Արեգակնային ժամացույց
Արեգակնային ժամացույց, սարք, որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային արեգակնային ժամանակը։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ։

Ըստ թվատախտակի դիրքի, արեգակնային ժամացույցները լինում են՝ հասարակածային, հորիզոնական և ուղղաձիգ (ստվերաչափ)։

Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը (այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է 90°- անկյուն, որտեղ -ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է)։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե' վերին և թե' ստորին երեսներին։ Գարնանն ու ամռանը, երբ Արեգակը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, օգտվում են վերին, իսկ աշնանն ու ձմռանը՝ ստորին երեսից։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների (15°) վրա, և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի։ Ժամագծերը կեսօրի (ժամը 12-ի) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ  բանաձևի (-ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է, -ն՝ Արեգակի ժամային անկյունը)։

Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ  բանաձևի։ Հին ու միջնադարյան Հայաստանում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ։

Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են Զվարթնոցում, Դսեղում, Ծաղկաձորում, Դիլիջանում, Նոյեմբերյանում, Լեռնային Ղարաբաղում և այլուր գտնվող վանքերի ու տաճարների պատերին։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է եկեղեցի-ն ժամ կոչելու ավանդությամբ։

Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու։

Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից, Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը։

Պատկերասրահ 
Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին

Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա

Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում

Ծանոթագրություններ

Տես նաև 

 Ստվերաչափ
 Գնոմոն

Գրականություն 
 Թումանյան Բ․ Ե․, Հայ աստղագիտության պատմություն, hատոր 1, Ե․, 1964։
 Բ. Ե. Թումանյան, Հայկական արեգակնային ժամացուցները։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 3, 1964, էջ 109-131 
 Բ. Ե. Թումանյան, Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 1, 1960, էջ 74-82 
 Էյնաթյան Ջուլիետա, Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ, Երևան, 2015, 412 էջ

Ժամանակ
Ժամացույցներ
Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Արեգակնային ժամացույց , սարք , որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային արեգակնային ժամանակը ։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից ։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով ։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ ։ Ըստ թվատախտակի դիրքի , արեգակնային ժամացույցները լինում են ՝ հասարակածային , հորիզոնական և ուղղաձիգ ( ստվերաչափ ) ։ Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը ( այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է - անկյուն , որտեղ - ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է ) ։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե ' վերին և թե ' ստորին երեսներին ։ Գարնանն ու ամռանը , երբ Արեգակը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում , օգտվում են վերին , իսկ աշնանն ու ձմռանը ՝ ստորին երեսից ։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների ) վրա , և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս ։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի ։ Ժամագծերը կեսօրի ( ժամըի ) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ բանաձևի ( - ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է , - ն ՝ Արեգակի ժամային անկյունը ) ։ Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա ։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ բանաձևի ։ Հին ու միջնադարյան Հայաստանում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ ։ Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են Զվարթնոցում , Դսեղում , Ծաղկաձորում , Դիլիջանում , Նոյեմբերյանում , Լեռնային Ղարաբաղում և այլուր գտնվող վանքերի ու տաճարների պատերին ։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է եկեղեցի - ն ժամ կոչելու ավանդությամբ ։ Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու ։ Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից , Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը ։ Պատկերասրահ Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում Ծանոթագրություններ Տես նաև Ստվերաչափ Գնոմոն Գրականություն Թումանյան Բ ․ Ե ․ , Հայ աստղագիտության պատմություն , hատոր Ե ․ , Բ . Ե . Թումանյան , Հայկական արեգակնային ժամացուցները ։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից ։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու , հմ էջ Բ . Ե . Թումանյան , Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը ։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից ։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու , հմ էջ Էյնաթյան Ջուլիետա , Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ , Երևան,էջ Ժամանակ Ժամացույցներ Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ