Âm hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Hiếu Hòa Âm Hoàng hậu (chữ Hán: 孝和陰皇后, ? - 103), hay còn gọi Phế hậu Âm thị (廢后陰氏), là một Hoàng hậu nhà Hán, Hoàng hậu đầu tiên của Hán Hòa Đế Lưu Triệu. 

Sau Quang Vũ Quách hoàng hậu của Hán Quang Vũ Đế, bà là vị Hoàng hậu thứ hai của Đông Hán bị phế truất. Trong khi đó, bà lại có quan hệ họ hàng với Kế hậu của Quang Vũ Đế là Âm Lệ Hoa.

Tiểu sử 
Âm hoàng hậu xuất thân danh giá, dòng dõi gia tộc Tân Dã Âm thị (新野陰氏) ở huyện Tân Dã, quận Nam Dương, Hà Nam, có nguồn gốc từ Quản Trọng nước Tề. Bà là con gái của Âm Cương (陰綱), cháu nội của Âm Thức (陰識) - chính là anh trai cả của Quang Liệt Âm hoàng hậu, Kế hoàng hậu của Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú. Theo Hậu Hán thư ghi lại, Hoàng hậu Âm thị từ nhỏ thông tuệ, giỏi đọc sách và các món nữ công gia chánh, cầm kì thi họa. 

Năm Vĩnh Nguyên thứ 4 (92), Âm thị nhập cung, do là họ hàng với Quang Liệt hoàng hậu nên rất được chiếu cố, được phong làm Quý nhân, rất được Hán Hòa Đế sủng ái. 

Năm thứ Vĩnh Nguyên 8 (96), sau nhiều lần bàn định, Âm thị được lập làm Hoàng hậu. Ngoại thích họ Âm do đó cũng được gia ân, cha bà Âm Cương được phong Ngô Phòng hầu (吳房侯), quan tước đặc biệt chiếu cố, 3 người anh em của Âm hoàng hậu là Âm Dật (陰軼), Âm Phụ (陰輔) và Âm Xưởng (陰敞) đều vào cung phong làm Hoàng môn Thị lang (黃門侍郎).

Bị phế 
Cũng trong năm Vĩnh Nguyên thứ 8, cháu nội của Khai quốc công thần Đặng Vũ là Đặng Tuy tiến cung, phong Quý nhân. Từ khi Đặng Quý nhân xuất hiện, Âm hậu càng bị Hán Hòa Đế chán ghét do thói ghen tuông mù quáng. Trong khi Hán Hòa Đế đang hiếm muộn, Đặng Quý nhân luôn tạo điều kiện cho Hòa Đế ân ái với các phi tần khác thì Âm hoàng hậu lại ngăn cản, bắt Hòa Đế xa lánh cung phi. Đặng Quý nhân từ đó ngày càng nổi tiếng hiền đức ở trong cung.

Năm Vĩnh Nguyên thứ 13 (101), Hán Hòa Đế lâm bệnh, ở trong Chương Đức cung, có ban lệnh: "Không ai được vào nếu không được gọi". Âm hậu thấy Hòa Đế bệnh nặng, bèn nói với mọi người rằng sau này Hòa Đế chết, mình được đắc chí trả thù Đặng Quý nhân. Có cung nữ thương Đặng Quý nhân bèn đi báo, Đặng Quý nhân ca thán: "Ta dụng tâm đối đãi Hoàng hậu, không những không được lòng cảm thương của người, lại bị xem là tội đồ. Ta tuy thân phận đàn bà, nhưng cũng xin như Chu Công thỉnh mệnh giúp bệnh Chu Vũ vương; Việt Cơ tự sát vì Sở Chiêu vương. Như thế, trên có thể báo đáp thiên ân của Hoàng đế, dưới có thể bảo toàn gia tộc họ Đặng tránh họa diệt môn, tránh cho bản thân ta bị biến thành Nhân trư nhục nhã".

Năm Vĩnh Nguyên thứ 14 (102), có người tố cáo Âm hậu bí mật nhờ bà ngoại là Đặng Chu (鄧朱) nuôi độc trùng để hại Đặng Quý nhân. Hán Hòa Đế tức giận, lệnh cho Trung thường thị Trương Thận (張慎) và Thượng thư Trần Bao (陳褒) thẩm vấn Đặng Chu cùng những người có liên can. Hai người con của Đặng Chu tên là Phụng (奉), Nghi (毅) cùng em trai của Âm hậu là Âm Dật và Âm Phụ bị tra khảo. Phụng, Nghi và Âm Phụ bị chết trong ngục. Hán Hòa Đế cho rằng Âm hậu thất đức, bèn sai Tư đồ Lỗ Cung (魯恭) đến Trường Thu cung bảo sách và thu ấn Hoàng hậu, rồi ra chỉ đày bà vào Đồng cung (桐宮) - nơi giam giữ tội nhân. 

Năm đó, tháng 6, ngày Tân Mão, ra chỉ phế truất Hoàng hậu Âm thị, Ngô Phòng hầu Âm Cương tự sát; Âm Dật, Âm Xưởng cùng nhà ngoại của Âm hậu đều bị bãi chức, phải di dời đến nơi khác. Năm Vĩnh Nguyên thứ 15 (103), uất ức về việc bị phế, Âm thị qua đời, độ chừng 23 tuổi, được an táng ở Lâm Bình Đình bộ (臨平亭部). 

Vào năm Vĩnh Sơ thứ 4 (110), Đặng Thái hậu nắm quyền thiên hạ, ra chỉ những người trong nhà Âm hậu có thể quay về cố hương, trao trả lại tài sản cho họ hơn 500 vạn thạch.

Tham khảo 

 Nguyễn Tôn Nhan (1997), Hậu phi truyện, Nhà xuất bản Phụ nữ
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội

Hoàng hậu nhà Hán
Mất năm 102
Sinh thế kỷ 1
Người Hà Nam (Trung Quốc)
Hiếu Hòa Âm Hoàng hậu (chữ Hán : 孝和陰皇后 , ? - hay còn gọi Phế hậu Âm thị (廢后陰氏) , là một Hoàng hậu nhà Hán , Hoàng hậu đầu tiên của Hán Hòa Đế Lưu Triệu . Sau Quang Vũ Quách hoàng hậu của Hán Quang Vũ Đế , bà là vị Hoàng hậu thứ hai của Đông Hán bị phế truất . Trong khi đó , bà lại có quan hệ họ hàng với Kế hậu của Quang Vũ Đế là Âm Lệ Hoa . Tiểu sử Âm hoàng hậu xuất thân danh giá , dòng dõi gia tộc Tân Dã Âm thị (新野陰氏) ở huyện Tân Dã , quận Nam Dương , Hà Nam , có nguồn gốc từ Quản Trọng nước Tề . Bà là con gái của Âm Cương (陰綱) , cháu nội của Âm Thức (陰識) - chính là anh trai cả của Quang Liệt Âm hoàng hậu , Kế hoàng hậu của Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú . Theo Hậu Hán thư ghi lại , Hoàng hậu Âm thị từ nhỏ thông tuệ , giỏi đọc sách và các món nữ công gia chánh , cầm kì thi họa . Năm Vĩnh Nguyên thứ(92) , Âm thị nhập cung , do là họ hàng với Quang Liệt hoàng hậu nên rất được chiếu cố , được phong làm Quý nhân , rất được Hán Hòa Đế sủng ái . Năm thứ Vĩnh Nguyên(96) , sau nhiều lần bàn định , Âm thị được lập làm Hoàng hậu . Ngoại thích họ Âm do đó cũng được gia ân , cha bà Âm Cương được phong Ngô Phòng hầu (吳房侯) , quan tước đặc biệt chiếu cố ,người anh em của Âm hoàng hậu là Âm Dật (陰軼) , Âm Phụ (陰輔) và Âm Xưởng (陰敞) đều vào cung phong làm Hoàng môn Thị lang (黃門侍郎) . Bị phế Cũng trong năm Vĩnh Nguyên thứ cháu nội của Khai quốc công thần Đặng Vũ là Đặng Tuy tiến cung , phong Quý nhân . Từ khi Đặng Quý nhân xuất hiện , Âm hậu càng bị Hán Hòa Đế chán ghét do thói ghen tuông mù quáng . Trong khi Hán Hòa Đế đang hiếm muộn , Đặng Quý nhân luôn tạo điều kiện cho Hòa Đế ân ái với các phi tần khác thì Âm hoàng hậu lại ngăn cản , bắt Hòa Đế xa lánh cung phi . Đặng Quý nhân từ đó ngày càng nổi tiếng hiền đức ở trong cung . Năm Vĩnh Nguyên thứ(101) , Hán Hòa Đế lâm bệnh , ở trong Chương Đức cung , có ban lệnh : " Không ai được vào nếu không được gọi " . Âm hậu thấy Hòa Đế bệnh nặng , bèn nói với mọi người rằng sau này Hòa Đế chết , mình được đắc chí trả thù Đặng Quý nhân . Có cung nữ thương Đặng Quý nhân bèn đi báo , Đặng Quý nhân ca thán : " Ta dụng tâm đối đãi Hoàng hậu , không những không được lòng cảm thương của người , lại bị xem là tội đồ . Ta tuy thân phận đàn bà , nhưng cũng xin như Chu Công thỉnh mệnh giúp bệnh Chu Vũ vương ; Việt Cơ tự sát vì Sở Chiêu vương . Như thế , trên có thể báo đáp thiên ân của Hoàng đế , dưới có thể bảo toàn gia tộc họ Đặng tránh họa diệt môn , tránh cho bản thân ta bị biến thành Nhân trư nhục nhã " . Năm Vĩnh Nguyên thứ(102) , có người tố cáo Âm hậu bí mật nhờ bà ngoại là Đặng Chu (鄧朱) nuôi độc trùng để hại Đặng Quý nhân . Hán Hòa Đế tức giận , lệnh cho Trung thường thị Trương Thận (張慎) và Thượng thư Trần Bao (陳褒) thẩm vấn Đặng Chu cùng những người có liên can . Hai người con của Đặng Chu tên là Phụng (奉) , Nghi (毅) cùng em trai của Âm hậu là Âm Dật và Âm Phụ bị tra khảo . Phụng , Nghi và Âm Phụ bị chết trong ngục . Hán Hòa Đế cho rằng Âm hậu thất đức , bèn sai Tư đồ Lỗ Cung (魯恭) đến Trường Thu cung bảo sách và thu ấn Hoàng hậu , rồi ra chỉ đày bà vào Đồng cung (桐宮) - nơi giam giữ tội nhân . Năm đó , tháng ngày Tân Mão , ra chỉ phế truất Hoàng hậu Âm thị , Ngô Phòng hầu Âm Cương tự sát ; Âm Dật , Âm Xưởng cùng nhà ngoại của Âm hậu đều bị bãi chức , phải di dời đến nơi khác . Năm Vĩnh Nguyên thứ(103) , uất ức về việc bị phế , Âm thị qua đời , độ chừngtuổi , được an táng ở Lâm Bình Đình bộ (臨平亭部) . Vào năm Vĩnh Sơ thứ(110) , Đặng Thái hậu nắm quyền thiên hạ , ra chỉ những người trong nhà Âm hậu có thể quay về cố hương , trao trả lại tài sản cho họ hơnvạn thạch . Tham khảo Nguyễn Tôn Nhan Hậu phi truyện , Nhà xuất bản Phụ nữ Lê Đông Phương , Vương Tử Kim Kể chuyện Tần Hán , Nhà xuất bản Đà Nẵng Đặng Huy Phúc Các hoàng đế Trung Hoa , Nhà xuất bản Hà Nội Hoàng hậu nhà Hán Mất năm Sinh thế kỷ 1 Người Hà Nam (Trung Quốc)