Սուֆիզմ
Սուֆիզմ կամ թասավուֆ (), կրոնափիլիսոփայական միստիկական ուսմունք իսլամում։

Ծագել է VIII դարում Արաբական խալիֆայության մշակութային կենտրոններում (Բաղդադ, Բասրա, Քուֆա)։ Վաղ շրջանի սուֆիզմին (VIII —XI դդ.) բնորոշ է պանթեիզմը, որի տարրերը պահպանվեցին նաև հետագայում։ Սուֆիզմը կրել է բուդդայականության, նեոպլատոնականության, քրիստոնեության և զրադաշտականության ազդեցությունը։

IX դարում, շնորհիվ Զու-ն-Նուն ալ Միսրիի, Աբու Աբդալլահ ալ Մուխասիբիի, Ջունայդի, մշակվել են սուֆիզմի գաղափարախոսության հիմնական կատեգորիաները։ Ըստ սուֆիզմի` աստված ողջ գոյություն ունեցողի սկզբնապատճառն է, սակայն աստված վեր չէ իր ստեղծածից, աշխարհը աստծու էմանացիայի արդյունքն է, աստծու էությունը թափանցել է բոլոր իրերի մեջ և արտահայտվում է դրանց մեջ տարբեր ձևերով ու տարբեր պայմաններում, սրանով են բացատրվում իրերի միջև առկա տարբերությունները, չնայած դրանց նախնական միասնությանը։

Սուֆիզմում հիմնականը աստծու միստիկական ճանաչողության գաղափարն է։ Աստվածն այն ամբողջականությունն է (քուլլ), որից առանձնացել են բոլոր մնացած մասերը (ջուզ)։ Մասերը ձգտում են վերամիավորվել ամբողջականի հետ։ Մարդը կարող է հասնել վերամիավորման՝ ձուլվել աստծու հետ` միայն ինքնակատարելագործման ճանապարհն (տարիկա) անցնելով։ Նորադարձը (մուրիդ) տարիկան անցնում է հոգևոր ուսուցչի (մուրշիդ, փիր) ղեկավարությամբ։ Տարիկան ունի կանգառներ (մակամ)։ Սուֆիզմի տարբեր հոսանքներում մակամների թիվը փոփոխական է, դրանցից կարևորագույններն են ապաշխարանքը, ճգնավորությունը, աղքատությունը, բարեպաշտությունը, համբերատարությունը, ապավինությունը և զոհությունը։

Աստծուն միաձուլվելու գերագույն միստիկական հափշտակության վիճակը, որին ձգտում են սուֆիները, կոչվում է հալ, որն ունի տարբեր ձևեր և աստիճաններ։ Ըստ Աբու Նասր Սարրաջի, դրանք տասն են (խորհրդածություն, մերձավորություն, սեր, վախ, հույս, կիրք, մտերմություն, համոզվածություն, հայեցողություն և արժանահավատություն)։ Սուֆիների կարծիքով, մարդն ի վիճակի է ձեռք բերել մակամները սեփական ջանքերով, իսկ հալերը նրան շնորհում է աստվածը։ Ամբողջ տարիկան անցած սուֆին հասնում է իր անձի լիակատար ոչնչացմանը (ֆանա) և, լիովին լուծվելով աստծու էության մեջ, հասնում իր գլխավոր նպատակին՝ բացարձակ ճշմարտությանը։

Սուֆիզմը քաղաքի բնակչության միջին և չքավոր շերտերի գաղափարախոսությունն էր, այն հակադրվում էր ուղղափառ իսլամին, կոչ անում հրաժարվել կեղծ բարեպաշտությունից, ծեսերի և արարողությունների ձևական կատարումից՝ մարդու գործունեության և հավատի գլխավոր չափանիշ ընդունելով նրա բարոյական մաքրությունը։ Այդ պատճառով մուսուլմանական ուղղափառ հոգևորականությունը հալածում էր սուֆիզմի կողմնակիցներին։

XI դարում, շնորհիվ ալ-Ղազալիի գործունեության (ըստ նրա, սուֆիզմը պետք է ամբողջովին հիմնվի Ղուրանի և սուննայի վրա), սուֆիզմը ձևափոխվեց և համապատասխանեցվեց ուղղափառ իսլամին։ Սկսած XV դարից սուֆիները ստեղծել են բազմաթիվ միաբանություններ, դրանք գլխավորում էին շեյխերը (կամ փիրերը), որոնք ունեին անսահմանափակ իշխանություն։ Սուֆիական միաբանություններն ուշ միջնադարում խաղացել են կարևոր քաղաքական դեր։

Սուֆիզմը այժմ էլ տարածված է մուսուլմանական աշխարհում։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև Եվրոպայում։

Գրականություն 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Zarrabi-Zadeh, Saeed (2016). Practical Mysticism in Islam and Christianity: A Comparative Study of Jalal al-Din Rumi and Meister Eckhart. Routledge (Routledge Sufi Series). 
 Chopra, R.M., SUFISM (Origin, Growth, Eclipse, Resurgence), 2016, Anuradha Prakashan, New Delhi, 
 
 
 
 
 
Massington, L. ; Radtke, B.; Chittick, W.C.; Jong, F. de.; Lewisohn, L.; Zarcone, Th.; Ernst, C; Aubin, Françoise; J.O. Hunwick.|Taṣawwuf|brillonline=tasawwuf-COM_1188

Արտաքին հղումներ 

Sufism from The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, via Oxford Islamic Studies Online

Sufism, Sufis, and Sufi Orders – Sufism's Many Paths
Extensive photo Essay on Sufism by a National Geographic photographer
A Survey Of Decisive Arguments And Proof For Tasawwuf – Sufism in Islam
Sufism and Love
 
 http://www.krugosvet.ru/enc/religiya/sufizm|title=Суфизм|автор=Смирнов А. В.
 Schimmel A. Британника онлайн|https://global.britannica.com/topic/Sufism|Sufism|2016-10-15
 Исламский мистицизм  // Пемптусия, Архиепископ Тиранский и всей Албании Анастасий

Արևելյան փիլիսոփայություն
Սուֆիզմ
Սուֆիզմ կամ թասավուֆ ( ) , կրոնափիլիսոփայական միստիկական ուսմունք իսլամում ։ Ծագել է VIII դարում Արաբական խալիֆայության մշակութային կենտրոններում ( Բաղդադ , Բասրա , Քուֆա ) ։ Վաղ շրջանի սուֆիզմին ( VIII —XI դդ . ) բնորոշ է պանթեիզմը , որի տարրերը պահպանվեցին նաև հետագայում ։ Սուֆիզմը կրել է բուդդայականության , նեոպլատոնականության , քրիստոնեության և զրադաշտականության ազդեցությունը ։ IX դարում , շնորհիվ Զու-ն - Նուն ալ Միսրիի , Աբու Աբդալլահ ալ Մուխասիբիի , Ջունայդի , մշակվել են սուֆիզմի գաղափարախոսության հիմնական կատեգորիաները ։ Ըստ սուֆիզմի ` աստված ողջ գոյություն ունեցողի սկզբնապատճառն է , սակայն աստված վեր չէ իր ստեղծածից , աշխարհը աստծու էմանացիայի արդյունքն է , աստծու էությունը թափանցել է բոլոր իրերի մեջ և արտահայտվում է դրանց մեջ տարբեր ձևերով ու տարբեր պայմաններում , սրանով են բացատրվում իրերի միջև առկա տարբերությունները , չնայած դրանց նախնական միասնությանը ։ Սուֆիզմում հիմնականը աստծու միստիկական ճանաչողության գաղափարն է ։ Աստվածն այն ամբողջականությունն է ( քուլլ ) , որից առանձնացել են բոլոր մնացած մասերը ( ջուզ ) ։ Մասերը ձգտում են վերամիավորվել ամբողջականի հետ ։ Մարդը կարող է հասնել վերամիավորման ՝ ձուլվել աստծու հետ ` միայն ինքնակատարելագործման ճանապարհն ( տարիկա ) անցնելով ։ Նորադարձը ( մուրիդ ) տարիկան անցնում է հոգևոր ուսուցչի ( մուրշիդ , փիր ) ղեկավարությամբ ։ Տարիկան ունի կանգառներ ( մակամ ) ։ Սուֆիզմի տարբեր հոսանքներում մակամների թիվը փոփոխական է , դրանցից կարևորագույններն են ապաշխարանքը , ճգնավորությունը , աղքատությունը , բարեպաշտությունը , համբերատարությունը , ապավինությունը և զոհությունը ։ Աստծուն միաձուլվելու գերագույն միստիկական հափշտակության վիճակը , որին ձգտում են սուֆիները , կոչվում է հալ , որն ունի տարբեր ձևեր և աստիճաններ ։ Ըստ Աբու Նասր Սարրաջի , դրանք տասն են ( խորհրդածություն , մերձավորություն , սեր , վախ , հույս , կիրք , մտերմություն , համոզվածություն , հայեցողություն և արժանահավատություն ) ։ Սուֆիների կարծիքով , մարդն ի վիճակի է ձեռք բերել մակամները սեփական ջանքերով , իսկ հալերը նրան շնորհում է աստվածը ։ Ամբողջ տարիկան անցած սուֆին հասնում է իր անձի լիակատար ոչնչացմանը ( ֆանա ) և , լիովին լուծվելով աստծու էության մեջ , հասնում իր գլխավոր նպատակին ՝ բացարձակ ճշմարտությանը ։ Սուֆիզմը քաղաքի բնակչության միջին և չքավոր շերտերի գաղափարախոսությունն էր , այն հակադրվում էր ուղղափառ իսլամին , կոչ անում հրաժարվել կեղծ բարեպաշտությունից , ծեսերի և արարողությունների ձևական կատարումից ՝ մարդու գործունեության և հավատի գլխավոր չափանիշ ընդունելով նրա բարոյական մաքրությունը ։ Այդ պատճառով մուսուլմանական ուղղափառ հոգևորականությունը հալածում էր սուֆիզմի կողմնակիցներին ։ XI դարում , շնորհիվ ալ - Ղազալիի գործունեության ( ըստ նրա , սուֆիզմը պետք է ամբողջովին հիմնվի Ղուրանի և սուննայի վրա ) , սուֆիզմը ձևափոխվեց և համապատասխանեցվեց ուղղափառ իսլամին ։ Սկսած XV դարից սուֆիները ստեղծել են բազմաթիվ միաբանություններ , դրանք գլխավորում էին շեյխերը ( կամ փիրերը ) , որոնք ունեին անսահմանափակ իշխանություն ։ Սուֆիական միաբանություններն ուշ միջնադարում խաղացել են կարևոր քաղաքական դեր ։ Սուֆիզմը այժմ էլ տարածված է մուսուլմանական աշխարհում ։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև Եվրոպայում ։ Գրականություն Zarrabi - Zadeh , Saeed Practical Mysticism in Islam and C hristianity : A Comparative Study of Jalal al - Din Rumi and Meister Eckhart . Routledge ( Routledge Sufi Series ) . Chopra , R.M . , SUFIS M ( Origin , Growth , Eclipse , Resurgence ) , Anuradha Prakashan , New Delhi , Massington , L . ; Radtke , B . ; Chittick , W.C . ; Jong , F . de . ; Lewisohn , L . ; Zarcone , Th. ; Ernst , C ; Aubin , Françoise ; J .O . Hunwick . |Taṣawwuf|brillonline=tasawwuf - COM_1188 Արտաքին հղումներ Sufism from The Oxford Encyclopedia of the Islamic World , via Oxford Islamic Studies Online Sufism , Sufis , and Sufi Orders – Sufism 's Many Paths Extensive photo Essay on Sufism by a National Geographic photographer A Survey Of Decisive Arguments And Proof For Tasawwuf – Sufism in Islam Sufism and Love http://www.krugosvet.ru/enc/religiya/sufizm |title=Суфизм|автор=Смирнов А . В . Schimmel A . Британника онлайн|https :/ / global.britannica.com/topic/Sufism |Sufism|2016-10-15 Исламский мистицизм / / Пемптусия , Архиепископ Тиранский и всей Албании Анастасий Արևելյան փիլիսոփայություն Սուֆիզմ