Ակնի գավառակ
Ակն, (թուրք. Էգին կազասը), գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում, այժմ՝ Թուրքիայի Երզնկայի վիլայեթում։

Աշխարհագրություն 
Ակն գավառակի հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք հոսում է Արևմտյան Եփրատ (Կարասու) գետը։

Կլիմա 
Կլիման բարեխառն է, առողջարար, օդը՝ մաքուր լեռնային դիրքի (բարձր. 2000 - 2300 մ), առատ ջրի և փարթամ բուսականության շնորհիվ։ Ձմեռը (հատկապես հունվարը) ցուրտ է, ամառը՝ տաք։ Աճում են ծիրան, խաղող, դեղձ, սալոր, թութ և այլն։

Պատմություն 
1896 թվականին գավառակի հայ բնակչությունը թուրքերի կողմից ենթարվեց կոտորածի։ Զոհ գնացին մոտ 3000 հայեր։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ տեղի հայ բնակչությունը կոտորվեց։ Զոհ գնացին մոտ 10 200 հայեր։ ԱՄՆ գաղթած հայերը հիմնել են «Ակնա հայրենակցական միություն» և «Ակնա ուսումնասիրաց ընկերություն» հաստատությունները

Բնակչություն 
Համաձայն 1885 թվականի մարդահամարի, Ակնի գավառակում հայերը կենտրոնացած էին հետևյալ բնակավայրերում՝ Ակն (5442 բնակիչ), Կամարակապ (1133), Ապուչեխ (1066), Բենկա կամ Բինկյան (874), Լիճք (507), Կարուշլա (204), Նարվեր (191), Վանք (180), Ձորակ (170), Շրզու (138) և Մուշեղկա (62)։ Այս գյուղերում բնակվում էին նաև թուրքեր։ Բացի այդ կային թուրքացած հայ գյուղեր (Խաչուկիլ, Վարդանկիլ, Կնքահայրկիլ և այլն), որոնց թիվն անցնում էր 40-ից։ Դրանց բնակիչները թուրքերից հալածվելով հարկադրաբար իսլամացել էին XVI–XVII դդ.։ Իսլամացած հայերի լեզվում, որ թուրքերենն էր, օգտագործվում էին ոչ քիչ թվով հայերեն բառեր։

Ակնեցիք խոսում էին Ակնա բարբառով և պահում էին հեթանոս կենցաղ։ Հայտնի էին իրենց ժողովրդական կենցաղով։

Տնտեսություն 
Հայերն զբաղվում էին արհեստներով (հյուսնություն, կոշկակարություն, դերձակություն), առևտրով, գյուղատնտեսությամբ։ Ապուչեխում հյուսում էին նրբաթել յազմաներ և դիմացկուն կերպասներ։ Հռչակված էին Կամարակապի ոսկերիչները, երկաթագործները և շերամապահները։

Ճարտարապետություն 
Ակնի գավառակի հայկական գյուղերը, կառուցված լինելով սարալանջերին, ունեին ամֆիթատրոնի տեսք։ Առհասարակ տները երկհարկ էին, բայց կային 3 - 4 հարկանի ևս։ Վանք գյուղից 1 կմ դեպի հյուսիս-արևելք եղած ուրարտական ավերակները վկայում են, որ ուրարտական շրջանում որոշ բնակավայրեր են եղել Ակնի գավառակում։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Ակն գավառակը 1903 թվականին ուներ 5 վանք և 72 եկեղեցիներ։

Կրթություն 
Հայաբնակ բոլոր գյուղերում հայերն ունեին դպրոց, եկեղեցի, զանազան մշակութային միություններ։ Ապուչեխում կային «Վարագա սանուց» և «Արշալույս երիտասարդաց» միությունները, թատրոն և գրադարան, հրատարակվում էր «Մտրակ» թերթը, Կամարակապում՝ «Ազգանազյան», «Դպրոցասիրաց» և «Հույսի պսակ» ընկերությունները ևն։

1883 թվականին գավառակում գործում էր 24 դպրոց և 9-ը երկսեռ վարժարան, որոնցից առավել հայտնի էին Ակն գյուղաքաղաքի Նարեկյան, Կամարակապի Արամյան, Բինկյանի Մեսրոպյան և Ապուչեխի Վարագի վարժարանները։

Վարչական բաժանում 
Վարչական տեսակետից Ակնը բաժանված էր 8 գյուղախմբերի (ընդամենը՝ 102 գյուղ)։ Գավառակը կառավարվում էր կայմակամի, իսկ գյուղախումբը՝ մյուդիրի կողմից։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Տես նաև 
 Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Ակն , ( թուրք . Էգին կազասը ) , գավառակ Արևմտյան Հայաստանում , Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում , այժմ ՝ Թուրքիայի Երզնկայի վիլայեթում ։ Աշխարհագրություն Ակն գավառակի հյուսիս - արևմուտքից դեպի հարավ - արևելք հոսում է Արևմտյան Եփրատ ( Կարասու ) գետը ։ Կլիմա Կլիման բարեխառն է , առողջարար , օդը ՝ մաքուր լեռնային դիրքի ( բարձր .- մ ) , առատ ջրի և փարթամ բուսականության շնորհիվ ։ Ձմեռը ( հատկապես հունվարը ) ցուրտ է , ամառը ՝ տաք ։ Աճում են ծիրան , խաղող , դեղձ , սալոր , թութ և այլն ։ Պատմություն 1896 թվականին գավառակի հայ բնակչությունը թուրքերի կողմից ենթարվեց կոտորածի ։ Զոհ գնացին մոտհայեր ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ տեղի հայ բնակչությունը կոտորվեց ։ Զոհ գնացին մոտ200 հայեր ։ ԱՄՆ գաղթած հայերը հիմնել են « Ակնա հայրենակցական միություն » և « Ակնա ուսումնասիրաց ընկերություն » հաստատությունները Բնակչություն Համաձայնթվականի մարդահամարի , Ակնի գավառակում հայերը կենտրոնացած էին հետևյալ բնակավայրերում ՝ Ակնբնակիչ ) , Կամարակապ Ապուչեխ Բենկա կամ Բինկյան Լիճք Կարուշլա Նարվեր Վանք Ձորակ Շրզուև Մուշեղկա Այս գյուղերում բնակվում էին նաև թուրքեր ։ Բացի այդ կային թուրքացած հայ գյուղեր ( Խաչուկիլ , Վարդանկիլ , Կնքահայրկիլ և այլն ) , որոնց թիվն անցնում էրից ։ Դրանց բնակիչները թուրքերից հալածվելով հարկադրաբար իսլամացել էին XVI – XVII դդ . ։ Իսլամացած հայերի լեզվում , որ թուրքերենն էր , օգտագործվում էին ոչ քիչ թվով հայերեն բառեր ։ Ակնեցիք խոսում էին Ակնա բարբառով և պահում էին հեթանոս կենցաղ ։ Հայտնի էին իրենց ժողովրդական կենցաղով ։ Տնտեսություն Հայերն զբաղվում էին արհեստներով ( հյուսնություն , կոշկակարություն , դերձակություն ) , առևտրով , գյուղատնտեսությամբ ։ Ապուչեխում հյուսում էին նրբաթել յազմաներ և դիմացկուն կերպասներ ։ Հռչակված էին Կամարակապի ոսկերիչները , երկաթագործները և շերամապահները ։ Ճարտարապետություն Ակնի գավառակի հայկական գյուղերը , կառուցված լինելով սարալանջերին , ունեին ամֆիթատրոնի տեսք ։ Առհասարակ տները երկհարկ էին , բայց կային - հարկանի ևս ։ Վանք գյուղիցկմ դեպի հյուսիս - արևելք եղած ուրարտական ավերակները վկայում են , որ ուրարտական շրջանում որոշ բնակավայրեր են եղել Ակնի գավառակում ։ Պատմամշակութային կառույցներ Ակն գավառակըթվականին ուներվանք ևեկեղեցիներ ։ Կրթություն Հայաբնակ բոլոր գյուղերում հայերն ունեին դպրոց , եկեղեցի , զանազան մշակութային միություններ ։ Ապուչեխում կային « Վարագա սանուց » և « Արշալույս երիտասարդաց » միությունները , թատրոն և գրադարան , հրատարակվում էր « Մտրակ » թերթը , Կամարակապում ՝ « Ազգանազյան » , « Դպրոցասիրաց » և « Հույսի պսակ » ընկերությունները ևն ։ 1883 թվականին գավառակում գործում էրդպրոց ևը երկսեռ վարժարան , որոնցից առավել հայտնի էին Ակն գյուղաքաղաքի Նարեկյան , Կամարակապի Արամյան , Բինկյանի Մեսրոպյան և Ապուչեխի Վարագի վարժարանները ։ Վարչական բաժանում Վարչական տեսակետից Ակնը բաժանված էրգյուղախմբերի ( ընդամենը ՝ գյուղ ) ։ Գավառակը կառավարվում էր կայմակամի , իսկ գյուղախումբը ՝ մյուդիրի կողմից ։ Աղբյուրներ « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Տես նաև Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գավառներ