Սրաշեն
Սրաշեն (նախկինում նաև` Քիլիսաքենդ կամ Քլիսաքենդ),
գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզում, Կապանից մոտ 15 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակարդակից 980-1060 մ բարձրության վրա։

Քլիսաքենդ անվանումով ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Կապանի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Սյունիքի մարզի մեջ։ 2017 թվականից ընդգրկված է Կապան համայնքի կազմում։

Գյուղը վաղուց հայտնի է իր պտղատու այգիներով։ Ցարական կամերալ նկարագրություններում այս գյուղը հայտնի է նաև Քիլիսաքենդ անունով։ Քիլիսա թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է եկեղեցի, իսկ քենդը՝ գյուղ, այսինքն՝ Եկեղեցու գյուղ։  Անշուշտ խոսքը վերաբերում է գյուղի ծայրին կառուցված Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցուն (17-րդ դար)։

Պատմություն
Ստեփանոս Օրբելյանի հարկացուցակում Սրաշեն անունը գոյություն չունի։ Հավանաբար սա նախկին Պողոսի վանք գյուղն է եղել։
Ըստ ցարական կամերալ (ծխական) նկարագրությունների Սրաշեն գյուղը 1832 թվականին ուներ 16 ծուխ՝ 97 բնակիչ։

Գյուղում հարգի է եղել շերամապահությունը, որով զբաղվում էին նախախորհրդային շրջանում։ Ավանդության համաձայն սրաշենցիները Խուդափիրինի կամրջով անցել են Պարսկաստան և այնտեղից գյուղ բերել թթենու տնկիներ և շերամ։ 
Լավագույն շերամապահը այս կողմերում համարվել է Սրաշեն գյուղացի Մկրտիչը։

1980-ական թթ. սկզբին Սոսիների պուրակի տարածքում կառուցված պոմպակայանից ջուրը մղվեց Սրաշենի ընդարձակ վարելահողերը, որը օգնեց վարելահողերի և այգիների ոռոգմանը, տարիներ շարունակ ստացում էր առատ բերք։
1965 թվականին Սրաշենի կոլտնտեսությունը միավորվել է Շիկահողի պետական տնտեսության հետ։ Հիմնական զբաղմունքն էր անասնապահությունը, ծխախոտագործությունը, պղտղաբուծությունը, հացահատիկի արտադրությունը։
1991 թվականին, հողի սեփականաշնորհումից հետո գյուղն անցավ մասնավոր տնտեսավարման։ 1989-ին և Ղարաբաղյան պատերազմի ողջ ընթացքում գյուղն ուներ 108 բնակիչ, որը չխանգարեց Սրաշենին լինել սահմանամերձ ամենահերոսական գյուղերից մեկը։ Բազմաթիվ սրաշենցիներ, ինչպես նաև դրսից օգնության հասած կամավորներ իրենց կյանքը տվեցին գյուղի պաշտպանության համար։

Գյուղից ներքև Փշոնց կոչվող տարածքում հայտնաբերվել են դամբարանադաշտեր։ Հս-արևմուտքում, Ճանճապտուկ լեռան
արևելյան լանջին գտնվում է Սղնախատեղ ավերակ գյուղատեղին։ Մոտակայքում կան նաև միջնադարյան ամրոցի ավերակներ։
Գյուղից արևելք, Շիկահող գետի ափին կան պղնձահանքի պաշարներ, որոնք, անկասկած, արդյունահանվել են վաղ
անցյալում։ Սրաշենցիների մի մասը տեղաբնիկ է։ Մյուս մասը տարեցների վկայությամբ այստեղ է տեղափոխվել Ղարադաղից, Ողջի գետի աջ ափի Ասկուլում գյուղից, իսկ հետագայում նաև Ըռոտմանց (Ղուրղուլու) գյուղից։ Սրաշենցիները բնավորությամբ
կամեցող են, հանդուրժող, համեստ, աշխատասեր։ Նրանք հումորի բարձր զգացում ունեն։ Ցավոք գյուղը զգալիորեն տուժել
է Արցախյան ազատամարտի ժամանակ։

Բնակչություն 
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Սրաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 90, առկա բնակչությունը` 83 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով, որոնց նախնիների մի մասը եկել է 19-րդ դարում Ղարադաղից։ Սրաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.

Տնտեսություն 
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտագործությամբ և պտղաբուծությամբ։

Բնության հուշարձաններ

 Գետ  Ավերաձոր
 Ղաժաղբյուր
 Հոտած աղբյուր
 Աղիաղբյուր (Շոռաղբյուր)
 Հանքային ջուր Շիկահող գետի աջ ափին, Սրաշեն գյուղի սահմանում
 Հաճարկուտ

Պատմամշակութային կառույցներ 

 Սրաշենի հին  գերեզմանոց
 Միջնադարյան ամրոցի ավերակներ
 Ջրաղաց (Բաբուն ճեղաց՝ Շիկահող գետի վրա)
 Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցի՝ 17-րդ դար, գտնվում է գյուղի եզրին, եռանավ բազիլիկ
 Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված համագյուղացիների հուշարձան` 1967 թ., գտնվում է գյուղամեջում,եկեղեցու մոտ
 Խաչքար՝ նվիրված Ղարաբաղյան պատերազմում զոհվածներին
 Բլինդաժ՝ 1992 թվականի ամառային ռազմական գործողությունների ժամանակների (վերականգնված)

Դպրոց 
Սրաշեն գյուղի ծխական դպրոցի մասին հիշատակություն կա 1908 թվականի Կովկասի հայ ՝բարեգործական ընկերության նպաստառու դպրոցների ցուցակում։ Խորհրդային ժամանակներում գործել է տարրական դպրոց։ Սրաշենցի երեխաները միջնակարգ կրթություն ստանում էին Շիկահողի և Կապան քաղաքի միջնակարգ դպրոցներում։ Այս գյուղի՝  ինչպես, դպրոցի, այնպես էլ պատմության վերաբերյալ սակավ են վավերագրերը։ ՀՀ ազգային արխիվում պահպանվում է սրաշենցիների մի խնդրագիրը Գևորգ 5-րդ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին՝ գյուղում եկեղեցական – ծխական դպրոց բացելու մասին։

Ստորև ներկայացնող փաստաթուղթը  վկայում է, որ ամենասոսկալի տարիներին փոքրիկ այս գյուղը մտածում էր դպրոց ունենալու մասին.

Տես նաև 
 Սրաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

Ծանոթագրություններ

Արտաքին հղումներ 
 Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 
 Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում 

Սյունիքի մարզի գյուղեր
Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Սրաշեն ( նախկինում նաև ` Քիլիսաքենդ կամ Քլիսաքենդ ) , գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզում , Կապանից մոտկմ հարավ - արևելք , ծովի մակարդակիցմ բարձրության վրա ։ Քլիսաքենդ անվանումով ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում ։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի , իսկթվականից ` Կապանի շրջանի ։թվականից մտնում է ՀՀ Սյունիքի մարզի մեջ ։թվականից ընդգրկված է Կապան համայնքի կազմում ։ Գյուղը վաղուց հայտնի է իր պտղատու այգիներով ։ Ցարական կամերալ նկարագրություններում այս գյուղը հայտնի է նաև Քիլիսաքենդ անունով ։ Քիլիսա թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է եկեղեցի , իսկ քենդը ՝ գյուղ , այսինքն ՝ Եկեղեցու գյուղ ։ Անշուշտ խոսքը վերաբերում է գյուղի ծայրին կառուցված Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցունրդ դար ) ։ Պատմություն Ստեփանոս Օրբելյանի հարկացուցակում Սրաշեն անունը գոյություն չունի ։ Հավանաբար սա նախկին Պողոսի վանք գյուղն է եղել ։ Ըստ ցարական կամերալ ( ծխական ) նկարագրությունների Սրաշեն գյուղըթվականին ուներծուխ ՝ բնակիչ ։ Գյուղում հարգի է եղել շերամապահությունը , որով զբաղվում էին նախախորհրդային շրջանում ։ Ավանդության համաձայն սրաշենցիները Խուդափիրինի կամրջով անցել են Պարսկաստան և այնտեղից գյուղ բերել թթենու տնկիներ և շերամ ։ Լավագույն շերամապահը այս կողմերում համարվել է Սրաշեն գյուղացի Մկրտիչը ։ 1980-ական թթ . սկզբին Սոսիների պուրակի տարածքում կառուցված պոմպակայանից ջուրը մղվեց Սրաշենի ընդարձակ վարելահողերը , որը օգնեց վարելահողերի և այգիների ոռոգմանը , տարիներ շարունակ ստացում էր առատ բերք ։ 1965 թվականին Սրաշենի կոլտնտեսությունը միավորվել է Շիկահողի պետական տնտեսության հետ ։ Հիմնական զբաղմունքն էր անասնապահությունը , ծխախոտագործությունը , պղտղաբուծությունը , հացահատիկի արտադրությունը ։ 1991 թվականին , հողի սեփականաշնորհումից հետո գյուղն անցավ մասնավոր տնտեսավարման ։ին և Ղարաբաղյան պատերազմի ողջ ընթացքում գյուղն ուներբնակիչ , որը չխանգարեց Սրաշենին լինել սահմանամերձ ամենահերոսական գյուղերից մեկը ։ Բազմաթիվ սրաշենցիներ , ինչպես նաև դրսից օգնության հասած կամավորներ իրենց կյանքը տվեցին գյուղի պաշտպանության համար ։ Գյուղից ներքև Փշոնց կոչվող տարածքում հայտնաբերվել են դամբարանադաշտեր ։ Հս - արևմուտքում , Ճանճապտուկ լեռան արևելյան լանջին գտնվում է Սղնախատեղ ավերակ գյուղատեղին ։ Մոտակայքում կան նաև միջնադարյան ամրոցի ավերակներ ։ Գյուղից արևելք , Շիկահող գետի ափին կան պղնձահանքի պաշարներ , որոնք , անկասկած , արդյունահանվել են վաղ անցյալում ։ Սրաշենցիների մի մասը տեղաբնիկ է ։ Մյուս մասը տարեցների վկայությամբ այստեղ է տեղափոխվել Ղարադաղից , Ողջի գետի աջ ափի Ասկուլում գյուղից , իսկ հետագայում նաև Ըռոտմանց ( Ղուրղուլու ) գյուղից ։ Սրաշենցիները բնավորությամբ կամեցող են , հանդուրժող , համեստ , աշխատասեր ։ Նրանք հումորի բարձր զգացում ունեն ։ Ցավոք գյուղը զգալիորեն տուժել է Արցախյան ազատամարտի ժամանակ ։ Բնակչություն Ըստ ՀՀ թ . մարդահամարի արդյունքների ` Սրաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է առկա բնակչությունը ` մարդ ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով , որոնց նախնիների մի մասը եկել էրդ դարում Ղարադաղից ։ Սրաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում ` ստորև . Տնտեսություն Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ , ծխախոտագործությամբ և պտղաբուծությամբ ։ Բնության հուշարձաններ Գետ Ավերաձոր Ղաժաղբյուր Հոտած աղբյուր Աղիաղբյուր ( Շոռաղբյուր ) Հանքային ջուր Շիկահող գետի աջ ափին , Սրաշեն գյուղի սահմանում Հաճարկուտ Պատմամշակութային կառույցներ Սրաշենի հին գերեզմանոց Միջնադարյան ամրոցի ավերակներ Ջրաղաց ( Բաբուն ճեղաց ՝ Շիկահող գետի վրա ) Սբ . Հռիփսիմե եկեղեցի՝րդ դար , գտնվում է գյուղի եզրին , եռանավ բազիլիկ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված համագյուղացիների հուշարձան ` թ . , գտնվում է գյուղամեջում ,եկեղեցու մոտ Խաչքար ՝ նվիրված Ղարաբաղյան պատերազմում զոհվածներին Բլինդաժ ՝ թվականի ամառային ռազմական գործողությունների ժամանակների ( վերականգնված ) Դպրոց Սրաշեն գյուղի ծխական դպրոցի մասին հիշատակություն կաթվականի Կովկասի հայ ՝ բարեգործական ընկերության նպաստառու դպրոցների ցուցակում ։ Խորհրդային ժամանակներում գործել է տարրական դպրոց ։ Սրաշենցի երեխաները միջնակարգ կրթություն ստանում էին Շիկահողի և Կապան քաղաքի միջնակարգ դպրոցներում ։ Այս գյուղի ՝ ինչպես , դպրոցի , այնպես էլ պատմության վերաբերյալ սակավ են վավերագրերը ։ ՀՀ ազգային արխիվում պահպանվում է սրաշենցիների մի խնդրագիրը Գևորգրդ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին ՝ գյուղում եկեղեցական – ծխական դպրոց բացելու մասին ։ Ստորև ներկայացնող փաստաթուղթը վկայում է , որ ամենասոսկալի տարիներին փոքրիկ այս գյուղը մտածում էր դպրոց ունենալու մասին . Տես նաև Սրաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ ( Սյունիքի մարզ ) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում Համայնքի ղեկավարի Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում Սյունիքի մարզի գյուղեր Հայ - ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից