Մաշկագտակ
Մաշկագտակ (Գյոլբաշը, ), հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում՝ Հայոց ձորի գավառում, ներկայում՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզում։

Անուն 
Հնագույն ժամանակներից բնակավայրի անունը Մաշկագտակ է։ Տարածված է եղել նաև Մաշտակ, Մաշկակտակ, Մաշկակ, Մեծկելտեկ անվանաձևերը։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին առավել կիրառելի էր Մաշտակ անունը։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո, երբ բնակավայրն արդեն հայաթափվել էր, օսմանյան իշխանություններն այն վերանվանել են Գյոլբաշը։

Աշխարհագրություն 
Մաշկագտակ գյուղը գտնվում է Անգղ գետի աջ ափին՝ Վանա լճի ափից 4 կմ հեռու։ Ծովի մակարդակից բարձր է միջինը 1670 մ։

Պատմություն 
Մաշկագտակը հայկական հնագույն բնակավայրերից է։ Բնակավայրի տարածքում հայտնաբերվել է Վանի թագավորության Իշպուինիի որդու՝ Մենուա թագավորի սեպագիր արձանագրությունը։ Գյուղի մոտով է անցնում Մենուա թագավորի կառուցած ջրանցքը։ Բնակավայրի մասին գրավոր ամենահին հիշատակությունը թվագրվում է 1490 թվականով և հանդիպում է Պարսամ գրչի կազմած հիշատակարանում։

Օսմանյան տիրապետության ժամանակաշրջան 
Հայկական Մաշկագտակ գյուղում 1870-ական թվականներից սկսած սկսել են աստիճանաբար բնակություն հաստատել փոքրաթիվ քրդեր։ Մոտավորապես 15 տարի անց քուրդ բնակչությունը քուրդ առաջնորդի՝ Սեյիդ բեյի գլխավորությամբ սկսել են հայ ազգաբնակչության նկատմամբ հալածանքները։ Սեյիդ բեյը մի քանի քրդերի հետ միասին հարձակվել  է հայկական եկեղեցու վրա, կրակել և վիրավորել մի քանի հայի, հեռացրել քահանային ու փակել կրոնական հաստատության դուռը։ Դրանից հետո նա գյուղի դպրոցի ուսուցչին սպառնացել է և հայտնել, որ նա հեռանա գյուղից և ասել, որ կրթական հաստատությունը պետք է փակվի։ 

1894-1896 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ջարդերի ժամանակ, որոնք հայտնի են որպես Համիդյան ջարդեր, Մաշկագտակում սպանվել է 8-ից ավելի հայ և թալանվել հայերի 27 տուն։

Համիդյան ջարդերից հետո Մաշկագտակի հայերի նկատմամբ հարձակումները շարունակվել են։ Այդպիսի դեպքերից են 1905 թվականին կատարված մի խումբ հայերի դաժան սպանությունները, որոնց թվում էին նաև կանայք և ծերեր։ Ըստ տեղեկությունների սպանելուց առաջ կանանց նկատմամբ տեղի են ունեցել բռնաբարություններ։

Հայոց ցեղասպանություն 

Հայոց ցեղասպանության նախօրեին Մաշկագտակի հայ ազգաբնակչության նկատմամբ թուրքական իշխանությունների կողմից սահմանվել է պատերազմական տուրք, որի հետևանքով գյուղից բռնագրավվել է 110 ոչխար, 100 չափ ցորեն, 16 չափ գարի, 12 չափ ձավար, 6 լիտր յուղ, 260 զույգ գուլպա, 52 զույգ ձեռնոց, 4 լիտր պանիր, 68 լիտր կարտոֆիլ, 250 ձու, 575 խուրձ խոտ, 25 սայլ հարդ, 1920 լիտր վառելափայտ, 40-ական շապիկ և վարտիք։ 

Պատերազմական տուրքը վերցնելուց հետո օսմանյան իշխանությունները զորահավաքի անվան պատրվակով հավաքագրել են գյուղի 40 երիտասարդի, որոնցից ողջ է մնացել միայն երկուսը։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 
Մաշկագտակ բնակավայրը հարուստ է եղել տարբեր դարաշրջաններով թվագրվող պատմամշակութային հուշարձաններով, ինչպիսիք են՝ Վանի թագավորության ժայռափոր արձանագրություններ, հնագույն ջրանցքների հատվածներ, եկեղեցիներ, գերեզմաններ և այլն։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 
Մաշկագտակ գյուղի ներսում գտնվում էր հայկական առաքելական Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որն ուներ միանավ թաղածածկ բազիլիկ հորինվածք։ Եկեղեցու արտաքին չափերն էին 8,7 x 5,3 մ։ Այն կառուցված էր կիսամշակ և անմշակ քարերով ու կրաշաղախով։ Ներսի կողմից պատված է եղել սվաղի շերտով։ Եկեղեցու հիմնադրման մասին հստակ տեղեկություններ հայտնի չեն, սակայն այն կառուցվել է 1490 թվականից առաջ, քանի որ գրավոր հայտնի ամենահին հիշատակությունը թվագրվում է այդ թվականով։ Եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքը հուշում է, որ այն կառուցվել է 16-ից 17-րդ դարերում, քանի որ կառույցի մասին առկա են ավելի վաղ դարերի հիշատակություններ։ Ուստի, ըստ ուսումնասիրողների, այդ ժամանակահատվածում այն հիմնովին վերանորոգվել է, այլ ոչ թե նոր կառուցվել։ Հայտնի է, որ եկեղեցին վերանորոգվել է 1870 թվականին։ 

Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ցեղասպանության սկզբում՝ 1915 թվականին, եկեղեցին հրկիզվել է։

2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության ուսումնասիրությունների համաձայն՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց պահանվել է ընդամենը խորանի պատը։

Սուրբ Դանիել սրբատեղի 
Մաշկագտակ գյուղում էր գտնվում Սուրբ Դանիել սրբատեղին, որը, ըստ ուսումնասիրողների, ժամանակին իրենից ներկայացրել է մատուռ։

Սուրբ Հարություն եկեղեցի 
Սուրբ Դանիել սրբատեղիից փոքր ինչ արևմուտք գտնվում էր հայ առաքելական Սուրբ Հարություն եկեղեցին։ Այն շրջապատված է եղել բազմաթիվ տապանաքարերով։

Գերեզմանոց 
Մաշկագտակ գյուղի հայկական գերեզմանոցը գտնվել է բնակավայրի հյուսիս-արևելքում՝ ծովի մակարդակից 1707 մ բարձրության վրա։ Հայկական գերեզմանոցին կից 1880-ական թվականներից սկսել է ձևավորվել այդտեղ հաստատված քրդերի գերեզմանոցը։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո հայկական գերեզմանոցը ոչնչացվել է, իսկ գերեզմանաքարերն օգտագործվել շինարարական աշխատանքների մեջ։ Ներկայում հայկական գերեզմանոցը գոյություն չունի․ տեղում կառուցվել են բնակելի տներ և տնտեսական կառույցներ։

Սրբատեղի 
Մշկագտակ գյուղից 1,4 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ Մենուայի ջրանցքի հարևանությամբ է գտնվում հայկական առաքելական սրբատեղի, որի անունը չի պահպանվել։ Այն իրենից ներկայացնում է կրային բաղադրությամբ ժայռ, որի վրա փորագրվել են խաչեր։

Բնակչություն 

Մաշկագտակ գյուղի բնակչության վերաբերյալ վիճակագրական հստակ տվյալները հայտնի են 1855 թվականից։ Ըստ տեղեկությունների՝ բնակավայրը նախկինում ունեցել է մոտավորապես 300 տուն հայ բնակչություն, սակայն հետագայում հայ ազգաբնակչության թվաքանակը նվազել է։

Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ թուրքերի ու քրդերի կողմից իրականացված ցեղասպանության հետևանքով Մաշկագետակը մյուս հայկական բնակավայրերի նման զրկվել է հայ ազգաբնակչությունից։ Ցեղասպանությունից փրկված Մաշկագտակի հայերի մի մասը հաստատվել է Էջմիածնում, Դաշբուռուն, Քանաքեռ, Սև Քար գյուղերում, Արտաշատի շրջանում, ինչպես նաև Բաքվի Հայոց գյուղում (Արմենիքենդ)։ 1919 թվականի մարտի դրությամբ Բաղդադ քաղաքի մոտակայքում կառուցված փախստականների Պագուպայի ճամբարում է ապրել Մաշկագտակի բնակիչ Մելքոն Սանասարյանի ընտանիքը։ Նույն թվականի ամռանը Թիֆլիսում էին գտնվում Մաշկագտակի բնակիչներ Արմենակ Մուրոյանի (ընտանիքը կազմված էր 2 անդամից), Ավետիս Հովսեփյանի (ընտանիքը կազմված էր 11 անդամից), Կարապետ Հակոբյանի (ընտանիքը կազմված էր 2 անդամից), Պատուր Զատոյանի (ընտանիքը կազմված էր 4 անդամից) և Ավետիս Հովսեփյանի (ընտանիքը կազմված էր 4 անդամից) ընտանիքները։

Տնտեսություն 
Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Մաշկագտակ գյուղի հայ ազգաբնակչությունը հիմնականում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ՝ հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Հայտնի է, որ մինչև Մեծ եղեռնի նախօրեն հայերն ունեցել են շուրջ 1090 խոշոր և մանր եղջերավոր անասուն, որոնցից 570-ը՝ ոչխար։ Հողագործությունից տարեկան ստացել են 30.000 չափ ցորեն, 300 չափ տարեկան և 260 չափ գարի։

Կրոն 
Մաշկագետակ գյուղում եղել են հայկական առաքելական մի քանի եկեղեցիներ, մատուռներ և սրբատեղիներ։

Հայտնի է, որ 1852 թվականին գյուղի քահանան է եղել տեր Մարտիրոսը։

Գրականություն 
 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մաշկագտակ ( Գյոլբաշը , ) , հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում ՝ Հայոց ձորի գավառում , ներկայում ՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզում ։ Անուն Հնագույն ժամանակներից բնակավայրի անունը Մաշկագտակ է ։ Տարածված է եղել նաև Մաշտակ , Մաշկակտակ , Մաշկակ , Մեծկելտեկ անվանաձևերը ։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին առավել կիրառելի էր Մաշտակ անունը ։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո , երբ բնակավայրն արդեն հայաթափվել էր , օսմանյան իշխանություններն այն վերանվանել են Գյոլբաշը ։ Աշխարհագրություն Մաշկագտակ գյուղը գտնվում է Անգղ գետի աջ ափին ՝ Վանա լճի ափիցկմ հեռու ։ Ծովի մակարդակից բարձր է միջինըմ ։ Պատմություն Մաշկագտակը հայկական հնագույն բնակավայրերից է ։ Բնակավայրի տարածքում հայտնաբերվել է Վանի թագավորության Իշպուինիի որդու ՝ Մենուա թագավորի սեպագիր արձանագրությունը ։ Գյուղի մոտով է անցնում Մենուա թագավորի կառուցած ջրանցքը ։ Բնակավայրի մասին գրավոր ամենահին հիշատակությունը թվագրվում էթվականով և հանդիպում է Պարսամ գրչի կազմած հիշատակարանում ։ Օսմանյան տիրապետության ժամանակաշրջան Հայկական Մաշկագտակ գյուղումական թվականներից սկսած սկսել են աստիճանաբար բնակություն հաստատել փոքրաթիվ քրդեր ։ Մոտավորապեստարի անց քուրդ բնակչությունը քուրդ առաջնորդի ՝ Սեյիդ բեյի գլխավորությամբ սկսել են հայ ազգաբնակչության նկատմամբ հալածանքները ։ Սեյիդ բեյը մի քանի քրդերի հետ միասին հարձակվել է հայկական եկեղեցու վրա , կրակել և վիրավորել մի քանի հայի , հեռացրել քահանային ու փակել կրոնական հաստատության դուռը ։ Դրանից հետո նա գյուղի դպրոցի ուսուցչին սպառնացել է և հայտնել , որ նա հեռանա գյուղից և ասել , որ կրթական հաստատությունը պետք է փակվի ։ 1894 - 1896 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ջարդերի ժամանակ , որոնք հայտնի են որպես Համիդյան ջարդեր , Մաշկագտակում սպանվել էից ավելի հայ և թալանվել հայերիտուն ։ Համիդյան ջարդերից հետո Մաշկագտակի հայերի նկատմամբ հարձակումները շարունակվել են ։ Այդպիսի դեպքերից ենթվականին կատարված մի խումբ հայերի դաժան սպանությունները , որոնց թվում էին նաև կանայք և ծերեր ։ Ըստ տեղեկությունների սպանելուց առաջ կանանց նկատմամբ տեղի են ունեցել բռնաբարություններ ։ Հայոց ցեղասպանություն Հայոց ցեղասպանության նախօրեին Մաշկագտակի հայ ազգաբնակչության նկատմամբ թուրքական իշխանությունների կողմից սահմանվել է պատերազմական տուրք , որի հետևանքով գյուղից բռնագրավվել էոչխար ,չափ ցորեն ,չափ գարի , չափ ձավար ,լիտր յուղ ,զույգ գուլպա ,զույգ ձեռնոց ,լիտր պանիր ,լիտր կարտոֆիլ , ձու , խուրձ խոտ ,սայլ հարդ ,լիտր վառելափայտ,ական շապիկ և վարտիք ։ Պատերազմական տուրքը վերցնելուց հետո օսմանյան իշխանությունները զորահավաքի անվան պատրվակով հավաքագրել են գյուղիերիտասարդի , որոնցից ողջ է մնացել միայն երկուսը ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Մաշկագտակ բնակավայրը հարուստ է եղել տարբեր դարաշրջաններով թվագրվող պատմամշակութային հուշարձաններով , ինչպիսիք են ՝ Վանի թագավորության ժայռափոր արձանագրություններ , հնագույն ջրանցքների հատվածներ , եկեղեցիներ , գերեզմաններ և այլն ։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի Մաշկագտակ գյուղի ներսում գտնվում էր հայկական առաքելական Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին , որն ուներ միանավ թաղածածկ բազիլիկ հորինվածք ։ Եկեղեցու արտաքին չափերն էին7 x3 մ ։ Այն կառուցված էր կիսամշակ և անմշակ քարերով ու կրաշաղախով ։ Ներսի կողմից պատված է եղել սվաղի շերտով ։ Եկեղեցու հիմնադրման մասին հստակ տեղեկություններ հայտնի չեն , սակայն այն կառուցվել էթվականից առաջ , քանի որ գրավոր հայտնի ամենահին հիշատակությունը թվագրվում է այդ թվականով ։ Եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքը հուշում է , որ այն կառուցվել էիցրդ դարերում , քանի որ կառույցի մասին առկա են ավելի վաղ դարերի հիշատակություններ ։ Ուստի , ըստ ուսումնասիրողների , այդ ժամանակահատվածում այն հիմնովին վերանորոգվել է , այլ ոչ թե նոր կառուցվել ։ Հայտնի է , որ եկեղեցին վերանորոգվել էթվականին ։ Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված ցեղասպանության սկզբում ՝ թվականին , եկեղեցին հրկիզվել է ։ 2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության ուսումնասիրությունների համաձայն ՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց պահանվել է ընդամենը խորանի պատը ։ Սուրբ Դանիել սրբատեղի Մաշկագտակ գյուղում էր գտնվում Սուրբ Դանիել սրբատեղին , որը , ըստ ուսումնասիրողների , ժամանակին իրենից ներկայացրել է մատուռ ։ Սուրբ Հարություն եկեղեցի Սուրբ Դանիել սրբատեղիից փոքր ինչ արևմուտք գտնվում էր հայ առաքելական Սուրբ Հարություն եկեղեցին ։ Այն շրջապատված է եղել բազմաթիվ տապանաքարերով ։ Գերեզմանոց Մաշկագտակ գյուղի հայկական գերեզմանոցը գտնվել է բնակավայրի հյուսիս - արևելքում ՝ ծովի մակարդակիցմ բարձրության վրա ։ Հայկական գերեզմանոցին կիցական թվականներից սկսել է ձևավորվել այդտեղ հաստատված քրդերի գերեզմանոցը ։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո հայկական գերեզմանոցը ոչնչացվել է , իսկ գերեզմանաքարերն օգտագործվել շինարարական աշխատանքների մեջ ։ Ներկայում հայկական գերեզմանոցը գոյություն չունի ․ տեղում կառուցվել են բնակելի տներ և տնտեսական կառույցներ ։ Սրբատեղի Մշկագտակ գյուղից4 կմ դեպի հյուսիս - արևմուտք ՝ Մենուայի ջրանցքի հարևանությամբ է գտնվում հայկական առաքելական սրբատեղի , որի անունը չի պահպանվել ։ Այն իրենից ներկայացնում է կրային բաղադրությամբ ժայռ , որի վրա փորագրվել են խաչեր ։ Բնակչություն Մաշկագտակ գյուղի բնակչության վերաբերյալ վիճակագրական հստակ տվյալները հայտնի ենթվականից ։ Ըստ տեղեկությունների ՝ բնակավայրը նախկինում ունեցել է մոտավորապեստուն հայ բնակչություն , սակայն հետագայում հայ ազգաբնակչության թվաքանակը նվազել է ։ Օսմանյան կայսրությունում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ թուրքերի ու քրդերի կողմից իրականացված ցեղասպանության հետևանքով Մաշկագետակը մյուս հայկական բնակավայրերի նման զրկվել է հայ ազգաբնակչությունից ։ Ցեղասպանությունից փրկված Մաշկագտակի հայերի մի մասը հաստատվել է Էջմիածնում , Դաշբուռուն , Քանաքեռ , Սև Քար գյուղերում , Արտաշատի շրջանում , ինչպես նաև Բաքվի Հայոց գյուղում ( Արմենիքենդ ) ։թվականի մարտի դրությամբ Բաղդադ քաղաքի մոտակայքում կառուցված փախստականների Պագուպայի ճամբարում է ապրել Մաշկագտակի բնակիչ Մելքոն Սանասարյանի ընտանիքը ։ Նույն թվականի ամռանը Թիֆլիսում էին գտնվում Մաշկագտակի բնակիչներ Արմենակ Մուրոյանի ( ընտանիքը կազմված էրանդամից ) , Ավետիս Հովսեփյանի ( ընտանիքը կազմված էրանդամից ) , Կարապետ Հակոբյանի ( ընտանիքը կազմված էրանդամից ) , Պատուր Զատոյանի ( ընտանիքը կազմված էրանդամից ) և Ավետիս Հովսեփյանի ( ընտանիքը կազմված էրանդամից ) ընտանիքները ։ Տնտեսություն Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Մաշկագտակ գյուղի հայ ազգաբնակչությունը հիմնականում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ ՝ հողագործությամբ և անասնապահությամբ ։ Հայտնի է , որ մինչև Մեծ եղեռնի նախօրեն հայերն ունեցել են շուրջխոշոր և մանր եղջերավոր անասուն , որոնցիցը ՝ ոչխար ։ Հողագործությունից տարեկան ստացել են000 չափ ցորեն ,չափ տարեկան ևչափ գարի ։ Կրոն Մաշկագետակ գյուղում եղել են հայկական առաքելական մի քանի եկեղեցիներ , մատուռներ և սրբատեղիներ ։ Հայտնի է , որթվականին գյուղի քահանան է եղել տեր Մարտիրոսը ։ Գրականություն « Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան » հատորով ) , թթ . , Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր