Ծար (ավան)
Ծար, ավան Մեծ Հայքի Արցախ (Խաչեն) նահանգի համանուն գավառում, Տրտու (Թարթառ) գետի վերին ավազանում (այժմ՝ Քելբաջարի շրջանում)։ Հիշատակված է վաղ միջնադարյան աղբյուրներում։

Պատմական ակնարկ 
14-17-րդ դարերում ամրացվել է պարիսպներով ու պաշտպանական այլ շինություններով, դարձել Արցախի Առանշահիկ նախարարական տան հիմքի վրա գոյացած Վերին Խաչենի կամ Ծարի իշխանության կենտրոնը։ Այստեղ էին նստում նաև այս իշխանության ճյուղավորումից 15-րդ դարում գոյացած Ծարի մելիքության պայազատները։ Ավերվել է 19-րդ դարի սկզբին՝ թուրքերի ասպատակությունների ժամանակ։ 19-րդ դարի վերջին Մակար Բարխուդարյանցը նրա ավերակների մեջ տեսել ու նկարագրել է Ս. Աստվածածնի վանքը, Ս. Սարգիս, Ս. Գրիգոր մատուռները և այլ կիսավեր շինություններ, նրանց պատերից ու խաչարձաններից ընդօրինակել բազմաթիվ արձանագրություններ (մեծ մասամբ՝ 13-15-րդ դարեր)։

Ծար գավառի ավաններ
Խաչենի իշխանություն
Ծար , ավան Մեծ Հայքի Արցախ ( Խաչեն ) նահանգի համանուն գավառում , Տրտու ( Թարթառ ) գետի վերին ավազանում ( այժմ ՝ Քելբաջարի շրջանում ) ։ Հիշատակված է վաղ միջնադարյան աղբյուրներում ։ Պատմական ակնարկ 14 - 17-րդ դարերում ամրացվել է պարիսպներով ու պաշտպանական այլ շինություններով , դարձել Արցախի Առանշահիկ նախարարական տան հիմքի վրա գոյացած Վերին Խաչենի կամ Ծարի իշխանության կենտրոնը ։ Այստեղ էին նստում նաև այս իշխանության ճյուղավորումիցրդ դարում գոյացած Ծարի մելիքության պայազատները ։ Ավերվել էրդ դարի սկզբին ՝ թուրքերի ասպատակությունների ժամանակ։րդ դարի վերջին Մակար Բարխուդարյանցը նրա ավերակների մեջ տեսել ու նկարագրել է Ս . Աստվածածնի վանքը , Ս . Սարգիս , Ս . Գրիգոր մատուռները և այլ կիսավեր շինություններ , նրանց պատերից ու խաչարձաններից ընդօրինակել բազմաթիվ արձանագրություններ ( մեծ մասամբ՝րդ դարեր ) ։ Ծար գավառի ավաններ Խաչենի իշխանություն