Խոսք
Խոսք, հին քերականության մեջ նաև՝ բան։ Ի տարբերություն լեզվի, որը խոսողական ունակությունների ընդհանրական համակարգ է տվյալ լեզվով խոսող հանրության յուրաքանչյուր անդամի գիտակցության մեջ, խոսքը այդ համակարգի կոնկրետ, անհատական իրացումն է, լեզվի կենդանի գոյը, որ դրսևորվում է խոսքային գործունեության միջոցով, խոսքային ակտերով։ Խոսքը կառուցվում է լեզվական համակարգի թելադրանքով. այն լեզվի հետ միասնության մեջ է։ Խոսքը բնորոշ է նրանով, որ այն նյութական կողմ ունի, ընկալելի է զգայարաններուվ (լսողությամբ, տեսողությամբ, շոշափելիքով), իրականության հետ համապատասխանության տեսանկյունից կարող է լինել ճիշտ կամ սխալ, կեղծ։ Այն անկրկնելի է, իրացվում է կապված հաղորդման որոշակի նպատակների հետ, հարմարեցվում է իրադրության հետ (խոսքային իրադրություն, ծավալվում է ժամանակի ու տարածության մեջ (խոսքային շղթա, դինամիկ է. արտադրողականությամբ սահմանափակ չէ, իրացվում է որոշակի անհատի կողմից, պայմանավորված է անհատի ստեղծագործական ակտիվությամբ և նպատակադրումներով։

Խոսքի արտաբերումը, հաղորդումն ու ընկալումը իրացվում են խոսքային գործարաններով, որոնց այս կամ այն վթարի հետ կապված՝ գոյանում են խոսքային խանգարումներ։

Խոսքային ապարատ 

Խոսքային ապարատը ( մարդու օրգանիզմի այն օրգանների ամբողջությունն է, որոնց աշխատանքով իրացվում է խոսքը, խոսքի կազմավորումը, արտաբերումը, հաղորդումը և ընկալումը)։

Խոսքային ախներկայանում են երեք խմբով՝ ղեկավարող, ընկալող և կատարող։ Ղեկավարող գործարանը ուղեղն է՝ համապատասխան խոսքային կենտրոններով և նյարդային ցանցով։ Ընկալող գործարանը լսողական ապարատն է՝ ականջը։ Գրավոր խոսքն ընկալվում է նաև տեսողությամբ, որոշ դեպքերում՝ շոշափելիքով։ Կատարող գործարանը արտասանական ապարատն է։

Հնչարտաբերությունը որոշակիորեն կապված է նաև խոսքային շնչառության հետ։ Հնչարտաբերության կարևորագույն օրգան են ձայնալարերը։ Խոսքային շնչառությունը, ի տարբերություն կենսաբանական շնչառության, կատարվում է հիմնականում բերանային խոռոչով։ Բերանի խոռոչում են գտնվում կարևորագույն արտասանական օրգանները՝ լեզուն, ատամնաշարը, քիմքը, լեզվակը։ Արտասանական գործընթացում չափազանց կարևոր է նաև շրթունքների դերը։ Արտասանական օրգանները բաժանվում են ակտիվ և պասիվ խմբերի։ Ակտիվ կոչվում են այն օրգանները, որոնք շարժուն են և էական դեր են խաղում հնչարտաբերության մեջ, օրինակ՝ լեզուն, շրթունքները, ձայնալարերը, փափուկ քիմքը։ Պասիվ կոչվում են այն օրգանները, որոնք անշարժ են և պակաս դեր ունեն հնչարտաբերության մեջ, օրինակ՝ ատամնաշարը, կոշտ քիմքը և այլն։

Խոսքի խանգարում 

Խոսքային գործարանի որևէ խաթարում հանգեցնում է խոսքի խանգարման։ Խոսքի խանգարումը խոսողության լիակատար կամ մասնակի խափանումն է՝ կապված խոսքային կենտրոնների գործունեության որոշակի խախտման կամ արտասանական ապարատի այս կամ այն օրգանի վթարի, դեֆեկտի հետ։ Բնորոշ խանգարումներից է անխոսությունը, որը կապված է Վերնիկեի կենտրոնի գործունեության խանգարման հետ, որի արդյունքուն առաջանում է խոսքային խլություն՝ զգայական աֆազիա, երբ անձը կորցնում է իր և ուրիշի խոսքի բովանդակությունն ըմբռնելու ունակությունը։ Դրա հետ կապված առաջանում է ագրաֆիա կամ գրելազրկություն և կարդալազրկություն։ Խոսքային խանգարման մասնավոր դրսևորումներից են՝ թոթովախոսությունը, թլիկությունը, թլվատությունը, հոտենտոտիզմը, սակավախոսությունը, արագախոսությունը, կակազությունը, ռնգախոսությունը, խուլուհամրությունը և այլն։

Խոսքային խանգարումների ուսումնասիրությամբ և բուժման եղանակների մշակմամբ զբաղվող գիտակարգը կոչվում է լոգոպեդիա ։

Խոսքային գործունեությունը բարդ երևույթ է. այն ունի լեզվաբանական, հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական, փիլիսոփայական, սոցիոլոգիական և այլ տեսանկյուններ և դիտարկվում է համապատասխան գիտակարգերի կողմից։

Խոսողական իրացումների ամբողջությունը կոչվում է խոսողություն։ Այն կարող է կատարվել միայն մեկ անձի կողմից, թեև սովորաբար իրացվում է երկկողմանի՝ խոսողի և խոսակցի (խոսակիցների) միջև։ Ըստ այդմ տարբերում են մենախոսություն և երկխոսություն ։ Առաջին դեպքում խոսողական ակտիվությունը մեկի մոտ է, երկրորդ դեպքում երկու կողմերն էլ ակտիվ են։ Մենախոսությունը միակողմանի բնույթ ունի. այն դրսևորվում է ինքնիրեն խոսելու, կամ էլ պատմելու եղանակով (զեկույց, ճառ, դասախոսություն և այլն)։ Երկխոսությունը դրսևորվում է զրույցի, հարցազրույցի, բանավեճի եղանակով։

Ըստ արտահայտման եղանակի խոսքը լինում է բանավոր կամ գրավոր, արտաքին կամ ներքին։ Տարբերում են նաև հեղինակային խոսք և ուրիշի խոսք։

Բանավոր խոսք 

Բանավոր խոսքը պատմականորեն նախորդում է գրավորին, ունի խոսակցական-արտասանական իրացում։ Պայմանավորված է խոսքային իրադրությամբ, հաղորդակցվողների փոխհարաբերությամբ, խոսողի հոգեվիճակով և այլն։ Կարևոր են նաև ուղեկցող միջոցները (միմիկա, շարժուձև և այլն)։ Հիմնականում բարձրաձայն խոսողություն է, կարող է ձայնագրվել, վերարտադրվել, հաղորդվել տեխնիկական միջոցներով (ռադիո, հեռուստատեսություն, հեռախոս)։ Արտահայտության ձևերն են՝ զրույցը, բանավեճը, դասախոսությունը, ճառը, կոչը, հայտարարությունը, երգը, չափածո և արձակ խոսքը և այլն։ Բանավոր խոսքը սահմանափակված է տարածականորեն (չհաշված տեխնիկական միջոցների գործադրումը) և ժամանակով (բանավոր միմյանց հետ կարող են հաղորդակցվել միայն ժամանակակիցները)։

Արտաքին խոսքը սովորական հնչյունական-արտասանական իրացում ունեցող խոսքն է։ Ներքին խոսքը մենախոսության այն տեսակն է, երբ խոսքը հնչյունական-արտասանական դրսևորում չունի, ուղղված չէ ինչ-որ մեկին, և եթե խոսակից էլ կա, ապա այն երևակայական է։ Գիտական, ուսուցողական և այլ շարադրանքները հենվում են հենց ներքին խոսքի վրա։ Միայն բեմական խոսքում այն կարող է ներկայացվել բարձրաձայն արտասանությամբ։

Ընթերցանությունը  խոսողության այն ձևն է, երբ մեկը բարձրաձայն կամ մտքում վերարտադրում, արտաբերում է իր կամ ուրիշի գրավոր խոսքը։

Գրավոր խոսք 

Գրավոր խոսքը  գրի առնված, գրավոր տեսքի վերածված խոսքն է. իրացվում է գրային պայմանական նշանների գործադրումով, ընկալվում է տեսողությամբ կամ շոշափելիքով։ Այս դեպքում խոսքային իրադրություն ստեղծվում է մտովի, ոչ իրականում։ Զուրկ է բանավորին հատուկ կառուցվածքային և ոճարտահայտչական որոշ հատկանիշներից։ Կարևոր դեր են խաղում գրության եղանակները, կետադրությունը։ Գրավոր խոսքն, ի տարբերություն բանավորի, չունի տարածական և ժամանակային սահմանափակումներ։

Ըստ ծավալի տարբերում են համառոտ խոսք և ընդարձակ խոսք։ Համառոտ խոսքը կարող է արտահայտված լինել նույնիսկ մեկ բառով։ Համառոտ են կոչերը, հայտարարությունները, առածները, ասացվածքները և այլն։ Ընդարձակ խոսք են պատմվածքը, նովելը, հոդվածը, ակնարկը, իսկ առավել ընդարձակ խոսք են վեպը, վիպակը և այլն։

Ըստ պարունակած ինֆորմացիայի բնույթի տարբերում են՝ մտավոր խոսք, զգացական խոսք, պատկերավոր խոսք, քաղաքավարական խոսք և այլն։ Մտավոր խոսքը պարունակում է մտածական, դատողական ինֆորմացիա, զգացական խոսքը` կամահուզազգացական միտումներ, երանգներ։ Պատկերավոր խոսքը  բնորոշ է լեզվաարտահայտչական միջոցների գործադրմամբ։ Քաղաքավարական խոսքին բնորոշ են ոճային հատուկ երանգներ, բառեր, ձևեր, արտահայտություններ։

Հեղինակային խոսքը խոսողից կամ գրական ստեղծագործության հեղինակից սերող խոսքն է` ի տարբերություն ուրիշի և գրական հերոսների խոսքի։ Ուրիշի խոսքը խոսողի, հեղինակի կողմից պատմողաբար կամ բառացի մեջբերված խոսքն է։ Խոսակցությունը կարող է իրացվել հարցուպատասխանական եղանակով։ Հարցուպատասխանական խոսքն ունի հնչերանգային բնորոշ գծեր, ինչպես, օրինակ, հարցական և պատասխանական բառեր, հնչերանգային համապատասխան կաղապարների գործադրում և այլն։

Ըստ գործառական ոլորտների տարբերում են խոսքի հետևյալ տեսակները. առօրյա, կենցաղային, գործնական, պաշտոնական, բանաստեղծակա, մասնագիտական, հրապարակախոսական, ճարտասանական, բեմական, գրական, բարբառային և այլն։

Խոսքի մշակույթ 

Խոսքի մշակույթը (կուլտուրան) բանավոր և գրավոր խոսքի հնչյունաբանական, բառագիտական, քերականական, ոճագիտական նորմերին տիրապետելը և դրանք ըստ նպատակադրման՝ տեղին գործածելն է։ Խոսքի մշակույթը ձեռք է բերվում համառ և հետևողական աշխատանքի արդյունքում և կարևորագույն դեր է խաղում մարդու ընդհանուր զարգացման հարցում։ Խոսքի մշակույթի լավագույն օրինակ են հանդիսանում դասական գրողները, գիտնականները, հրապարակախոսները, արվեստի գործիչները, հմուտ ուսուցիչները։ Գեղեցիկ խոսելու համար պետք է տիրապետել լեզվի հնչարտաբերական սկզբունքներին, կանոններին, խուսափել օտարաբանություններից, անհարկի բարբառայնությունից, գռեհկաբանությունից և այլն։

Աղբյուրներ 

 Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, էջ 280

Լեզվաբանություն
Լեզու
Խոսք , հին քերականության մեջ նաև ՝ բան ։ Ի տարբերություն լեզվի , որը խոսողական ունակությունների ընդհանրական համակարգ է տվյալ լեզվով խոսող հանրության յուրաքանչյուր անդամի գիտակցության մեջ , խոսքը այդ համակարգի կոնկրետ , անհատական իրացումն է , լեզվի կենդանի գոյը , որ դրսևորվում է խոսքային գործունեության միջոցով , խոսքային ակտերով ։ Խոսքը կառուցվում է լեզվական համակարգի թելադրանքով . այն լեզվի հետ միասնության մեջ է ։ Խոսքը բնորոշ է նրանով , որ այն նյութական կողմ ունի , ընկալելի է զգայարաններուվ ( լսողությամբ , տեսողությամբ , շոշափելիքով ) , իրականության հետ համապատասխանության տեսանկյունից կարող է լինել ճիշտ կամ սխալ , կեղծ ։ Այն անկրկնելի է , իրացվում է կապված հաղորդման որոշակի նպատակների հետ , հարմարեցվում է իրադրության հետ ( խոսքային իրադրություն , ծավալվում է ժամանակի ու տարածության մեջ ( խոսքային շղթա , դինամիկ է . արտադրողականությամբ սահմանափակ չէ , իրացվում է որոշակի անհատի կողմից , պայմանավորված է անհատի ստեղծագործական ակտիվությամբ և նպատակադրումներով ։ Խոսքի արտաբերումը , հաղորդումն ու ընկալումը իրացվում են խոսքային գործարաններով , որոնց այս կամ այն վթարի հետ կապված ՝ գոյանում են խոսքային խանգարումներ ։ Խոսքային ապարատ Խոսքային ապարատը ( մարդու օրգանիզմի այն օրգանների ամբողջությունն է , որոնց աշխատանքով իրացվում է խոսքը , խոսքի կազմավորումը , արտաբերումը , հաղորդումը և ընկալումը ) ։ Խոսքային ախներկայանում են երեք խմբով ՝ ղեկավարող , ընկալող և կատարող ։ Ղեկավարող գործարանը ուղեղն է ՝ համապատասխան խոսքային կենտրոններով և նյարդային ցանցով ։ Ընկալող գործարանը լսողական ապարատն է ՝ ականջը ։ Գրավոր խոսքն ընկալվում է նաև տեսողությամբ , որոշ դեպքերում ՝ շոշափելիքով ։ Կատարող գործարանը արտասանական ապարատն է ։ Հնչարտաբերությունը որոշակիորեն կապված է նաև խոսքային շնչառության հետ ։ Հնչարտաբերության կարևորագույն օրգան են ձայնալարերը ։ Խոսքային շնչառությունը , ի տարբերություն կենսաբանական շնչառության , կատարվում է հիմնականում բերանային խոռոչով ։ Բերանի խոռոչում են գտնվում կարևորագույն արտասանական օրգանները ՝ լեզուն , ատամնաշարը , քիմքը , լեզվակը ։ Արտասանական գործընթացում չափազանց կարևոր է նաև շրթունքների դերը ։ Արտասանական օրգանները բաժանվում են ակտիվ և պասիվ խմբերի ։ Ակտիվ կոչվում են այն օրգանները , որոնք շարժուն են և էական դեր են խաղում հնչարտաբերության մեջ , օրինակ ՝ լեզուն , շրթունքները , ձայնալարերը , փափուկ քիմքը ։ Պասիվ կոչվում են այն օրգանները , որոնք անշարժ են և պակաս դեր ունեն հնչարտաբերության մեջ , օրինակ ՝ ատամնաշարը , կոշտ քիմքը և այլն ։ Խոսքի խանգարում Խոսքային գործարանի որևէ խաթարում հանգեցնում է խոսքի խանգարման ։ Խոսքի խանգարումը խոսողության լիակատար կամ մասնակի խափանումն է ՝ կապված խոսքային կենտրոնների գործունեության որոշակի խախտման կամ արտասանական ապարատի այս կամ այն օրգանի վթարի , դեֆեկտի հետ ։ Բնորոշ խանգարումներից է անխոսությունը , որը կապված է Վերնիկեի կենտրոնի գործունեության խանգարման հետ , որի արդյունքուն առաջանում է խոսքային խլություն ՝ զգայական աֆազիա , երբ անձը կորցնում է իր և ուրիշի խոսքի բովանդակությունն ըմբռնելու ունակությունը ։ Դրա հետ կապված առաջանում է ագրաֆիա կամ գրելազրկություն և կարդալազրկություն ։ Խոսքային խանգարման մասնավոր դրսևորումներից են ՝ թոթովախոսությունը , թլիկությունը , թլվատությունը , հոտենտոտիզմը , սակավախոսությունը , արագախոսությունը , կակազությունը , ռնգախոսությունը , խուլուհամրությունը և այլն ։ Խոսքային խանգարումների ուսումնասիրությամբ և բուժման եղանակների մշակմամբ զբաղվող գիտակարգը կոչվում է լոգոպեդիա ։ Խոսքային գործունեությունը բարդ երևույթ է . այն ունի լեզվաբանական , հոգեբանական , ֆիզիոլոգիական , փիլիսոփայական , սոցիոլոգիական և այլ տեսանկյուններ և դիտարկվում է համապատասխան գիտակարգերի կողմից ։ Խոսողական իրացումների ամբողջությունը կոչվում է խոսողություն ։ Այն կարող է կատարվել միայն մեկ անձի կողմից , թեև սովորաբար իրացվում է երկկողմանի ՝ խոսողի և խոսակցի ( խոսակիցների ) միջև ։ Ըստ այդմ տարբերում են մենախոսություն և երկխոսություն ։ Առաջին դեպքում խոսողական ակտիվությունը մեկի մոտ է , երկրորդ դեպքում երկու կողմերն էլ ակտիվ են ։ Մենախոսությունը միակողմանի բնույթ ունի . այն դրսևորվում է ինքնիրեն խոսելու , կամ էլ պատմելու եղանակով ( զեկույց , ճառ , դասախոսություն և այլն ) ։ Երկխոսությունը դրսևորվում է զրույցի , հարցազրույցի , բանավեճի եղանակով ։ Ըստ արտահայտման եղանակի խոսքը լինում է բանավոր կամ գրավոր , արտաքին կամ ներքին ։ Տարբերում են նաև հեղինակային խոսք և ուրիշի խոսք ։ Բանավոր խոսք Բանավոր խոսքը պատմականորեն նախորդում է գրավորին , ունի խոսակցական - արտասանական իրացում ։ Պայմանավորված է խոսքային իրադրությամբ , հաղորդակցվողների փոխհարաբերությամբ , խոսողի հոգեվիճակով և այլն ։ Կարևոր են նաև ուղեկցող միջոցները ( միմիկա , շարժուձև և այլն ) ։ Հիմնականում բարձրաձայն խոսողություն է , կարող է ձայնագրվել , վերարտադրվել , հաղորդվել տեխնիկական միջոցներով ( ռադիո , հեռուստատեսություն , հեռախոս ) ։ Արտահայտության ձևերն են ՝ զրույցը , բանավեճը , դասախոսությունը , ճառը , կոչը , հայտարարությունը , երգը , չափածո և արձակ խոսքը և այլն ։ Բանավոր խոսքը սահմանափակված է տարածականորեն ( չհաշված տեխնիկական միջոցների գործադրումը ) և ժամանակով ( բանավոր միմյանց հետ կարող են հաղորդակցվել միայն ժամանակակիցները ) ։ Արտաքին խոսքը սովորական հնչյունական - արտասանական իրացում ունեցող խոսքն է ։ Ներքին խոսքը մենախոսության այն տեսակն է , երբ խոսքը հնչյունական - արտասանական դրսևորում չունի , ուղղված չէ ինչ - որ մեկին , և եթե խոսակից էլ կա , ապա այն երևակայական է ։ Գիտական , ուսուցողական և այլ շարադրանքները հենվում են հենց ներքին խոսքի վրա ։ Միայն բեմական խոսքում այն կարող է ներկայացվել բարձրաձայն արտասանությամբ ։ Ընթերցանությունը խոսողության այն ձևն է , երբ մեկը բարձրաձայն կամ մտքում վերարտադրում , արտաբերում է իր կամ ուրիշի գրավոր խոսքը ։ Գրավոր խոսք Գրավոր խոսքը գրի առնված , գրավոր տեսքի վերածված խոսքն է . իրացվում է գրային պայմանական նշանների գործադրումով , ընկալվում է տեսողությամբ կամ շոշափելիքով ։ Այս դեպքում խոսքային իրադրություն ստեղծվում է մտովի , ոչ իրականում ։ Զուրկ է բանավորին հատուկ կառուցվածքային և ոճարտահայտչական որոշ հատկանիշներից ։ Կարևոր դեր են խաղում գրության եղանակները , կետադրությունը ։ Գրավոր խոսքն , ի տարբերություն բանավորի , չունի տարածական և ժամանակային սահմանափակումներ ։ Ըստ ծավալի տարբերում են համառոտ խոսք և ընդարձակ խոսք ։ Համառոտ խոսքը կարող է արտահայտված լինել նույնիսկ մեկ բառով ։ Համառոտ են կոչերը , հայտարարությունները , առածները , ասացվածքները և այլն ։ Ընդարձակ խոսք են պատմվածքը , նովելը , հոդվածը , ակնարկը , իսկ առավել ընդարձակ խոսք են վեպը , վիպակը և այլն ։ Ըստ պարունակած ինֆորմացիայի բնույթի տարբերում են ՝ մտավոր խոսք , զգացական խոսք , պատկերավոր խոսք , քաղաքավարական խոսք և այլն ։ Մտավոր խոսքը պարունակում է մտածական , դատողական ինֆորմացիա , զգացական խոսքը ` կամահուզազգացական միտումներ , երանգներ ։ Պատկերավոր խոսքը բնորոշ է լեզվաարտահայտչական միջոցների գործադրմամբ ։ Քաղաքավարական խոսքին բնորոշ են ոճային հատուկ երանգներ , բառեր , ձևեր , արտահայտություններ ։ Հեղինակային խոսքը խոսողից կամ գրական ստեղծագործության հեղինակից սերող խոսքն է ` ի տարբերություն ուրիշի և գրական հերոսների խոսքի ։ Ուրիշի խոսքը խոսողի , հեղինակի կողմից պատմողաբար կամ բառացի մեջբերված խոսքն է ։ Խոսակցությունը կարող է իրացվել հարցուպատասխանական եղանակով ։ Հարցուպատասխանական խոսքն ունի հնչերանգային բնորոշ գծեր , ինչպես , օրինակ , հարցական և պատասխանական բառեր , հնչերանգային համապատասխան կաղապարների գործադրում և այլն ։ Ըստ գործառական ոլորտների տարբերում են խոսքի հետևյալ տեսակները . առօրյա , կենցաղային , գործնական , պաշտոնական , բանաստեղծակա , մասնագիտական , հրապարակախոսական , ճարտասանական , բեմական , գրական , բարբառային և այլն ։ Խոսքի մշակույթ Խոսքի մշակույթը ( կուլտուրան ) բանավոր և գրավոր խոսքի հնչյունաբանական , բառագիտական , քերականական , ոճագիտական նորմերին տիրապետելը և դրանք ըստ նպատակադրման ՝ տեղին գործածելն է ։ Խոսքի մշակույթը ձեռք է բերվում համառ և հետևողական աշխատանքի արդյունքում և կարևորագույն դեր է խաղում մարդու ընդհանուր զարգացման հարցում ։ Խոսքի մշակույթի լավագույն օրինակ են հանդիսանում դասական գրողները , գիտնականները , հրապարակախոսները , արվեստի գործիչները , հմուտ ուսուցիչները ։ Գեղեցիկ խոսելու համար պետք է տիրապետել լեզվի հնչարտաբերական սկզբունքներին , կանոններին , խուսափել օտարաբանություններից , անհարկի բարբառայնությունից , գռեհկաբանությունից և այլն ։ Աղբյուրներ Հ . Պետրոսյան , Հայերենագիտական բառարան , էջ Լեզվաբանություն Լեզու