RR Lyrae izar aldakor
RR Lyrae izar aldakorrak, hala euren eredua RR Lyrae delako deituak, A eta F arteko espektru motako izarrak dira, euren erradioan aldaketak dituztenak (pultsazio erradialak) 0,2 eta 1,2 egun bitarteko periodoekin eta 0,2 eta 2 magnitude arteko zabalerarekin (dizdira aldaketak).

Berez, nahiko izar dizdiratsuak dira. Euren magnitude absolutua 0,50etik gertukoa da (gure eguzkiarena 4,81ekoa den bitartean).

Ohi, RR Lyrae izarrei "periodo laburreko zefeida" edo "kumuluko aldakorrak" ere deitzen zaie, edozein kumulu globularretan kopuru handian agertzeagatik.

Izar hauetako gehienak galaxiako osagai esferikokoak dira, kumulu globular batzuetan ere badauden arren (batzuetan ehun baino gehiago): alabaina, beste batzuetan M13 kumuluan kasu, apenas daude hamar bat, horren arrazoia zein den ezagutzen ez delarik.

RR Lyrae izar aldakorrak distantzia adierazle bezala erabiltzen dira. Kumulu globular baten dauden mota honetako izar guztiak Hertzsprung-Russell diagramako adar horizontalean daudenez guztiek magnitude absolutu bera dutela uste da, nondik bere itxurazko magnitudea ezagututa handik gure eguzkiraino dagoen distantzia ebaz daitekeen.

Historia 
RR Lyraeren izaera aldakorra Williamina Fleming astronomo eskoziarrak aurkitu zuen Harvardeko Behatokian, 1901ean.

RR Lyraeren distantzia zalantzazkoa izan zen 2002. urtera arte; Hubble Espazio Teleskopioaren orientazio-sentsore finak —RR Lyrae-ren distantzia zehaztuz % 5eko errore-marjinaren barruan— -eko balioa eman zion arte. Hipparcos satelitearen eta beste iturri batzuen neurketekin konbinatuta, emaitza  distantzia kalkulatzen da.

Izar aldakorreko klasea 

Masa baxuko izar mota horrek, bere muinean, hidrogenoa kontsumitu du, sekuentzia nagusitik urrundu, eta erraldoi gorriaren etapatik pasatu da. Helioaren fusio termonuklearrari esker, orain, bere muinean energia ekoizten ari da, eta izarra adar horizontala (HB) izeneko eboluzio-etapa batean sartu da. HB izar baten kanpoko inguratzailearen tenperatura eraginkorra, denborarekin, pixkanaka handituko da. Sortzen den izar-sailkapena ezegonkortasun-zerrenda izenez ezagutzen den barruti batean sartzen denean —normalean izar klaseko A-n—, kanpoko inguratzailea taupadaka has daiteke. RR Lyraek pultsazio-eredu erregularra erakusten du, eta horrek bere itxurazko magnitudea 7,06 eta 8,12 artean aldatzea eragiten du, 0,56686776 egun irauten duen ziklo labur batean (13 ordu, 36 minutu). Pultsazio erradial bakoitzak izarraren erradioa Eguzkiaren erradioaren 5,1 eta 5,6 aldiz aldatzea eragiten du.

Izar hau RR Lyrae motako aldagaien azpimultzo batekoa da, Blazhko efektua deitzen den portaera ezaugarri bat erakusten dutenak  Sergey Blazhko astronomo errusiarrarengatik izendatuta. Efektu hori izar aldakor baten pultsazio-indarraren edo fasearen aldizkako modulazio gisa ikusten da; batzuetan, biak. RR Lyraeren argi-kurba ziklo batetik bestera aldatzea eragiten du. 2014an, denbora-serieko behaketa fotometrikoak frogatu zuten efektu horren jatorri fisikoa.

Beste izar sailkapen batzuk 
Beste RRekin bezala, Lyrae motako aldagaiak RR Lyraek berez hidrogenoa eta helioa ez den beste elementu ugari ditu, astronomoek bere metalitatea deitzen dutena. Populazio II izar-kategorian sailkatzen da, zeina Unibertsoaren hasierako garaian sortu baitzen izarrak sortzen ziren eskualdeetan metal ugaritasun txikiagoa zegoenean.

Izar horren ibilbideak Esne Bidearen planotik hurbil dagoen orbita baten zehar darama, plano horren gainetik edo azpitik  baino gehiagora eraman gabe. RR Lyraeren Blazhko epea  da. Orbitak eszentrikotasun handia du, RR Lyrae, periapsisean, -ra hurbilduz Zentro Galaktikora eta appsis-ean ra eramanez.

Erreferentziak

Ikus, gainera 
 Kandela estandar

Kanpo estekak 

Izarrak
Astronomia
RR Lyrae izar aldakorrak , hala euren eredua RR Lyrae delako deituak , A eta F arteko espektru motako izarrak dira , euren erradioan aldaketak dituztenak ( pultsazio erradialak )2 eta2 egun bitarteko periodoekin eta2 etamagnitude arteko zabalerarekin ( dizdira aldaketak ) . Berez , nahiko izar dizdiratsuak dira . Euren magnitude absolutua50etik gertukoa da ( gure eguzkiarena81ekoa den bitartean ) . Ohi , RR Lyrae izarrei " periodo laburreko zefeida " edo " kumuluko aldakorrak " ere deitzen zaie , edozein kumulu globularretan kopuru handian agertzeagatik . Izar hauetako gehienak galaxiako osagai esferikokoak dira , kumulu globular batzuetan ere badauden arren ( batzuetan ehun baino gehiago ) : alabaina , beste batzuetan M13 kumuluan kasu , apenas daude hamar bat , horren arrazoia zein den ezagutzen ez delarik . RR Lyrae izar aldakorrak distantzia adierazle bezala erabiltzen dira . Kumulu globular baten dauden mota honetako izar guztiak Hertzsprung-Russell diagramako adar horizontalean daudenez guztiek magnitude absolutu bera dutela uste da , nondik bere itxurazko magnitudea ezagututa handik gure eguzkiraino dagoen distantzia ebaz daitekeen . Historia RR Lyraeren izaera aldakorra Williamina Fleming astronomo eskoziarrak aurkitu zuen Harvardeko Behatokian,an . RR Lyraeren distantzia zalantzazkoa izan zen urtera arte ; Hubble Espazio Teleskopioaren orientazio-sentsore finak —RR Lyrae-ren distantzia zehaztuz %ko errore-marjinaren barruan— -eko balioa eman zion arte . Hipparcos satelitearen eta beste iturri batzuen neurketekin konbinatuta , emaitza distantzia kalkulatzen da . Izar aldakorreko klasea Masa baxuko izar mota horrek , bere muinean , hidrogenoa kontsumitu du , sekuentzia nagusitik urrundu , eta erraldoi gorriaren etapatik pasatu da . Helioaren fusio termonuklearrari esker , orain , bere muinean energia ekoizten ari da , eta izarra adar horizontala ( HB ) izeneko eboluzio-etapa batean sartu da . HB izar baten kanpoko inguratzailearen tenperatura eraginkorra , denborarekin , pixkanaka handituko da . Sortzen den izar-sailkapena ezegonkortasun-zerrenda izenez ezagutzen den barruti batean sartzen denean —normalean izar klaseko A-n— , kanpoko inguratzailea taupadaka has daiteke . RR Lyraek pultsazio-eredu erregularra erakusten du , eta horrek bere itxurazko magnitudea06 eta12 artean aldatzea eragiten du,56686776 egun irauten duen ziklo labur bateanordu,minutu ) . Pultsazio erradial bakoitzak izarraren erradioa Eguzkiaren erradioaren1 eta6 aldiz aldatzea eragiten du . Izar hau RR Lyrae motako aldagaien azpimultzo batekoa da , Blazhko efektua deitzen den portaera ezaugarri bat erakusten dutenak Sergey Blazhko astronomo errusiarrarengatik izendatuta . Efektu hori izar aldakor baten pultsazio-indarraren edo fasearen aldizkako modulazio gisa ikusten da ; batzuetan , biak . RR Lyraeren argi-kurba ziklo batetik bestera aldatzea eragiten du.n , denbora-serieko behaketa fotometrikoak frogatu zuten efektu horren jatorri fisikoa . Beste izar sailkapen batzuk Beste RRekin bezala , Lyrae motako aldagaiak RR Lyraek berez hidrogenoa eta helioa ez den beste elementu ugari ditu , astronomoek bere metalitatea deitzen dutena . Populazio II izar-kategorian sailkatzen da , zeina Unibertsoaren hasierako garaian sortu baitzen izarrak sortzen ziren eskualdeetan metal ugaritasun txikiagoa zegoenean . Izar horren ibilbideak Esne Bidearen planotik hurbil dagoen orbita baten zehar darama , plano horren gainetik edo azpitik baino gehiagora eraman gabe . RR Lyraeren Blazhko epea da . Orbitak eszentrikotasun handia du , RR Lyrae , periapsisean , -ra hurbilduz Zentro Galaktikora eta appsis-ean ra eramanez . Erreferentziak Ikus , gainera Kandela estandar Kanpo estekak Izarrak Astronomia