Registracija i automatska obrada podataka bolesnika liječenih zračenjem na Onkološkom institutu u Ljubljani

Kuhelj, Janez;Marolt, Franci-Stanko;Pompe-Kirn, Vera;Škrk, Janez

ONKOLOŠKI INŠTITUT V LJUBLJANI
REGISTRACIJA I AUTOMATSKA OBRADA PODATAKA BOLESNIKA
LIJEčENIH ZRAČENJEM NA ONKOLOšKOM INSTITUTU
U LJUBLJANI
Kuhelj J., Marolt F., Pompe-Kirn V., Škrk J.
Sadržaj - Svrha našeg načina registracije i automatske obrade podataka bo
lesnika liječenih zračenjem na Onkološkom institutu u Ljubljani su bolji re
zultati liječenja tih bolesnika. To če nam omogučiti redovita registracija
i automatska obrada svih bitnih podataka o liječenju i redovita automatska
kontrola preživljavanja zračenjem liječenih bolesnika, koju nam omogučuje
suradnja s Registrom raka SR Slovenije. Uvodenjem sličnog načina registra
cije i automatske obrade podataka za druge vrste liječenja onkoloških bo
lesnika i proširenjem suradnje i na druge onkološke centre u Jugoslaviji,
omogučili bismo brže pronalaženje najadekvatnijih načina onkološkog liječe
nja i formiranje zajedničkih stavova kod detekcije, dijagnostike i terapije
onkoloških bolesnika.
UDC: 616-006.02:615.849
:681.3.06
Key words - neoplasms-radiotherapy, automatic dala processing, registries,
Slovenia
Radio!. lugosl. 17: 197-200, 1983
Uvod - Na Onkološkom institutu u Ljub
ljani smo do 1976. godine registrirali zra
čene bolesnike kronološki, bez obzira na
kliničku dijagnozu, zračeno područje ili
svrhu zračenja. Ovako zabilježeni podaci
nisu omogu6avali odgovaraju6i način izbo
ra za studije prikladnih bolesnika, jer nisu
bili svrstani ni prema dijagnozi niti prema
nekim drugim, za uspjeh liječenja bitnim,
parametrima.
Postoje6i bolnički registar našeg instituta
svrstavao je onkološke bolesnike prema
kliničkoj dijagnozi i bio nam je u pomo6
kod izbora bolesnika za studije, ali nije sa
državao
dovoljno
specifičnih
podataka
o zračenju. Zbog toga smo proučili litera
turu u kojoj autori, kao što su Fayos (3),
Wheeler i sur. (6), Pompe-Kirn i sur. (4),
Eberhardt i Lochmann (2), Ribat i Oerle
mans (5) i Clark (1) iznose svoja iskustva
o registraciji i automatskoj obradi podata
ka onkoloških bolesnika.
Ni jedan opisani način nije nam u pot
punosti odgovarao. Ve6ina upotrebljenih
protokola bila je preopširna. Takav način
bilježenja zahtijevao bi preveliko admini
strativno opterecenje medicinskog kadra
Rad primljen: 25.2.1983.
i zbog toga ga nismo mogli prihvatiti. Odlu
čili smo da pokušamo na6i vlastiti, jedno
stavniji način registracije i obrade podataka
naših zračenjem liječenih bolesnika.
Materija! i metode - U septembru 1976.
godine započeli smo na Onkološkom insti
tutu u Ljubljani s bilježenjem značajnijih
podataka svih bolesnika liječenih radio
terapijam. lzradili smo posebnu registracij
sku karticu prikladnu za ručnu obradu (sli
ka 1
). Na njoj smo registrirali slijede6e
podatke: prezime, ime i identifikacijski broj
bolesnika, kliničku dijagnozu,
histološku
i citološku dijagnozu, stadij bolesti, podatke
zračenja i uslove zračenja. S brojem na
rubu kartice označili smo: lokalizaciju ma
lignoma, zračenje zbog nemalignog obolje
nja, zračeno područje i svrhu zračenja,
eventualnu drugu istovremenu terapiju, pla
nirano zračenje, ambulantno zračenje i po
novno zračenje odredenog područja. Ozna
čili smo i radioterapeuta, koji je odredio
zračenje. Različite boje kartica označavale
su različite aparature. Svaka kartica je pred
stavljala zračenje jednog odredenog po
dručja, podatke su upisivali rendgenski
197
Kuhelj J., Marolt F., Pompe-Kirn V., škrk J. ___________
_
. . . . . . . . . . . . . . . .
1
1
>
•
•
,,
,
..
1J
O,
,
,1
1'
11
♦'.
h«l,·111':uJƒ! '"•IIGO_ ƓƔ-
___
l.ir,.!1,k.
__ D,,cJr,co,,1
l,nelnp,lirnck
e·
št.polf
ƕ!
"
.,
"
,,
<\
"
..
<,
,,1
<.>
SJ
lJ
,t
•'
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Slika 1 - Uzorak kartice za registraciju i ručnu
obradu podataka zračenjem liječenih bolesnika
u razdoblju od 1976-1980
tehničari i administrator, a kod završetka
zračenja radioterapeut.
Ovaj oblik registracije zadržali smo do
kraja 1978. godine. Analizom našeg dota
dašnjeg rada ustanovili smo da je bio broj
zabilježenih podataka preopširan, pa je
zbog toga bilo ispisivanje kartica često ne
potpuno i nisu bili zabilježeni svi bitni po
daci. lstovremeno smo ustanovili da je zbog
velikog broja godišnje zračenih bolesnika,
potrebno što brže preci s ručne na auto
matsku obradu podataka. Zbog želje po re
dovitoj
automatskoj kontroli
uspješnosti
zračenja naših bolesnika, odlučili smo se za
suradnju s Registrom raka SR Slovenije,
koji izmedu ostalog vodi i evidenciju pre
življavanja rakavih bolesnika. Naše nove
registracijske kartice prilagodili smo karti
cama Registra raka tako, da smo uz pomoc
posebnog programa računara mogli uklju
čiti naše podatke u podatke Registra raka
SR Slovenije i tako dobiti, osim ispisa po
dataka zračenjem liječenih bolesnika, i nji
hovo preživljavanje.
Buduci da su automatsko obradeni po
daci o preživljavanju, koje sakuplja Registar
raka, u dvogodišnjem zakašnjenju, željeli
smo zadržati i mogucnost ručne obrade
podataka.
Nova kartica (slika 2) omogucava auto
matsku i ručnu obradu podataka, pa je
zbog toga izradena u duplikatu. Original
služi za prenos podataka u memoriju raču
nara, a kopija za tekucu ručnu obradu po
dataka. Na kartici smo zadržali podatke
o identifikaciji bolesnika, dijagnozi, stadiju
bolesti, verifikaciji tumora i zračenju boles
nika. Proširili smo oznake za zračeno po
dručje, dodali smo podatke o eventualnoj
usporednoj brahiradioterapiji.
Ukoliko je
198
ONKOLOŠKI INSTITUT LJUBLJANA.
ll..LO..i...L.L...L.J
,.ƖƗ·-·
Lu...L.L...L.J
ZaporƘƙƚ• !leil11ƛ• ob•...,•nl
LLL...i......i.
o
...
ru1,1 RoJsrv...
LƜƝ
ƞ
•
..J YmLJ
KLINICHADDN.:_
•--·
HISTOlOSUOh\ONOU;
o
... [!]
H(Q
CllOlOll(AOIA(IHOZA:
DA0
HE0 U
@ l'UI.UIVlN
(!] l'IIEOl'EAATIV[N
l!J l'OSlOl•UtATIV(H
lil 05TAtO
LJ
""•••11•••11.
1 1 1 1 1 1 1 1
5l'Ol'
M CII
l 0
o (jJ
TNM Ali flOO: LL.J...j
I0lNIK'IKUVCOIVITU0IJ0:
DA O
HE0
OZNAKA ITUOIJI:
l...L._j
[!) fl(GIONARNEIUG_.,VK(
II] 000
...
UlHEIUQAVKE
[!) K0SlN[MUOTAZl
m ,,_.,VCNE MUASTA.u:
lii ,,_C1'UlA.Z(VOLAVI
EJ OSTALO
ffi ,0110VIIO
IOLIIIK l"AHIOTEƟAHVTSKI;
OA 0
IIE 0 U
C!: OSTALO
vz,o@EDHO ZD"AVLJlHJ,:
KI@ 0 KOi O IMU O 110Ơ 0 LJ
Slika 2 - Uzorak kartona za registraciju, ručnu
i računarsku obradu podataka zračenjem liječe
nih bolesnika od 1980. godine dalje
bio bolesnik uključen u neko istraživanje,
to smo označili u posebnoj rubrici.
Zbog još uvijek velikog broja registriranih
podataka, ovu registracijsku karticu smo
uskladili u potpunosti s kartonom zračenja
bolesnika, koji je sastavni dio mape povi
jesti bolesti. Na taj smo način pojednostavili
registraciju podataka do te mjere, da za
ispisivanje naših kartica nisu više bili po
trebni liječnici, vec su te podatke mogli
prenijeti s kartona zračenja na našu regi
stracijsku karticu radioterapeutski tehničari
uz pomoc administratora. Time smo raste
retili liječnike i postigli jedinstveno ispisi
vanje kartona zračenja.
Automatsku obradu ovih podataka vršimo
na računaru IBM 370/35, na koje se obra
duju podaci Registra raka SR Slovenije.
Rezultati - Rezultati našeg rada su sli
jedeci:
1. Ručnom obradom podataka s registra
cijskih kartica možemo bez poteškoca usta
noviti broj u odredenom razdoblju zračenih
bolesnika, načine liječenja, rane komplika
cije i rezultate liječenja kod svih zračenih
lokalizacija.
2. Automatskom obradom podataka za
sada dobivamo dva ispisa, koji su rezultat
povezivanja podataka s područja radiotera
pije s podacima Registra raka SR Slovenije.
Prvi ispis prikazuje bolesnike, zračene
u
odredenom vremenskom intervalu, po
dijeljene prema primarnoj lokalizaciji raka.
Poreci oznake primarne lokalizacije ispis
sadrži identifikaciju bolesnika, stadij bolesti,
Radio!. lugosl. 17: 197-200, 1983
Registracija i automatska obrada podataka bolesnika liječenih zračenjem na O'nkološkom institutu u Ljubljani
citološku ili histološku verifikaciju i sva do
sadašnja zračenja, navedena kronološkim
redom.
lspis sadrži podatak, da li je to jedini
karcinom, i u kojoj je ustanovi bio otkriven.
Kod zračene lokalizacije su navedeni svi
podaci o zračenju, datumu zadnje kontrole
bolesnika ili njegovoj smrti. Navedena je i
eventualna ostala usporedna terapija.
U drugom ispisu bolesnici su razvrstani
prema svrsi zračenja, a u okviru toga po
primarnoj lokalizaciji i stadiju bolesti. Svi
ostali podaci o zračenju i uspjehu zračenja
su slični podacima u prethodnom ispisu.
Diskusija i zaključak - Naš način regi
stracije i automatske obrade podataka bo
lesnika liječenih zračenjem, predstavlja po
kušaj unapredenja liječenja naših boles
nika. Taj bi način trebao omoguciti redo
vitu, automatsku evaluaciju našeg liječenja
i njegove uspješnosti.
Mogucnosti korištenja naše metode regi
stracije podataka zasad su uglavnom slije
dece:
1. Omogucuje redovitu automatsku kon
trolu preživljavanja zračenih bolesnika.
2. Tekuce ocenjivanje uspjeha terapije i
prema potrebi adekvatnu promjenu načina
liječenja.
3. Brži i lakši izbor bolesnika, podesnih
za različite studije.
4. Omogucuje planiranje rada osoblja,
opreme i racionalnije iskorištavanje naših
teleradioterapeutskih aparatura.
Registracijom podataka svih onkoloških
bolesnika, liječenih ne samo radioterapi
jom, vec i drugim vrstama onkološke tera
pije i povezivanjem tih podataka s poda
cima Registra raka SR Slovenije, dobili
bismo
mogucnost
pregleda
uspješnosti
onkološkog liječenja naših bolesnika. Ova
ko sakupljene podatke mogli bismo medu
sobno usporedivati i tako pronaci najbolju
vrstu terapije za odredenu grupu bolesnika.
U buducnosti bismo mogli uključiti u sli
čan sistem registracije i obrade podataka
više onkoloških institucija u zemlji i na taj
način formirati zametak jugoslavenskog in
formativnog sistema. To bi omogucilo za
jedničko planiranje i sprovodenje najade-
Radio!. lugosl. 17: 197-200, 1983
kvatnije detekcije, dijagnostike i terapije
tih bolesnika.
Svjesni smo činjenice, da naš način re
gistracije i obrade podataka još uvijek nije
potpun i nadamo se da cemo ga u buduc
nosti usavršiti.
Abstract
REGISTRATION AND AUTOMATIC
DATA PROCESSING OF PATIENTS
IRRADIATED AT THE INSTITUTE
OF ONCOLOGY IN LJUBLJANA
Kuhelj J., Marolt F., Pompe-Kirn V., Škrk J.
The authors describe a system of registration
and automatic data processing of the patients
irradiated at the Institute of Oncology in Ljub
ljana which was aimed to improve the radio
therapeutic treatment.
This improvement would be obtained by re
gular qualitative and quantitative evaluation of
our work. The evaluation of ali important data
of the patients, including their survival, will be
facilitated by correlation with the data from the
Cancer Registry of Slovenia.
Registration and evaluation of the data in
such a way, for all kinds of diagnostic and
therapeutic modalities in oncology will enable
us to collaborate with other oncological centers
in Yugoslavia and abroad in carrying out retro
spective studies and clinical trials. This repre
sents a good base for an on-line system to be
used at clinical work in near future, building up
a kind of hospital information system.
L i t e r a t u r a
1. Clark R. E.: The lnternational cancer pati
ent data exchange system. UICC Cancer Buli.
18: 8, 1980.
2. Eberhardt H.-J., Lochmann U.: Erhohung
der Effektivitat der epikritischen Dokumentation
und lnformation durch Anwendung der elektro
nischen Rechnentechnik auf dem Gebiet der
Strahlentherapie. Radiobiol. Radiother. 18: 25-
31, 1977.
3. Fayos J. V.: Computerized radiation therapy
data. Cancer 37: 2736-2745, 1976.
4. Pompe-Kirn V., Bergant F., Kmet J., Pom
pe J., Ravnihar B., Slabe D.: Izdelava metodolo
gije avtomatske obdelave podatkov v Registru
raka za SR Slovenijo - uporaba računalnika.
Onkološki inštitut, Ljubljana 1976.
5. Ribot J., Oerlemans J.: Tumour registry for
a radiation therapy department. Medicamundi
24: 135-138, 1979.
199
Kuhelj J., Marolt F., Pompe-Kirn V., škrk J.
6. Wheeler T. K., Rubery E. D., Haybittle J. L.:
Adresa autora: Doc. dr. Janez Kuhelj, Onkolo
ški inštitut, Zaloška 2, 61000 Ljubljana.
A computerbased radiotherapy clinical record
system using marksense forms. Br. J. Radio!. 49:
863-867, 1976.
200
UNION INTERNATIONALE CONTRE LE CANCER
UICC
INTERNATIONAL UNION AGAINST CANCER
Postgraduate Course on Clinical Cancer Chemotherapy
13-18 June 1983, The Institute of Oncology, Ljubljana, Yugoslavia
Organized by:
Slovenian Cancer Union, Ljubljana, Alpe-Adria Oncologia Ljubljana and Triesete, and The
Institute of Oncology, Ljubljana, Yugoslavia
lnternational Faculty Members:
l. Krakoff (USA), L. G. Koss (USA), S. Kerpel-Fronius (Hungary), S. Tannenberger (GOR).
l. Koza (Czechoslovakia), K. Brunner (Switzerland), G. Mustacchi (ltaly), B. Jereb (USA),
S. Monfardini (ltaly), M. Mott (UK), A. Scanni (ltaly), S. Eckhard (Hungary), D. Reed (Switzer
land)
National Faculty Members:
F. Lukič (Lj), S. Plesničar (Lj), l. Roth (Zg), J. Lindtner (Lj), K. Kolaric (Zg), Z. Rudolf (Lj),
B. Ravnihar (Lj), S. Milani (Ts), J. červek (Lj), R. Tomin (Bg), M. Auersperg (Lj), M. Budihna
(Lj)
- The Course consists of a series of individual lectures followed by case presentations
as well as by comments and discussion of Faculty members and participants.
- The Course has been desi,gned to provide a range of fundamental information on clinical
practice of cancer chemotherapy tor physicians of different specialization in oncology.
A Course manual will be distributed to the registered participants. A certificate will be
awarded to the participants after the closure of the Course.
- Registration Fee: 50 USA$ for foreign participants and 3.500 Din for Yugoslav partici-
pants will be paid at the arrival.
Organizing Committee: S. Plesničar, F. Lukič, G. Serša, T. Benulič, B. Jančar
Secretary: M. Birsa (Mrs.)
For further information, please, contact:
Mrs. M. Birsa, Institute of Oncology, Zaloška 2, 61000 Ljubljana, Yugoslavia
Phone: 061
/316 490
Official Trave! Agency: "KOMPAS"
Miklošičeva 11, Ljubljana, Yugoslavia
Phone: 061
/327 252
Official Language: English
Attendence: 60 registered persons
Location: Institute of Oncology, Zaloška 2, and University Glinica! Center, Zaloška 7, Ljub
ljana, Yugoslavia
Radiol. lugosl. 17: 197-200, 1983


Naša iskustva sa 99 MTC- glukoheptonatom kao markerom plučnog karcinoma

ZDRAVSTVENI CENTER CELJE
ODDELEK ZA NUKLEARNO MEDICINO
NAŠA ISKUSTVA SA 99 MTC-GLUKOHEPTONATOM KAO MARKEROM
PLUčNOG KARCINOMA
Fazarinc F., Predič P.
Sažetak - Akumulacija 99 mTc-glukoheptonata u plucima analizirana je kod 30 bolesnika,
starih od 47-85 godina. Aplicirano je 15-20 mCi Tc-glukoheptonata. Scintigrafija je na
pravljena 1 sat (rani scintigram) i 5 sati (kasni scintigram) nakon injekcije pomocu gama
kamere. Pretraga je izvršena kod 14 bolesnika sa malignomom pluča, kod 9 bolesnika sa
akutnom bakterijalnom pneumonijom, kod 6 bolesnika sa Tbc. pulm. chron. i kod 5 osoba
bez plucne bolesti. Akumulacija Tc-glukoheptonata je izražena kao kvocijent izmedu afici
ranog i neaficiranog ekvilociranog parenhima na kontralateralnoj strani. Srednja vrijednost
kvocijenata, nad
ena kod primarnog plucnog raka, signifikantno je viša (1,28 ± 0,21) od ene
kod kronične Tbc (0,85 ± 0,18) i kod bakterijalne pneumonije (1,08 ± 0,29). Rasip rezultata
kvocijenta kasnijih scintigrama je manji (s5h = 0,21 : s1h = 0,33). Rezultat t testa karcinom
ske grupe prema grupi sa Tbc. pulm. chron. (t = 4,23, p < 0,0001) impresivniji je od onoga
prema bakterijalnoj pneumoniji (t = 2,035, p - 0,05).
Zaključujemo da scintigrami pluca, napravljeni sa 99 mTc-glukoheptonatom, ukazuju na
mogucnost upotrebe tog agensa kao screening metodu za otkrivanje primarnog plucnog
karcinoma.
UDC: 616.24-006.6-072.72:539.163
Key words: lung neoplasms, lung - radionuclide imaging
Original scienlific paper
Radiol. lugosl. 18(4) 395-396, 1984
Uvod - Akumulacija 99 Tc-glukoheptona
ta u primarnom plu6nom karcinomu opisuju
Vorne sa sar. (1) i Pssamante sa sar. (2).
Oni su pokazali da se Tc-glukoheptonat aku
mulira u karcinomskom tkivu jače nego u
imflamiranom. Takav odnos dopušta iskori
štavanje Tc-glukoheptonata kao markera
plu6nog karcinoma.
Bolesnici - Analizirali smo 30 bolesnika
u starosti od 47-85 godina. U karcinomskoj
grupi bilo je 14 bolesnika (8/14 ca bronchi
planocellulare, 1/14 ca bronchi squamosum,
1/14 adenocarcinoma, 1/14 carcinoma pul
monum macrocellulare, 2/14 histološki ne
obradenih slučajeva i 1/14 karcinoma ple
ure). U grupi akutne bakterijalne pneumoni
je bilo je obradenih 9 bolesnika, u grupi sa
Tbc. pulm. chorn. 6 osoba (5/6 inaktivni
oblik, 1
/6 aktivni oblik). U kontrol
noj grupi
bez plu6ne bolesti bilo je 5 osoba.
Metoda - Bolesnicima smo injicirali 15-
20 mCi 99 mTc-glukoheptonata. Snimanje je
izvršeno odmah za dinamičnu studiju plu6-
nog krvnog protoka, zatim nakon 1 sat i na
kon 5 sati. Snimano je sa Picker Dyna Ca-
mera 4/11, a materija! je obraden na raču
naru POP 11
/34 uz upotrebu Gama-11 si
stema. 1 nteresne zone su stavljene na mje
sto suspektno po rtg. slici i na ekvilociranu
kontralateralnu regiju plu6a. Obrada je iz
vršena kao kvocijent radioaktivnosti interes
nih zona. Izračunana je vrijednost kvocijen
ta, srednja vrijednost po grupama, razlike
izmedu ranih i kasnih scintigrama, stan
dardni odklon, korelacija izmedu ranih i kas
nih scintigrama po grupama i varijacijama.
Rezultati - Srednja vrijednost kvocijen
ta, koja je nadena u primarnom plu6nom
raku, signifikantno je viša (1,28 ± 0,21) nego
kod primjera sa kroničnom plu6nom tbc
(0,85 ± 0,18) i onih sa bakterijalnom pneu
monijom (1,08 ± 0,29). Rasip rezultata u kas
nim scintigramima je manji (ssh = 0,21 :
s1h = 0,33), ali je razlika u kvocijentu iz
medu ranog i kasnog scintigrama nesigni
fikantna. Kod bolesnika so kroničnom Tbc je
razlika izmedu ranog i kasnog scintigrama
nesignifikantna, ali je standardni odklon
kvocijenta u kasnim scintigramima manji
(tabela 1
).
395
Fazarinac F., Predič P.: Naša iskustva sa 99111Tc-glukoheptonato111 kao rnakrernrn plučnog karcinoma
Rezultat t-testa
Cu pulmonum: Tbc. pulm.
chrom.
Ca pulmonum: pneumonia
Tbc. pulm. chron.:
pneumonia
t = 4,23
p < 0,001
t = 2,035 p > 0,05
t = 1,98
p > 0,05
Tabela 1 - Uporedivanje akumulacije 99 mTc
glukoheptonata izmedu oboljelog i zdravog pljuč
nog parenhima na scintigramu 5 sati nakon apli
kacije. Uporedivanje je izraženo kao kvocijent
akumulacije izmedu oboljelog i zdravog tkiva.
Rezultati t-testa.
Table 1 - Comparison of Tc-GHA uptake bet
ween deseased and healthy pulmonic parenchy
ma on a scintigram five hours after application,
expressed as the quotient of accumulation bet
ween the affected and the healthy tissue. Results
of t-test.
Dis\usija - Dobiveni rezultati pokazuju
da se akumulacija 99 mTc-glukoheptonata u
karcinomskom tkivu pluča pokazuje u nešto
r::ojačanoj mjeri, što omogučuje detekciju
karcinoma. Ponašanje toga radiofarmaceu
tika u plučnom tkivu je slično onome kao u
CNS. Korisnost metode je u torne, što mo
žemo očekivati, da če Tc-glukoheptonatni
sken otkriti karcinomsko tkivo unutar kro
ničnoga upalnog područja. Manje je vjero
jatno, da če to biti uvijek kod bolesnika sa
karcinomom uz perifokalnu akutnu imflama
ciju. Metoda pridonosi boljem otkrivanju
mediastinalnih (1) tumora. Specifičnost je
viša nego kod rentgenograma pluča. Benig
ni tumori, u pravilu, slabije akumuliraju od
malignih i mogu se previdjeti (1, 2).
Zaključak - Scintigrafija pluča sa 99
mTc-glukoheptonatom predstavlja i po našim
dosadašnjim iskustvima korisnu metodu za
detekciju plučnog karcinoma. Smatramo, da
se može tom metodom otkriti karcinomsko
tkivo, ako je dijametar promjene toliki da se
može otkriti gama kamerom. Preporučuje
mo, da se analizira kasni scintigram - 5 sa
ti nakon injekcije. Metodu valja primjenjivati
u prilog boljoj daljnoj dijagnostičkoj obradi
bolesnika.
396
Abstract
OUR EXPERIENCES WITH
TC-GLUCOHEPTONATE AS PULMONIC CANCER
MARKER
Fazarinac F., Predič P.
We studied Tc-99 m glucoheptonate lung upta
ke in 30 patients between the ages of 47-85, by
means of a gamma camera 1 and 5 hours after
injecting 15-20 mCi Tc-glucoheptonate. Scinti
graphy was performed in 14 patients with ma
lignant desease: Ca-bronchi planocellulare 8/14,
Ca-bronchi squanosum 1/14, adenocarcinoma
pulmonum 1/14, Ca-pulmonum macrocellulare
1/14, histologicaly not defined 2/14, carcinosis
pleurae (origin ca-mammae) 1/14; in 9 patients
with acute bacterial pneumonia; in 6 patients
with Tbc. pulm. chron.: 5/6 inactive, 1/6 active
form; in 5 persons without pulmonary desease.
The uptake of Tc-GHA is expressed as quotient
between effected and nonaffected equilocated
parenchyma (on the contralateral side). The
mean value of the quotient was found in primary
lung cancer to be significantly higher (1,28±0,21)
than in chronic Tbc. (0,85 ± 0,18) and bacterial
pneumonia (1,08 ± 0,29). The spread of the re
sults in later images was smaller (s5h = 0,21 :
s1h = 0,33). The results of t-test as against the
Tbc. pulm. group (t = 4,23, p < 0,0001) are more
impressive than those compared with bacterial
pneumonia (t=2,035, p<0,05). We conclude that
results of Tc-GHA uptake scintigrams demonstra
te its applicability as a screening method for
detection of primary pulmonic cancer.
L i t e r a t u r a
1. Patton D. D., Hertsgaard D. B., et al: Adeno
carcinoma of the lung with marked uptake of
99 m Tc-pertechnetate: case report. J Nucl Med
17: 116-118, 1975.
2. Vorne M., Sakki S., Jarvi K., et al : Tc-99 m
Glucoheptonate in Detection of Lung Tumors.
J Nucl Med 23: 250-254, 1982.
Adresa autora: Prim. dr. F. Fazarinac, Zdrav
stveni center Celje, 63000 Celje, Kersnikova 1.
Radio!. lugosl. 18(4) 395-396, 1984


Ocjena artrografske vrijednosti neionskog kontrastnog sredstva iohexola

UNIVERZITETNI INŠTITUT ZA RENTGENOLOGIJO -
UNIVERZITETNI KLINICNI CENTER, LJUBLJANA
OCJENA ARTROGRAFSKE VRIJEDNOSTI NEIONSKOG KONTRASTNOG
SREDSTVA IOHEXOLA
EVALUATION OF NON-IONIC CONTRAST MEDIUM IOHEXOL
IN ARTHROGRAPHY
Jevtic v.
Abstract - lohexol (Omnipaque, Nyegaard & Co, Oslo) a new low-osmolar, triiodine, water
soluble, non-ionic contrast medium with iodine concentrations of 240 mgl/ml and
300 mgl/ml was used in 49 arthrographies. Examinations included knee, shoulder, ankle,
hip, elbow and hand joints arthrograms. The injected vol
urne varied from 1,5- 20ml. Any
significant local or general reaction following injection was registered. The quality of
contrast coating and visualization of intraarticular structures as well as the duration of
opacification were estimated. The presen\ study indicates absence of any serious adverse
reactions. At the same tirne good contrast visualisation was achieved, especially with
lohexol 300. The duration of satisfactory contrast opacification was approximately the
same as in other positive ionic contrast agents. In conclusion, iohexol is a sate and good
contrast medium for ali types of artrographies and is to be prefered especially in cases
of expected capsule ruptures, chronic synovitis, larger synovial cysts and probably in cases
with positive history of mild allergic reactions.
UDC: 616.72-073.754.4
Key words: arthrography, contrast media, omnipaque
Orig. sci. paper
Radio!. lugosl. 21 (1) 19-23, 1987
Uvod - Uvodenje Amipaka (Amipaque
metrizamid) firme Nyegaard & Co 1974. go
dine u kliničku praksu, označilo je početak
nove generacije neionskih, niskoosmolar
nih, vodotopivih kontrastnih sredstava sa
znatno boljom podnošljivošcu od do tada
uobičajenih ionskih sredstava. Amipaque je
uskoro potvrdio svoju visoku vrijednost na
cijelom nizu dijagnostičkih područja, prije
svega u neuro i kardiovaskularnoj radiolo
giji. Dva jedina nedostatka metrizamida su
bili visoka cijena i nestabilnost u soluciji
pri autoklaviranju. Otklanjanje ovih nedo
stataka rezultiralo je u uvodenju novoga
neionskoga kontrastnoga sredstva druge
generacije, joheksola (Omnipaque-iohexol)
iste firme. Joheksol je kemijski, toksikolo
ški i farmakološki sličan metrizamidu, ali
je znatno jeftiniji i pripremljen u obliku so
lucije gotove za aplikaciju_ čitav niz studija
(1, 5, 7) pokazao je dobru podnošljivost i
dijagnostičku vrijednost joheksola pri intra-
vaskularnoj in intratekalnoj primjeni. Nešto
kasnije dobijeni su dobri rezultati i prilikom
intraartikularne aplikacije. Vecinom je oci
jenjivana vrijednost pri dvojno kontrastnim
artrografijama koljena, s relativno niskim
dozama od oko 4 ml.
Naše ispitivanje uključuje artrografije ko
ljenskih zglobova s pozitivnim kontrastnim
sredstvom u vecim dozama, te aplikaciju
joheksola u zglobove ramena, lakta, ruke,
kuka i gornji skočni zglob.
Materija! i metode - Na Univerzitetskom
institutu za rentgenologiju Kliničkog centra
u Ljubljani smo načinili 49 artrografija s jo
heksolom.
Artrografije ramenoga zgloba
smo izvodili tehnikom dvostrukoga kontra
sta, sve preostale samo s pozitivnim kon
trastnim sredstvom. Od ukupnoga broja
pacijenata je bilo 29 muškaraca i 20 žena
u prosečnoj starosti od 32 godine. Učinje
no je 36 artrografija koljena, 26 s koncen-
Received: November 18, 1986 - Accepted: December 27, 1986
19
Jevtic V.: Ocjena artrografske vrijednosti neionskog kontrastnog sredstva lohexola
tracijom od 300 mg J/ml te 10 s 240 mg
J/ml. Preostale pretrage uključivale su 5
artrografija ramena, 3 gornjega skočnoga
zgloba, 2 kuka, 2 lakta te 1 artrografiju me
takarpofalengealnega zgloba palca ruke.
Ukupna količina apliciranoga joheksola iz
nosila je od 1,5 ml u slučaju artrografije pr
voga metakarpofalengealnoga zgloba do
20 ml kada je klinička pretraga govorila za
mogucnost vece poplitealne ciste. prije pre
trage uzimani su anamnestični podaci o
eventualnoj alergičnoj dijatezi. Za vrijeme
i iza aplikacije opažano je opce stanje pa
cijenta, te lokalni osje6aj bola i pečenja.
Slijedila je standardna serija rentgenogra
ma, ovisna o vrsti pretrage. Kod deset ar
trografija koljena načinjeni su i rentgeno
grami nakon 10 odnosno 15 minuta. Polo
vica je dobila joheksol u koncentraciji od
300 mg J/ml, a polovica od 240 mg J/ml.
Dijagnostičku vrijednost Omnipaka ocije
njivali smo na osnovi dvaju elemenata,
oštrine kontrastnog prikaza intraartikularnih
formacija te duljine trajanja opacifikacije.
Sve pretrage izvodene su ambulantno.
RezuHati i diskusija - Ni u jednom slu
čaju nismo zabilježili težih, opcih reakcija
po aplikaciji joheksola. Od posebnoga inte
resa su dva pacienta s pozitivnom anamne
zam preosjetljivosti na penicilin u obliku
lakše urtikarije kod prvoga, te mučnine i
povracanja po intravenskoj holegrafiji s bi
ligrafinom, kod drugoga. Načinjena je artro
grafija koljena s po 10 ml joheksola u kon
centraciji od 300 mg J/ml. U toku naredna
dva sata nije bilo nikakvih nuspojava. U ci
jeloj grupi nismo registrirali opce reakcije,
iako smo upozorili paciente, da nas nak
nadno obavijeste o eventualnoj glavobolji,
mučnini, povracanju ili vrtoglavici. Opcih
nuspojava nije bilo ni kod trojice bolesnika
s reumatoidnim artritisom i kroničnim hiper
trofičnim sinovitisom, unatoč poznatoj brzoj
resorpciji kontrastnoga sredstva u takvim
slučajevima (2) te rentgenski dokazanom
limfatičnom refluksu {slika 1).
Od lokalnih reakcija, na bol na mjestu
injekcije žalilo se dvanaest pacienata. Toč
nu vezu izmedu upotrebljenog kontrastnog
sredstva i lokalnoga osjecaja bola nije mo
guce ustanoviti. Samo u jednom slučaju re
gistriran je osjecaj pečenja u toku injekcije,
20
Slika 1 - Dvojno kontrastna artrografija ramena.
Pacient s kroničnim hipertrofičnim sinovitisom i
limfatičnim refluksom (strelice)
Fig. 1 - Double contrast shoulder artrography.
The patient with chronic hypertrophic synovitis
and lymphatic filling (arrows)
koga inače kod upotrebe ionskih kontrast
nih sredstava koristimo kao indikator even
tualne ekstraartikularne aplikacije.
Kod svih ostalih pacienata, osjecaj topli
ne i pečenja nije zabilježen čak ni kada je
u toku artrografije koljena dio joheksola
injiciran parartikularno, niti kada se kon
trastno sredstvo širilo u okolicu zgloba kod
rupture prednjega talofibularnoga ligamen
ta (dva pacienta), kod rupture manžete ro
tatora ramena (dva pacienta), te rupture
kapsule
prvoga
metakarpofalangealnoga
zgloba (jedan pacient, slika 2). Niska osmo
larnost joheksola sigurno predstavlja pred
nost
u
svim
slučajevima
očekivanoga
ekstraartikularnoga prijelaza kontrasta, na
primjer komunikacije zgloba kuka i dekubi
tusa u predjelu pertrohanterne burze kod
paraplegije (slika 3). Trojica bolesnika ža
lila se je na kratkotrajni osjecaj napetosti
u koljenu; dvojica od njih imala je vecu po
plitealnu cistu (slika 4) i dobila po 20 ml
kontrastnoga sredstva.
Opcenito, na podlozi naše serije, može
mo zaključiti da su unatoč upotrebljenim
relativno visokim dozama joheksola, nuspo-
Radio!. lugosl. 21 (1) 19-23, 1987
Jevtic V.: Ocjena artrografske vrijednosti neionskog kontrastnog sredstva loheixola
Slika 2 - Artrografija prvoga metakarpofalan
gealnega zgloba. Palac golmana sa širenjem
joheksola u paraartikularna meka tkiva kroz rup-
turiranu kapsulu (strelica)
Fig. 2 - Single contrast artrography of the first
metacarpophalangeal joint. The gamekeeper's
thumb with extension of iohexol into the para
articular soft tissues through ruptured capsule
(arrow)
Slika 3 - Artrografija kuka. Pacient s postrau
matskom paraplegijom. Širenje joheksola kroz
komunikaciju (strelica) izmedu zgloba i pertroh-
anterne burze
Fig. 3 - Single contrast hip artrography. The pa
tient with posttraumatic paraplegia. Extension of
iohexol through the communication (arrow) bet-
ween the hip joint and pertrochanteric bursa
Radiol. lugosl. 21 (1) 19-23, 1987
'
Slika 4. - Artrografija koljenog zgloba s 20 ml
joheksola 300 mg J/ml. Velika poplitealna cista
(strelice)
Fig. 4 - Single contrast knee artrography with
20 ml of iohexol 300 mg 1/ml. Filling of a large
popliteal cyst (arrows)
jave rijedke i svedene uglavnom na lokalne
reakcije. Rezultati su u skladu s navedbama
ostalih autora (2, 3, 4, 6). Dva opisana slu
čaja s pozitivnom anamnezam preosjetljivo
sti, te bez nuspojava po joheksolu, ne mo
žema generalizirati. lpak, podudaraju se s
opaženom nižam učestalošcu takvih reakci
ja kod upotrebe Omnipaka u usporedbi s
ionskim kontrastnim sredstvima. Svakako
su u sličnim slučajevima neophodne sve
uobičajene mjere opreznosti.
Dijagnostička
vrijednost
kontrastnoga
sredstva ovisna je o oštrini i duljini trajanja
prikaza intraartikularnih struktura. Teoretič
no, sredstvo s visokom koncentracijam jo
da i niskom osmolarnošcu, odnosno spo
rom osmotskom dilucijom, ima prednost (3).
Obe karakteristike ispunjava joheksol. Sa
mo u dva slučaja oštrinu prikaza ocijenili
smo kao nezadovoljavajucu, oba kod artro
grafije kaljena s 10 ml u koncentraciji od
240 mg J/ml. Iz toga je teško izvuci zaklju
čak, da je ta koncentracija preniska. Naime,
u ostalih osam kaljenih artrografija s istom
koncentracijam, dobili smo dobar ili odličan
prikaz. Kod svih preostalih pacienata, oštri
na prikaza kretala se od dobre kod 18, do
odlične kod 29 bolesnika.
21
Jevtič V.: Ocjena artrografske vrijednosti neionskog kontrastnog sredstva lohexola
Drugi faktor, koji odreduje dijagnostičku
vrijednost je dužina trajanja kontrastnoga
prikaza intraartikularnih struktura. Vecina
artrografija ne traje dulje od 10 minuta. Gu
bitak oštrine prikaza posljedica je osmotske
dilucije kontrastnoga sredstva te resorpcije
kroz sinovijalnu membranu (2, 3). Kod pet
artrografija kaljena s joheksolom od 300 mg
J/ml, te kod pet s 240 mg J/ml, načinjeni
su rentgenogrami nakon 10, odnosno 15 mi
nuta. Dobar prikaz dobili smo nakon deset
minuta kod devet artrografija, pet s koncen
tracijam od 300 mg J/ml, te u četiri s
240 mg J/ml. Samo kod jedne artrografije
s 240 mg J/ml, oštrina prikaza ocijenjena je
kao nezadovoljavajuca. Nakon petnaest mi
nuta nezadovoljavajuci prikaz dobili smo
kod svih pet pacienata s koncentracijam od
240 mg J/ml te kod četiri s 300 mg J/ml.
Neoštar prikaz intraartikularnih struktura iz
gledao je više kao posljedica imbibicije, ne
qo stvarnoga nestajanja joheksola. Samo u
jednom slučaju i nakon petnaest minuta po
aplikaciji koncentracije od 300 mg J/ml, pri
kaz je još uvijek bio dobar. U svim navede
nim artrografijama korišceno je po 10 ml.
Navedeni podaci ne pokazuju bitnu razliku
u duljini oštroga kontrastnoga prikaza iz
medu ioheksola i uobičajenih ionskih kon
trastnih sredstava, te su u skladu s rezulta
tima koje navadi Belli i suradnici (3). Rezul
tati ocjene dijagnostičke vrijednosti johe
ksola u našoj seriji, ukazuju na dobar ili
odličan kontrastni prikaz pri upotrebi kon
centracije od 300 i 240 mg J/ml kod skoro
svih oacienata. Duljina trajanja kontrastne
vizualizacije odaovara optimalnom vremenu
ootrebnom za vecinu artroqrafija, ali ne po
kazuje bitne razlike u odnosu na ionska
sredstva. Unatoč dobrom prikazu i s kon
centracijam od 240 mg J/ml kod artrografi
ie koliena, izgleda, da bolje rezultate daje
ioheksol s 300 mq J/ml, osobito što se tiče
duliine trajanja oretrage.
Zaključak - Naša serija u ocjeni artro
qrafske vrijednosti joheksola razlikuje se
dielomice od sličnih, oo relativno višim do
zama uootrebljenoga kontrastnoga sredstva,
r)O komoarativnoj ocjeni koncentracije od
?40 do 300 mq J/ml te prije sveqa oo uoo
trebi ne samo kod artrografija kaljena, ve6
i na nizu preostalih zglobova. Rezultati uka
zuju na dobru ili odličnu kontrastnost te od-
22
sutnost značajnijih opcih ili lokalnih nuspo
java, bez obzira na vrstu artrografije. Zato
joheksol ima prednost, osobito u slučajevi
ma očekivane rupture kapsule, kroničnog
sinovitisa, vecih sinovijalnih cista te možda
i kod pozitivne anamneze o lakšim oblicima
p
reos
jeti
j
ivosti.
Saželak
Novo, nisko osmolarno, trijodno, vodotopno,
neionsko kontrastno sredstvo iohexol (Omni
paque, Nyegaard & Co, Oslo) u koncentracijama
od 240 mg J/ml, upotrijebili smo kod 49 artro
grafija. Pretrage su uključivale artrografije kolje
na, ramena, skočnega zgloba, kuka, lakta i ruč
nih zglobova. Volumen kontrastnog sredstva kre
tao se od 1,5-20 ml po aplikaciji. Registrirali
smo svaku značajniju lokalnu ili opcu reakciju.
Ocjenjivana je kvaliteta i trajanje kontrastnog
prikaza intraartikularnih struktura. Nije zabilje
žena nijedna značajnija neželjena reakcija. lsto
vremeno, postigli smo jasan kontrastni prikaz,
naročilo s iohexolom 300. Trajanje kontrastne
opsifikacije je bilo otprilike jednako kao i kod
drugih pozitivnih ionskih kontrastnih sredstava.
U zaključku možemo reci, da je iohexol sigurno
i dobro kontrastno sredstvo za sve vrste artro
grafija. naročilo za slučajeve očekivane rupture
kapsule, kroničnoga sinovitisa, vecih sinovijalnih
cista i vjerovatno za pacijente s pozitivnem
anamnezom o lakšim alergičnim reakcijama.
L i t e r a tur a
1. Aakhus T., Boijsen E.: lohexol-Omnipaque.
Glinica! experience with a new non-ionic con
trast medium. Acta Radiologica, Suppl. 366,
Stockholm 1983.
2. Arvidsson H., Dahlstrnm K.: Report from a
randomized double blind parallel study of io
hexol 240 mg J/mg. lsopaque Amin 200 mg J/ml
in artrography. Manuscript, Nyegaard & Co. As,
Oslo 1984.
3. Belli A., Renton P., Sto
ker D. J.: Compara
tive study of lohexol and Meglumine lothalamate
in double-contrast knee artrography. Glinica! Ra
diology 35: 375-377, 1984.
4. Brajša M., Vidakovic Z., Hebrang A.: Artro
grafiia koljenog zgloba neionskim kontrastnim
sredstvom. Radio!. lugosl. 19 (4): 279-281, 1985.
5. Lovrenčic M., Klanfar Z., Jakovac l.: Klinič
ko ispitivanje dvaju neionskih kontrastnih sred
stava za mijelografiju randomiziranim dvostruko
slijepim pokusom. Liječ. Vjesn. 108: 141-146,
1986.
Radio!. lugosl. 21 (1) 19-23, 1987
Jevtic V.: Ocjena artrografske vrijednosti neionskog kontrastnog sredstva lohexola
6. Nielsen F. F., De Carvahlo A., Madsen E. H.:
Omnipaque and Urografin in artrography of the
knee. Acta Radiologica Diagnosis 25: 151-154,
1984.
glatom kod angiografija donjih udova. Liječ.
Vjesn. 108: 147-149, 1986.
7. Šimunic S., Valinger-Petrovic B., Radanovic
B., čavka K., Stojanovic J.: Kliničko ispitivanje
Joheksola u dvostruko slijepom pokusu s Joxa-
Adresa autora: Asist. Jevtic dr. Vladimir, spec.
akadem. st. Inštitut za rentgenologijo, Univerzi
tetni klinični center, Zaloška 7, Ljubljana.
SEKCIJA ZA RADIOLOGIJU ZBORA LIJEčNIKA HRVATSKE
MEDICINSKI FAKULTET RIJEKA
ZAVOD ZA RADIOLOGIJU
KLINIČKOG BOLNIČKOG CENTRA RIJEKA
SEDMI ZNANSTVENI SKUP RADIOLOGA
SR HRVATSKE
OPATIJA
22.-24. listopada 1987.
GRAND HOTEL ADRIATIC
SJEDISTE I TAJNIŠTVO SKUPA nalazit ce se od 19. listopada 1987. u hotelu ADRIATIC.
Do 19. listopada 1987. obracati se za sve informacije tajniku organizacijskog odbora:
Prim. dr Milivoj Dujmovic,
Zavod za radiologiju Kliničkog bolničkog centra Rijeka,
T. Strižica 3, Rijeka (51000), telefon (051) 441-899
Radiol. lugosl.
21 (1) 19-23, 1987
23


UNIVERZITETNI KLINIČNI CENTER LJUBLJANA
INŠTITUT ZA RENTGENOLOGIJO
STRATEGIJA UPOTREBE UL
TRAZVUČNE TEHNOLOGIJE
U RADIOLOŠKIM INSTITUCIJAMA
THE STRATEGY OF UTILIZATION OF THE UL
TRASOUND TECHNOLOGY
IN RADIOLOGICAL INSTITUTIONS
Demšar M., Obrez l.
Abstract - The general ethic, professional and economic aspects of the diagnostic and therapeutic uti
lization of ultrasound technology (US) in radiological institutions are discussed. Specifically, th_ thera
peutic use of US in interventional procedures is considered to represent one of the major pathways in the
future professional activity. The need tor the concentration of US equipments and professional personnel
in radiological institutions as well as thorough basic education of radiologists in US technology are stres
sed.
UDC: 616-073.
75:534-8
Key words: ultrasonic diagnosis, ultrasonic therapy, radiology department, hospital
Radio!. lugosl. 21
(3) 231-234, 1987
Doba,.u kojoj živimo, puna je dinamike, novosti,
iznenadenja. Javljaju se nove tehnologije i jedna
od njih - ultrazvučna - dala je rentgenologiji
dosta novog sadržaja.
šta to znači za bolesnika?
Hoce li on biti okružen još jednim aparatom
više, a njegov lekar - zaposlen rukovanjem istim
- njemu posvetiti još manje vremena?
Hoce li lekar - zbog priznatih kvaliteta te tehno
logije, izgubiti kritičnost razmišljanja i previditi,
zamke, koje ultrazvuk - kao svaka druga tehno
logija u medicini - može spremati?
Hoce li lekar sa ultrazvučnom aparaturom
poreci sebe zaboraviti na nedostatke u svome
znanju, nadajuci se, da 6e mu jih ona dopuniti?
Pitanja bismo mogli redati još i dalje, kao što jih
redamo u našim intimnim razmišljanjima. Ali zadr
žimo se još malo samo na jednom: da li - medi
cinska tehnologija - gledano u celini - ne ugro
žava humanističko opredeljenje zdravstva, a
radiologi guramo bolesnika u drugi plan, jer nam
je zanimljiv samo kao slučaj, koga možemo sada
obraditi na još jedan način?
Mišljenja smo, da sa etičkog stanovlšta ni
jedna tehnologija nije sama po sebi nehumana,
mada se može dakako i nehumano upotrebljavati.
Mogucnosti u diagnostici i terapiji nesluceno su
porasle - baš zahvaljujuci tehnici i to u korist
bolesnika!
Received: June 7, 1987 - Accepted: June 15, 1987
Ali upotreba tehnike medicinara nikako ne oslo
bada njegovih osnovnih dužnosti. Na području
ultrazvučne dijagnostike neetički postupa lekar,
koji - naoružan najnovijom aparaturam, zabo
ravlja bolesnika, misleci da 6e tehnika napraviti
sve - pa čak i ispisati diagnozu na monitoru. lli: u
želji da bude »savremen« počinje intervenciju,
koja statistički gledano ne povlači skoro nikakav
rizik, ali bi je mogao sasvim izbeci, ako-bi se u kon
taktu sa bolesnikom ponašao kao lekar, a ne kao
tumač više ili manje sivih tonova na ekranu.
Svedoci smo zapanjujuceg razvoja tehnike u
medicini i tu ultrazvuk sigurno nije na poslednjem
mestu. A kada zamislimo još mogucnosti, koje
otvara kompjuterska tehnologija, onda 6emo
možda kroz desetak godina današnji domet
ultrazvuka svrstati u istoriju medicine. lpak
moramo, kao svedoci tog munjevitog razvoja, os
tati trezveni i znati, da ni jedna tehnologija ne može
biti bolja od razuma, koji je vodi. Vredi to napome
nuti i zbog toga, što se od ultrazvuka ponekad
nekritički očekuje i ono, što on
objektivno (kažimo:
barem zasada) nije u stanju pružiti.
U našu struku dijagnostika ultrazvukom nije
ušla kroz glavni ulaz. Setimo se XI kongresa
radiologa u Novom Sadu 1980. godine, gde je od
ukupno 373 referata bilo samo tridesetak njih iz
oblasti ultrazvuka. 1 njihov izbor govori, da smo
tada bili još početnici, a radiološka Evropa dosta
231
Demšar M., Obrez l.: Strategija upotrebe ultrazvučne tehnologije u radiološkim institucijama
ispred nas. Danas je potpuno drukčije. Koliko
:z;riamo, a za Sloveniju mažemo tvrditi, nema
veceg radiološkog odelenja bez ultrazvučne teh
nologije, a uskoro ce ona biti i u rentgenskim kabi
netima domova zdravlja.
Duboko u svest ljudi - a zbog toga i radiologa
- ušlo je saznanje, da je ultrazvuk »zelena« teh
nologija i da postaje vec vitium artis, ako se neke
od dijagnostičkih metoda rentgenološke klasike
ne substituiraju sa ultrazvučnim.
Znamo, da potrebe za rentgenskim snimanjem
kukava novorodenčadi kod sumnje na kongeni
talnu displaziju više nema. U svetu je nedvojbeno
priznata, da je prilikam ultrazvučnog pregleda ove
patologije moguce dobiti čak više informacija i da
je taj pregled metoda izbora kod tih patoloških
stanja. »Zelena« ultrazvučna tehnologija ima
etičku i stručnu prednost u ovoj oblasti!
lstini za ljubav kažimo, da svaki novitet, koliko
on bio dobar, iz ekonomskih razloga necemo
moci odmah prihvatiti i sprovesti u svakidašnju
praksu. Ali radiolog je prvi pozvan, da neumorno
traži nove dijagnostičke metode, koje sa sobom
nose manje hazarda od rentgenskog zračenja.
Takvo ponašanje je etičko i baš zato stavljamo
etičke razloge na prvo mesto prije svih drugih, koji
govore u Korist rada sa ultrazvučnom tehnologi
jam u radiološkim institucijama.
A kakvi su stručni aspekti?
Razpolažemo sa mnoštvom iskustava o vred
nosti ultrazvučnih dijagnostičkih postupaka i imali
smo dovoljno mogucnosti, da svoj rad prove
ravamo. Verovatno smo svoje želje za napredkom
ultrazvučne tehnologije morali konfrontirati sa
skepsam onih kolega, terapevta, koji su bili spo
sobni shvatiti
zaključke npr. rentgenske pretrage,
ali ne i razumeti neki ultrazvučni nalaz. Zbog toga
su i dalje tražili i naručivali pretrage, koje su im bile
poznatije. Verovatno ce se nešto slično dešavati i
u buducnosti, ali se nadamo, sve manje i manje.
Jedina mogucnost, da se to što pre prevazide, je
naša bolja suradnja sa kolegama ostalih medi
cinskih grana - od domova zdravlja do klinika -
i naš kvalitetan rad.
Terapevtski aspekti novih tehnika i tehnologija,
naročita ultrazvuka, stavljaju radiologe u sasvim
nov položaj. Još u nedalekoj prošlosti je važilo, da
je utvrdivanje dijagnoze - bez obzira kako brza i
kako precizna ona bila - naš krajni domet. Inter
vencijska radiologija znači kraj ovakvog shva
canja, jer predstavlja kombinaciju dijagnostičkih i
terapevtskih postupaka, otvarajuci čitav spektar
232
mogucnosti istinskog lečenja bolesnika. Uz nju
se svrstava intervencijski ultrazvuk, sa istim
ciljem. Ponekad samostalan, ponekad u kom
binaciji sa rentgenom, potvrdio se u postup
cima, koji vode do rezultata usporedljivih sa
kirurškim zahvatima, a ne povlače veci rizik,
dok su neuporedivo jettiniji. Time se granice
nekadašnjeg dijagnosticiranja proširuju, racio
nalni terapevtski postupak se uključuje u obim
rada radiologa, a on tako postaje lečeci medicus.
U tom kontekstu treba procjeniti danas veoma
aktuelna nastajanja, da se sve tehnologije dija
gnostičkih slikanja, medu kojima važnu ulogu ima
ultrazvuk, organizaciono i funkcionalno koncen
trišu u takozvanim »imaging« centrima, neovisno
od zaleda hospitalne ustanove. Polazeci sa sta
novišta čiste pa i racionalne dijagnostike, ta ioeja
sigurno zaslužuje punu pažnju i vec je pokazala
svoju vrednost, pogotovo u drugčijim društvenim i
ekonomskim sistemima.
Ako se, medutim, definira kao strateški cilj pro
fesije lečenje bolesnika, bazirano na slikovnim
tehnologijama i perkutanim pristupima, postaje
jasno, da izolirani »imaging« centri bez zaleda
kliničkih disciplina nemaju prave perspektive. U
tom pogledu, zbog svojih specifičnosti, sistem
socializirane medicine ima odredene prednosti:
organizacioni
model institucije
»interventne
radiologije«, organski inkorporiran u hospitalnu
ustanovu, snabdeven svom »imaging« tehnologi
jom i poduprt vlastitim bolesnickim krevetima u
njemu izgleda atraktivniji i ostvarljiv. Tu bi racio
nalna dijagnostika značila tek prvi stepen djelat
nosti, na koji bi se nadovezala - gde god bi to bilo
moguce - racionalna terapija. Danas je več očito,
da se na tom području otvaraju sasvim nove
mogucnosti, koje ce se i dalje razvijati i postati sve
konkurentnije klasičnim metodama letenja u pro
fesionalnom i ekonomskom pogledu.
!zloženi koncept traži reviziju radiologije kao
struke i promjenu stava radiologa kao njena pret
stavnika. To baš nece biti jednostavno postici, ali
je za profesiju kvalitativni preskok od kliničko-dija
gnostičkog razmišljanja na kliničko-terapeutski
rad od bitnog značaja. Upravo on sadrži garanciju
za dalji razvoj struke!
Dosada je bilo reči o etičkim i stručnim aspek
tima upotrebe ultrazvuka. Nemoguce je mimoici
ekonomske. U sve prije no povoljnim materijalnim
uslovima, koji pritišcu zdravstvo, svaka je tehno
logija, koja daje jednake ili bolje rezultate, a jefti
nija je od dosada upotrebljavane, zanimljiva i sa
stanovišta zdravstvene ekonomije. U svetu je to
Radiol. lugosl. 21 (3) 231-234, 1987
Demšar M., Obrez l.: Strategija upotrebe ultrazvul:ne tehnologije u radiološkim institucijama
možda čak i značajnije nego kod nas i nije bio
nikakav puki slučaj, da je na velikom rentgeno
loškom simpoziju u Gracu 1984. godine, okuplje
n1m medicinskim stručnjacima sveta uvodnu reč
održao - ekonomista. On je vrlo precizno objas
nio, kako je svakoj tehnologiji u medicini moguce
izračunati cenu i kako to uvažavati. »Cost: benefit
ratio« je skoro zakon, kojega se moraju pridrža
vati. U našim uslovima usporedili smo troškove
ultrazvučnih i rentgensko-kontrastnih pretraga
bilijarnog trakta. Videli smo, da se oni krecu od
1
:2,2 do 1
:9,6. Grubo računajuci: odnos cene
ultrazvučne i rentgenske aparature krece se
izmedu 1 :8 do 1
:10.
Sigurni smo, da bi nas dalja razmišljanja mogla
još više ubediti, da je ultrazvuk u rukama pamet
nog dijagnostičkog i terapeutskog stratega
nadasve koristan te da krajnjoj konsekvenciji svih
prednosti i koristi još nismo svesni.
Proizlazeci od iznetog definišimo - kao radio
lozi - svoj stav prema ultrazvuku. Po našem ube
denju on jedi
no može biti: prihvatiti ga i u potpuno
sti koristiti!
Ako to dvoje definišemo kao svoje ciljeve, uči
nili smo tek prvi korak.
Uzmimo, da je naš stav prema ultrazvuku vrlo
pozitivan i vrlo širok. To još ne znači, da baš radio
lozima pritiče isklučivo pravo odlučivanja o ultra
zvučnoj tehnologiji. Ovde nemarno na umu npr.
ehokardiografiju ili ultrazvuk u opstetriciji i gine
kologiji, vec mislimo na područja, koja su manje
definirana. Sigurno je, da se dobro obavešteni
kliničar nece odreci mogucnosti, koje pruža ultra
zvuk i da nece čekati, da se probudi njegov ko
lega - radiolog. Ako ovaj propusti pravi mome
nat, nikakvi stavovi radioloških udruženja mu
nece pomoci.
Dakle: prvi front u strategiji upotrebe ultra
zvučne tehnologije u radiološkim institucijama
je - pravovremenost!
Drugi front glasi: iniciativnost! Sve dok razmiš
ljamo, kako da razpoložive mogucnosti do kraja
iskoristimo - ili kako da otvaramo nove - te sa
osecajem za stvarnost predlažemo saradnju ko
legima drugih medicinskih grana, tako dugo
cemo biti bar jedan korak ispred ostalih.
Treci front otvaramo onog trenutka, kada poči
njemo napuštati radiološke metode - koje su nam
veoma drage, jer smo sa njima stasali - i zame
njivati ih novim, koje, barem u početku, traže od
nas nešto više intelektualnog napora. Ako smo na
njega
spremni i znamo, šta hocemo, onda i na tom
frontu ne možemo izgubiti.
Radio!. lugosl. 21(3) 231-234, 1987
Zbog toga: ako cemo i dalje bez milosti snimati
dečje kukove a ne investirati u osvajanje tehnike
ultrazvučnih pregleda, onda ce to učiniti netko
drugi; najverovatnije pedijatar ili ortoped. Nama
ce u tom slučaju biti dodeljena uloga pasivnih pro
matrača.
Četvrti front naše strategije je uključivanje tera
peutskih zahvata. Tu cemo neminovno nagaziti
na neku podelu, koja vlada godinama. No ko
kaže, da mora i dalje? Ako cemo u prvi plan stav
ljati bolesnika i njegovu korist, a ne neku našu
patološku želju po afirmaciji, onda ce se navike
možda menjati brže, nego to danas očekujemo.
Za sva četiri fronta potrebno je samo jedno
oružje: znanje i profesionalni odnos do rada!
Posve sigurno je, da sve ovo nece i ne može
otpočeti odjednom i u svim sredinama, u svim
radiološkim institucijama. Ali najveca uloga u
torne pripada onim vrhunskim - a tih kod nas nije
baš malo - čija tehnologija, organizacija, obim i
filozofija rada mogu odlučujuce utjecati na doktri
narna pitanja.
Dužnost univerzitetskih radioloških institucija je
otvaranje novih dijagnostičkih i terapeutskih
puteva, koje vremenom pretvaraju u rutinske
postupke. Od tu dalje njihov je zadatak, da sa
metodama upoznaju one kolege,
kojima u radu sa
bolesnicima te metode najviše znače. Intelektu
alni potencijal radiološke institucije tirne se oslo
bada za uvodenje daljnih novina. Nemoguce je
naime, da jedna vrhunska institucija sama i jedina
pokrije potrebe, kada neka metoda preraste u
rutinu. Zbog toga se krug onih, koji vladaju meto
dom, mora neminovno širiti.
Preduslov za ovakav način rada je otvorenost
institucije za kolege svih specijalnosti kao i za
ideje, koje oni donose.
Znamo, da razvoj ultrazvučne tehnologije pre
vazilazi naše ekonomske mogucnosti. Zbog toga
je vrlo teško ici u korak sa razvojem u svetu na
onim područjima, na kojima uspehe uslovljava
skupa oprema. Najverovatnije ce vecu moguc
nost obnavljanja i nadopunjavanja opreme imati
institucije, u kojima je ona koncentrisana i u pot
punosti iskorištena. Stojimo na stanovištu, da je
takva koncentracija opreme kao i stručnjaka
opravdana. Pri torne ne mislimo samo na potrebe
radiologije, vec i na sve druge kao i na napredak,
kojega ultrazvučna tehnologija iz dana u dan
donosi.
Realnost je, da se mnoštvo radioloških institu
cija mora zadovoljiti sa jednim ultrazvučnim apa
ratom. No njihova je od
luka pri
likom kupovine pre-
233
Demšar M., Obrez l.: Strategija upotrebe ultrazvučne tehnologije u radiološkim institucijama
sudna za niz godina. Ako uzmu tehnologiju, koja
zalazi i ne dozvoljava nikakve kasnije nadgradnje
i nadopune, onda su objektivno osudeni na drugo
razrednost. Obaveštenije institucije imaju dužnost
kolegialnog savetovanja, koje može biti od velike
koristi, kad se paralelno proanaliziraju konkretni
uslovi i definišu okviri, u kojima 6e se ultrazvuk
upotrebljavati.
Možda vredi na ovom mestu staviti primedbu
na način nabavke ultrazvučne opreme. Tvrdeci za
nju, da je u poredenju sa rentgenskom jeftinija,
treba shvatiti, da je to više relativno no apsolutno,
jer se vrednosti krecu izmedu 2 i 1 O starih milijardi.
Znamo, da su proizvodači kod kupovine više
aparata odjednom, spremni sniziti cenu. Sa
potražnjom, koja bi bila uskladena i organizirana,
došli bi u domet finansijskih mogucnosti i oni, koji
samostalno to nikada nece. To važi pre svega za
manje jedinice - domove zdravlja. U Sloveniji
smo na osnovi iskustava i vizije buducnosti napra
vili - po našem mišljenju - značajan korak: u nor
mative za standardnu opremu rtg. kabineta uneli
smo ultrazvučnu aparaturu, koje do sada nije bilo.
U ovakvoj sredini, na tom osnovnom nivou, pored
rentgenologa, njome 6e se najverovatnije koristiti
i ginekolog, tako da racionalnost njezine nabavke
nije u pitanju. Ako je interesenata za rad sa ultra
zvukom više, dobar je izbor aparature mogu6 samo
na osnovu analize potreba. Ona mora biti jaka za
taj spektar pretraga, koje 6e biti najbrojnije, a
dodaci neka pokriju potrebe za manje traženim
postupcima. Konfiguracija aparature od eminent
nog je značaja i dobro odabrana brzo se potvrdi
sa kvalitetnim doprinosom struci.
Kako znamo, da se i sa najboljom aparaturam
može napraviti loša diagnoza, ostanimo malo kod
njezinog upravljača - čoveka. Pre više godina,
prilikam pasete SAD, videli smo njihov način rada.
To je bilo doba »compound« tehnike i skoro sav
posao uz bolesnika bio je u rukama usmereno
školovanih tehničara. Oni su za lekara izradili
20-30 snimaka, različitih, u pravilu tipičnih pre
seka. To isto smo krace vreme oprobavali kod nas
ali su sve dileme, da li je to ispravno ili ne, otpale
nastupom »real-time«-a. On iziskuje puno više
predznanja, vecu koncentraciju u radu i više kli
ničke osnove - ako se ograničimo samo na dija
gnostički deo. A tim zahtevima može zadovolja
vajuce odgovoriti samo lekar. Pa i za njega je pro
blem, kako doci do potrebnog obima i kvalitete
znanja.
Upitan, kakvo je njegovo mišljenje o »dobu
priučavanja« lekara za ultrazvuk, Francis Weill je
234
odgovorio: »Ako uči rentgenolog, radeci puno
radno vreme uz dobrog učitelja, on 6e za šest
meseci moci razrešavati pretežni deo problema
tike. Za lekare drugih grana treba računati duplo
više.«
Postaji utisak, da kod nas - uprkos nekim post
diplomskim kursevima ili ultrazvučnim danima -
stvari sadržajno-kvalitetno još nisu rešene.
Radiolozi moramo specializaciju u neku ruku
modernizirati, kako bi svaki specijalizant bio uklju
čen u rad sa ultrazvukom 6 meseci. Tako bi dobi
jali osposobljene stručnjake, čija bi izobrazba bila
adekvatna dobu, u kojem 6e raditi.
Rezimirajuci naša stanovišta o strategiji upo
trebe ultrazvučne tehnologije u radiološkim insti
tucijama, jednostavno bi to mogli sažeti ovako:
Ultrazvuk nije dat samo radiolozima, ali se
uklapa u okvir njihovog rada, koji zato postaje pot
puniji i kvalitetniji. Treba biti aktivan u pracenju
njegovog razvoja i potvrdivati se u svakidašnjoj
pozitivnoj kompeticiji. Gde toga ne bude, ni ultra
zvuk nece biti domena radiologa!
Adresa autora: prim. dr. Marko Demšar, Institut za
rentgenologijo, UKC Ljubljana, Zaloška 7.
Radiol. lugosl. 21(3) 231-234, 1987


Šurlan, Miloš;Pavčnik, Dušan;Šuštaršič, Janez;Obrez, Ivo

INSTITUT ZA RENTGENOLOGIJO
UNIVERZITETNI KLINIČNI CENTER V LJUBLJANI
LIJEČENJE CISTE BUBREGA S ALKOHOLOM
RENAL CYST: TREATMENT WITH ALCOHOL
Šurlan M., Pavčnik D., Šušteršič J., Obrez l.
Abstract-A technique for therapeutic managemant of renal cysts by absolute ethanol is described. In
50 patients indications and clinical results are discussed. Following the treatment, 66 % of patients
were asymptomatic, 20 % improved significantly and 14 % remained unchanged. There was a positive
effect in 52 % of treated hypertensive patients. Judging by the results of isotopic function tests, the
retention index and the relative clearance remained unchanged, the intrarenal hyppuran transit and
elimination improved following the procedure.
No
adverse effects of treatment were noted on the kidney. Percutaneous alcohol ablation of symptoma
tic renal cyst is a simple, sate and effective method of treatment.
UDC: 616.61-006.2-085
Key words: kidney cystic alcohol ethyl-therapeutic use
Orig. sci. paper
Radiol. lugosl. 21 (4) 361-364, 1987
Uvod - Etiologija običajne ciste bubrega nije
poznata. Javlja se češce u odraslih osoba, na
ročita _poslije pedesete godine. Diagnostika se
vrši rentgenom, ultrazvukom i kompjutorizira
nom tomografijam 1. Cista bubrega nije uvjek
bez štetnog utjecaja, kao lokalno tako i sistemski
(slika 1). Simptomatske ciste u našoj ustanovi
liječimo perkutanom drenažam i lokalnom apli
kacijam 95 % alkohola za sprječavanje recidiva.
Pretpostavljamo, da alkohol trajno inhibira se
krecijsku sposobnost endotela ciste, a njena fi
brozna kapsula sprječava njegovo štetno dje
lovanje na okolni parenhim. Da bi se u ovo uvje
rili vršimo kontrolne preglede ultrazvukom, a kod
skupine bolesnika smo ocjenjivali klinički
uspjeh i funkciju bubrega izotopskom metodam.
Materija! i metoda - U razdoblju od tri godine
liječili smo 119 cista kod 103 bolesnika perkuta
nom drenažam i lokalnim davanjem 95 % alko
hola. Metoda je slična onoj kod perkutane ne
frostomije, a izvodimo je pomocu ultrazvuka
(slika 1
). U cistu uvedemo tanak katetar tipa pig
tail po Seldinger-ovoj tehnici ili još jednostavnije
kada su udruženi igla i katetar. lzpražnjenu cistu
iznutra anesteziramo s 4-6 ml 1 % Xylocaina.
prije davanja alkohola, da spriječimo eventualni
bol. Nakon odstranjivanja Xylocaina u cistu apli-
ciramo 95 % alkohol u količini približno 1
/1
O
aspiriranog sadržaja ciste. Alkohol odstranimo
nakon 10-15 minuta. Kontrolne preglede
vršimo ultrazvukom nakon 6 mjeseci i godinu
dana.
Skupini od 50 bolesnika smo anketam i pre
gledom zdravstvene dokumentacije ocjenjivali
klinički uspjeh, a kod 23 bolesnika smo gama
kameram i računarom poslije aplikacije stan
dardne doze 131 - J hipurata napravili scinti
grafiju i odredivali separatni klirens pojedinog
bubrega prije i najmanje 6 mjeseci poslije zah
vata. Globalnu funkciju bubrega smo ocjenjivali
retencijskim indeksom hipurata, rad svakog bu
brega posebno s klirenskim učešcem, intrare
nalnim tranzitom i eliminacijskim indeksom. Re
zultate smo statistički vrednovali Wilcoxonovim
testom.
Indikacije i kontraindikacije - Kliničke indi
kacije se vide iz tabele 1. Bol u ledima ili pod
desnim rebranim !ukom je imalo 45 (90 %) boles
nika. Dizuričke teškoce je imalo 11 (22 %) boles
nika. Kronično patološku mokracu je imalo 17
(34 %) bolesnika. Urinarnu infekciju 7 (14 %) bo
lesnika. Hipertenziju su imala 22 bolesnika iako
sama za sebe nije bila indikacija za liječenje
ciste bubrega. Za ovaj način liječenja povoljne .
su simptomatske solitarne i multiple obične
Received: August 17, 1987 - Accepted: September 1, 1987
361
Šurlan M. et al.: Liječenje ciste bubrega s alkoholom
Indikacije za liječenje
lndications tor treatment
Bol u ledima i u pasu
Flank pain
Dizurija
Dysuria
Patološki urin
Positive urin analysis
Urinarna infekcija
Urinary infection
Arterijska hipertenzija
Arterial hypertension
45 bol.
45 pts.
11 bol.
11 pts.
17 bol.
17 pts.
7 bol.
7 pts.
21 bol.
21 pts.
Tabela 1 - Kliničke indikacije za liječenje ciste bubrega s alkoholom kod 50 bolesnika.
Table 1 - Clinical indications for treatment of renal cyst by alcohol in 50 patients.
b - Katetar uveden u cistu
c - Aspiracija sadržaja
d - Aplikacija alkohola
e - Aspiracija alkohola
f - bubreg bez ciste nakon 6 mjeseci
Slika 1a - Ultrazvučni prikaz ciste bubrega
362
b - Catheter in renal cyst
c - Aspiration of fluid
d - lnjection of the alcohol
e - Aspiration of the alcohol
f - At six month follow - up: No cyst in kidney
Fig. 1
a - Treatment of renal cyst by guidence of ultra
sound
Radiol. lugosl. 21 (4) 361-364, 1987
Šurlan M. et al.: Liječenje ciste bubrega s alkoholom
lli.
retent ion i ndex J':11 h ipp
BEFORE
AFTER
%
relative clearance of J J:11pah
CVST IC
CONTRALAT
KIONEY
KIDNEY
w
"

w
..
"
:;:
-"'
il 1
Slika 2- Indeks retencije in relativni klirens
131 J-hipu
rana (x ± se) se nisu signifikantno promjenili poslije
liječenja
Fig. 2- The retention index and the relative clearance
of 131 J-hyppuran (x se) renain unchanged following
treatment
min
10.
Tmax peak transi! t ime of J'"'
CYSTIC KIDNEY
w
a:
o

CONTAALAT
KIDNEY
a:
w
....
a:
w
....

ol 1  1 1
<t 1
1 "'1 1
<( 1
Slika 3 - Vrijeme maksimalne koncentracije
131J-hi
purana (x
± se x) je postalo k
race poslije liječenja
Fig. 3- Thetime tor maximum concentration of
131J -
hyppuran improved following treatment
elimination index
CYST IC KIDNEY
CONTAALAT KIDNEY
111 1 i
1 1

1 1 !
1 1 s
Slika 4 - Indeks eliminacije
131J-hipurana (x±se x).
Eliminacija hipurana je postala brža u liječenom bu
bregu
Fig. 4- The elimination index of
131J-hippuran (x± se
x) improved in kidney following treatment
Radiol. lugosl. 21 (4) 361-364, 1987
ciste, najčešce vece od 3 cm, i velike simpto
matske ciste kod policističnog bubrega. Multilo
kularne ciste s debelim septumima nisu pri
kladne za taj način liječenja. Težu koagulopatiju
treba prije zahvata korigirati.
Rezultati i komplikacije - Recidiva ciste i si
gnifikantnih komplikacija nije bilo. U 8 % sluča
jeva nadene su man
je cističke formacije, za koje
nismo uvjek· sigurni, da Ji predstavljaju ostatak
ciste, novu cistu ili ranije nedijagnosticiranu
cistu. Položaj »ostatka« ciste odgovarao je po
ložaju liječene ciste u 2 % bolesnika. Klinički re
zultati kod 50 pregledanih bolesnika su vidni u
tabeli 2. Bez teškoca su bila 33 (66 %) bolesnika.
Manje teškoce je imalo 1
O (20 %) bolesnika. Bez
subjektivnih i objektivnih promjena je bilo 7
(14 %) bolesnika. Pozitivan efekt na hipertenziju
je bio kod 11 (52 %) bolesnika s hipertenzijom.
Usporedivanje rezultata prije i poslije liječenja
ukazuje na to, da se retencijski indeks hipurata
nije promjenio (x±SE. = pred zahvatom 0,59±
0,02 i posli
je zahvata 0,61 +
0,01
). (slika 2). Kli
rensko učešce bubrega s cistern je bilo manje od
učešca kontralateralnog bubrega prije liječenje
(42
± 2 %), a poslije njega se nije značajnije pro
mijenilo (42,8
±
2 %) (slika 2). lntrarenalni tranzit
hipurata kod bubrega s cistern bio je prije li
ječenja duži (8,96
± 1,08 minute) nego kod dru
gog bubrega (6,14
± 0,57 minute; p 0,01). Poslije
liječenja je intrarenalni tranzit hipurata bubrega
s cistern postao kraci (6,67
± 0,92 minute; p 0,05)
i nije se više značajnije razlikovao od intrarenal
nog tranzita hipurata u bubregu suprotne strane
(slika 3). Indeks eliminacije hipurata je prije li
ječenja pokazivao sporije izlučivanje u bubregu
s cistern (1,7
±
O,
18), nego u suprotno ležecem
bubregu (2,25
± 0,23; p 0,01
). Na kontrolnom
pregledu je bilo izlučivanje liječenog bubrega
brže (1,99
±
0,17; p 0,05). (slika 4).
Diskusija - Perkutani terapeutski pristup cisti
bubrega je u nešto starijoj literaturi u sjeni dija
gnostičke punkcije. Smatralo se, da je dovolj
no,
da se poslije oduzimanja materijala za cistološki
pregled, cista izprazni i u nju aplicira malo vodo
topnog kontrastnog sredstva. O učestalnosti re
cidiva poslije ovakovog načina liječenja izvješ
tavanju Walquist - Grumstated 1966 (7), i Ras
kin i sur. 1975 (5). Raskin smatra, da se cista ne
ponovi jedi
no ako se za vrijeme punkcije stijena
ciste toliko povrijedi, da se spontano prazni u
okolicu. Vec 1939 je Fish (3) u dvije ciste dao
50 % dekstrozu, da bi spriječio recidiv po aspira
ciji. Vestby 1967 (6) i Raskin 1975 (5) nakon dija
gnostičke aspiracije u cistu daju Pantopaque i
363
Šurlan M. et al.: Liječenje ciste bubrega s alkoholom
registriraju 50% smanjenje volumena ciste na
kon 4 godine. Zachrisson 1982 (8) u cistu daje
Bismut fosfat (BiPO4), koji postepeno smanjuje
sekrecijsku sposobnost endotela ciste. Panto
paque i Bismut u cisti ostaju trajno, izazivaju u
njoj upal
ni proces i stvaraju granulome. Bean (1)
je 1981 g. opisao način liječenja ciste s perkuta
nom drenažam uz upotrebu 95
% alkohola. Al
kohol ostaje u cisti samo 10-15 minuta, bez
upalnog procesa i neprijatnog febrilnog stanja.
Preuzeli smo ovaj način liječenja s tim, da smo
količinu apliciranog alkohola prilagodili veličini
ciste. Na ovaj način smo izbjegli recidive kod
velikih cista, koje je imao Bean.
Kod postavljanja indikacija smo se oslanjali na
kliničku sliku i morfološki nalaz. Kada je u klinič
kom nalazu postojao samo bol u ledima i pod
rebranim lukom, zahvat smo izvršili samo ako je
cista bila veca od 5 cm i ako su bili izključeni
drugi moguci uzroci bola. Kada je klinički po
stojala obstruktivna uropatija, uroinfekcija i dizu
rija, a morfološki nalaz govori
o je, da je najvjero
vatnije torne uzrok cista, njena veličina nije imala
presudno značenje za zahvat.
Ultrazvuk i kompjutorizirana tomografija su si
gurne metode u diijagnostici bubrežne ciste (4).
Kod atipčnih cista upotrebljavamo arteriografiju,
dijagnostičku punkciju i u posebnim primjerima
kiruršku eksploraciju. Morfološki uspjeh li
ječenja je bio praktično potpun, dok su klinički
simptomi ostali nepromijenjeni kod 14
% boles
nika. Kod ovih bolesnika uskladivanje klinike i
morfologije nije bilo uspješno, cista nije bila uz
rok tegobama. Medu pregledanim bolesnicima·
je bilo 42
% hipertoničara, što je dosta viši po
stotak u uporedbi s ostalom populacijom. Sana
cija ciste je imala povoljan efekt na arterisku
hipertenziju kod 52
% hipertoničara. Ovdje nije
bila dokazivana reninska aktivnost.
Nepromijenjena globalna funkcija i nepromi
jenjen klirensni odnos medu bubrezima prije i
poslije sanacije cista govore, da se kroničnom
kompresijom i hipoksijom alterirani nefroni ne
poprave poslije dokompresije. Do sličnog rezul
tata na policističnim bubrezima odraslih je
došao Bricker i suradnici 1975 g. (2).
Očuvana globalna funkcija i očuvani klirensni
odnos medu bubrezima nam potvrduje, da je bila
pravilna predpostavka, o zaštitnoj ulozi fibrozne
kapsule ciste, pred štetnim utjecajem alkohola
na parenhim bubrega.
Skracivanje vremena intrarenalnog tranzita
hipurata i njegova brža eliminacija poslije sana
cije ciste pokazuje, da je prestao pritisak na
funkcionalne strukture bubrega, što ima povo
ljan terapeutski, a naročito profilaktični efekt.
364
Ovaj dio funkcionalne ocjene potvrduje pravil
nost naših kliničkih indikacija.
Zaključak -
Perkutana drenaža simpto
matske ciste bubrega s lokalnom aplikacijom
95
% alkohola je sigurna, jednostavna i efektna
metoda liječenja. Ekonomski je opravdana, jer
se može izvoditi ambulantno, a hospitalizacija
ako je potrebna nikada nije duža od 24 sata. Ne
zahtijeva dužu odsutnost s rad
noga mjesta.
Sadržaj
Opisana je tehnika liječenja ciste bubrega s
alkoholom. Analizirali smo indikacije i kliničke
rezultate kod 50 bolesnika. Bez teškoca poslije
liječenja je bilo 66
% bolesnika. Manje teškoce je
imalo 20
%, a bez efekta je bilo liječenje kod 14
%
bolesnika. Iz skupine s arterijskom hipertenzijom
efekt je bio kod 52
% liječenih.
Izotopske pretrage su pokazale, da se glo
balna funkcija bubrega i separatni klirensni od
nos nije mjenjao s lječenjem. Lječeni bubreg je
imao poslije lječenja brže vrijeme maksimalne
koncentracije i eliminacije. Zaključili smo, da bo
lesnik od lječenja ima korist lokalno i sistemski, a
da alkohol ne djeluje štetno na parenhim bu
brega.
Literatura
1. Bean W. J. : Rena! cysts. Treatment with alcohol.
Radiology 138
: 329 1981.
2. Bricker N. S. , and Patton J. F.: Rena! function
studies in polycystic disease of the kidneys
: with ob
servations of the effects of surgical decompression. N.
Engl. J. Med. 25; 6212, 1957.
3. Fish G. W.: Large solitary serous cyst of the kidney.
J. Amer. med. Ass. 112 : 514, 1939.
4. Mclennan B. L. et al. : CT of the renal cyst. Is cyst
aspiration necessary? Amer. J. Roentgenol. 133: 671,
1979.
5. Raskin M. M. et al.: Effect of intracystic Pantopa
que on renal cysts. J. Uro!. 114
: 678, 1975.
6. Vestby G. W.: Percutaneous needle-puncute of
renal cysts. New method in therapeutic management.
lnvest. Radio!. 2: 449, 1967.
7. Wahlquist L. and Grumstedt B.: Therapeutic effect
of percutaneous puncture of simple renal cyst. Acta
chir. scand. 132
: 340, 1966.
8. Zachrisson L.: Simple renal cysts treated with bis
muth phosphate at the diagnostic puncture. Acta Ra
dio!. Diagnosis 23 : 209, 1982.
Adresa: Miloš Šurlan, Institut za rentgenologiju, UMC
Ljubljana 61000, Zaloška 7
Radiol. lugosl. 21 (4) 361-364, 1987


ONKOLOŠKI INŠTITUT, LJUBLJANA
SAVREMENA NISKODOZNA MAMOGRAFIJA
MODERN LOW-DOSE MAMMOGRAPHY
Us. J.
Abstract- Modern low-dose mammography using special films and casettes with rare earth screens
is presented.
The usefulness, advantages and costs of this diagnostic method are discussed in correlation with
classic mammography using Sanix M films produced by Fotokemika.
Special til
ms such as KODAK T-mat combined with KODAK Min R Fast Screens are presented as a
top-quality combination; on the other hand, films produced by 3 M company are presented as well
(Trimax M, Trimax MS, and Trimax FM). These were used in combination with Trimax T2-, Kodak Min
R- and Kodak Min R Fast Screen screens.
UDC: 616.19-006-073.75
Key words: mammography-methods
Profess. paper
Radiol lugosl 1989; 23: 7-10.
Uvod - Mada je mogucnost rendgenskog sli
kanja dojki bila poznata vec 1913. godine, kada
su Salamon i Bier u Beču opisali rendgensko
slikanje kod operacije odstranjenih dojki, na kli
ničku primenu rendgenskog slikanja dojki mo
ralo se čekati do 1950. godine. Tada je Egan
opisao rendgensko slikanje dojki u dijagnos
tičke svrhe. Upotrebio je običan rendgenski apa
rat i obične (industrijske) rendgenske filmove.
Metod je nazvao mamografija.
Od tada dalje taj dijagnostički metod doživ
ljava veoma brz razvoj, koji danas još uvek traje.
Cilj toga razvoja je poboljšanje kvaliteta i resolu
tivnosti rendgenskog snimka dojke uz sniženje
potrebnog opterecenja jonizirajucim zrakama
tog organa.
l s t o r i j s k i  p r e gle d r a z v i c a  m a m o
g r a f i j e  - Nakon objave Egana u 1950. godi
ni
rendgeniziranje dojke bilo je obavljano običnim
rendgenskim aparatima. Rendgenske cevi imale
su anodu iz wolframa. Krajem šezdesetih godi
na
pojavljuje se na tržištu prvi specijalni rendgenski
aparat za slikanje dojki pod nazivom SENO
GRAPH fabrike CGR. Aparat ima fiksnu anodu i
hladenje vodom. Anoda je bila iz wolframa.
Zbog nizke kilovoltaže i homogenog spektra
rendgenskih zraka mamogrami su bili veoma
dobrog kvaliteta.
Godine 1970 SIEMENS pušta na tržište speci
jalni rendgenski aparat za mamografiju sa 6
pulznim generatorom. Rendgenska cev ima
vrtljivu anodu iz molibdena, a filtracija je kroz
prozor od berilija. lstovremeno KODAK daje na
tržište specijalni film za mamografiju pod nazi
vom KODAK RP/M, a AGFA-GEVERT svoj film
pod nazivom AGFA-GEVERT MAMMORAY.
Oba tipa filma pakovana su u kesicama od pa
pira. Te kesice stavljale su se pod dojku prilikam
slikanja. Zacrnjenje filma postizalo se isključivo
dejstvovanjem rendgenskih zraka, koji su prola
zili kroz dojku. Zbog relativno visoke doze po
trebnih jonizirajucih zraka za postizanje dija
gnostičkog mamograma, u SAD razvijaju nov di
jagnostički metod pod nazivom Xeroradiografija.
Po navodima DODD-a (1) za mamografiju u dva
pravca kod klasičnog Eganovog metoda po
trebna je doza 3200 mR, dok za isti snimak kod
xeroradiografije pola manje, naime 1600 mR. U
1972. godini firma DU-PONT daje na tržište svoj
novi film pod nazivom DU-PONT Lo dose, koji je
osetljiviji od svih do tada poznatih, a osim toga
moguce ga je bilo strojno obraditi. Drugo pobolj
šanje tog filma od strane istog proizvodača do
lazi vec u 1976. godini pod nazivom DU-PONT
Lo dose 2, a kombiniraju ga kasetam, koja ima
ekran od soli retkih zemalja. lstovremeno KO-
Received: November 14, 1988 - Accepted: November 21, 1988
7
Us. J.: Savremena niskodozna mamografija
DAK daje na tržište svoju kombinaciju filma i
ekrana KODAK Min R. Pod dejstvovanjem rend
genskih zraka ekran emituje vidnu svetlost koja
osvetljuje film u kaseti. Doza jonizirajuceg
zračenja za postizanje kvalitetnog mamograma
drastički se snižuje i po navodima DODD-a iz
nosi 66 mili rada. Svi ovi filmovi prilagodeni su za
strojnu obradu.
Radi se o jednoslojnim filmovima. Ti imaju sa
jedne strane nosioca nanetu emulziju, a sa
druge strane antihalo premaz, te je pri
likom stav
ljanja u kasetu potrebno paziti da je strana emul
zije okrenuta ka ekranu. U suprotnom slučaju
nije moguce dobiti sliku.
U Evropi se pojavljuje novi proizvodač kvali
tetnih rendgenskih filmova za mamografiju. Radi
se o kompaniji 3M, koja u Savoni otkupljuje fa
briku filmova FERANIA te uvodi svoj program
rendgenskih filmova i ekrana. Na tržište dolazi
njihov kvalitetni film TRIMAX-M i ekran T2 (u
početku pod nazivom 3M/ alfa 2M).
Ekrani su gradeni na bazi gadolinijevog sul
fida, koji pod uticajem rendgenskih zraka emi
tuje zeleno svetlo talasne dužine 570 nM. Zbog
toga je njihov film osetljiv na zeleno svetlo.
Zbog potrebe po sniženju doze jonizirajuceg
zračenja isti proizvodač poboljšava kvalitet ma
mografskih filmova i brzo pušta na tržište novi
film pod nazivom TRIMAX MS, gde »S« znači
»spidy« - brz. Oba tipa filma su jednoslojni fil
movi.
U 1986. godini KODAK daje na tržište novu
kombinaciju film-ekran pod nazivom filma KO
DAK T mat sistem, a ekrana KODAK Min R Fast
Screen. Radi se o dvoslojnom filmu, koji sa svake
strane baze nosi antihalo podlogu, na koju je
stavljen sloj emulzije. Uloga antihaloja je ta, da
sprečava osvetljenje emulzije svetlošcu su
protne strane, što bi prouzrokovalo neoštrinu
slike. Kaseta takoder ima dva ekrana, koji osvet
ljuju svaki svoj sloj emulzije filma.
Početkom godi
ne 1988 kompanija 3 M pušta
na tržište najnoviji film za mamografiju pod ime
nom TRIMAX FM.
Domaci proizvodač FOTOKEMIKA Zagreb
ve6 od sredine sedamdesetih godina daje na
tržište svoj film za mamografiju pod nazivom
SANIX M. Radi se o običnom dvoslojnom filmu,
koji je pri
lagoden stroj
noj obradi, a pakovan je u
papirnatim vrecicama.
Filmovi za mamografiju moraju biti vece oset
ljivosti nego običajni rendgenski filmovi, osim
toga moraju biti sitnijeg zrna. To vodi ka torne, da
moraju ti filmovi imati, veci sadržaj srebra no
obični rendgenski filmovi. Iz tog razloga, doza
potrebnog jonizirajuceg zračenja kod SANIX M
filma sigurno je veca od doze, koje navodi
8
Dodd. U poslednje vreme, zbog relativno visoke
cene mamografskog filma SANIX M, radiolozi
seku običajne filmove vecih formata na format
18 X 24 i pakuju ih u stare papirnate vrecice SA
NIX M.
Materija! i metod -Na Onkološkom institutu u
Ljubljani, mamografiju u kliničku praksu uveo je
prof. Klanjšček u 1965. godini. Upotrebio je
kombinaciju običnog rendgenskog filma i .
ekrana tipa SIEMENS Rubin. Na ovaj način pos
tignuta je dobra kombinacija. Na
ime, ekran rubin
je finozrnat. Film u kaseti osvetljen je delimično
vidnom svetlošcu, koju je emitirovao ekran. Kako
je rubin ekran finozrnat, kvalitet mamograma bio
je dosta zadovoljavajuci, a doza potrebnog joni
zirajuceg zračenja bez sumnje niža je od one,
ako bi bio film u papirnatoj kesici.
U 1973. godini na institut dolazi prvi specijalni
rendgenski aparat za snimanje dojki - SIE
MENS MAMMOMAT. Od filmova koristimo tako
KODAK RP/M, kao i AGFA-GEVERT MAMMO
RAY. Godine 1975, u saradnji sa Univerzitetnim
kliničkim centrom u Ljubljani, počinjemo sa xe
roradiografijom dojki, a metod brzo opuštamo iz
dva bitna razloga. Sam metod nije bitno pobo
ljšavao dotadašnju
mamografiju, a obe ustanove
dosta su dislocirane, zbog čega je dolazilo do
čekanja tako na pretragu, kao i na njene rezul
tate. Krajem sedamdesetih godi
na u našem radu
primenjujemo i filmove Fotokemike, Zagreb, uz
osetan pad kvaliteta mamografije. Zbog nes
tašice kvalitetnih filmova na našem tržištu rad
ovim filmovima produžavamo sve do 1985. go
dine.
Tek 1985. godine uvodimo u mamografiju
novu, savremenu kasetnu tehniku. Koristimo ka
sete i ekrane 3M kompanije, tip ekrana T2, a
filmova TRIMAX-M. Time postižemo bitno pobo
ljšanje kvalitete mamograma, uz drastično
sniženje doze potrebnog rendgenskog zračenja.
U 1986. godini uvodimo raster mamografiju,
koja je u svetu poznata ve6 od 1978. godine. Na
taj način postižemo visoku oštrinu i resolutivnost
mamograma. Kako raster traži povecanje doze
rendgenskih zraka za dobivanje kvalitetnog
mamograma, a takoder zbog novog rendgens
kog aparata, koji ima rendgensku cev 2 kW, uvo
dimo novi film - sada TRIMAX MS. Naime, na
institutu te godine poči
nje raditi Phillipsov rend
genski aparat za slikanje dojki - MAMMODIA
GNOST UM. Time ponovo snižujemo dozu
rendgenskih zraka kod mamografije uz osetno
poboljšanje kvaliteta mamograma.
Filmove
TRIMAX MS kombinujemo sa ekranima KODAK
Min R. Ekrani TRIMAX T2 i KODAK Min R su
praktički potpuno identični s obzirom na ekspo
ziciju.
Radio! lug
osi 1989; 23: 7-1
O.
Us. J.: Savremena niskodozna mamografija
Krajem 1987. godine, ljubaznošcu zastupnika
KODAK-a u Jugoslaviji - RO MEDICOMERC u
Sarajevu, dobijemo besplatno na probu filmove
KODAK T mat i kasetu KODAK Min R Fast
Screen, a početkom ove godine od strane za
stupnika kompanije 3M u Trstu - firme HELVE
TIUS filmove TRIMAX FM.
Filmove TRIMAX FM kombinujemo sa ekra
nima T2, KODAK Min R, te sa KODAK Min R Fast
Screen.
Rezultati - Ako smo za postizanje mamo
grama kod upotrebe filma SANIX M trebali 35 KV
i 280 mAS, onda smo za mamografiju kod upo
trebe filma TRIMAX Mu
kombinaciji sa ekranom
T2 ili KODAK Min R trebali 32 KV i 120 mAS.
Kod upotrebe filma TRIMAX MS, u kombinaciji
sa ekranom T2 ili KODAK Min R, trebali smo 32
KV i 44 mAS.
Upotrebivši film KODAK T mat, u kombinaciji
sa ekranom KODAK Min R Fast Screen, trebali
smo za mamografiju od 25 do 28 KV, kod 38 do
40 mAs, a kod filma TRIMAX FM u kombinaciji sa
ekranom T2 ili KODAK Min R, 28 KV i 40 mAS.
Ekran KODAK Min R Fast Screen nije bitno ute
cao na smanjenje ekspozicije kod filma TRIMAX
FM.
U godini 1986 obavili smo orijentaciono me
renje doze jonizirajucih zraka na kožu dojke,
potrebnih za postizanje mamograma. Upotrebili
smo termoluminiscenčnu dozimetriju (2). Merili
smo kožnu dozu na ulazu i izlazu rendgenskih
zraka. Merenja su pokazivala, da je izlazna doza
rendgenskih zraka 1 o/o ulazne doze. Kod dojki,
koje su stisnute imale debelinu 6 srn, ulazna
doza bila je 1,2 CGy, ako smo upotrebljavali ras
ter. Srednju dozu, koju literatura opisuje (3) oko
1,0 mGy za ekspoziciju, nismo bili u mogucnosti
da odredimo.
C e n a: Bitni trošak kod savremene mamogra
fije je nabavka plastičnih kaseta sa ekran
ima. Po
našim informacijama jed
na kaseta košta danas
oko 2,5 milijona dinara. No, radi se o jednokrat
nom trošku, jer nama sve naše kasete još danas
odlično služe.
Cena mamografskih filmova SANIX M i TRI
MAX bilo kojeg tipa ne predstavlja bitnu razliku.
Po cenovniku od juna o.g., kojeg je objavila FO
TOKEMIKA, jedan film za mamografiju SANIX M,
u pakovanju od 25 lističa formata 18 X 24 srn,
koštao je 2022,4 dinara, a TRIMAX film istog
formata koštao je 2320,4 din, kod prodavaoca
SANOLABOR u Ljubljani.
Diskusija - Trošak nabavke kasete oprav
dava se drastičnim sniženjem doze rendgenskih
zraka, potrebnih za postizanje kvalitetnih ma-
Radiol lugosl 1989; 23: 7-1 O.
mograma. Time se ušteduje i na opterecenju
rendgenskog aparata. Osim toga bitno se pobo
ljšava i resolutivnost mamograma, što u krajnoj
liniji opet ušteduje, jer nema više potrebe za
česte kontrole ili ponavljanje snimaka.
Ako po navodima Zuur-a (3) kod doze 1,0 mGy
za ekspoziciju možemo indukovati sa mamogra
fijom 600 jatrogenih raka dojki na milion žena,
koje bi godišnje slikali, u razdoblju izmedu 35 i 75
godina, onda mora biti taj rizik kod upotrebe
SANIX M filma ili kod filma, koji radiolozi seku iz
velikih formata običajnih filmova, bitno veci. Na
ravno, u našoj zemlji toga do sada niko nije do
kazao, a još manje odbacio.
No svejedno, ako je zakonodavaoc zakonom
zabranio rendgenske sistematske preglede
dojki, onda je bio daleko pre dužan da zabrani
neadekvatan dijagnostički postupak, tj. upotrebu
filmova u papirnatim kesicama. Razumljivo je, da
takva zabrana ne može doci preko noci, no u
toku nekoliko godina bila bi neophodna.
Zaključak - Razlika u ceni savremenih fil
mova za mamografiju uporedivši ih sa filmovima
SANIX M minimalna je, i ne opravdava korištenje
klasične mamografije u dijagnostičke svrhe.
Bitni je trošak nabavka specijalnih kaseta sa
ekran
ima iz soli retkih zemalja. Taj trošak morale
bi sve ustanove, u kojima se provodi mamogra
fija, preboleti. Zakonski bi morali zabraniti kla
sičnu mamografiju i upotrebu običajnih filmova u
narednih pet godi
na.
Sažetak
U radu je prikazana savremena niskodozna mamo
grafija, kod koje upotrebljuju specijalne filmove i ka
sete sa ekranima, koji sadrže soli retkih zemalja.
Prikazana je korist, preimucstvo i trošak tog dija
gnostičkog metoda, uporedivši ga sa klasičnom ma
mografijam sa filmovima FOTOKEMIKE SANIX M.
Od specijalnih filmova prikazani su filmovi KODAK T
mat u kombinaciji sa ekranima KODAK Min R Fast
Screen kao vrhunska kombinacija. Na drugoj strani
prikazani su filmovi za mamografiju kompanije 3 M. Od
tih su prikazani filmovi TRIMAX M, TRIMAX MS i TRI
MAX FM u kombinaciji sa ekranima KODAK Min R,
KODAK Min R Fast Screen, kao i ekran kompanije 3 M
za te filmove - TRIMAX T2.
Obzirom na kvalitet domaceg filma SANIX M, koji u
dijagnostičkom pogledu ni
kako ne zadovoljava, te ob
zirom na visoke doze jonizirajuceg zračenja, potrebne
za dobivanje mamograma, autor je mišljenja da bi upo
trebu tog filma za mamografiju morali napustiti.
Li t e r a t u r a
1. Dodd G. D.: Mammography - Stale of the art.
Cancer53:652-657, 1984.
2. Us J., Umek B.:
Termoluminiscenčna dozimetrija
kod mamografije. Zbornik radova VII kongresa kance
rologa Jugoslavije. Sažetak radova, 185, 1987.
9
Us. J.: Savremena niskodozna mamografija
3. Zuur C., Broerse J. J.: Risk and cost-benefit ana
lyses of breast screening programs derived from ab-
sorbed dose measurement in the Netherlands. Diagn.
Adresa autora: Dr. Jurij Us, Onkološki inštitut v Ljub-
i
mag. Ciin. Med. 54: 211-222, 1985.
ljani, Zaloška c. 2, 61105 Ljubljana.
10
 TOSAMA
Proizvaja in nudi kvalitetne izdelke:
Komprese vseh vrst
Gazo sterilno in nesterilno
Elastične ovoje
Vi rf
ix mrežo
Micropore obliže
Obliže vseh vrst
Gypsona in mavčene ovoje
Sanitetno vato PhJ III
Zdravniške maske in kape
Sanitetne torbice in omarice
Avtomobilske apoteke
Radiol lugosl 1989; 23: 7-10.


ONKOLOŠKI INaTITUT, LJUBLJANA
UNIVERZITETNA PEDIATRICNA KLINIKA, UKC, LJUBLJANA
BURKITTOV LIMFOM - PRIKAZ PRIMERA
BURKITT'S LYMPHOMA - A CASE REPORT
Tomšič R, Vodnik-Cerar A, Mihevc N, Jereb B
Abstract - The article presents the case ot a 23-year-old man, treated at the Institute ot Oncology in
Ljubljana tor disseminated Burkitt's lymphoma ot the upper jaw. He received multidrug chemotherapy
and irradiation. Atter an excellent initial response, two months trom the beginning ot treatment the
disease relapsed in the bone marrow and central nervous system. He died tive months after the
beginning ot treatment. It he had been treated at an early stage, his chance tor cure would have been
more than 50%, while in patients with this advanced stage, cures are vey rare.
Tomšič R, Vodnik-Cerar A, Mihevc N, Jereb B
UDC: 616-006.441-07-08
Key words: Burkitt's lymphoma
Case report
Radiol lugosl 1989; 23: 283-7
Uvod - Leta 1958 je angleški kirurg Denis
Burkitt v času svojega delovanja v Ugandi prvič
opisal zelo pogost tumor pri otrocih, ki je
običajno prizadel zgornjo čeljust, pri tretjini bol
nikov pa se je pojavljal tudi v trebuhu (1).
Zaradi svojih posebnih citoloških in histološ
kih posebnosti se ta tumor od leta 1963 imenuje
po avtorju, ki ga je prvi opisal, Burkittov limfom
(BL).
Histogeneza tega tumorja še ni jasna, vendar
obstaja teorija, da nastane iz celic limfnih foli
klov. Za to obstajajo tudi morfloški in imunološki
dokazi. Iz tega razloga je bil izločen iz skupine
limfoblastnih limfomov in ga obravnavamo kot
posebno enoto v okviru malignih limfomov
Kielske klasifikacije (2). Glede na to, da obstajajo
razlike med boleznijo, ki se endemično pojavlja v
Afriki, in med sporadičnimi primeri drugje po
svetu, ločimo BL in limfom Burkittovega tipa. Za
BL je značilno, da se pojavlja predvsem v Afriki,
najpogosteje prizadene čeljust in je v približno
90
% povezan z Epstein Barrovim virusom, med
tem ko se limfom Burkittovega tipa pojavlja
predvsem v Evropi in Ameriki in prizadene naj
pogosteje organe v trebušni votlini; z Epstein
Barrovim virusom je povezan v manj kot 5
%.
Pri nas je ta limfom redka bolezen, prvi pa jo je
leta 1970 opisal Ferluga s sod. (3).
Received: March 13, 1989 - Accepted: May 11, 1989
Ker je BL sistemska bolezen in so tumorske
celice zelo občutljive za citostatska zdravila, je
terapija izbora kemoterapija. če začnemo zdra
viti dovolj zgodaj, je bolezen potencialno oz
dravljiva. Uspešnost zdravljenja pa je odvisna
- od razširjenosti bolezni (z omejeno bolez
nijo preživi 2 leti okrog 80
%, z razširjeno pa
okrog 20%),
- od starosti bolnika (pri otrocih je preživetje
boljše kot pri odraslih),
- od odgovora na začetno zdravljenje.
V nadaljevanju želimo prikazati primer mla
dega bolnika, pri katerem je bila bolezen že raz
širjena. Z začetnim zdravljenjem smo dosegli od
ličen uspeh, kljub temu pa je bolnik po petih
mesecih umrl.
Opis primera - B. D. (štev. popisa 5/85), 23-
letni bolnik iz Sarajeva, je bil vedno zdrav. V
družini ni bilo rakavih bolezni.
Zbolel je jeseni leta 1984, ko so ga začeli boleti
zobje. Čez mesec dni so mu izdrli zob v desni
zgornji čeljusti. Kljub temu se je bolečina stop
njevala, desna stran lica pa je zatekla. Bolnik je
začel videti dvojno, na trebuhu je opazil dve bu
lici.
V Sarajevu so mu odvzeli košček tkiva iz des
nega maksilarnega sinusa. Menili so, da gre za
283
Tomšič Ret al. Burkittov limfom - prikaz primera
Slika 1 -Slika bolnika ob sprejemu. Vidna je obsežna
deformacija obraza zaradi otekline in tumorja desnega
lica, ki je segal do spodnje čeljusti in na zgornjem delu
močno izrival zrklo.
Fig. 1 - The patient before treatment. Tumor of the
right cheek, causing deformity of the tace and protru
sion of the eye.
Slika 2 - Rtg slika obnosnih votlin: destrukcija des
nega maksilarnega sinusa z okolnim skeletom.
Fig. 2 - Destruction of the right maxillary sinus and
surrounding facial bones.
284
limfosarkom ali za nediferenciran epitelijski tu
mor. Želel se je zdraviti v Ljubljani. Na ORL kliniki
UKC v Ljubljani so ponovno napravili ekscizijo,
ki je pokazala, da gre za ne-Hodgkinov limfom,
visoke stopnje malignosti Burkittovega tipa.
Januarja 1985 je bil premeščen v ljubljanski
Onkološki inštitut. Ob sprejemu je bil močno pri
zadet, shujšan, s hudim glavobolom in obsežno
iznakaženostjo obraza (slika 1
).
Pri kliničnem pregledu smo našli še dve pod
kožni tvorbi na trebuhu, velikosti 2 cm.
Še vedno smo ugotavljali dvojni vid, nevro
loška preiskava pa ni pokazala znakov prizade
tosti osrednjega živčevja. Zvišane so bile vred
nosti sedimentacije, bakra in laktat-dehidroge
naze (LDH). Rentgenska preiskava obnosnih vot
lin (slika 2) je pokazala obsežno osteolizo des
nega maksilarnega sinusa, ki je zajemal če
ljustnico, ves maksilarni sinus z etmoidno kostjo,
zgornjo desno očesno votlino in vso desno polo
vico nosu. To je potrdila tudi računalniška tomo
grafija (slika 3). Rentgenska preiskava pljuč ni
pokazala metastaz. Z aspiracijsko biopsijo in z
biopsijo kostnega mozga ter likvorja citološko
prav tako nismo našli znakov invazije.
Slika 3 -CT ob sprejemu: obsežen tumor v maksilar
nem sinusu, destrukcija etmoidalne kosti, zgornje
desne očesne votline in desne polovice nosu.
Fig. 3 - CT before treatment: extensive tumor with
destruction of the right ethmoid, maxilla, orbit and na
sal bone.
Citološka diagnoza podkožnih zatrdlin se je
glasila: ne-Hodgkinov limkfom Burkittovega tipa.
Zaradi bolnikovega slabega stanja smo že
drugi dan po sprejemu v inštitut pričeli z zdrav-
Radiol lugosl 1989; 23: 283-7
Tomšič R et al. Burkittov limfom - prikaz primera
Indukcija-Induc
tion
K
on
sol
idac
i
ja-Com;ol
ida
t
ion
BCNU (1,3 bis-kloretil-
c==J
obsevanje
radiation
i=:=J
c=i
\mll\lllllJJ
r
-ni
tros-urea
(
1,
3 bi-:>-chlorethyl
-n1
trous-urea
6U me/m2
L-,;sparaginai,a
L-Asparaginase
6000 IU/m2
lUUl ll!UI Ull!l
--,
-?ioguani
n ?5 rng/:n2
1
O O l--1 Thio,;uanin
1 I
♦
1r hetotrcksac 6, 25 :nr/::,2
Ciklofosfaěid
l l
i.ethotrexate
t
CyclophoĜphor.tide 12vv mc/m2
taunor.ticir:.
l.Jaunor.iycin
ig;t!	i
e
2 ĝP-/:r.?
it
1
-L
PrcdcisO" ,
.
0 1
--r---:-r
-
rredoi,oĞe tv c.r/s2
l;>
2'2 . 28
--
i
hS
60 GS
Slika 4 - Protokol LSA2L2 (Wollner in sod. 1975).
Fig. 4 - LSA2L2 protocol (Wollner et al. 1975).
dnevi
days
ljenjem. Odločili smo se za protokol LSA2L2 (slika
4) (4) in je takoj prvi dan prejel ciklofosfamid,
naslednji dan pa je pričel z obsevanjem maksi
larne regije - po planu do skupne doze 30 Gy
Qzodozna razporeditev je prikazana na sliki 5).
Ze čez nekaj dni se mu je stanje bistveno izbo
ljšalo, bolečine so popustile, oteklina in tumor
mehkih delov sta izginila (slika 6). Izginili sta tudi
podkožni metastazi na trebuhu in normalizirale
so se poprej patološke laboratorijske vrednosti.
citostatiki po enem meseceu prekinili za dalj
časa, kot je bilo predvideno.
Že prvi teden zdravljenja so se pojavili stranski
učinki citostatikov v obliki stomatitisa in levko
penije. To je bil tudi razlog, da smo zdravljenje s
Slika 5 - CT tumorja - izodozna razporeditev obse
vanja.
Fig. 5 - CT scan tumor with isodose distribution of
radiation.
Radiol lugosl 1989: 23: 283-7
Konec marca se je bolnikovo stanje znova
poslabšalo, Postal je zaspan, pojavile so se bo
lečine v kosteh, krvna slika pa je pokazala ane-
Slika 6- Isti bolnik mesec dni po pričetku zdravljenja.
Fig. 6 - The same patient one month after the begin
ning of treatment
285
Tomšič Ret al. Burkittov limfom - prikaz primera
n ijo in levkopenijo. Ugotovili smo prodor mali
gnih celic v kostni mozeg in likvor. Zamenjali
smo vrsto citostatikov po protokolu M-BACOD,
ki se imenuje po začetnih črkah vseh citostati
k.)v, ki jih vsebuje (metotreksat, bleomicin,
adriamicin, ciklofosfamid, onkovin, deksameta
,_on). Že po prvi dozi se je stanje ponovno izbolj
šalo. Bolnik je prejel kemoterapevtike v dveh
ciklusih in nato odšel domov za en teden. Ko bi
se moral vrniti in nadaljevati zdravljenje, so
svojci sporočili, da se mu je stanje znova poslab
šalo in da ni sposoben za prevoz.
Umrl je pet mesec po postavljeni diagnozi in
pričetku zdravljenja.
Diskusija - Prognoza ne-Hodgkinovih lim
fomov je pri bolnikih pod 35. letom starosti (z
izjemo pri otrocih pod 12. letom) slabša kot pri
starejših
bolnikih. Pomembno
je, da že v začetku
opredelimo stadij bolezni in histološki tip lim
foma in na osnovi tega ugotovimo, ali bolnik
spada v visoko tveganjsko skupino ali pa nas
protno, lahko pričakujemo bolj benigni potek.
Temu primerno bomo izbrali ustrezen način
zdravljenja. Za limfome običajno uporabljamo
klasifikacijo Ann Arbor, ta pa je pri limfomih z
neugodno prognozo, kot je BL, modificirana (5).
Stadiji lokalizirane bolezni imajo ugodnejšo
prognozo (6, 7, 8) od diseminirane bolezni. Za
izid zdravljenja je pomemben dejavnik tudi od
govor na začetno citostatsko zdravljenje. Če pri
bolnikih
dosežemo
popolno remisijo, ki traja vsaj
osem mesecev, imajo 90% možnosti, da ozdra
vijo (7). Pri mladem bolniku z BL stadij IV je mož
nost ozdravitve okrog 20
%. Za zdravljenje lim
fomov uporabljamo različne kombinacije cito
statikov in obsevanja. Velika pomanjkljivost ci
tostatikov pa je v tem, da ne okvarijo samo raka
vih celic, temveč uničujejo oziroma poškodujejo
tudi celice zdravih tkiv, posebno tistih, katerih
celice so hitro razmnožujejo; to je predvsem ce
lic kostnega mozga, sluznice prebavnega trakta,
imunskega sistema. Klinični znaki teh poškodb
so: slabokrvnost, krvavitve, zvečana občutljivost
na infekte, vnetje sluznic.
Pri našem bolniku so bili prisotni vsi dejavniki
tveganja. Imel je diseminiran, histološko zelo ma
ligni tip limfoma, z obsežno destrukcijo skeleta,
Odločili smo se za intenzivno zdravljenje po pro
tokolu LSA2L2, ki je uspešen predvsem pri zdrav
ljenju otroških limfomov. Vključuje deset citosta
tikov, intratekalno aplikacijo metotreksata zaradi
preprečitve razsoja v osrednje živčevje ter obse
vanje primarnega tumorja, kar je bilo pri našem
bolniku še posebej indicirano zaradi razširje
nosti bolezni v kosti in zaradi dvojnega vida.
S takim zdravljenjem smo dosegli odlično iz
boljšanje bolezenskeih znakov že v nekaj dneh.
286
To se ujema tudi s podatki iz literature: pri
80-90
% primerov dosežemo popoln odgovor,
ne glede na stadij bolezni (6, 9), vendar pa pride
kar pri polovici bolnikov do ponovitve bolezni,
najpogosteje v osrednje živčevje (1
O); v takih
primerih je ozdravitev zgolj teoretična.
Do invazije v osrednje živčevje pride lahko po
neposredni poti iz kostnega mozga lobanje skozi
duro v subarahnoidalni prostor, še zlasti pri bol
nikih, kjer gre za destrukcijo kosti.
Invazija kostnega mozga je tudi dejavnik, ki
korelira z visokim tveganjem diseminacije v os
rednje živčevje, vendar le-te pri približno tretjini
primerov ni mogoče dokazati z običajnimi preis
kovalnimi metodami (11).
Naše zdravljenje se je izkazalo za neuspešno.
Dosežena kompletna remisija je bila kratko
trajna, ker je bolezen napredovala v kostni mo
zeg in možganske mrene. Izkušnje z novimi ke
moterapevtiki pri primerih ponovljene bolezni so
še kratkotrajne, zato smo se kljub majhnim mož
nostim odločili za kombinacijo citostatikov po
protokolu M-BACOD, ki naj bi bila učinkovitejša
od že uporabljene, tako sistemsko kot prek pre
graje osrednjega živčevja. Dosegli smo sicer
kratkotrajno izboljšanje, vendar je bolnik doma
kmalu umrl. Vzrok smrti ni znan.
Po tako intenzivni kemoterapiji s toksičnim
učinkom na kostni mozeg lahko vselej pričaku
jemo močno insuficientno hemopoezo, kateri
lahko sledi infekcija in nato sepsa, ki je lahko
vzrok smrti.
Naš bolnik, ki je bil daleč od doma, po določe
nem času ni več prenesel bivanja v bolnišnici.
Zaradi komplikacij, ki so spremljale zdravljenje
(levkopenija in mukozitis), je bilo zdravljenje
večkrat za krajši čas prekinjeno.
Po presoji vseh okoliščin ob ponovitvi bolezni,
bi lahko kot realno alternativno uvedli paliativno
zdravljenje v domači ustanovi. Za to pa se je
težko odločiti pri bolniku, ki je star 23 let, in je vsaj
teoretično še možno, da bi dosegli izboljšanje
bolezni.
Danes se seveda vprašamo, ali je bila shema
zdravljenja, ki smo jo uporabili pri našem bol
niku, primerna. Iz novejših izkušenj pri zdrav
ljenju otrok namreč vemo, da je sicer LSA2L2
protokol zelo učinkovit pri večini ne-Hodgkino
vih limfomih, da pa je malo uspešen pri Burkitto
vem tumorju in drugih limfomih B-celičnega iz
vora (12). Zato se zadnja leta uvajajo v svetu
nove sheme, ki upoštevajo specifične biološke
in klinične karakteristike Burkittovega tumorja (9,
13, 14). Te so:
- izredno hitra rast tumorja;
- nagel razsoj po organizmu, zlasti v kostni
mozeg in v osrednje živčevje;
Radiol lugosl 1989; 23: 283-7
Tomšič Ret al. Burkittov limfam - prikaz primera
- zgodnji relaps, že tekom prvih mesecev
zdravljenja, zelo redko po 8. mesecu in skoraj
nikoli po 12. mesecu;
- slab odziv na standardno zdravljenje in
zelo dober na visoke doze ciklofosfamida in
srednje ali visoke doze metotreksata.
Glede na te lastnosti je nujno, da je zdravljenje
v prvih mesecih zelo intenzivno, s čim krajšimi
presledki in da vključuje navedene citostatike v
visokih dozah. Vključevati mora tudi ustrezno
zaščitno zdravljenje osrednjega živčevja. Ce
lotno zdravljenje pa je kratkotrajno in je lahko
zaključeno že po osmih ali največ dvanajstih
mesecih. Vprašanje obsevanja še ni dokončno
rešeno, po mnenju nekaterih avtorjev pa je pri
Burkittovem tumorju manj pomembno od citosta
tičnega zdravljenja (13, 14).
Ena od novejših shem zdravljenja, ki se rav
najo po navedenih principih, je shema, ki jo upo
rabljajo zahodno nemški onkološki centri - Ber
lin, Frankfurt, Munchen, (BFM), za B-celične lim
fome otrok (15 a, 15 b). Z njo dosegajo avtorji zelo
dobre uspehe s predvidenim 3-letnim preživet
jem okoli 80 o/o za vse stadije B-celičnih limfo
mov. V zadnjem času pa poročajo o uspešnosti
te sheme tudi pri odraslih bolnikih (16).
Nadalje se sprašujemo, kako bi potekalo
zdravljenje, če bi bolnik bolje sodeloval in bi se
lahko držali protokola brez nepredvidenih
preki
nitev. Prav gotovo pa bi bolniku lahko najbolj
pomagali, če bi prišel k nam, ko je bila bolezen še
v začetni fazi.
Izvleček
Prikazan je primer 23-letnega bolnika, ki je bil
zdravljen v Onkološkem inštitutu v Ljubljani zaradi raz
širjenega Burkittovega limfoma zgornje čeljusti. Zdra
vili so ga s kombinacijo citostatikov in obsevanja. Po
odličnem začetnem uspehu je dva meseca po pričetku
zdravljenja prišlo do recidive v kostni mozeg in v mož
ganske mren_e. Pet mesecev po pričetku zdravljenja je
bolnik umrl. Ce bi bil bolnik prišel na zdravljenje, ko je
bila bolezen še omejena, bi imel več kot 50 % možnosti
za ozdravitev. V tako napredovalem stadiju pa je oz
dravitev izjemna.
Literatura
1. Burkitt D. A sarcoma involving the jaws in African
children. Br J Surg 1958; 46: 218-23.
Radiol lugosl 1989; 23: 283-7
2. Lennert K. Preliminary revision of Kiel's classifica
tion of malignant lymphomas. Bruxelles: IV Workshop
of European lymphoma study group, 1986 (in litteris).
3. Ferluga O, Kornhauser P, Klun B, Benedik M. Prvi
primer Burkittovega tumorja pri nas. Zdrav Vestn 1970;
39: Suppl. 1, 35-40.
4. Wollner N, Burchenal JH, Liberman PH et al. Non
Hodg!<in's lymphoma in children. Med Pediat Oncol
1975; 1: 235-63.
5. Murphy SB. Prognostic teatures and obstacles to
cure ot childhood non-Hodgkin's lymphoma. Semin
Oncol 1977; 4: 265-71.
6. Ziegler JL, Magrath IT, Olweny CLM. Cure ot Bur
kitt's lymphoma: ten-year follow up ot 157 Ugandan
patients. Lancet 1979; 11: 936-8.
7. Philip T, Lenoir GM, Bryon PA et al. Burkitt-Type
lymphoma in France among non-Hodgkin malignant
lymphomas in Caucasian children. Br J Cancer 1982;
45: 670-78.
8. Bernstein JI, Coleman CN, Strickler JG, Dortman
RF, Rosenberg SA. Combined modality therapy tor
adults with small noncleaved cell lymphoma (Burkitt's
and non-Burkitt's types). J Ciin Oncol 1986; 4: 847-58.
9. Sullivan MP, Rami
rez l. Curability ot Burkitt's lym
phoma with high dose cyclophosphamide - high
dose methotrexate therapy and intrathecal chemopro
phylaxis. J Ciin Oncol 1985; 3: 627-36.
10. Nkrumah FK, Perkins IV. Relapse in Burkitt's
lymphoma. lnt J Cancer 1976; 17: 455-60.
11. Young RC, Howser DM, Anderson T et al. Central
nervous system complications ot non-hodgkin's lym
phoma. Am J Med 1979; 66: 435-43.
12. Gasparini M, Lombardi F, Lattuada A etal. Child
hood non-Hodgkin's lymphoma: prognostic relevance
ot clinical stages and histologic subgroups. Am J Pe
diat Hematol Oncol 1983; 5: 161-71.
13. Ziegler JL. Burkitt's lymphoma. N Engl J Med
1981; 305: 735-45.
14. Magrath IT, Janus C, Edwards BK etal. An effec
tive therapy tor both undifferentiated (including Bur
kitt's lymphomas and lymphoblastic lymphomas in
children and young adults. Blood 1984; 63: 1102-11.
15 a. Muller-Weihrich St, Beck J, Henze G etal.
BFM-Studie 1981
/83 zur Behandlung hochmaligner
Non-Hodgkin-Lymphome bei Kindern: Ergebnisse
einer nach histologisch-immunologischem Typ und
Ausbreitungsstadium stratitizierten Therapie. Klin
Paediat 1984 a; 196: 135-42.
15 b. Muller-Weihrich St, Henze G, Langermann HJ,
Odenwald E, Riehm H. Kindliche B-Zell-Lymphome
und -Leukamien. Onkologie 1984 b; 7: 205-8.
16. Pees HW, Riehm HJ, Schwamborn J. Effective
treatment ot lymphomas ot Burkitt's type and B-ALL in
adults. Blut 1985; 50: 213-8.
17. Skarin AT, Canellos GP, Rosenthal OS et al. lm
proved prognosis ot diffuse histiocytic and unditteren
tiated lymphoma by use ot high dose methotrexate
alternating with standard agents (M-BACOD). J Ciin
Oncol 1983; 1: 91-8.
Naslov avtorja: Tomšič R, dr. med., Onkološki inštitut,
Ljubljana
287