Ապուչեխ
Ապուչեխ, Էպիչեխու (թուրք. Էպչաղա), գյուղ (գյուղաքաղաք) Փոքր Հայքում, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում, Ակն քաղաքի հարավարևելյան մատույցներում։ Գտնվում էր Ակն քաղաքից փոքր-ինչ հարավ-արևելք, Ապաուչեխ լեռան փեշերին, բարձրադիր վայրում։

Աշխարհագրություն 
Գյուղն ունի գեղեցիկ դիրք, առատ ջուր և առողջարար օդ։

Պատմություն 
Հիմնադրվել է XVI դարում Ապուղամր Արծկեցու և Բունիաթ Սեբաստացու նախաձեռնությամբ։ Ըստ ոմանց Ապուչեխի առաջին բնակիչները գաղթել են Անիից, իսկ մյուսների կարծիքով, ելնելով Ապջուղա անվան տարբերակից, ենթադրում են, որ այստեղ վերաբնակվել են Ջուղայից եկած անձինք։

Ապուչեխը տվել է 13 ամիրայական ընտանիքներ (Ճեզայիրլյան, Չերազյան, Ագատյան, Թամուրյան և այլն)։

Հայ բնակչության մեծ մասը զոհ գնաց 1915 թվականի Մեծ եղեռնին։

Բնակչություն 
1800-1900-ական թվականներին ուներ 2000 բնակիչ, որի մեծամասնությունը՝ հայեր։ Ապուչեխցիները բարձրահասակ, ծավի աչքերով և շիկահեր մարդիկ էին և շատ էին տարբերվում Ակնի շրջանի մյուս գյուղերի բնակիչներից։ Տարբերվում էին նաև բարբառով։

Տնտեսություն 
Բնակիչները զբաղվում էին այգեգործությամբ, տորոնի մշակությամբ (արտահանվում էր Փոքր Ասիայի բոլոր շուկաները), ջուլհակությամբ, կոշկակարությամբ, ատաղձագործությամբ։ Հռչակված էին Ապուչեխում պատրաստած կանացի գլխաշորերը, յազմաներն ու դիմացկուն կերպասները։

1880 թվականին Ապուչեխում կային 2 շուկա, 4 փուռ, 1 բաղնիք, մի քանի տասնյակ խանութներ և արհեստանոցներ։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Ապուչեխում էին գտնվում Վարագա Ս. Նշան եկեղեցին (XIV դ.), շրջակայքում՝ Ս. Սահակ, Ս. Հակոբ, Ս. Թորոս, Ս. Նշան, Ս. Մինաս եկեղեցիների և Ս. Աստվածածին մատուռի ավերակները։

Կրթություն 
Ապուչեխում գործում էր Ս. Վարագա եկեղեցուն կից վարժարանը, որը 1883 թվականին ուներ 140 աշակերտ (90 տղա և 50 աղջիկ) և 4 ուսուցիչ։

Մշակույթ 
XIX դարի վերջերին և XX դարի սկզբներին կային «Վարագա սանուց» և «Արշալույս երիտասարդաց» միաբանությունները, թատրոն և գրադարան։ Հրատարակվում էին «Մտրակ» թերթը։

Անվանի մարդիկ 
Ապուչեխից էին։
 Պողոս Արապյանը (1742-1835)՝ տպագրիչ ու տառեր ձուլող, որի սերնդակիցները հիմնել են Պոլսի տպարանը և հրատարակել են մոտ 100 անուն գիրք,
 Թորոս Ազատյանը՝ հասարակակն գործիչ,
 Սարգիս Ապուչեխցին (XVII-XVII դարեր)՝ բանաստեղծ։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
 Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
 Քեչյան Ա., Ակն և ակնցիք, Փարիզ, 1952

Տես նաև 
 Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ապուչեխ , Էպիչեխու ( թուրք . Էպչաղա ) , գյուղ ( գյուղաքաղաք ) Փոքր Հայքում , գյուղ Արևմտյան Հայաստանում , Խարբերդի վիլայեթի Ակնի գավառակում , Ակն քաղաքի հարավարևելյան մատույցներում ։ Գտնվում էր Ակն քաղաքից փոքր - ինչ հարավ - արևելք , Ապաուչեխ լեռան փեշերին , բարձրադիր վայրում ։ Աշխարհագրություն Գյուղն ունի գեղեցիկ դիրք , առատ ջուր և առողջարար օդ ։ Պատմություն Հիմնադրվել է XVI դարում Ապուղամր Արծկեցու և Բունիաթ Սեբաստացու նախաձեռնությամբ ։ Ըստ ոմանց Ապուչեխի առաջին բնակիչները գաղթել են Անիից , իսկ մյուսների կարծիքով , ելնելով Ապջուղա անվան տարբերակից , ենթադրում են , որ այստեղ վերաբնակվել են Ջուղայից եկած անձինք ։ Ապուչեխը տվել էամիրայական ընտանիքներ ( Ճեզայիրլյան , Չերազյան , Ագատյան , Թամուրյան և այլն ) ։ Հայ բնակչության մեծ մասը զոհ գնացթվականի Մեծ եղեռնին ։ Բնակչություն 1800 - 1900- ական թվականներին ուներբնակիչ , որի մեծամասնությունը ՝ հայեր ։ Ապուչեխցիները բարձրահասակ , ծավի աչքերով և շիկահեր մարդիկ էին և շատ էին տարբերվում Ակնի շրջանի մյուս գյուղերի բնակիչներից ։ Տարբերվում էին նաև բարբառով ։ Տնտեսություն Բնակիչները զբաղվում էին այգեգործությամբ , տորոնի մշակությամբ ( արտահանվում էր Փոքր Ասիայի բոլոր շուկաները ) , ջուլհակությամբ , կոշկակարությամբ , ատաղձագործությամբ ։ Հռչակված էին Ապուչեխում պատրաստած կանացի գլխաշորերը , յազմաներն ու դիմացկուն կերպասները ։ 1880 թվականին Ապուչեխում կայինշուկա ,փուռ ,բաղնիք , մի քանի տասնյակ խանութներ և արհեստանոցներ ։ Պատմամշակութային կառույցներ Ապուչեխում էին գտնվում Վարագա Ս . Նշան եկեղեցին ( XIV դ . ) , շրջակայքում ՝ Ս . Սահակ , Ս . Հակոբ , Ս . Թորոս , Ս . Նշան , Ս . Մինաս եկեղեցիների և Ս . Աստվածածին մատուռի ավերակները ։ Կրթություն Ապուչեխում գործում էր Ս . Վարագա եկեղեցուն կից վարժարանը , որըթվականին ուներաշակերտտղա ևաղջիկ ) ևուսուցիչ ։ Մշակույթ XIX դարի վերջերին և XX դարի սկզբներին կային « Վարագա սանուց » և « Արշալույս երիտասարդաց » միաբանությունները , թատրոն և գրադարան ։ Հրատարակվում էին « Մտրակ » թերթը ։ Անվանի մարդիկ Ապուչեխից էին ։ Պողոս Արապյանը տպագրիչ ու տառեր ձուլող , որի սերնդակիցները հիմնել են Պոլսի տպարանը և հրատարակել են մոտանուն գիրք , Թորոս Ազատյանը ՝ հասարակակն գործիչ , Սարգիս Ապուչեխցին ( XVII - XVII դարեր ) ՝ բանաստեղծ ։ Աղբյուրներ « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Քեչյան Ա. , Ակն և ակնցիք , Փարիզ , Տես նաև Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր