Սուրբ Վարդան (Հայոց ձորի գավառ)
Սուրբ Վարդան, (Քըյըջաք, ), հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում՝ Հայոց ձորի գավառում, ներկայում՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Արտամետ (Էդրեմիտ) շրջանում։

Անուն 
Բնակավայրն իր անունը ստացել է տեղում ավելի վաղ հիմնադրված վանքի անունից և կոչվել Սուրբ Վարդան։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները այն վերանվանել են Քըյըջաք։

Աշխարհագրություն 
Սուրբ Վարդան բնակավայրը տեղակայված է Վանա լճի հարավ-արևելյան ափին՝ ծովի մակարդակից 1648-1650 մ բարձրության վրա։

Պատմություն 
Սուրբ Վարդան գյուղի մասին գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում է 19-րդ դարից սկսած՝ չնայած գյուղում գտնվող վանքի մասին հիշատակություններն ավելի վաղ դարերի են։ 

Բնակավայրի մասին պահպանված գրավոր հիշատակությունները մեծամասամբ առնչվում են թուրքերի և քրդերի կողմից գյուղի և բնակչության նկատմամբ հարձակումներին, հալածանքներին ու սպանություններին։

Համիդյան ջարդեր 

Հայտնի է, որ Սուրբ Վարդանը գյուղը 1894-1896 թվականներին տեղի ունեցած Համիդյան ջարդի ժամանակ ենթարկվել է հարձակման։ Այդ օրերին թալանվել է 9 տուն և սպանվել 4 բնակիչ։

Հայոց ցեղասպանություն 

Արդեն 1914 թվականից ավելի են ուժգնացել Սուրբ Վարդան գյուղի բնակչության նկատմամբ թուրքերի և քրդերի կողմից կատարվող հարձակումները։ Այդպիսի դեպքերից մեկը, որի մասին առկա են տեղեկություններ, վերաբերում է 1914 թվականի նոյեմբերի 27-ին ուսուցիչ Արտաշես Սարգսյանի սպանությանը։

Համաձայն գյուղի բնակիչ-ականատեսի վկայության՝ 1915 թվականի ապրիլի 7-ին թուրքերը պաշարել են Սուրբ Վարդան գյուղը և սկսել բնակչության կոտորածը։ Ըստ վկայության՝ արական սեռի 8 տարեկանից բարձր անձանց հավաքել են ծովափի մոտ և սպանել։ Հայտնի է, որ Թառեր Տեր-Ավետիսյանի 7 շնչից կազմված ընտանիքի 3 անդամը սպանվել են, իսկ մնացածն արդեն 1916 թվականին հաստատվել էին Բաքվի Հայոց գյուղում։

Հայտնի է, որ 1915 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Կասպից ծովի Նարգեն կղզում գտնվող 168 գերիների թվում է եղել նաև Սուրբ Վարդան բնակավայրի բնակիչ Միսակ Սարգսյանը։

Հայոց ցեղասպանության հետևանքով Սուրբ Վարդան գյուղն ամբողջությամբ զրկվել է հայ բնակչությունից, իսկ հետագայում բնակեցվել քրդերով։

Պատմամշակութային հուշարձաններ 

Սուրբ Վարդան գյուղում է գտնվել հայկական առաքելական համանուն վանական համալիրը։ Սուրբ Վարդան վանքի հիմնադրման մասին հստակ տեղեկություններ հայտնի չեն։ Ենթադրվում է, որ Սուրբ Վարդան գյուղը, որն վանքից ավելի ուշ է հիմնադրվել, ստացել է վանքի անունը։ Վանքի մասին ենթադրյալ առաջին հիշատակությունը, որը թվագրվում է 1691 թվականով, հայտնի է Երեմիա Կոստանդնուպոլեսցու կազմած քարտեզից։ 1760-ական թվականներին Վանա լճի ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով ափին գտնվող Սուրբ Վարդան վանքը հայտնվում է ջրի տակ։ Մոտավորապես 1880-ական թվականներին այն վերանորոգվել է։ Համաձայն «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի» վանքից 5-6 կմ հեռու՝ Սուրբ Վարդան լեռան լանջին կառուցվել է համանուն եկեղեցի։ 19-րդ դարում վանական համալիրը նկարագրվել է որպես մեծ և քարաշեն կառույց։ 1894-1896 թվականներին Օսմանյան կայսրության հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված զանգվածային կոտորածների (Համիդյան ջարդերի) ժամանակ Սուրբ Վարդան վանքը թալանվել է։

Բնակչություն 

Սուրբ Վարդան բնակավայրի բնակչության մասին վիճակագրական տվյալները հայտնի են սկսած 1855 թվականից։ Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը այն եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ։ Մեծ եղեռնից հետո բնակավայրում հաստատվել են քրդեր։

Կրթություն 
Հայտնի է, որ Սուրբ Վարդան գյուղում գործել է ուսումնարան։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին՝ 1914 թվականի նոյեմբերի 27-ին, ուսումնարանի ուսուցիչ Արտաշես Սարգսյանը սպանվում է։

Ծանոթագրություններ 

Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վանի մարզի համայնքներ
Սուրբ Վարդան , ( Քըյըջաք , ) , հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում ՝ Հայոց ձորի գավառում , ներկայում ՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Արտամետ ( Էդրեմիտ ) շրջանում ։ Անուն Բնակավայրն իր անունը ստացել է տեղում ավելի վաղ հիմնադրված վանքի անունից և կոչվել Սուրբ Վարդան ։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները այն վերանվանել են Քըյըջաք ։ Աշխարհագրություն Սուրբ Վարդան բնակավայրը տեղակայված է Վանա լճի հարավ - արևելյան ափին ՝ ծովի մակարդակիցմ բարձրության վրա ։ Պատմություն Սուրբ Վարդան գյուղի մասին գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում էրդ դարից սկսած ՝ չնայած գյուղում գտնվող վանքի մասին հիշատակություններն ավելի վաղ դարերի են ։ Բնակավայրի մասին պահպանված գրավոր հիշատակությունները մեծամասամբ առնչվում են թուրքերի և քրդերի կողմից գյուղի և բնակչության նկատմամբ հարձակումներին , հալածանքներին ու սպանություններին ։ Համիդյան ջարդեր Հայտնի է , որ Սուրբ Վարդանը գյուղըթվականներին տեղի ունեցած Համիդյան ջարդի ժամանակ ենթարկվել է հարձակման ։ Այդ օրերին թալանվել էտուն և սպանվելբնակիչ ։ Հայոց ցեղասպանություն Արդենթվականից ավելի են ուժգնացել Սուրբ Վարդան գյուղի բնակչության նկատմամբ թուրքերի և քրդերի կողմից կատարվող հարձակումները ։ Այդպիսի դեպքերից մեկը , որի մասին առկա են տեղեկություններ , վերաբերում էթվականի նոյեմբերիին ուսուցիչ Արտաշես Սարգսյանի սպանությանը ։ Համաձայն գյուղի բնակիչ - ականատեսի վկայության ՝ թվականի ապրիլիին թուրքերը պաշարել են Սուրբ Վարդան գյուղը և սկսել բնակչության կոտորածը ։ Ըստ վկայության ՝ արական սեռիտարեկանից բարձր անձանց հավաքել են ծովափի մոտ և սպանել ։ Հայտնի է , որ Թառեր Տեր - Ավետիսյանիշնչից կազմված ընտանիքիանդամը սպանվել են , իսկ մնացածն արդենթվականին հաստատվել էին Բաքվի Հայոց գյուղում ։ Հայտնի է , որթվականի դեկտեմբերի դրությամբ Կասպից ծովի Նարգեն կղզում գտնվողգերիների թվում է եղել նաև Սուրբ Վարդան բնակավայրի բնակիչ Միսակ Սարգսյանը ։ Հայոց ցեղասպանության հետևանքով Սուրբ Վարդան գյուղն ամբողջությամբ զրկվել է հայ բնակչությունից , իսկ հետագայում բնակեցվել քրդերով ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Սուրբ Վարդան գյուղում է գտնվել հայկական առաքելական համանուն վանական համալիրը ։ Սուրբ Վարդան վանքի հիմնադրման մասին հստակ տեղեկություններ հայտնի չեն ։ Ենթադրվում է , որ Սուրբ Վարդան գյուղը , որն վանքից ավելի ուշ է հիմնադրվել , ստացել է վանքի անունը ։ Վանքի մասին ենթադրյալ առաջին հիշատակությունը , որը թվագրվում էթվականով , հայտնի է Երեմիա Կոստանդնուպոլեսցու կազմած քարտեզից ։ական թվականներին Վանա լճի ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով ափին գտնվող Սուրբ Վարդան վանքը հայտնվում է ջրի տակ ։ Մոտավորապեսական թվականներին այն վերանորոգվել է ։ Համաձայն « Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի » վանքիցկմ հեռու ՝ Սուրբ Վարդան լեռան լանջին կառուցվել է համանուն եկեղեցի ։րդ դարում վանական համալիրը նկարագրվել է որպես մեծ և քարաշեն կառույց ։թվականներին Օսմանյան կայսրության հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացված զանգվածային կոտորածների ( Համիդյան ջարդերի ) ժամանակ Սուրբ Վարդան վանքը թալանվել է ։ Բնակչություն Սուրբ Վարդան բնակավայրի բնակչության մասին վիճակագրական տվյալները հայտնի են սկսածթվականից ։ Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը այն եղել է զուտ հայաբնակ գյուղ ։ Մեծ եղեռնից հետո բնակավայրում հաստատվել են քրդեր ։ Կրթություն Հայտնի է , որ Սուրբ Վարդան գյուղում գործել է ուսումնարան ։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին ՝ թվականի նոյեմբերիին , ուսումնարանի ուսուցիչ Արտաշես Սարգսյանը սպանվում է ։ Ծանոթագրություններ Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր Վանի մարզի համայնքներ