Խոտորջուրի բարբառ
Խոտորջուրի բարբառ, հայերենի բարբառ։ Խոսվել է Խոտորջուրում։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է հայերենի բարբառների «կը» ճյուղին, ըստ բազմաիատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արմ. խմբակցությանը։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա, է, ի, ը, ու, օ պարզ ձայնավորները։ Գրաբարի ե (է) և ո (օ) շեշտված վանկում համապատասխանաբար դարձել են իt և օ՜ երկբարբառներ (բեր> բ’իtր, որոտ > օրօ՜տ)։ Ձայնեղ բաղաձայններ բ, գ, դ, ձ, ջ բառասկզբում և մ-ից ու ն-ից հետո շնչեղանալով դառնում են բ’, գ’, դ’, ձ’, ջ’։ Բաղաձայնից առաջ ր>յ (արտ>այտ)։

Գոյականների հոգնակին կազմվում է իtր, նի, ք, ստան (ի-ով վերջացող բառերի համար), վի (մարմնի զույգ մասերի համար), ան մասնիկներով։ Հոլովումները ութն են՝ ի, ու, օ, ան, ա, վա, օ՜ջ, ց։ Ունի 4 հոլովաձև, ընդ որում բացառականը կազմվում է է, էն, մէն, գործիականը՝ օվ, մօվ ձևույթներով։ Նկատված է նաև ներգոյական հոլովաձև նի հոլովակազմիչով (վօրմնինի-որմի մեջ)։

Դերբայները 4 են՝ անորոշ (ի, իլ, ալ, ուլ. վերջինը՝ միայն սոսկածանցավոր և պատճառական ածանցներով բայերի համար), հարակատար (ած), ենթակայական (ող) և ժխտական («ա» խոնարհման բայերի համար ժամանակակից գրական հայերենի օրինակով, մյուսների համար՝ անորոշ դերբայի ձևով)։ Սահմանական ներկան և անկատարը մեծ մասամբ գրաբարատիպ կազմություն ունեն, որոշ միավանկ կամ ձայնավորով սկսվող բայեր ստանում են նախադաս կամ ետադաս կու, կ մասնիկ, որը երբեմն կարող է կրկնվել (լավ կը կէինմ, կու գ՜այի կու)։ Երբ ներգործական բայերը հարակատար դերբայի հետ ժամանակային ձևեր են կազմում, օժանդակ բայի Փոխարեն օգտագործվում է ունիմ բայը (կէրած ունիմ)։ Հրամայական եզակիում ձևակազմիչ է դառնում ա (կայթա՜, սօյվա՜), սոսկածանցավոր և անկանոն բայերի համար՝ բայահիմքը (ա՜ռ, նի՜ստ)։ Սահմանական եղանակի ներկայի և անկատարի ձևերն արտահայտում են նաև պայմանականի ու ըղձականի, հարակատարինը՝ վաղակատարի հարկադրականինը՝ նաև սահմանական կատարելիի իմաստ։

Կը ճյուղի բարբառներ
Խոտորջուրի բարբառ , հայերենի բարբառ ։ Խոսվել է Խոտորջուրում ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է հայերենի բարբառների « կը » ճյուղին , ըստ բազմաիատկանիշ վիճակագրական դասակարգման ՝ արմ . խմբակցությանը ։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա , է , ի , ը , ու , օ պարզ ձայնավորները ։ Գրաբարի ե ( է ) և ո ( օ ) շեշտված վանկում համապատասխանաբար դարձել են իt և օ ՜ երկբարբառներ ( բեր> բ ’իtր , որոտ > օրօ՜տ ) ։ Ձայնեղ բաղաձայններ բ , գ , դ , ձ , ջ բառասկզբում և մ-ից ու ն-ից հետո շնչեղանալով դառնում են բ ’ , գ ’ , դ ’ , ձ ’ , ջ ’ ։ Բաղաձայնից առաջ ր>յ ( արտ>այտ ) ։ Գոյականների հոգնակին կազմվում է իtր , նի , ք , ստան ( ի- ով վերջացող բառերի համար ) , վի ( մարմնի զույգ մասերի համար ) , ան մասնիկներով ։ Հոլովումները ութն են ՝ ի , ու , օ , ան , ա , վա , օ՜ջ , ց ։ Ունիհոլովաձև , ընդ որում բացառականը կազմվում է է , էն , մէն , գործիականը ՝ օվ , մօվ ձևույթներով ։ Նկատված է նաև ներգոյական հոլովաձև նի հոլովակազմիչով ( վօրմնինի - որմի մեջ ) ։ Դերբայներըեն ՝ անորոշ ( ի , իլ , ալ , ուլ . վերջինը ՝ միայն սոսկածանցավոր և պատճառական ածանցներով բայերի համար ) , հարակատար ( ած ) , ենթակայական ( ող ) և ժխտական ( « ա » խոնարհման բայերի համար ժամանակակից գրական հայերենի օրինակով , մյուսների համար ՝ անորոշ դերբայի ձևով ) ։ Սահմանական ներկան և անկատարը մեծ մասամբ գրաբարատիպ կազմություն ունեն , որոշ միավանկ կամ ձայնավորով սկսվող բայեր ստանում են նախադաս կամ ետադաս կու , կ մասնիկ , որը երբեմն կարող է կրկնվել ( լավ կը կէինմ , կու գ՜այի կու ) ։ Երբ ներգործական բայերը հարակատար դերբայի հետ ժամանակային ձևեր են կազմում , օժանդակ բայի Փոխարեն օգտագործվում է ունիմ բայը ( կէրած ունիմ ) ։ Հրամայական եզակիում ձևակազմիչ է դառնում ա ( կայթա ՜ , սօյվա ՜ ) , սոսկածանցավոր և անկանոն բայերի համար ՝ բայահիմքը ( ա՜ռ , նի՜ստ ) ։ Սահմանական եղանակի ներկայի և անկատարի ձևերն արտահայտում են նաև պայմանականի ու ըղձականի , հարակատարինը ՝ վաղակատարի հարկադրականինը ՝ նաև սահմանական կատարելիի իմաստ ։ Կը ճյուղի բարբառներ