Waitangiko Ituna
Waitangiko Ituna (ingelesez: The Treaty of Waitangi; maorieraz: Te Tiriti o Waitangi) 1840an britainiar koroaren eta maorien artean sinatutako ituna da.

Historia 
Waitangiko Ituna 1840ko otsailaren 6an izenpetu zen Waitangin, Badiako Uharteetan, Zeelanda Berrian). Garai horretan, 125.000 bat maori eta 2.000 kolono inguru ziren Zeelanda Berrian. Lehen europar kolonoak foka- eta balea-ehiztariak izan ziren eta, ondoren, misiolariak bertaratu ziren. Merkatariak ere iritsi ziren, lihoa eta egurra lortzeko: horien truke, maoriei jantziak, armak eta bestelako produktu batzuk ematen zizkieten.

Gero eta inmigrante gehiago ezarri zen Zeelanda Berrian eta bertako biztanleekin eginiko tratuak ez ziren beti zuzenak izan. Buruzagi maoriar talde batek Gilen IV.a Erresuma Batukoari eskatu zioten babesa. Frantzia bezalako nazioek ere bere lurrez jabetzeko arriskuaz beldurtuta zeuden eta britainiarren ekintzei ere muga jarri nahi zieten.

Britainiar gobernuak maoriar buruzagiekin ituna negoziatzeari ekin zion, britainiar kolonia bilaka zedin. Bi bertsio egin ziren: ingelesez lehenengoa eta, ondoren, maorierara itzuli zuten.

Britainiar koroaren ordezkariaren eta Ipar Uharteko buruzagi maorien artean izenpetu zuten. James Busby britainiar bizilagunak 35 bat buruzagi konbentzituta zeuzkan ordurako, Zeelanda Berriko Tribuen Konfederazioa izenpean independentzia aldarrikatzeko. Waitangin izenpetutako dokumentua beste iparraldeko herriei ere eman zitzaien, maori gehiagok sina zezaten. 500 buruzagik baino gehiagok sinatu zuten hurrengo zortzi hilen buruan.

Itunaren Testua

Hitzaurrean

Lehen Artikulua

Bigarren Artikulua

Hirugarren Artikulua

Eztabaidak 
 Britainia Handiko erreginak (edo erregeak) Zeelanda Berrian gobernatzeko eskubidea zuen.
 Maori buruzagiek bere lurren jabe izaten segitu behar zuten, baita buruzagi izaten ere: lurrak britainiar koroari bakarrik sal ziezakieketen.
 Maori orok britainiarren eskubide berberak izan behar zituen.

Itzulpenagatik batez ere, azken bi artikuluek polemika handia piztu zuten hurrengo urteetan. Ondorengo gobernuek, The Treatyren arabera, maorien gaineko subiranotasuna, haien lurrak eta aberastasunak britainiarren esku ikusten zituzten. Maoriek, ordea, britainiarrei bere lurrak erabiltzeko eskumena eman ziotela soilik zioten.

Antzeko gauza bietan, baina kutsu ezberdinaz, kawanatanga hitzak subiranotasun kontzeptua adieraziko du Itunean.

Subiranotasuna gorabehera, gatazka gogorrak izan ziren XIX. mendean zehar. Galera handiak eragin zituen bi bandoetan eta, azkenean, britainiar koroa irten zen garaile. Lurrak konfiskatu eta behartutako salmentak izan ziren XX. mendean eta Zeelanda Berriko lur gehiena kolono eta koroaren esku geratu zen.

Konpentsazio Ituna 
Ez dira oraindik adostasunera iritsi, baina Zeelanda Berriaren sortze dokumentutzat hartzen da. Ituna sinatu ondoren, Waitangiko itunak maoriei onartzen zizkien eskubide asko ezdeusean geratu ziren. Egoera hori konpondu nahian, 1975ean, Waitangiko Auzitegia eratu zen eta maori tribuen hainbat erreklamazio aurrera eraman ditu.
2008an zazpi iwi edo tribuk, 100.000 pertsonaren izenean, konpentsazio ituna izenpetu zuten estatuarekin, Waitangiko Itunean sortutako bidegabekerien ordainetan. Horren arabera, estatuak 316 milioi dolarrean baloratutako 176.000 hektarea baso-lur emango dizkie tribuei, baita horiek ustiatzeko eskubidea ere. Basoak ustiatzeko baimena CNI Isi Holdings Limited enpresak izango du: estatuak parte hartzearen %13,3 izango du, eta maoriek, berriz, % 86,7.

Egun, Waitangiko erreserba historikoa turismorako gune erakargarria da. Maorien bilera egoitza dago, Misio kolonialaren etxea, Masta edo waka taua (gerrako kanoa) luzea bertan gordetzen dira bertan.

Erreferentziak

Kanpo estekak 

XIX. mendeko itunak
Ozeaniako historia
Zeelanda Berriko politika
Maori
Zeelanda Berria-Erresuma Batua harremanak
Zeelanda Berriko gobernua
Erresuma Batuko itunak (1801-1922)
Waitangiko Ituna ( ingelesez : The Treaty of Waitangi ; maorieraz : Te Tiriti o Waitangi )n britainiar koroaren eta maorien artean sinatutako ituna da . Historia Waitangiko Itunao otsailarenn izenpetu zen Waitangin , Badiako Uharteetan , Zeelanda Berrian ) . Garai horretan,000 bat maori eta000 kolono inguru ziren Zeelanda Berrian . Lehen europar kolonoak foka- eta balea-ehiztariak izan ziren eta , ondoren , misiolariak bertaratu ziren . Merkatariak ere iritsi ziren , lihoa eta egurra lortzeko : horien truke , maoriei jantziak , armak eta bestelako produktu batzuk ematen zizkieten . Gero eta inmigrante gehiago ezarri zen Zeelanda Berrian eta bertako biztanleekin eginiko tratuak ez ziren beti zuzenak izan . Buruzagi maoriar talde batek Gilen IV.a Erresuma Batukoari eskatu zioten babesa . Frantzia bezalako nazioek ere bere lurrez jabetzeko arriskuaz beldurtuta zeuden eta britainiarren ekintzei ere muga jarri nahi zieten . Britainiar gobernuak maoriar buruzagiekin ituna negoziatzeari ekin zion , britainiar kolonia bilaka zedin . Bi bertsio egin ziren : ingelesez lehenengoa eta , ondoren , maorierara itzuli zuten . Britainiar koroaren ordezkariaren eta Ipar Uharteko buruzagi maorien artean izenpetu zuten . James Busby britainiar bizilagunakbat buruzagi konbentzituta zeuzkan ordurako , Zeelanda Berriko Tribuen Konfederazioa izenpean independentzia aldarrikatzeko . Waitangin izenpetutako dokumentua beste iparraldeko herriei ere eman zitzaien , maori gehiagok sina zezaten.buruzagik baino gehiagok sinatu zuten hurrengo zortzi hilen buruan . Itunaren Testua Hitzaurrean Lehen Artikulua Bigarren Artikulua Hirugarren Artikulua Eztabaidak Britainia Handiko erreginak ( edo erregeak ) Zeelanda Berrian gobernatzeko eskubidea zuen . Maori buruzagiek bere lurren jabe izaten segitu behar zuten , baita buruzagi izaten ere : lurrak britainiar koroari bakarrik sal ziezakieketen . Maori orok britainiarren eskubide berberak izan behar zituen . Itzulpenagatik batez ere , azken bi artikuluek polemika handia piztu zuten hurrengo urteetan . Ondorengo gobernuek , The Treatyren arabera , maorien gaineko subiranotasuna , haien lurrak eta aberastasunak britainiarren esku ikusten zituzten . Maoriek , ordea , britainiarrei bere lurrak erabiltzeko eskumena eman ziotela soilik zioten . Antzeko gauza bietan , baina kutsu ezberdinaz , kawanatanga hitzak subiranotasun kontzeptua adieraziko du Itunean . Subiranotasuna gorabehera , gatazka gogorrak izan ziren XIX. mendean zehar . Galera handiak eragin zituen bi bandoetan eta , azkenean , britainiar koroa irten zen garaile . Lurrak konfiskatu eta behartutako salmentak izan ziren XX. mendean eta Zeelanda Berriko lur gehiena kolono eta koroaren esku geratu zen . Konpentsazio Ituna Ez dira oraindik adostasunera iritsi , baina Zeelanda Berriaren sortze dokumentutzat hartzen da . Ituna sinatu ondoren , Waitangiko itunak maoriei onartzen zizkien eskubide asko ezdeusean geratu ziren . Egoera hori konpondu nahian,an , Waitangiko Auzitegia eratu zen eta maori tribuen hainbat erreklamazio aurrera eraman ditu . 2008an zazpi iwi edo tribuk,000 pertsonaren izenean , konpentsazio ituna izenpetu zuten estatuarekin , Waitangiko Itunean sortutako bidegabekerien ordainetan . Horren arabera , estatuakmilioi dolarrean baloratutako000 hektarea baso-lur emango dizkie tribuei , baita horiek ustiatzeko eskubidea ere . Basoak ustiatzeko baimena CNI Isi Holdings Limited enpresak izango du : estatuak parte hartzearen %13,3 izango du , eta maoriek , berriz , %7. Egun , Waitangiko erreserba historikoa turismorako gune erakargarria da . Maorien bilera egoitza dago , Misio kolonialaren etxea , Masta edo waka taua ( gerrako kanoa ) luzea bertan gordetzen dira bertan . Erreferentziak Kanpo estekak XIX. mendeko itunak Ozeaniako historia Zeelanda Berriko politika Maori Zeelanda Berria-Erresuma Batua harremanak Zeelanda Berriko gobernua Erresuma Batuko itunak