Ալեքսանդր Ռադիշչև
Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Ռադիշչև (), ռուս գրող, հեղափոխական, փիլիսոփա։ Ծնվել է 1749 թվականի հունիսի 20 (31)-ին՝ Մոսկվայում, հարուստ կալվածատիրոջ ընտանիքում։ Ընդհանուր կրթությունն ստացել է Պետերբուրգի Պաժերի դպրոցում (1762 - 1766)։ Այնուհետև ուղարկվել է Լայպցիգի համալսարան՝ իրավաբանական բարձրագույն կրթություն ստանալու (1767 - 1771)։ Այստեղ Ռադիշչևը ուսանել է նաև գրականություն, պատմություն, փիլիսոփայություն, բժշկություն, օտար լեզուներ, ծանոթացել ֆրանսիական լուսավորիչների գաղափարներին, դա նշանակալի դեր է խաղացել նրա աշխարհայացքի ձևավորման մեջ։ 1771 թվականին Ռադիշչևը վերադարձել է Ռուսաստան։ Վարելով զանազան պաշտոններ (Սենատի արձանագրող-քարտուղար, Պետերբուրգում՝ Ֆինլանդական դիվիզիայի շտաբի իրավախորհրդատու, մաքսատան կառավարիչ)՝ չի դադարել հասարակական բարեփոխումներ երազելուց։ Այս շրջանում էլ սկսվել է Ռադիշչևի գրական գործունեությունը։ 1773 թվականին նրա թարգմանությամբ տպագրվել է Մաբլիի «Խորհրդածություններ հունական պատմության մասին» երկը, որին կցած իր ծանոթագրություննեում Ռադիշչևը խիստ քննադատական վերաբերմունք է դրսևորել ինքնակալության նկատմամբ։ Նույն տարում սենտիմենտալիզմի ոգով գրած «Մեկ շաբաթվա օրագիր» հոգեբանական, հուզական ակնարկում Ռադիշչևը երգել է բարեկամությունն ու ընկերական հարաբերությունները։ 1780-ական թթ. Ռադիշչևի ստեղծագործությունը ծաղկում է ապրել, նա գրել է «Աշխարհի արարումը» (մոտ 1779 - 1782, անավարտ), «Խոսք Լոմոնոսովի մասին» (1780), «Նամակ Տոբոլսկում ապրող ընկերոջս» (1782) հրապարակախոսական ակնարկները, «Ֆեոդոր Վասիլևիչ Ուշակովի վարքը» (1788, հրատարակվել է 1789) վիպակը։ 1783 թվականին ստեղծել է իր նշանավոր «Ազատություն» ներբողը (հեղափոխական բովանդակությամբ առաջին բանաստեղծությունը Ռուսաստանում), որը ներառվել է նրա «Ճանապարհորդություն Պետերբուրգից Մոսկվա» (1790, հրատակարակվել է 1950) նշանավոր երկի մեջ։ Վերջինս աչքի է ընկնում ռուս իրականության լայն ընդգրկումով, ժամանակի սոցիալական, քաղաքական, բարոյական և փիլիսոփայական խնդիրների առաջադրման և լուծման սրությամբ ու համարձակությամբ։ Պատկերելով գյուղացիների դաժան շահագործման դրվագներ, ցուցադրելով կալվածատեր-ճորտատերերի անմարդկայնությունը, ինքնակալական-բյուրոկրատական պետության մեջ իշխող կամայականությունը՝ Ռադիշչևը միաժամանակ ցույց է տվել ռուս ժողովրդի բարոյական առողջությունն ու ֆիզիկական գեղեցկությունը, նրա աշխատասիրությունն ու տաղանդը։ Կարեկցելով ճնշված գյուղացիությանը՝ նա ոչ միայն ընդունել է պայքարելու, բռնությանը բռնությամբ պատասխանելու նրա իրավունքը, այլև ապստամբության, հեղափոխության կոչ է արել։ «Ճանապարհորդություն...»-ը տպագրվել է Ռադիշչևի սեփական տպարանում և հրատարակվել անանուն, բայց շուտով հեղինակը հայտնաբերվել ու ձերբակալվել է։ Դիրքը բռնագրավվել է, իսկ Ռադիշչևը դատապարտվել մահվան, որը Եկատերինա II (վերջինս Ռադիշչին անվանել է «Պուգաչովից էլ վատթար խռովարար») փոխարինել է 10 տարվա աքսորով՝ Սիբիր։ 1797 թվականին, Պավել I-ի օրոք, Ռադիշչևին թույլ տրվել է ապրել հայրական գյուղում՝ ոստիկանության հսկողության տակ, իսկ Ալեքսանդր I-ը, գահ բարձրանալով, ներել է նրան և աշխատանքի նշանակել օրենքներ կազմող հանձնաժողովում։ Ռադիշչևը եռանդով գործի է անցել, կազմել ազատ օրենսդրության նախագծեր, փորձել է դրանք կենսագործել։ Նրան սպառնացել են նորից աքսորել։ Ի նշան բողոքի՝ Ռադիշչևը ինքնասպան է եղել (թունավորվել է)։ Որպես փիլիսոփա Ռադիշչևը իմացաբանության հարցերը քննարկել է մատերիալիստական դիրքերից, իմացության աղբյուր է համարել իրականության զգայական ընկալումը։ Մատերիալիզմի դիրքերից է լուծել նաև փիլիսոփայության հիմնական հարցը։ Նրա մատերիալիզմը, այսուամենայնիվ, պատմական սահմանափակվածության հետևանքով եղել է մետաֆիզիկական։ Կյանքի վերջին շրջանում է Ռադիշչևը գրել իր լավագույն բանաստեղծություններից մեկը՝ «Տասն ութերորդ հարյուրամյակ»-ը, «Մարդու, նրա մահկանացու և անմահ լինելու մասին» (1792 - 1795) փիլիսոփայական տրակտատը, «Հուշարձան դաքտիլ-քորեյական դյուցազնին» (1801 - 1802) հոդվածը՝ գիտական տաղաչափության վերաբերյալ, ինչպես նաև տնտեսագիտական և պատմական բնույթի մի շարք աշխատություններ։ Ռադիշչևի գաղափարները մեծ ազդեցություն են գործել ռուս հեղափոխականների հետագա բոլոր սերունդների վրա, ռուսական պոեզիայի և ռուսական գրականության մեջ ռեալիզմի զարգացման վրա։

Գրականություն 
 Լենին Վ. Ի., Վելիկոռուսների ազգային հպարտության մասին
 Երկերի ժողովածու, հ. 26
 Ղազար Այվազյան, Ռուս առաջին գրող-ռևոլյուցիոներ Ա. Ն. Ռադիշչևը, Ե., 1949
 Макогоненко Г. П., Радищев и его время, М., 1956
 Благой Д. Д., История русской литературы XVIII века, М., 1960
 Кулакова Л. И., Западов В. А., А. Н. Радищев, «Путешествие из Петербурга в Москву»

Ծանոթագրություններ 

Ռուս գրողներ
Ռուս հեղափոխականներ
Ռուս փիլիսոփաներ
Ինքնասպան գրողներ
Լուսավորության դարաշրջան
18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Ռուս բանաստեղծներ
Ռուս տնտեսագետներ
Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Ռադիշչև ( ) , ռուս գրող , հեղափոխական , փիլիսոփա ։ Ծնվել էթվականի հունիսի ( 31 ) - ին ՝ Մոսկվայում , հարուստ կալվածատիրոջ ընտանիքում ։ Ընդհանուր կրթությունն ստացել է Պետերբուրգի Պաժերի դպրոցում - Այնուհետև ուղարկվել է Լայպցիգի համալսարան ՝ իրավաբանական բարձրագույն կրթություն ստանալու - Այստեղ Ռադիշչևը ուսանել է նաև գրականություն , պատմություն , փիլիսոփայություն , բժշկություն , օտար լեզուներ , ծանոթացել ֆրանսիական լուսավորիչների գաղափարներին , դա նշանակալի դեր է խաղացել նրա աշխարհայացքի ձևավորման մեջ ։թվականին Ռադիշչևը վերադարձել է Ռուսաստան ։ Վարելով զանազան պաշտոններ ( Սենատի արձանագրող - քարտուղար , Պետերբուրգում ՝ Ֆինլանդական դիվիզիայի շտաբի իրավախորհրդատու , մաքսատան կառավարիչ ) ՝ չի դադարել հասարակական բարեփոխումներ երազելուց ։ Այս շրջանում էլ սկսվել է Ռադիշչևի գրական գործունեությունը ։թվականին նրա թարգմանությամբ տպագրվել է Մաբլիի « Խորհրդածություններ հունական պատմության մասին » երկը , որին կցած իր ծանոթագրություննեում Ռադիշչևը խիստ քննադատական վերաբերմունք է դրսևորել ինքնակալության նկատմամբ ։ Նույն տարում սենտիմենտալիզմի ոգով գրած « Մեկ շաբաթվա օրագիր » հոգեբանական , հուզական ակնարկում Ռադիշչևը երգել է բարեկամությունն ու ընկերական հարաբերությունները ։ական թթ . Ռադիշչևի ստեղծագործությունը ծաղկում է ապրել , նա գրել է « Աշխարհի արարումը » ( մոտ - անավարտ ) , « Խոսք Լոմոնոսովի մասին » « Նամակ Տոբոլսկում ապրող ընկերոջս » հրապարակախոսական ակնարկները , « Ֆեոդոր Վասիլևիչ Ուշակովի վարքը » հրատարակվել էվիպակը ։թվականին ստեղծել է իր նշանավոր « Ազատություն » ներբողը ( հեղափոխական բովանդակությամբ առաջին բանաստեղծությունը Ռուսաստանում ) , որը ներառվել է նրա « Ճանապարհորդություն Պետերբուրգից Մոսկվա » հրատակարակվել էնշանավոր երկի մեջ ։ Վերջինս աչքի է ընկնում ռուս իրականության լայն ընդգրկումով , ժամանակի սոցիալական , քաղաքական , բարոյական և փիլիսոփայական խնդիրների առաջադրման և լուծման սրությամբ ու համարձակությամբ ։ Պատկերելով գյուղացիների դաժան շահագործման դրվագներ , ցուցադրելով կալվածատեր - ճորտատերերի անմարդկայնությունը , ինքնակալական - բյուրոկրատական պետության մեջ իշխող կամայականությունը ՝ Ռադիշչևը միաժամանակ ցույց է տվել ռուս ժողովրդի բարոյական առողջությունն ու ֆիզիկական գեղեցկությունը , նրա աշխատասիրությունն ու տաղանդը ։ Կարեկցելով ճնշված գյուղացիությանը ՝ նա ոչ միայն ընդունել է պայքարելու , բռնությանը բռնությամբ պատասխանելու նրա իրավունքը , այլև ապստամբության , հեղափոխության կոչ է արել ։ « Ճանապարհորդություն ... » - ը տպագրվել է Ռադիշչևի սեփական տպարանում և հրատարակվել անանուն , բայց շուտով հեղինակը հայտնաբերվել ու ձերբակալվել է ։ Դիրքը բռնագրավվել է , իսկ Ռադիշչևը դատապարտվել մահվան , որը Եկատերինա II ( վերջինս Ռադիշչին անվանել է « Պուգաչովից էլ վատթար խռովարար » ) փոխարինել էտարվա աքսորով ՝ Սիբիր ։թվականին , Պավել I -ի օրոք , Ռադիշչևին թույլ տրվել է ապրել հայրական գյուղում ՝ ոստիկանության հսկողության տակ , իսկ Ալեքսանդր I -ը , գահ բարձրանալով , ներել է նրան և աշխատանքի նշանակել օրենքներ կազմող հանձնաժողովում ։ Ռադիշչևը եռանդով գործի է անցել , կազմել ազատ օրենսդրության նախագծեր , փորձել է դրանք կենսագործել ։ Նրան սպառնացել են նորից աքսորել ։ Ի նշան բողոքի ՝ Ռադիշչևը ինքնասպան է եղել ( թունավորվել է ) ։ Որպես փիլիսոփա Ռադիշչևը իմացաբանության հարցերը քննարկել է մատերիալիստական դիրքերից , իմացության աղբյուր է համարել իրականության զգայական ընկալումը ։ Մատերիալիզմի դիրքերից է լուծել նաև փիլիսոփայության հիմնական հարցը ։ Նրա մատերիալիզմը , այսուամենայնիվ , պատմական սահմանափակվածության հետևանքով եղել է մետաֆիզիկական ։ Կյանքի վերջին շրջանում է Ռադիշչևը գրել իր լավագույն բանաստեղծություններից մեկը ՝ « Տասն ութերորդ հարյուրամյակ » - ը , « Մարդու , նրա մահկանացու և անմահ լինելու մասին » - փիլիսոփայական տրակտատը , « Հուշարձան դաքտիլ - քորեյական դյուցազնին » - հոդվածը ՝ գիտական տաղաչափության վերաբերյալ , ինչպես նաև տնտեսագիտական և պատմական բնույթի մի շարք աշխատություններ ։ Ռադիշչևի գաղափարները մեծ ազդեցություն են գործել ռուս հեղափոխականների հետագա բոլոր սերունդների վրա , ռուսական պոեզիայի և ռուսական գրականության մեջ ռեալիզմի զարգացման վրա ։ Գրականություն Լենին Վ . Ի . , Վելիկոռուսների ազգային հպարտության մասին Երկերի ժողովածու , հ . Ղազար Այվազյան , Ռուս առաջին գրող - ռևոլյուցիոներ Ա . Ն . Ռադիշչևը , Ե . , Макогоненко Г . П . , Радищев и его время , М . , Благой Д . Д . , История русской литературы XVIII века , М . , Кулакова Л . И . , Западов В . А . , А . Н . Радищев , « Путешествие из Петербурга в Москву » Ծանոթագրություններ Ռուս գրողներ Ռուս հեղափոխականներ Ռուս փիլիսոփաներ Ինքնասպան գրողներ Լուսավորության դարաշրջան 18-րդ դարի փիլիսոփաներ Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ Ռուս բանաստեղծներ Ռուս տնտեսագետներ Բանաստեղծներ այբբենական կարգով