Բազմաշեն (Խարբերդի գավառ)
Բազմաշեն (), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 10-12 կմ հարավ-արևմուտք, Նոր Մալաթիա-Խարբերդ ճանապարհի ձախ կողմում։

Պատմություն 
Ըստ տեղեկությունների գյուղը հիմնադրվել է 1165 թվականին՝ յոթ հայ ընտանիք կողմից։

Գյուղը հնում կոչվել է Բազման, հետագայում վերանվանվել Բազմաշեն։ Հիշատակվում է XII դարում։ Այդ են վկայում հին եկեղեցու ներսի պատին և գյուղի մոտ եղած խաչքարի XIII–XIV դարերի արձանագրությունները։

XIV դարում գյուղը տուժել է Լենկթեմուրի արշավանքներից, իսկ հետագայում վերաշինվել է։

1888 թվականին Բազմաշենում հիմնվել է Ուսումնասիրաց ընկերություն, որն զբաղվել է երեխաների ուսումնա–կրթական գործերով։ 1887 թվականից սկսվել է Բազմաշենի հայերի գաղթը դեպի ԱՄՆ։ 1892 թվականին նրանք ԱՄՆ–ի Չելսի քաղաքում հիմնել են Բազմաշենի լուսավորչական ուսումնասիրաց ընկերությունը, որը զբաղվել է հայրենի գյուղի երիտասարդների ուսման հարցերով։ Ընկերությունը մեծ օգնություն է ցույց տվել 1895 թվականի համիդյան կոտորածներից տուժած հայրենակիցներին, կառուցել է դպրոցի նոր շենք 300 աշակերտի համար։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Բազմաշենի հայերը տեղահանվել և զոհվել են։ Փրկվել են միայն 300 որբ և այրի, որոնք տարագրվել են օտար երկրներ (ԱՄՆ, Սիրիա, Ֆրանսիա)։ Ֆրանսիայում և Սիրիայում ապրող բազմաշենցիների մի մասը հայրենադարձվել և բնակություն է հաստատել Հայաստանում։

Ներկայումս Բազմաշենում ապրում են բռնի թուրքացված հայեր, որոնք դեռևս իրենց խոսվածքի մեջ պահպանում են հայերեն բառեր։

Բնակչություն 
1880-ական թվականներին ուներ 132 տուն, 1903 թվականին՝ 210 տուն՝ 1580 բնակչով, իսկ Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ 460–500 տուն՝ 3500 զուտ հայ բնակիչ։

Տնտեսություն 
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Բազմաշենի կոշկակարների, ատաղձագործների, շաքարագործների, կտավագործների արտադրանքը վաճառահանվում էր Թուրքիայի քաղաքներում։ Կար ձիթհանք, ճրագի յուղ պատրաստող, ծխախոտի գլանակի թղթեր կտրող և փաթաթող արհեստանոցներ։

Պատմամշակույթային կառույցներ 
Բազմաշենն ուներ երեք եկեղեցի, որոնցից մեկը կոչվում էր Ս. Աստվածածածին (կառուցված 1840-ական թվականներին)։

Կրթություն 
Գյուղն ուներ երեք երկսեռ դպրոց՝ բարեկարգ շենքերով։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Տես նաև 
 Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բազմաշեն ( ) , գյուղ Արևմտյան Հայաստանում , Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում ։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքիցկմ հարավ - արևմուտք , Նոր Մալաթիա - Խարբերդ ճանապարհի ձախ կողմում ։ Պատմություն Ըստ տեղեկությունների գյուղը հիմնադրվել էթվականին ՝ յոթ հայ ընտանիք կողմից ։ Գյուղը հնում կոչվել է Բազման , հետագայում վերանվանվել Բազմաշեն ։ Հիշատակվում է XII դարում ։ Այդ են վկայում հին եկեղեցու ներսի պատին և գյուղի մոտ եղած խաչքարի XIII – XIV դարերի արձանագրությունները ։ XIV դարում գյուղը տուժել է Լենկթեմուրի արշավանքներից , իսկ հետագայում վերաշինվել է ։ 1888 թվականին Բազմաշենում հիմնվել է Ուսումնասիրաց ընկերություն , որն զբաղվել է երեխաների ուսումնա – կրթական գործերով ։թվականից սկսվել է Բազմաշենի հայերի գաղթը դեպի ԱՄՆ ։թվականին նրանք ԱՄՆ–ի Չելսի քաղաքում հիմնել են Բազմաշենի լուսավորչական ուսումնասիրաց ընկերությունը , որը զբաղվել է հայրենի գյուղի երիտասարդների ուսման հարցերով ։ Ընկերությունը մեծ օգնություն է ցույց տվելթվականի համիդյան կոտորածներից տուժած հայրենակիցներին , կառուցել է դպրոցի նոր շենքաշակերտի համար ։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Բազմաշենի հայերը տեղահանվել և զոհվել են ։ Փրկվել են միայնորբ և այրի , որոնք տարագրվել են օտար երկրներ ( ԱՄՆ , Սիրիա , Ֆրանսիա ) ։ Ֆրանսիայում և Սիրիայում ապրող բազմաշենցիների մի մասը հայրենադարձվել և բնակություն է հաստատել Հայաստանում ։ Ներկայումս Բազմաշենում ապրում են բռնի թուրքացված հայեր , որոնք դեռևս իրենց խոսվածքի մեջ պահպանում են հայերեն բառեր ։ Բնակչություն 1880-ական թվականներին ուներտուն , թվականին ՝տուն ՝ բնակչով , իսկ Մեծ եղեռնի նախօրեին ուներ500 տուն ՝զուտ հայ բնակիչ ։ Տնտեսություն Զբաղվում էին երկրագործությամբ , այգեգործությամբ , անասնապահությամբ , արհեստներով , առևտրով ։ Բազմաշենի կոշկակարների , ատաղձագործների , շաքարագործների , կտավագործների արտադրանքը վաճառահանվում էր Թուրքիայի քաղաքներում ։ Կար ձիթհանք , ճրագի յուղ պատրաստող , ծխախոտի գլանակի թղթեր կտրող և փաթաթող արհեստանոցներ ։ Պատմամշակույթային կառույցներ Բազմաշենն ուներ երեք եկեղեցի , որոնցից մեկը կոչվում էր Ս . Աստվածածածին ( կառուցվածական թվականներին ) ։ Կրթություն Գյուղն ուներ երեք երկսեռ դպրոց ՝ բարեկարգ շենքերով ։ Աղբյուրներ « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Տես նաև Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր