text:
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
ʂʍɼɧʃʅɪɧ ɫ˭ˏ˪ˑʲ˕ ɼʲˇ˕˓ˏˏˆˑ˓ʵˑʲ
ʹ˓ˢʺˑ˘ ˊʲ˟ʺʹ˕˩ ʟʃɯʈɼʅ, ːʺʾʹ˙ˑʲ˕˓ʹˑ˓ˇ ʾ˙˕ˑʲˏˆ˖˘ˆˊˆ
ˆ ˖ʵˮ˄ˆ ˖ ˓ʴ˧ʺ˖˘ʵʺˑˑ˓˖˘˪˭ ɼʲ˄ʃʍ ˆː. ʲˏ˪-ʑʲ˕ʲʴˆ
ˊʲˑʹˆʹʲ˘ ˆ˖˘˓˕ˆˣʺ˖ˊˆˠ ˑʲ˙ˊ
ɸʈʊʅʇɸɼʅ-ɼʍʁʜʊʍʇʃʅɯ ʃɧʈʁɯɮɸɯ ʔɯʃʊʇɧʁʜʃʅɹ ɧɶɸɸ
ɸ ʈʅɪʇɯʂɯʃʃɧʠ ʂɯɮɸɧɼʍʁʜʊʍʇɧ ɪ ɮɸʈɼʍʇʈɯ ʂɯɳɮʍʃɧʇʅɮʃʛʒ
ʅʊʃʅʘɯʃɸɹ(ɼɧɶɧʒʈʊɧʃ, ʇʍɩɯɳ ʒʒ – ʒʒI ɪɪ.)
Историко-культурное наследие народов Центральной Азии в условиях глоба-
лизации требует переосмысления. Важно найти общие точки соприкосновения и
диалога культур. Именно этому проблемному вопросу посвящается данная статья,
на конкретном примере региона Центральная Азия. Почему ЦАР? – во-первых,
стратегически важный район Азии. Во-вторых, в силу этнокультурной традиции,
информация о регионе на языках «аборигенов» (вплоть до русификации) практи-
чески была не доступна иноземным читателям. В-третьих, этап независимости по-
сле распада СССР открыл шлюз для развития национальной школы журналистики,
демократизации СМИ. В-четвертых, впервые за много лет казахстанские СМИ по-
лучили возможность самостоятельной трактовки историко-культурного наследия,
а двадцатилетие независимости дает повод к структуризации и обобщению полу-
ченных данных по теме. В-пятых, есть определенный дефицит кадровых ресурсов в
смысле культурологов, политологов, журналистов-международников в Республике
Казахстан, что предопределяет наличие некоторого вакуума в информировании
пользовательской аудитории. И, наконец, состояние казахстанских СМИ, если изу-
чать их в данном ракурсе, косвенно могут отражать общую ситуацию в СМИ Узбе-
кистана, Таджикистана, Кыргызстана, Монголии и соседнего Синьцзяна КНР.
«Международная» тематика не совсем привлекает журналистов и аналитиковиз-
за потенциальных рисков.Репутационные риски налицо; не каждый работник СМИ
может утверждать о собственном богатом опыте в разборе непростых, а порой чрезвы-
чайно запутанных сюжетных линий внешнеполитического спектра. Публикации по-
литологов, востоковедов, историков и известных политиков занимают превалирующе-
еместо в освещении международных коллизий вокруг региона Центральная Азия, в
собственно Казахстане. Меньшую долю составляют аналитические разработки эконо-
мистов и социологов, чрезвычайно редко встречаются журналистские расследования.
Причинами такого неравного соотношения «интеллектуальных долей»
эксперт-аналитиков темы международных отношений вокруг региона могут быть
следующие: для освещения проблемных вопросов внешнеполитической канвы со-
бытий в ЦАР необходимы глубокое знание региональной специфики и истории
процесса, или фундаментальные знания. Если экономика и социум в настоящее
время подвергается интенсивному изучению, на базе современных методов, то в ве-
дущем блоке исследований (востоковедение, история, политология) все же заложе-
ны априори проправительственные контент и нацеленность на отстаивание госу-
дарственных интересов.
Деликатность и сдержанность относительно комментариев ситуации в сосед-
нем СУАР КНР, очевидна при изучении контента казахстанских СМИ. Причины из-
ложены выше, и они объяснимы. Контраргументами вполне могут оказаться и по-
литизированность темы, и сфокусированность зарубежных аналитиков на нюансах
толкования тех или иных событий. Думается, в этом и кроется «ахиллесова пята»
современного состояния аналитики в Казахстане. Политизированность темы МО в
ЦА обусловлена реалиями, а именно: наличием целого перечня международных
политических блоков: ШОС, ОДКБ, СВМДА, ЦАС, ЕврАзЭС, Таможенный союз и
др., прочность которых неравнозначна, а интересы не всегда совпадают.
273
Не является большим секретом и то, что тактические ходы дипломатии быв-
ших республик СССР, иначе - постсоветских государств, находятся в прямой зави-
симости от запасов энергетических ресурсов, мега- и транс-континентальных про-
ектов, степени охлаждения или, наоборот, потепления отношений между РФ и
КНР, к примеру. Опасения контроверсий и внезапной смены тактики со стороны
крупных и средних по значимости государств, имеющих собственные интересы в
регионе, что чревато утерей Казахстаном лидерских позиций в регионе и имид-
жа государства-миротворца, тактически оправдывает сложившееся соотношение в
трактовке темы в СМИ.
Все это в совокупности привело к мнимой бездеятельности независимых экс-
пертов, НИИ, стратегических центров, отсутствию альтернативной аналитики,
возможно и ввиду секвестирования бюджетного финансирования разработки фун-
даментальных трудов. В целом же, это чревато отставанием и постепенным отми-
ранием национальной научной школы внешнеполитического анализа, поскольку
интерес к ней пропадет и извне. Можно было бы дискутировать такой методоло-
гический вопрос, а есть ли последняя вообще, если учесть достаточно длительный
период колонизации и временную утерю казахской государственности.
Морализаторство в данном случае было бы неуместно; данное направление
следует сохранить и развивать, поскольку оно является неотъемлемой частью пись-
менной истории общества и государства, оказывающей безусловное влияние на
ментальность и этничность. Если все же здравый смысл восторжествует, и прави-
тельство обратит внимание на расширение тематической (культурологической)
сетки вещания (ТВ, радио) и рубрик в печатных СМИ, то в полный рост может
встать проблема персонификации ведущих. Для их подготовки и полноценного
вещания необходима филигранная и слаженная работа структур и заинтересован-
ных ведомств: Министерств: иностранных дел, культуры и информации, НИИ – Ин-
ститутов экономики; востоковедения; истории и этнологии; КИСИ, профессуры
КИМЭП, национальных университетов, КазНУ в частности. – Отдельные попытки
на республиканском ТВ завести передачи по типу некогда популярной московской
«Международной панорамы», - единичны и не имеют высокого рейтинга.
То есть, читательская аудитория пока будет довольствоваться информацией,
которая спорадически «забрасывается» в СМИ в виде интервью или обзорных ста-
тей 3–4-х более или менее известных и, складывается стойкое ощущение, «ангажи-
рованных», экспертов РК и РФ, являющихся на самом деле узкими специалистами
по отдельным секторам экономики и социальной политики в ЦАР. Разумеется, их
мнение, как компетентное,следует иметь в виду, опуская допустимую в данной си-
туации долю комплиментарности с их стороны. Приглашенные эксперты склонны
приукрашивать реальное положение дел, обходя острые углы.
Альтернативные суждения можно заметить в персональных блогах казахстан-
цев (в том числе временно проживающих за рубежом) и на чат- форумах в Интерне-
те. Можно ли доверять этим источникам, порой эмоциональным и подверженным
эпатажности, отдельный вопрос. Однако, как выплеск этничности и идентичности,
они отражают определенные тенденции, потому их невозможно игнорировать
или запрещать.Возвращаясь к пафосу международного культурологического фона,
- утеря постсоветской Центральной Азией ожидаемых позиций в стратегически
перспективном секторе СМИ номинально дает фору потенциальным антагонистам
пророссийского и прокитайского векторов в Азии и мире.
Зарубежный опыт и последние публикации (РФ, Великобритании, США)
должны подхлестнуть отечественных аналитиков к созданию оригинальных обоб-
щающих трудов по вопросам отражения центрально-азиатских трендов и места
Казахстана в региональном формате. Ряд шагов по сближению культур сделан. Из
последних книг о Синьцзяне обращают на себя внимание книги, вышедшие в изда-
тельстве «Достық көпірі», которые можно характеризовать как позитивные обзоры
274
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
историко-культурного наследия. Однако популяризаторские издания не способны
заменить острый взгляд эксперта.
Данная статья призвана обратить внимание на складывающуюся ситуацию, ког-
да центрально-азиатские СМИ, на примере казахстанских экспертов и журналистов
насыщены однообразными официальными публикациями,почти исчезли из СМИ
сюжеты об Узбекистане, «братских» когда-то Монголии, Индии, странах Движения
неприсоединения, ЮВА? Можно апеллировать к новостным сайтам Интернета, одна-
ко их контент напрямую зависит от того, кем они составляются. В лучшем случае они
нейтральны; нас же интересует обучающая и воспитывающая роль медиа.
Смена внешнеполитических векторов обернулась для постсоветского про-
странства заметным дефицитом информированности о мировых тенденциях, кос-
ноязычием дикторов, вещающих через призму сиюминутных задач правительства
- привлечения инвесторов, укрепления блоков с сопредельными территориями и
др. Отток аналитического контента из СМИ и концентрация его лишь в научно-
исследовательских центрах имеет свои отрицательные последствия. Социум искус-
ственно лишается привычки обсуждать проблемные вопросы, в том числе и регио-
нальной внешней политики.
Каков выход из невольно сложившегося информационного вакуума? Важно
понимать, что непредвзятый объективный взгляд на внешне-экономические воз-
можности и риски государства возможен при доверительном отношении прави-
тельства к мнению отечественных ученых, представляющих фундаментальные
отрасли знания: всеобщая история, экономика, страноведение, юриспруденция.
Активизация международных научных форумов, свободный обмен мнениями с за-
рубежными коллегами и выработка рекомендаций послужили бы для дальнейшей
гармонизации внутриполитической ситуации. Имеющиеся на сегодня гранты явно
недостаточны; отсутствует авторитетный центр координации междисциплинарных
исследований.
Освещение международных конфликтов в целях информирования сообще-
ства является на самом деле древней традицией. Еще Гомер в «Илиаде» и «Одис-
сее», а Страбон в «Географии» сообщали подробности греко-персидских войн и
других военных столкновений в пределах Евразии.Со временем менялись техно-
логии и способы подачи информации, порой они приобретали сугубо политизи-
рованный характер. Период Великих географических открытий и запросы рынка
выявили на земном шаре регионы, которые стали объектом перманентного инте-
реса мировых производителей, финансовых воротил и правительств. Центрально-
азиатскийрегион в этом плане не был исключением, а происходящее здесь являлось
темой обсуждения аналитиков, военных, журналистов с периода колонизации по
настоящее время, разнообразившисьлишь освещением в мультимедийных СМИ.
Соответственно, принимать форму страуса, прячущего голову в песок, в случае с
обезличенными СМИ, будучи в эпицентре региона Центральная Азия, по меньшей
мере, неосмотрительно.
Актуальность компетентного обсуждения культурного контента международ-
ных отношений обусловлена стратегическим географическим положением региона
Центральная Азия, обладающего уникальными природными запасами энергетиче-
ских (нефть, газ, солнечная и ветровая энергии) и гидро-ресурсов. Сопутствующие
острые проблемы вокруг региона: иранская ядерная программа, афганский вопрос,
транснациональные нефтепроводы, в том числе через акваторию Каспийского
моря, экология, опустынивание и другие не будут решены без участия сообщества,
или потенциальной аудитории.
Экскурс в историю вопроса доказывает непреходящий интерес к региону у
иноземных читателей. Военно-политическая и социокультурная ситуация в ЦА
освещалась в дореволюционной российской периодической печати по мере про-
движения имперских отрядов на юг. Журналы и газеты, как центральные: «Русский
275
инвалид» и др., так и региональные: «Туркестанские ведомости», «Семиреченские
ведомости» отражали военные реляции, размещали схемо - карты маршрутов экс-
педиций и военных действий. Семенов - Тяньшанский, Пржевальский, Шокан Уа-
лиханов по возможности тщательно составляли отчеты о своих разведывательных
путешествиях по Центральной Азии, фрагменты которых попадали на страницы
прессы. Представители колониальной администрации, совмещавшие службу с за-
нятиями историей и этнографией (Аристов, Коншин, Левшин, Андреев, Спасский,
Сперанский, Даль) заложили традицию со-переживания читателя с ощущениями
и исследованиями соотечественников в пределах загадочной Центральной Азии.
Эти публикации в настоящее время служат раритетными источниками истории
социально-политической жизнедеятельности региона.
Современный этап МО, освещение критических моментов которых в СМИ на
протяжении 1991-2011 гг. хронологически вошли в содержание нашего исследо-
вания. В обозначенный период произошли технологически обусловленные, каче-
ственные изменения в региональных СМИ, в частности, благодаря широкому раз-
витию мультимедиа: Интернет и персональные микро-блоги стали реальностью
для казахстанцев. Насытившись погружением в обзоры и обсуждением глобальных
новостей, пользователи непременно обращают внимание на проблемы региона, в
котором постоянно проживают и где живут их близкие, чаще всего это их истори-
ческая родина. Отрывочные сведения информ-агентств их со временем перестают
устраивать, идет подсознательный поиск авторов, компетентности и гражданской
интуиции которых можно доверять. Пожалуй, эту нишу в умах пользователей по-
тенциально смогут занять ученые, политологи и востоковеды казахстанского проис-
хождения, работающие в зарубежных университетах.
Факт, что языковое разнообразие СМИ, освещающих международные отно-
шения в ЦАР, становится все богаче: наряду с национальными и русским, в обиходе
английский и другие иностранные языки. География пресс-центров отечественной
журналистики распространяется на Европу, Азию и Новый свет. Но и в этом случае
придется решать проблему компетентности экспертов и репортеров, в обозначен-
ном смысле. Было бы несерьезным ограничиваться обзором телетайпов мировых
информационных агентств и порталов.
Виды пассивных информационных источников по теме Центральная Азия
и Казахстан достаточно стабильны: газеты и журналы, отчеты и доклады НИИ,
сайты, итоги социологических опросов. Среди региональных периодических из-
даний проблемам ЦАР отведены более-менее постоянные рубрики в еженедель-
нике «CentralAsiamonitor», отдельные спорадические статьи, интервью встречают-
ся на страницах русскоязычных газет «Время», «Аргументы и факты-Казахстан»,
«Казахстанская правда». Целевая аудитория знакома с журналами «Центр Азия»,
«Казахстан в глобальных проблемах», «Analytic», «CentralAsia’sAﬀairs», «Казахстан-
Спектр» (КИСИ), «Мысль», «Евразийское сообщество», «Континент».
Свежую струю в международные отношения вносят такие периодические из-
дания, как: Журнал «Көрші» - плод совместной работы казахстанских и китайских
(Урумчи) востоковедов и журналистов. Издание рассчитано наинтересующихся
культурным наследием Поднебесной.
Глянцевые журналы, как правило, типичны для удовлетворения познаватель-
ных туристических запросов публики и часто недолговечны. Хотя есть шанс сделать
добротный общественно-политический журнал именно за счет панорамных поли-
тических обзоров.
Среди отечественных ученых, экспертов по Центральной Азии, представляю-
щих академическую среду в СМИ, в последнее время определенную нишу занимают
сотрудники КИСИ (Султанов Б., Лаумулин М., Сыроежкин К., Кушкумбаев С. и др.).
Проблемам истории и культуры Центральной Азии посвящены грантовые проекты
и публикации сотрудников Института востоковедения (директор – д.и.н., профес-
276
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
сор Абусеитова М.Х.). Востоковедческий журнал «Шыгыс» выходит на нескольких
языках, объединяя исследователей постсоветской и европейской, дальневосточной,
реже – американской, ориенталистики.
Новые тенденции, отмечаемые в изучаемом направлении: от узкого круга экс-
пертов, официально допускаемых во времена оные к трактовке политических трен-
дов в ЦА (чаще то были ученые НИИ) наметился свободный доступ, вплоть до сво-
бодного комментирования текущей ленты событий журналистами, соискателями
и практически любым пользователем Интернета. Это должно бы радовать ростом
интереса обывателя к международному фону, но и настораживать отвлечением от
сути процессов ультра-высказываниями и «перетягиванием каната» в пользу диа-
споры и т.п.
Сильные и слабые стороны казахстанской медиа-аналитики (SWOT) на по-
верхности: следует отметить у ряда авторов статей в СМИ и Интернете увлечение
«гаданиями на кофейной гуще», конъюнктурность. Сказывается некоторый пробел
в общеисторических знаниях и академическом раскладе современного дискурса.
К сильным же сторонам относимы: оперативность реакции на текущие события,
желание добраться до сути международных конфликтов, апелляция к традицион-
ным ценностям.
Позитивный резонанс и хорошее впечатление производили и производят
книги К-Ж. К. Токаева, много лет отдавшего работе на дипломатической службе.
Его монографии «Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации», «Под
стягом независимости», «Дипломатия Казахстана» и другие содержат стройные
разделы о центрально-азиатском векторе политики Казахстана. Опираясь на фак-
ты, документальные источники, К.Токаев умеет передать сложность и перипетии
урегулирования спорных вопросов, «подводные камни» процесса и персоналии ру-
ководителей государств, в этом участвующих.
Между тем, время не стоит на месте. Читательская же аудитория, которая может
и вправе узнавать новые тенденции международных отношений в ЦА посредством
мультимедиа, сегодня практически не имеет границ. Шаблоны публикаций-агиток
ушли в прошлое. Достоверность и полнота – основное требование к информации,
касающейся оценок культурного наследия и межэтнических отношений вообще и
региональных, в частности. Материал статьи или обзора должен убедить читателя в
приверженности автора истине, национальным интересам, законности в постанов-
ке проблемных вопросов и их объективном освещении.
Характер аналитических информаций (публикаций) ныне реально варьирует-
ся: то могут быть упреждающие, констатирующие, негативные или нейтральные. Не
исключена ангажированность авторов и изданий. Критический анализ публикаций
позволяет выявить позиции авторов, учреждений, независимых фондов, которые они
представляют. «Заказные» публикации часто снижают степень доверия читателей к
информации вообще. Перепроверка и опровержения «псевдо»-аналитики и «скоро-
спелой» информации отнимает массу времени и ведет к отторжению аудитории.
СМИ являются инструментами формирования общественного мнения, при-
чем в современных условиях глобализации информация способна распростра-
няться мгновенно и практически бесконтрольно. Оценочные публикации в таком
случае должны быть крайне выверены и нейтральны, во избежание столкновения
интересов, вызванных излишне категорическими суждениями. Прежде всего, экс-
перты должны хорошо быть знакомы с предысторией освещения международных
отношений, официальной трактовкой тех или иных моментов взаимоотношений,
культурных нюансов.
Уважать аудиторию и предоставлять ей выверенную информацию, способ-
ствовать сближению культур – задача СМИ. Готовить такую команду репортеров,
аналитиков-оперативников Казахстану просто необходимо. История междуна-
родных отношений хранит образцы стойкой приверженности правительственных
277
комментариев внешнеполитических событий, что позволило выдерживать опреде-
ленную тактику в достижении стратегических целей. Показательны в этом отноше-
нии мемуары Голды Меир, долгие годы руководившей правительством Израиля
на этапе становления; опытный политик, Г.Меир и ее коллеги прекрасно владели
таким политическим инструментом, как СМИ, для продвижения этничности и го-
сударственных интересов. Ближневосточные проблемы второй половины 20 века не
представляются полными без «арабо-еврейского» сектора.
Таким образом, многогранность собственно Центральной Азии определяет
многообразие видов медиа источников о культурной ситуации вокруг региона: это
официальные СМИ, разработки независимых экспертов, НИИ, мнения экспертов
РФ, Европы и США, печатные СМИ (газеты, журналы), Интернет. Менее доступны
в силу языкового барьера публикации китайских, афганских, корейских и японских
экспертов и журналистов о роли и месте Центральной Азии в культурном спектре
отношений.
На эти диалектические изменения должны чутко реагировать аналитические
структуры и госорганы, чтобы не оказаться в хвосте прогресса и окончательно не
утерять пульс стремительного потока, в котором вихрем проносится информация.
Качество ее обработки, целевой «заточенности» и вещания требуют более при-
стального внимания и вероятно большего допуска журналистских расследований
как способа привлечения собственно казахстанской общественности к обсуждению,
ведь в спорах рождается истина. (Гражданское общество порой способно обнару-
жить активность и рационализм в поисках оптимальных решений, к этому его надо
подводить и воспитывать медиакультуру).
Медиаобразование, международная и политическая журналистика, медиаме-
неджмент, СМИ должны рассматриваться как информационно-коммуникативный
инструмент в международных отношениях. Соответственно, для подготовки квали-
фицированных кадров по этой специальности необходимо сотрудничество НИИ,
стратегических аналитических ведомств по качеству набора обучающихся, процес-
са преподавания и прохождения практик, в тесном союзе с университетскими вы-
пускающими кафедрами.
1. См. «Роль медиакультуры в повышении интеллектуального потенциала Казах-
стана». - Материалы Межд. научно-практ. конференции. КазНУ им. аль-Фараби
9 ноября 2012 г. – Алматы, 2012.
2. ɫ˙˕ʺʵˆˣ ɩ.ʆ. Международные отношения в Центральной Азии. – М., 1983.
3. ʊ˓ˊʲʺʵ ɼ. ɼ. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. – А., 2000.
Его же. Дипломатия Республики Казахстан. – Астана, 2011.
4. ɧ˕˩˖˘ʲˑʴʺˊ˓ʵʲ ɧ.ʒ. Глобализация: история, динамика, аспекты, грани, пер-
спективы.- А., 2007.
5. ɫ˙ˑʹʲ˕ˆˑ ʂ.ɪ. Теория и практика связей с общественностью: основы медиа-
рилейшнз. - М., 2007.
6. Политический процесс в ЦА: результаты, проблемы, перспективы. – М.,
ИВ РАН, 2011. – 406 с.
7. Brad F. Media Relations Handbook. - London, 2004.
8. Синьцзян, китайская земля: прошлое и настоящее. - Урумчи, 2006.
9. ɩʲʾʺˑ˓ʵʲ ɯ., ʅ˖˘˕˓ʵ˖ˊˆˇ ɧ. ʈˆˑ˪ˢ˄ˮˑ – новый облик древнего Шелкового пути.
– Алматы, ТОО «Достық көпірі», 2012;
10. ʘʺʹʺʵ˕˩ ˊ˙ˏ˪˘˙˕˩ ʈˆˑ˪ˢ˄ˮˑʲ: Нематериальное культурное наследие СУАР. –
Алматы, 2012.
11. «ɼ˽˕˦˲», Урумчи, 2011-2012 гг.
278
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
ɮɳʍʂɧʃɸʠɶʅɪɧ ʇʲ˙˦ʲˑ ɼʺˑʺ˖˓ʵˑʲ
ɧʅ «ɧʶʺˑ˘˖˘ʵ˓ «ʒʲʴʲ˕», ʹˆ˕ʺˊ˘˓˕ ˕ʲʹˆ˓ «Classic»,
ˊʲˑʹˆʹʲ˘ ˆ˖ˊ˙˖˖˘ʵ˓ʵʺʹʺˑˆˮ, ʂɪɧ
Достарыңызбен бөлісу: |


ʂɯɮɸɧ ɸʃʈʊʇʍʂɯʃʊʛ ʑʅʇʂɸʇʅɪɧʃɸʠ ɼʍʁʜʊʍʇʃʅɹ ʈʇɯɮʛ
ʃɧ ʆʇɸʂɯʇɯ ʇɧɮɸʅ «CLASSIC»
За последнее десятилетие в Казахстане получили бурное развитие самые раз-
личные отрасли экономики. Многие сферы развиваются в условиях конкуренции,
что способствует росту качества, внедрению новых производственных и управлен-
ческих технологий [1].
В ряду существующих медиа инструментов формирования культурной среды
одним из самых эффективных является, на наш взгляд, радио.
Парадоксально, но одна из наиболее консервативных и наименее развитых
сфер, на наш взгляд, – это информационное поле и, в частности, радиоэфир. При
изучении данных о действующих в г. Алматы радиостанциях выясняется, что прак-
тически все они направлены на музыкальное вещание и их слушателями является
молодежь. При этом формат практически всех радиостанций – популярная музыка
в ее разновидностях (эстрадная, поп, рок, представленная различными поколения-
ми и национальными культурами) [2]. Можно констатировать, что в информаци-
онном пространстве Казахстана, в частности – в области радио эфира, – абсолютно
игнорируемой является сфера классической музыки.
Вместе с тем, в Алматы, фактически являющимся интеллектуальным центром
Казахстана, сложилась значительная часть населения, представленная самыми раз-
личными социальными группами, запросы и потребности которой отличны от уров-
ня, предлагаемого городскими радиостанциями. Их интересуют новости культурной
жизни мира, информация о современных исполнителях классической музыки, о
международных и республиканских культурных форумах и фестивалях, а главное –
собственно классическая музыка. Так же мало охвачена такая социальная группа, как
дети, занимающиеся или активно интересующиеся классической музыкой.
Все цивилизованные государства, в качестве какового позиционирует себя и
Казахстан, имеют радиоканалы классической музыки, подтверждающие свою вос-
требованность. Важно учитывать и следующий факт: мировая практика демонстри-
рует, что подавляющее большинство радиостанций классической музыки не рента-
бельно и существует за счет государственных субсидий [3].
Анализ данной ситуации привел к рождению проекта радио «Classic», раз-
работанного по инициативе ректора КНК им. Курмангазы Жании Аубакировой.
Данный проект был направлен на создание радиостанции, которая:
• основной акцент делала бы на классическую музыку, представленную раз-
личными национальными культурами;
• выпускала культурно-познавательные, музыкально-образовательные про-
граммы в прямом эфире;
• передавала бы классическую музыку для разных возрастных и социальных
групп населения.
Радио всегда занимало серьезные позиции в системе масс-медиа. Социоло-
гические исследования отмечают слушание радио как один из распространенных
способов проведения свободного времени, при этом процент радиослушателей
неуклонно растет [4].
Избранный нами формат радиостанции – классическая музыка – инспириру-
ет необходимость анализа и сложившейся ситуации в сфере культуры и искусства.
В ХХI веке качество жизни, в том числе качество культуры, становится целью раз-
279
вития мирового сообщества. ООН объявила «десятилетие культуры». Экономиче-
ски развитые страны стремятся не только включить ориентированность на качество
жизни в законодательные акты, но и реально обеспечить условия для достижения
этой цели. Мировая тенденция последних лет – переход проблем оценки и обеспе-
чения качества жизни из области «чистой науки» в область практических действий,
как на региональном, так и на государственном уровнях. Категория качества жизни
становится символом развития общества и адекватного управления им, и связана с
концепцией устойчивого развития.
Важнейшим индикатором качества жизни выступает качество культуры. Лю-
бые экономические преобразования неэффективны без полноценного удовлетворе-
ния культурных потребностей населения [5]. Сами преобразования невозможны без
достаточного культурного уровня осуществляющих их людей. Широкий интерес к
прагматическим аспектам культуры впервые возник у экономистов из германоязыч-
ных стран. «Официальный» же возраст этой дисциплины на сегодня составляет 44
года, и отсчитывается с момента появления в 1966 г. знаменитой статьи Уильяма Бау-
моля и Уильяма Боуэна "Зрелищные искусства: экономическая дилемма". Культура и
искусство были признаны полноправной частью предмета экономической науки как
«области человеческого поведения, где индивид рационально определяет соотноше-
ние целей и ограниченных средств, которые могут иметь различное употребление», а
экономика культуры стала частью современной экономической теории.
Устойчивый и развивающийся интерес, проявляемый по отношению к эконо-
мике культуры учеными, чиновниками и политиками в США, странах ЕС и Юго-
Восточной Азии, на наш взгляд, служит доказательством того, что традиционный
экономический подход может быть очень полезным для понимания функциониро-
вания рынков произведений искусства и индустрии культуры.
Таким образом, искусство и культура, которые в сложные годы перехода стран
СНГ к рыночной экономике считались почти обузой и даже атавизмом, начинают
привлекать к себе внимание аналитиков, менеджеров, финансистов.
Обращение к доступным официальным статистическим данным стало основой для
характеристики основных тенденций и перспектив развития культуры Казахстана [6].
C 2001 начался устойчивый рост числа культурных заведений и мероприятий,
динамично развивается инфраструктура сферы культуры и отдыха.
Культура официально становится одним из государственных приоритетов. Под-
тверждением может служить факт стабильного роста инвестиций в данную отрасль.
Анализ статистических данных за годы независимости РК [6], особенно за последние
2–3 года, свидетельствует об интереснейшем, с нашей точки зрения, факте изменения
структуры спроса на рынке культурных услуг. Предпочтения населения к проведе-
нию культурного досуга постепенно перемещаются из сектора кинопроката в сектор
концертов и музейных услуг. Можно предположить, что трансформация культурно-
го досуга населения связана с реализацией нового миропонимания людей на фоне
усложнившихся процессов социализации, а также с переориентацией учреждений
культуры на рыночные условия и применение маркетинговых усилий [7].
Экономические вопросы культуры в сегодняшних средствах массовой инфор-
мации и в научно-практических исследованиях артикулированы очень слабо. В
России эту ситуацию пытаются изменить. Созданы Фонд «Прагматика культуры» и
одноименная Кафедра Высшей школы экономики, разработавшие в рамках своих
исследовательских программ институционально-экономическую понятийную си-
стему, многие “скользкие” и “тонкие” процессы и явления, возникающие внутри
современных культурных рынков.
По мнению инициатора и создателя «Прагматики культуры» Александра
Долгина, «вся интрига современного культурного процесса крутится вокруг того,
280
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
что в этом поле есть главный агент – бизнес, реализующий свои понятные цели»
[8]. Однако, при этом необходимо учитывать, что редко цели бизнеса совпадают с
общественными интересами, как с суммой интересов личных. Сегодня цели бизне-
са ясны и обозначены, а цели человека – расплывчаты, аморфны. Теория Долгина
утверждает, что те силы, чьи интересы артикулированы лучше, одерживают верх.
Преобладание на музыкальном рынке страны популярной музыки не всегда
хорошего качества является проявлением ориентации на массовый спрос, связан-
ный с важнейшим экономическим законом – стремлением реализовать эффект
возрастающей отдачи масштаба. Выгодно продать нечто, произведенное один раз,
и транслировать это на возможно большее число покупателей [9]. Нацеленность
на общий социальный знаменатель влияет на качество культурной продукции, ко-
торой бизнес хочет заниматься. А есть совершенно другая культурная продукция,
которая снята с производства, потому что бизнесу она не выгодна, хотя человеку
необходима.
Классическая музыка в современном обществе занимает двойственное поло-
жение. С одной стороны, она является знаком престижности и респектабельности,
классической музыке принадлежит огромная инфраструктура, состоящая из кон-
цертных залов, филармоний, оперных театров и музыкальных учебных заведений.
С другой стороны, высокому престижу классической музыки во многом противо-
речит реальное отношение. Высокий престиж музыкальной классики связан с тем,
что классика повествует о философских проблемах бытия, она насыщена высокой
духовностью, доставшейся ей в наследство от церкви, где она родилась. Однако,
классическая музыка и по форме преподнесения слушателю остается достаточно
далекой от него, отстраняясь от публики трудными многочасовыми «заседаниями»
в концертных залах. Главная конструктивная идея проекта – сделать классическую
музыку понятной, доступной и привлекательной. И тогда позитивные качества му-
зыкальных продуктов непреходящей ценности начинают работать на общество,
принося материальные и нематериальные дивиденды.
Способствование сохранению и преумножению культурных ценностей в эпо-
ху глобализации, стремительного технического прогресса и возрастающей коммер-
циализации сфер деятельности человечества – одна из самых актуальных проблем,
стоящих перед современным обществом [10].
Таким образом, очевидно, что проект радио «Classic» актуален, востребован и
перспективен. Разнообразные и поступательные работы по данному проекту мож-
но выстроить в виде следующей хронологии (см.Таблицу 1)
Ɍɚɛɥɢɰɚ 1
́ ɮʲ˘ʲ
ʈ˓ʴ˩˘ˆˮ
1 2004
ʶ.
ʑ˓˕ːˆ˕˓ʵʲˑˆʺ ˆʹʺˆ «ʇʲʹˆ˓ CLASSIC». ʇʲ˄˕ʲʴ˓˘ˊʲ ˔ʺ˕ʵ˓ˇ
ˊ˓ˑˢʺ˔ˢˆˆ ˔˓ ː˓ʹʺˏˆ ˙ˑˆʵʺ˕˖ˆ˘ʺ˘˖ˊˆˠ ˕ʲʹˆ˓˖˘ʲˑˢˆˇ ʈʘɧ.
2 2005ʶ.
¾
ɸ˄˙ˣʺˑˆʺ ːˆ˕˓ʵ˓ʶ˓ ˓˔˩˘ʲ ˕ʲʴ˓˘˩ ˕ʲʹˆ˓˖˘ʲˑˢˆˇ
ˊˏʲ˖˖ˆˣʺ˖ˊ˓ˇ ː˙˄˩ˊˆ. ɼ˓ˑ˖˙ˏ˪˘ʲˢˆˆ ˆ ˔ʺ˕ʺʶ˓ʵ˓˕˩ ˖ ˕ʲʹˆ˓ ɪɪʈ 3
(ʁ˓ˑʹ˓ˑ, ɪʺˏˆˊ˓ʴ˕ˆ˘ʲˑˆˮ), ˙ˑˆʵʺ˕˖ˆ˘ʺ˘˖ˊˆːˆ ˕ʲʹˆ˓˖˘ʲˑˢˆˮːˆ
ʈʘɧ, ˊʲˑʲˏ˓ː Mezzo (ʆʲ˕ˆʾ, ʑ˕ʲˑˢˆˮ) ˆ ʹ˕.
¾
ɮ˓˖˘ˆʾʺˑˆʺ ʹ˓ʶ˓ʵ˓˕ʺˑˑ˓˖˘ˆ ˖ ɩ˕ˆ˘ʲˑ˖ˊ˓ˇ
˕ʲʹˆ˓ʵʺ˧ʲ˘ʺˏ˪ˑ˓ˇ ˊ˓˕˔˓˕ʲˢˆʺˇ «ɪɪʈ» ˓ ˖˓˘˕˙ʹˑˆˣʺ˖˘ʵʺ ˆ
˓ˊʲ˄ʲˑˆˆ ˊ˓ˑ˖˙ˏ˪˘ʲˢˆ˓ˑˑ˓ˇ ˔˓ʹʹʺ˕ʾˊˆ.
281
˙
˕
3 2006
ʶ.
¾
ʇʲ˄˕ʲʴ˓˘ˊʲ ˔˕˓ʺˊ˘ʲ ˔˓ ˖˓˄ʹʲˑˆ˭ ˕ʲʹˆ˓˖˘˙ʹˆˇˑ˓ʶ˓
ˊ˓ː˔ˏʺˊ˖ʲ ˔˕ˆ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ. ʇʲ˖ˣʺ˘ ˖ːʺ˘˩, ˟ˆˑʲˑ˖˓ʵ˓ʺ
˓ʴ˓˖ˑ˓ʵʲˑˆʺ, ˊ˓ˑ˖˙ˏ˪˘ʲˢˆˆ ˔˓ ˘ʺˠˑˆˣʺ˖ˊ˓ː˙ ˓ʴʺ˖˔ʺˣʺˑˆ˭ ˆ
˖˘˕˓ˆ˘ʺˏ˪˖˘ʵ˙ ˖˘˙ʹˆˆ ˖ ˊʲ˄ʲˠ˖˘ʲˑ˖ˊˆːˆ, ˕˓˖˖ˆˇ˖ˊˆːˆ,
˄ʲ˕˙ʴʺʾˑ˩ːˆ ˖˔ʺˢˆʲˏˆ˖˘ʲːˆ.
¾
ʈ˘˕˓ˆ˘ʺˏ˪˖˘ʵ˓ ˕ʲʹˆ˓˖˘˙ʹˆˇˑ˓ʶ˓ ˊ˓ː˔ˏʺˊ˖ʲ ˔˕ˆ
ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ, ʵˊˏ˭ˣʲ˭˧ʺʶ˓ ˕ʲʹˆ˓ ˆ ˄ʵ˙ˊ˓˄ʲ˔ˆ˖˩ʵʲ˭˧˙˭
˖˘˙ʹˆ˭ ʵ ˖˓˓˘ʵʺ˘˖˘ʵˆˆ ˖˓ ʵ˖ʺːˆ ˘ʺˠˑˆˣʺ˖ˊˆːˆ ˘˕ʺʴ˓ʵʲˑˆˮːˆ.
4 2007
ʶ.
¾
ɶʲˊ˙˔ ˆ ː˓ˑ˘ʲʾ ˓ʴ˓˕˙ʹ˓ʵʲˑˆˮ ʹˏˮ ˕ʲʹˆ˓˖˘˙ʹˆˇˑ˓ʶ˓
ˊ˓ː˔ˏʺˊ˖ʲ.
¾
ʑ˓˕ːˆ˕˓ʵʲˑˆʺ ˊ˓ˏˏʺˊ˘ˆʵʲ ˕ʲʹˆ˓˖˘˙ʹˆˇˑ˓ʶ˓ ˊ˓ː˔ˏʺˊ˖ʲ ˆ˄
ˣˆ˖ˏʲ ˔˕˓˟ʺ˖˖ˆ˓ˑʲˏ˪ˑ˩ˠ ː˙˄˩ˊʲˑ˘˓ʵ, ˆˠ ˔˓ʹʶ˓˘˓ʵˊʲ ˆ ˓ʴ˙ˣʺˑˆʺ.
¾
ɪ˩ʴ˓˕, ˄ʲˊ˙˔ ˆ ˙˖˘ʲˑ˓ʵˊʲ ˔˕˓ʶ˕ʲːːˑ˓ʶ˓ ˓ʴʺ˖˔ʺˣʺˑˆˮ ʹˏˮ
˕ʲʹˆ˓˖˘ʲˑˢˆˇ ˊˏʲ˖˖ˆˣʺ˖ˊ˓ˇ ː˙˄˩ˊˆ.
¾
ʈʴ˓˕ ː˙˄˩ˊʲˏ˪ˑ˓ʶ˓ ːʲ˘ʺ˕ˆʲˏʲ, ˟˓˕ːˆ˕˓ʵʲˑˆʺ ˟˓ˑ˓˘ʺˊˆ
ː˙˄˩ˊʲˏ˪ˑ˩ˠ ˔˕˓ˆ˄ʵʺʹʺˑˆˇ ˕ʲ˄ˑ˩ˠ ˑʲˢˆ˓ˑʲˏ˪ˑ˩ˠ ˦ˊ˓ˏ ˆ ˫˔˓ˠ,
ʾʲˑ˕˓ʵ ˆ ˆ˖˔˓ˏˑˆ˘ʺˏ˪˖ˊˆˠ ˖˓˖˘ʲʵ˓ʵ. ʇʲʴ˓˘ʲ ˑʲʹ ˖˘˕˙ˊ˘˙˕˓ˇ ʴʲ˄˩.
ʅ˔˕ʺʹʺˏʺˑˆʺ ˓˔˘ˆːʲˏ˪ˑ˓ʶ˓ ˟˓˕ːʲ˘ʲ ː˙˄˩ˊʲˏ˪ˑ˓ʶ˓ ːʲ˘ʺ˕ˆʲˏʲ.
¾
ʑ˓˕ːˆ˕˓ʵʲˑˆʺ ˔ʺ˕ʵ˩ˠ ˖ʺ˘˓ˊ ʵʺ˧ʲˑˆˮ, ˆˠ ˘ʺ˖˘ˆ˕˓ʵʲˑˆʺ.
¾
ʆ˓ˏ˙ˣʺˑˆʺ ʶ˕ʲˑ˘ʲ ˔˓˖˓ˏ˪˖˘ʵʲ ʈʘɧ ˑʲ ˓ˢˆ˟˕˓ʵˊ˙ ʲ˕ˠˆʵˑ˩ˠ
ːʲ˘ʺ˕ˆʲˏ˓ʵ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ. ʍ˖˔ʺ˦ˑ˓ʺ ˓˖ʵ˓ʺˑˆʺ ʶ˕ʲˑ˘ʲ.
¾
ɪˊˏ˭ˣʺˑˆʺ ˏ˓ˊʲˏ˪ˑ˓ʶ˓ ˕ʲʹˆ˓˘˕ʲˑ˖ˏˮˢˆ˓ˑˑ˓ʶ˓ ʵʺ˧ʲˑˆˮ
˕ʲʹˆ˓ ʵ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ ˆ ˑʲ ˔˕ˆˏʺʶʲ˭˧ʺˇ ˘ʺ˕˕ˆ˘˓˕ˆˆ.
5 2008
ʶ.
¾
ɪ˩˔˓ˏˑʺˑ˩ ˕ʲʴ˓˘˩ ˔˓ ˔˕˓ˊˏʲʹˊʺ ʵ˓ˏ˓ˊ˓ˑˑ˓-˓˔˘ˆˣʺ˖ˊ˓ˇ
ˏˆˑˆˆ ˖ʵˮ˄ˆ.
¾
ʆ˕˓ʵʺʹʺˑ˓ ˆ ˓˖˙˧ʺ˖˘ʵˏˮˏ˓˖˪ ʵ ˘ʺˣʺˑˆʺ 2008 ʶ. ˘ʺ˖˘˓ʵ˓ʺ
ʵʺ˧ʲˑˆʺ (˔˓ʹ˨ʺː) ˑʲ ˆ˖ˊ˙˖˖˘ʵʺˑˑ˩ˇ ˖˔˙˘ˑˆˊ ˄ʺːˏˆ (ɸʈɶ) «ʠːʲˏ-
201».
¾
ʆ˓ˏ˙ˣʺˑ˩ ʈʵˆʹʺ˘ʺˏ˪˖˘ʵ˓ ˓ ˔˓˖˘ʲˑ˓ʵˊʺ ˑʲ ˙ˣʺ˘ ˆ
ɫʺˑʺ˕ʲˏ˪ˑʲˮ ʁˆˢʺˑ˄ˆˮ ˓ʴ ˓˕ʶʲˑˆ˄ʲˢˆˆ ˕ʲʹˆ˓ʵʺ˧ʲˑˆˮ
ɼ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆʺˇ, ʵ˩ʹʲˑˑ˓ʺ ʂˆˑˆ˖˘ʺ˕˖˘ʵ˓ː ˊ˙ˏ˪˘˙˕˩ ˆ
ˆˑ˟˓˕ːʲˢˆˆ ʇɼ.
¾
ʑ˓˕ːˆ˕˓ʵʲˑˆʺ ʴʲ˄˩ ˊʲ˄ʲˠ˖ˊ˓ˇ ˘˕ʲʹˆˢˆ˓ˑˑ˓ˇ ː˙˄˩ˊˆ ˆ
˔˕˓ˆ˄ʵʺʹʺˑˆˇ ˊʲ˄ʲˠ˖˘ʲˑ˖ˊˆˠ ˖˓ʵ˕ʺːʺˑˑ˩ˠ ˊ˓ː˔˓˄ˆ˘˓˕˓ʵ,
ˆ˖˔˓ˏˑˆ˘ʺˏʺˇ ˘˕ʲʹˆˢˆ˓ˑˑ˓ˇ ˆ ˖˓ʵ˕ʺːʺˑˑ˓ˇ ˔˕˓˟ʺ˖˖ˆ˓ˑʲˏ˪ˑ˓ˇ
ː˙˄˩ˊˆ.
¾
ʈ˓˄ʹʲˑˆʺ ˔ʺ˕ʵ˩ˠ ˔ʺ˕ʺʹʲˣ ˓ ː˙˄˩ˊʺ.
6 2009
ʶ.
¾
ɪˊˏ˭ˣʺˑˆʺ ʵʺʹʺˑˆˮ ˫˟ˆ˕ʲ ˑʲ ˊʲ˄ʲˠ˖ˊ˓ː ˆ ˕˙˖˖ˊ˓ː ˮ˄˩ˊʲˠ.
¾
ʅʴʺ˖˔ʺˣʺˑˆʺ ˊ˕˙ʶˏ˓˖˙˘˓ˣˑ˓ˇ ˓ˑˏʲˇˑ ˘˕ʲˑ˖ˏˮˢˆˆ ˕ʲʹˆ˓
CLASSIC ʵ ˆˑ˘ʺ˕ˑʺ˘ʺ. ʆ˓ˏ˙ˣʺˑˆʺ ˔ʺ˕ʵ˩ˠ ˔˓ˏ˓ʾˆ˘ʺˏ˪ˑ˩ˠ
˓˘ˊˏˆˊ˓ʵ.
¾
ʇʲʴ˓˘ʲ ˑʲʹ ˔˕˓ʶ˕ʲːːʲːˆ ˑʲ ˊʲ˄ʲˠ˖ˊ˓ː ˆ ˕˙˖˖ˊ˓ː ˮ˄˩ˊʲˠ.
ʇʲ˄˕ʲʴ˓˘ˊʲ ː˙˄˩ˊʲˏ˪ˑ˓-˔˕˓˖ʵʺ˘ˆ˘ʺˏ˪˖ˊˆˠ ˆ ˓ʴ˕ʲ˄˓ʵʲ˘ʺˏ˪ˑ˩ˠ
˔ʺ˕ʺʹʲˣ ˓ ˊ˓ː˔˓˄ˆ˘˓˕ʲˠ ˊˏʲ˖˖ˆˣʺ˖ˊ˓ˇ ː˙˄˩ˊˆ, ˓ ː˙˄˩ˊʲˑ˘ʲˠ,
ˆ˖˔˓ˏˑˆ˘ʺˏˮˠ ˆ ˑʲ˕˓ʹˑ˩ˠ ʲ˕˘ˆ˖˘ʲˠ, ʵˏ˓ʾˆʵ˦ˆˠ ˖ʵ˓ˇ ʵˊˏʲʹ ʵ
˕ʲ˄ʵˆ˘ˆʺ ˊˏʲ˖˖ˆˣʺ˖ˊ˓ˇ ː˙˄˩ˊˆ. ʈ˓˄ʹʲˑˆʺ ˖ʺ˕ˆˆ ˔˓˄ˑʲʵʲ˘ʺˏ˪ˑ˩ˠ
˔˕˓ʶ˕ʲːː ˓ ˘˓ː, ˊʲˊ ʵ˓˖˔˕ˆˑˆːʲ˘˪ ˘˓ ˆˏˆ ˆˑ˓ʺ ˔˕˓ˆ˄ʵʺʹʺˑˆʺ, ˓ʴ
ˆ˖˘˓˕ˆˆ ˑʲ˔ˆ˖ʲˑˆˮ ˔˕˓ˆ˄ʵʺʹʺˑˆˇ.
282
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
Проведенная работа привела к конкретному результату: проект Радио «Classic»
получил государственную поддержку и партнера в лице АО «Агентство «Хабар».
Радио «Classic» впервые зазвучало в эфире 6 июня 2011 года в Алматы на ча-
стоте 102,8 FM диапазона. Это первая радиостанция на территории Республики Ка-
захстан, вещание которой полностью основано на классической музыке.
Миссия Радио «Classic» – пропаганда общечеловеческих ценностей, развитие
культуры, повышение уровня образования, музыкальное просвещение.
Основными задачами Радио «Classic» являются:
● Удовлетворение культурных и эстетических потребностей радиослушателей;
● Обеспечение свободного круглосуточного доступа аудитории к лучшим об-
разцам музыкального искусства, созданного за несколько последних веков;
● Популяризация классической музыки;
● Поддержка отечественных исполнителей и композиторов;
● Создание оригинальных культурно-познавательных, музыкально-
образовательных программ.
Радио «Classic» позиционирует себя как прогрессивная современная компа-
ния, заинтересованная в привлечении максимального числа слушателей, готовая
развиваться и корректировать свой контент, в соответствии с мировыми тенденция-
ми, предпочтениями слушателей в рамках формата классической музыки.
В своей работе Радио «Classic» руководствуется Законом о СМИ РК, Законом о
языках РК, Законом о рекламе РК и другими законами, постановлениями, указами,
отраслевыми нормами и правилами Республики Казахстан.
˕
˕
¾
ʈ˓˄ʹʲˑˆʺ ˔ʺ˕ʵ˩ˠ ˆˑ˟˓˕ːʲˢˆ˓ˑˑ˩ˠ ˔˕˓ʶ˕ʲːː «ɧ˟ˆ˦ʲ».
¾
ʈ˓˄ʹʲˑˆʺ ː˙˄˩ˊʲˏ˪ˑ˩ˠ ˔˕˓ʶ˕ʲːː ʹˏˮ ʹʺ˘ʺˇ «ɪ ːˆ˕ʺ ːˑ˓ʶ˓
˖ˊʲ˄˓ˊ».
¾
ʆˏʲˑ˓ːʺ˕ˑʲˮ ˕ʲʴ˓˘ʲ ˔˓ ˓ˢˆ˟˕˓ʵˊʺ ˆ ˕ʺ˖˘ʲʵ˕ʲˢˆˆ ˟˓ˑʹ˓ʵ
ʑ˓ˏ˪ˊˏ˓˕ˑ˓ʶ˓ ˊʲʴˆˑʺ˘ʲ ˆ ʑ˓ˑ˓˘ʺˊˆ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ.
¾
ɶʲ˔ˆ˖˪ (ʵˆʹʺ˓ ˆ ʲ˙ʹˆ˓) ˊ˓ˑˢʺ˕˘˓ʵ, ˖˓˖˘˓ˮʵ˦ˆˠ˖ˮ ʵ ɩ˓ˏ˪˦˓ː
˓˕ʶʲˑˑ˓ː ˄ʲˏʺ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆˆ.
¾
ɶʲ˔ˆ˖˪ ːʲ˖˘ʺ˕-ˊˏʲ˖˖˓ʵ ʵʺʹ˙˧ˆˠ ːˆ˕˓ʵ˩ˠ ˆ˖˔˓ˏˑˆ˘ʺˏʺˇ,
˔˕ˆʺ˄ʾʲ˭˧ˆˠ ʵ ˊ˓ˑ˖ʺ˕ʵʲ˘˓˕ˆ˭.
¾
ʈ˓ʵʺ˕˦ʺˑ˖˘ʵ˓ʵʲˑˆʺ ˖ʺ˘ˊˆ ʵʺ˧ʲˑˆˮ. ʇʲ˖˦ˆ˕ʺˑˆʺ ˆ
˔˓˔˓ˏˑʺˑˆʺ ʴʲ˄˩.
7 2010
ʶ.
¾
ʆʺ˕ʺʶ˓ʵ˓˕˩, ʹ˓˖˘ˆʾʺˑˆʺ ʈ˓ʶˏʲ˦ʺˑˆˮ ˓ ˖˓˘˕˙ʹˑˆˣʺ˖˘ʵʺ ˆ
˔ʺ˕˖˔ʺˊ˘ˆʵʲˠ ˕ʺ˘˕ʲˑ˖ˏˮˢˆˆ ˕ʲʹˆ˓ «ʅ˕˟ʺˇ» (ʂ˓˖ˊʵʲ, ʇ˓˖˖ˆˮ).
ʅʴːʺˑ ˓˔˩˘˓ː, ˊ˓ˑ˖˙ˏ˪˘ʲˢˆˆ.
¾
ʇʲʴ˓˘ʲ ˑʲʹ ˕ʲ˖˦ˆ˕ʺˑˆʺː ʴʲ˄˩. ɪˊˏ˭ˣʺˑˆʺ ˑ˓ʵ˩ˠ ˊʲ˘ʺʶ˓˕ˆˇ.
¾
ʇʲʴ˓˘ʲ ˑʲʹ ʲˏ˪ʴ˓ː˓ː ɼ. ɧˠːʺʹ˪ˮ˕˓ʵʲ.
¾
ʆ˓ˆ˖ˊ ˑ˓ʵ˓ʶ˓ ˟˓˕ːʲ˘ʲ ˕ʲʹˆ˓ CLASSIC.
8 2011
ʶ.
¾
ʇʲʴ˓˘ʲ ˑʲʹ ʹʺ˘ʲˏˆ˄ʲˢˆʺˇ ˖˘˕˙ˊ˘˙˕˩ ʴʲ˄˩
ʲʵ˘˓ːʲ˘ˆ˄ˆ˕˓ʵʲˑˑ˓ʶ˓ ʵʺ˧ʲˑˆˮ. ɪʵʺʹʺˑˆʺ ˔ˮ˘ˆ˖˘˙˔ʺˑˣʲ˘˓ˇ
ˠʲ˕ʲˊ˘ʺ˕ˆ˖˘ˆˊˆ ˊʲ˘ʺʶ˓˕ˆˇ. ʍ˘ʵʺ˕ʾʹʺˑˆʺ ˖˓ʹʺ˕ʾʲˑˆˮ ˊʲ˘ʺʶ˓˕ˆˇ.
¾
ʇʲʴ˓˘ʲ ˖ ʇʊʇɼ «ɼʲ˄ʲˠ˖˘ʲˑ» ˔˓ ˔˕˓ʺˊ˘˙ ʇʲʹˆ˓ CLASSIC
(˕ʲ˄˕ʲʴ˓˘ˊʲ ˔˕˓ʺˊ˘ˑ˓ʶ˓ ˄ʲʹʲˑˆˮ, ˔˓ʹʶ˓˘˓ʵˊʲ ˔ʲˊʺ˘ʲ ˕ʲʴ˓ˣˆˠ
ʹ˓ˊ˙ːʺˑ˘˓ʵ ʹˏˮ ˓ʴʺ˖˔ʺˣʺˑˆˮ ʵʺ˧ʲˑˆˮ ˆ ˔˕.).
¾
ʈ˓˘˕˙ʹˑˆˣʺ˖˘ʵ˓ ˖ ɧʅ «ɧʶʺˑ˘˖˘ʵ˓ «ʒʲʴʲ˕» ˔˓ ˔˕˓ʺˊ˘˙ ʇʲʹˆ˓
CLASSIC
283
Радио «Classic» выстроено по модели классического радио, которое во всем
мире (Великобритания, Франция, США, Швейцария и т.д.) имеет узнаваемые чет-
кие характеристики. Это преимущественно музыкальные по формату радиостан-
ции, с минимальным количеством текстовой информации. Контент составляет
академическая классическая музыка, профессионально подобранная и преподне-
сенная. Самобытность и уникальность эфиру радио «Classic» придают произведе-
ния казахской композиторской и исполнительской школ.
Несколько раз в день в эфир выходят информационные и новостные програм-
мы на казахском и русском языках, отображающие весь спектр современной казах-
станской и мировой культуры. Для ценителей высокого искусства готовы к запуску
в эфир программы о композиторах, знаменитых исполнителях, произведениях, во-
шедших в золотой фонд мировой культуры, образовательные и просветительские
передачи.
Характеристика аудитории. При определении аудитории мы ориентируемся
на маркетинговые исследования российских и американских специалистов, анали-
зировавших радиостанции нашего формата [11].
Основные черты портрета аудитории таковы. Во-первых, преобладают слуша-
тели с высоким уровнем образования. Если идти по основанию социального стату-
са, то отмечается большое число высококвалифицированных специалистов и руко-
водителей разного уровня (по этой позиции, например, российская радиостанция
«Орфей» занимает первое место среди всех московских радиостанций).
С точки зрения гендерного основания присутствуют паритетные отношения.
Параметр возраста демонстрирует в классических радиостанциях уникальные ха-
рактеристики – полное отсутствие возрастных ограничений. При этом преоблада-
ют слушатели среднего и старшего возраста.
Наиболее распространенные ценностные ориентации аудитории классических
радиостанций (ее жизненные цели) – это семья, здоровье, любовь, жизненная мудрость,
духовное совершенствование. В психологическом плане ценностными считаются –
честность, искренность, ответственность, чуткость, заботливость, уважение к чужой
точке зрения, трудолюбие. Малозначимые ценности, которые не выходят на высокие
позиции – это развлечение, удовольствие. Не востребованы также такие ценности как
исполнительность и послушность, но трудолюбие все-таки там присутствует.
Для слушательского поведения характерна большая продолжительность, т.е.
аудитория слушает станцию гораздо дольше, чем среднестатистический слушатель.
Доминирует фоновое слушание.
Таким образом, в нашем определении целевая группа Радио «Classic»: актив-
ные, прогрессивные, нацеленные на успех, интеллигентные, образованные слушате-
ли, способные своим личным примером и успехом поспособствовать успеху и про-
цветанию всей страны – Республики Казахстан.
Проект Радио «Classic» реализуется творческой группой, состоящей из про-
фессиональных музыкантов. Дальнейшее развитие предполагает организацию пар-
тнерских отношений с аналогичными радиостанциями, развитие собственной зву-
козаписывающей базы, создание симфонического оркестра и хоровой капеллы.
Радио «Classic» – один из крупных, действенных культурных проектов консер-
ватории, получивший практическое воплощение и оказывающий реальное влия-
ние на формирование культурной среды нашей страны.
284
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
1. ʃʺ˔˓ːˑˮ˧ˆˇ ɯ.ɫ. Инвестиционное проектирование: Учебное пособие. – Изд-во
ТРТУ, 2003.
2. Материалы TNS Gallup Media Asia / Media Marketing Index. 2006.
3. Материалы семинаров по радиовещанию Интерньюс. – Алматы, 2006.
4. ʑʺʹ˙˘ˆˑ˓ʵ ʟ.ʟ., ɪʲ˖ˆˏ˪ʺʵʲ ɯ.ʃ., ʂˆ˕˓ˑʺˑˊ˓ ʅ.ɪ. Независимое радиовещание:
уроки успеха. – Москва, 1997 г.
5. ʊ˙ˏ˪ˣˆˑ˖ˊˆˇ ɫ.ʁ. Менеджмент в сфере культуры. – СПб.: Лань, 2001.
6. Материалы сайта hĴp://www.stat.kz
7. По материалам журнала «Маркетинг в России и за рубежом». Подписка за
2006 год.
8. ɮ˓ˏʶˆˑ ɧ. Фонд «Прагматика культуры» на сайтах GlobalRus.ru или polit.ru
9. Пригожин И.И. Политика – вершина шоу-бизнеса. – М.: ООО «Алкигамма»,
2001.
10. ʃʲ˙˕˩˄ʴʲʺʵʲ ɶ. Стратегические приоритеты культурного развития РК // Рух-
Мирас. Алматы, 2004. – № 2.
11. Смотреть работы: Радиожурналистика // Материалы конференции «Изуче-
ние радиоаудитории: возможности и перспективы». – Минск, 2010; Маркетинговые
исследования Радио «Орфей» и др.
285
ʞɩɮɸɯɪɧ ʇ˓˄ʲ ʈʺ˕˲ˊʴʲˇˌ˩˄˩,
ʞˏ-ʑʲ˕ʲʴˆ ʲ˘˩ˑʹʲʸ˩ ɾʲ˄ʌʍ
ʾ˙˕ˑʲˏˆ˖˘ˆˊʲ ˟ʲˊ˙ˏ˪˘ʺ˘˲ˑ˲˒ ʹ˓ˢʺˑ˘˲
˟ˆˏ˓˖˓˟ˆˮ ʸ˩ˏ˩ːʹʲ˕˩ˑ˩˒ ˊʲˑʹˆʹʲ˘˩
ɾɧɶɧʃɮɧɭʛ ɾɧɶɧɾ ɼʧʊɧʆʊɧʇʛʃ ɶɯʇʊʊɯʍ ʂɯʃ ɸɫɯʇʍ
Қазақ кітаптары ұлттың құнды құрамы болып табылады. Кітаптың Қазақстан
тарихын, оның əдеби, мəдени өмірін зерттеуде маңызы зор. Қазақстанның біртіндеп
Ресейге қосылуына дейін ел арасына бірлі-жарым араб, парсы, шағатай тілдерінде
шыққан кітаптар тарады. Қазақ тілінде кітап бастыру ісі Ресейге қосылғаннан
кейін ХІХ ғасырдан басталды. Төңкерiске дейiнгi қазақ зиялыларының кiтаптары –
xалқымыздың мəдени мұрасының аса маңызды бiр бөлiгi, бастау бұлағы, оны зерт-
теп игеру – бүгiнгi кемелдi руxани өмiр-тiршiлiгiмiздегi төл мiндет.
Алғашқы қазақ кітаптары Санкт-Петербургте, Қазанда, Орынборда, Омбыда,
Ташкентте басылып шықты. Көбінесе Қазан университетінің Каримовтар мен Хусай-
ыновтар баспаларынан шығып тұрған. Қазақ кітаптарының тарихы 1807 жылы Қазан
гимназиясының баспаханасында жарық көрген "Сейфілмəлік" кітабынан басталады
[1]. Шығыс сюжетінен алынған бұл дастан революцияға дейін ең көп басылған кітап.
1831 жылы Қазанда "Иғланнама", 1840 жылы "Қисса-и-Шəкір-Шəкірат", падишаһ
һашим балалары, 1848 жылы "Хатымтай жомарт", 1857 жылы "Мансұр - ул хал-
лаж" атты кітаптар басылған [2]. Қазақстанда жазу реформасы оншақты жылдың
көлемінде (1929-1940 жж.) екі рет жүзеге асырылды: 1929 жылға дейін қолданылған
араб графикасынан латынға, 1929-1940 жылдары қолданылған латын графикасынан
кириллицаға көшірілді. Араб графикасымен басылған 1841-1932 жылдар аралығын
қамтитын қазақ кітаптарының саны – 1500, латын графикасымен басылған 1926-1941
жылдар аралығын қамтитын қазақ кітаптарының саны – 3500 аталым [3].
Ана тiлiмiзде қазан төңкерiсiне дейiнгi кезеңде жарық көрген кiтаптарды iздеп-
тауып, бiр жүйеге келтiруде татар тариxшысы Əбрар Каримуллин ұлттық баспамыз
да, төл баспаxанамыз да жоқ кезде қазақ тiлiнде ұзын-саны 509 кiтап жарық көргенiн
жəне оның 431-i татар баспаxаналарында басылғанын айтады [4]. Əбрар Каримуллин
қазақ тiлiндегi тұңғыш кiтап 1831 жылы жарық көрген дейдi. Ол ойын 1971 жылы
“Жұлдыз” журналында жарық көрген “Қазанда жатқан қазыналарыңыздан” атты
мақаласында тарқатып айтады. Алайда бұл мақаламен толық танысудың мүмкіндігі
болмады. 146-149 беттерге жарияланған мақаланың барлық данасында 147-148
беттері жартылып тасталынған екен. Оның себебін сол кездегі баспасөз комитетінің
хатшысы болған Алтынбек Қасенұлынан сұрағанымда: “М.Жұмабаев” деген фами-
лия жазылғаны үшін 179057 таралыммен жарық көрген “Жұлдыз” журналының сол
беттерін алғашқы сүйінші данадан соң (сигнальный экземпялр) жоғары орындағылар
жыртқызып тастатқанына өзі куə былайша баяндайды: «Маған «өзің шешімін тап»
деп тапсырма берілген соң, баспаханаға келіп, Каримуллиннің мақаласын толық
оқып шықтым. Айтарлықтай мол мағлұматтар да алдым (дегенмен сол кездегі сая-
сат белгілі ғой, ең болмаса 1 данасын да сақтай алмадық). Ары-бері ойланып, осы
«М.Жұмабаев» деген бетті жыртып тастасам қалай болар екен дедім. Шындығында,
оншалықты біліне бермейді екен. Сонымен, қанша жерден қиналсақ да, осылай
істеуге мəжбүр болдық» дейді. Міне, кеңес өкіметінің цензуралық саясаты.
1971 жылғы «Жұлдыз» журналындағы Ə. Каримуллиннің мақаласына (147-
148 беттерінсіз) сілтеме жасайын, қай жерінен мақаланың үзілгенін өздеріңіз
байқарсыздар (егер байқалып жатса):
“Қазақ баспасөзінің туу тарихы, даму жолдары өз алдына əңгіме етерлік,
келелі тақырып. Бұл мəселе жайлы осыдан жеті жыл бұрын Х. Бекхожиннің
“Қазақ баспасөзінің даму жолдары” атты кітабы, 1948 жылы Н. Сəбитовтің “Қазақ
əдебиетінің библиографиялық көрсеткіші” жарық көрді. Əрине бұлар да қазақ
баспасөзі жайлы деректер толық қамтылды, өткен-кеткені түгел жиналып зерттелді
286
Достарыңызбен бөлісу: |


ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
деп авторлар да айтқан емес, біз де олай дей алмаймыз. Сондықтан да қазақ баспасөзі
жайлы еңбектерде қарастырылмай қалған кей бір мəселелер хақында сөз қозғауды
орынды көрдік.
Қазақ баспасөзінің тарихы дегенде тұңғыш кітап қашан шықты, қайда шықты
деген сауалдар туады. Бұған үзілді-кесілді жауап беру қиын, дегенмен əзірге қолда
бар деректерге сүйенсек, “Иғланаме Қырғыз халқына” деген кітапты тұңғыш деп
атар едік. Бұл кітаптың шығуы туралы қысқаша мəлімет былай: кітап 1831 жылы
Қазан Университетінің баспасында жарық көрді. Бұл жылдары қазақ сахарасында
оба ауруының дендеп, кісі өлімінің көбейіп бара жатқан кезі еді. Осы індетке қарсы
қолданылатын шараның бірі – аурудың зардабын түсіндіріп, одан сақтандыру, емдеу
шараларын көрсету болды. Оны, əрине, əр үйге, əр ауылға барып лекция оқу арқылы
жүзеге асыру қиын еді. Сондықтан Орынбор округінің генерал-губернаторы Сухте-
лин баспасөз арқылы таратуды жөн деп тауып, сол кездегі мұсылман баспасының
орталығы болған Қазан баспаханаларына заказ берген. Арап харіпімен басылған
осы кітаптын бір данасы күні бүгінге дейін Татар АССР-ның Мемлекеттік Орталық
архивінде сақтаулы тұр (ЦА ТАССР, фонд, 92, оп, 1. 3530).
Қазақ өлкесін басқарудың, сұлтандары мен қазақша хат-хабар алмасудың
қиындығы Сухтелинді араб харіпін алдырып, Орынборда əскери баспахананың ішінен
бөлімше ашуга мəжбүр еткен. Сүйтіп Москваның Лазарев институтынан салмағы 13
пуд, 26 фунт араб шрифті əкелінген. Əріп теруші болып Неплюев əскери училищесінің
курсанты сол училищенің оқытушысы бірнеше шығыс тілдерінде оқулық жазған
ғалым Мірсалық Бекчуриннің баласы Мухамедкерем Бекчурин белгіленген.
Əскери баспахананың араб бөлімшесінің тырнақалды кітабы орыс, қазақ
тілдерінде шыққан “Орынбор жол бойы қазақтарының жергілікті жəне дистанциялық
бастықтарына нұсқау” атты кітап болған. Алайда бұдан кейін Орынбор баспа-
сы қазақ тілінде кітап шығармай, тек генерал-губернатордың жарлықтарын ғана
жариялап отырады да, кітап бастыруға Қазан баспасынан заказ береді. Мəселен,
Мірсалық Бекчуриннің “Араб, парсы, татар тілдерін Бұхарлықтар мен Башқұрт,
Қырғыз жəне Түркістан тұрғындарының, сондай-ақ орыс-парсы, татар сөздерін
пайдалану арқылы оқыту туралы əуелгі нұсқаша” аталған кітабының 1359 жылы
Қазан баспасынан шығу фактісінің өзі біздің əлгі ойымызды дəлелдесе керек.
Аталмыш кітапта қазақ текстері болғандықтан, жəне қазақ фольклорынан
көптеген материалдар енгендіктен, бұл кітапты да қазақ баспасөзінің тарихына
жатқызамыз. Орынбор шекара комиссиясының тілмəші Ильминскийдің орыс-
қырғыз бұратана мектебіне арналған “Самоучитель русской грамоты для киргиз”
оқулығы да Қазан баспасынан бірінші рет 1861 жылы, екінші рет 1874 жылы жарық
көрген. Осы автордың 1861-62 жылы Қазан университетінің ғылыми жазбаларын-
да, “Қырғыз тілін үйренушілерге көмекші материалы” жарияланып, кейін ол жеке
кітапша болып шығады. Ильминскийдің қазақ тілі мен əдебиетінің үлкен қамқоры
болғаны бұрыннан айтылып жүр. Сол шындықты біз мына фактіден де айқынырақ
көреміз. Ол 1862 жылы Қазан университетінің баспаханасынан қазақтың халық эпо-
сы “Ер Тарғынды” бастырып шығарады. Бұл эпосты Ильминский көзінің тірісінде
Қазанда өз қаржысына төрт рет бастырған (1871, 1876, 1879, 1883), ал ол қайтыс болған
соң “Ер Тарғынды” үш рет 1893, 1899, 1913 жылдары татар нашриатшысы Шамсуд-
дин Хусаинов қайта бастырған. Сонымен Семейдегі “Жəрдем” баспаханасы Таһир
Жомартбаевтың “Қыз көрелік” романын, ал Қазан баспасы Көлбай Тоғысовтың үш
бөлімді “Надандық құрбаны” пьесасын 3000 дана етіп 1915 жылы жариялады.
Қазақ тілінде кітап шығуының келесі бір пайдалы жағы деп қазақ əдебиетінің
татар жазушыларына, татар əдебиетіне еткен əсерін де айтпай кетуге болмайды.
Татар оқырмандарының қазақтың бай ауыз əдебиетімен таныс болуы, тіпті, татар
жазушыларының қазақ тақырыбына шығарма жазуы Қазан, Уфа басқаларында қазақ
кітаптарының шығарылуының арқасы дер едік. А. Тоқай, Ғ. Ибрагимов, Ш. Камал, Ф.
Амирханов, М. Ғафурилер қазақ əдебиетін насихаттап қана қойған жоқ. Олар əрі қазақ
тақырыбына қалам тербеген жазушы да болды. Татар əдебиетшілері жинаған кейбір
əдеби шығармалар қазірдің өзінде Қазан университетінің ғылыми кітапханасында
287
сақтаулы тұр. Татар əдебиетшілері жинаған ауыз əдебиеті материалдарының ішінде
бірен-саран кітап болып шыққандары да бар. Айталық, ұзақ жылдар бойы Омбы
уезінде қазақтар арасында болған татар əдебиетшісі Хамидулла Садуақасов 1915
жылы “Халық мұңы қазақ тілінде” атты жинақ бастырып, оған халық ақындарының
шығармаларын топтаған. З. Каримов Мақыш Далтаевпен бірігіп фольклорлық
нұсқаларды “Қазақша айна” (1913) деген атпен жариялатқан. Нақ осы кітаппен
мазмұндас “Кітапха-и жұрнағи яхуд шиерлар мажмуғаси” (1910) аталған жинақты
Бекмухаммед Хусаинов, “Қазақ өлеңдері” кітабын Мухаммед Бекметов жариялатқан
болатын. Бұл аталғандармен қатар татар тіліне аударылған жинақтардан Гильман
Саттаров жинап бастырған “Қазақ шиерлари” (1909), Мақыш Қалтаевтың “Қазақ ах-
валенан” (1907), Заріф Ақсақидің “Бұлбұл құсын” (1910, 1911) атау лазым.
Қазан баспаларынан өмірге жолдама алған кітаптар баршылық. Соның көбі
дерлік сақталған. Алайда сақталмай қалған бір кітапты да атай кету жөн. Ол – та-
тар нашриятшысы Ш. Хусаинов шығартқан “Васыят нама” (Қазан, Коковин баспа-
ханасы). Патша əкімшіліктері қазақ халқына тізесін батырды деген сарын бар деп
“айып” тағып бұл кітапты цензура басып тастаған” (Ц.ГИАЛ. фонд 777. Оп.27. д.
312. лл. 2-5). Жүсіп Көбеевтің “Бірлікте көп жасаған бір ғанибет” (1907) атты өлеңдер
жинағы да “Васыят Наменің” кебін киіп авторына үкім жариялаған болатын. Бірақ
қуаныштысы сол, Кубеевтің мекені белгісіз болып үкім орындалмай қалған-ды.
Жұмағазы Темірəлиевтің өлеңдер жинағы, “Өз пікірім бұл яки ішкі ордалықтардың
қазіргі замандағы жағдайымыз” атты (1912) кітабында орыс “Қырғыз жерін басып
алды” деп “жала” жабылып “орыстарға діни де, экономикалық та тұрғыдан қарсы”
үгіттеді деген “кінə” қойылған.
Əрине, мұндай “кедергілер” кітап шығару ісін тежей алған жоқ. Низамеддин
Сағадов, Сəдуақас Сейфуллин, Мұхамади Садық Еңсеұлы, Арғынбай Ысқақи, Бай-
батыр Ержанов жəне басқалардың шығармалары көптеп шығарылып жатты. Бір
ескертетін мəселе – біз тек көркем əдеби кітаптар туралы деректер келтірдік. Ал
тарих, тіл, есеп сабағы жəне басқа салалардан шыққан кітаптардан Қазан архивтері
мен кітап қоймаларында жатқан дүниелер өз алдына бір төбе” [5].
Міне, жоғарыдағы мақалада татар кітаптанушысы Əбрар Каримуллин қазақ
кітабы 1831 жылы жарық көрді дейді. Ал қазақ кітаптанушыларының зерттеуі
бойынша: 1807 жылы жарыққа шыққан 115-беттiк шағатай тiлiнде жазылған
“Сейфүлмəлiк”. Оған қазақ кiтабының тариxын зерттеушi Ш. Елеукеновтің мына
жазбалары дəлел: “қазiр бiзге мəлiм алғашқы қазақ баспа кiтаптары “Сейфiл-
Мəлiк” қиссасы (1807), тағы да басқа фольклорлық шығармалар”. Негiзi, қазақтың
алғашқы кiтабы мынау едi деп дəл айту үшiн ұзақ зерттеу жұмысы қажет. Ал қазақ
кiтабының тариxын зерттеудi алғаш қолға алған Ш. Жиреншин қазан төңкерiсiне
дейiн қазақ тiлiнде мыңға жуық кiтап шыққанын, қазақ баспасөзiнiң тұңғышы
“Түркiстан уəлаятының газетi” 1870 жылы шықса, қазақ тiлiндегi алғаш кiтаптар
XIX ғасырдың басында бой көрсете бастады [6] деген мəлімет айтады.
Қазіргі кезде көнеден бастау алған отандық кітап мəселесін көтеретін, жоғын
түгендейтін, насихаттайтын ірі мəдени жəне ғылыми орталықтар ашылса, онда қазақ
кітаптарының жан-жақты дамуына жол ашық болары сөзсіз. ХХІ ғасырда да кітап -
əлемнің əміршісі болмақ. Адамзат кітап арқылы ғана бақытқа жетпек. Сондықтан қазақ
кітаптарының мəдени маңызын көтеруде зерделі ғылыми зерттеулер аса қажет-ақ.
1. ʈ˛ʴˠʲˑʴʺ˕ʹˆˑʲ ʋ., ʈʺˇ˟˙ˏˏˆˑʲ ɮ. Қазақ кiтабының шежiресi. (1807–1917 ж). – Ал-
маты: Рауан, 1996.– 241 б.
2 kk.wikipedia.org/wiki/Қазақ_кітаптары
3. www.nlrk.kz/page.php?page_id=1037&lang=2
4. ɼʲ˕ˆː˙ˏˏˆˑ ɧ.ɫ. Книги и люди. – Казань: Татарское книжное изд., 1985. – 304 с.
5. ɼʲ˕ˆː˙ˏˏˆˑ ʞ. Қазанда жатқан қазыналарыңыздан // Жұлдыз. – 1971. – №8. –146–149 бб.
6. ɳˆ˕ʺˑ˦ˆˑ ʞ.ʂ. Қазақ кітаптары тарихынан. – Алматы: Қазақстан, 1971. – 172 б.
288
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
ʘɧʄɩɧɯɪɧ ɧ˕ʲˇˏ˩ː ʃ˜˕ʹ˩ʸ˜ˏˌ˩˄˩
ʂˬʹʺˑˆʺ˘˘ʲˑ˙ ːʲːʲˑʹ˩ʸ˩ ʴ˓ˇ˩ˑ˦ʲ
ˬˏʺ˙ːʺ˘˘˲ˊ – ʶ˙ːʲˑˆ˘ʲ˕ˏ˩ˌ ˔ˬˑʹʺ˕ ːʲʶˆ˖˘˕˲
ɩʌɾɧʇɧʁʛɾ ɧɾʆɧʇɧʊ ɾʌʇɧʁɮɧʇʛ - ʣʇɼɯʃɸɯʊʊʧɼ ʣʁʘɯʂ
ʃɯɫʧɶʧ
Өркениет - əлі күнге дейін өз мəресіне жетпеген, илеуі қанбаған, бірақ
көптеген сан-саладағы оқымыстылардың қызығушылығын туғызып отырған
өзекті мəселелердің бірі. Өркениет тарихы сонау заманнан басталып, сабақтаса
қалыптасып келе жатыр. «Өркениет» ұғымы ғылыми айналымға XVIII ғасырда фран-
цуз ағартушыларының ықпалымен енді де, ақыл-ой мен əділеттілікке негізделген
қоғам мағынасын берді. Өркениеттің даму өзгерістерінің шапшаң көбеюі - қоғамдық
жəне жеке болмыс пен сана, əлеуметтік-экономикалық, рухани дамумен сипаттала-
ды. Өркениет - бүгінгі таңның өмір сүру формасы екені анық. Өркениеттік өлшем
негіздерінің бірі – бұқаралық ақпарат құралдары. Идеологиялық негіз қандай елде
болсын ақпарат жүйесі арқылы жүзеге асады.
Қоғамның саяси сферасын модернизациялауда, саяси шешімдердің электоратқа
жеткізілуінде, азаматтардың бүгінгі өзгерістер талабына сəйкес саяси санасы мен
мəдениетін қалыптастыруға көмектесетін құрал – бұқаралық ақпарат құралдары.
Өркениеттілік бұқаралық ақпарат құралдарының дамуымен жəне бостандығымен
белгіленеді. Сондықтан елді демократияландыру үрдістері ақпараттық даму
үрдістеріне тікелей тəуелді бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамның дамуында
жəне оның саяси институттар қатарында айрықша орны бар, атқаратын қызметі
жағынан ол саясатқа өте жақын, қоғамның даму бейнесін айнадағыдай көрсетіп от-
ыруды мақсат тұтады.
Қазіргі таңдағы қоғамдық, саяси – экономикалық ахуалдың адам факторынан,
рухани дамуымыздан аса қажетсініп отырған өзекті мəселелердің бірі – ұлттық иде-
ология. Ішкі саяси тұрақтылықты қалыптастыру – мемлекет қауіпсіздігінің кепілі.
Оның көп факторлары бар. Бұл тұрғыда бұқаралық ақпарат құралдарының алатын
орны ерекше. Еліміздің Конституциясында: «Бұқаралық ақпарат құралдары əрбір
азаматқа өзінің құқықтары мен мүдделеріне қатысты құжаттармен, шешімдермен
жəне ақпарат көздерімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті» [1] деп атап
көрсетілсе, Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары» туралы
заңында оның мерзімді баспасөз басылымы радио жəне теледидар бағдарламасы,
киноқұжаттама, дыбыс бейне жазбасы жəне бұқаралық ақпаратты мерзімді немесе
үздіксіз жария таратудың басқа да нысаны [2] болып табылатыны айқындалды.
Қазақстан Республикасы өз Тəуелсіздігін жариялаған сəттен бері бұқаралық
ақпарат құралдары қоғамдық пікір қалыптастырудың қуатты қаруына айналып келеді.
Ал, нақтылай айтсақ, ел егемендігі мен Тəуелсіздігі жолындағы саяси күресте, əсіресе,
қазақ басылымдарының тарихи рөлі ерекше. Осы мəселеге айрықша көңіл бөлген
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев: «Біздің бұқаралық ақпарат
құралдарының республика мүдделерін қорғай білуі, дүние жүзілік саяси аренада
өзінің ақпараттық кеңістігін құруды үйренулері қажет. Республикадан тыс жерлер-
де оқырманға жол табу керек, оның үстіне біздің өзіміздің сыртқы жəне ішкі саяси
қадамдарымызды айшықты көрсетер негіздер жеткілікті» [3] деп атап айтқаны белгілі.
Жетпіс жылдан астам уақыт бойына дара идеологияның құрсауында болған
халыққа жаңа тұрпатты мемлекет құрудың өзектілігі мен қажеттілігі турасында на-
сихат айту, иландыру жұмысын жүргізу айтуға ғана жеңіл болғанымен, іс жүзінде
оңай шаруа емес. Осынау тарихи миссияны атқару республикалық бұқаралық
ақпарат құралдарына жүктеледі. Оны жүзеге асыру үшін, оқырмандар аудито-
289
риясын еліктіру үшін саяси əдіс-тəсілдерді ұтқырлықпен қолдану қажеттігі сөзсіз.
Қоғамдық ой-сана үрдісінде əділ айтылып жүргендей, бұқаралық ақпарат құралдары
шын мəнінде «төртінші билік» тұтқасына айнала бастағаны жасырын емес. Себебі,
бүгінгі таңда бұқаралық ақпарат құралдары «адамның санасына, қоғамның саяси
жүйесіне ықпал етудің аса күшті құралы» екені мəлім.
Бүгінгі таңда əлемдік ақпараттық кеңістіктің жаһандасуы мен ұлттық ақпараттық
кеңістіктің қауіпсіздігі күн тəртібіне ерекше қойылып отырған кезеңде, бұл, əрине,
мемлекеттік саясаттың өзекті мəселесі болып қалатыны сөзсіз. Осы мəселені шешу
жолында бұқаралық ақпарат құралдары нендей ізденістерге барады?
Осы мəселелердің бəрі жаңадан қалыптасып, орын жайып келе жатқан
ұлттық идеологияның жеке-жеке арналары. Дəуір талабына, уақыт рухына сай
жаңа тұрпатты идеологияны қазақтық патриотизмді қалыптастырудың жаңа
міндеттері белгіленері күмəнсіз. Олай болса, ақпарттық алмасудың мүмкіндіктері
мен ерекшеліктерін үйлестіріп отыру қажет.
Бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамның саяси жүйесіне əсері, оның
арақатынастары мəселелері, сондай-ақ, ақпараттық кеңістіктің қауіпсіздігі
тақырыптары əлемдік саясаттану мен əлеуметтанудың негізгі нысандарының біріне
айналып, ол бірқатар зерттеушілердің еңбектерінің өзегі болғаны белгілі. Сөйтіп,
қоғам дамуының терең мəнді өзгерістерін, ақпараттық үрдісін бейнелейтін, оның
ішкі мазмұнын ашатын жаңа концепциялар мен ғылыми тұжырымдар жасала ба-
стады. Осы ретте Д. Беллдің «Буырқанып құрсауланған қоғам əлеуметтік болжам
тəжірибесі», З. Бзежинскийдің «Ұлы шахмат тақтасы», М.Кастельстің «Ақпараттық
дəуір, экономика, қоғам жəне мəдениет», Э.Тоффлердің «Биліктің метаморфозасы»
деп аталатын еңбектері мəселелерді саясаттану тұрғысынан көтеруді ерекшеледі.
Бұл еңбектерде ақпараттық саясаттың саяси ғылымдағы алар орны айқындалып,
оның қоғамды жаңғыртудағы рөліне мəн беріледі. Электорат санасына əсер етудегі,
жалпы қоғамдық пікір қалыптастырудағы бұқаралық ақпарат құралдарының
атқарып отырған жұмысына, оның келешегіне барлау жасалынды. Ақпараттық
қоғам тұжырымдамасына сəйкес, Е. Масуд, Д. Белла жəне А. Тоффлер ақпарат
жəне ақпараттық жүйенің болашақтағы ролінің күшейетіндігін жəне мемлекеттік
биліктің сапалы ең маңызды саяси құралы екендігін анықтаған еді.
Сондай-ақ ақпараттық қоғамның тірегі жəне оның қозғаушы күші, онсыз
қоғамның пайда болуы да, дамуы да мүмкін емес.
Қазақстан - əлемдік өркениет дамуының құрамдас бір бөлігі болса, оның сая-
си өміріндегі бұқаралық ақпарат құралдарының да алар орны ерекше екені мəлім.
Ақпараттану процесі барысында Қазақстан өзге елдер арасында əсіресе Орта Азия
мемлекеттерінің ішінде, олардағы халық саны біздегіден əлдеқайда артық болса да,
жетекші рөлді иеленіп келеді.
Ел президенті Н.Ə.Назарбаев ақпарат жəне ақпараттық дербестік туралы өз
еңбегінде былай деді: «Азаттыққа, Қазақстан аумағының тұтастығына, нақтылы
экономикалық, əскери, ақпараттық дербестікке қол жеткізу дегеніміз мейлінше
күрделі жəне ұзақ уақытқа созылатын, сондай-ақ ұлттың ерекше қажыр-қайратын
қажет ететін үрдіс екенін сезіну əрбір қазақ үшін əліппелік ақиқат».
Қоғамда қоғамның саяси, экономикалық жəне əлеуметтік саласын ақпаратпен
қамтамасыз етіп, дамытып отыратын бұқаралық ақпарат құралдарының ақпараттық
қызметі.
Олай болса, ақпараттық қызмет дегеніміз не? Оның қандай түрлері бар?
Ақпараттық қызметтің мəні неде? Бұқаралық ақпарат құралдарының ұлттық иде-
ологияны қалыптастыруда қандай орын алады? - деген мəселені шешу маңызды.
Көптеген зерттеушілер ақпараттық қызметке қоғамда қоғам мүшелері мен билік
290
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
орындарына қажетті ақпараттар беріп, таратып отыратын адам баласының
қоғамдағы демократиялық процестер мен нарықтық экономикаға деген саяси ой-
пікірлерін дамытуға көмектесетін арнайы қызмет жүйесін жатқызады.
Ал қоғамда ақпарат берумен газет, радио, теледидар, журнал жəне сондай-ақ
ғылым мен əкімшілік қызметтері айналысады.
Сонымен қатар еліміздің қазіргі XXI ғасырға аяқ басқан ақпараттық даму
ғасырында ақпарат құралдарының түрі бұрынғыдан да күрделеніп, дами түсуде.
Ақпарат құралдарының қатары бұрынғы көпшілікке арналған анықтамалар
жəне кино, ғылым мен техниканың соңғы жетістіктері кабельді спутник бай-
ланыс, видеоүнтаспа, компьютер жəне оның түрлері мен Интернет жүйелері
арқылы толықты. Бүгінгі өркениетті елдердегі бұқаралық ақпарат құралдары сөз,
ой, шығармашылық бостандығы бойынша қалыптасқан түрлі саяси ой-пікірлер
ақпарат құралдарының түрлі нысандарында жария етілетін немесе таратылатын
қызметі заң арқылы реттелетін үздіксіз жария таратудың нысаны болып табылады.
Ал енді бұқаралық ақпарат құралдарының мəніне тоқталайық. Бұқаралық
ақпарат құралдары қазіргі өркениетті елдердің бəрінде де үлкен саяси күш болып
саналады. Яғни, елдің елдігін, тəуелсіздігін мемлекетіміздің мемлекеттік деңгейде
көтерілу бейнесін жəне оның даму жолдарын жəне оның нысанын анықтап, елін
біріктіретін мықты күш - ұлттық идеологиясын халыққа жариялап, реттеп отыра-
ды. Басқа елдер болса сол елдің саяси жəне экономикалық немесе басқа салалардағы
ерекшеліктерін, дамуын тек осы бұқаралық ақпарат құралдары ғана белгілеп
бағалай алады.
Ғаламдық ақпараттық жүйе өркениетті əлеуметтік өмірді бір-бірімен біріктіріп,
толықтырып, мемлекеттерді өзара байланыстырады.
Қазақстан Республикасы 1990 жылы 25 желтоқсандағы «Мемлекеттік егемендік» ту-
ралы декларациясында демократиялық жолды таңдап алғанын бүкіл əлемге паш етті.
Əлемде демократияның 500-ге жуық түрі бар десек, оның əлем елдерінің
көпшілігі мойындаған бірыңғай анықтамасы жоқ. Əр елдің тұрмыс-тіршілігіне, əдет-
ғұрпына, тарихи ерекшеліктеріне, салт-дəстүріне байланысты демократия сан түрлі
рең алады.
Ұлттық идеология – демократиясыз, демократия – ұлттық идеологиясыз
өмірге бейімделуі мүмкін емес, олар тіпті шиеленісте болғанымен де бір- бірімен
біте қайнасып жатады.
Бұқаралық ақпарат құралдары – демократиялық прцесстерді қалыптастыратын
бірден-бір күш. Ол қоғамның ауа-райын, қоғамдық пікірді де реттеп отырады.
Бұқаралық ақпарат құралдарының арқасында біз Тəуелсіздіктің он жеті жылы
ішінде қоғамдағы өз бағытымызды айқындап алдық. Тарихымызды білдік, тіліміз
дами бастады.
Қазақстан Республикасы өз даму жолында саяси-экономикалық өзгерістерді
бастан кешіргенін ескерсек, бұл бұқаралық ақпарат құралдарында көрініс тапқаны
анық. Еліміз Тəуелсіздік алғаннан кейін, оның алдында да сан алуан қандай даму
жолын таңдаймыз деген заңды сауалдың тұрғаны белгілі. Осыны жете түсінген
мемлекетімізде егемендік тек жария етіліп қана қоймай, аз уақыт ішінде соған дəлел
боларлық біраз батыл, шешуші қадамдар жасалып, демократиялық тұрғыдағы
заңдар қабылданды («Қазақстан Республикасының Конституциясы», «Тілдер тура-
лы», «Бұқаралық ақпарат құралдары» туралы заңдар).
Сонымен қатар қазіргі кезеңде бұқаралық ақпарат құралдары қоғамның руха-
ни өлшемі ғана емес, демократиялық қоғамның да маңызды саласы.
Демократияландыру үрдістерін ынталандыратын да, демократиялық ой-
жүйені қалыптастыратын да, демократия мəдениетіне тəрбиелейтін де бұқаралық
291
ақпарат құралдары. Демократия үрдістері - сөз бостандығы, пікір алуандығы,
көппартиялық, меншік қатынастары - демократиялық қоғамның ақпарат
құралдарындағы басты құндылықтары. Демократияның мəні қоғамның барлық
мүшелерінің тең құқылығы мен азаттығының сақталуы десек, онда демократияның
ажырағысыз бөлігі – сөз бостандығының қорғалуы осы азаттықтың шынайылығының
көрінісі шығар.
Бүгінгі күні Қазақстан Республикасы демократиялық даму жолын анықтап,
əлемдік аренада өзіне лайықты орын алған дербес ел. Осы қиындығы мен қызығы мол
кезеңде, бір саяси құрылымнан екіншісіне өту жолында сан алуан қиыншылықтардың
болғаны белгілі. Бірақ біз ауызбіршілікке, татулыққа жетелейтін идеологиямыздың
арқасында шыға білдік. Біздің бағымызға қарай, басқалармен салыстырғанда
Егемендігімізді алып, қарқынды даму үстіндеміз. Мұны қазақ ұлты ғасырлар бойы
ата-баба арманы мен азаттық жолындағы көп жылғы күресінің өтеуі. Осылайша, ата
- тарихымыз, ана тіліміз, дініміз, діліміз қаз-қаз тұрып, «қазақ» деген атаудың бойына
қан жүгіріп, жан кірді. Осындай аз мерзім ішінде Қазақстан үшін, оның халқы үшін
аса маңызды да мағыналы оқиғаларды ой елегінен өткізіп, оқырмандарға жеткізуде,
дұрыс қоғамдық пікір туғызуда – бұқаралық ақпарат құралдары үлкен рол атқарады.
Егемендік жылдары жаңа саяси ахуалға, ашық нарықтық қатынастарға алып келді,
əрі дүниежүзілік экономикалық интеграцияға жол ашты. Соның нəтежиесінде сөз
бостандығы, іс-қимыл еркіндігі сияқты демократиялық ұғымдар берік орнығып,
оның заңды құқықтық негіздері қаланды [2].
Қазақстан қоғамының демократиялануы барысында қоғамда жариялыққа жол
ашылып, бұқаралық ақпарат құралдарының беделі өсіп, конституциялық тұрғыда
азаматтарға сөз бостандығы беріліп, цензураға тиым салынды. Сонымен қатар,
бұқаралық ақпарат құралдарының пікір алуандығы қалыптасты жəне оған байланы-
сты ашылмай жатқан жабық мəселелерді айту тəсілі пікір алуандығы нəтижесінде
өмірге ене бастады. Бір жағынан, бұл ашу тəсілі ретінде қоғамға енді. Сонымен қатар,
демократияның нəтижесінде бұқаралық ақпарат құралдары көбейіп, өз құқығын
пайдаланып, шерін тарқатам деушілерге өз ақпарат кеңістіктерін жарыса ұсынуда.
Қазақстан егемендігінің тұсында осындай түбегейлі өзгерістерге тұспа-тұс
келген болса, ал оның бұқаралық ақпарат құралдарынан көрініс таппауы, дамуына
ықпал етпеуі мүмкін емес.
Бұқаралық ақпарат құралдары - қоғам өмірінің айнасы десек, ал қазақ тілді
ақпарат құралдары қазақ ұлтының мүдделері мен өмірлік мəселелерін көтеріп
жүрген бірден-бір сала. Қазақ халқының мүддесін қорғау дегеніміз, ұлттар арасына
жік салу емес, керісінше, мемлекет атын иемденіп отырған этностың бай тарихын,
мəдениетін, тілін білу арқылы ұлттарды рухани байыту, халықтар достығын нығайту
болып табылады. Ал осы бағыттағы бұқаралық ақпарат құралдарының маңызы
қаншалықты екендігі белгілі. Қазіргі қазақ баспасөзі ұлттық мəдениетті қорғауға,
ата салт - дəстүрімізді сақтауды уағыздауға, халық санасын оятып, мемлекеттің
болашағын, ұлт мүддесінің мəселелерін жан-жақты қорғауға, демократиялық
мəдениетті қалыптастыруға зор үлес қосып отырған ерекше күш. Яғни бұқаралық
ақпарат құралдары – ұлттық идеологияны елім, жұртым деген халқына тарататын
басты, əрі өте қажет құрал.
Мемлекетіміздің даму құрылымының өзгеруіне, қоғамымыздағы саяси
жəне əлеуметтік жағдайлардың күрделенуіне байланысты бұқаралық ақпарат
құралдарының мазмұны да өзгереді.
Демократияның басты құндылығы - демократиялық қоғам құру немесе
оны қалыптастыру. Демократиялық қоғамды құру, бұл, əрине, жаңа қоғамдық
құрылымдарды құрумен қатар адам санасын өзгерту немесе жаңа қоғамдық сана-
ны қалыптастыру болып табылады. Қоғамдық сананы қалыптастыру тек бұқаралық
292
Достарыңызбен бөлісу: |


ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
ақпарат құралдары арқылы жүзеге асатыны рас. Сана – бұл адам баласының
философиялық, диалектикалық даму құбылысы, яғни сана адам миы мен оның
қызметінің жемісі.
Сана тек қана адам миының жемісі деуге де болмайды, сонымен қатар ол
күрделі материалдық дүниенің ұзақ уақыт дамуының да нəтежиесі деп түсінген
жөн. Оған жету үшін əлем неше ықылым заманды бастан өткізді деп атап көрсетеді
философия ғылымының ғалымдары Д.Кішібеков пен Ұ.Сыдықов.
Сонымен қатар сананың қазіргі кезде дамуы жаңа ақпараттық технологиялардың
дамуымен жəне білім саласын жаппай компьютерлендірумен жəне осы компьтерде
арақашықтық оқыту жүйесін ендіруге дейінгі өзгерістермен ерекшеленіп отыр.
Бұқаралық ақпарат құралдарынан дұрыс, өнегелі, біздің менталитетімізге
сай жəне тиімді мəлімет алу - санамыздың дұрыс қалыптасуына тікелей себеп-
кер. Біз өркендеу процесімізде азиялық екендігімізді есте ұстауымыз керек. Бірақ
демократияның ең тиімді, өркениетті тəсілдер батыста жатыр ғой. Сондықтан да
мұсылмандығымызды, азиялық екендігімізді, қазақ екендігімізді бетке ұстап, ба-
тыс елдерінің саяси жүйедегі озық үлгілерін өз тəжірибемізде пайдалана білсек
ұтылмаймыз. Мысалға, Сингапур, Оңтүстік Корей халқы, Азия Жолбарыстарын
алайық. Аталмыш елдер саяси даму үрдісіне негізіне батыстық үлгіні алып отыр-
са да, өзінің тарихи мəдениеті мен ұлттық дəстүрін қаз-қалпында сақтап отыр.
Мұсылман елдерінен түбіміз бір Түркияны алайық, оларда өздерінің мұсылмандығы
мен ұлттық нышандарын жоғалтпай, батыстық демократия үрдісін өрбітуде. Осы
мысалдардан Азия мен Еуропаның бір-бірін кішірейтпей, тең дəрежеде өркениетті
жолмен дами алатындығын көреміз [3].
Жалпы, тарихымызды саралап, барымызды бағалап, елеп-екшеп халық санасы-
на жеткізуде - бұқаралық ақпарат құралдарының маңызы ерекше. Тарихтан мəлім,
XX ғасырдың алғашқы жиырма жылдығы бүтіндей Қазақстан елі үшін рухани өрлеу,
ұлттық ояну кезеңімен тұспа-тұс келгені белгілі. Сол үрдісті тарихты шежірелеп,
жалпықазақстандық саяси мінберге айналуда «Серке», «Қазақ», «Қазақстан»
газеттері мен «Айқап» журналының атқарған рөлі ерекше. Бұл басылымдар өзінің
беттерінде, негізінен, халқымыздың мəдени - рухани, оқу-ағарту, ана тілі, қазақ
əйелдерінің бостандығы, теңдігі, саяси - əлеуметтік мəселелер сияқты тақырыптарды
кеңінен көтерді, осы мақсатта елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтасам деген мақсат
жетегінде болды. Сол себепті ұлттың рухын ұлықтау, отансүйгіш сезімді қолдайтын
идеологияны қалыптастыру газет - журнал жарияланымдарының өзекті мəселесіне
айналды. Бұл, əрине, өз кезегінде, олардың газет-журнал жұмысын қолға алуынан,
оны халықтың мұң - мұқтажын бейнелеп отыратын, олардың патриоттық сезімін
оятатын ақпарат құралына айналдырсақ деген талпынысынан туындады.
Қай басылым болсын өзі өмір сүріп отырған қоғамдық болмыстың жəне
патриоттық сананың айнасы.
Түйіп айтқанда, ел баспасөзі уақыт ұсынған алғышарттарға сай өз мойны-
на жүктелген ұлттық міндетті абыроймен атқаруға тырысты. «Қазақ тарихында
қазақ ұялатын ештеңе жоқ. Біз бірде-бір соғыс өртін бастаған емеспіз. Біз бірде-бір
елдің жерін жаулап, даламызға қосып алған емеспіз» деді Қазақстан Президенті
Н.Ə.Назарбаев. Олай болса, Қазақстан баспасөзі тарихында да кейінгі ұрпақ үлгі
тұтар кезең, отжанды ойлар шежіресі аз болмаған.
Бұқаралық ақпарат құралдарының мəдениет құрылысын көтерудегі ең бірінші,
ең басты тақырыбы – тіл болып отыр. Мəдениеттің іргетасы тіл болғандықтан, ана
тіліміздің айбары болып, ұлттық сананың туын көтеріп, ел тағдыры – тіл тағдыры
үшін күресіп келе жатқанда осы – бұқаралық ақпарат құралдары. Сондықтан да
Қазақстандағы қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі міндеті – халық
арасында ұлттық идеологиямызды, ана тілімізді, дінімізді, ұлттық салт-дəстүрімізді,
293
мəдениетімізді уағыздау, аталмыш ұлттық ерекшеліктеріміздің жөн-жораларын
көпшілікке түсіндіру, көп ұлтты ортамызды «қамырдан қыл суырғандай» салиқалы
да сабырлы саясат жүргізе отырып, осы алтыннан да қымбат қазыналарды респу-
бликаны мекендейтін барлық ұлттар мен ұлыстардың санасына құя білу болып
табылады. Ең алдымен, ол бұқаралық ақпарат құралдарының дамуымен тікелей
байланысты. Бұқаралық ақпарат құралдары адам баласы үшін дүниетанымдық
тұрғыдан қосымша əлеуметтендіруші құрал ретінде қарастырылады, жəне ол соған
қызмет етуде. Демек, олар адамзаттың дүниені танып–білуіне, қосымша білім
алуына үлкен рөл атқарады. Əрине, бұл өркениеттік үрдістер аясындағы елдердің
қатарына енуге тікелей көмекші. Тəуелсіздігімізді нығайту мақсатында Отанға деген
сүйіспеншілік, яғни патриоттық тəрбие алдыңғы қатарға шығатыны сөзсіз. Бүгінгі
таңда қоғамдық сананы қалыптастыруда, əсіресе, жас ұрпақ тəрбиесінде бұқаралық
ақпарат құралдарының жетекші орынға шығып отырғаны белгілі. Біз толығымен
сол ақпаратқа берілмей, қарқынды түрде дамып келе жатқан Қазақстан үшін тиімді
мəліметтерді жинап, əлем жаңалығынан құр қалмауымыз бүгінгі XXI ғасырда басты
міндет.
Тəуелсіздікке қол жеткізген аз уақыт ішінде қазақ тілді бұқаралық ақпарат
құралдары осы киелі де қасиетті майданда айтарлықтай жұмыстар атқарып,
еліміздегі демократия үрдісінде өзіндік орнын алып үлгерді. Бүгінгі күні оларды
оқу əрі қызықты, əрі тартымды. Бұл тек қана бір ғана саланың атқарған жұмысы
емес.
Тұнық бастаудан ғана таза бұлақ тарайтыны секілді, табиғаты таза халықтың
ойы тұнық, мұраты мөлдір. Ал тұнық ойдан таза идея туатыны табиғи заңдылық.
Сондай ұлттық идеядан туындайтын мемлекеттік идеология ғана өз жемісін береді
əрі өміршең болмақ.
Осындай идеологияны қалыптастыруға еліміздегі бұқаралық ақпарат
құралдары мұрындық болмай, іс бітпейтінін де айтуымыз керек. Тарихымызға көз
жүгіртсек, Владимир Ленин мынандай ой айтқан болатын: «Партияны құру үшін
жалпыорыстық газет керек. Құрылған партия кейін сол газетке басшылық жасай-
тын болады». Сол сияқты біздің де егемен еліміздің бұқаралық ақпарат құралдары
ұлттық идеологиямыздың сəтті қалыптасуына бір кісідей атсалысып, міндетті түрде
соған жұмыс істеуі тиіс. Тек билік осы істі үйлестіріп, оған ізашар болуы шарт.
Енді «өзеннің ұлы болуының өзі оған жан-жақтан құятын ұсақ бұлақтарға бай-
ланысты» деген ойлы қағиданы ескере отырып, еліміздің əрбір азаматы осы ұлы
іске өзінің азаматтық үлесін қоса білсе, тəуелсіз Қазақстанның күні ертең-ақ киелі,
өркениетті іргелі ел болатындығына сенім мол.
Сонау XX ғасырдың бас кезінде халқымыздың біртуар перзенттерінің бірі Ах-
мет Байтұрсыновтың: «Газет - халықтың көзі, құлағы, һəм тілі. Адамға көз, құлақ,
тіл қандай керек болса, халыққа газет сондай керек... Жұртым деп халықтың арын
арлап, зарын зарлап, халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын қорғап, зарына қарсы
тұрып, қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады» деп жазуы бұқаралық ақпарат
құралдарының қоғамдағы атқарар жүгіне үлкен мəн бергендігін көрсетеді. Ғұлама
ғалымның бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі бұл тұжырымы бүгінгі күні
де өзінің маңызын жойған жоқ. Бүгінгі таңда бұқаралық ақпарат құралдарының
қызметі бұрынғыдан да арта түсті. Өйткені, ұлттық идеологияны қалыптастыратын,
халқымыздың өзіне тəн мəдени құндылықтарын қорғайтын, насихаттайтын, дамы-
татын бұқаралық ақпарат құралдары болып табылады.
Бұқаралық ақпарат құралдары соңғы жылдарда еліміздің мəдениет
құрылысының проблемаларын көтеріп жазудың сан қырлы əдісін меңгеріп,
мəдениет саласындағы проблемаларды ұлттық рух, ұлттық мүдде тұрғысынан
көтеріп, қоғамдағы болып жатқан кемшіліктердің себептерін жан-жақты ашып
294
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
келеді. Бұдан шығар қорытынды – бұқаралық ақпарат құралдары бетіндегі əр-бір
жарияланым назардан тыс қалмай, дер кезінде түзетіліп отырылса, қоғамымыздағы
көптеген келеңсіздіктердің алдын алуға болатыны ақиқат. Бұл мемлекетіміздің
мүддесі үшін, мəдениетімізді дамыту, ұлттық идеологиямызды тарату үшін аса
қажет.
Идеологияның белгісі оның белсенді түрде насихатталуы. Кез келген идеоло-
гия адамдардың барынша кең қауымын жаулап алуға тырысады. Қалың көпшілікті
сендіре білген идеология ғана үлкен күшке айналады. Мемлекеттік басқару
кеңістігіне шығады. Мемлекет - идеологияның басты қозғаушы күші. Мемлекет бол-
маса мемлекеттік, ұлттық идеология болмас еді. Мемлекет ең алдымен мемлекеттік
идеологияға мұқтаж, оны қалыптастырушы, орнықтырушы, оны насихаттаушы,
таратушы, мемлекеттік идеологияға кереғар идеологиялық ағымдармен күресуші,
мемлекеттік, ұлттық идеологияны ғылыми-қоғамдық тұрғыдан негіздеуші,
мемлекеттік идеологияның ең басты элементі, қайнар көзі». Осының бəрін реттеп,
халықтың санасына түгелдей жеткізу - əрине бұқаралық ақпарат құралдарының
міндеті.
Қорыта айтқанда, бұқаралық ақпарат құралдары – халқымыздың рухани
көш бастаушысы. Сондықтан да, ұлттық тəлім-тəрбие, салт-дəстүріміз, жалпы
мəдениетіміз бұқаралық ақпарат құралдарының еншісіндегі көтеретін əрдайым ба-
сты тақырып.
1. ʃʲ˄ʲ˕ʴʲʺʵ ʃ. «Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы».
2. «Ақпараттық экспанция» // «Айқын» басылымы, 02.08.2007ж.
3. «БАҚ туралы» заң бірінші журналистердің құқығын қорғау керек», Қазақстан
Журналистер Одағының төрағасы Сейітқазы Матаевпен сұхбат.// «Айқап».
4. Қала мен Дала. 2005 ж. 7 наурыз.
5. ʈˬ˕˖ʺˑʴʺˊ˓ʵʲ ɫ. «Ұлттық тəрбие өркениеттік құндылық ретінде». А., 2004. 18-24 бб.
295
ɸʁʁʟʈʊʇɧʔɸɸ
Fig. 01. Map of the main Bronze and Iron Age habitats of Semirechie.
Fig. 02. Reconstruction of Late Holocene climate of Semirechie in plains and mountains. Based on palynological studies
(with 150 yrs temporal resultance) of average Ěuctuations of temperature (T) and precipitation (P) during the last 3200 yrs:
a) in plains (Tamgaly, 800 m asl, semidesert landscape); b) in mountains (Turghen, 1800 m asl, alpine meadows)
of Semirechie. Temperature in continuous lines, precipitation in doĴed lines. Absolute chronology has been provided
by EPR and C14 analyses (black dots); and by archaeological correlation (grey dots).
К статье
DEOM Jean-Marc, SALA Renato
Fig. 04. Geo-archaeological map of the Western Kuljabasy range (Chu-Ili mts).
Fig. 03. Satellite image of the Asy plateau, with violet marks for villages and orange marks for cemeteries.
К статье
DEOM Jean-Marc, SALA Renato
Fig. 05. Vertical vegetation bands of the Chilik valley with kurgans and seĴlements of diﬀerent location and type.
Fig. 06. Tentative map of the main Saka kurgan complexes of Semirechie arranged by hydrological basins with their
seasonal migration roads (arrows). Kurgan concentrations are mainly located half way between summer and winter
camps on the alluvial fan of the hydrological basin.
К статье
DEOM Jean-Marc, SALA Renato
Fig. 08. Archaeological satellite-map of the Tienshan valleys from Almaty to Chilik.
Half-circles point to main kurgan concentrations.
Fig. 07. Archaeological map of the Charyn canyon with orange half-circles pointing
to kurgan complexes and squares to villages.
К статье
DEOM Jean-Marc, SALA Renato
Рис. 1. Общий вид вереницы камней Керегентас.
Рис. 2. Надпись №1 (брахми).
Рис. 3. Надпись №2 (бактрийская).
Рис. 4. Надпись №3 (брахми).
.
К статье
ɩɧɹʊɯʃʅɪɧ ʝ.ʂ.
К статье
ɩɧɶʛʁʒɧʃɧ ʃ.
Рис. 1. «Кос алип» - тамга рода кыпшак, Средний жуз. ЦМК КП 2323.
Рис. 2. Тамга сарматов на антропоморфной скульптуре, III в. д.н.э. – III в. н.э. ЦМК КП 25700/18.
К статье
ɩɧɶʛʁʒɧʃɧ ʃ.
Рис. 3. Кулпытас с тамгой «қос алип» племени кыпшак. «Көп бейітті төбе», с. Сарлык, Карагандинская область.
Рис. 4. Мавзолей Джучи-хана. Тамга аргынов (глаз) на строительном кирпиче.
К статье
ɩɧɶʛʁʒɧʃɧ ʃ.
Рис. 5. Современное тамгопользование. Монголия, Баян-Ульгийский аймак.
Вверху - казахская тамга «ашамай» владельца коня; внизу – тувинская тамга «лук» нового владельца.
Из материалов экпедиции ЦГМ РК 2010 г., фото Н. Базылхана.
К статье
ɩɧɶʛʁʒɧʃɧ ʃ.
Рис. 7. Изготовление копии-эстампажа тамги, изображенной на могильном камне
(с. Сарлык, 2012 г., из материалов экпедиции ЦГМ РК).
Рис. 6. «Круг, колесо» - тамга рода ботбай, Старший жуз. ЦМК КП 6030.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ.
Рис. 1. Карта-схема распространения основных типов тамг-петроглифов на юге Казахстана
и Центральном Тянь-Шане.
Рис. 2. Кулжабасы. Изображение лошади с тамгой-тавром. Фото автора.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ.
Рис. 3. Примеры взаиморасположения в ландшафте средневековых тамг-петроглифов, эпиграфики и поселений.
1-3 – ур. Асык, Чу-Илийские горы (фото А. Солодейникова, 2012 г.); 4-6 – долина Актерек,
Заилийский Алатау (фото автора).
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ.
Рис. 4. Изображения тамг на стелах. 1, 2 – Кулжабасы; 3-5 – ур. Когалы, стела 2. Чу-Илийские горы.
Фото и микалентная копия автора.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ.
Рис. 5. Средневековые петроглифы и тамга (4). Чу-Илийские горы, ур. Анкельды. Фото автора.
К статье
ʈɧʁɧ.ʇ
Fig. 01. Auroch in polygonal style, Sarmish-sai, Archaic period.
Fig. 02. Auroch in polygonal style, Kuljabasy Valley-4, Archaic period.
К статье
ʈɧʁɧ ʇ.
Fig. 04. Auroch in triangular style with sun spot, Saimaly-Tash, Eneolithic period.
Fig. 03. Auroch in plastic style, Kuljabasy V-3, Archaic period.
К статье
ʈɧʁɧ.ʇ
Fig. 06. Bull sacrięce (worship and killing), Kuljabasy V-14, Middle Bronze period.
Fig. 05. Bull with horns reaching rock cracks, Akkol (Chu-Ili mts), Early Bronze period.
К статье
ʈɧʁɧ ʇ.
Fig. 07. Goat with ringed horns (20 rings), Bayanjerek G-4, Late Bronze period.
Fig. 08. Goats and sun circles, Kuljabasy V-2, Late Bronze period.
К статье
ʈɧʁɧ.ʇ
Fig. 09. Deer, snake and 8-fold compass, Kuljabasy V-3, Late Bronze period.
Fig. 10. Horned horse, Tamgaly G-3, Late Bronze period.
К статье
ʕɯʇɯʂɸʈɸʃɧ ɮ.ɪ.
Рис. 1. Наскальные изображения тамг эпохи Средневековья, Нового и новейшего времени.
Долина р. Чаган, Горный Алтай. Фото Д. В. Черемисина.
К статье
ɼʅɳɧ ʂ.
Рис. 1. Развалины Чирикрабата.
Рис. 2. Средневековая крепость на Чирикрабате.
Рис. 3. Мавзолей Баланды.
Рис. 4. Мавзолей Баланды. Тамги на древних кирпичах.
Рис. 5. Развалины Джетасар №3 (Алтынасар).
Рис. 6. Городище Асарчик-Шаншар.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ., ʈʅʁʅɮɯɹʃɸɼʅɪɧ ɧ.ɼ.
Рис. 1. Руническая надпись «Озерная 1», Е 138: вверху – прорисовка по: Кызласов, 1994;
внизу – фото А. К. Солодейникова, 2011 г.
Рис. 2. Горы Баянжурек, Джунгарский
Алатау. Арабографичные надписи, XIX в.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
Рис 3. Долина Котыр, Чу-Илийские горы.
Камень с руноподобными знаками.
Фото и прорисовка А. Е. Рогожинского.
Рис. 4. Долина Котыр, Чу-Илийские горы. Петроглифы
и горизонтальная руноподобная надпись.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
Рис. 5. Долина Котыр, Чу-Илийские горы.
Петроглифы и вертикальная руноподобная надпись.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.,
прорисовка А. Е. Рогожинского.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ., ʈʅʁʅɮɯɹʃɸɼʅɪɧ ɧ.ɼ.
Рис. 6. Урочище Когалы, Чу-Илийские горы. Современные наскальные рисунки.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
Рис. 7. Урочище Когалы. Изображение всадника. Раннее средневековье.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ., ʈʅʁʅɮɯɹʃɸɼʅɪɧ ɧ.ɼ.
Рис. 8. Урочище Когалы. Изображение персонажа в трехрогом головном уборе. Раннее средневековье.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
Рис. 9. Урочище Когалы. Изображения антропоморфного персонажа и шлема. Раннее средневековье.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
К статье
ʇʅɫʅɳɸʃʈɼʅɫʅ ɧ.ɯ., ʈʅʁʅɮɯɹʃɸɼʅɪɧ ɧ.ɼ.
Рис. 10. Урочище Когалы. Изображение колчана. Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
Рис. 11. Урочище Когалы. Изображение лучника.
Фото А. К. Солодейникова, 2012 г.
320
ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ
«Тарихи-мəдени мұра жəне заманауи мəдениет» халықаралық
ғылыми-тəжірибелік семинарының материалдары жинағы
Proceedinds of the international scientięc-practical seminar
«Historical and cultural heritage and modern culture»
Сборник материалов международного научно-практического семинара
«Историко-культурное наследие и современная культура»
Технический редактор А.Е. Рогожинский
Верстка А.Г. Андриенко
Дизайн обложки Т.А. Рублева
Басуға 26.11.2012 қол койылды
Пішімі 60х90 - 1/8
Гарнитура: «Palatino Linotype»
Офсеттіқ қағаз. Офсеттіқ басылым.
Шартты баспа табағы 20.
Таралымы 500 дана.
ЖШС «Service Press»
Қазақстан Республикасы
050000, г. Алматы, Макатаев 129/1.
Тел: +7 (727) 279 71 34, 352 82 02
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ʊɧʇɸʒɸ-ʂʞɮɯʃɸ ʂʌʇɧ ɳʞʃɯ ɶɧʂɧʃɧʍɸ ʂʞɮɯʃɸɯʊ