Pompaelo
Pompaelo edo Pompelo edota Pompeiopolis  egungo Iruñea hiriaren antzinako erromatar garaiko hiri aitzindaria izan zen. Hispania Tarraconensiseko probintziako, Komentu Zesaraustoarrean zegoena. Askoren ustez, Gneo Ponpeio Magno erromatar politikari eta militarrak sortu zuen K.a. 75 eta K.a. 74. arteko neguan , Ponpeiok Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, eta aurreko baskoien herrixka bat aprobetxatuz edo bere kanpamendu militarraren lekuan eraikiko zuen. Beste ikerlari batzuentzat, ordea, harrigarria litzateke Julio Zesarrek bere etsai porrokatua izan zenaren izena eramatea hiri batek, eta baliteke, hiriak izen hori hartzea, bertan geratu zirelako Pompeioren bezero izandako jendea bertara bizitzera joan zelako.

Izena 
Autore batzuek, iturri literario eta epigrafikoetan oinarrituta, hiria Pompelo izena izan zuela diote, Pompelok "-ilu/-iru" euskal atzizkiak, hiria edo herria esan nahi due. Estrabonen ustez, Pompeiopolis (antzinako grezieraz "Ponpeioren hiria" esan nahi du) haren izenaren sinonimoa da.

Pompaelo erromatar garaiko baskoien hiri garrantzitsua izan zen, Asturica Augusta eta Burdigala lotzen zituen errepidean kokatua, Arga ibaiaren ondoko muino baten gainean. Bere kokapen estrategikoak, mendebaldeko Pirinioetako pasabideak menderatuz, jatorria arrazoi ekonomiko eta militarrei zor diela adierazten du..

Nolanahi ere,  edo  latinezko izenetik sortuko ziren  eta  izenak.

Historia 
Iruñean egin diren ikerketek frogatu dute erromatar garaiko hiriaren aurretiko Burdin Aroko herria ez zela oso handia. Horregatik, askok uste dute eskualde horretan beste hiri garrantzitsuagoa bat behar zuela. Javier Armendarizek, adibidez, uste du Lakidainen dagoen Irulegiko herri harresitua garrantzitsuagoa zela, eta horregatik eta haren ondoan kokatu zutela erromatarrek inguruko kanpamendu erromatarra, Zarbetakoa, Arangurengo udalerrian.  

Hiria K. a. 75 eta K. a. 74 Ponpeiok bitartean sortu omen zuen. Sertorioren gaineko bere garaipena formalizatzeko eta eskualdean bere bezeroak gehitzeko, aurretik zegoen antzinako baskoi herrixka bat berrizendatuta: Iruña edo Bengoda. Badirudi arkeologiak azken puntu hori berresten duela, erromatarren aurreko eta Italiako aztarnak baitaude.

Erromatarrek Galia Akitania antolatu zutenetik, haren garrantzia ez zen gutxitu eta bere udal garapena, bere jatorri ponpeiorragatik atxilotua egon ahal izan zen. Beste aldetik, baskoien lurraldean hiririk garrantzitsuena bezala kokatu zen, eta horrela bere hiriburu bihurtu. Ordutik, bere hiriburutza denboran zehar mantendu du, bai Iruñeko erresuman, bai Nafarroako erresuman, Nafarroan eta Euskal Herrian.

Hiria Antoninoren Ibilbidean, mansio moduan agertu zen.

Kokapena 

Gaur egungo Nabarreriaren bihotzean dago hiri erromatarraren gainean eraiki zena. Egunotako Erredin pasealekuak, Karmen, Caldereria eta Xabier kaleek eta Barbazan Apezpikuaren ingurubideak mugatzen dute, arkeologo gehienen arabera.

Hirigintza 
Hiri-trazadurari dagokionez, Pompaeloren perimetroa Erdi Aroko Nabarreriaren hiriaren antzekoa izan zela ezagutzen da. 1980an harresi-mihise bat aurkitu zen Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedraleko klaustroaren lurretan. Gehienezko hedadura 14 hektareakoa bide zen. Egungo egituraren bidez eta datu arkeologikoekin, Kuria kaleak dekumano (decumanus maximus) kalearen antzeko trazadura duela ondoriozta daiteke, erromatar foroa katedraleko plazan kokatuta, macellum edo merkatu publiko baten inguruan aurkitzeak erakusten duen bezala. Horren ondorioz, cardoa (cardus) Dormitaleria kalea izan liteke.

Gobernua 
Caesaraugustako jurisdikzioan civitas stipendiara estatutua izan zuen, beharbada oraindik II. mendean mantentzen zuena, Vespasianoren garaian municipium estatutua lortu ahal izan zuen arren. Herritar gehienak baskoiak izan zitezkeen.

Gutxienez, II. mendetik aurrera, duobirioen eskola bat izan zen buru, Tiberio Klaudio Cuartino Tarraconensearen iudiricusaren laburpen batean agertzen denez.

Aurkikuntzak 

Erromatar garaiko lehen aurkikuntza arkeologikoak XIX. mendekoak dira; Nabarreria eta Kuria kaleetan aurkituak, elementu arkitektonikoak, brontzezko eskulturak (Pompeloko togatus-a aipagarriena), inskripzioak eta mosaikoak izan ziren. Artetatik zetozen urak bideratzeko egindako lanetan, 1895ean, Argarai herrian nekropoli bisigodo bat ere aurkitu zen, Florencio Ansoleaga eta Joan Iturralde Suit induskatu zutena.

1956tik 1983ra arte, indusketa sistematikoak egin dira, eta, horien bidez, hiri-trazadura eta antzinako hiriaren bilakaera kronologikoa zehaztu dira. Katedraleko muinoa, Brontze Aroaren amaieratik, eta Burdin Aroetan bizi izan zela ezagutzen da, K. a. I. mendearen hasieran erromatar garaiko lehen aurkikuntzak datagarriak izan zirelarik. K. a. 36an, horien artean, Italian egindako kanpai zeramika, legionario edo merkatari erromatarrek hirira ekarri zutena. Graccurrisekin, beraz, Ebroko haraneko establezimendu erromatar baten sorkuntza ofizialetako bat da, hauei, jeneral fundatzailearen izena eman zitzaielarik, kasu honetan, −Estrabonen etimologia egia bada− Ponpeio Handian, K. a. 74an eta K. a. 75ean.

K. a. I. mendearen amaierarako. Aurkikuntzek, jada, erromatar bizimoduei buruzko datuak eman dituzte. Hiriaren loraldia ere ikusten da II. mendean. Oso ondo zolatutako bide publikoak eraikitzea. Hurrengo mendearen amaieran suntsipen masibo bat gertatu zen, IV. eta V. mendeko berreraikuntzak aurkitu zirelarik. VII. mendera arte datagarriak izan ziren hiri bisigodoaren aztarnak ere aurkitu dira. Gainera, brontzezko ehunka txanpon aurkitu ziren, ninfen gurtzan ninfeoari eskaintza bezala erabiliak, ziur aski Kuria eta Dormitaleria kaleen arteko elkargunean dagoen iturri bati (decumanus eta cardo, hurrenez hurren).

Gazteluko enparantzako lanetan, erromatar terma batzuen aztarnak aurkitu ziren. Atentzioa ematen zuen haren azalerak, 2 000 metro karratu baino gehiagokoa, eta bere kokapena, erromatar urbs-etik urrun zegoena eta, beraz, erromatar hiria uste zena baino handiagoa izan zitekeela susmatzen da.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Euskal Herria erromatarren garaian
 Iruñea
 Alde Zaharra
 Nabarreria

Kanpo estekak 

Baskoien hiriak
Euskal Herriko erromatar hiriak
Iruñeko Alde Zaharreko historia
Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Pompaelo edo Pompelo edota Pompeiopolis egungo Iruñea hiriaren antzinako erromatar garaiko hiri aitzindaria izan zen . Hispania Tarraconensiseko probintziako , Komentu Zesaraustoarrean zegoena . Askoren ustez , Gneo Ponpeio Magno erromatar politikari eta militarrak sortu zuen K.a.eta K.a . arteko neguan , Ponpeiok Sertorioren kontra borrokatzen ari zela , eta aurreko baskoien herrixka bat aprobetxatuz edo bere kanpamendu militarraren lekuan eraikiko zuen . Beste ikerlari batzuentzat , ordea , harrigarria litzateke Julio Zesarrek bere etsai porrokatua izan zenaren izena eramatea hiri batek , eta baliteke , hiriak izen hori hartzea , bertan geratu zirelako Pompeioren bezero izandako jendea bertara bizitzera joan zelako . Izena Autore batzuek , iturri literario eta epigrafikoetan oinarrituta , hiria Pompelo izena izan zuela diote , Pompelok "-ilu/-iru " euskal atzizkiak , hiria edo herria esan nahi due . Estrabonen ustez , Pompeiopolis ( antzinako grezieraz " Ponpeioren hiria " esan nahi du ) haren izenaren sinonimoa da . Pompaelo erromatar garaiko baskoien hiri garrantzitsua izan zen , Asturica Augusta eta Burdigala lotzen zituen errepidean kokatua , Arga ibaiaren ondoko muino baten gainean . Bere kokapen estrategikoak , mendebaldeko Pirinioetako pasabideak menderatuz , jatorria arrazoi ekonomiko eta militarrei zor diela adierazten du. . Nolanahi ere , edo latinezko izenetik sortuko ziren eta izenak . Historia Iruñean egin diren ikerketek frogatu dute erromatar garaiko hiriaren aurretiko Burdin Aroko herria ez zela oso handia . Horregatik , askok uste dute eskualde horretan beste hiri garrantzitsuagoa bat behar zuela . Javier Armendarizek , adibidez , uste du Lakidainen dagoen Irulegiko herri harresitua garrantzitsuagoa zela , eta horregatik eta haren ondoan kokatu zutela erromatarrek inguruko kanpamendu erromatarra , Zarbetakoa , Arangurengo udalerrian . Hiria K. a.eta K. a.Ponpeiok bitartean sortu omen zuen . Sertorioren gaineko bere garaipena formalizatzeko eta eskualdean bere bezeroak gehitzeko , aurretik zegoen antzinako baskoi herrixka bat berrizendatuta : Iruña edo Bengoda . Badirudi arkeologiak azken puntu hori berresten duela , erromatarren aurreko eta Italiako aztarnak baitaude . Erromatarrek Galia Akitania antolatu zutenetik , haren garrantzia ez zen gutxitu eta bere udal garapena , bere jatorri ponpeiorragatik atxilotua egon ahal izan zen . Beste aldetik , baskoien lurraldean hiririk garrantzitsuena bezala kokatu zen , eta horrela bere hiriburu bihurtu . Ordutik , bere hiriburutza denboran zehar mantendu du , bai Iruñeko erresuman , bai Nafarroako erresuman , Nafarroan eta Euskal Herrian . Hiria Antoninoren Ibilbidean , mansio moduan agertu zen . Kokapena Gaur egungo Nabarreriaren bihotzean dago hiri erromatarraren gainean eraiki zena . Egunotako Erredin pasealekuak , Karmen , Caldereria eta Xabier kaleek eta Barbazan Apezpikuaren ingurubideak mugatzen dute , arkeologo gehienen arabera . Hirigintza Hiri-trazadurari dagokionez , Pompaeloren perimetroa Erdi Aroko Nabarreriaren hiriaren antzekoa izan zela ezagutzen da.n harresi-mihise bat aurkitu zen Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedraleko klaustroaren lurretan . Gehienezko hedadurahektareakoa bide zen . Egungo egituraren bidez eta datu arkeologikoekin , Kuria kaleak dekumano ( decumanus maximus ) kalearen antzeko trazadura duela ondoriozta daiteke , erromatar foroa katedraleko plazan kokatuta , macellum edo merkatu publiko baten inguruan aurkitzeak erakusten duen bezala . Horren ondorioz , cardoa ( cardus ) Dormitaleria kalea izan liteke . Gobernua Caesaraugustako jurisdikzioan civitas stipendiara estatutua izan zuen , beharbada oraindik II. mendean mantentzen zuena , Vespasianoren garaian municipium estatutua lortu ahal izan zuen arren . Herritar gehienak baskoiak izan zitezkeen . Gutxienez , II. mendetik aurrera , duobirioen eskola bat izan zen buru , Tiberio Klaudio Cuartino Tarraconensearen iudiricusaren laburpen batean agertzen denez . Aurkikuntzak Erromatar garaiko lehen aurkikuntza arkeologikoak XIX. mendekoak dira ; Nabarreria eta Kuria kaleetan aurkituak , elementu arkitektonikoak , brontzezko eskulturak ( Pompeloko togatus-a aipagarriena ) , inskripzioak eta mosaikoak izan ziren . Artetatik zetozen urak bideratzeko egindako lanetan,an , Argarai herrian nekropoli bisigodo bat ere aurkitu zen , Florencio Ansoleaga eta Joan Iturralde Suit induskatu zutena . 1956tika arte , indusketa sistematikoak egin dira , eta , horien bidez , hiri-trazadura eta antzinako hiriaren bilakaera kronologikoa zehaztu dira . Katedraleko muinoa , Brontze Aroaren amaieratik , eta Burdin Aroetan bizi izan zela ezagutzen da , K. a . I. mendearen hasieran erromatar garaiko lehen aurkikuntzak datagarriak izan zirelarik . K. a.n , horien artean , Italian egindako kanpai zeramika , legionario edo merkatari erromatarrek hirira ekarri zutena . Graccurrisekin , beraz , Ebroko haraneko establezimendu erromatar baten sorkuntza ofizialetako bat da , hauei , jeneral fundatzailearen izena eman zitzaielarik , kasu honetan , −Estrabonen etimologia egia bada− Ponpeio Handian , K. a.n eta K. a.an . K. a . I. mendearen amaierarako . Aurkikuntzek , jada , erromatar bizimoduei buruzko datuak eman dituzte . Hiriaren loraldia ere ikusten da II. mendean . Oso ondo zolatutako bide publikoak eraikitzea . Hurrengo mendearen amaieran suntsipen masibo bat gertatu zen , IV. eta V. mendeko berreraikuntzak aurkitu zirelarik . VII. mendera arte datagarriak izan ziren hiri bisigodoaren aztarnak ere aurkitu dira . Gainera , brontzezko ehunka txanpon aurkitu ziren , ninfen gurtzan ninfeoari eskaintza bezala erabiliak , ziur aski Kuria eta Dormitaleria kaleen arteko elkargunean dagoen iturri bati ( decumanus eta cardo , hurrenez hurren ) . Gazteluko enparantzako lanetan , erromatar terma batzuen aztarnak aurkitu ziren . Atentzioa ematen zuen haren azalerak,000 metro karratu baino gehiagokoa , eta bere kokapena , erromatar urbs-etik urrun zegoena eta , beraz , erromatar hiria uste zena baino handiagoa izan zitekeela susmatzen da . Erreferentziak Ikus , gainera Euskal Herria erromatarren garaian Iruñea Alde Zaharra Nabarreria Kanpo estekak Baskoien hiriak Euskal Herriko erromatar hiriak Iruñeko Alde Zaharreko historia Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak