno nacionalno-kulturno samorazumijevanje Bošnjaka, te vjerskim strukturama unutar Islamske zajednice koje pružaju logističku podršku političkim elitama u predizbornoj utrci i potiču proces reislamizacije Bošnjaka / Muslimana.</s><s>Ključne riječi: Bosna i Hercegovina, Bošnjaci / Muslimani / muslimani, srpski nacionalizam, islamski fundamentalizam, nacionalno-kulturna prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 246</s>
<s>Da li je Bosna i Hercegovina, u svom dugom povijesnom razvoju, ikada predstavljala jedinstveno društvo ili, pak, zbir vjerskih / nacional nih društava ideološka je dilema i smatram da se izrazito kompleksna i slojevita povijesna stvarnost ne može reducirati ni na jednu od dvije, idej no pojednostavljene, teze koje imaju funkciju legitimiziranja opstojnosti, tj. podjele Bosne i Hercegovine.</s><s>Sintagmom bošnjačko društvo, u naslovu, autorica ne implicira, niti niječe, postojanje zasebnog bošnjačko-musli manskog društva unutar teritorijalnog okvira Bosne i Hercegovine, počet kom 1990-ih, već ukazuje na paradigmatsko nastojanje novoizrastajućih bošnjačko-muslimanskih političkih i etnonacionalnih elita, tj. kulturne i vjerske inteligencije, da takav ekskluzivni entitet zaokruže i ojačaju.</s>
<s>Revolucije za “baršunastim stolom” u Istočnoj Evropi 1989. godine,1 uprkos globalnoj potrošenosti i krizi komunizma, kao ideologije i kao sistema, potkraj 20. stoljeća, zatekle su sudionike rezultirajući onim što se prije koju godinu činilo nemogućim, te signalizirale, za idejno-poli tički preobražaj Bosne i Hercegovine i Jugoslavije zainteresiranim gru pama, da je silazak komunizma sa “lokalne” političke scene moguć.</s><s>I Jugoslavija, i Bosna i Hercegovina unutar nje, u to su se vrijeme već nalazile u nekoj vrsti ekonomskog i političkog rasula.</s><s>Insistiranje srbi janskog državnog i partijskog vrha na ustavnim promjenama i upored ni, od istog tolerisani, a poslije i sprovođeni proces homogenizacije Srba potaknuli su uzvratno nacionalne homogenizacije širom Jugoslavije.2 Ipak, pored toga što su srpski nacionalizam i dotrajalost jugoslavenskog samoupravljačkog modela, koji je počeo predstavljati kočnicu ekonom skog i demokratskog razvoja za neke republike,3 potaknuli buđenje na cionalizama ostalih jugoslovenskih naroda, prvenstveno onih kojima su Srbi, u njihovom nacionalnom konstituisanju, bili Drugi,4 svaki od tih nacionalizama imao je i svoju unutarnju logiku razvitka i nadovezivao se, početkom 1990-ih, na vlastiti idejni povijesni kontinuitet.</s><s>O karakteru tih revolucija vidjeti u: Padraic Kenney, Breme slobode – Istočna Evropa na kon 1989. godine, (Zagreb: Srednja Europa, 2007).</s><s>O tome vidjeti u: Sabina Veladžić, Bošnjaci u Bosni i Hercegovini od 1990. do 1992. godine: Uzroci i sredstva nacionalne homogenizacije, rukopis magistarskog rada odbranjenog na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, 7. 9. 2011.</s><s>Božo Repe, “Slovenija i Slovenci u Jugoslaviji.</s><s>Zašto su ušli i zašto su izašli: tri slovenačke odluke o jugoslovenstvu”</s>
<s>, u: Jugoslavija u istorijskoj perspektivi, (Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, 2017), 172-199.</s><s>O Drugom naspram kojeg se gradi diskurs o vlastitom kolektivnom identitetu i njego vom povijesnom razvoju vidjeti u: Iver B. Nojman, Upotrebe drugog. “Istok” u formiranju evropskog identiteta, (Beograd: Beogradski centar za bezbednosnu politiku / JP Službeni prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 248</s>
<s>Društveno-politička destabilizacija i tronacionalna dezintegracija Bosne i Hercegovine inicirana je, prije revolucija u Istočnoj Evropi, kroz manje ili više suptilne oblike propagande, raspojasana i demon strativna vjerska i nacionalno-kulturna hodočašća, prvenstveno i do minantno srpskog naroda, te kroz niz afera – Agrokomerc, Neum, Moševac itd. – koje su za cilj i posljedicu imale diskreditaciju bosan skohercegovačkih političara koji su, sredinom 1960-ih, stupili na po litičku pozornicu Bosne i Hercegovine te, do druge polovine 1980-ih, radili na afirmiranju ove republike kao ravnopravne federalne jedinice unutar Jugoslavije.5</s>
<s>Bošnjačko-muslimanska izrastajuća politička i vjersko-nacional na elita je, u uslovima opisanih jugoslavenskih međunacionalnih na petosti – u kontekstu kojih su se, od strane srbijanske propagandne mašinerije i dijela srpske kulturne inteligencije, Bošnjaci sumnjičili za islamski fundamentalizam, kroz šta se implicitno dovodio u pitanje njihov nacionalni individualitet i opstanak Bosne i Hercegovine kao multikulturalnog, a ipak jedinstvenog društvenog i državnog entite ta6 – osjećajući impuls novog doba, željna da vlastita idejna uvjerenja i anticipacije pretvori u stvarnost, koracima sa neizvjesnim ishodom, počela ispipavati svoje limite.</s><s>Proces vjersko-nacionalnog okupljanja, stranačkog organiziranja i nacionalno-kulturnog institucionaliziranja Bošnjaka dobio je na zamahu.</s>
<s>Dakle, krajem 1980-ih i početkom 1990-ih, u Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini, tradicionalni etno-nacionalizam postaje “nova” idejno-po litička paradigma.</s><s>U takvom konjukturnom povijesnom kontekstu više O navedenim aferama vidjeti: Sabina Veladžić, “Destabilizacija Bosne i Hercegovine kra jem osamdesetih godina 20. stoljeća – ‘stvaranje preduslova’ za tronacionalnu dezintegra , Historijska traganja.</s><s>Sarajevo: Institut za istoriju, 7/2011, 201-229.</s><s>O aferi Agroko merc, za koju se smatra da je uništila nezavisnost bosanskohercegovačke vlasti u drugoj polovini 1980-ih, vidi: Admir Mulaosmanović, Bihaćka krajina 1971.–1991. (utjecaj poli tike i političkih elita na privredni razvoj), (Sarajevo: Institut za istoriju, 2010).</s><s>Bosanskohercegovačka komunistička politička elita insistirala je, od 1960-ih, na Bosni i Hercegovini kao kulturno, društveno i politički jedinstvenom entitetu, stvorenom u soci jalističkoj savremenosti i zahvaljujući progresivnim idejnim tekovinama socijalizma. nisu bile popularne inkluzivne građanske i lijeve idejno-političke opci je, kojih nije manjkalo,7 ali koje je deplasiranim učinila diskreditacija komunističkog sistema vlasti.</s><s>Naprotiv, slavilo se nacionalno-kulturno jedinstvo, ekskluzivitet i suverenitet.</s><s>Tako je početak 1990-ih, unatoč kolektivnim zebnjama, obilježen i naivnom vjerom u bolju, demokrat sku budućnost, vjersko-nacionalnim preporodnim entuzijazmom i po pulističkim paradiranjem lišenim odgovornosti.</s><s>Novoizrastajuće naci onalno-kulturne političke elite sve tri nacionalne zajednice u Bosni i Hercegovini, u predizbornom periodu, bile su ujedinjene u svom anti komunizmu.</s>
<s>Politička elita Bošnjaka / Muslimana / muslimana Politička stranka Muslimana / Bošnjaka, tj. jugoslavenskih muslimana – Stranka demokratske akcije – predstavila se javnosti 27. 3. 1990. godine, kada je njen Inicijativni odbor, na konferenciji za štampu, prezentirao program stranke.8 Najbitniji navedeni ciljevi unutar programa SDA bili su: borba protiv jednopartijskog sistema, tj. komunističkog establišmenta, rad na buđenju nacionalno-kulturne svijesti Muslimana, na njihovom okupljanju i na izgradnji njihove političke pozicije u jugoslavenskom kontekstu, velikim dijelom kroz njihov “zamišljani” O navedenom vidjeti u: Edin Omerčić, “Bosna i Hercegovina u političkoj projekciji in telektualnih krugova (1992–1995)”</s>
<s>, Historijska traganja, Sarajevo: Institut za istoriju, Zakon o udruživanju građana, koji je Skupština SR BiH donijela 21. 2. 1990, postavio je osnove za oživljavanje političkog pluralizma u Bosni i Hercegovini, ali je članom 4, stav 2, zabranjeno udruživanje na nacionalnoj i vjerskoj osnovi, čime se oživljavanje političkog pluralizma u Bosni i Hercegovini dovelo u svojevrstan ćorsokak.</s><s>Mirko Pejanović, Thro ugh Bosnian Eyes.</s><s>The Political Memoirs of a Bosnian Serb, (Sarajevo: Purdue University Press, 2002).</s><s>Osnivačka skupština Stranke demokratske akcije održana je u Sarajevu 26. maja 1990.</s><s>Iako je prvobitno zamišljeno da novoosnovana stranka predstavlja kontinuitet u odnosu na međuratnu političku organizaciju Muslimana, Jugoslovensku muslimansku organizaciju, zbog zabrane udruživanja na nacionalnim osnovama, Stranka demokratske akcije je dobila, u nacionalnom smislu, neutralno ime. “Osnivanje stranke muslimanskog kulturno-povijesnog kruga”</s>
<s>Numanović, “Četiri ključna zadatka” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 250</s>
<s>251 i naslućivani demografski potencijal, te rad na očuvanju cjelovitosti Bosne i Hercegovine, kao njihove teritorijalne matice i ishodišta.</s><s>9 Smatram da je Stranka demokratske akcije izrasla, prvenstveno, iz idejno-političke ambicije mladomuslimanske grupe, kojoj je društve no-politički kontekst otvorio mogućnost za realizaciju njenih idej no-političkih anticipiranja i zamišljanja10 muslimanske zajednice.</s><s>Tome u prilog govori i definicija stranke, donesena od strane osnivača, na sa mom početku Programske deklaracije: “Stranka demokratske akcije je politički savez građana Jugoslavije koji pripadaju muslimanskom kul turno-povijesnom krugu.</s><s>”11</s>
<s>Ipak, pošto je društveno-politički kontekst, obilježen oživljavanjem, naročito invazivnog, srpskog tradicionalnog nacionalizma i meganacio nalnih aspiracija njegovih ideologa, bio ključni faktor u stvaranju predu slova za idejno-političku homogenizaciju Muslimana, tj. za okupljanje na cionalno-kulturne pastve, program SDA je velikim dijelom bio odgovor na njega.12</s>
<s>Dakle, od samog početka, utemeljivači SDA su stranku višeznačno definirali, i kao nacionalnu stranku Muslimana i kao stranku koja, na temelju vjerske pripadnosti, okuplja sve muslimane Jugoslavije, ili bar sve one u Jugoslaviji koji su se željeli identificirati sa nominacijom Mu sliman.</s><s>Stoga je pomenuta programska višeznačnost proizilazila kako iz idejnih uvjerenja i političkih ambicija mladomuslimanskog kruga, koji je bio ključan u utemeljivanju SDA i za kojeg je vjera predstavljala okosnicu kolektivnog kulturnog identiteta, tako i iz podjednako ambici oznih “zamišljanja” muslimanskog kolektiva od strane nacionalno-kul turnih ideologa koji su, kako 1960-ih, 1970-ih, tako i početkom 1990-ih, imali želju ojačati kolektivitet Muslimana kroz inkluziju makedonskih Programska deklaracija Stranke demokratske akcije, (Sarajevo: Inicijativni odbor za osnivanje Stranke demokratske akcije, 1990), 2. O konceptu “zamišljanja” modernih kolektiviteta vidjeti: Anderson Benedikt, Nacija: za mišljena zajednica, (Beograd: Plato, 1998).</s><s>11 Programska deklaracija, 1.</s>
<s>Muslimana, Gorana, Torbeša itd.13 U tom smislu, za osnivače SDA, kako za mladomuslimanski krug, tako i za nacionalno-kulturne ideologe koji su 1960-ih pledirali za nacionalno ime Musliman, Bosna i Hercegovina nije mogla biti teritorijalnim okvirom nacije, već nekom vrstom teritori jalnog polazišta, baze iz koje bi se vodila politička borba za bolji položaj Muslimana / muslimana u jugoslavenskom kontekstu.</s><s>Ipak, Stranka demokratske akcije je, pored dvije spomenute i idej no dominantne struje, okupljala i dio bošnjačke emigracije i nacional no-kulturne inteligencije koja je u javnost diseminirala nešto drugačiju političku viziju Bosne i Bošnjaka.</s><s>Adil Zulfikarpašić, profesor Smail Ba lić, profesor Muhamed Filipović i profesor Fehim Nametak uznemirili su duhove reaktualizirajući mogućnost da Muslimani “postanu” Boš njaci.14 Zulfikarpašić je, početkom 1990-ih, iznosio stavove o Bošnja cima kao potencijalnim nosiocima suvereniteta Bosne i Hercegovine, posljedično Bosni i Hercegovini kao njihovoj nacionalnoj državi.15 Tako se, početkom 1990-ih, između zagovornika nacionalnog imena Bošnjak i zagovornika nacionalnog imena Musliman, a unutar Stranke O tome vidjeti u: Fadil Ademović, Vrijeme uspravljanja Bošnjaka.</s><s>Atif Purivatra – život i djelo, (Sarajevo: Vijeće kongresa Bošnjačkih intelektualaca, 2002).</s><s>U Sarajevu je, 29. i 30. juna 1990, u organizaciji Bošnjačkog instituta iz Ciriha i novina Naši dani, održan simpozij Bosna i bošnjaštvo.</s><s>F. Đ. i T. L, “Bošnjaci dolaze (Simpozij Bosna i bošnjaštvo)”</s>
<s>1990), 7-9. Zbornikom radova Bosna i bošnjaštvo popularizirani su stavovi iznese ni na skupu, koji, manje-više, predstavljaju sukus dilema oko nacionalnog imena Muslimana-Bošnjaka.</s><s>David Tasić (ur.), Bosna i bošnjaštvo, (Sarajevo / Ljubljana: “Karantanija”</s>
<s>, 1990), 7. Zulfikarpašićev stav da bosanskoher cegovački Muslimani, angažmanom Stranke demokratske akcije, koja je upravo zbog toga i osnovana, kao većinska nacija u Bosni i Hercegovini trebaju postati i državo tvorna nacija, što bi se na nivou nacionalnog imena izrazilo kroz nominaciju Boš njak, i time garant ravnopravnosti Bosne i Hercegovine i bošnjačkog nacionalnog kolektiva u odnosu na ostale sudionike jugoslavenske drame, izražen je i u brojnim drugim prilikama tokom 1990. godine.</s><s>Željko Krušelj, “Nema Bosne bez Bošnjaka (intervju: Adil Zulfikarpašić)”</s>
<s>13; Nerzuk Ćurak, “Bosna, ljubav moja jedina (intervju: Adil Zulfikarpašić)” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 252</s>
<s>253 demokratske akcije, razvila intenzivna rasprava koja je ukazivala na idej na razmimoilaženja u poimanju određujuće suštine muslimansko-boš njačkog, vjersko-nacionalnog i kulturnog bića, obima “zamišljenog ko lektiva”</s>
<s>Muslimanska nacionalno-kulturna inteligencija, koja je djelovala u vrijeme socijalizma i koja je idejno stasala na paroli da je Bosna i Herce govina i srpska i hrvatska i muslimanska te na uvjerenju, koje je etablira no sa promjenom idejne paradigme 1960-ih, da bosanstvo ne može biti nacionalni identitet, već regionalni, kao i da granice Bosne i Hercegovine nisu granice koje koincidiraju sa granicama srpske, hrvatske i musliman ske nacije, prezala je od srpsko-hrvatske reakcije i sumnjičenja ukoliko bi Bošnjaci, na nivou nacionalnog imena, iskazali neko veće pravo na Bo snu, ili ukoliko bi pokušali nametnuti ime Bošnjak za sve nacije u Bosni.17 Osim toga, ime Musliman je, sudeći prema prethodnim popisima, jamči lo veću demografsku snagu kolektiva u okvirima Jugoslavije, jer su to kao svoju nacionalnu nominaciju prepoznali M/muslimani Makedonije, Crne Gore, Srbije, Kosova itd.</s><s>Profesor Mustafa Imamović, koji je sredinom 1960-ih izgrađivao naučnu argumentaciju u korist nacionalnog imena Musliman, smatrao je početkom 1990-ih da je “islamska suprastruktura” kulturno determinirajuća, a ne tlo, te da bi se imenom Bošnjak suzila baza nacije i teritorijalno ograničila na Bosnu i Hercegovinu, iako je prema popisima pokazala prisutnost u više jugoslavenskih republika.</s><s>Prihvata njem nominacije Bošnjak otvorio bi se put za utapanje preostalih Musli mana u većinske nacije, npr. makedonsku, albansku, hrvatsku, srpsku, i Neki savremeni povjesničari, na temelju debata koje su, o obimu muslimanskog kolek tiviteta, njegovom imenu i određujućoj suštini njegova nacionalnog identiteta, vođene unutar bošnjačko-muslimanske kulturne inteligencije, i tokom 1960-ih i početkom 1990ih, zaključuju da upravo te rasprave potvrđuju srpsko-hrvatsku tezu o Muslimanima kao oktroiranoj i vještačkoj naciji.</s><s>O tome vidjeti: Iva Lucić, “In the service of the nation: in tellectuals’ articulation of the Muslim national identity” .</s><s>Nationalities Papers, Cambridge:</s>
<s>države.16 ni i bošnjaštvo, (Sarajevo: Biblioteka Ključanin, 1991), 68. njihovu asimilaciju.18 Profesor Atif Purivatra je također tretirao bošnjaš tvo kao regionalnu odrednicu koju u nacionalnu mogu unapređivati samo sve tri konstitutivne nacije u Bosni i Hercegovini, koja je i srpska i hrvatska i muslimanska.19 Uopće, ideolozi nacionalnog imena Musliman smatrali su da bi se bošnjaštvom suzila baza nacije i na cjedilu, u teškom društveno-političkom trenutku, ostavila njena petina.</s><s>Dakle, iz njihove vizure, bošnjaštvo nije bilo dovoljno obuhvatno, dok je stav zagovornika bošnjaštva bio da je muslimanstvo eksteritorijalna i vjerska, a ne naci onalna odrednica, koja upravo zbog toga ostavlja prostor velikosrpskim i velikohrvatskim ideolozima da problematiziraju nacionalnu prirodu ovog kolektiva, a kroz to i razložnost opstanka Bosne i Hercegovine kao osobenog društvenog i državnog entiteta.</s><s>Treba napomenuti da je knji ževnik Alija Isaković, kao jedan od najznačajnijih pripadnika musliman ske kulturne inteligencije iz vremena socijalizma, nominaciju Bošnjak, početkom 1990-ih, razmatrao potpuno otvoreno i neostrašćeno, ali i u kontekstu bremenitog društveno-političkog konteksta u kojem se trebao održati popis iz 1991.</s><s>Naime, potvrđivao je povijesnu utemeljenost imena Bošnjak, ali i njegovu neuvriježenost u velikom dijelu naroda.</s><s>Po Isako viću, ime Musliman je autentično poteklo od naroda i kao samoidentifi kacija se održalo i u ono vrijeme kada je inteligencija, kao predvodnik tog naroda, bila opredijeljena u srpsko-hrvatskom smislu.20 Muhamed Šabanović, “Ko je ćor nimet? (intervju sa prof. dr. Mustafom Imamovi “Bošnjaštvo je regionalna odrednica, a ponekada i više od toga.</s><s>Ali nije nacionalna odrednica za Muslimane.</s><s>Njezine sadržajne mogućnosti mogu unapređivati oni koji je određuju, a to su Srbi, Hrvati, Muslimani, prije svih.” Muhamed Šabanović, “Ko liko je duga dekika (intervju sa prof. dr. Atifom Purivatrom)” “Najprostije rečeno, termin Musliman je živ devedeset godina te su čitave generacije u rodu s njime. (...) okuplja pod jedan imenitelj sve one muslimane vjernike koji se osjećaju nacionalno Muslimanima: od Jasenice do Đevđelije, uključivši Goran ce, Pomake i druge. (...) Nije Ljubušak prihvatio Bošnjaštvo kao Kallayevu političku formulu, već kao vlastito historijsko nasljeđe koje je još bilo živo u narodu i živo u literaturi. (...) Potrebno je vrijeme i javni napor da se puk racionalno i emotivno po krene ka novim terminološkim zamkama i preprekama. (...) Muslimanski puk jedva prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 254</s>
<s>Početkom 1990-ih, dakle, zagovornici nacionalnog imena Musliman samo su naslućivali demografski potencijal ovog kolektiva koji je, po njima, definitivno premašivao teritorijalne granice Bosne i Hercegovi ne, ali čije je “zamišljanje” bilo ipak krajnje maglovito.</s><s>Razlika između mladomuslimanske inteligencije i one koja je bila inkorporirana u so cijalistički idejno-politički mainstream bila je u tome da su prvi primat davali konfesionalnoj istovjetnosti, dok su potonji razlikovali konfesio nalnu i etničku pripadnost Muslimana i smatrali da se te dvije pripad nosti ne mogu poistovijetiti.21 Kulturna inteligencija, stasala u vrijeme komunizma, insistirala je na sekularnim sadržajima nacionalno-kultur ne odrednice Musliman, onim koje su joj nastojale učitati i političke strukture u socijalizmu od 1960-ih godina.</s><s>Rusmir Mahmutćehajić, utemeljitelj diskursa kojim se, u ime mla domuslimanske grupe, legitimiralo muslimansko ime za zamišljeni kolektiv, smatrao je da je islam nedvojbeno bio glavna okosnica musli manskog identiteta i pripadanje islamu, ukoliko je dosljedno, apsolut no je bilo superiorno nad pripadanjem naciji.</s><s>Islam je stvorio kultu ru, civilizaciju, te je zbog toga, po njemu, sekulariziranje Muslimana, u vremenu socijalizma i ideološke ateizacije, u jednom kršćanskom okruženju, značilo u osnovi i njihovu akulturaciju.22 Mahmutćeha jić je, početkom 1990-ih, pisao o nepostojanju, kod bosanskoherce govačkih Muslimana, kolektivnog pamćenja ili vezanosti za period predosmanske Bosne, te je u tom smislu – nepoklapanja bosanske sa je umiren u saznanju da je nacionalno Musliman.</s><s>Sve što bi bilo naglo ponuđeno (...) izazvalo bi podozrenje i nevjericu (...) Svi poratni popisi stanovništva dovodili su Muslimane u raznovrsne dileme.</s><s>Ne bih to činio i iduće godine. (...) Muslimani će biti Bošnjaci samo onda kada budu, ne kada ih samo imenujemo takvima.” Alija Isaković, “Bošnjak ili Musliman”</s>
<s>Atif Purivatra, “O nacionalnom fenomenu Muslimana” slimani i bošnjaštvo, (Sarajevo: Biblioteka Ključanin, 1991), 13-29.</s><s>Rusmir Mahmutćehajić, “Muslimanske razdijeljenosti” jevo, 11. 1990), 4-7; Rusmir Mahmutćehajić, “Bošnjaci i/ili Muslimani?” vatra i drugi, Muslimani i bošnjaštvo, (Sarajevo: Biblioteka Ključanin, 1991), 73-113. muslimanskom poviješću – on problematizirao ime Bošnjak.</s><s>Po nje mu, Bosna nije mogla biti okosnicom kolektivnog identiteta, jer je ona za Muslimane bila sredstvo, polazište, područje na kojem je ostajala mogućnost bivanja muslimanom.23</s>
<s>Rasprava oko nominacije kolektiva, unutar bošnjačko-muslimanskog, vjersko-nacionalnog pokreta, tj. Stranke demokratske akcije, naposljetku će, uz nezanemarljiv doprinos faktora vlastodržačkih ambicija i sujeta, dovesti do razlaza bošnjačke i muslimanske idejne struje.</s><s>Na konferenciji za štampu, u hotelu Holliday Inn, 18. 9. 1990, Adil Zulfikarpašić, potpred sjednik SDA, Muhamed Filipović, Fehim Nametak, predsjednik Gradskog odbora SDA za Sarajevo, i Hamza Mujagić, predsjednika SDA za Banja Luku, ozvaničili su razlaz unutar stranke i objasnili da je on bio uzrokovan nemogućnošću postizanja konsenzusa oko nacionalnog imena sa mlado muslimanskim i “nacionalno-komunističkim” krugom, a onda i vjerskom isključivošću koja je ispoljavana na jedan sitničav i politički neodgovoran način.24 Zulfikarpašić je brinuo zbog utiska koji je vjerska ikonografija, na “Bosna, dakako, ne predstavlja duhovni korpus koji se može povezati sa Muslima nima na način da bi ona predstavljala njihovu odlučnu odrednicu. (...) ona je bila područje gdje je ostajala mogućnost bivanja muslimanom, te je stoga njezina obrana za Muslimane bila pitanje obrane samog bića Muslimana. (…) Jednako kao što su napuštali druga područja, koja su im nekada bila domovina na isti način kao što im je to Bosna, oni su, zapravo, svoj zavičaj nalazili u svome uvjerenju i njime svako područje življenja pretvarali u svoju domovinu (...) U zbirnom gledanju, povijest Bosne jest povijest barem trodimenzionalnog tijeka, ali ta trodimenzionalnost, glede pojedinačnosti, biva precizno razlagana (...) On (Musliman, op. a.), međutim, ne smatra bosansku povijest sukoba i progona tijekom trajanja srednjovjekovnih bo sanskih država i svojom poviješću, mada je na strani progonjenih.</s><s>On ne mari za bosanske kraljeve, jednako kao što ne mari za srpske i hrvatske (...) Muslimani mogu u mrtvima ispod stećaka gledati svoje pretke, ali u njima ne mogu vidjeti dostojnije pokojnike od onih koji leže ispod križeva i krstova diljem Bosne i diljem Zemlje.” Mahmutćehajić, “Bošnjaci i /ili Muslimani?” , 103-104; Sabina Veladžić, “Kretanje ka nultnoj tačci – politički narativ SDA 1990-1992. kao temelj kulture sjećanja Boš njaka” u: Kultura sjećanja: 1991.</s><s>Povijesni lomovi i savladavanje prošlosti, (Zagreb: Adil Zulfikarpašić, “Šabić se godinama bavi špijunažom” 23. 9. 1990), 15-16; Aleksandar Tijanić, “Dan kad je Bosna plakala (Ravno do dna sa Adilom Zulfikarpašićem)”</s>
<s>bljana: “Karantanija” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 256</s>
<s>257 predizbornim skupovima SDA, ostavljala u srpsko-hrvatskim percepcija ma i zbog pravca u kojem se okretao muslimanski populizam.25 Predsjednik SDA Alija Izetbegović na Zulfikarpašićeve optužbe odgo varao je protuoptužbom – da je raskol izazvan jer je Zulfikarpašić htio da bude kandidovan za mjesto predsjednika Predsjedništva.</s><s>Zašto je to bilo nemoguće iz perspektive mladomuslimanske grupe koja je dominirala strankom govore riječi Omera Behmena: “(...) jer historijski potezi uspi jevaju samo ako su izrasli iz busena idealista, između kojih izraste ili bude izbačen – izabran reprezent – vođa-predsjednik.</s><s>”26 Bitno je naglasiti da opisani raskol unutar stranke i osnivanje Musli manske bošnjačke organizacije nisu znatnije uticali na opredjeljivanje na roda na prvim poslijeratnim demokratskim izborima 1990. godine.</s><s>Stran ka demokratske akcije je, zahvaljujući i procentualnom učešću Muslimana u bosanskohercegovačkom stanovništvu, odnijela najveći broj glasova.</s><s>Iz toga se može zaključiti da, u datom povijesnom trenutku, Muslimani nisu iskazali prijemčivost i razumijevanje za koncept bošnjaštva.</s><s>Kao i da su, u opredjeljivanju za SDA, kao što to pokazuje primjer Bosanske Krajine, neki regionalni faktori odnijeli prevagu.27 Rezultati izbora su, osim toga, pokazali da su Muslimani, u odnosu na druge dvije nacionalne skupine, 1990, u najmanjem broju glasali za svoju nacionalnu stranku i uopće je zabilježena najveća disperzivnost njihovih glasova.28 Razlog tome ne tre ba tražiti u stranačkim i idejnim raskolima, već u nepostojanju, tokom Nedžad Latić, “Boljševizam propao – boljševici ostali” 26 Omer Behmen, Na dnu dna, (Sarajevo: Udruženje “Mladi Muslimani” O tome vidjeti: Admir Mulaosmanović, “Nacionalni identitet u kontekstu izraženog re gionalnog identiteta i političkih potresa u Bihaćkoj krajini” , u: Rasprave o nacionalnom</s>
<s>257 identitetu Bošnjaka, ur.</s><s>H. Kamberović, (Sarajevo: Institut za istoriju, 2009), 137-152.</s><s>Mulaosmanović pokazuje da je afera Agrokomerc i razumijevanje njenog nastanka i is hoda, na regionalnom nivou, generirala “obnovu” nacionalno-kulturnog identiteta, kao i da je opredjeljivanje Fikreta Abdića, kao regionalnog privrednog čudotvorca, za SDA, utjecalo i na opredjeljivanje muslimanskog naroda u Bihaćkoj krajini.</s><s>O tome vidjeti u: Suad Arnautović, Izbori u Bosni i Hercegovini ‘90, Analiza izbornog procesa, (Sarajevo: Promocult, 1996).</s>
<s>257 prethodnih decenija, razrađene muslimansko-bošnjačke kolektivne kul ture pamćenja, diseminirane, sa prepoznatljivim mjestima kolektivnog sjećanja, kroz školski sustav i nacionalno-kulturne institucije kao fabrike kulturnog sadržaja.</s><s>Jednim dijelom zbog toga, početkom 1990-ih, naci onalno-kulturna inteligencija, okupljena u Stranci demokratske akcije i oko nje, počinje da razvija diskurs o bošnjačko-muslimanskim kolektiv nim deprivacijama tokom socijalizma.</s>
<s>Bošnjačko-muslimanska nacionalno-kulturna inteligencija, čiji su pri padnici djelomično stasavali u idejno-političkoj paradigmi međuratnog perioda, ali koja je u jugoslavenskom socijalizmu i bosanskohercegovač kom socijalističkom društveno-političkom kontekstu dozrela, izrastajući i na ideološkim zasadama, u socijalizmu formiranog, obrazovnog sistema i njegove prateće kulture pamćenja, već je 1960-ih, uz podršku bosansko hercegovačke vlasti, utemeljila nacionalno-kulturni i idejni diskurs kao potencijalni osnov za kolektivno samorazumijevanje Bošnjaka u Bosni i Hercegovini.</s><s>Političko priznanje muslimanske nacije, krajem 1960-ih i početkom 1970-ih pratile su i rasprave o njenom jeziku, književnosti, povijesti, kao i nastojanje da se skine stigma “orijentalizma” sa islamskog kulturnog nasljeđa, te da se ono prizna kao legitiman dio identiteta Mu slimana, na čijem slavenskom porijeklu se insistiralo.</s><s>Ipak, represivno gašenje Hrvatskog proljeća izazvalo je obrt unutar povijesne konjukture koja je inicirala bošnjačko-muslimanski “nacionalni preporod” iz 1960ih i početka 1970-ih, te je uticalo na to da se energična artikulacija naci onalno-kulturnog diskursa od strane bošnjačko-muslimanske inteligen cije ne dovede do konsekventnog kraja koji bi se, sukladno aspiracijama nacionalnih ideologa, očitovao u priznanju bosanskog jezika, stvaranju nacionalnih institucija, većoj vidljivosti bošnjačko-muslimanskog nacio nalno-kulturnog sadržaja u bosanskohercegovačkom obrazovnom siste mu, koji je po svojoj nacionalno-kulturnoj i idejnoj suštini u to vrijeme prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 258</s>
<s>259 bio srpsko-hrvatski, a ne bosanskohercegovački.29 Štaviše, neki povje sničari smatraju da se “inicijalno benevolentan stav bosanskih komu nista prema intelektualnoj afirmaciji bosanskomuslimanskog identiteta značajno izmijenio” do kraja 1970-ih i početkom 1980-ih.</s><s>Argumente za to nalaze, između ostalog, i u publicističkim ostvarenjima, kao što je bio Parergon Derviša Sušića, koja su bila u službi revizije “revizionistič kog” historiografskog diskursa, nastalog tokom 1960-ih i 1970-ih, koji je historijsku ulogu muslimanskih elita tokom Drugog svjetskog rata na stojao, naučnom metodom, osloboditi “stereotipskih denuncijacija” Početkom 1990-ih, društveno-politički kontekst – diskreditacija bo sanskohercegovačkog komunističkog vođstva, ideologije i porast na cionalizma – otvorio je prostor pripadnicima bošnjačko-muslimanske nacionalno-kulturne inteligencije da nastave sa procesom sa kojim se u prvoj polovini 1970-ih moralo stati.</s><s>Svojim djelovanjem su nastoja li nadoknaditi propušteno, dovršiti proces nacionalnog konstituisanja Bošnjaka, te u kratkom vremenskom roku realizirati zadatke kao što su nacionalno-kulturna institucionalizacija, popularizacija historijsko-kul turne baštine, te definiranje nacionalnog jezika i njegovog imena.31 Važan korak u tom pravcu bila je obnova Kulturnog društva Musli mana (KDM) Preporod.</s><s>U velikoj sali sarajevske Vijećnice, 5. 10. 1990, održana je obnoviteljska skupština društva koje su komunističke vlasti ugasile 1949. godine.</s><s>Skupštinu je otvorio jedan od inicijatora obnove i O navedenom vidjeti u: Šaćir Filandra, Bošnjačka politika u XX. stoljeću, (Sarajevo: Sej tarija, 1998).</s><s>O nacionalno-kulturnom diskursu bošnjačko-muslimanske kulturne inte ligencije, 1960-ih i početkom 1970-ih, vidi: Sabina Veladžić, Bosna i Hercegovina i njeni nacionalno-kulturni fenomeni u javnim, kulturnim i naučnim raspravama i publicistici (1967–1974), rukopis doktorske disertacije odbranjene na Filozofskom fakultetu u Sara O tome vidjeti: Armina Omerika, “The Role of Islam in the Academic Discourses on the National Identity of Muslims in Bosnia and Herzegovina, 1950–1980” .</s><s>Islam and Muslim</s>
<s>259 jedan od potpredsjednika Preporoda, književnik Alija Isaković.</s><s>Za pred sjednika društva izabran je profesor Muhsin Rizvić.32 Ne bez razloga.</s><s>Rizvić je svojom doktorskom disertacijom Književno stvaranje musli manskih pisaca u Bosni i Hercegovini u doba austrougarske vladavine, koju je, 15. 1. 1971. godine, odbranio na Filozofskom fakultetu u Sara jevu, utemeljio naučni diskurs o bošnjačkoj povijesnoj nacionalno-kul turnoj samobitnosti, doprinoseći na taj način, “kultiviranosti”33 pome nute nacionalne zajednice.</s>
<s>Mnogobrojni i raznovrsni zadaci, koje su pred Preporod postavili njegovi osnivači, svjedoče o tome da mu je bila namijenjena uloga tvor nice nacionalno-kulturnog sadržaja za kojim se osjećao hronični deficit.</s><s>Kulturno društvo Muslimana imalo je nadomjestiti čitav spektar djelat nosti kojim se kod drugih nacija bavilo više institucija, i to u jednom dužem vremenskom kontinuitetu.34</s>
<s>Hadžem Hajdarević, “Tek slijedi vrednovanje i afirmiranje kulturne baštine Muslimana” i završne riječi predsjednika kulturnog društva Muslimana ‘Preporod’ prof. dr. Muhsina Rizvića”</s>
<s>Teoretičar nacionalizma Ernest Gellner svojom tezom o divljim i vrtnim nacionalnim kulturama posredno se suprotstavlja teoriji o povijesnim i sintetičkim nacijama.</s><s>Naime, Gellner tvrdi da je za postojanje moderne nacionalne zajednice kao kulturnog entiteta potreban obrazovni / institucionalni sistem koji njenu nacionalnu kulturu neprekidno reproducira.</s><s>Unutar tog sistema, koji podupire država, ulogu proizvođača diskursa o na cionalnoj kulturi kojim se utemeljuje nacionalni identitet ima inteligencija.</s><s>U tom smislu svaka divlja kultura, ukoliko ispunjava dva naprijed pomenuta uvjeta, može postati vrtna, tj. kultivirana.</s><s>Ernest Gellner, Nacije i nacionalizam, (Zagreb: Politička kultura, 1998).</s><s>Prof. Rizvić u intervjuu koji je dao novinaru Preporoda nabraja ciljeve novoosnovanog Kul turnog društva Muslimana: “Istraživanje i proučavanje historijskog, kulturnog, književnog i umjetničkog razvoja Muslimana od najstarijeg vremena do danas, te objavljivanje i prika zivanje rezultata ovog djelovanja, radi afirmacije i popularizacije kulture, književnosti i um jetnosti, tradicije i kulturne historije ovog naroda, ispitivanje porijekla i nacionalnog iden titeta Muslimana, fenomena prihvatanja islama, istraživanje savremene sociologije islama u komparativnom odnosu sa sociologijama drugih religija prisutnih na južnoslovenskom prostoru, očuvanje, zaštita i revitalizacija kulturnih spomenika, vraćanje kulturne arome našim gradovima, zgradama, ulicama i trgovima evokacijom znamenitih ljudi koji su u nji ma ponikli, u njima živjeli, stvarali i boravili.</s><s>Tako se predviđa prikupljanje i objavljivanje podataka o dobrovoljnim i prinudnim migracijama Muslimana u protekla dva stoljeća.</s><s>Isto vremeno će biti formirana i posebna stručna komisija za skupljanje, kritičku obradu i objav ljivanje podataka i dokumentacije o genocidu nad Muslimanima i drugim stanovnicima prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 260</s>
<s>Potrebno je napomenuti da je muslimansko-bošnjačka kulturna inte ligencija, početkom 1990-ih, pored ukazivanja i podsjećanja na temeljne konstituirajuće faktore bošnjačke kulturne samobitnosti – jezik, knji ževnost, osoben povijesni razvoj i kontinuitet – istovremeno razvijala i diskurs o bošnjačkim kolektivnim, primarno nacionalno-kulturnim uskraćenostima, u vrijeme socijalizma.35 Taj diskurs su nadograđivale političke elite i vjerske strukture unutar Islamske zajednice i disemini rale ga na vjerskim, nacionalno-kulturnim i predizbornim skupovima, tako da je on dijelom postao temeljem homogenizacije i kolektivnog samorazumijevanja Bošnjaka početkom 1990-ih.</s><s>Tim diskursom je konstruirana korjenito revidirana slika i retrospektiva svih bošnjačkih kolektivnih uskraćenosti u periodu socijalizma, a kojih “običan” svijet naših krajeva u toku XIX i XX stoljeća.” Hadžem Hajdarević, “Podnijeti sudbinu znači po bijediti”</s>
<s>“Užurbano se osvjetljavaju i obnavljaju zamrli i utišali tokovi višestoljetne i bogate kul ture, do jučer surovo dijabolizirane ‘turskim grijehom’ , svedene na razinu subkulturne</s>
<s>261 tamnovilajetske zaturenosti (....).</s><s>Stoga se svi oni koliko do jučer apokrifni i bezmalo ile galni proplamsaji PRO-GOVORA o sebi razbuktavaju u luminoznu svetkovinu glasnosti u kojoj se oslobađamo frustracija kolektivne povrijeđenosti ponosa i ugroženog dosto janstva.</s><s>U toj svojevrsnoj duhovnoj obnovi i nacionalno-kulturnom samoprepoznavanju mi, zapravo, živimo danas iznova svoj preporodnoromantični trenutak koji se ukazuje kako mogućnostima autentičnog otkrića (sebi i drugima) zanemarenih kulturnih vrijed nosti, tako i opasnostima zaglušujuće i zasljepljujuće buke i blještavosti, ispraznog, emo cijama prevršenog, samogovora.</s><s>Svekoliko nezadovoljstvo dosadašnjim tretmanom mu slimanskog kulturnog nasljeđa u tzv. zajedničkim kulturnim, prosvjetnim i znanstvenim institucijama uvjetovano je i poraznom činjenicom da su Muslimani jedini jugoslovenski narod koji poslije Drugog svjetskog rata nije imao ni jednu jedinu nacionalnu instituciju koja bi vodila brigu o sistematskom izučavanju, prezentaciji i zaštiti vlastitog kulturnog naslijeđa i bogatstva (...) Konačno i programi jasnih i nedvosmislenih zadaća naziru se već iz one slike naših ‘nemanja’ što ih je nedavno Alija Isaković sažeo jednom u osnovi katastrofičnom rečenicom: ‘I danas, četrdeset godina poslije oslobođenja, Muslimani ne maju urađenu političku historiju, historiju književnosti, historiju novinarstva, historiju društvene misli, historiju umjetnosti, historiju slikarstva, nije još istražen jezik, mitologi ja, folklor, arhitektura. (...) I onda kada su se ambisi nepovjerenja činili nepremostivim, postojala je, ako ništa drugo, ona dragocjena žiška svijesti da nijedan dijaboličko-nihi listički projekt u prošlosti nije uspio i da ćemo i ‘Mi’ i ‘Drugi’ ostati i opstati na ovim prostorima kao prosta i nezaobilazna činjenica.</s><s>U nekom budućem ogledalu valjaće nam se svima ogledati bez osjećanja srama i grimase nelagodnosti.’” Dr. Enes Duraković, “Mu slimanska glasnost”</s>
<s>261 do tada jeste ili nije bio svjestan i koje, gledajući sa aspekta nacionalnih prava i ravnopravnosti, imaju svoj realan osnov.</s><s>Ta retrospektiva je ima la funkciju da pokaže, unatoč neposrednom povijesnom iskustvu, kako je Bošnjacima bilo u socijalizmu i koga trebaju kriviti za to.</s><s>Slika krivca, koja će se, usljed dramatičnog razvoja društveno-političkog konteksta, revidirati i produbljivati, bila je oslobođena dubljeg razumijevanja, u so cijalizmu promoviranih, inkluzivnih koncepata, kompleksnijeg sagleda vanja situacije i samokritičnosti.</s>
<s>Jugoslavenskom i bosanskohercegovačkom komunističkom rukovod stvu zamjerano je prvobitno nepriznavanje i kasno “oktroiranje” musli manske nacije sa velikim M, unatoč činjenici da je muslimanski kolektiv priznavan i njegova posebnost prepoznavana za vrijeme Narodnooslobo dilačke borbe36 u kojoj su, kako se naglašavalo, aktivno učestvovali.</s><s>Na cionalna neravnopravnost Bošnjaka prepoznavana je i u nedozvoljavanju da priznanje nacije prate nacionalne institucije koje bi bile u službi proi zvođenja nacionalno-kulturnog sadržaja, iako su nacionalna prava ostalih jugoslavenskih naroda u tom pogledu bila zadovoljena – bosanskoher cegovački Srbi i Hrvati imali su svoje nacionalno-kulturne institucije u “matičnim” republikama.</s><s>Kulturna baština Bošnjaka, unatoč njihovom formalnom priznanju, nije bila promovirana kroz institucijske mehaniz me, o njoj se nije moglo ništa saznati iz udžbenika, tako da su Muslima ni u pogledu osmišljavanja svog identiteta bili prepušteni sebi, usmenoj i porodičnoj tradiciji i Islamskoj zajednici koja je, kako se tvrdilo, bila pot puno marginalizirana, birokratizirana, i kojoj je bila oduzeta ekonomska osnovica moći – vakufi.</s><s>Nacionalna ravnopravnost i osobenost Bošnjaka nije bila uvažena ni u pitanju jezika.</s><s>Osim toga, islamska kulturna baština Ova tvrdnja se, po navodima povjesničara, poklapa sa povijesnom zbiljom, iako KPJ nije bila eksplicitna u tome radi li se o zasebnoj vjerskoj ili nacionalnoj zajednici.</s><s>O tome vidi: Xavier Bougarel, “Bosnian Muslims and the Yugoslav idea” , u: Yugoslavism Histories of a</s>
<s>Failed Idea 1918–1992, ur.</s><s>D. Djokić, (London: Hurst & Company, 2003), 106, dostupno na: https://www.academia.edu/5535974/Bosnian_Muslims_and_the_Yugoslav_Idea (17. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 262</s>
<s>Bošnjaci bili potpuno nezastupljeni u memorijalnoj kulturi koja se nje govala u Bosni i Hercegovini i koja je dominantno promovirala srpsko tradicionalno nasljeđe, što je uzimano kao dokaz srpske kulturne domi nacije, koja se još isticala i kroz udžbenike historije, lektiru itd.</s><s>Sekulari ziranje Bošnjaka u periodu socijalizma, po mišljenju dominantne struje u Stranci demokratske akcije, dovelo je do “gubljenja” vjersko-nacionalnog identiteta.</s><s>Upravo zbog toga su najnapadanije manifestacije “gubljenja identiteta” bili miješani brakovi, davanje djeci kršćanskih ili tzv. “inter nacionalnih” imena.</s><s>Sa posebnom traumom je doživljavano neuvažava nje kulturne posebnosti bosanskohercegovačkih muslimana u pogledu serviranja i konzumiranja svinjetine u javnom prostoru i institucijama, kao i naglo i nasilno prekidanje sa muslimanskom tradicijom u pogledu oblačenja žena.38</s>
<s>Islamska zajednica je, početkom 1990-ih, najvećim dijelom “iznije la” organizacioni aspekt vjerskog i nacionalno-kulturnog “preporoda” Bošnjaka.</s><s>Pri tome je Senahid ef.</s><s>Bristrić, koji je do oktobra 1990, kada su sprovedeni prvi demokratski izbori unutar Islamske zajednice, vršio dužnost Predsjednika Mešihata IZ za Bosnu i Hercegovinu, bio veziv na snaga, koja je obezbjeđivala logističku podršku Stranci demokratske akcije.</s><s>Iako Islamska zajednica, sa stanovišta učešća u javnom diskursu, u periodu socijalizma, igra marginalnu ulogu, tradicionalni socijalni ustroj bosanskohercegovačkih lokalnih zajednica,39 posebno manjih i O diskursu orijentalizma vidjeti: Edvard V. Said, Orijentalizam, (Beograd: Biblioteka XX Govori sa većine značajnijih predizbornih skupova koje je Stranka demokratske akcije organizirala tokom 1990. godine, a na kojima se spomenuti diskurs širi, skupljeni su u: Osman Brka, SDA – Ljudi i događaji u političkom pokretu Bošnjaka, (Sarajevo: Vijeće kongresa bošnjačkih intelektualaca, 2007).</s><s>Dvije antropološke studije, čije su autorice izvele svoje istraživanje među muslimanskom populacijom u Bosni i Hercegovini u drugoj polovini 1980-ih, upućuju na muslimansko posebno ruralnih, “prisna” socijalna atmosfera, moć neformalnog kon takta i usaglašavanja interpretacije dnevno-političkog zbivanja ne smiju biti potcijenjeni u procesu zbijanja redova Bošnjaka početkom 1990-ih.</s><s>Pri tome džamijski džemati igraju ulogu inicijalnog jezgra.40 Zadaćama i raznorodnim aktivnostima koje je preuzela na sebe, i re alizirala, tokom 1990, a koje su bile i kulturnog i političkog i vjerskog karaktera, Islamska zajednica je uveliko prevazilazila funkciju isključivo vjerske institucije.</s><s>Krajem 1980-ih i početkom 1990-ih, ona je odlučno i ambiciozno iskoračila u društveno-politički diskurs Jugoslavije, preuzi majući inicijativu, kao jedina “nacionalna” institucija Bošnjaka i krovna vjerska institucija muslimana Jugoslavije, u zaštiti svoje pastve.</s><s>Tokom 1990, njeni predstavnici su javno preispitivali i upozoravali na represivnu srbijansku politiku nad Albancima-muslimanima, koja je, putem srbijanskih medija, zahvaćenih virusom tradicionalnog srpskog nacionalizma, opravdavana boljševičko-retoričkim parolama borbe protiv kontrarevolucije i separatizma.41 Također, fokus medija Islamske selo i muslimansku gradsku mahalu kao zaseban društveni prostor unutar kojeg se prak ticira i realizira vjerski i nacionalno-kulturni muslimanski identitet.</s><s>Radi se zapravo o tome da su muslimani svoju mahalu, selo, tj. lokalnu zajednicu doživljavali kao zaseban društveni i identitarni prostor, za razliku od grada koji je percipiran kao prostor unutar kojeg sekularne vlasti realiziraju svoje sekularne i ideološke prakse.</s><s>O tome vidi: Tone Bringa, Biti musliman na bosanski način.</s><s>Identitet i zajednica u jednom srednjobosanskom selu, (Sarajevo: Dani, 1997); Cornelia Katharine Sorabji, Muslim identity and islamic faith in Sarajevo, Thesis submitted in candidature for the Ph.</s><s>D. degree in Social Anthropology in Kings College, Cambridge, 1989, dostupno na: https://www.researchgate.net/publica tion/35722008_Muslim_identity_and_Islamic_faith_in_Sarajevo (15. 1. 2019).</s><s>Armina Omerika u svom članku ukazuje na to da je tokom 1960-ih i 1970-ih vjerska inte ligencija, rame uz rame sa bh. političkim vođstvom i “sekularnom akademijom” učestvovala u razradi diskursa o muslimanskom nacionalno-kulturnom identitetu, i to “jezikom islamskog reformizma”</s>
<s>.</s><s>Navedeno ukazuje na činjenicu da je vjerska inteligen cija bila i ostala ključni medijator u komunikaciji sa narodom.</s><s>Omerika, “The Role of Islam”</s>
<s>, 368.</s><s>Tone Bringa u svojoj knjizi konstatuje: “Pored toga što je definisala geografiju sela, džamija je bila i važna institucija koja je integrirala muslimansku zajednicu sela.” Bringa, Biti musliman, 211.</s>
<s>Kosovo su tokom 1990. posjetile i redakcija Preporoda i delegacija Vrhovnog islamskog starješinstva da bi se stekao uvid u bezbjednosnu situaciju pripadnika Islamske zajednice u toj pokrajini. “Vanredna sjednica zbog vanrednih okolnosti” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 264</s>
<s>265 zajednice, tokom 1990, bio je i na muslimanima Sandžaka.</s><s>Viktimiza torska retorika o položaju Bošnjaka u ovom dijelu Srbije nije imala samo funkciju odbrane već i homogenizacije bošnjačkog kolektiva koja se, kako su pokazivale populističke parole ispisane po vjerskim objektima antagoniziranog srpskog i muslimanskog kolektiva, ubrzavala.42 Optužbom za islamski fundamentalizam, koja je dominirala srbijan skim propagandnim diskursom, krajem 1980-ih i početkom 1990-ih, muslimane se nastojalo proglasiti za “strano tijelo” sa kojim je nemogu će graditi suživot, bezbjedno društvo i državu.</s><s>Knjigom Miroljuba Jevti ća Savremeni džihad kao rat “naučno” je verifikovana srbijanska poli tičko-propagandna teza o islamskom fundamentalizmu i političkom 5/469, (Sarajevo, 1. 3. 1990), 1; “Delegacija Vrhovnog islamskog starješinstva kod Ante Markovića”</s>
<s>265 je analiza situacije na Kosovu, koja je nakon posjete redakcije Preporoda ovoj pokraji ni donesena kao članak u tom časopisu, bila primarno usredotočena na stanje islamske svijesti kod tamošnjeg stanovništva i na imenovanje krivaca zbog njenog nepostojanja.</s><s>Izostala je, dakle, sućut prema ugnjetavanim na univerzalno humanoj osnovi.</s><s>Fahira Fejzić, “Vjera, suze i suzavac na Kosovu” 1990), 8-9. Ipak, zapisnik VIS IZ, usvojen na sjednici ovog tijela nakon realizirane po sjete Kosovu, sadržavao je navode o prestrašenosti, nesigurnosti i neizvjesnosti, ubistvi ma, fizičkom maltretiranju, narušavanju moralnog integriteta žena, napadima na vjerske objekte, vjernike i službenike kao slici stanja muslimana na Kosovu.</s><s>Aziz Kadribegović, Analiza kosovske situacije”</s>
<s>265 ovog javnog očitovanja o situaciji na Kosovu, Beograd je optužio Islamsku zajednicu za “neprijateljske aktivnosti i potpomaganje albanskih separatista i terorista koji sprovode kontrarevoluciju”.</s><s>Aziz Kadribegović, “Sve same laži i bedastoće” Česti nacionalistički ekscesi, organizovani od strane udruženja Ras, osnovanog da bi se zaustavilo navodno iseljavanje Srba iz Sandžaka pod pritiskom Muslimana i inicirao njihov povratak, bilo je povod za novinare Preporoda da, sredinom 1990, posjete ovaj region kojim su srpski nacionalisti, kroz štampu, budili strah nacije kao “zelenom tran sverzalom” na čijem se očuvanju sistematski radi, kao i na odvajanju Srbije i Crne Gore.</s><s>Fahira Fejzić i Džemaludin Latić, “Predstoji li ‘smrt muslimanima’ Novopazarskog san Preporoda sa srbijanskom štampom, 26. 3. 1990. godine Bajrakli džamija u Beogradu osvanula je sa natpisom “smrt muslimanima” , te nacrtanim krstom sa četiri ocila.</s><s>Sarajev ska reakcija uslijedila je samo dan kasnije – na zidu stare pravoslavne crkve na Baščaršiji osvanuo je natpis “Srbi van iz Bosne”.</s><s>B. Perva, “Ponovo na nišanu nacionalista” islamu koji je, kako se tvrdilo, ofanzivno istupao na globalnu i domaću političku scenu te predstavljao prijetnju svim civiliziranim, evropskim narodima.</s><s>Budući da je diskurs o fenomenu islamskog fundamentaliz ma uporno nadograđivan početkom 1990-ih i budući da je, kao krovna vjerska institucija svih muslimana Jugoslavije, Islamska zajednica bila prozvana i optužena, od strane eksponenata srbijanske politike, za pred vođenje realizacije projekta političkog islama na jugoslovenskom tlu, 14. 1. 1990, na Islamskom teološkom fakultetu, organizovan je skup pod nazivom Islamski fundamentalizam – šta je to?</s><s>Na skup su bili pozvani kulturni i javni radnici koji su se, svojim pisanjem ili javnim djelova njem, doticali sintagme islamski fundamentalizam.43 Cilj sazivanja skupa bio je raščišćavanje dilema vezanih uz fenomen političkog islama i dnevnopolitičku recepciju islama.</s><s>Skup je predstavljao i reakciju na etiketiranje, od strane komunističkih vlasti u Bosni i Herce govini i šire, ispoljavanja islama kao nečeg antisocijalističkog i nacionali stičkog.</s><s>Posebno se podvlačilo da je sintagmu islamski fundamentalizam prvi upotrijebio komunistički partijski establišment u Bosni i Hercegovini kao pokriće za sankcioniranje vjersko-kulturne prakse kod muslimana.</s><s>Referati koji su prezentirani na pomenutom skupu, kao i mnogo zani mljivija popratna diskusija, u smislu njenog konkretnijeg doticaja sa po litičkom operacionalizacijom sporne sintagme, objavljeni su 1990. godi ne kao zbornik pod istoimenim nazivom.44 Proces grupi muslimanskih intelektualaca / Mladomuslimana45 iz 1983. godine navođen je kao tipičan Skup je održan u organizaciji Preporoda i Islamske misli, tj. Starješinstva Islamske zajed nice u BiH, Hrvatskoj i Sloveniji, na čelu sa v. d. predsjednika Senahidom ef.</s><s>Bristrićem.</s><s>H. Hajdarević i N. Latić, “Naučno definisanje islamskoga fundamentalizma” fundamentalizam – šta je to”</s>
<s>Nusret Čančar, Enes Karić (ur.), Islamski fundamentalizam – šta je to?, (Sarajevo: Mešihat Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, 1990).</s><s>O Sarajevskom procesu, vidjeti: Abid Prguda, Sarajevski proces.</s><s>Suđenje muslimanskim intelektualcima 1983. g., Sabrani dokumenti, II izdanje, (Sarajevo: Abid Prguda, 1990); Rajko Danilović, Sarajevski proces 1983, (Tuzla: Bosanska riječ, 2006).</s><s>Sintagmu “musli manski intelektualci” preuzimam iz navedene literature. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 266</s>
<s>267 primjer obračuna sa izmišljenim islamskim fundamentalizmom te se, na taj način, uz potporu Islamske zajednice, suptilno etablirao kao mjesto novonastajuće kulture pamćenja Bošnjaka, a njegovi protagonisti legiti mirali kao istinski politički predstavnici bošnjačkog naroda u predizbor noj utrci koja je predstojala.46</s>
<s>Pored navedenih aktivnosti bitno je napomenuti i to da je, tokom 1990, Islamska zajednica poticala proces desekularizacije i reislamiza cije Bošnjaka,47 a u skladu sa političkim programom novoizrastajuće nacionalno-vjerske i političke elite, te je u to ime organizirala i niz vjerskih manifestacija koje su često prethodile predizbornim politič kim skupovima.</s><s>U tom kontekstu potrebno je spomenuti veče ilahija i kasida, održano u martu 1990, u sarajevskoj dvorani Zetra, u orga nizaciji Gazi Husrev-begove medrese i Radio-Sarajeva.</s><s>Svečanost je, prema Preporodu, u dvije noći, posjetilo preko 20.000 ljudi.</s><s>Održana manifestacija je ozvaničila prodor i legitimno prisustvo vjerskog u jav nom prostoru.</s><s>48</s>
<s>U ljeto 1990, u otapajućem društveno-političkom kontekstu, obnov ljena je i vjersko-kulturna manifestacija Ajvatovica, prije toga posljednji put održana 1947. godine.</s><s>Nacionalno-kulturna dimenzija ovog ho dočašća nazirala se u suptilnom potcrtavanju bosanskog kontinuiteta i “Sarajevski proces bio je najorganiziraniji pogrom Muslimana u Bosni i Hercegovini i posljednji pokušaj njihova zatucanja, što ilustruju mnoge činjenice.” Hasan Čengić, “Po sljednji eksperiment boljševizma”</s>
<s>Početkom 1990-ih, pokušavala se “razotkriti” sekularna tradicija koju su Muslimani pri hvatili i koja im je bila nametnuta u toku 45 godina komunističke vlasti, a kojoj je kršćan stvo, kao temelj sekularne evropske kulture, oblikovalo kulturni background. “Ramazan 1990), 4-5; Nenad Filipović, “Bajrami i jemeci” (Bilješke iz alternativne filologije, Tetki Meleć-hanumi Kulenovićki, preuzeto iz Život, Sarajevo, br. 12, 12. 1989.), Preporod, god.</s><s>B. Perva, “Sarajevske noći u kojima su se dogodile ilahije i kaside” XXI, br. 7/471, (Sarajevo, 1. 4. 1990), nenumerisane stranice, umetnute između 10 “autentičnog” kulturnog identiteta koji se najprije zrcalio u bogumil stvu, a potom u islamu, vjeri koja se, zbog srodne idejne i duhovne su štine, “prirodno” nakalemila na bosansku herezu: “Ajvaz-dedo, sufija, vjerovatno rođen u Huvejzu (Iran), došao je u Bosnu kao janičar sultana Mehmeda Fatiha II, osvajača Bosne.</s><s>Negdje, u ovom kraju Skopaljske doline 36 hiljada bogumilskih porodica skupa prima islam.</s><s>Sultan im za vjeroučitelja daje Ajvaz-dedu.</s><s>Bogumili su bili narod (op. a. sic!) čija se sva civilizacija svodi na nadgrobne spome nike, stećke.</s><s>Nisu gradili zidine, niti gradove.</s><s>Život su proveli u prirodi koja je za njih bila ‘hram Božiji’</s>
<s>, a u blizini vode i pećine.</s><s>Ajvaz-dedo, sufija koji zelenilo prirode shvata kao dah nutrine Zemlje, nesmetano je mogao prihvatiti bogumilski ‘hram Božiji’ i ibadetiti u njemu.</s><s>”49 Ajvatovica je imala konotacije nacionalno-političkog skupa.</s><s>O tome govori i podatak da je tokom manifestacije podijeljeno 10.000 primjera ka Programske deklaracije SDA, te da su lokalni inicijativni odbori SDA poticali narod da posjeti manifestaciju.50 Ipak, jedan od najbrojnijih i najznačajnijih vjerskih skupova Bošnjaka u predizbornom periodu, sa izrazitom nacionalno-političkom konotaci jom, a organizovan od strane Islamske zajednice i Stranke demokratske akcije, bila je dženaza u Foči, klanjana 25. 8. 1990.</s><s>Dženaza je bila po svećena svim šehidima koji su u toku Drugog svjetskog rata stradali od “četničke kame” na Drinskom mostu, ali i u drugim dijelovima Bosne i Hercegovine.</s><s>Podsjećanje na stradanja muslimanskog naroda u Drugom svjetskom ratu, prouzročena istom velikosrpskom nacionalnom ideolo gijom koja je nadahnjivala srpske nacionalne zborove početkom 1990ih, bilo je u službi upozorenja da se povijest ne ponovi.51 Nakon dženaze Nedžad Latić, “Ajvatovica drugi put u slobodi” Brka, SDA – Ljudi i događaji, 81; Zehrudin Isaković, “Ahiretsko koračanje” Nedžad Latić, Fahira Fejzić, “Foča, mjesto umiranja i buđenja muslimana” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 268</s>
<s>Zaključak održana je i osnivačka skupština Stranke demokratske akcije za Foču, čime se implicitno ukazivalo na potrebu zbijanja redova Bošnjaka i pri stajanja uz Stranku demokratske akcije kao jedinog garanta da se povijest neće ponoviti: “Zulfikarpašić je zaključio da se bošnjačkom narodu više nikada neće dogoditi da nas goloruke kolju i da je upravo zbog toga osno Bošnjački narod je, masovnošću svog okupljanja, na pomenutim i drugim zborovima, tokom 1990, ohrabrivao novoizrastajuću političku elitu i davao joj do znanja da je zreo i spreman za promjene.</s><s>Ipak, ostaje pitanje u kojoj mjeri se on identifikovao sa polivalentnim idejno-poli tičkim anticipiranjima koje je u njegovo ime artikulirala pomenuta po litička elita, kao i nacionalno-kulturna i vjerska inteligencija okupljene u SDA i Islamskoj zajednici i oko njih, kao i sa ekskluzivnom simbolikom i retorikom koja je dominirala opisanim skupovima.</s>
<s>Revolucije u Istočnoj Evropi i jugoslavenska društveno-politička, ekonomska i međunacionalna kriza, krajem 1980-ih, stvorile su uvje te za smjenu komunističke idejno-političke paradigme.</s><s>U pomenutom kontekstu, na zgarištu socijalističkog poretka, javljaju se zagovornici tzv. prirodnog poretka vlasti, tj. nove etnonacionalne i etnocentrične idejno-političke paradigme.</s><s>Reperkusije te smjene u Bosni i Hercegovi ni očitovale su se u rastakanju njenog “zamišljenog” kulturnog i druš tvenog jedinstva koje je od 1960-ih afirmirala bosanskohercegovačka politička elita.</s><s>Novoizrastajuće političke elite slavile su etnonacionalno jedinstvo, zagovarale obnovu nacionalno-kulturnog i vjerskog identite ta, nacionalni suverenitet i ekskluzivitet.</s><s>Bošnjačko-muslimanska poli tička elita, vjerska i kulturna inteligencija dale su svoj osoben doprinos opisanom procesu početkom 1990-ih.</s><s>U procesu demokratizacije koji nikada ne ponovi” bili su istaknuti na mnogim mjestima u gradu i na prilazima Foči. je stihijski zaživljavao, te grupe su vidjele šansu za ostvarenje vlastitih idejno-političkih ambicija, šansu za dovršenje procesa “nacionalnog preporoda” Bošnjaka / Muslimana i naposljetku šansu za revitalizaci ju vjerskog identiteta kao temelja nacionalno-kulturnog.</s><s>Utemeljivač Stranke demokratske akcije (SDA), vodeće muslimanske stranke po četkom 1990-ih, bila je kohezivna i međusobno solidarna grupa mla domuslimanskih intelektualaca čiji su pripadnici smatrali da je islam nesumnjiv temelj kulturnog identiteta muslimana / Muslimana Jugosla vije.</s><s>U tom smislu su stranku SDA definirali kao stranku koja okuplja sve pripadnike islamskog kulturno-civilizacijskog kruga unutar Jugosla vije, ili barem one koji su se željeli identificirati sa nacionalno-kultur nom odrednicom Musliman.</s><s>Pored mladomuslimanskih intelektualaca, doprinos nacionalnom pokretu Muslimana početkom 1990-ih dala je i kulturna inteligencija koja je idejno stasala u vrijeme socijalizma i koja je u nacionalnu odrednicu Musliman učitavala socijalističke, sekularne sadržaje te insistirala na kodifikaciji muslimanske nacionalno-kulturne osobenosti.</s><s>Naposljetku, unutar Stranke demokratske akcije početkom 1990-ih našla se i struja predvođena Adil-begom Zulfikarpašićem koja je zagovarala nacionalnu nominaciju Bošnjak za Muslimane Bosne i Hercegovine, te razvijala diskurs o Bošnjacima kao potencijalnim nosi ocima suvereniteta Bosne i Hercegovini, posljedično Bosni i Hercego vini kao njihovoj nacionalnoj državi.</s><s>Idejna razmimoilaženja u poima nju određujuće suštine muslimansko-bošnjačkog, vjersko-nacionalnog i kulturnog bića, obima “zamišljenog kolektiva” , i Bosne i Hercegovine</s>
<s>Zaključak kao socio-kulturnog i državnog entiteta, potaknula su rasprave unutar muslimanskog nacionalnog pokreta početkom 1990-ih i izazvala nje gova cijepanja.</s><s>Ključnu logističku podršku Stranci demokratske akcije, početkom 1990-ih, pružala je Islamska zajednica koja je bila i ostala ključni medijator u komunikaciji sa narodom.</s><s>Vjerske manifestacije i obredi koje je početkom 1990-ih organizirala, bili su u službi osnaživa nja vjerskog i nacionalno-kulturnog identiteta muslimana / Muslimana / Bošnjaka, kao i u službi SDA predizborne kampanje. prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 270</s>
<s>Mulaosmanović, Admir.</s><s>Bihaćka krajina 1971.–1991. (utjecaj politike i političkih elita na privredni razvoj).</s><s>Sarajevo: Institut za istoriju, 2010.</s><s>Nojman, Iver B. Upotrebe drugog. “Istok” u formiranju evropskog iden titeta.</s><s>Beograd: Beogradski centar za bezbednosnu politiku / JP Služ beni glasnik, 2011.</s>
<s>alnih krugova (1992–1995)” perspektivi, ur.</s><s>S. Biserko.</s><s>Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Veladžić, Sabina. “Homogenizacija Bošnjaka kroz Preporod 1990.” Rasprave o nacionalnom identitetu Bošnjaka, ur.</s><s>H. Kamberović.</s><s>Saraje vo: Institut za istoriju u Sarajevu, 2009, 190-192.</s><s>Veladžić, Sabina. “Destabilizacija Bosne i Hercegovine krajem osamde setih godina 20. stoljeća – ‘stvaranje preduslova’ za tronacionalnu de zintegraciju”</s>
<s>.</s><s>Historijska traganja, Sarajevo: Institut za istoriju, 7, 2011, Veladžić Sabina. “Kretanje ka nultnoj tačci – politički narativ SDA 19901992. kao temelj kulture sjećanja Bošnjaka” vijesni lomovi i savladavanje prošlosti, (Zagreb: Disput, 2011), 299-312 Zulfikarpašić, Adil. “Bošnjaštvo – šansa ili bauk?” ur.</s><s>D. Tasić.</s><s>Sarajevo / Ljubljana: “Karantanija” Neobjavljeni radovi:</s>
<s>Veladžić, Sabina.</s><s>Bošnjaci u Bosni i Hercegovini od 1990. do 1992. godi ne: Uzroci i sredstva nacionalne homogenizacije.</s><s>Rukopis magistarskog rada odbranjenog na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, 7. 9. 2011.</s><s>Veladžić, Sabina.</s><s>Bosna i Hercegovina i njeni nacionalno-kulturni feno meni u javnim, kulturnim i naučnim raspravama i publicistici (19671974).</s><s>Rukopis doktorske disertacije odbranjene na Filozofskom fa prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 sabina veladžić, kreatori bošnjačkog društva u bosni i hercegovini početkom 1990-ih, 245-275 274</s>
<s>Max Bergholz, Nasilje kao generativna sila: Identitet, nacionalizam i sjećanje u jednoj balkanskoj zajednici.</s>
<s>1947–1965. godine” etka Drugog svjetskog rata – Kako se sjećati 1945. godine, (Sarajevo: Institut za istoriju Zašto nema spomenika za muslimanske</s>
<s>Drago Roksandić, Čovjek i prostor, čovjek u okolišu: ŠEkohistorijski oglediĆ.</s><s>Zagreb/Samobor: Meridijani, Društvo za hrvatsku povjesnicu, Centar za komparativnohistorijske i interkulturne studije Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Knjiga Čovjek i prostor, čovjek</s>
<s>Migracije i BiH od ranog srednjeg vijeka do najnovijih dana – njihov uticaj i posljed ice na demografska kretanja i promjene u našoj zemlji, održanog u Sarajevu 26. i 27. oktobra 1989. godine), (Sarajevo: Institut za istoriju u Sarajevu, 1990), 163-180; Isti, Bosnien-Herzegowina in der österreichischungarischen Epoche (1878-1918).</s><s>Die Intel ligentsia zwischen Tradition und Ideologie, (München: R. Odenbourg Verlag, 1994).</s>
<s>Raif Dizdarević, Sudbonosni podvig Jugoslavije: Podsjećanje na istorijsko NE staljinizmu – događaj koji je opredijelio budućnost Jugoslavije.</s><s>Sarajevo: Udruženje za modernu historiju, 2018, 229.</s>
<s>Ivana Pantelić, Uspon i pad “prve drugarice” Jugoslavije: Jovanka Broz i srpska javnost 1952–2013.</s><s>Beograd: Službeni Knjiga istoričarke i naučne sa</s>
<s>Izet Šabotić, Čifčijski odnosi i promjena vlasništva nad zemljom u Bosni i Hercegovini (1878–1918).</s><s>Tuzla: Centar za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla, 2019, 320.</s>
<s>Vijest o smrti dr. Saliha Jalimama zatekla je sve koji su ga poznavali.</s><s>Iako se dugo nosio s teškom bolešću, nadali smo se da će je pobijediti, kao što je to uspijevao bezbroj puta kada se susretao s preprekama i problemima koji su mu se javljali.</s><s>Otišao je prerano, u trenutku kada je mogao dati najviše i najbolje rezultate svog predanog rada u koji je ulagao svu svoju energiju, znanje i ljubav, prema profesiji kojoj se sav bio posvetio.</s>
<s>Rodio se u Zenici 30. septembra 1951. godine.</s><s>Gimnaziju je završio u rodnom mjestu, nakon čega upisuje studij historije na Filozofskom fakultetu u Sarajevu.</s><s>Već tokom studija pokazuje interes za historiju srednjovjekovne Bosne, što nije ostalo nezapaženo od njegovih nastav nika s kojima će kasnije prisno surađivati kao kolega.</s><s>Pripada genera ciji studenata koja je slušala predavanja kod onovremenih eminentnih profesora kao što su bili: Anto Babić, Desanka Kovačević-Kojić i Marko Šunjić – profesori srednjovjekovne historije.</s><s>Nesumnjivo su oni utjecali na stručno profiliranje i opredjeljenje dr. Jalimama da se počne baviti razdobljem srednjovjekovne historije.</s><s>Za diplomski rad je uzeo upravo temu iz tog razdoblja pod naslovom “Crkva bosanska u 15. vijeku – na primjeru testamenta gosta Radina”</s>
<s>Nakon diplomiranja jedno vrijeme je radio kao nastavnik historije u osnovnoj školi u Zenici, da bi nešto kasnije prešao u Muzej grada Zeni ce na radno mjesto kustosa.</s><s>Istovremeno upisuje postdiplomski studij na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu, smjer srednji vijek.</s><s>Magistrirao je 1982. godine na temi “Susret franjevaca i domini kanaca na teritoriji srednjovjekovne bosanske države” prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 in memoriam, 359-362</s>
<s>Iako je tokom proteklog rata bio svestrano angažiran na raznim po slovima, stizao je da radi na prikupljanju i obradi građe koju će kasni je koristiti za izradu doktorske disertacije.</s><s>Nakon što je 1996. godine bio izabran u zvanje višeg asistenta na Filozofskom fakultetu u Tuzli na predmetu Historija srednjovjekovne bosanske države, sav se posvetio izradi prijavljene doktorske teze pod naslovom “Djelatnost dominika naca u srednjovjekovnoj Bosni”</s>
<s>.</s><s>Godine 1998. godine odbranio ju je na istom fakultetu pred komisijom kojom je predsjedavao prof. dr. Franjo Šanjek sa Zagrebačkog bogoslovnog fakulteta, koji u evropskim krugo vima slovi kao najpriznatiji stručnjak za pitanja srednjovjekovne hereze u Evropi, s akcentom na Crkvu bosansku.</s><s>Druga dva člana komisije bili su: prof. dr. Boris Nilević i prof. dr. Enver Imamović.</s><s>Godine 1999. izabran je u zvanje docenta na Filozofskom fakultetu u Tuzli.</s><s>Od 2005. godine bio je angažiran na Pravnom fakultetu u Ze nici na katedri Historija države i prava Bosne i Hercegovine.</s><s>Godine 2006. na tom je fakultetu izabran u naučno-nastavno zvanje vanrednog profesora za naučnu oblast historijske nauke, a 2011. godine na istom fakultetu je izabran u zvanje redovnog profesora.</s><s>Kvalitet rada i opus koji je do tada stvorio dr. Jalimam prepoznale su i druge fakultetske institucije pa ga angažiraju za izvođenje nastave za njihove studente.</s><s>U tom svojstvu predavao je na Pedagoškom fakultetu u Bihaću, Fakultetu humanističkih nauka u Mostaru i Pedagoškom fa kultetu u Zenici.</s>
<s>Iako je bio pun obaveza koje podrazumijeva rad sa studentima, oda zivao se pozivima da sudjeluje na brojnim kongresima i naučnim skupo vima na kojima je prezentirao dostignuća svog rada u nauci.</s><s>S obzirom na to da je bio afirmirani stručnjak za problematiku srednjovjekovne hereze i vjerske prošlosti srednjovjekovne Bosne, svaki njegov istup na tu temu ili objavljeni rad izazivao je veliki interes kod kolega.</s><s>Dr. Salih Jalimam je uz predavačku djelatnost obnašao niz drugih dužnosti.</s><s>Bio je član Upravnog odbora Univerziteta u Zenici, član Senata na istom Univerzitetu, zatim član Senata Bošnjačkog instituta u Saraje vu, član Savjeta BZK “Preporod” u Sarajevu, član Redakcije Godišnjaka Društva historičara BiH, član redakcije Gračaničkog glasnika, član Re dakcije časopisa Stav (Sarajevo), zatim glavni i odgovorni urednik Zbor nika radova Pedagoškog fakulteta i Društvenih istraživanja u Zenici itd.</s><s>Ono po čemu će se pokoljenja historičara sjećati dr. Saliha Jalimama jeste rad na izučavanju historije srednjovjekovne Bosne s akcentom na njenim vjerskim prilikama.</s><s>Marljivim radom i istančanom sposobno šću da iz raspoložive izvorne građe izvuče ono najbitnije i racionalno ga upotrijebi, dolazio je do rezultata čijom je interpretacijom znatno dopu nio, a u puno slučajeva i korigirao neka dotadašnja tumačenja koja su ušla u historiografiju.</s><s>Time je dao veliki doprinos boljem i ispravnijem poznavanju historije srednjovjekovne Bosne, s akcentom na njenu here zu, to jest Crkvu bosansku.</s>
<s>Naučni opus dr. Jalimama je širok i raznolik i može se podijeliti u nekoliko kategorija.</s><s>Prvi njegovi objavljeni radovi odnose se na njegovo rodno mjesto – Zenicu: “Bibliografija radova o istoriji Zenice” 1985; “Zenica (fotomonografija)”</s>
<s>Dr. Jalimam je autor, kao i koautor, nekoliko monografskih djela.</s><s>Prvi prilog mu je bio u monumentalnom djelu Fojnica kroz vijekove, Sarajevo 1987, potom Vranduk – kraljevski grad, Travnik 1996. i Stolac od najstarijih vremena, Stolac 2005.</s>
<s>Ipak, dr. Jalimam će najviše ostati poznat i priznat od budućih po koljenja po opusu koji se odnosi na izučavanje vjerskih prilika u sred njovjekovnoj Bosni.</s><s>Kako je naprijed rečeno, u žiži interesa bila mu je bosanska hereza, to jest bogumilstvo, a onda djelatnost katoličke crkve na ovim prostorima.</s><s>Iz ove oblasti objavio je nekoliko naučnih priloga i knjiga: Studija o bosanskim bogomilima, Kalesija 1996 (dva izdanja); Zapadnoevropski heretici i bosanski bogumili, Sarajevo 1998; Djelatnost 363</s>
<s>362 dominikanaca u srednjovjekovnoj Bosni, Tuzla 1999; Lastavica od bogo milskog zborišta do muslimanskog dovišta, Zenica 1999. i Duhovna su sretanja, Zenica 2006.</s>
<s>Kao profesor historije dr. Salih Jalimam je također autor nekoliko udžbenika i priručnika iz historije za niže i srednje škole, kao i za stu dente.</s><s>Među tim djelima su: “Historija za V razred osnovne škole” rajevo 2003; “Historija za prvi razred gimnazije” , Sarajevo 2003; “Istorij</s>
<s>Prerana smrt kolege Saliha Jalimama nenadoknadiv je gubitak za sve koji su ga poznavali, kao i za bosanskohercegovačku nauku.</s><s>Otišao je u punoj snazi intelektualnog stvaralaštva.</s><s>Utjeha je da je iza sebe ostavio respektabilan opus naučnih djela pa će i na taj način biti pamćen i cije njen od budućih naraštaja historičara.</s>
<s>izvornu građu stručne priloge (prikaze knjiga i periodike, informativne osvrte) Kategoriju rada predlažu recenzenti, a konačnu odluku donosi Redak Struktura teksta:</s>
<s>adresa autora/autorice naziv rada (font 14, velika slova, bold) eventualne napomene uz naslov rada (izlaganje sa skupa, projekat, za hvalnosti, finansijere) staviti u prvu nenumerisanu fusnotu apstrakt, ključne riječi (do 10 termina) - font 11, singl. tekst sa fusnotama</s>
<s>Radovi moraju biti obima do 32 kartice teksta (jednu karticu teksta čini 1800 znakova sa razmacima) i pisani fontom Times New Roman, veliči ne slova 12 i proredom 1,5 lines, dok je u fusnotama veličina slova 10, a prored single.</s>
<s>Prilog poslati na e-mail adresu časopisa priloziŽiis.unsa.ba ili isprintani primjerak rada uz zapis na CD-u poslati poštom ili predati na protokol Instituta za historiju s naznakom “ZA ČASOPIS PRILOZI” Rukopisi dostavljeni redakciji Priloga se ne vraćaju.</s><s>Nakon procjene urednika/urednice i redakcije svaki prilog podliježe postupku recenziranja - upućuje se na dvije vanjske, institucionalno ne zavisne recenzije, odnosno osigurava recenzentski postupak dvostruko anonimne recenzije (Double-blind peer review), tj. u kojoj se ne otkriva identitet ni autora ni recenzenata.</s>
<s>Nakon ocjenjivanja rada autor/ica je dužan/dužna unijeti i vidljivo označiti eventualne promjene u tekstu koje su sugerisane od strane re cenzenata ili prema uputama Redakcije.</s>
<s>Autori objavljenih radova dobivaju primjerak Priloga.</s><s>Prihvaćene rukopise autori nemaju pravo objavljivati na mrežnim por talima 1 godinu od objavljivanja Priloga.</s>
<s>Ibrahim Kemura, Narodna uzdanica, (Sarajevo, Bošnjački institut, Insti U slučaju ponovljenog citiranja koristiti straćeni oblik i njega se držati.</s>
<s>U slučaju više autora, prilikom prvog navođenja navesti prvog autora i „i drugi“, a narednim navođenjima skraćeni oblik.</s>
<s>Hrvoje Malčić, Mislav Gabelica, „Spašavanje gladne djece iz Bosne i Hercegovine u vrijeme prvog svjetskog rata“, Fra Didak Buntić – Čovjek i djelo, ur Stipe Tadić i Marinko Šakota, Biblioteka centra za religijske studije – Knjiga prva (Zagreb, Institut društvenih znanosti Ivo Pilar, https://www.pilar.hr/wp-content/images/stories/dokumenti/fra_di dak/11.pdf</s>
<s>Popis literature se navodi abecednim redom i to: prilozi, univerzitet u sarajevu – institut za historiju, sarajevo, 2019, br. 48 370</s>
<s>davač, godina izdanja. knjige sa više autora – navesti sve autore (Prezime autora, Ime, Ime i Prezime, etc.).</s><s>Naziv djela.</s><s>Mjesto izdavanja: Izdavač, godina izdanja.</s><s>Imamović, Mustafa, Kemal Hrelja, Atif Purivatra.</s><s>Ekonomski genocid nad bosanskim Muslimanima.</s><s>Sarajevo: MAG, 1993. članci – prezime, ime autora/autorice.</s><s>„Naziv članka“ Naziv časopisa broj, Izdavač, godina izlaženja, broj, (godina), početna i posljednja stra na članka</s>
<s>Jovanović, Vladan.</s><s>„Jugoslovensko-američka opijumska suradnja 19291941. godine“.</s><s>Časopis za suvremenu povijest, Hrvatski institut za po Redakcija zadržava pravo konačnog odabira radova za objavljivanje.</s><s>Rukopisi se ne vraćaju.</s><s>Za sve dodatne informacije obratite se na navedenu e-mail adresu.</s>