Գուկանց
Գուկանց, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հայոց ձորի գավառում։

Անվանում 
Հիշատակվում է նաև Գյուկանց, Գոգան, Գուգանց, Գուկան, Գուկանս, Գուկանք և Կոգան անվանաձևերով։ Գյուղանունը ծագում է Անգղ գետի՝ ուրարտական սպեագրերում վկայված Գուգունա (Գուգունաինի) անունից։ Ներկայիս անվանումը Քյոքլյու է։

Տեղադրություն 
Հայոց ձորի արևմտակողմի գյուղերից է։ Գտնվում էր Կղզի գյուղից 13.2 կմ արևմուտք, Անգղ գետի ձախ ափից 0.4 կմ, իսկ լճափից՝ 9.5 կմ հեռու։ Ծովի մակերևույթից միջին բարձրությունը 1698-1704 մ է։

Պատմություն 

Հայոց ձոր գավառի հնագույն և ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր բնակավայրերից էր։

Գուկանց գյուղի հայկական գերեզմանոցում հայտնաբերվել է Արգիշտի թագավորի անունով մ.թ.ա 8 դարին վերաբերող եռատող սեպագիր արձանագրության բեկոր, սակայն պարզ չէ Արգիշտի Ա-ին թե Արգիշտի Բ-ին էր հիշատակվում այդ սեպագիր արձանագրությունում։

8-րդ դարի սկզբում Գուկանց գյուղը հիշատակվում է արաբական տիրության դեմ մղվող ազատագրական պայքարի առնչությամբ։

703 թվականին Աշոտի որդի Սմբատ իշխանի գլխավորությամբ հայոց բանակն Գուկանց գյուղում ճակատամարտում և պարտության է մատնում իրենից թվաքանակաով մի քանի անգամ գերազանթող արաբական զորամասին։

Արաբական բանակի վերջին մնացորդները՝ մոտ 280 հոգի, հայերը սպանում են եկեղեցուց դուրս բերելուց հետո, քանի որ ռազմական խորհուրդը թույլ չի տալիս հայակակն եկեղեցում փակելով նրանց. ամբողջական այրեն եկեղեցու հետ միասին։

Բնակչություն 
Գուկանց գյուղը դարեր շարունակ բնակեցված է եղել միայն հայերով։ Տեղի տալով կառավարության կողմից հովանավորվող արտամետցի թուրք Բայրամ աղայի ծավալած հալածանքներին, 1851 թվականին բնակչության մեծ մասը լքում է գյուղը՝ թողնելով իրենց տներն ու կալվածքները։ Նրանք ցրվում են հարակից գյուղերով։

Գյուղում մնացած սակավաթիվ հայերը 1894-1896 թվականներին ավելի ծանր փորձությունների են ենթարկվում։ Դրանից հետո Գուկանցը վերածվում է քրդական գյուղի։ 16 ընտանիքներից միայն 2-ն էին հայ։

1915 թվականի ապրիլին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ, Գուկանցի վերջին հայերը ոչնչացվում են։ Այստեղ մի կարճ ժամանակահատվոծով բնակվում են Մոկսից փախաց հայերը։

1916 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Գուկանցը անբնակ էր։

1920 թվականին գյուղը վերստին բնակեցվեց քրդերով։

Եկեղեցի և գերեզմանոց 
1920-ական թվականներից հետո  թե՛ Գուկանցի՝ դեռևս 703 թվականի հիշատակված եկեղեցին և թե՛ բազմադարյա գերեզմանոցը, որտեղ նաև գտնվել էր սեպագիր արձանագրությունը, ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Բոլոր քարերը յուրացվել է որպես շինանյութ, տարածքը խոտհարք է դարձել։ Ներկայումս եղեկեցատեղին չի նշմարվում։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Տես նաև 
 Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Գուկանց , գյուղ Արևմտյան Հայաստանում , Վանի վիլայեթի Հայոց ձորի գավառում ։ Անվանում Հիշատակվում է նաև Գյուկանց , Գոգան , Գուգանց , Գուկան , Գուկանս , Գուկանք և Կոգան անվանաձևերով ։ Գյուղանունը ծագում է Անգղ գետի ՝ ուրարտական սպեագրերում վկայված Գուգունա ( Գուգունաինի ) անունից ։ Ներկայիս անվանումը Քյոքլյու է ։ Տեղադրություն Հայոց ձորի արևմտակողմի գյուղերից է ։ Գտնվում էր Կղզի գյուղից2 կմ արևմուտք , Անգղ գետի ձախ ափից4 կմ , իսկ լճափից ՝5 կմ հեռու ։ Ծովի մակերևույթից միջին բարձրությունըմ է ։ Պատմություն Հայոց ձոր գավառի հնագույն և ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր բնակավայրերից էր ։ Գուկանց գյուղի հայկական գերեզմանոցում հայտնաբերվել է Արգիշտի թագավորի անունով մ .թ. ադարին վերաբերող եռատող սեպագիր արձանագրության բեկոր , սակայն պարզ չէ Արգիշտի Ա-ին թե Արգիշտի Բ-ին էր հիշատակվում այդ սեպագիր արձանագրությունում ։ 8-րդ դարի սկզբում Գուկանց գյուղը հիշատակվում է արաբական տիրության դեմ մղվող ազատագրական պայքարի առնչությամբ ։ 703 թվականին Աշոտի որդի Սմբատ իշխանի գլխավորությամբ հայոց բանակն Գուկանց գյուղում ճակատամարտում և պարտության է մատնում իրենից թվաքանակաով մի քանի անգամ գերազանթող արաբական զորամասին ։ Արաբական բանակի վերջին մնացորդները ՝ մոտհոգի , հայերը սպանում են եկեղեցուց դուրս բերելուց հետո , քանի որ ռազմական խորհուրդը թույլ չի տալիս հայակակն եկեղեցում փակելով նրանց . ամբողջական այրեն եկեղեցու հետ միասին ։ Բնակչություն Գուկանց գյուղը դարեր շարունակ բնակեցված է եղել միայն հայերով ։ Տեղի տալով կառավարության կողմից հովանավորվող արտամետցի թուրք Բայրամ աղայի ծավալած հալածանքներին , թվականին բնակչության մեծ մասը լքում է գյուղը ՝ թողնելով իրենց տներն ու կալվածքները ։ Նրանք ցրվում են հարակից գյուղերով ։ Գյուղում մնացած սակավաթիվ հայերըթվականներին ավելի ծանր փորձությունների են ենթարկվում ։ Դրանից հետո Գուկանցը վերածվում է քրդական գյուղի ։ընտանիքներից միայնն էին հայ ։ 1915 թվականի ապրիլին ՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ , Գուկանցի վերջին հայերը ոչնչացվում են ։ Այստեղ մի կարճ ժամանակահատվոծով բնակվում են Մոկսից փախաց հայերը ։ 1916 թվականի հոկտեմբերիին Գուկանցը անբնակ էր ։ 1920 թվականին գյուղը վերստին բնակեցվեց քրդերով ։ Եկեղեցի և գերեզմանոց 1920-ական թվականներից հետո թե ՛ Գուկանցի ՝ դեռևսթվականի հիշատակված եկեղեցին և թե ՛ բազմադարյա գերեզմանոցը , որտեղ նաև գտնվել էր սեպագիր արձանագրությունը , ամբողջությամբ ոչնչացվել է ։ Բոլոր քարերը յուրացվել է որպես շինանյութ , տարածքը խոտհարք է դարձել ։ Ներկայումս եղեկեցատեղին չի նշմարվում ։ Աղբյուրներ « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Տես նաև Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր