Սեխ
Սեխ (), դդմազգիների ընտանիքի (cucurbitaceae) Cucumis ցեղին պատկանող բոստանային մշակաբույս։ Աչքի է ընկնում յուրահատուկ բուրումնավետությամբ և համով։ Մեծ տեղ է գրավում ժողովրդական սննդում։ Հայտնի է 10 տեսակ։

Սեխի հայրենիքը համարվում է Կենտրոնական Ասիան և Փոքր Ասիան։ Սեխը ջերմա և լուսասեր բույս է, չորադիմացկուն է, աճում է աղի հողերում։
Սեխի պտուղը գնդաձև կամ էլիպսաձև, դեղին, կանաչ, շականակագույն կամ սպիտակ գույնի։ Հասունանում է 2-ից մինչև 6 ամիս ընկած ժամանակահատվածում։

Հայաստանում 
ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝
 Սեխ սովորական (M. sativus),
 Սեխ մանրապտուղ կամ Շամամ (M. dudaim),
 Սեխ մոլախոտային (M. agrestis)։

Աճում է հիմնականում Արարատյան դաշտում։ Մշակության մեջ առավել տարածված է մշակովի սեխը։

Ստուգաբանություն 

Սեխի ծագման հնագույն օջախներն են համարվում Փոքր Ասիան, Իրանը, Աֆղանստանը և Միջին Ասիայի երկրները։ Հենց այդ երկրներում են ներկայումս կենտրոնացված սեխի հիմնական ենթատեսակները, ինչպես նաև դաշտամոլախոտային կիսամշակովի տեսակները։ Ասիական երկրներից սեխը տարածվել է Եվրոպայում և Ամերիկայում։

Սովորաբար բացատրվում է որպես «ուռճացված, ուռած պտուղը»։

Պատմություն 
Առաջին հիշատակությունը () հայտնաբերվել է Աստվածաշնչում (Թուոց 11:5)։

Վայրի սեխը այժմ չի հանդիպում։ Եվրոպայում սեխի մասին իմացել են Միջին դարերում։ Ռուսաստանում հայտնաբերվել է Վոլգայի տարածաշրջանում բերվել է 15-16-րդ դարերում Կենտրոնական Ասիայից։

Բուսաբանական նկարագիր 
Ցողունը կողավոր է, գետնատարած, փռված, ճյուղավորվող, երկարություն' 2-2,5 մ։ Միամյա բույս է. ցողունն հնգակյունանի է, սնամեջ, կոպիտ թավոտությամբ, 1-3 մետր երկարությամբ և առաջ ճյուղավորվող։ Հիմնական ճյուղավորությունները միջինում 3-ից 6-ն են և ավելի։ Երկարացողուն տեսակների ցողունը լինում է 1,5 մետր և ավելի։ Արմատային համակարգը բավականին հզոր, խորը գնացող և առատ ճյուղավորված։ Տերևները պարզ են, խոշոր, երիկամաձև, տերևանութներում կան
բեղիկներ սրտաձև կամ հնգանկյուն՝ հինգ խոշոր ջղերով և կոպիտ թավով։ Ծաղիկները բաժանասեռ են (հանդիպում են նաև երկսեռ)։ Արական ծաղիկները փնջերով են՝ տերևանութներում, իգականները՝ մեկական։ Պտուղը բազմասերմ կեղծ հատապտուղ է՝ տարբեր ձևերի (կլոր,
ձվաձև, տանձաձև, գլանաձև, տափակ և այլն) և մեծության (200 գ- 16 կգ)։ Պտղի մակերևույթը հարթ է, կողավոր, ցանցապատ, կնճռոտ և այլն, կեղևը՝ սպիտակ, դեղին, կանաչ, դարչնագույն, նարնջագույն և այլն։ Պտղամիսը սպիտակ է, կանաչավուն, կարմրավարդագույն, նարնջագույն։

Կիրառություն 

Հիմնականում օգտագործվում է թարմ վիճակում, որպես քաղցր, բուրավետ և հյութալի սննդատեսակ։ Շաքարի քանակը սեխում կախված է ենթատեսակից և կարող է հասնել 3,6-ից մինչև 14 %-ի Բացի թարմ գործածությունից, սեխը մեծապես օգտագործվում է նաև մուրաբաների, ցուկատների, կոմպոտների, չրերի և թանձրուկի (մեղր) արտադրության մեջ, իսկ սերմերը ծեծած վիճակում նույնիսկ օգտագործում են որոշ կերակուրների մեջ։

Պտուղն օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (մուրաբա, մարմելադ, պովիդլո, չիր, շաքարաչիր, մեղր)։ ՀՀ-ում մշակվում են Շալախ (վաղահաս), Սնեյվազ (միջահաս), Մասիս 2 (միջին ուշահաս) և այլ սորտեր։

Ճապոնական «միդորի» կոչվող լիկյորում օգտագործվում է սեխի համային հավելում։

Քիմիական կազմ 
Սեխերն հարուստ են կալիումով, ինչպես նաև A և C վիտամիններով, պարունակում է շաքար (16-18 % և. ավելի), վիտամին C (մինչև 60 մգ %), կարոտին (A-նախավիտամին), պեկտինային նյութեր, հանքային աղեր և այլն։

Հոմանիշներ 
Ըստ The Plant List տվյալների Cucumis melo L. տեսակի հոմանիշները մտնում են հետևյալ անվանումները.

Տարատեսակներ

Ծանոթագրություններ

Գրականություն 
 Անդրեաս Մելիքյան, «Բանջարաբուծություն» Երևան, 2005 - ISBN 99941-47-04-8
 Mabberley, D.J. 1987. The Plant Book. A portable dictionary of the higher plants. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-34060-8.
 Magness, J.R., G.M. Markle, C.C. Compton. 1971. Food and feed crops of the United States. Interregional Research Project IR-4, IR Bul. 1 (Bul. 828 New Jersey Agr. Expt. Sta.).
 Desai, B.B. (2004). Seeds Handbook: Biology, Production, Processing, and Storage, Vol. 103. CRC Press. ISBN 0-8247-4800-X.
 http://aggie-horticulture.tamu.edu/archives/parsons/publications/vegetabletravelers/muskmelon.html

Արտաքին հղումներ 
 Հոդված Տեխասի A&M համալսարանի կայքում
 Ձմերուկ և սեխ. ինչպես ճիշտ ընտրել բոստանային բույսերը .
 Սեխի սորտերը ուկրաինական սելեկցիայում .

Դդմազգիներ
1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Սեխ ( ) , դդմազգիների ընտանիքի ( cucurbitaceae ) Cucumis ցեղին պատկանող բոստանային մշակաբույս ։ Աչքի է ընկնում յուրահատուկ բուրումնավետությամբ և համով ։ Մեծ տեղ է գրավում ժողովրդական սննդում ։ Հայտնի էտեսակ ։ Սեխի հայրենիքը համարվում է Կենտրոնական Ասիան և Փոքր Ասիան ։ Սեխը ջերմա և լուսասեր բույս է , չորադիմացկուն է , աճում է աղի հողերում ։ Սեխի պտուղը գնդաձև կամ էլիպսաձև , դեղին , կանաչ , շականակագույն կամ սպիտակ գույնի ։ Հասունանում էից մինչևամիս ընկած ժամանակահատվածում ։ Հայաստանում ՀՀ-ում ՝տեսակ ՝ Սեխ սովորական ( M . sativus ) , Սեխ մանրապտուղ կամ Շամամ ( M . dudaim ) , Սեխ մոլախոտային ( M . agrestis ) ։ Աճում է հիմնականում Արարատյան դաշտում ։ Մշակության մեջ առավել տարածված է մշակովի սեխը ։ Ստուգաբանություն Սեխի ծագման հնագույն օջախներն են համարվում Փոքր Ասիան , Իրանը , Աֆղանստանը և Միջին Ասիայի երկրները ։ Հենց այդ երկրներում են ներկայումս կենտրոնացված սեխի հիմնական ենթատեսակները , ինչպես նաև դաշտամոլախոտային կիսամշակովի տեսակները ։ Ասիական երկրներից սեխը տարածվել է Եվրոպայում և Ամերիկայում ։ Սովորաբար բացատրվում է որպես « ուռճացված , ուռած պտուղը » ։ Պատմություն Առաջին հիշատակությունը ( ) հայտնաբերվել է Աստվածաշնչում ( Թուոց5 ) ։ Վայրի սեխը այժմ չի հանդիպում ։ Եվրոպայում սեխի մասին իմացել են Միջին դարերում ։ Ռուսաստանում հայտնաբերվել է Վոլգայի տարածաշրջանում բերվել էրդ դարերում Կենտրոնական Ասիայից ։ Բուսաբանական նկարագիր Ցողունը կողավոր է , գետնատարած , փռված , ճյուղավորվող , երկարություն'5 մ ։ Միամյա բույս է . ցողունն հնգակյունանի է , սնամեջ , կոպիտ թավոտությամբ , մետր երկարությամբ և առաջ ճյուղավորվող ։ Հիմնական ճյուղավորությունները միջինումիցն են և ավելի ։ Երկարացողուն տեսակների ցողունը լինում է5 մետր և ավելի ։ Արմատային համակարգը բավականին հզոր , խորը գնացող և առատ ճյուղավորված ։ Տերևները պարզ են , խոշոր , երիկամաձև , տերևանութներում կան բեղիկներ սրտաձև կամ հնգանկյուն ՝ հինգ խոշոր ջղերով և կոպիտ թավով ։ Ծաղիկները բաժանասեռ են ( հանդիպում են նաև երկսեռ ) ։ Արական ծաղիկները փնջերով են ՝ տերևանութներում , իգականները ՝ մեկական ։ Պտուղը բազմասերմ կեղծ հատապտուղ է ՝ տարբեր ձևերի ( կլոր , ձվաձև , տանձաձև , գլանաձև , տափակ և այլն ) և մեծությանգ - կգ ) ։ Պտղի մակերևույթը հարթ է , կողավոր , ցանցապատ , կնճռոտ և այլն , կեղևը ՝ սպիտակ , դեղին , կանաչ , դարչնագույն , նարնջագույն և այլն ։ Պտղամիսը սպիտակ է , կանաչավուն , կարմրավարդագույն , նարնջագույն ։ Կիրառություն Հիմնականում օգտագործվում է թարմ վիճակում , որպես քաղցր , բուրավետ և հյութալի սննդատեսակ ։ Շաքարի քանակը սեխում կախված է ենթատեսակից և կարող է հասնել6-ից մինչև % - ի Բացի թարմ գործածությունից , սեխը մեծապես օգտագործվում է նաև մուրաբաների , ցուկատների , կոմպոտների , չրերի և թանձրուկի ( մեղր ) արտադրության մեջ , իսկ սերմերը ծեծած վիճակում նույնիսկ օգտագործում են որոշ կերակուրների մեջ ։ Պտուղն օգտագործվում է թարմ և վերամշակված ( մուրաբա , մարմելադ , պովիդլո , չիր , շաքարաչիր , մեղր ) ։ ՀՀ-ում մշակվում են Շալախ ( վաղահաս ) , Սնեյվազ ( միջահաս ) , Մասիս ( միջին ուշահաս ) և այլ սորտեր ։ Ճապոնական « միդորի » կոչվող լիկյորում օգտագործվում է սեխի համային հավելում ։ Քիմիական կազմ Սեխերն հարուստ են կալիումով , ինչպես նաև A և C վիտամիններով , պարունակում է շաքար % և . ավելի ) , վիտամին C ( մինչևմգ % ) , կարոտին ( A - նախավիտամին ) , պեկտինային նյութեր , հանքային աղեր և այլն ։ Հոմանիշներ Ըստ The Plant List տվյալների Cucumis melo L . տեսակի հոմանիշները մտնում են հետևյալ անվանումները . Տարատեսակներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Անդրեաս Մելիքյան , « Բանջարաբուծություն » Երևան , - ISBN04-8 Mabberley , D.J . The Plant Book . A portable dictionary of the higher plants . Cambridge University Press , Cambridge . ISBN34060-8 . Magness , J .R . , G.M . Markle , C .C . Compton . Food and feed crops of the United States . Interregional Research Project IR -4 , IR Bul .( Bul.New Jersey Agr . Expt . Sta . ) . Desai , B .B . Seeds Handbook : Biology , Production , Processing , and Storage , Vol . CRC Press . ISBN4800-X . http://aggie-horticulture.tamu.edu/archives/parsons/publications/vegetabletravelers/muskmelon.html Արտաքին հղումներ Հոդված Տեխասի A &M համալսարանի կայքում Ձմերուկ և սեխ . ինչպես ճիշտ ընտրել բոստանային բույսերը \ . Սեխի սորտերը ուկրաինական սելեկցիայում \ . Դդմազգիներ 1753 թվականին նկարագրված բույսեր