Ելիզավետպոլի նահանգ
Ելիզավետպոլի նահանգ (հին ռուսերեն՝ Елисаветпольская губернiя), Ցարական Ռուսաստանի նահանգներից մեկը Հարավային Կովկասի կենտրոնական մասում 1868-1917 թվականներին։ Սահմանակցում էր Թիֆլիսի, Բաքվի և Երևանի նահանգներին, և Պարսկաստանին։

Համապատասխանում է ներկայիս Ադրբեջանական հանրապետության արևմտյան, Հայաստանի Հանրապետության արևելյան շրջանների և Արցախի Հանրապետության մեծ մասի հետ։

Վարչական կենտրոնը Գանձակ քաղաքն էր։ Այլ խոշոր քաղաքներ էին Շուշին և Շաքին։ Նախքան 1868 թվականը Ելիզավետպոլի նահանգի տարածքը Թիֆլիսի և Բաքվի նահանգների մաս էր կազմում։ Այն ընդգրկում էր Հյուսիսային Իրանի խանություններից Գանձակի, Շաքիի և Ղարաբաղի խանությունները։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր

Աշխարհագրական դիրք 

Ելիզավետպոլի նահանգը Անդրկովկասի կարևորագույն նահանգներից էր, գտնվում էր արևելյան մասում՝ մոտավորապես 38°50' и 41 1/2 ° հյուսիսային լայնությունների և 44°21' и 48°21' արևելյան երկայնությունների միջև (Գրինվիչի միջօրեականից)։ Հյուսիսում սահմանակից էր Թիֆլիսի նահանգին, Զաքաթալայի շրջանին և Դաղստանի մարզին, արևելքում՝ Բաքվի նահանգին, արևմուտքից՝ Թիֆլիսի և Երևանի նահանգներին, հարավից՝ Պարսկաստանին (Երևանի նահանգից մինչև Արաքս գետը, որն էլ Պարսկաստանի և Ցարական Ռուսաստանի սահմանը՝ Թուրքմենչայի պայմանագրով)։ Ցարական կառավարության ժամանակաշրջանում նահանգը զբաղեցրել է 38 782,5 քառ. վերստ կամ 44.136 քառ. կմ տարածք։

Կլիմա 

Ելիզավետպոլի նահանգի կլիման բազմազան է։ Լեռնային գոտում (Փոքր Կովկաս լեռնային համակարգ՝ Գուգարաց լեռներ, Արցախի լեռներ, Զանգեզուրի լեռներ և այլ լեռնաբազուկներ) արոտավայրերը դասավորված են անտառային բուսականությունից վեր։ Տարվա երեք եղանակներին դրանք ծածկված են ձյունով ու անմարդաբնակ են։ Ամռանը մթնոլորտային խոնավության շնորհիվ առաջանում է մարգագետնային բուսածածկ։ Ուստի անասնապահ քոչվորները ամռանը տեղափոխվում են այստեղ։

Լեռնային արոտավայրերի գոտուց ցածր կլիման դեռ խիստ է, սակայն այստեղ զբաղվում են հացահատիկաոլոռային բույսերի մշակմամբ (բացառությամբ եգիպտացորենի և բրնձի)։ Ձմեռները ձյունառատ են ու խիստ, իսկ ամառները՝ զով և հաճախակի անձրևոտ և կարկուտով, որը մեծ վնաս է հասցնում մշակաբույսերին։

Նախալեռներում բացի հացահատիկներից կան պտղատու և խաղողի այգիններ, կատարվում է նաև արհեստական ոռոգում։

Ընդարձակ հարթավայրային և տափաստանային տարածքները բնութագրվում են տաք և չոր կլիմայով։ Կարճատև գարունն արագ անցում է կատարում երկարատև ամառ։ Ձմեռները նույնպես կարճատև են ու մեղմ։ Ապրիլի վերջերին երաշտ է լինում և ջերմաստիճանը հասնում է 45 °C-ի և շարունակվում է մինչև սեպտեմբերի կեսերը ու բուսականությանը սպառնում է չորացման վտանգը և կարիք է լինում արհեստական ոռոգման։ Ուշ աշնանը և Ձմռանը, կապված անձրևային սեզոնի հետ, տափաստանները ծածկվում են բուսականությամբ՝ վերածվելով ձմեռային արոտավայրերի։ Այս շրջաններում ձյունը հազվադեպ է, իսկ սառնամանիքները սովորաբար չեն գերազանցում 5-6 °C ջերմաստիճանը։

Ելիզավետպոլ և Շուշի քաղաքների կլիման ցուցադրված է սանդղակում, որոնցից առաջինը բնութագրում է հարթավայրային տափաստանային, երկորդը՝ անտառային զոնան։

Մեծ Կովկաս լեռնաշղթայի ստորոտին՝ Նուխի քաղաքի շրջակայքում, տարեկան տեղումների քանակը 716.7 մմ է։ Ելիզավետպոլի նահանգի անտառները զբաղեցնում են տարածքի 21 տոկոսը, դրանց հիմնական մասը կենտրոնացած է Ղազախի և Զանգեզուրի շրջաններում ու Արցախում։

Լեռնագրություն 
Ելիզավետպոլի նահանգի ռելիեֆը հյուսիս-արևելքից հարավ-արևելք բաժանվում է երեք գոտիների։

Գավառներ 
Նահանգը բաժանված է եղել 8 գավառի․
 Արեշի
 Ելիզավետպոլի
 Զանգեզուրի
 Ղազախի
 Նուխիի (Շաքիի)
 Շուշիի
 Ջեբրայիլի
 Ջևանշիրի

Բնակչություն 
Ըստ 1897 թ․ Ցարական Ռուսաստանի մարդահամարի, նահանգն ուներ 878,415, որից․

 534.086 կովկասյան թաթարներ(60.8%)
 292.188 հայեր (33,33%, մեծամասնությունը բնակվում էր լեռնային շրջաններում, մասնավորապես Արցախում, Սյունիքում և Տավուշում)
 14.503 լեզգիներ (1,7%)
 14.146 ռուսներ (1,6%)
 7.040 ուդիներ (0,8%)
 3.194 գերմանացիներ (0,4%)
 3.042 քրդեր (0.3%)

Տես նաև 
 Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղում 
 Ելիզավետպոլի նահանգի մասին Բրիտանիկա հանրագիտարանում 

Ելիզավետպոլի նահանգ
1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Ելիզավետպոլի նահանգ ( հին ռուսերեն ՝ Елисаветпольская губернiя ) , Ցարական Ռուսաստանի նահանգներից մեկը Հարավային Կովկասի կենտրոնական մասումթվականներին ։ Սահմանակցում էր Թիֆլիսի , Բաքվի և Երևանի նահանգներին , և Պարսկաստանին ։ Համապատասխանում է ներկայիս Ադրբեջանական հանրապետության արևմտյան , Հայաստանի Հանրապետության արևելյան շրջանների և Արցախի Հանրապետության մեծ մասի հետ ։ Վարչական կենտրոնը Գանձակ քաղաքն էր ։ Այլ խոշոր քաղաքներ էին Շուշին և Շաքին ։ Նախքանթվականը Ելիզավետպոլի նահանգի տարածքը Թիֆլիսի և Բաքվի նահանգների մաս էր կազմում ։ Այն ընդգրկում էր Հյուսիսային Իրանի խանություններից Գանձակի , Շաքիի և Ղարաբաղի խանությունները ։ Ֆիզիկա - աշխարհագրական բնութագիր Աշխարհագրական դիրք Ելիզավետպոլի նահանգը Անդրկովկասի կարևորագույն նահանգներից էր , գտնվում էր արևելյան մասում ՝ մոտավորապես50 ' и1/2 ° հյուսիսային լայնությունների և21 ' и21 ' արևելյան երկայնությունների միջև ( Գրինվիչի միջօրեականից ) ։ Հյուսիսում սահմանակից էր Թիֆլիսի նահանգին , Զաքաթալայի շրջանին և Դաղստանի մարզին , արևելքում ՝ Բաքվի նահանգին , արևմուտքից ՝ Թիֆլիսի և Երևանի նահանգներին , հարավից ՝ Պարսկաստանին ( Երևանի նահանգից մինչև Արաքս գետը , որն էլ Պարսկաստանի և Ցարական Ռուսաստանի սահմանը ՝ Թուրքմենչայի պայմանագրով ) ։ Ցարական կառավարության ժամանակաշրջանում նահանգը զբաղեցրել է782,5 քառ . վերստ կամ136 քառ . կմ տարածք ։ Կլիմա Ելիզավետպոլի նահանգի կլիման բազմազան է ։ Լեռնային գոտում ( Փոքր Կովկաս լեռնային համակարգ ՝ Գուգարաց լեռներ , Արցախի լեռներ , Զանգեզուրի լեռներ և այլ լեռնաբազուկներ ) արոտավայրերը դասավորված են անտառային բուսականությունից վեր ։ Տարվա երեք եղանակներին դրանք ծածկված են ձյունով ու անմարդաբնակ են ։ Ամռանը մթնոլորտային խոնավության շնորհիվ առաջանում է մարգագետնային բուսածածկ ։ Ուստի անասնապահ քոչվորները ամռանը տեղափոխվում են այստեղ ։ Լեռնային արոտավայրերի գոտուց ցածր կլիման դեռ խիստ է , սակայն այստեղ զբաղվում են հացահատիկաոլոռային բույսերի մշակմամբ ( բացառությամբ եգիպտացորենի և բրնձի ) ։ Ձմեռները ձյունառատ են ու խիստ , իսկ ամառները ՝ զով և հաճախակի անձրևոտ և կարկուտով , որը մեծ վնաս է հասցնում մշակաբույսերին ։ Նախալեռներում բացի հացահատիկներից կան պտղատու և խաղողի այգիններ , կատարվում է նաև արհեստական ոռոգում ։ Ընդարձակ հարթավայրային և տափաստանային տարածքները բնութագրվում են տաք և չոր կլիմայով ։ Կարճատև գարունն արագ անցում է կատարում երկարատև ամառ ։ Ձմեռները նույնպես կարճատև են ու մեղմ ։ Ապրիլի վերջերին երաշտ է լինում և ջերմաստիճանը հասնում է°C - ի և շարունակվում է մինչև սեպտեմբերի կեսերը ու բուսականությանը սպառնում է չորացման վտանգը և կարիք է լինում արհեստական ոռոգման ։ Ուշ աշնանը և Ձմռանը , կապված անձրևային սեզոնի հետ , տափաստանները ծածկվում են բուսականությամբ ՝ վերածվելով ձմեռային արոտավայրերի ։ Այս շրջաններում ձյունը հազվադեպ է , իսկ սառնամանիքները սովորաբար չեն գերազանցում°C ջերմաստիճանը ։ Ելիզավետպոլ և Շուշի քաղաքների կլիման ցուցադրված է սանդղակում , որոնցից առաջինը բնութագրում է հարթավայրային տափաստանային , երկորդը ՝ անտառային զոնան ։ Մեծ Կովկաս լեռնաշղթայի ստորոտին ՝ Նուխի քաղաքի շրջակայքում , տարեկան տեղումների քանակը7 մմ է ։ Ելիզավետպոլի նահանգի անտառները զբաղեցնում են տարածքիտոկոսը , դրանց հիմնական մասը կենտրոնացած է Ղազախի և Զանգեզուրի շրջաններում ու Արցախում ։ Լեռնագրություն Ելիզավետպոլի նահանգի ռելիեֆը հյուսիս - արևելքից հարավ - արևելք բաժանվում է երեք գոտիների ։ Գավառներ Նահանգը բաժանված է եղելգավառի ․ Արեշի Ելիզավետպոլի Զանգեզուրի Ղազախի Նուխիի ( Շաքիի ) Շուշիի Ջեբրայիլի Ջևանշիրի Բնակչություն Ըստ թ ․ Ցարական Ռուսաստանի մարդահամարի , նահանգն ուներ415 , որից ․ 086 կովկասյան թաթարներ( 60.8 % ) 188 հայեր33 % , մեծամասնությունը բնակվում էր լեռնային շրջաններում , մասնավորապես Արցախում , Սյունիքում և Տավուշում ) 503 լեզգիներ7 % ) 146 ռուսներ6 % ) 040 ուդիներ8 % ) 194 գերմանացիներ4 % ) 042 քրդեր3 % ) Տես նաև Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում Ծանոթագրություններ Արտաքին հղում Ելիզավետպոլի նահանգի մասին Բրիտանիկա հանրագիտարանում Ելիզավետպոլի նահանգ 1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ