L
ONKOLOšKI INšTITUT I MEDICINSKA FAKULTETA
U LJUBLJANI
SPOSOBNOST IMUNSKIH METODA U KLINičKOJ ONKOLOGIJI
Plesničar, S.
Sažetak: Prikazan je pokušaj analize vrednosti imunskih testova koji
se danas primenjuju u kancerologiji. Upotrebljava se više vrsti testova,
bilo nespecifičkih, koji prikazuju sposobnost organizma da se odazove
antigenu, ili specifičkih za pojedini tip tumora. Ovaj rad obuhvata pre
teno testove koji se vec rutinski upotrebljavaju.
Iz razloga što u odazivanju organizma prema rakavim celijama glavnu
ulogu igraju limfociti, vecina testova koji se primenjuju u kancerologiji
ustanavlja u prvom redu osobine T- limfocita. Zbog toga medju testove
nespecifične prirode, koji prikazuju sposobnost odazivnosti organizma,
ubrajamo broj perifernih limfocita, sposobnost transformacije limfo
cita u 'perifernoj krvi i, konačno, kao jedini »in vivo« test, test aplika
cije antigena u epidermis, tzv. kutani test. Danas možemo ocenjivati
odazivnost organizma i na taj način da na osnovu histološkog nalaza
ustanovimo stanje žlezda, i to onih koje ukazuju na odazivnost imun
skog sistema pa onih ,koje pokazuju potpuno iscrpljenje organa. Osim
toga se pokazalo da je dobar pokazatelj i inhibicijski test migracije
leukocita. Od poznatih specifičkih testova upotrebljavaju se u kliničkoj
onkologiji u glavnom samo dva, i to: karcino-embrionijski antigen
(CEA) i alfa-foto-protein (AFP).
UDK 616-006-077.3
Deskriptorji: neoplazme, imunološki testi, klasifikacija
Radiol. lugosl., 1; 47-60, 1977
-,
J
Uvod. - Karakterisfr-::no za rakavu bo
lest je da može trajati samo nekoliko tje
dana, a može i više godina (1).
imunološke testove koji ocenjuju kako
stanje organizma, tako
rast tumora u
tom organizmu (2).
U svakom trenutku tog obdoblja razvoj
bolesti zavisi od proširenosti rakavog tki
va po organizmu, od njegove biološke ak
tivnosti i od brzine malignog rasta. Zato
su diagnostičke metode koje mogu dopri
nositi k ocenjivanju stanja rakave bolesti
u organizmu, vanredno dobrodošle, jer sa
mo na osnovu utvrdjenja koliko je raka
vog tkiva u organizmu i u kakvoj je fazi
njen biološki potencijal, može se terapiju
pravilnije dozirati.
U zadnje dve decenije razvila se tumor
ska imunologija. Vrednost te grane kan
cerologije je u torne da je ona dokazala
da organizam nije nemi pratioc razvoja
rakave bolesti, vec da na sve promene re
agira, makar ponekad u svoju štetu, npr.
sintezom blokirajucih protivtela.
Zbog toga medju najvažnija sticanja
imunologije u kancerologiji ubrajamo
Imunološki testovi. - Imunološki testo
vi koji ocenjuju opšte stanje organizma
zovu se nespecifički testovi. Obzirom na
to da je kod toga odazivnost celija od
prvenstvenog značaja, ti testovi na razne
načine proveravaju stanje celične •imuno
sti organizma, a u manjoj meri i stanje
humoralne imunosti (3).
Neki od tih testova u praksi vec se pri
menjuju i to: brojenje limfocita, blastna
transformacija
limfocita,
odredjivanje
broja
T-limfocita,
odredjivanje
stanja
limfne žlezde i kožni testovi. Medju humo
ralne testove ubrajamo odredjivanje kon
centracije imunoglobulina u serumu.
Druga vrsta testova koji se vec upotreb
ljavaju, odredjuje kvantitet tumorskog te
reta. To su u prvom redu testovi kojima
proveravamo neke sastavine tumorskih ce-
48
Plesničar, S.
lija, kao što su: alfa-feto-protein (AFP) i
karcino-embrionski antigen (CEA). To su
dva testa koji se danas svestrano upotreb
ljavaju, mada osim njih ima još i drugih
testova za dokazivanje prisutnosti i koli
cine tumorskog tkiva u organizmu.
U manjoj meri upotrebljavaju se još ti
testovi: fluorescentni metod, metod odre
djivanja blokirajucih antitela, tehnika in
hibicije migracije leukocita i drugi manje
poznati metodi.
Za tumor specifične antigene otkriva
mo pomoču nekih drugih metoda. Ti spe
cifični antigeni su: alfa 2H-feto-protein, be
ta S-feto protein, leukemijski antigeni, he
terofilni fetalni antigen i fetalni sulfogli
koproteinski antigen.
Ima još nekih drugih imunskih testova
koji se primenjuju u manjoj meri. To su:
Makarijev kožni test, odredjivanje elektro
foretske mobilnosti makrofaga, karcino
placentarna alkalna fosfataza i radioimun
ske metode kod tumora sa ektopičnom
sintezom hormona (4).
Nespecifični imunski testovi. - U tu
vrstu ubrajamo testove koje več godina
ma upotrebljavamo, i druge, nove testove
kojih izvedba postala je u poslednje vre
me tako jednostavna da čemo ih moči ru-
Stadij II
(No. 31)
Leukociti''
8.319
(5.200-14.200)
Limfociti''
1.682
(500-4.180
Monociti'''
440
(176-1.210
Limfociti
21,6 O'o
kao %
leukocita
(6-38)
Monociti
5,6 o,o
kao %
leukocita
(2-11)
tinski izvoditi u bilo kojoj hematološkoj
laboratoriji (npr. transformacija leukoci
ta).
a. Broj limfocita u perifernoj krvi. -
Normalno nadjemo u perifernoj krvi od
raslog čovjeka od 20-30 % limfocita, ako
je srednja vrednost za leukocite 7000 če
lija/mm3. Kod odraslog čovjeka zahvača
95 % područje od 1000 do 3500 limfocita,
sa srednjom vrednošču 2200 limfocita na
mm3•
Kod malignih bolesti, sa iznimkom lim
foproliferativnih bolesti, broj limfocita
obično je snižen. samo u kasnim stadijima
(tabela 1). Ali, takvo sniženje odraz je sni
ženog celokupnog broja limfocita, tako da
je postotni iznos identičan bez obzira na
stadij bolesti.
Od večeg zna-.:enja je iatrogeno izazvana
leukopenija, koja se javlja redovno kao
posledica zračenja (slika 1). Njena težina
ovisi od veličine polja, od zračenog pod
ručja, .od celokupne doze i od nominalne
standardne doze (5, 6). Istotako se jake
leukopenije pojavljuju posle primene mo
no- ili poli- kemoterapije. Kasne limfope
nije mogu značiti lošu prognozu kao što
to može biti slučaj kod karcinoma doj
ke (7).
Stadij III
(No. 24)
9.346
(4.400-18.100)
2.349
(1.330-5.900)
673
(122.;.-1.690)
26.5 °/11
(14-56)
6,6 ° n
(1-12)
Stadij IV
(No. 26)
10.619
(4.800-34.400)
1.779
(846-3.940)
634
(74-1.704)
20,0 °10
(9-39)
5,6%
(1-12)
• Broj celija izražen kao aritmetička sredina i sa varijacijskom širinom (broj celija mm').
Tabela l. - Promjene u vrednostima celija periferne krvi kod serije pacijenata sa plucnim
rakom za vreme prve diagnoze (Onkološki Inštitut, Ljubljana).
Sposobnost imunskih metoda u idiničkoj onkoioglji
49
U glavnom možemo reči da nam broj
limfocita dobro služi kao biološki monitor
kod radio- i kemoterapije, a izgleda da
može imati i prognostičku vrednost, jer
indirektno pokazuje trenutno funkcional
nu sposobnost imunskog sistema.
b. Test hlastne transformacije limfoci
ta (8). - Taj test se oslanja na svojstvo
limfocita, da stimuliran antigenom prelazi
u blastni oblik, tj. u veliku celiju sa velikim
j
ezgrom i sa snažnom bazofilnom ci
toplaz
mom u kojoj su brojne vakuole. Jezgro
sadrži brojne nukleole. Proces traja 3 da
na, što znači da je limfocit u svoj meta-
bolizam utisnuo secanje na taj antigen i
da se zbog toga kadgod može ponovo oda
zvati tom antigenu.
Iz razloga što nas kod samog testa za
nima samo broj limfocita koji prelaze u
blastnu transformaciju, možemo upotreb
ljavati nespecifične biljne antigene. Medju
nje ubrajamo fitohemaglutinin (PHA), koji
transformira T- i B-limfocite i concana
valin - A (Con - A), koji transformira
pretežno T1 - i L - limfocite.
Test se odvija tako da limfocitima doda
mo antigen, bilo PHA ili. Con-A, i inkubi
ramo ih kod temperature 37° C tri dana.
Posle toga limfocite skupimo na mikro-
60---------------,-------,------r-----------
50

>
....,
◄
...., 40
=
__,
.,,
,..
....,
-
C>
-
V> 30
C:,
C>
o ·500
 PIED OBSEVAIJEM
■
PO OBSEVUJU
 IECIDIV
500 -1000 1000-1500 1500-2000 2000-2500 2500-3000 3000-3500
limfociti ( N /
mm
3 1
Slika l. - Pad broja limfocita kod serije
pacienata sa bronhialnim karcinomom pre
posle zračenja i kod pojava recidive (Onkološki Inštitut, Ljubljana)
50
Plesničar, S.
skopskom staklu, obojima ih po May
Griinwaldu i Giemsi i brojimo transfor
mirane i obične limfocite do ukupno ba
rem 300 celija. Iz toga izračunamo posto
tak transformiranih, blastnih oblika. Da
nas su u prodaji vec jednostavne podloge,
kod kojih nam, ako upotrebimo mikro
metode, za eksperiment treba samo 300
mikro L krvi (8 kapi)* (9).
Normalno prelazi u transformaciju od
70-80 % svih limfocita.
Snižen broj transformiranih limfocita
nadjemo pre svega kod urodjenih imuno
deficitarnih stanja, kao što su Di George
jev sindrom, timusna hipoplazija i drugo.
Ali, te pramene mažemo naci i kod pri
dobivenih imunodeficitarnih stanja. Na
primer, kod nekih malignih bolesti posto
tak hlastnih oblika vrlo se snizi, i to kod
malignih limfama (limfosarkom, retikulo
sarkom), kod limfatične leukoze i u ka
snim stadijima Mb. Hodgkina (10). Isto
tako nadjemo snižen broj blastnih oblika
kod solidnih tumora (11), npr. kod karci
noma dojke i kod bronhijalnog karcino
ma (12, 13, 14). Posle uspešne terapije broj
blastnih oblika ponovo se diže, mada vrlo
retko postiže iste vrednosti. Kod maligno
ma pokušavaju sprovadjati test transfor
macije uporabam ekstrakta tumorskih tki
va. Sa najviše uspeha stimuliraju limfoci
te autologni ekstrakti tumorskih tkiva.
Opšte uzeto, brojenjem limfocita dobi
jemo uvid u kvantitet celija; transforma
cija pak nam prikazuje njihov kvalitet,
to jest, funkcionalne sposobnosti.
c. Rozetni test T-limfocita
Pošto je T-Iimfocit jedna od celija koje
su citotoksične za malignu celiju, znanje
o tome, koliko je tih celija, T-limfocita, u
krvnom optoku, moglo bi nam dati po
mocne podatke za ocenjivanje stanja orga
niznia.
To je moguce napraviti tako zvanim ro
zetnim testom. Kod tog testa mešamo lim-
'' »Blasto Kit« - Instituto Sieroterapico
Milanese S. Belfanti, Milano - Italia.
focite sa ovčjim eritrocitima zbog svoj
stva T-limfocita da vežu na svoju mem
branu ovr.:je eritrocite. Tako se stvori fi
gura, slična ruži, i zato nazivamo takvu
kombinaciju limfocita sa eritrocitima ro
zetom. Za obrazovanje tih rozeta nije po
treban nikakav pregradni humoralni fak
tor, zbog toga se te rozete zovu spontane
E-rozete.
Kod tehnike inkubiranja limfocita sa
eritrocitima preko noči, nadjemo normal
no prosečno 48 % limfocita koji tvore E
rozete. Variacijska širina krece se od 30
do 75 %-
Koncentracija T-limfocita snižena je kod
brojnih malignih bolesti (15), tako kod
karcinoma dojke (16), bronha (17), glave
i vrata (18,), kod intrakranijalnih tumo
ra (19), kod tumora creva, želuca, ezofa
gusa, epifarinksa, prostate i pankreasa i
kod sarkoma različitih izvora (20).
Opšte uzev zapaža se da koncentracija
T-limfocita pada kod napredovalih stadi
ja i kod recidivantnih situacija sa meta
stazama. Naročito u primerima koji su le
čeni hemoterapijom, bile su utvrdjene van
redno niske vrednosti za T-limfocite (po
nekad samo 5 % E-rozetnih limfocita).
Ipak se u remisiji vrednosti mogu ponovo
povisiti i postici normalne vrednosti. Bo
lest kod koje nadjemo samo lokaliziran
tumor, daje nam samo malko snižene vred
nosti, a isto tako situacije kod kojih je tu
mor bio iako radikalno, ali pre kratko vre
me odstranjen (tabela br. 2).
Tehniku tvorbe rozeta upotrebljavamo
isto tako za odredjivanje B-limfocita. U
tom primeru potrebni su za vezanje ovčjih
eritrocita na B-limfocit serumski humo
ralni faktori. To su C3 frakcija komple
menta i antitela. Najprije vežemo ih na
eritrocite, i tek zatim te eritrocite meša
mo sa suspenzijam limfocita. B-limfociti
vežu na svoju membranu eritrocite, na ko
jima se nalazi pomenuti pripremljeni kom
pleks. U primerima kad se radi o odre
djivanju B-limfocita, služimo se i nekog
drugog njihovog svojstva, naime toga, da
se na membrani i u citoplazmi B-limfocita
Sposobnost imunskih metoda u kliničkoj onkologiji
51
prvo lečenje
prvo lečenje
kasno lečenje
(kasni primeri)
kontrolne
(rani primeri)
(kasni primeri)
vec lečeni
vrednosti
T1 ili T2 sa NO
T3 ili ff4 sa N2
primeri, sada
(No= 31)
ili 3-godišnja
ijili Ml ili
metastaze ili
remisija
generalizacija
generalizacija
(No= 11)
(No= 14)
(No= 14)
---
-
----
Rozetne celije %
- aritm. sredina
46,1 %"
36,0 %'"'
21,3 %
31,7 %
- varijacijska
32,9-56,0
27,0-43,0
5,0-48,7
6,G-44,8
širina
Limfociti
(No/mm')
- aritm. sredina
2290
1640
810
- varijacijska
1110-5740
720-2430
430-1000
širina
,. Vrednosti za normalnu populaciju iz literature: l. Bach. J. F.: 20-80 %, Transplant.
Rev., 16, 196, 1973; 2. Belpomme D. et al.: 50 % (30-75 %), Bull. Cancer, 61, 387, 1974;
3. Michlmayer G. et al.: 52,1 ± 3,8 %, Schweiz. Wochenschr., 104, 815, 1974
.
. ,.
Svi primeri nelečeni ili lečeni samo operativno.
Tabela 2. - Postotak E-rozetnih celija (T-limfocita) periferne krvi kod 39 primera ma
lignoma različitih lokalizacija. (Onkološki Inštitut, Ljubljana).
nalazi obilica imunoglobulina, zbog cega
za odredjivanje tih celija upotrebljavamo
imunofluorescentne tehnike.
Direktnim
metodom markiramo antitelo sa fluore
scentnom materijom, npr. sa fluorescent
nim izotiocianatom. Na taj način marki
rano antitelo veže se sa membranskim
antigenima na B-limfocitu, što možemo vi
deti u fluorescentnom mikroskopu (3).
Mogucnost odredjivanja pojedinih ×ar
kera na limfocitima (tabela 3), i tirne spo
sobnost identifikacije T- i B- limfocita i
njihovih podgrupa pokazala se korisna
kod identifikacije celije izvora pojedinih
vrsti malignih limfoma (21). Tako je uspe
lo sa odredjivanjem markera utvrditi kod
kojih malignih limfoma je početna celija
T-limfocit. U grupu malignih limfoma koji
polaze iz T-limfocita ubrajamo: manji po
stotak hroničnih limfatičkih leukoza, my
cosis fungoides, Sezaryjev sindrom i lim
foblastni limfom. Ipak, vecina malignih
limfoma pripada grupi koje izvor je u raz
ličitim variantama B-limfocita. U tu grupu
idu: vecina hroničnih limfatičkih leukoza,
makroglobulinemij
a Waldenstrom, bolesti
4•
teških lanaca, multipli mielom i maligni
limfomi germinalnih centara. Interesant
no je da u grupu retikulosarkoma spada
maligna varianta transformiranog limfo
cita, zbog toga poznajemo T- ili B- imuno
blastom, odnosno po predašnjoj klasifika
ciji retikulosarkom (22) (tabela 4).
Razume se da granice medju pojedinim
vrstama tih bolesti nisu tako oštre; kod
hroni-:ne limfatičke leukoze možemo naci
Karakteristika
Limfocit
Limfocit
celije
T
B
Rozete »E«
+
o
Rozete »EA«
o
Rozete »EAC«
o
(+)
lmunoglobulini
na membrani
o
+
(S-Ig)
lmunoglobulini
u citoplazmi
o
(lp-lg)
Recirkulacija
+
o
Tabela 3. - Imunske osobine celija koje
služe identifikaciji T- i B-limfocita
Plesničar, S.
npr. takvu heterogenost celija da se ona
rasteže od B1- do B3- limfocita.
d. Histologija limfnih žlezda. - U tom
primeru ne radi se o imunskom testu u
uskom smislu reči, vec o reevaluaciji hi
stološke slike žlezda, koja bazira na sa
vremenom poznavanju funkcije limfocita.
Poznato je da u germinalnim centrima
žlezde nadjemo pre svega B- limfocite, u
parakortikalnim regijama T-limfocite, a u
medularnim predelima plazmatke i mono
cite. Dokazano je da je dužina preživeca
pacijenta u korelaciji sa odredjenom
strukturom žlezde kod karcinoma glave i
vrata (23,), vrata materice (24), kolona (25)
i dojke (26).
Uglavnom kod rakavih bolesti poznaje
mo 4 histološke tipe žlezda: Prvi je lim
focitno predominantni tip žlezde za koji
je karakteristična populacija malih limfo
cita, a pojavljuje se obično u vezi sa du
žim preživecem. Drugi su razviti germi
nalni centri, gde je doba preživeca, ako
je uporedjujemo sa prvom, kraca, ali je
duža u uporedjenju sa onom kod treceg
histološkog tipa, to je tipa sa histološkom
slikom limfocitne deplecije, gde limfociti
isčezavaju iz žlezda. četvrti je histološki
tip nepromenjene, nestimulirane žlezde.
Ne možemo isključiti mogucnosti da se po
odredjenom redosledu u jednoj te istoj
žlezdi odvijaju sve gore opisane promene,
od stadija predominance limfocita do sta
nja deplecije žlezda. Zbog toga histološka
slika deplecije limfocita može biti progno
stički slab znak, tako možda popuštanje
imunske odazivnosti sa nastupajucom ka
heksijom. Svakako nam evaluacija histo
loške slike žlezda može dati uvid u otpor
nost organizma odnosno limfnog sistema
u odredjenoj fazi rakave bolesti.
e. Kožni testovi kasne preosetljivosti. -
Kožni testovi vec se godinama upotreb
ljavaju za testiranje odazivnosti organi
zma kod različitih bolesti (npr. Kweim
antigen kod sarkoidoze).
Patofiziološki osnov kožnog testa je u
torne da pomocu intrakutane ili topične
aplikacije antigena pokrenemo reakciju
kasne preosetljivosti na mestu aplikacije
tog antigena.
Reakcija se razvija tako da -se na kraju
gde smo aplicirali antigen, sakupe makro
fagi koji fagocitiraju antigen i započinju
reakciju zajedno sa imunokompetentnim
limfocitima. Kod toga se oslobadjaju neki
LIMFOMI, KOJI PROIZLAZE IZ »T« LIMFOCITA
To limfocit: limfoblastni limfom
T - imunoblast: T - imunoblastom
T, i T, limfocit: akutna limfatična leukoza, hronična limfatična leukoza, mycosis fungoi
des, sindrom Sezary
LIMFO
MI, KOJI PROIZLAZE IZ »B« LIMFOCITA
B, limfocit: »dobro diferenciran« maligni limfom, hronična limfatična leukoza
B, leukocit(imunoblast): Burkitt'ov limfom, »slabo diferencirani« maligni limfom
B, limfocit (celija pamcenja): hronična limfatična leukoza
B, limfocit: (limfoplazmocitoidna celija): makroglobulinemija Waldenstrom, bolesti teških
lanaca
Bs limfocit (plazmatka): multipli mielom
B-celije kliničnih centara: limfom centrocita (germinocita), limfom centroblasta (germino
blasta)
B? limfocit: Mb. Hodgkin, angioimunoblastni limfom
Tabela 4. - Podjela malignih limfoma s obzirom na proizlaznu maligno alteriranu celiju
imunskog sistema
Sposobnost imunskih metoda u kliničkoj onkologiji
53
farmakološki faktori, limfokini, u kojih
vidu je da se (1) na mestu injiciranog anti
gena sakupi dovoljan broj limfocita i (2)
da su ti limfociti upereni prema antigenu.
To dogadjanje vrši se oko 3 dana, a posle
tog vremena proverimo reakciju. Ako je
reakcija pozitivna, na mestu aplikacije
možemo opipati čvrstu, iznad nivoa kože
podignutu zatvrdlinu koja je posledica lo
kalnog celičnog infiltrata.
U kancerologiji kožnim testovima me
rimo sposobnost imunskog odazova orga
nizma pomocu reakcije zakašnjele pre
osetljivosti. Kod toga se služimo više
vrstama antigena (27) (tabela 5). U načelu
poznajemo: antigene, koje organizam vec
poznaje, jer je sa njima vec prije nekad
došao u dodir (npr. PPD, Varidase) i anti
gene, sa kojima se organizam po prvi put
susrece. Sa njima merimo sposobnost or
ganizma sa kojom se ponovo imunski oda
ziva na antigen. Takav je tipičan antigen
DNCB (dinitrohlorobencen). Konačno upo
trebljavamo još specifr;:ne antigene - eks
trakte tumorskih autolognih ili alogenih
celija odnosno tkiva, kao npr. tkiva ma
lignog melanoma.
l. Testovi sa pozitivnim antigenima
(»Recall antigens«)
a) PPD (Protein Purified Derivate)
b) Varidase
(Streptokinase.'Streptodornase)
c) Mumps - antigen
2. Testovi za »de novo« imunizaciju
a) DNCB (1-chloro, 2,4 - dinitrobenzene)
b) PHA (Phytohaernagglutinin)
3. Testovi sa antigenima, koji su specifični
za tumor
a) Ca colli - antigen
(Mol. težina: ca. 175.000)
b) Ca bronchi - antigen
(Mol. težina: 45.000)
c) Melanoma malignum - antigen
Tabela 5. - Kožni testovi u imunodiagno
stici malignoma
Vrednost kožnih testova je u jednostav
noj izvedbi i u dobroj korelaciji sa pro
gnozom bolesti. Ipak, kod testa, koji je
ispao negativno, ne možemo razabrati koji
od mehanizama, pokrenutih kod reakcije
zakašnjele preosetljivosti, je okvaren. Za
to kožni test mjeri celokupnost ove reak
cije. U najboljoj korelaciji sa kliničkim
tokom bolesti i sa prognozom je kožni
test sa upotrebom DNCB-ja (28).
Tehnika sprovodjenja kožnog testa sa
DNCB (slika 2): U stražnju stenu pazuha
apliciramo 2000 gama DNCB-ja, rastoplje
nog u 0,1 ml acetona, i to na površinu od
oko 20 mm u promeru. Kad se aplicirani
rastvor osuši, prekrijemo ga flasterom i
pustimo ga barem jedan dan. Posle te sen
zibilizacije organizma pričekamo 1:4 daa;
u to vreme u područnim žlezdama umno
že se imunokompetentn'i limfociti. Zatim
apliciramo na podlakticu iste ruke 100 ga
ma DNCB-ja, rastopljenog u 0,1 ml aceto
na, i to na površinu sa promerom od ca.
20 mm. Posle 72 sata otčitamo, kakva je
reakcija. Sam eritem još ne znači da je
reakcija pozitivna; na mestu aplikacije
mora se pojaviti i induracija, a ponekad
još vezikulacija ili u jako pozitivnim pri
merima i ulceracija.
Vrednost kožnih testova proverena je
proučavanjem različitih lokalizacija, naro
čito kod raka dojke, kod malignog mela
noma, kod raka na glavi i na vratu i kod
bronhogenog karcinoma (29).
Na našem materijalu, to jest na seriji
pacijenata sa bronhogenim karcinomom
epidermoidnog tipa, koji još nisu bili le
čeni i koje smo na osnovu TNM klasifi
kaºije podelili u 3 stadije, upotrebili smo
3 kožne testove: PPD, Varidase i DNCB.
Rezultati su pokazali da je doba prežive
ca najkraca u primerima gde je svih troje
testova bilo negativnih. U toj grupi naj
više bolesnika bilo je u trecem stadiju bo
lesti, dok je u grupi pacijenata koji su po
zitivno reagirali na sve tri aplicirane anti
gene, doba preživeca bila je najduža, a
kod vecine pacijenata bolest je bila u
prvom stadiju (slika 3). Iz toga proizlazi
54
Plesničar, S.
Kožni test z D NCB *
2000 f v 0,1 ml acetona
( aksila)
o
100 fl 0,1 ml
lpodleht)
/"
1 1
SENZIBILIZACIJA
*
D i
n,troklorobencen
('V
14 dni
RETEST
ČITANJE
Slika 2. - Shema sprovodjenja kožnog testa sa DNCB (dinitrohlorobencen)
da su kožni testovi zbog jednostavne pri
mene, zbog neopasnosti i zbog dobre pro
gnostičke vrednosti u kancerologiji sve
strano upotrebljivi.
f. Inhibicija migracije leukocita
. .- Ova
pretraga oslanja se na svojstvo limfocita
da u kontaktu sa antigenom izlučuju far
makološki faktor koji inhibira rpigraciju
leukocita iz kapilare. Tehnički Zflhtevi te
pretrage su prilično veliki, pa sc zbog te
činjenice nije ekstenzivno upotrebljavala.
Ipak su dosadašnji rezultati tog testa u
dobroj korelaciji sa sposobnošcu organi
zma da se odazove antigenu pomocu re
akcije zakašnjele preosetljivosti (30).
Ustanovilo se da ekstrakti rakavine doj
ke, a i brojnih drugih tumora uopšte, i
tkiva malignih limfoma inhibiraju migra
ciju leukocita.
Ipak, ukoliko nam je poznata, dosada
još nije bila izradjena studija o korela
ciji izmedju tog testa i kožnih testova,
zbog cega danas nije moguce kazati nešto
više o torne da li test inhibicije migracije
leukocita ima prognosti-;;ku vrednost.
g. Karcino-embrionični antigen (CEA).
- Karcino-embrionični antigen je gliko
protein sa molekularnom težinom izmedju
200.000 i 300.000, koji se sintetizira i za
tim izlučuje iz celije rakavih tkiva ento-
ŠTEVILO
PGZITIVIIH
TESTOV
IUNIEI OF
IUCIIVE
Slll TEST
UU51Č•I PACIENTI
UE
161C P&TIEITS
PACIENTI Z ENIM POZll
lOhlN TESffiM
P&TIEITS WITH ONE
IE&CIIVE SllN TEST
PACIENTI Z DVEMA POZIT.
lO!N1Nf TESTOMA
P&TIEITS WITH TWO
IEACTIYE SKIN TTšf
PACIE
NIi S TREMI POZI!
KOŽNIMI TES_ll
__  .
PAIIENTS WITH THREE
REACIIVE SKIN TEST
Sposobnost imunskih metoda u kliničkoj onkologiji
PREŽIVETJE PACIENTOV Z
BRONHOGENIM KARCINOMOM
SURVIVAL OF PATIENTS WITH
BRONCHOGENIC CARCINOMA
O
.12
24
MESECI - MONTHS
O
12
24
MESECI - MONTHS
p1n_
N•2S
•BJm
ã
O
12
24
MESECI - MONTHS
ODSTOTEK IN ŠTEVILO PACIENTOV
V VSAKI TNM GRUPI
PERCENTAGE ANO NUMBER OF PAi.
IN EACH TNM STAGE GROUP
ŠTADIJ
STAGE
I
II :
1 III .
STADIJ
STAGE
I
II
m
ŠTADIJ
STAGE
I
II:
m:
ŠTADIJ
STAGE
!
I
II:
lil :
25 .,.
( 3
/ 12)
25'1,
(3/ 12)
50 ,.
(
6
/ 12)
1
45 .,. ( 13
/
29 )
24'/, ( 71 29)
31 '!. ( 9
/ 29)
28 '1,
40 '!.
32 ,.
60 ,.
20
'4
20
'./,
( 7 I 25)
(10/25)
( . 8 /
25)
( 3
/ 5 ) 1
( 1
/ 5 )
( 1
/ 5 )
55
ODSTOTEK PACIENTOV V SKUPINI
DO CELOKUPNEGA ŠTEVILA
á
PERCENT OF THE TOTAL NUMBER â
OF PATIENTS
PREŽIVETJE I mmci)
MEU SURVIVAL lmonth,)

10 m

Slika 3. -
Rezultati ispitivanja imunske
rea¼:tivnosti pomoču triju kožnih testa (PPD,
Varidase, DNCB) kod serije 71 pacienata sa
bronhogenim karcinomom podjeljenih u tri
grupe na bazi TNM klasifikacije (Oµkološki inštitut Ljubljana)
56
Plesničar, S.
- - - - - -
-
·-
-
--------
-
--- -
CEA
koncentracija
ZNAčENJE
kod malignoma
kod nemalignih bolesti
-------- - - - - - -
---------------
-
-
-
---
-
-- - - - -
-
-
-
0,0-2,5 ng1ml
2,6-5,0 ng 1ml
5,1-10,00 ng_'ml
10,1-20,0 ng/ml
nad 20,0 ng'ml
26,8 ° 1
0
malignoma
entoder
malnog izvora i 51,5 'O/o ma
lignoma neentodermalnog iz
vora nema povišene koncen
tracije CEA
malignom možda prisutan
malignom verovatno prisutan
verovatnost prisutnosti ma
lignoma visoka
ukazuje na prisutnost malig
noma kolona ili pankreasa
ili_/i metastaza
23,8 %pacijenata sa nemalig
nim bolestima u toj grupi (ci
roza, kolitis, ecc.) i 22,1-:, ·0
teških pušača
8,1 O/o pacijenata sa nemalig
nim bolestima i 8,3 ·0 '0 teških
pušača u toj grupi
1,6 °,'0 svih primera nernalig
nih bolesti i 0,7 ·01
11 teških pu
šača u to_j grupi
vanredno retko kod benignih
bolesti
-----------· -- - . - - - -
---------------
-- - - -
-
Tabela 6. - Značenje različitih koncentracija karcino-embrioničkog antigena u serumu
kod malignih bolesti
dermalnog izvora (kolon, rektum, bron
lms, pankreas, dojka) (31).
Raspon normalne koncentracije CEA u
serumu je od 0-2,5 ng/ml seruma, ali je
kod 18 °io svih pušača koncentracije CEA
povišena do 5,0 ng/ml seruma.
Koncentracija CEA obično _je povišena
kod karcinoma gastrointestinalnog trakta,
bronhusa i dojke. Najčešce nadjemo po
višene vrednosti kod karcinoma pankre-
primarni proces
asa (87 °/0 svih slučajeva su pozitivni), kod
kolorektalnog karcinoma (72 %)
, plucnog
karcinoma (76 %) i želučanog karcinoma
(61 %).
Kod nemalignih bolesti koncentracija je
najviše puta povišena kod alkoholne ci
roze (u 71 ° '0 svih testiranih slučajeva) (32).
Dakako, najviše vrednosti su kod gore po
menutih karcinomskih lokalizacija. Iz iz
loženog sasvim je očito da je danas kon-
metastaze
(bez obzira na metastaze)
(bez obzira na primarni proces)
progres
regres
---··-----
. ... --·--
----
-- - - - - -
-- - -
Koncentracija CEA
(ng/rnl)
Aritmetička sredina
Varijacijska širina
15,00
1,4-25,00
2,63
0,0-25,00
prisutne
19,04
1,7-25,00
otsutne
6,11
O
,0-25
,oo,:,
Vrednosti 25 ng/ml ponavljaju se kao naj
više zbog toga, jer smo te serume testirali samo
sa indirektnom Hansen-ovom metodom koja omogucuje odredjivanje koncentracije CEA
samo do te visine.
Tabela 7. - Prikaz koncentracije karcinoembrioničnog antigena (CEA) kod 105 pacijenata
sa malignomima gastro-intestinalnog trakta obzirom na prisutnost metastaza ili stanja
primarnog procesa (Onkološki inštitut - Ljubljana)
Sposobnost imunskih metoda u kliničkoj onkologiji
57
statbvanje koncentracije CEA kod odre
djenih karcinomskih lokalizacija od veli
ke vrednosti (tabela 6).
Ako posmatramo vremenski tok razvoja
malignoina gastrointestinalnog trakta, na
idjemo ha pitanje, za koje razdoblje tog
razvoja se CEA test može upotrebiti (33).
Dosadašnji eksperimenti pokazali su da
CEA test nije upotrebljiv kao »screening«
metod, ali da je vrlo efikasan kao metod
kod »follow-up« bolesnika, to znaci, posle
završene primarne terapije malignoma.
Zbog toga bi se trebali pridržavati pravila
da se test rutinski izvodi prije početka pri
marnog lečenja, a posle lečenja da se prati
kretanje tih vrednosti. U primeru uspeš
ne, radikflne terapije vrednosti za CEA
padaju na normalu, dok su u primeru ne
radikalnog tretiranja koncentracije CEA u
serumu još uvek povišene. U slučaju reci
diva ili pojava metastaza koncentracija
CEA po<::inje da se diže 2-3 mjeseca prije
nego što se recidiv klinički manifestira.
Koncentracije iznad 20 ng/ml ukazuju u
vecini primera na metastaze u jetri. Izu
zetni su karcinomi pankreasa sa jetrenih
metastaza gde su vrednosti mnogo više od
pomenutih. U izveštajima nadjemo da se
koncentracija CEA menja i kod kemo- i/ili
radioterapije (34), što za
visi od uspešnosti
te terapije. Uglavnom danas smatramo da
stalno i postepeno dizanje koncentracije
CEA opravdava upotrebu daljih diagno
stičkih postupaka (tabela 7).
U svrhu odredjivanja koncentracije CEA
danas se najviše upotrebljava Hansen
Z-gel metod* koji primenjujemo i kod nas.
Metod je senzibilan, vrednosti za normal
nu populaciju bile su postavljene na os
novu eksperimenata na visokom broju bo
lesnika; metod nije previše skup, ali je
izvedba umereno zahtevna, tako da nam
je potrebna dobro opremljena laborato
rija (35).
h. Test odredjivanja alfa-feto-proteina
(AFP). - U klinici se upotrebljava, makar
u manjoj mjeri, i test odredjivanja alfa
feto-proteina (AFP). To je fetalni protein
koji kod elektroforeze migrira u alfa-1 re
giji i čija molekularna težina je 70.000. U
fetusu se sintetizira u kesici žutanjka, a
kasnije u jetri. Kod odraslog čovjeka iz
nosi koncentracija AFP od O do 5,0 ng/ml
seruma, u serumu trudnica do 100 ng_/ml
seruma, a u krvi fetusa od 2 do 6 X 106
ng/ml seruma (36, 37) tabela 8).
Koncentracija alfa-feto-proteina poviše
na je kod primarnih hepatoma i iznosi če
sto do 500 ng/ml seruma, dok se kod he
patopatije podiže najviše do 30 ng/ml. Ma
sivni nodularni oblik hepatoma i razdife-
l. Serumski protein, glikoprotein, migrira u alfa-regiji
2. Molekularna težina: 70.000
3. Sedimentacijska konstanta: 5,05
4. Sadrži 4 % ogljikovih hidrata (heksoze), 14,7 °.'c dušikovih sestavina
5. Koncentracija kod odrasle osobe: 0-5 ng/ml seruma
Koncentracija u fetalnom serumu: 2-3 x 10' ngiml seruma, ona je naj
viša u 10. do 16.
mjesecu trudnoce
6. Raspolovna doba 2 do 3,5 dana
7. Koncentracija kod trudnice: do 100 ng/ml seruma
8. Sinteza: fetalna jetra i placenta, vrecica od žutanjka, gastro-intestinalni trakt. U jetri
ma sintentiziraju celije, koje su u okolini ožilja. Tvori se u fetalnim hepatocitima
9. Biološka funkcija: supstitut za albumin sa funkcijom ozmoze i transporta, veže estro
gene i suradjuje kod procesa metabolizma. Koncentracija AFP-ja sa narastanjem kon
centracije albmnina pada
--
-
----
-
- - - - - - - - - - - -
- - - -
- -
-
Tabela 8. - Karakteristike alfa-feto proteina (AFP)
F. Hoffman - La Roche et Co. A. G. - CEA »Roche« Test, Basel, švica
58
Plesničar, S.
rencirani tip hepatoma sintet1Z'J.raju više
alfa-feto-proteina nego ostali oblici hepa
toma. AFP povišen je i kod embrionalnih
tumora ovarija i testisa, npr. kod terato
karcinoma. U poslednje vreme ustanovili
su da je AFP često povišen kod nekih pri
mera malignoma želuca i prostate. Kod
hepatoma je AFP povišen u 70 % svih slu
čaja (38, 39,).
Najčešce se upotrebljava metod radial
ne difuzije u agarju, ali je osetljivost tog
metoda niska: količina koju možemo kon
statovati je iznad 0,3 ng/100 ml seruma.
Takve koncentracije mogu se naci kod he
patoma i kod embrionalnih tumora. Za
preciznije odredjivanje moracemo prime
njivati metode radioimunskog tipa, sa ko
jima se može konstatovati koncentracije
alfa-feto-proteina u zdravim osobama, gde
koncentracija može postici i vrednosti do
25 ng/ml seruma.
Zaključak. - U zaključku moramo reci
da je vrednost opisanih testova prije sve
ga statistične prirode, pa zato negativan
test kod napredovale bolesti potvrdjuje
slabu prognozu, dok je pozitivni test ne
odbija.
Ustanovljeno je da sa prognozam još
najbolje koreliraju rezultati kožnih testo
va. Kad bi kao antigen upotrebljavali auto
ili alo- ekstrakte tumorskih tkiva, korela
cija bi bila još bolja. U literaturi možemo
naci podatke koji govore o torne da su se
i bolesnici sa negativnom reakcijam na
nespecifične antigene, još odazivali na tu
morske antigene. Pomocu rezultata kod
upotrebe ekstrakta tumora kao antigena,
mogli bi da dobijemo još bolji uvid u te
kuci patofiziološki proces. Pitanje, koje
je još potrebno da se rešava, je, da li po
stoji i na koji način se izražava eventuel
na korelacija izmedju »in vivo« i »in vitro«
testova, npr. kožnih testova sa blastnom
transformacij
om limfocita (
40).
Otvoreno je 'i pitanje o reproducibilno
sti tih testova jer postaji u primeru kad
je test dobro reproducibilan, mogucnost
standardizacije tog testa.
Danas se u glavnom razv11a1u testovi
koji su specifo::ki za tumor i koji poka
zuju funkcionalnu sposobnost onih celija
koje direktno sudjeluju kod procesa za
vracanja i početka rasti tumora. Tu mi
slimo u prvom redu na odredjivanje T-ce
lija, K-celija, aktiviranih T-limfocita i ma
krofaga.
Bez obzira na navedene nedostatke, kod
nekih lokalizacija vec prije terapije odre
djivamo tako zvani imunski profil boles
nika (41). Taj profil bi trebao da zahvati
rezultate kožnih testova, transformacije
limfocita, inhibiciju migracije leukocita i
kod specifičkih lokalizacija specifički test,
kao npr. kod karcinoma entodermalnog
izvora odredjivanje karcinoembrionalnog
antigena. Ipak, i ta slika ne informira nas
dovoljno, i to iz razloga, jer neznamo sa
svim dobro koji tip imunoprofila najvero
dostojnije reflektira sposobnost imunske
odazivnosti bolesnika.
Po tom pitanju najviše odgovara test sa
karcino-embrionalnim antigenom. Moguc
nost konstatovanja recidiva vec nekoliko
meseci prije nego je taj postao klinički
evidentan, zaista je veliko dostignuce; ma
kar i u tom primeru ostaje otvoreno pi
tanje usmerenosti terapeutske interven
cije.
S urnm a r y
THE ROLE OF IMMUNOLOGICAL ASSA
YS
IN CLINICAL ONCOLOGY
The purpose of this paper is to extract
and describe from a large number of known
immunological tests, those assays which are
in use in clinical oncology. Largerly, non
specific tests are used far assessment of
patient's immune capabilities, and, specific
tests, like alpha-feto-protein are used far
detection of the malignant disease.
Since in host resistance to the growth of
neoplastic cells, T-cells appear to play a ma
jor role, the majority of so far used tests
are connected with the determination of the
number and/or function of limphocytes.
Among tests in clinical use the following
are mentioned: number of lymphocytes in
peripheral blood, transfarmation capabilitv
of lymphocytes stimulated by plant anti-
Sposobnost imunskih metoda u kliničkoj onkologiji
59
----- - - - - - -
-
-
-
-
------------
-
-- - -
--------
gens, determination of T- and B-cell concen
tration in peripheral blood, and finally as
the unique »in vivo« test the use of skin
reactivity. The host resistance can be asses
sed by a reevaluation of the lymph node
structure. Pathomorphologic changes of the
lymph nodes can indicate a good reactivi
ty of the immune system, or, on the other
side, a breakdown of the immune resistance.
Leukocyte migration inhibition
test was
also found to correlate satisfactorely with
the clinical course.
Among the so called specific test two of
them, namely, carcino-embryonic-antigen and
alpha-feto-protein, are of clinical interest.
Carcino-embryonic-antigen is usefull as an
indicator of the metabolic activity of tu
mors arising from entodermal tissue and is
used in the follow-up of patients after the
primary therapy was accomplished. The de
termination of alpha-feto-protein in patients
with hepatomas and embrional tumors of
testes and ovaries has its clinical value,
but the usefulness of this test is restricted
by the fact that the incidence of these tu
mors account for only a small percentage
of all cases registered yearly.
So far, a small number of known in vi
tro and in vivo immunological test, have
been introduced in clinical practice. This is
due to the fact that the majority of tests
lack a correlation with the clinical course of
the dise,ase, or are not giving pertinent in
formations concerning the extent of the di
sease or the immune resistance of the host.
Li t e r a t u ra
l. Ritts E., Jr., H. B. Neel: An overview
of cancer immunology. Mayo Clin. Proc. 49,
118-131, 1974.
2. Plesničar S.: Zmogljivost imunske di
agnostike
pri
malignih
boleznih.
Zdrav.
Vestn. 45, 421-425, 1976.
3. Nakamura R. M.: Immunopathology.
Clinical laboratory concepts and methods.
Little, Brown and Company, Boston 1974.
4. Stevenson G. T., D. J. R. Laurence:
Report of a workshop on the imune respon
se to solid tumours in man. Int. J. Cancer
16, 887-896, 1975.
5. Cosimi A. B. et al.: Cellular immune
competence of breast cancer patients re
ceiving radiotherapy. Arch. Surg. 107, 531
do 535, 1973.
6. McCredie J. A., W. R. Inch, R. M. Su
therland: Peripheral blood lymphocytes and
breast cancer. Arch. Surg. 107, 162-165,
1973.
7. Stjernsward J. et al.: Lymphopenia and
change in distribution of human B and T
lymphocytes in peripheral blood induced by
irradiation for mammary carcinoma. Lancet,
2, 1352-1356, 1972.
8. Rubin A. D.: The human lymphocyte
in short-term tissue culture. Postgrad. Med.
41, 244-251, 1967.
9. Nikolic Lj. et. al.: With reference to
a simple kit for short-term lymphocyte cul
ture tested in experimental animals. Boll.
Ist. Sieroter. Milan. 55, 5-11, 1976.
10. Papac R. J.: Lymphocyte transforma
tion in malignant lymphomas. Cancer 26,
279-286, 1970.
11. Kumar S., G. Taylor: The response to
phytohaemagglutinin (PHA) of lymphocytes
from cancer patients. J. Clin. Pathol. 26,
476-479, 1973.
12. Jenkins V. K., M. H. Olson, H. N. Ellis:
In vitro methods of assesing lymphocyte
transformation in patients undergoing ra
diotherapy for bronchogenic cancer. Tex.
Rep. Biol. Med. 31, 19-28, 1973.
13. Thomas J. W. et al.: Effect of thera
peutic irradiation on lymphocyte transfor
mation in Jung cancer. Cancer 27, 1046-1050,
1971.
14. Babušikova O., J. Medzihradsky: Sur
vival of human peripheral blood lymphocy
tes in short-time PHA cultures in cancer
patients and healthy controls. Neoplasma
21, 655-658, 1974.
15. Wybran J., H. H. Fudenberg: Thymus
derived rosette-forming cells in various hu
man
disease
states:
cancer,
lymphorna,
bacterial and viral infections, and other di
seases. J. Clin. Invest. 52, 1026-1032, 1972.
16. Keller S. E. et al.: Decreased T-lym
phocytes in patients with marnrnary cancer.
J. Clin. Pathol. 65, 445-449, 1976.
17. Anthony H. M. et al.: E and EAC ro
setting lyrnphocytes in patients with carci
noma of bronchus. II. A sequential study of
thirthy patients: effects of BCG. Clin. Exp.
Imrnunol. 20, 41-54, 1975.
18. Olkowski Z. L., S. A. Wilkins. Jr.:
T-lymphocyte levels in the peripheral blood
of patients with cancer of the head and
neck. Am. J. Surg. 130, 440-444, 1975.
19. Krooks W. H., T. L. Roszman, A. S.
Rogers: Impairment of rosette-forming T
lymphocytes in patients with primary intra
cranial turnors. Cancer 37, 1869-1873, 1976.
20. Benešova E., F. Herrnansky, J. šalko
va: E rosettes in lyrnphoproliferative disea
ses. Neoplasrna 23, 23-30, 1976.
21. Belpome D. et al.: La nature T ou B
des cellules neoplasiques des leucemies lym
phoicles. Bull. Cancer 61, 387-402, 1974.
60
Plesničar, S.
22. Astaldi G., G. C. B. Astaldi: Immuno
logia dei linfociti nella leucemia. Recent.
Prog. Med. (Roma) 59, 246-265, 1975.
23. Berlinger N. T. et al.: Immunologic
assessment of regional lymph node histology
in relation to survival in head and neck
carcinoma. Cancer 37, 697-705, 1976.
24. Tsakraklides V., O. T. Anastassiades,
J. H. Kersey: Prognostic significance of re
gional lymph node histology in uterine cer
vical cancer. Cancer 31, 860-868, 1973.
25. Patt D. J. et al.: Mesocoiic lymph node
histology is an important prognostic indica
tor for patients with carcinoma of the sig
moid colon: an immunomorphologic study.
Cancer 35, 1388-1396, 1975.
26. Ellis R. J. et al.: Immunologic compe
tence of regional lymph nodes in patients
with breast cancer. Cancer 35, 655-659, 1975.
27. Harris J., D. Copeland: Impaired im
munoresponsiveness in tumor patients. Ann.
N. Y. Acad. Sci. 230, 56-85, 1974.
28. Lee Y-T. N. et al.: Delayed cutaneous
hypersensitivity and peripheral lymphocyte
counts in patients with advanced ·cancer.
Cancer 35, 748-755, 1975.
29. Herberman R. B.: Cell-mediated im
munity to tumor cells. Adv. Cancer Res. 19,
207-263, 1974.
30. House A. K., S. Wisniewski, T. L. Wood
ings: Immunity in colonic tumor patients
after operation: Determination by leukocy
te-migration inhibition. Dis. Colon Rectum
18, 100-106, 1975.
31. Zamcheck N.: Carcinoembryonic anti
gen. Quantitative variations in circulating
levels in benign and malignant digestive
tract diseases. Adv. Intern. Med. 19, 413-433,
1974.
32. Rule A. H. et al.: Circulating carcino
embryonic antigen (CEA): Relationship to
clinical status of patients with inflammatory
bowel disease. Gut 14, 880-884, 1973.
-
-
-- ---- - -
--
33. Kamholz S. L.: Immunologic diagnosis
of human digestive tract cancer. Carcino
embryonic antigens. Am. J. Gastroenterol.
59, 233-243, 1973.
34. Vider M. et al.: Carcinoembryonic an
tigen (CEA) monitoring in the management
of radiotherapeutic and chemotherapeutic
patients. Am. J. Roentgenol. 124, 630-635,
1975.
35. Martin E. W. Jr. et al.: Carcinoembryo
nic antigen. Clinic,11 and historical aspects.
Cancer 37, 62-81, 1976.
36. Abelev G. I.: Alpha-fetoprotein as a
marker of embryospecific differentiations in
normal and tumor tissues. Transplant. Rev.
20, 3-37, 1974.
37. Martin F., M. S. Martin, C. Bour
geaux: Perspectives in cancer research. Fe
tal antigens in human digestive tumors. Eur.
J. Cancer 12, 165-175, 1976.
38. Kohn J. et al.: Serum-alpha,-fetopro
tein in patients with testicular tumours.
Lancet 2, 433-436, 1976.
39. Gassner M., P. J. Grob: Alpha1-Fetopro
tein, Hepatom und Teratom, Schweiz. Med.
Wochenschr. 102, 465-471, 1972.
40. Herberman R. B.: Cellular immunity
to human tumor-associated antigens. A re
view. Isr. J. Med. Sci. 9, 300-307, 1973.
41. Lurie B. B. et al.: Diagnosis and pro
nosis in colon cancer based on a profile of
immune reactivity. J. Natl. Cancer Inst. 54,
319-325, 1975.
Adresa autora: Prof. dr. S. Plesničar, On
kološki inštitut, Vrazov trg 4, 61105 Ljublja
na.


Deepitelizacija - metoda izbora za lečenje prekanceroznih promjena na glasnicima

r
7
OTORINOLARINGOLOŠKA KLINIKA
MEDICINSKOG FAKULTETA U LJUBLJANI
DEEPITELIZACIJA - METODA IZBORA ZA LJEČENJE
PREKANCEROZNIH PROMJENA NA GLASNICAMA
Kambič V.
Sadržaj: Hiperpla.stične aberacije na laringealnoj sluzokoži vrl,o je teško
klasjf,ikovati, a i pojam prekancero,ze razlioito se interpretira. Zbog toga
je i objektivno ocenj.ivanje uspeha različit-ih metoda lečenja prekanceroza
grla nemoguoe. Staindardizacija klasifikacije omogučila bi objektivniji
priilaz teraprij,i prekancerozmih stanja.
Prikazana jto vlastita podjela prekanceroza na laringealnoj sluzokoži.
U razdo:blju ml 1960. do 1975. godine na ORL klinici u Ljubljani uračleno
je 2700 biops,ija kod bolesnika sa hiperpla-stičniim aberaaijama na glasni
cama. U 133 ,slučaja hi,s,tološki nalaz bi,o je prekancemza. Kod bolesnika
koji su bilj tretirani konzervativno nije se postigJ,o nikakv.o poboljšanje,
a u 16 slučajeva došI.o je do malignizacije; mečlutim, 44 od 61 bolesni,ka
kod lmjih je bila uračlena deepitelizaoija bilo je ,izlečenih, a ni u jednom
·slučaju 111ij-e doš1o do m.alignizacije procesa.
UDK 616.225.4/.6-007.61-089.81
Deskriptorji:: laringealne bolezni, glasilke, sluznica, hipe1,plazij
a, prekarr1-
cer,oze, kla,sifikacija, zdravljenje, kirurgija operativna
Racliol. Iugosl., 12; 621-628, 1978
L
Uvod. -
Pojam prekanceroze i njen
znacaj za proces malignizacije u širokom
i raznolikom spektru hiperplastičnih pro
mena na laringealnoj sluzokoži još nije ko
načno definisan. O histološkoj slici pre
kanceroze, njenoj ulozi u procesu maligni
zacije, etiologiji i terapiji 1ima mnoge ra7·.
liči
tih mišljenja.
Medu kliničarima pa i samim histolozi
ma nema jedinstvenog gledišta o tome ka
kva treba da bude klinička a još manje
histološka sl,ika hiperplastične aberacije
laringealnog epi
te
lija karakteristična za
prekancerozu. Zbog različitog ocenjivanja
hiperplastičnih aberacija i neadekvatne
upotrebe pojma premaligne lezije, progno
za ;i lečenje prekanceroze prema različitim
autorima veoma je različita.
Neki autori svrstavaju medu prekance
roze sve hiperplastične aberacije, od obič
ne him:rplazi.ie ili epitelijalne keratoze oa
do intraepitelijalnog karcinoma. To vodi
Rad primljen: 3. 2. 1978.
J
do mnogih nesporazuma i pogrešnog inter
pretiranja pojma prekanceroze. Uspjeh le
čenja prekanceroznih lezija različitim me-•
todama uopšte se nece moci uporedivati
sve dok neki autori budu ubrajali medu
prekanceroze sve hiperplastične aberacije
na laringealnoj sluzokoži, isključujuči samo·
infiltrativni karcinom, a dok drugi pod
pojmom prekanceroze smatraju histološki
precizno odredenu promenu.
Prekanceroza je odredeno stanje tkiva iz
kojeg ce se prije ili kasnije razviti malig
nom. Osnovni problem kod prekanceroze
je pod kakVlim uslovima i kada ce patolo
ška aberacija tkiva koju nazivamo prekan
cerozno stanje - (to je pro_mena koja ne
ma još svih histoloških i kliničnih karak
teristika karcinoma) malignizirati. Sve dok
se ne dode do jedinstvenog stava o tome·
kako treba da izgleda histološka slika pre
kanceroze, bice nesporazuma, i nece se·
moci objektivno ocenjivati uspeh različitih
terapeutskih metoda (4, 10).
622
Kambič V.
Tek kada odredimo i prihvatimo histo
lošku sliku karakterističnu za prekancero
zu, naše stanov;ište ce biti jedinstveno, go
voricemo istim jezikom, i imati mogucnost
da objektivnije uporedujemo naše tera
peutske rezultate.
Poteškoce se javljaju vec kod kliničke
terminologije, jer različiti autori opisuju
identičnei kliničke pramene različitim na
zivima, kao: keratoza, pahidermija, leuko
plakija ili hiperkeratoza. A klinička ter
minologija često se upotrebljava u smislu
histoloških slika i obratno, što ponekad
vodi do prave zbrke.
Pojam pahidermija i leukoplakija nema
neki precizno definisan značaj, dok je na
ziv hiperkeratoza u našem primeru sasvim
pogrešan, jer dobro znamo da normalni la
ringealni epitelij nije keratot<ičan; zbog toga
kod orožavanja mažemo govoriti samo o
keratozi, a ne o hiperkeratozi.
U literaturi smo našli 16 različitih kla
sif!ikacij
a hiperplazije lar.ingealne sluzoko
že (10). Mnoge su veoma slične, da ne ka
žemo čak i identične. Klasifikacija lar,in
gealrnih hiperplazija bazira na približava
nju njihove histološke slike histološkoj slici
karcinoma. ALi na žalost, momentalna hi
stološka slika i biološka osobina hiperpla
stične aberacije nisu uvek u skladu jedna
sa drugam. Zbog toga dolazi do velikih po
teškoca, naročita kad želimo da uvrstimo
pramenu u grupu takozvanih prekancero
za.
Da li kod razvoja karcinoma uvek po
staji prelazni stadij prekanceroze, ili se .isti
može razviti direktno iz zdravog tkiva, u
našem primeru iz normalnog epitela larin
gealne sluzokože? To su pitanja na koja
moramo odgovoriti, da bisn.10 mogli objek
tivnije defin-isati prekancerozu i njenu
ulogu kod nastanka kaminoma.
Slika 1 - Jednostavna hiperplazija (hematoxylin-eosin, X 400)
Deepitelizacija - metoda izbora za lječenje ...
623
Pitanje je da li je naziv prekanceroza
·uopšte opravdan.
Iz iskustva znamo da se malignom može
razviti direktno iz potpuno zdravog tkiva,
i to češce nego iz takozvane prekanceroze.
.A sa druge strane poznata je, da pramene
koje smo diagnosticiraU kao prekanceroze
nikada ne predu u karcinom. Možda bi
bilo bolje umjesto termina prekanceroza
koja znači predstadij karcinoma, uvesti po
jam rizični epi
te
lij.
Naša podela prekanceroza. - Na osnovu
2700 biopsija patološko promjene laringal
.ne sluzokože i observacije tih bolesnika,
klasificirali smo hiperplastične aberacije
,obzirom na histološku sliku u 4 grupe:
l. Hyperplasia simplex - jednostavna
hiperplazija. Epitelij je deblji, naročita na
račun celija spinoznog sloja. Sloj bazalnih
·celija je nepromenjen. Imunokompetentni
,elementi ispod epitelija vrlo su retki (sli
ka 1).
2. Hyperplasia abnormalis - abnormal
na hiperplazija. Epitelijski sloj je zadeb
ljan na račun »bazalifikac.ije« celija. Čelije
bazalnog tipa rasprostiru se do sredine epi
telij
a. Nema patoloških mitoza ni atipija.
Broj imunokompetentnih celija u rn.ezen
himu je umeren (slika 2).
3. Hyperplasia atypica - atipična hiper
plazija. Sve celije zadebljanog epitelija li
•Če na bazalne celije. U čitavorn. epiteliju
vidi se poneka atip!ija. U mezenhimu ima
vrlo mnogo imunokompetentnih elemena
ta, što je po našem mišljenju i našim isku
stvima signifikantno za ovaj oblik aberaci
je (slika 3).
4. Carcinoma in situ - preinvazijski
karcinom.
a) Bazalna membrana je očuvana. Jaka
reakcija mezenhima, svi znaci atipije ce
lija i jezgara, patološke mitoze i na površi
ni epitelija, znaci disocijacije celija u sub
•epiteLijalnom tkivu vrlo mnogo imunokorn.
petentnih celija (slika 4, 5).
b) Carcinoma invasivum -
invazioni
karcinom. Histološke karakteristike dobro
,su nam poznate. Medu prekancerozne le
:zij
e ubrajamo samo atipičnu hiperplaziju,
to jest trecu grupu pramena po nasoJ po
deLi. Procenat malignizacije u toj grupi re
relativno je visok.
U našoj klasifikaciji nismo uzeli u obzir
keratizaciju, jer smo došli do uvjerenja da
ova nije značajna za proces malign-iz.acije.
Isto mažemo reci i za histohemijske pro
mjene, jer se celični metabolizam menja
svakog trenutka, a oblik celija mnogo je
konstantniji. Zanemarili smo i oblik pa
pila.
Kod klasifikacije rukovodila nas je činje
nica da je proces malignizacije posledica
dvaju zbivanja:
1 - pramena u epiteliju (reprodukcija
i sazrevanje celija) i
2 - reakcija u mezenhimu, koja je re
fleks čitavog imunobiološkog stanja orga
nizma.
624
Kambič V.
Slika 3 - Atipična hiperplazija (hematoxylin-eosin, X 400)
Do godine 1969 izvršili smo 1500 biopsija
kod hiperplastičnih pramena laringealne
sluzukože. Medu njima našli smo histolo
škim pregledom 81 atipičnu hiperplaziju; 72
od ovih bolesnika lečili smo konzervativ
no i kod njih 16 došlo je 3 godina posle
biopsije do malignizacije, 1što znači 22 %.
U razmahU izmedu 1969. do 1975. godine
izvršili smo 1200 biopsija i kod 52 boles
nika ustanovili prekancerozu, to jest 3.
grupu po našoj klasifikaciji. Ni kod jed
nog bolesnika nije došlo do malignizaoije,
jer smo sve lečili radikalno, to jest deepi
telizirali smo glasnice.
Terapija prekanceroza. - Terapija pre
kanceroza vrlo je različita, a rezultati
uspeha različitih metoda lečenja mnogo
puta su suprotni, što je posledica nejedin
stvenog shvatanja premalignih aberaaija.
Najveci broj autora (1, 3, 11, 12, 13, 15,
16, 17, 19, 20, 21), koji saopštavaju o uspe
hu odnosno neuspehu pojedinih terapeut
skih metoda n-ije lečila samo prekanceroze·
u pravom smislu ove reči, nego i druge
hiperplastične aberacije na laringealnoj
sluzokoži, od obične hiperplazije sve do
karcinoma in situ.
Za lečenje prekanceroza imamo na ras
polaganju medikamentoznu i hiruršku te
rap.iju, aktinoterapiju, knioterapiju i la
ser. Nijedna od ovih metoda nije kauzalna,
jer odstranjuj"emo samo posledice, a ne
uzrok, koji ne poznajemo. Za lečenje treba
izabrati metodu koja je najuspešnija, naj
jednostavnija i najmanje oštecuje funkciju
Deepitelizacija - metoda izbora za lječenje ...
625
Slika 4 - Intraepitelialni karcinom. (hematoxyhn-eosn, X 400)
4a
4b
Slika 5 - Shema naše klasifikacije hiperplastičnih aberacija laringealnog epitelija. O= nor
malni epitelij; 1 = jednostavna hiperplazija; 2 = abIJJormalna hiperplazija; 3 = atipična hiper
plazija; 4 a = intraepitelijalni karcinom; 4 b = infiltrativni karcinom
organa. Na osnovu naših iskustava, došli
smo do ,zaključka da je metoda ,izbora za
lečenje prekanceroza na glasnicama deepi
telizacij
a.
Material i rezultati. - U razdoblju od
1960. do 1975. godine diagnosticirali smo,
uzimajuči u obzir našu klasifikaciju, 133
prekanceroze glasnice. Od ovih smo, do
626
Kambič V.
1969. godine, 72 bolesnika lečili konzerva
tivno (vitamini, inhalacije, apstinencij
a
pušenja i alkohola, po potrebi i pramena
radnog mesta i balneoterapija), a 9 boles
nika leč,ili smo hirurški. Ni kod jednog bo
lesnika koji je bio lečen konzervativno ni
je došlo do bitnog poboljšanja, a kod njih
16 došlo je do malignizacije. · Medutim je
kod svih onih kod kojih smo upotrebili hi
rušku terapiju, došlo do izlečenja, odnos
no znatnog poboljšanja. Zato smo posle
1969. godine sve bolesnike sa diagnozam
prekanceroze koja je bila histološki doka
zana (52) i 9 bolesnika koji su bili prethod
no neuspešno konzervativno lečeni, lečili
deepitelizacijom glasnice. Deepitelizaciju
smo izvršili kod 61 bolesnika.
Kod bolesnika s ograničenim prekance
roznim le:zijama koje nisu zahvatile više
od 1/2 glasne žice, deepitelizaoiju smo vr
šili pomocu mikrolaringoskopije; u ostalim
slučajevima vršili smo deepitelizaciju na
kan tireotomije sa prethodnim traheoto
mijom. Pre ekscidiranja sluzokože ubriz
gali smo submukozno fiziološki rastvor,
tako da se sluzokoža napela i dezepiteliza
cij
a je bila lakša. Krvarenje je minimalno.
Kod laringofisura trahealnu kanilu osta
vili smo nekoliko dana. Kod prekanceroz
nih pramena na obema glasnicama, deepi
telizaciju smo vršili u 2 navrata, kako bi
s
prečili nastajanje sinehij
a. Skoro kod svih
ctl
.
..!.
:;l
r::
Terapija
i::
B Q]
b/JQ
•....4
..... ctl
o
ctl H
P'.l..o
-,;J
KONSERVATIVNA
(vitamini, inhalacije, itd.)
72
16
DEEPITELIZACIJ
A
61
O*
sa la,ringofisurom
21
mikrolaringoskopski
40
SVEGA
133
16
.,, Tri bolesnika sa karcinomom in situ :i dva sa
našu statistiku, j,er su bile diagnoze postavljene
1oduze1Jog materijala kod deepitelizacije
slučajeva došlo je do potpune reepiteliza
cije glasnica u toku od tri sedmice, a funk-
cija je bila zadovoljavajuca. Odstranjenu.
sluzokožu poslali smo na serijsko histolo-
1ško ispitivanje. U tako pregledanom mate
rij
alu ustanovili smo da je atipična hiper
plazija (prekanceroza) pratila u1 3 slučaja.
karcinom in situ, a dva puta infiltrativni.
karcinom.
U slučajevima kod kojih smo konstato-
vali in
traepi
te
lij
alni karcinom, nismo bo
lesnika dodatno lječili. Tama gdje je bio
dokazan infiltrativni karcinom, naknadno
smo pravili hordektomiju. Bolesnika smo
pratili u početku u intervalima od dve
sedmice, a kasnije u dužim vremenskim
periodima. Uspjeh je bio vrlo dobar. Kod.
47 bolesnika došlo je do potpunog izleče
nja. Sluzokoža je bila glatka i bleda.
Funkcionalni rezultat je bio odličan, a kod.
9 pacijenata došlo je do recidiva. Ponovili.
smo terapiju koja je bila uspješna u svim
slučajevima.
U konačno ocjenjivanje naših rezultata.
nismo uzeli u obzir 5 bolesnika, gde su hi
stološkim pregledom serijskih preparata.
ustanovili infiltrirajuci, odnosno intraepi-
te1ijalni karcinom (Tabela 1).
Diskusija i zaključak. - U ocenjivanju.
terapeutskih uspjeha deepitelizacije kod.
prekanceroze ograničili smo se samo na.
·a
Cl)
5
"O
·

....
<!)
i::
1
-,- g
-
-
('.)
Cl)
·
o iD
;i:i
i::

''-'
'oa
....

'O
Cl)
g.@
·u
-
,g i
.1
Cl)
H
o,""
za
p:::
o
8
31
o
47
o
o
9
47
8
31
9
infiltmtLvnim karcinomom
nakon histološke pretrage
Cl)
;j
'O
bi)
....
N N ::,
,-.....i.,......
(!)
11
o
11
H
s
::i
6
o
6
nismo ubrojili u
serijskih rezova:
Tabela I. - Rezultati lječenja prekanceroza od 1960-1975 na ORL klini-ki u Ljubljani
Deepitelizacija - metoda izbora za lječenje ...
627
bolesnike, kod kojih je ta bila po našim
kriterijima histološki dokazana. Isključili
smo sve ostale benigne i maligne oblike
hiperplastičnih aberacija.
Terapija prekanceroza kontradiktorna
je baš zbog toga što pojam prekanceroze
nije precizno definisan. Medikamentozna
terapija je kod atipične hiperplazije prak
tično bez svakog značaja. U uži .izbor do
lazi samo rentgensko izračenje, odnosno hi
rurgija. Hirurško lječenje pak ima pred
rentgenskim zračenjem mnogo prednosti.
Diagnozu prekanceroza sa sigurnošču se
može postaviti samo u slučaju kada je sa
glasnice kompletno odstranjena pramena
sluzokože. Inače je diagnoza nesigurna, jer
znamo da promjene koje ocenjujemo kao
prekanceroza mogu samo pratiti karcino
ma in situ, odnosno infiltrativni karcinom,
što se vidi iz našeg materijala. U odstra
njenoj sluzokoži našli smo 3 puta karci
nom in situ i dva puta infiltrativni karci
nom. Funkcionalni uspeh nakan hirurškog
lječenja je uvjek zadovoljiv, dok funkcija
grla po zračenju mnogo puta ostaje ošte
čena. Ako zračimo moramo aplicirati ku
rativnu dozu kao kod malignoma, a znamo
da su diferencirane celije otporne za ak
tinu terapiju, te je i uspjeh takovog lje
čenja u znaku pitanja (13).
Miinzel (19) kaže da zračenjem elimini
šemo--·submukeznu upatnu infiltraciju, a
pitanje je da li je ova uzrok ili samo po
sledica pramena na ;epiteliju. Ukoliko je
ova posledica epitelijalnih pramena, što
vjerovatno jeste, zračenjem nismo dobili
ništa. Kontrola je posle hirurškog lečenja
mnogo lakša nego_ posle zračenja, jer zna
mo da radiomukozitis kod nekih bolesnika
persistira vrlo dugo. A tu je još i pitanje
indikacije lečenja karcinoma sa zračenjem
zato bi trebalo da budeino ak1Jino tera
pijam, naročita kod mladih, baš iz ovog
razloga vrlo oprezni (5, 22).
Mišljenja smo, da su funkcionalni rezul
tati kada je u pitanju prekanceroza sekun
darnog značaja. Osnovno je da odstranimo
premalignu leziju: sprečimo malignizaoiju
tkiva, to nam je, kako vidimo iz naših re-
zultata, potpuno uspelo dekortikacijom.
Svakako bi trebalo u budučnosti misliti
i na hormonalnu terapiju, ,i to sa anti
androgenima koje spominju Loewit, Hussl
i saradnici (14). I sami smo, na osnovu na
šeg istraživačkog rada došli do zaključka
da naročita androgeni hormoni .igraju veo
ma značajnu ulogu kod nastanka hiper
plastičnih aberaoij
a na laringealnoj sluza
koži (6, 8).
Na eksperimentima koje smo izveli 1968.
godine na životinjama, kada smo testoste
ron propionat injicirali 10 psima i 10 ka
striranim kujama, histološki smo ustano
vili pramene epitelija, koje smo svrstali u
drugu grupu po našoj klasifikaciji. U dru
gam delu našeg eksperimenta ustanovili
smo da su ove pramene ireverzibilne.
Osim toga, našu misao potvrduje i činje
nica da medu pacijentima koje smo treti
rali zbog prekanceroza nije bilo ni jedne
žene, i ako ove žive i rade pod istim makro,
i mikroklimatskim uslovima.
Ako uzmemo u obzir naše rezultate le
čenja te ih uporedimo sa rezultatima osta
lih autora, uvjereni smo da je deepiteliza
aij
a metoda izbora za lečenje prekanceroz
nih lezija na glasnim žicama.
S u m m a r y
DE-EPITHELISA
TION-TREATMENT
OF-eHOieE FOR VOCAL CORD
PRAECANCEROUS LESIONS
Hyper,plastic
aberrations
are
differently
classified and the term of precancerosis di
v-ersely interpreted, therefor-e, it is difficult to
,evaluate the effectiveness of particular the
rapeutical methods.
A standardized classif.ication woul-d ,enable an
objectiv,e assessment of the treatment fo-r pre-
cancer-oses.
Our oonception of the histol-o-gic patterns in
precaneeroses i,s presented.
In the period 1960-1975, a total of 2700•
bi,opsies were performed in patients w.ith hy
.perplastic aber-ratiions of the vocal cord mu
c-osa. In 133 patients, hi,stology r,evealed a:ire-
cancemsis. In the ,patients who had received.
medica! therapy, no impr,ovement was obta-
ined, on the contra•ry :in 16 patients the pr.o
eess became malignant. Among 61 patients.
628
Kambič V.
who had undergone cle-epithelisation, 44 were
cured. After the de-epithelisation, no precan
cemus -case turned maligna.nt.
De-epitheli-sation ha·s been shown to be the
procedure of choice for the treatrnent -of the
v,ecal oo·rd precanceroses.
L i ter a t u r a
l. Dalby, J. E.: (1974) Canaclian Journal of
Otolaryngology, 3, 564.
2. Del Bo M., G. Rossi: (1957) Le laryngiti
.chronice aspecifiche Torino, Minerva Medica,
chap 1, 5.
3. Eggernainn, G.: (1973) Monatsschrift fi.ir
Ohrenheilkunde und Laryngo-Rhinologie, 107,
165.
4. Kambič, V.: (1965) Journal Francais cl'
Oto-Rhino-Laryngologi,e, 14, 827.
5. Kambič, V., B. Rav111ihar: (1967) Weg-
weiser fi.ir di•e Fachaerztliche Praxis, 9, 283.
6. Kambič, V., I. Lenart: (1968) Wegweiser
fi.ir die Fachaerztliche Prmds, 16, 327.
7. Kambič, V., I. Lenart: (1969) Journal
Francais d' Oto-Rhirno-Laryngologie, 18, 97.
8. Kambič, V., I. Lenart: (1971) Journal
Fra:ncais d' 01:lo-Rhino-Laryngolog.ie, 20, 1145.
9. Kambič, V., I. Lenart, V. Lenart, Z.
Radšel: (1973) Wegweiser fi.ir die Fachaerzt
liche P.rax,is 21, 300.
10. Kambič, V., I. Lenart, Z. Radšel: (1975)
Zdravstveni vestnik, 44, 519.
11. Kleinsasser, O.: (1962) Fortschritte der
Medizin, 80, 903.
12. Kleinsasser
O.:
(1964)
Laryngologie,
Rhinologie, Otologie, 43, 14.
13. Lederma111 M.: (1963) Journal of Laryn
gol-ogy and Otology, 77, 651.
14. Loewit, K., B. Hrnssl, E. Richter, S.
Schwarz:
(1977)
Archives
of
Oto-Rhino
LaryngoLogy 215, 75,
15. Macbeth, R.: (1970) Journal of the Oto
laryng,ological society of Australia, 3, 11.
16. Miller, A. H., H. R. Fischer: (1971)
Laryngosoope, 81, 1475.
17. Miller, A. H.: (1974) Canaclian Journal
of Otolaryngology, 3, 573.
18. Miller, D.: (1974) Canadian Journal of
Otolaryng,ology, 3, 557.
19. Miin.zel, M.: (1973) Zeitschrift fi.ir La
ryngologie, Rhinologie,
Otologie und ihre
Grenzgebiete, 52, 601.
20. t:iom, M .L.: (1974) Canadian Journal of
01J::ilaryngology, 3, 551.
21. StroITTg, M. S.: (1974) Canadian Journal
of Otolaryngology, 3, 560.
22. W1oclyka, J.: (1962) Archives of Oto
laryngol,ogy, 76, 372.
Adresa autora: ppof. Dr. Kambič Vin.ko,
Otor,tnolaringološka klinika Medicinske fa
kultete v Ljubljani, Zaloška 2, 61000 Ljub
ljana.


Mikroračunalo u rektilinearnom scintigrafu

Šnajder, Jože;Erjavec, M.;Kolbas, J.;Kralj, Herman;Lesjak, Martin;Rupnik, Zdravko

TEHNOLOGIJA, INSTRUMENTACIJA
LABORATORIJ ZA JEDRSKO ELEKTRONIKO, INSTITUT »JOŽEF STEFAN«, LJUBLJANA
MIKRORAČUNALO U REKTILINEARNOM SCINTIGRAFU
Šnajder J., M. Erjavec, J. Kolbas, H. Kralj, M. Lesjak, Z. Rupnik
Upotreba mikroračunala omogucava direktnu
(ON LINE) obradu scintigrafskih podataka to
kom same pretrage. Mikroračunalo je u tom slu
čaju sastavni deo scintigrafa, a scintigrafska
slika koja se ispisuje tokom pretrage rezultat je
vec obradenih podataka. Moguce je realizirati
niz obrada, koje su vec standardne (odbrajanje
telesnog bekgraunda, višeelementno gladen
je - smoothing, korekcija na vrijeme poluras
pada i slično) i dodavati nove. Slika 1 ilustrira,
koliko se samo povecava broj mogucih kombi
nacija aritmetičkih operacija sa izlaznim signa
lima nuklearne elektronike, kod generiranja
scintigrafskih slika. Kod našeg sistema raspo
lažemo sa četiri energijska kanala i dva koinci
dentna izlaza. U programsku matricu ulaze
četiri različite informacije po horizontalnim lini
jama. Po vertikalnim linijama oduzimaju se in
formacije u mikroračunalo sa naznakam aritme-
ENERGIJSKI
KANAL - EK 1A
tičke operacije, posebno za zapis I i posebno
za zapis II. Ako izaberemo kao za primer na
vertikalnoj liniji za zapis I oznake (na dole) =,
O, O, -, uz položaj P1 i P2 kako pokazuje sl. 1,
to znači, da ce na zapisu I biti prikazano: zapis
1 = 1
A - 2B uključujuci i ostale vec gore nave
dene obrade u mikroračunalu.
U našem novam i univerzalnom scintigrafu,
koji omogucuje jednako precizno pretragu ci
jelog tjela ili štitnjače, ugradeno je i drugo mikro
računalo, koje automatski izračunava značajne
parametre scintigrafske pretrage (maksimalnu
i minimalnu aktivnost, brzinu skeniranja i slično)
i po izabranom programu preko koračnih mo
tora kontroliše kretanje detektora i zapisnih
sistema. Sa opisanim scintigrafom omogucene
su pored standardne, i koincidentne transmi
sijske i druge scintigrafske pretrage.
PROGRAMSKA
t-{ATRICA
+
+
r--------,...------------1
EK 18
1A & 2A
DETEKTOR 1
18 2 28
EK 2A
EK 28
DETEKTOR 2
NUKL E ARNA
ELEKT RONI KA
Slika 1 - Funkcionalna
shema scintigrafskog
sistema. lstaknuta je
mogucnost kombinacije
aritmetičnih operacija na
podacima iz nuklearne
elektronike za generisanje
scintigrafskih slika u slučaju
da je u skener ugradeno
mikroračunalo.
122
Figure 1 - Functional
diagram of scanning
system. Particulary to the
great variety of possible
arithmetic operations on
nuclear electronic output
dala is illustrated.
+
+
Pl
+
P2
+
+
PROCESNA
II
ELEKT RONI KA
MIKRORAČUNALO
ZA OIREKTNU
O8RAOU SCINTIGRAFSKIH
POOATAKA
ZAPIS
I
ZAPIS
II
TEHNOLOGIJA, INSTRUMENTACIJA
MICROCOMPUTER IN A RECTILINEAR SCANNER
The use of microcomputer enables "on line" data
processing during the tirne of scintillation scanning
procedure. The microcomputer in our case, is a inte
gral part of the scanner, so the scan is generated with
already processed data. Weil known algorithms such
as background subtraction, smoothing, isotope decay
tirne correction etc., and new ones can be realized.
Fig. 1 illustrates many combinations which are possible
only at
the stage of the arithmetic operations on nuclear
electronic output data. In the system four energy cha
nnels and two coincidence outputs are available. The
informations are led in to the program matrices through
the horizontal lines and taken out by two vertical-lines
separately tor each of the two scanning displays. As
an example, the choice of arithmetic signs downward
the left vertical-line +, O, O, -, will give us on the dis
play I the scan which is generated by data 1 A - 2 B.
Besides the microcomputer tor above data processing
and display arithmetics our whole body scanner incor
porates another microcomputer tor evaluating a series
of pertinent scanning parameters (such as minimum
and maximal activity, scanning speed etc) and tor
control of detector and display head movements
according to presen! program. With the described
new scintigraph, standard scanning from the whole
body to thyroid size, coincidence- and transmission
- scanning are possible.
KLINIKA ZA NUKLEARNO MEDICINO, KLINIČNI CENTER LJUBLJANA
RAČUNALNIŠKA ANALIZA KINETIKE 99mTc, DIETIL - IDA
Pungerčar D., V. Fidler, J. Fettich, J. Šuštaršič, U. Fonda
Avtorji prikažejo funkcionalno scintigrafijo
kinetike dietil-lDA. Scintigrafske podatke z ga
ma kamere zbirajo eno uro po aplikaciji radio
farmaka na računalniškem sistemu v enominut
nih histogramskih matrikah. Računalniška ana
liza temelji na računanju hitrosti spremembe
koncentracije dietil-lDA v vsaki točki računalniš
ke matrike.
Za vsako točko matrike generirajo funkcijo
radioaktivnosti in izračunajo nagib akumula
cijskega in ekskrecijskega dela. Hitrost akumu
lacije in hitrost sekrecije posebej prikažejo na
akumulacijskem oziroma sekrecijskem funkcij
skem scintigramu v obliki svetlosti točk na CRT.
Funkcionalni scintigram zbere na eni sliki
informacije (topografijo in funkcijo), ki jih lahko
opazujejo sicer na vrsti sekvenčnih scintigra
mov in funkcij radioaktivnosti in izboljša pre
glednost ter zanesljivost preiskave.
COMPUTER ANAL
YSIS OF THE KINETICS 99mTc
DIETHYL - IOA
Authors presen! functional scintigraphy of the kine
tics of diethyl-lDA. Scintigraphic data detected by
gamma camera are stored in the computer system one
hour after application of radiopharmaceutical by one
minute histogram matrices. Computer analysis is
based on computing the rale of change of diethyl-lDA
concentration at each point of the computer matrix.
A tirne activity curve is generated tor each point and
the slope of the accumulation and excretory phases
is calculated. The rate of the change is presented on
the accumulatory and excretory functional image in the
form of bright points on CRT.
The functional scintigram covers all the topographic
and functional data, which are otherwise scattered
over a wide range of sequential images and radioacti
vity functions. They are represented on a single
image, which greatly increases the clearness and
reliability of the investigation.
ZAVOD ZA NUKLEARNU MEDICINU KLINIČKOG BOLNIČKOG CENTRA 1
MEDICINSKOG FAKULTETA, ZAGREB
KOMPJUTERSKI POSTUPAK ZA KONTROLU UNIFORMNOSTI GAMA KAMERE
Bašic M., S. Popovic, S. Lončaric
Najčešci uzrok neuniformnosti polja gama
kamere su nepodešeni fotomultiplikatori. Vizu
elna ocjena uniformnosti nije pouzdana niti do
voljno osjetljiva metoda. Prikazan je postupak
ocjene uniformnosti polja gama kamere anali-
zom slike uniformnog radioaktivnog izvora u
obliku diska. Slika je stavljena u kompjuter koji je
povezan sa gama kameram.
Kvantitativnom ocjenom uniformnosti odre
duju se područja koja zbog nepodešenosti foto-
123


Modificirajući uticaj na neke endokrine žlezde miša kod kasnih posledica subletalnog jonizacionog zračenja

Kališnik, Miroslav;Vraspir-Porenta, Olga;Logonder-Mlinšek, Metka;Zorc, Marjeta;Lejko-Zupanc, Tatjana;Rus-Gaši, Alenka;Štiblar-Martinčič, Draga;Škrk, Janez

1
7
INSTITUT ZA HISTOLOGIJU I EMBRIOLOGIJU
MEDICINSKOG FAKULTETA UNIVERZE U LJUBLJANI
MODIFICIRAJUCI UTICAJ STRESA NA NEKE ENDOKRINE ŽLEZDE
MIŠA KOD KASNIH POSLEDICA SUBLETALNOG
JONIZACIONOG ZRAČENJA*
Kališnik, M., O. Vraspir-Porenta, M. Logonder-Mli©šek, M. Zorc,
T. Lejko-Zupanc, A. Rus, D. Stiblar, J. Skrk
Sažetak: Za studij interakcije stresa i zračenja na miševima oba spola bila su naprav
ljena dva eksperimenta. U prvom pokusu, 6 meseci na_kon početka zračenja zracima
s dvadeset dnevnih doza po 50 rada, bile su stereolosk1 analizirane neke endokrine
žlezde u 24 miša, od kojih je polovina bila dražena u pravilnim intervalima s kombi
nacijam optičkog signala i blagog električnog udara. U drugom pokusu 120 miševa
živelo je do spontane smrti nakon šlo su bili draženi i/ili zračeni. Stres i zračenje
smanjili su aktivaciju šlitnjače, te sinergistički uzrokovali atroliju Leydigovih inter
sticijskih celija. U ovariju je interakcija obiju laktora okrepila hiperplaziju intersticijskih
celija. U nadbubrežni žlezdi draženje je povečalo, a zračenje smanjilo vakuolizaciju
celija. Oba faktora zajedno smanjila su pojavu involutivnih gigantskih celija u kori.
Životinje ispostavljene zračenju bile su lakše, a draženju teže. Zračenje im je skratilo
preživljavanje, draženje produžilo. Prema torne je eustres ublažio štetne, katabolične
posledice zračenja.
UDK 616-092.9-001.2
Deskriptori: miši, učinki sevanja, stres, električna stimulacija, endokrine žleze, ste
reološka analiza.
L
Radiol. lugosl., 13; 507-512, 1979
Uvod - · O dejstvu stresa na endokrine
žlezde izvestili smo u seriji članaka (1, 2, 3, 4,
5, 6). Pokazali smo, s kvantificiranim histolo
škim podacima, da stres aktivira nadbubrežnu
žlezdu i deprimira štitnjaču kao i gonade.
O kasnom dejstvu subletalnog ionizacionog zra
čenja na iste organe izvestili smo u drugoj studiji
(7) i prikazali prilično različite efekte, koji su pre
svega posledica vece ili manje destrukcije, kojoj
je sledila više ili manje uspešna regeneracija
odnosno rediferencijacija. Neke strukturne pra
mene nakan iradiacije mogli bi tumačiti kao po
sledicu promjene centralne neuroendokrine re
gulacije ili postradijacionog stresa. Tako je
glandula thyroidea bila manje aktivirana. Testis
je bio jedva alteriran. Najvece pramene poka
zale su se na ovariju: bio je bez oocita i folikla,
uključno atretičnih, intersticijske celije bile su
hipertrofične i hiperplastične. Kora nadbubrežne
žlezde bila je zadebljana. Zona fascikulata bila
je manje vakuolizirana nego normalno i hiper
trofična, pre svega na račun drugih dviju zona.
U toj studiji zanimala nas je interakcija stresa
i jonizirajučeg zračenja: da li su učinci sinergi-.
* Prikazano na Simpoziju o nervnom i endokrinom
sistemu Društva anatoma SR Srbije 10. novembra
1978 u Beogradu.
Rad primljen: 20. 12. 1978.
_J
stični ili antagonistični i da li se mogu pojaviti
nove kvalitete kod učinka oba faktora? Ako se
radi o disocijaciji učinaka na razne endokrine
žlezde, kakav je efekat kombinovanog delova
nja stresa i zračenja na vitalne funkcije orga
nizma kao celine?
Materija! i metode - Na miševima oba
spola napravili smo dva eksperimenta. U prvo
me smo 24 miša soja CBA, od kojih je bila po
lovica muškog i polovica ženskog spola u sta
rosti 1,5 meseci, razdelili u tri grupe po 8 živo
tinja. U svakoj grupi bila je polovica životinja
dražena u pravilnim intervalima kombinacijam
optičnog signala i blagog električnog udara na
dno kaveza; druga polovina bila je nedražena
kontrola. Prva takva grupa bila je žrtvovana na
kan jednomesečnog draženja u starosti 2,5 me
seca. Ujedno sme;> počeli s totalnim zračenjem
gama zracima sa 20 uzastopnih dnevnih doza
po 50 rada (140 rad/min) tako, da je ukupna
doza dostigla 1000 rada. Životinje su bile zra
čene u šupljim kotačima iz pleksi stakla, koji su
bili podeljeni u 16 odvajenih, 2,
7 cm visokih i
7 cm dugih prostora. Od stajice do mesta zra
čenja konfinirali smo i prevozili i nezračene ži
votinje tako, da su sve bile zatvorene u tim ko
tačima približno jedan sat dnevno (sl. 1
). Zra-
507
Kališnik M., O. Vraspir-Porenta, M. Logonder-Mlinšek, M. Zorc, T. Lejko-Zupanc, A. Rus, D. Štiblar, J. !:;.<rk
Slika 1 - Šuplji kolači iz pleksi stakla u kojima
se konfiniraju miševi za vreme zračenja.
Slika 2 - Kavez za miševe ureden za zračenje. Omo
gucava proizvoljno kretanje u vodoravnom smeru,
a sprečava puzanje.
čenu, kao i nezračenu skupinu miševa žrtvo
vali smo 6 meseci nakon početka zračenja u
starosti od 8,5 meseci. Nakon žrtvovanja u ete
rovoj narkozi oduzeli smo nadbubrežnu žlezdu,
štitnjaču, ovarij i testis, te ih fiksirali u Bouinovi
tekucini, zalili parafinom, rezali u stepenaste
serije ca. 6 µm debelih rezova i bojili hemato
ksilinom-eozinom. Sa sistematičkom stereolo
škom analizom kod povecanja objektiva 10x i
63 x odredili smo volumensku gustocu i apso
lutni volumen, površinsku gustocu i apsolutnu
površinu, dužinsku gustocu i apsolutnu dužinu,
te brojnu gustocu i apsolutni broj pojedinih
tkivnih i celijinih sastojaka u proučavanim orga
nima. Analizam varijance studirali smo uticaj
draženja, zračenja i njihove interakcije; o po
slednjem izveštavamo u ovom članku.
U drugam eksperimentu 120 miševa soja
Balb/C, polovicu mužjaka i polovicu ženki, po
delili smo na 4 jednake grupe od kojih su 2 bile
dražene od treceg meseca starosti dalje na isti
način kao u prvom eksperimentu, a 2 nedra
žene kontrole. Po jedna dražena i nedražena
grupa u starosti od 4 meseci, bila je ispostav
ljena zračenju na jednak način kao u prvom
eksperimentu s tom razlikam, da životinje nisu
bile konfinirane u šuplje kotače, vec u kavezima
pokrivenim perforiranom pločom iz pleksi sta
kla, koje je omogučavalo kretanje životinja samo
u vodoravnem pravcu, dok je penjanje po kavezu
bilo sprečeno. Po jedna dražena i nedražena
grupa bile su prividno zračena (sl. 2). Životinje
su jednom sedmično vagane, a odredivana je
508
i potrošnja hrane. Živele su do spontane smrti,
nakon koje smo ih obducirali. Za statističku ana
lizu upotrebili smo Studentov test.
Rezultati - Na štitnu žlezdt1 delovali su
stres kao i iradijacija (sl. 3) u istom smislu tj.
P< O ,02
N
Slika 3 - Zračenje (1) signifikantno snizuje (P < 0,02)
prosečnu visinu epitela štitnjače (x ± SEM) u pore
denju sa nezračenim životinjama (N).
Modificirajuci uticaj stresa na neke endokrine žlezde miša kod kasnih rosledica ..
smanjili su aktiviranost; interakcija oba faktora
nije imala signifikantnog dodatnog uticaja.
Na Leydigove intersticijske celije testisa stres
i iradijacija imali su sinergističko dejstvo, njihova
volumenska gustoca dodatno se je smanjila
u grupi, koja je dražena i iradiirana (sl. 4).
Vvh
[mm']
P,<0,02
mm'
P, <
0,00S
0,8
P..,<
O, 00S
0,7
0,6
0,S
0,4
0,3
0,2
O,
1
o
N
N
k
s
Slika 4 - Volumenska gustoca Leydigovih intersti
cijskih stanica testisa životinja pod uticajem stresa (S)
te kod nedraženih kontrola (K), kao i kod zračenih (1)
i nezračenih (N) životinja. Upisani su nivoji rizika za
odbijanje nulte hipoteze za učinak stresa (S), iradija-
cije (1) i interakcije (S, 1).
Na ovariju stresor je signifikantno povečao
apsolutni volumen atretičkih folikula (što smo
tumačili kao posledicu kočenja ovulacije i devi
jaciju sazrevanja folikula u pravcu atrezije).
U jajnicima zračenih miševa, suprotno, uopče
nismo našli atretične folikule (niti druge oblike
ovarijskih folikla). Interakcija stresa i radijacije
na atretičkim foliklima bila je signifikantno di
vergentna (sl. 5). Na drugoj strani samo u ova
rijima zračenih životinja pojavile su se intersti
cijske celije. Interakcija stresa i iradiacije ovde
je delovala sinergistički, tj. zapreminska gustoca
intersticijskih celija bila je najveca u grupi živo
tinja, koje su bile zračene i dražene (sl. 6).
U nadbubrežnoj žlezdi stresor i iradijacija
antagonistički su delovali na volumensku gu
stocu vakuola u celijama nadbubrežne žlezde,
Radio!. lugosl., 13; 507-512, 1979
Va
•■'
1 ,4
1,J
l,Z
1, 1
Pa< 1,114
Pj < 1,1111
Pal< 1,114
--+--
N
1
K
N s
Slika 5 - Apsolutni volumen atretičkih folikula u prvom
pokusu (oznake kao na slici 4).
1,4
Pa < 1,11
P1 < 1,11
1,
J
Pa1< 1,11
-
1, Z
1, 1
N
N
K
s
Slika 6 - Volumenska gustoca intersticijskih stanica
u prvom pokusu (oznake kao na slici 4).
509
Kališnik M., O. Vraspir-Porenta, M. Logonder-Mlinšek, M. Zorc, T. Lejko-Zupanc, A. Rus, D. Štiblar, J. S.<rk
napose kore. Stresor je povečao, a iradijacija
smanjila vakuolizaciju, kod čega je dejstvo in-
terakcije takoder signifikantno (sl. 7). Na drugoj
Vvv
[]
1,14
1,11
1,12
1,11
N
s
P, < 1,1111
P; < Ulll
P;,,< 1,1111
N
K
Slika 7 - Volumenska gustoča vakuola u slanicama
nadbubrežne žlezde u prvom pokusu (oznake kao na
slici 4).
strani sam stres signifikantno je povečao volu
mensku gustocu žila, dok je iradijacija imala
disocijirano dejstvo: kod životinja pod stresom
smanjila je, a kod nedraženih povečala iriga
ciju. Konačno su stres i iradijacija sinergistički
signifikantno smanjili volumensku gostocu mno
gojezgrenih gigantskih celija, kod čega je bila
takode interakcija dodatno signifikantna (sl. 8).
Težina zračenih miševa oba spola, napose
ženski, je od 3. meseca nakon zračenja dalje,
skoro celo vreme signifikantno zaostajala za te
žinom nezračenih miševa (sl. 9). Težina draže
nih životinja oba spola skoro za čitavo vreme
eksperimenta, signifikantno je prevazilazila te
žinu nedraženih kontrola (sl. 1
O). Kod nedra
ženih, zračenih životinja težina je zaostajala
za težinom nezračenih životinja, dok kod dra
ženih životinja razlika u težini zračenih i nezra
čenih nije bila tako očita; opisane razlike nisu
signifikantne, vec su istosmislene kod oba pola.
510
Vv
M
l:Jl
1,111
P; < 1,1111
P, < 1,1111
1,111
P,,; < 1,1111
1,111
1,111
1,114
1,m
1,111
N
N
s
K
Slika 8 - Volumenska gustoča mnogojedarnih sla
nica u kori nadbubrežne žlezde u prvom pokusu
(oznake kao na slici 4).
Slika 9 - Težina zračenih (1) i nezračenih (N) živo
linja za vreme drugog opita. Na apscisi su navedeni
meseci nakon završenog zračenja (O). Znak + znači
P < 0,05, ++ P < 0,01, +++ P < 0,001.
r--------------,r-
' ___
.,.,...__ .... -/
Slika 10 - Težina životinja koje su bile pod uticajem
stresa (S) i bez njega (N) u drugom pokusu (oznake
kao na slici 9).
U potrošnji hrane nije bilo signifikantne razlike
medu grupama.
Preživljavanje zračenih miševa oba spola je
od 9. meseca nakon zračenja dalje signifikantno
smanjeno (sl. 11
). Preživljavanje draženih ženki
očito je produženo, dok preživljavanje draženih
Modificirajuci uticaj stresa na neke endokrine žlezde miša kod kasnih posledica .
mužjaka nije, se je zbog toga razlika u preživ
ljavanjw kod oba spola signifikantna samo u
11. m_secu nakon zračenja (sl. 12).
Slika 11 - Kumulativna smrtnost iradiiranih (1) i ne
iradiiranih (N) miševa u drugom pokusu (oznake kao
na slici 9).
Slika 12 - Kumulativna smrtnost životinja, koje su
bile pod uticajem stresa (S) i nedraženih kontrolnih
životinja (N) u drugom pokusu (oznake kao na slici 9).
Diskusija - Mehanizam delovanja stresa
i iradiacije samih za sebe na endokrine žlezde
dosta je dobro objasnjen (8, 9). Literatura o in
terakciji oba faktora prilično je škrta. U našem
primeru podražaj, koji je delovao stresogeno bio
je blag i pojavljivao se u pravilnim intervalima.
Zato mislimo, da je bila postignuta faza adapta
cije, odnosno stanje eustresa prema Selyeju
(10), što bi prema našim očekivanjima povecalo
nespecifičnu otpornost prema raznim noksama,
uključivo jonizacionim.
Mehanizam inhibitornog dejstva stresa i zra
čenja na štitnjaču bio bi isti, tj. smanjenje sekre
cije TSH zbog povečanja sekrecije ACTH; bu
duci da oba činioca zajedno nisu signifikantno
povečali taj učinak, možemo zaključiti, da je bio
učinak svakog za sebe več maksimalan. lnhibi
torno delovanje kombinacije stresa i iradijacije
na Leydigove intersticijske celije u testisima,
kao producente androgena, moglo bi biti posle
dica poremecene centralne neuroendokrine re
gulacije, koja bi dovela do smanjene sekrecije
LH, dok gotovo intaktni semeni epitel govori da
Radiol. lugosl.. 13: 507-512. 1979
sekrecija FSH nije bila poremecena. U suprot
nosti s testisima, u kojima vidimo postiradijacij
sku restituciju skoro ad integrum, kasne pro
mene u zračenim ovarijima vrlo su teške. Mišji
oociti zapravo vrlo su radiosenzitivni te su u na
šim pokusnim uslovima bili skoro posve uni
šteni, zajedno s pripadajucim foliklima, čija funk
cija u normalnim prilikama je takode sekrecija
estrogena. To je verovatno bio dovoljan razlog
za kompenzacijsku hiperplaziju intersticijskih
celija, kojima takode pripisuju sekreciju estro
gena. Draženje je očito ubrzalo tu kompenza
cijsku pojavu, koja je verovatno posledica joni
zacione povrede. Posledica interakcije draženja
i zračenja na nadbubrežnu žlezdu su kontra
verzne. Delovanje stresa je očito stimulatorno,
što se izražava u povečanoj vakuolizaciji celija
i jačoj krvnoj irigaciji, na drugoj strani kočena je
involucija, koju označava porast mnogojezgre
nih gigantskih celija, znakovima piknoze u jezgri
ma. Postiradijaciono smanjenje vakuolizacije
moglo bi da bude znak nedovoljne rediferencija
cije ili moguce »iscrpljene« hiperaktivnosti zbog
iradijacijonog stresa. Kočenje pojava involucij
skih gigantskih celija radi postiradiacijske re
generacije je razumljivo delovalo sinergistički
stresu radi draženja.
Iz kretanja telesne težine miševa u drugom
poskusu možemo zaključiti, da su posledice
zračenja katabolične; smrtnost životinja nakon
zračenja bila je takode ubrzana. Nasuprot torne
draženje je delovalo anabolički i sprečavalo
smrtnost. Prema torne je blago draženje u pra
vilnim intervalima delovalo na metabolizam
antagonistički zračenju; s draženjem bio je do
stignut eustres, koji je blažio štetne posledice
jonizacijonog zračenja. Zanimljivo je, da je bila
reaktivnost ženki veca nego mužjaka; to je u
skladu s vecim promenama u strukturi ovarija
u usporedbi s testisima.
Potrebno je dodati, da se pokusne okolnosti
prvog i drugog pokusa razlikuju u tri točke: u
prvom pokusu bili su miševi soja CBA na po
četku zračenja stari 2,5 meseca, a za vreme
zračenja bili su konfinirani (to bi mogao biti do
datni stresor), u drugom, bili su miševi soja
Balb/C na početku zračenja stari 4 meseca
i za vreme zračenja nisu bili konfinirani; tirne
smo želeli smanjiti preveliku opcu smrtnost, koja
nam je pokvarila neki raniji tovrsni pokus. Za
pravo, zanima nas takode radijacijska karcino
geneza kod draženih životinja, što ce biti sadržaj
drugog izveštaja.
511
1,ališnik M., O. Vraspir-Porenta, M. Logonder-Mlinšek, M. Zorc, T. Lejko-Zupanc, A. Rus, D. Štiblar, J. S.<rk
S u m m a r y
MODIFYING ACTION OF STRESS
ON EFFECTS OF SUBLETHAL IONIZING
RADIATION OBSERVED IN SOME
ENDOCRINE GLANDS OF MICE
Two experiments were carried out on mice of both
sexes in view of studying the interaction of stress and
irradiation. In the first experiment 24 mice of CBA
strain were distributed into 3 groups; half of the ani
mals of each group were irritated by an optic signal
followed by a mild electric shock repeated at equal
intervals, whereas the other hal/ were not subjected
to stress. The animals of group 1 were sacrificed one
month after the beginning of the experiment, when
group 2 was subjected to gamma irradiation with 20
successive daily doses of 50 rad (140 rads/min), the
total dosage amounting to 1000 rad. Group 3 com
prised the nonirradiated animals. Groups 2 and 3 were
sacrificed 6 month after the initiation of irradiation.
From the animals, thyroid gland, testis, ovary and
adrenal were taken tor the systematic stereological
analysis using light microscope. - In the second ex
periment, 120 mice of Balb/C strain were distributed
into 4 groups: 2 irritated and 2 nonirritated groups,
of which one irritated and one nonirritated group were
exposed to irradiation using the same schedule as in
the first experiment. The animals were weighed
weekly and the food intake was measured through
hout. They lived until their spontaneous death.
Both, stres and irradiation diminished the activity
of the thyroid gland, the interaction of the two, how
ever, entailed no significant additional effect. - In the
testes, stress and irradiation caused a synergistic
decrease in the volume density of the Leydig's inter
stitial cells. - In ovaries, stress brought about an
increase in the absolute volume of the atretic follicles
whereas irradiation destroyed all the follicles including
the atretic ones and induced hyperplasia of the inter
stitial cells. Animals exposed to both, stress and irra
diation showed a greater volume density of the inter
stitial cells, which spoke tor a synergistic interaction
of stress and irradiation. - The effects entailed on
the adrenal were dissociated. Stress promoted the
vacuolization, while irradiation decreased it, the effect
of interaction being additionally significant. Stress, per
se, increased the volume density of the blood vessels
and irradiation showed results of opposite direction
in irritated and nonirritated animals. Both, stress and
irradiation diminished the volume density of multi
nucleate giant cells in the adrenal cortex, the results
of interaction were additionally significant and •had
the same direction. - The irradiated mice had lciwer
body weight as compared to the nonirradiated animals,
whereas the irritated mice were heavier than the non
irritated ones. The survival of the irradiated mice-was
shortened as compared to the nonirradiated ones,
while the irritated mice had prolonged survival times
as compared to the nonirritated animals.
Mild stress applied at equal intervals induced the
state of eustress, which had an anabolic and anta
gnostic action against the catabolic effect of irradiation.
Eustress was found to reduce the ill late effects of
ionizing radiation.
512
Lit e r a t u r a
1. Kališnik M. et al.: Vpliv psihosomatskega stresa
na nekatere endokrine žleze seva CBA. Zdrav. vesin.
45 (1976), 567-570.
2. Logonder-Mlinšek M., M. Kališnik, D. Štiblar:
Uticaj psihosomatskog stresa i presadenog Ehrlicho
vog ascitesnog tumora na štitnjaču miševa. Folia anat.
iugosl. 6 (1977), 51-56.
3. Vraspir-Porenta O., M. Kališnik, R. Pleskovič
Zorc: Uticaj psihosomatskog stresa i Ehrlichovog
ascitesnog tumora (EAT) na jajnike kod miševa.
Folia anat. iugosl. 6 (1977), 57-62.
4. Zorc M., M. Kališnik, D. Štiblar: Utjecaj psiho
somatskog stresa i presadenog Ehrlichovog asci
tesnog tumora na suprarenalnu žlezdu miša soja CBA.
Folia anat. iugosl. 7 (1978), 57-64.
5. Zorc M., M. Logonder-Mlinšek, M. Kališnik: Uti
caj stresa na suprarenealnu i štitastu žlezdu miša.
lnternational Symposium on Neuroendocrine Regu
latory Mechanisms. Proc. serb. Acad. Sci. (u štampi).
6. Kališnik M., A. Rus, T. Lejko: Uticaj stresa na
testis miša. lnternational Symposium on Neuroendo
crine Regulatory Mechanisms. Proc. serb. Acad. Sci.
(u štampi).
7. Kališnik M. et al.: Histological and stereological
analysis of some endocrine and lymphatic organs of
mice after total body irradiation. lnternational sym
posium on the late biological effects of ionizing ra
diation, Vienna, 13-17, March 1978 (in press).
8. Mason J. W.: Organization of the multiple en
docrine responses to avoidance in the monkey.
Psychosom. Med. 30 (1968), 774-788.
9. Sommers S. C.: Effects of ionizing radiation
upon endocrine glands. U: Berdjis C. C. (ed.), Patho
logy of irradiation. Williams and Wilkinson, Baltimore
1971
, 408-446.
10. Selye H.: Stress without distress. World Health,
December 197
4, 3-11
.
Z a h v a l e
Autori zahvaljuju Raziskovalnoj skupnosti Slovenije
za subvencioniranje tog rada u okviru projekta Endo
krinij i malignomi, nadalje tehničnim saradnicima In
stituta za histologiju i embriologiju, pre svega labo
rantima Ivanu Mavriču i Nadi Plevnik, slikarici Veri
Fettich, abs. med. Tomu Brezovaru iz Instituta za pa
tološku morfologiju MF u Ljubljani za fotografije.
Adresa autora: Prof. dr. Miroslav Kališnik, Inštitut
za histologijo in embriologijo MF, 61105 Ljubljana,
p. p. 10.