Հարթագյուղ
Հարթագյուղ, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Սպիտակ համայնքում։

Գյուղը նախկինում Ղալթախչի անվան տակ ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառում։ Հետո մտել է Ղարաքիլիսայի գավառի մեջ։ Հետո՝ Լենինականի գավառի։ Գտնվում էր Փամբակի շրջանում։ 1937 թ. Սպիտակի շրջանի գյուղերից էր։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1730 մետր։ Գյուղի վարչական տարածքը կազմում է 23.59 հա։ Հեռավորությունը մարզկենտրոն Վանաձորից՝ 45 կմ։ Սպիտակից և Գյումրիից հեռավորությունը՝ 25 կմ է։ Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, կարտոֆիլի, հացահատիկի, կտավատի, տարբեր գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղում է գտնվում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (19-րդ դար), իսկ 1 կմ արևելք՝ Սուրբ Հովհաննես մատուռ (Հարթագյուղ) Ծաղկաբեր գյուղի վարչական տարածքում։ Այն գտնվում է գյուղի մերձակա լեռան կատարին՝ Փամբակի լեռնաշղթայի անմատչելի բարձունքներից մեկի վրա։
Մատուռի նախնական, հին տեսքը չի պահպանվել։ Զորավոր Սուրբ Հովհաննես մատուռը երեք անգամ պայթեցվել և այրվել է կոմունիստական ռեժիմի օրոք և երեք անգամ վերականգնվել է գյուղացիների ջանքերով։ Վերջին անգամ վերաշինվել է 1958 թ-ին։ Վերջին տարիներին՝ ուխտավորների կողմից, մատուռի շուրջը տեղադրվել են հարյուրավոր խաչքարեր։ Ամենայն հավանականությամբ մատուռը եղել է մինչև արևմտահայերի այստեղ հաստատվելը։ Սրբավայրը Արևելյան Հայաստանի յոթ հայտնի ուխտավայրերից է, հիշատակում է Ղևոնդ Ալիշանը/Վենետիկի Ս. Ղազար կղզ/։ Ավելի հին աղբյուր դեռևս չկա։

Մատուռի մասին իր նամակներում և բանաստեղծություններում անրադառնում է հայ մեծանուն բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազը։

Մատուռի մասին տեղեկություններ է հաղորդում նաև 20-րդ դարի խոշորագույն միստիկ-իմաստասեր Գեորգի Գյուրջիևը իր Հայտնի մարդկանց հետ գրքում։

Անցյալ դարերի ընթացքում մատուռը եղել է Ալեքսանդրապոլի գավառի վարդավառյան ամենանշանավոր ուխտավայրերից մեկը։

Պատմություն 

Հարթագյուղը պատմական վկայագրերի համաձայն հիմնադրվել է 1801֊1828 թթ-ին։ Գյուղը հիմնադրել են Ռշտունիքից, Մուշից, Բասենից, Էրզրումից և Ալաշկերտից գաղթած արևմտահայերը։ Հետագայում գյուղը համալրվել է փոքրաթիվ վանեցիներով և կարսեցիներով։ Գաղթականներով համալրման վերջին փուլը 1918-1922 թթ էր։ Որոշ արխիվային փաստաթղթերում Ալեքսանդրապոլի գավառի Ղալթախչի գյուղը հիշատակվում է որպես գործող բնակավայր դեռևս 1820 թվականից։ Կաթողիկոսական դիվաններից մեկում հիշատակվում է նույնանուն գյուղը որտեղ բնակություն են հաստատել կարսեցի ընտանիքներ։ Առաջին արևմտահայերը եկել են այստեղ 1801-թվին։ Մյուսները եկել են Ադրիանապոլսի պայմանագրի կնքումից հետո (1829֊1931 թթ)։ Գյուղը հայաբնակ է եղել մինչև Շահ Աբասի կողմից տեղահանվելը (մինչև 1603-1604 թթ)։ Հարթագյուղի և Մեծ Պարնիի միջև կային 7-8 ջրաղացների հետքեր, իսկ գյուղի կենտրոնական մասում հինավուրց ձիթհանն էր։ Այն վիթխարի կառույց է եղել հազարաշեն ծածկով, որը քանդվել է խորհրդային տարիներին, դպրոցի բակը բարեկարգելու նպատակով։ Գյուղի տարածքում կան մի շարք հինավուրց մատուռներ՝ Սուրբ Ճգնավոր, Սուրբ Խաչեր, Սուրբ Նշան և այլն։ Ամենայն հավանականությամբ, 1800 ականներին հիմնադրված գյուղը հիմնադրվել է նախկին բնակավայրի հիմքերի վրա, որը հիմնովին ավերվել էր նաև Հասան խանի արշավանքների ժամանակ։ Գյուղի բնակիչների զբաղմունքն իր արտահայտությունն է գտել գյուղի թուրքերեն անվան մեջ։ Անցյալ դարերի ընթացքում Ալեքսանդրապոլի գավառում շատ տարածված էր մասնագիտությունների, արհեստի և զբաղմունքի նաև թուրքերեն անվանումները և արևմտահայ բարբառներում ինտենսիվ գործածումը։ Թամբի փայտե կմախքը պատրաստողները կոչվել են ղալթախչի։

Հարթագյուղը, որպես հնագույն բնակավայր գոյություն ունի վաղնջական ժամանակներից։ Այդ մասին են վկայում գյուղի տարածքում հայտնաբերված հնագույն ամրոցատեղին(մ.թ.ա 2֊1 հազ.) և հնագույն դամբարանադաշտը՝ մ․թ․ ա. 4-1 հազարամյակ։ Հարթագյուղից հայտնաբերված հնագիտական նյութերը, Հայկական լեռնաշխարհի այլ անկյուններից հայտնաբերված նյութերի հետ միասին ներկայացնում են նախաբնիկների մեկ միասնական, ծագումնաբանորեն շաղկապված և երկարատև զարգացող մշակույթը։ Հարթագյուղից հայտնաբերվել են վաղ բրոնզեդարյան բազմաթիվ նյութեր։ Բացի վաղ բրոնզեդարյան նյութերից, Հարթագյուղում կան նաև վաղ երկաթի, ուրարտական և անտիկ շրջանի գտածոներ։ Հարթագյուղի տարածքում է Խոյի՝ հսկայական քարե կերտվածքը, գյուղից 5 կիլոմետր հարավ գտնվում է «Բագեր» հնագույն բնակատեղին, «Խարաբեք» միջնադարյան բնակատեղին և «Ցից քարերը», որտեղից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Արագած լեռը։

Բնակլիմայական պայմաններ 
Կլիման խիստ է, ձմռանը լինում է ցուրտ, գարունը սովորաբար ուշացած է գալիս, ամառը զով է՝ հաճախակի քամիներով։ Տարեկան տեղումների քանակը ցածր է։ Վերջին տարիներին նկատվում է ձնածածկույթի խիստ պակաս։ Լինում է կարկտահարություն, սելավներ։ Գյուղը գտնվում է ուժեղ սեյսմիկ գոտում, լինում են երկրաշարժեր։ Աղետալի են եղել 1926 թ. և 1988 թ. երկրաշարժերը։

Բնակչություն 
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հարթագյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 1035, առկա բնակչությունը՝ 957 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակեցված է հայերով։
Հարթագյուղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

Պատկերասրահ

Տես նաև 
 Լոռու մարզ
 Հարթագյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

Ծանոթագրություններ 

Լոռու մարզի գյուղեր
1820 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հարթագյուղ , գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Սպիտակ համայնքում ։ Գյուղը նախկինում Ղալթախչի անվան տակ ընդգրկված է եղել Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառում ։ Հետո մտել է Ղարաքիլիսայի գավառի մեջ ։ Հետո ՝ Լենինականի գավառի ։ Գտնվում էր Փամբակի շրջանում ։ թ . Սպիտակի շրջանի գյուղերից էր ։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից ՝ մետր ։ Գյուղի վարչական տարածքը կազմում է59 հա ։ Հեռավորությունը մարզկենտրոն Վանաձորից ՝կմ ։ Սպիտակից և Գյումրիից հեռավորությունը ՝կմ է ։ Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ , կարտոֆիլի , հացահատիկի , կտավատի , տարբեր գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությամբ և այգեգործությամբ ։ Գյուղում է գտնվում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցինրդ դար ) , իսկկմ արևելք ՝ Սուրբ Հովհաննես մատուռ ( Հարթագյուղ ) Ծաղկաբեր գյուղի վարչական տարածքում ։ Այն գտնվում է գյուղի մերձակա լեռան կատարին ՝ Փամբակի լեռնաշղթայի անմատչելի բարձունքներից մեկի վրա ։ Մատուռի նախնական , հին տեսքը չի պահպանվել ։ Զորավոր Սուրբ Հովհաննես մատուռը երեք անգամ պայթեցվել և այրվել է կոմունիստական ռեժիմի օրոք և երեք անգամ վերականգնվել է գյուղացիների ջանքերով ։ Վերջին անգամ վերաշինվել էթ- ին ։ Վերջին տարիներին ՝ ուխտավորների կողմից , մատուռի շուրջը տեղադրվել են հարյուրավոր խաչքարեր ։ Ամենայն հավանականությամբ մատուռը եղել է մինչև արևմտահայերի այստեղ հաստատվելը ։ Սրբավայրը Արևելյան Հայաստանի յոթ հայտնի ուխտավայրերից է , հիշատակում է Ղևոնդ Ալիշանը / Վենետիկի Ս . Ղազար կղզ / ։ Ավելի հին աղբյուր դեռևս չկա ։ Մատուռի մասին իր նամակներում և բանաստեղծություններում անրադառնում է հայ մեծանուն բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազը ։ Մատուռի մասին տեղեկություններ է հաղորդում նաևրդ դարի խոշորագույն միստիկ - իմաստասեր Գեորգի Գյուրջիևը իր Հայտնի մարդկանց հետ գրքում ։ Անցյալ դարերի ընթացքում մատուռը եղել է Ալեքսանդրապոլի գավառի վարդավառյան ամենանշանավոր ուխտավայրերից մեկը ։ Պատմություն Հարթագյուղը պատմական վկայագրերի համաձայն հիմնադրվել է1828 թթ-ին ։ Գյուղը հիմնադրել են Ռշտունիքից , Մուշից , Բասենից , Էրզրումից և Ալաշկերտից գաղթած արևմտահայերը ։ Հետագայում գյուղը համալրվել է փոքրաթիվ վանեցիներով և կարսեցիներով ։ Գաղթականներով համալրման վերջին փուլըթթ էր ։ Որոշ արխիվային փաստաթղթերում Ալեքսանդրապոլի գավառի Ղալթախչի գյուղը հիշատակվում է որպես գործող բնակավայր դեռևսթվականից ։ Կաթողիկոսական դիվաններից մեկում հիշատակվում է նույնանուն գյուղը որտեղ բնակություն են հաստատել կարսեցի ընտանիքներ ։ Առաջին արևմտահայերը եկել են այստեղթվին ։ Մյուսները եկել են Ադրիանապոլսի պայմանագրի կնքումից հետո1931 թթ ) ։ Գյուղը հայաբնակ է եղել մինչև Շահ Աբասի կողմից տեղահանվելը ( մինչև թթ ) ։ Հարթագյուղի և Մեծ Պարնիի միջև կայինջրաղացների հետքեր , իսկ գյուղի կենտրոնական մասում հինավուրց ձիթհանն էր ։ Այն վիթխարի կառույց է եղել հազարաշեն ծածկով , որը քանդվել է խորհրդային տարիներին , դպրոցի բակը բարեկարգելու նպատակով ։ Գյուղի տարածքում կան մի շարք հինավուրց մատուռներ ՝ Սուրբ Ճգնավոր , Սուրբ Խաչեր , Սուրբ Նշան և այլն ։ Ամենայն հավանականությամբ ,ականներին հիմնադրված գյուղը հիմնադրվել է նախկին բնակավայրի հիմքերի վրա , որը հիմնովին ավերվել էր նաև Հասան խանի արշավանքների ժամանակ ։ Գյուղի բնակիչների զբաղմունքն իր արտահայտությունն է գտել գյուղի թուրքերեն անվան մեջ ։ Անցյալ դարերի ընթացքում Ալեքսանդրապոլի գավառում շատ տարածված էր մասնագիտությունների , արհեստի և զբաղմունքի նաև թուրքերեն անվանումները և արևմտահայ բարբառներում ինտենսիվ գործածումը ։ Թամբի փայտե կմախքը պատրաստողները կոչվել են ղալթախչի ։ Հարթագյուղը , որպես հնագույն բնակավայր գոյություն ունի վաղնջական ժամանակներից ։ Այդ մասին են վկայում գյուղի տարածքում հայտնաբերված հնագույն ամրոցատեղին ( մ.թ.ա1 հազ . ) և հնագույն դամբարանադաշտը ՝ մ ․թ ․ ա . հազարամյակ ։ Հարթագյուղից հայտնաբերված հնագիտական նյութերը , Հայկական լեռնաշխարհի այլ անկյուններից հայտնաբերված նյութերի հետ միասին ներկայացնում են նախաբնիկների մեկ միասնական , ծագումնաբանորեն շաղկապված և երկարատև զարգացող մշակույթը ։ Հարթագյուղից հայտնաբերվել են վաղ բրոնզեդարյան բազմաթիվ նյութեր ։ Բացի վաղ բրոնզեդարյան նյութերից , Հարթագյուղում կան նաև վաղ երկաթի , ուրարտական և անտիկ շրջանի գտածոներ ։ Հարթագյուղի տարածքում է Խոյի ՝ հսկայական քարե կերտվածքը , գյուղիցկիլոմետր հարավ գտնվում է « Բագեր » հնագույն բնակատեղին , « Խարաբեք » միջնադարյան բնակատեղին և « Ցից քարերը » , որտեղից գեղեցիկ տեսարան է բացվում դեպի Արագած լեռը ։ Բնակլիմայական պայմաններ Կլիման խիստ է , ձմռանը լինում է ցուրտ , գարունը սովորաբար ուշացած է գալիս , ամառը զով է ՝ հաճախակի քամիներով ։ Տարեկան տեղումների քանակը ցածր է ։ Վերջին տարիներին նկատվում է ձնածածկույթի խիստ պակաս ։ Լինում է կարկտահարություն , սելավներ ։ Գյուղը գտնվում է ուժեղ սեյսմիկ գոտում , լինում են երկրաշարժեր ։ Աղետալի են եղել թ . և թ . երկրաշարժերը ։ Բնակչություն Ըստ Հայաստանի թ . մարդահամարի արդյունքների ՝ Հարթագյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է առկա բնակչությունը ՝ մարդ ։թվականից ի վեր բնակեցված է հայերով ։ Հարթագյուղի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում ՝ ստորև . Պատկերասրահ Տես նաև Լոռու մարզ Հարթագյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ ( Լոռու մարզ ) Ծանոթագրություններ Լոռու մարզի գյուղեր 1820 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր