Քարավանց
Քարավանց, (Չայըրբաշը, ), հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում՝ Հայոց ձորի գավառում, ներկայում՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Արտամետ (Էդրեմիտ) շրջանում։

Անուն 
Հին ժամանակներից բնակավայրի անունը եղել է Քարավանց։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները գյուղը վերանվաել են Չայըրբաշը։

Աշխարհագրություն 
Քարավանց գյուղը գտնվում է Անգղ գետի աջ ափին՝ Կեմ և Անգղ գյուղերի միջև դեպի հյուսիս։ Ծովի մակարդակից բարձր է միջինը 1710 մ։

Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Քարավանց գյուղում հայտնի էր «Ջերմուկ» հանքային բուժիչ աղբյուրը։ Այն ուներ ուխտատեղիի հռչակ։ Ժամանակին աղբյուրի մոտ կանգնեցված էր խաչքար։

Գյուղի մերձակայքում կային նաև աղի հանքեր։

Պատմություն 
Քարավանց գյուղն ունի հնագույն պատմություն։ Այդ մասին են վկայում բնակավայրում ու հարակից տարածքներում հայտնաբերված պատմամշակութային հուշարձանները։ 

Հայտնի է, որ 19-րդ դարում գյուղի բնիկ հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության ու հալածանքների հետևանքով բնակավայրն աստիճանաբար հայաթափվել է և բնակեցվել քրդերով։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին բնակավայրում հայերի թվաքանան արդեն զիջում էր քրդերի թվաքանակին։

Հայոց ցեղասպանություն 

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Քարավանց գյուղի հայ ազգաբնակչությունը մյուս հայկական բնակավայրերի պես թուրք-քրդական հարձակման է ենթարկվել։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Քարավանց բնակավայրը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաներով։ Տարբեր ժամանակներում հուշարձանների ուսումնասիրությունները բազմաթիվ տեղեկություններ են հաղորդել գյուղի պատմության վերաբերյալ։

Բերդ 
Քարավանց գյուղում է գտնվել բերդ, որի անունը հայտնի չէ (չի պահպանվել)։ Այն գտնվել է բնակավայրի արևելյան կողմում։ Արդեն 1800-ական թվականների վերջերին այն կիսավեր վիճակում էր, նկատելի էին ամրաշինական կառույցների ու դրանց կից գտնվող սենյակների հիմքերը։ 2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումասիրող կազմակերպության ներկայացուցիչներն ի դեմս հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի, այլևս չեն կարողացել գտնել բերդի գտնվելու վայրը, քանի որ այն ամբողջությամբ ոչնչացվել էր։

Սուրբ Սարգիս եկեղեցի 
Քարավանանց գյուղն ունեցել է հայկական առաքելական եկեղեցի, որը կոչվում էր Սուրբ Սարգիս։ Հայտնի է, որ 1883 թվականին այն գտնվում էր կիսավեր վիճակում։ 1970-ական թվականներին տարածաշրջանում ուսումնասիրություններ կատարողները չեն կարողացել հայտնաբերել եկեղեցու ավերակները, քանի որ այն ամբողջովին ոչնչացվել և անհետացել էր։

Գերեզմանոց 
Քարավանց գյուղի հայկական գերեզմանոցը գտնվում էր բնակավայրի արևելյան եզրին՝ ծովի մակարդակից 1756 մ բարձրության վրա։ Այն զբաղեցնում էր բավական մեծ մակերես։ 2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության կողմից կատարված ուսումասիրությունների տվյալներով գերեզմանոցում մնացել էին պարզ հորինվածքով տապանասալեր և մի քանի խաչքար, որոնցից մեկի վրա նշմարվում էին արձանագրության հետքեր։ Այդ ուսումնասիրությունների համաձայն պահպանված խաչքարերը թվագրվում էին 14-ից 15-րդ դարերով։

Բնակչություն 

Քարավանց գյուղն, ունենալով դարերի պատմություն, մինչև 19-րդ դարը եղել է հայաբնակ բնակավայր։ Գյուղի միջնադարյան գերեզմանոցի մեծությունը հաշվի առնելով՝ ուսումնասիրողները հայտնել են, որ 14-ից 16-րդ դարերում Քարավանց գյուղն ունեցել է մեծաթիվ հայ բնակչություն։  

19-րդ դարից սկսած թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության հետևանքով գյուղում աստիճանաբար սկսել են հաստատվել քրդեր, որոնք 1915 թվականի սկզբին արդեն մեծամասնություն էին կազմում։ 

Հայտնի է, որ 20-րդ դարի վերջերից Քարավանց գյուղի քուրդ բնակչությունը ջրի սակավության պատճառով աստիճանաբար հեռացել է բնակավայրից։

Գրականություն 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաև 
 Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Քարավանց , ( Չայըրբաշը , ) , հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում ՝ Հայոց ձորի գավառում , ներկայում ՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Արտամետ ( Էդրեմիտ ) շրջանում ։ Անուն Հին ժամանակներից բնակավայրի անունը եղել է Քարավանց ։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները գյուղը վերանվաել են Չայըրբաշը ։ Աշխարհագրություն Քարավանց գյուղը գտնվում է Անգղ գետի աջ ափին ՝ Կեմ և Անգղ գյուղերի միջև դեպի հյուսիս ։ Ծովի մակարդակից բարձր է միջինըմ ։ Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Քարավանց գյուղում հայտնի էր « Ջերմուկ » հանքային բուժիչ աղբյուրը ։ Այն ուներ ուխտատեղիի հռչակ ։ Ժամանակին աղբյուրի մոտ կանգնեցված էր խաչքար ։ Գյուղի մերձակայքում կային նաև աղի հանքեր ։ Պատմություն Քարավանց գյուղն ունի հնագույն պատմություն ։ Այդ մասին են վկայում բնակավայրում ու հարակից տարածքներում հայտնաբերված պատմամշակութային հուշարձանները ։ Հայտնի է , որրդ դարում գյուղի բնիկ հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության ու հալածանքների հետևանքով բնակավայրն աստիճանաբար հայաթափվել է և բնակեցվել քրդերով ։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին բնակավայրում հայերի թվաքանան արդեն զիջում էր քրդերի թվաքանակին ։ Հայոց ցեղասպանություն Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Քարավանց գյուղի հայ ազգաբնակչությունը մյուս հայկական բնակավայրերի պես թուրք - քրդական հարձակման է ենթարկվել ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Քարավանց բնակավայրը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաներով ։ Տարբեր ժամանակներում հուշարձանների ուսումնասիրությունները բազմաթիվ տեղեկություններ են հաղորդել գյուղի պատմության վերաբերյալ ։ Բերդ Քարավանց գյուղում է գտնվել բերդ , որի անունը հայտնի չէ ( չի պահպանվել ) ։ Այն գտնվել է բնակավայրի արևելյան կողմում ։ Արդենական թվականների վերջերին այն կիսավեր վիճակում էր , նկատելի էին ամրաշինական կառույցների ու դրանց կից գտնվող սենյակների հիմքերը ։թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումասիրող կազմակերպության ներկայացուցիչներն ի դեմս հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի , այլևս չեն կարողացել գտնել բերդի գտնվելու վայրը , քանի որ այն ամբողջությամբ ոչնչացվել էր ։ Սուրբ Սարգիս եկեղեցի Քարավանանց գյուղն ունեցել է հայկական առաքելական եկեղեցի , որը կոչվում էր Սուրբ Սարգիս ։ Հայտնի է , որթվականին այն գտնվում էր կիսավեր վիճակում ։ական թվականներին տարածաշրջանում ուսումնասիրություններ կատարողները չեն կարողացել հայտնաբերել եկեղեցու ավերակները , քանի որ այն ամբողջովին ոչնչացվել և անհետացել էր ։ Գերեզմանոց Քարավանց գյուղի հայկական գերեզմանոցը գտնվում էր բնակավայրի արևելյան եզրին ՝ ծովի մակարդակիցմ բարձրության վրա ։ Այն զբաղեցնում էր բավական մեծ մակերես ։թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության կողմից կատարված ուսումասիրությունների տվյալներով գերեզմանոցում մնացել էին պարզ հորինվածքով տապանասալեր և մի քանի խաչքար , որոնցից մեկի վրա նշմարվում էին արձանագրության հետքեր ։ Այդ ուսումնասիրությունների համաձայն պահպանված խաչքարերը թվագրվում էինիցրդ դարերով ։ Բնակչություն Քարավանց գյուղն , ունենալով դարերի պատմություն , մինչևրդ դարը եղել է հայաբնակ բնակավայր ։ Գյուղի միջնադարյան գերեզմանոցի մեծությունը հաշվի առնելով ՝ ուսումնասիրողները հայտնել են , որիցրդ դարերում Քարավանց գյուղն ունեցել է մեծաթիվ հայ բնակչություն ։ 19-րդ դարից սկսած թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության հետևանքով գյուղում աստիճանաբար սկսել են հաստատվել քրդեր , որոնքթվականի սկզբին արդեն մեծամասնություն էին կազմում ։ Հայտնի է , որրդ դարի վերջերից Քարավանց գյուղի քուրդ բնակչությունը ջրի սակավության պատճառով աստիճանաբար հեռացել է բնակավայրից ։ Գրականություն « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Տես նաև Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր