Ագիլ (Արղանայի գավառ)
Ագիլ, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, օսմանյան շրջանում՝ Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում։ Հնում կոչվում էր Անգղ և գտնվում էր Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի Անգեղտուն գավառում։ Եղել է գավառի կենտրոնը։ Այժմ գտնվում է Թուրքիայի Դիարբեքիրի մարզի Ագիլի շրջանում։

Ըստ Ֆորրերի և Մանանդյանի, այստեղ էր գտնվում խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Հայասայի Ինգլավա քաղաքը, որը հունալատինական աղբյուրներում նշվում է Ինգիլա կամ Ինգիլենե ձևերով։

Անվանումներ 
Քաղաքն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Ագել, Ագըլ, Ագիլ, Ալկի, Ակել, Ակիլ, Ակլ, Ակլա, Անգել, Անգելենա, Անգեղ, Անգեղատուն, Անգեղտուն, նգ-Ինգիլկա, Անգլ, Անգղ, Անխիոլուս, անկիլ, Անկղ, Անհիլ, Արկաթիակերտ, Արկաթիանկերտ, Արկաթիոկերտ, Արկաթիոկերտա, Եպիփանի, Երկաթակերտ, Էգիլ, Էլկ, Էլկի, Էկիլ, Ինգիլա, Ինգիլեն, Ինգիլենե, Կարթասիոկերտ, Կարկադիոկերտ, Կարաթիակերտ, Կարկաթիոկերտ, Վաղարշոպոլիս, Ուղուկ։

Պատմություն 
Հիմնադրման ճշգրիտ ժամանակն անհայտ է։ Մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում եղել է առևտրի և արհեստագործության կարևոր կենտրոն։

160 թվականին Անգղ բերդաքաղաքը գրավվեց Ծոփքի թագավոր Արկաթիասի կողմից և վերանվանվեց Արկաթիակերտ։ Բերդաքաղաքը դարձավ Ծոփքի թագավորության մայրաքաղաք։

Արշակունիների տիրապետության ժամանակ (1-5-րդ դարեր) հանդիսացել է Հայաստանի հարավարևմտյան կողմի կարևորագույն հենակետներից մեկը։ Արշակունի թագավորներից մի քանիսը թաղված են եղել այստեղ։ Այստեղ է պահվել նաև Արշակունիների գանձերը։

Տեղի հայ բնակչությունը կոտորածի ենթարկվեց 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։

Բնակչություն 
1872-1873 թվականներին Ագիլն ուներ 101 տուն հայ և 250 տուն թուրք բնակիչ։

Տնտեսություն 
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը կտավագործությունն ու վարձու բանվորությունն էր։

Պատմամշակութային կառույցներ 
Անգղում էր գտնվում Ծոփքի թագավորների պանթեոնը։ Բարձր քարաժայռի վրա պահպանվել են հին բերդի ավերակներն ու վիմափոր սենյակները։

Ագիլն ուներ Ս. Թագավոր անունով եկեղեցի և Անգղի Ս. Նշան վանք։

Կրթություն 
Քաղաքն ուներ հայոց վարժարան, որն ուներ 35 աշակերտ։

Կրոն 
Եղել է հեթանոսական Տորք աստծո պաշտամունքի կենտրոն։ Քրիստոնեական ժամանակաշրջանում հանդիսացել է եպիսկոպոսանիստ քաղաք։

Աղբյուրներ 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաև 
 Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ
Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Ագիլ , քաղաք Արևմտյան Հայաստանում , օսմանյան շրջանում ՝ Դիարբեքիրի վիլայեթի Արղանամադենի գավառակում ։ Հնում կոչվում էր Անգղ և գտնվում էր Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի Անգեղտուն գավառում ։ Եղել է գավառի կենտրոնը ։ Այժմ գտնվում է Թուրքիայի Դիարբեքիրի մարզի Ագիլի շրջանում ։ Ըստ Ֆորրերի և Մանանդյանի , այստեղ էր գտնվում խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Հայասայի Ինգլավա քաղաքը , որը հունալատինական աղբյուրներում նշվում է Ինգիլա կամ Ինգիլենե ձևերով ։ Անվանումներ Քաղաքն ունեցել է հետևյալ անվանումները . Ագել , Ագըլ , Ագիլ , Ալկի , Ակել , Ակիլ , Ակլ , Ակլա , Անգել , Անգելենա , Անգեղ , Անգեղատուն , Անգեղտուն , նգ - Ինգիլկա , Անգլ , Անգղ , Անխիոլուս , անկիլ , Անկղ , Անհիլ , Արկաթիակերտ , Արկաթիանկերտ , Արկաթիոկերտ , Արկաթիոկերտա , Եպիփանի , Երկաթակերտ , Էգիլ , Էլկ , Էլկի , Էկիլ , Ինգիլա , Ինգիլեն , Ինգիլենե , Կարթասիոկերտ , Կարկադիոկերտ , Կարաթիակերտ , Կարկաթիոկերտ , Վաղարշոպոլիս , Ուղուկ ։ Պատմություն Հիմնադրման ճշգրիտ ժամանակն անհայտ է ։ Մ. թ.ա.րդ դարերում եղել է առևտրի և արհեստագործության կարևոր կենտրոն ։ 160 թվականին Անգղ բերդաքաղաքը գրավվեց Ծոփքի թագավոր Արկաթիասի կողմից և վերանվանվեց Արկաթիակերտ ։ Բերդաքաղաքը դարձավ Ծոփքի թագավորության մայրաքաղաք ։ Արշակունիների տիրապետության ժամանակրդ դարեր ) հանդիսացել է Հայաստանի հարավարևմտյան կողմի կարևորագույն հենակետներից մեկը ։ Արշակունի թագավորներից մի քանիսը թաղված են եղել այստեղ ։ Այստեղ է պահվել նաև Արշակունիների գանձերը ։ Տեղի հայ բնակչությունը կոտորածի ենթարկվեցթվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ ։ Բնակչություն 1872 - 1873 թվականներին Ագիլն ուներտուն հայ ևտուն թուրք բնակիչ ։ Տնտեսություն Բնակչության հիմնական զբաղմունքը կտավագործությունն ու վարձու բանվորությունն էր ։ Պատմամշակութային կառույցներ Անգղում էր գտնվում Ծոփքի թագավորների պանթեոնը ։ Բարձր քարաժայռի վրա պահպանվել են հին բերդի ավերակներն ու վիմափոր սենյակները ։ Ագիլն ուներ Ս . Թագավոր անունով եկեղեցի և Անգղի Ս . Նշան վանք ։ Կրթություն Քաղաքն ուներ հայոց վարժարան , որն ուներաշակերտ ։ Կրոն Եղել է հեթանոսական Տորք աստծո պաշտամունքի կենտրոն ։ Քրիստոնեական ժամանակաշրջանում հանդիսացել է եպիսկոպոսանիստ քաղաք ։ Աղբյուրներ « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Տես նաև Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր