Խոյի բարբառ
Խոյի բարբառ, Սալմաստ-Խոյի բարբառ, Ուրմիայի բարբառ, հայերենի բարբառ։ Ըստ հայերենի բարբառների ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «լիս» կամ «էլ» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության հարավարևելյան բարբառախմբին։ Խոսվել է Խոյի, Սալմաստի, Մակուի, Իգդիրի և Նախիջևանի գավառներում, այժմ խոսվում է Արտաշատի, Արարատի, Վայքի (նախկինում՝ Ազիզբեկով), Եղեգնաձորի, մասամբ՝ Էջմիածնի, Սիսիանի, Կոտայքի, Ապարանի շրջաններում։ Խոյի բարբառի հնչյունական համակարգով նման է Վանի բարբառին, իսկ քերականությամբ՝ Մարաղայի բարբառին։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա, օ, ու, է, ի, ը, ա̈, օ̈, ո̈ւ ձայնավորները (բան >պա̈ն, բով>պօ̈վ, ուլ>ո̈ւլ) և երկբարբառակերպ ո͡ւօ հնչույթը (խոտ>խո͡ւօտ, ձոր>ծո͡ւօր)։ Որոշ խոսվածքներում կա նաև կոշտ ի (կընըիկ)։ Գրաբարյան երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների (հայր>խէր, սեաւ>սէվ, արիւն>արուն)։

Խոյի բարբառի բաղաձայնական համակարգը ենթարկվում է առաջին տեղաշարժին՝ գրաբարյան ձայնեղ պայթականները, սովորաբար, վերածվում են խուլերի (բերել>պէրէլ, գայլ>կյէլ, դաշտ-տաշտ, ձայն>ծէն, ջուր>ճուր), իսկ պարզ խուլերը և շնչեղ խուլերը մնում են անփոփոխ։ Բարդ կիսաշփական ձ, ծ, ց, ջ, ճ, չ բաղաձայնից առաջ կորցնում են իրենց պայթական բաղադրիչները՝ վերածվելով պարզ շփականների (իջանել>էջնէլ, միջնակ >մջնէկ, կծկել-ըսկէլ, աչք>աշկ և այլն)։ Կան քմային գյ, կյ, քյ հնչյունները (ընկեր >ինգյէր, սկեսուր >կյըսուր, քեռի>քյէռի) և պայթական ղ̊ հնչույթը՝ առավելապես փոխառյալ բառերում (ղարիբ>ղ̊արիբ, ղափաղ>ղ̊ափաղ)։ Գրաբարյան հ-ն, որպես կանոն, վերածվում է խ-ի (հաց>խաց, հանել>խանէլ, հայր>խէր)։ Խոյի բարբառն ունի 4 հոլովաձև, բացակայում է ներգոյականը։ Սեռականը հոդ չի ստանում, բացառականը կազմվում է է(ն), իսկ առանձին դեպքերում նաև՝ մէ(ն) վերջավորությամբ։ Հատկանշական է հոդերի կիրառությունը դիմավոր բայերի հետ (թըփէլիս, «ծեծում է ինձ», օրօխկէլիտ, «ուղարկում է քեզ»)։

Խոյի բարբառի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակը կազմվում է ս վերջավորվող դերբայով, իսկ առանձին խոսվածքներ՝ լ վերջավորվող դերբայով (կյիրէս էմ, կյիրէս էս, կյիրէլի կամ կյիրել էմ, կյիրէլ էս, կյիրէլի), վաղակատար դերբայը կազմվում է իր, հարակատարը՝ ած և ուկ մասնիկներով։ Ե խոնարհման պարզ բայերի կատարյալի հիմքը արմատական է (կյիրիմ, կյիրիր, կյիրէց)։ Հարկադրական եղանակը կազմվում է տի կամ տիկյը= կյըտը մասնիկներով։ Անցյալ ժամանակաձևերը կազմվում են ներկա ժամանակաձևերից՝ էր բառ-մասնիկի հավելմամբ (կյիրէս էմ-կյիրէս էմ էր, կյիրիր էմ-կյիրիր էմ էր, կյիրէմ֊կյիրէմ էր, տի կյիրէմ-տի կյիրէմ էր և այլն)։

Լիս ճյուղի բարբառներ
Խոյի բարբառ , Սալմաստ - Խոյի բարբառ , Ուրմիայի բարբառ , հայերենի բարբառ ։ Ըստ հայերենի բարբառների ձևաբանական դասակարգման պատկանում է « լիս » կամ « էլ » ճյուղին , ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման ՝ արևելյան խմբակցության հարավարևելյան բարբառախմբին ։ Խոսվել է Խոյի , Սալմաստի , Մակուի , Իգդիրի և Նախիջևանի գավառներում , այժմ խոսվում է Արտաշատի , Արարատի , Վայքի ( նախկինում ՝ Ազիզբեկով ) , Եղեգնաձորի , մասամբ ՝ Էջմիածնի , Սիսիանի , Կոտայքի , Ապարանի շրջաններում ։ Խոյի բարբառի հնչյունական համակարգով նման է Վանի բարբառին , իսկ քերականությամբ ՝ Մարաղայի բարբառին ։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա , օ , ու , է , ի , ը , ա̈ , օ̈ , ո̈ւ ձայնավորները ( բան >պա̈ն , բով>պօ̈վ , ուլ>ո̈ւլ ) և երկբարբառակերպ ո͡ւօ հնչույթը ( խոտ>խո͡ւօտ , ձոր>ծո͡ւօր ) ։ Որոշ խոսվածքներում կա նաև կոշտ ի ( կընըիկ ) ։ Գրաբարյան երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների ( հայր>խէր , սեաւ>սէվ , արիւն>արուն ) ։ Խոյի բարբառի բաղաձայնական համակարգը ենթարկվում է առաջին տեղաշարժին ՝ գրաբարյան ձայնեղ պայթականները , սովորաբար , վերածվում են խուլերի ( բերել>պէրէլ , գայլ>կյէլ , դաշտ-տաշտ , ձայն>ծէն , ջուր>ճուր ) , իսկ պարզ խուլերը և շնչեղ խուլերը մնում են անփոփոխ ։ Բարդ կիսաշփական ձ , ծ , ց , ջ , ճ , չ բաղաձայնից առաջ կորցնում են իրենց պայթական բաղադրիչները ՝ վերածվելով պարզ շփականների ( իջանել>էջնէլ , միջնակ >մջնէկ , կծկել - ըսկէլ , աչք>աշկ և այլն ) ։ Կան քմային գյ , կյ , քյ հնչյունները ( ընկեր >ինգյէր , սկեսուր >կյըսուր , քեռի>քյէռի ) և պայթական ղ̊ հնչույթը ՝ առավելապես փոխառյալ բառերում ( ղարիբ>ղ̊արիբ , ղափաղ>ղ̊ափաղ ) ։ Գրաբարյան հ -ն , որպես կանոն , վերածվում է խ-ի ( հաց>խաց , հանել>խանէլ , հայր>խէր ) ։ Խոյի բարբառն ունիհոլովաձև , բացակայում է ներգոյականը ։ Սեռականը հոդ չի ստանում , բացառականը կազմվում է է ( ն ) , իսկ առանձին դեպքերում նաև ՝ մէ ( ն ) վերջավորությամբ ։ Հատկանշական է հոդերի կիրառությունը դիմավոր բայերի հետ ( թըփէլիս , « ծեծում է ինձ » , օրօխկէլիտ , « ուղարկում է քեզ » ) ։ Խոյի բարբառի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակը կազմվում է ս վերջավորվող դերբայով , իսկ առանձին խոսվածքներ ՝ լ վերջավորվող դերբայով ( կյիրէս էմ , կյիրէս էս , կյիրէլի կամ կյիրել էմ , կյիրէլ էս , կյիրէլի ) , վաղակատար դերբայը կազմվում է իր , հարակատարը ՝ ած և ուկ մասնիկներով ։ Ե խոնարհման պարզ բայերի կատարյալի հիմքը արմատական է ( կյիրիմ , կյիրիր , կյիրէց ) ։ Հարկադրական եղանակը կազմվում է տի կամ տիկյը= կյըտը մասնիկներով ։ Անցյալ ժամանակաձևերը կազմվում են ներկա ժամանակաձևերից ՝ էր բառ - մասնիկի հավելմամբ ( կյիրէս էմ - կյիրէս էմ էր , կյիրիր էմ - կյիրիր էմ էր , կյիրէմ ֊ կյիրէմ էր , տի կյիրէմ- տի կյիրէմ էր և այլն ) ։ Լիս ճյուղի բարբառներ