title: Қазақы кӛш - Сайын Назарбекҧлы

text:
2.2.
Қазақы кӛш
-
керуен
Барлық адам пенделерінің ортақ мекені, асыраушы атасы,
аялаушы анасы Жер
-
анамызда алғашқы ошақ қҧрып, отбасын тҥзеген
Адам Ата мен Һауа Ана дейді. Қҧдірет бҧйрығымен олар ҧрпақтарын
ҿсіреді. Кейінірек, кҿбейген кезде ҽлемнің тҥкпір
-
тҥкпіріне тарап кеткен
еді дейді...
Қазіргі біздің аузымыздан тҥспейтін, ойымызды онға бҿлетін
Жаһандану қҧбылысы сол кезде басталған секілді. Бірақ о кез –
адамдардың ҽлемді игеру мақсатындағы бір
-
бірінен алшақтау кезеңі
болса, бҧ кез –
ҽлемді игеріп болғаннан кейін бір
-
біріне жақындасу,
араласу кезеңі секілді. Бҧл қҧбылысқа "Жаһандану" деп ат тағыпты.
Жаһандану кезеңінде адамдар мен ҧлттардың ала білсе алары
да мол, сақтанбаса, жоғалтары да баршылық секілді.
Ҽлем игергенін, тапқанын ортаға салады, тҽжірибе алмасады.
Ғылым дамиды. Мҽдениет араласады. Бҧлар халық тҧрмысының
жақсаруына, жоғының табылуын тездетуге кҿмектеседі.
Ҽлгідей пайдасын тигізер жаһандану қҧбылысының зиянды да
ҽсері бар секілді. Ҽр адам бҧ қҧбылыс ҽкелер қатерді санамен сезіне
отырып, ел болып қауымдасып,
ҧлт болып ҧйымдасып дайындық
жасамаса, онда ондай ел елдігінен, ҧлт ҧлттығынан айрылып қалу
қаупі де бар дейді.
Жаһанданудың кҿзге анық кҿрініп, ауызға ілініп, тарихта таңба
қалдыра бастаған шағында адам баласына зор қасірет ҽкелген
кезеңдері кҿп болды. Басқаша айтқанда: тіл мен тіл тайталасып, дін
мен дін бақталасып, адам мен адам бҽсекелесіп, ақыры бір
-
бірін
58
кҥштеп бағындыруды, тартып жеп несібе айыруды, бірінен бірі озуды
ҽдетке айналдыра бастағаннан бастап жаһанданудың сорақы жағы
ҿкінішті нҽтижелерін
таныта бастады.
Қазіргі заман сҽулетшілері солардан қортынды шығаруға тиіс деп
дҽметеміз. Ендігі заман бҧрыстан қортынды шығарар, дҧрыстан ҿнеге
алар заман болады деп болжануда.
Жалпы жаһандану қҧбылысы қазаққа жат қҧбылыс емес.
Біздің бабаларымыз "аты барда жер танып, асы барда ел танып"
жҥріп, бҧл қҧбылыстан ала да білген, ҿз ҥлестерін аз да қоспаған.
Ҿздерінің ойлап тапқан ҥзеңгісі мен арбасын ҽлемге таныстырып,
қҧдіреттің жалғыз екеніне баршаны сендіріп, ҿзге тілге ҿз сҿздерін
ендіріп, Адам ата ҧрпақтарының бір
-
біріне жақындай тҥсуіне еңбек етіп
еді дейді, тарихшылар.
Кҿшпелі
тайпалар
Пекинді
Парижбен,
Ҥндіні
Ҧрыммен
жалғастырды дейді, білетіндер.
Солай басталған жаһандану қҧбылысының бҧл кездегі мінезі
ҿзгеріп, бір кездегі кҥш кҿрсетер басқыншы тҥрінен біздің
заманымызда "тҥйені тҥгімен жҧтатын жалмауыз" тҥріне айналып
бара жатырғандай. Адам онымен тіл табыса алмаса жҧтылып тынатын
реті бар. Жеке кісі тҥгілі, бейімделе алмаса, жаһанданудың тҧтас елді
жоқ етіп жіберер қауқары бар секілді. Бҧ заман жаһандануы тҽніңді
қорламауы мҥмкін, бірақ пенделік жаныңды, ҧлттық рухыңды ҿзгертіп
жіберуі мҥмкін қҧбылыс секілді. Бҧл –
сонысымен қауіпті. Ҽр қоғамдағы
аз кҥн тҽн мҧқтажын қанағаттандыруға қҧмарлар кҿпшілікке айналған
шақта тҧтас ел тҽуелсіздігіне қауіпті жағдай туатын секілді.
Содан
барып ҽр пенде алдында басын аман сақтап қалу, ел алдында елін
аман алып қалу мҽселелері туындамақ. Ҽлемдік жаһандану
қҧбылысымен қалай болғанда да тіл табысу керектігі, оған бейімделу
қажеттігі тҥсінікті бола бастады. Сол тҥсіністікті, сол ымыраны ҧлттық
намысқа зиянын тигізбей қалай іске асыруға болады деген сҧраққа
жауап іздеу –
бҧ замандағы басты мҽселе. Ол ҧлтшылдың да,
халықшылдың да, ҿзімшілдің де кешіктірмей шешуі қажет мҽселесі.
Жаһандану қҧбылысына қарсы тҧра алар қҧрал –
білім мен
ғылым, тіл менен сауда делінеді.
Білектің заманы кетіп, біліктің заманы орнаған бҧ ғасырда кім кҿп
біледі, соны ел пайдасына асыра алады –
заман сонікі. Кім ҽлеммен
сауда жасай алады, елін байыта алады –
заман сонікі. Бірақ Сен осы
шаруаларды ҿз ҧлттық рухың сіңген білім мен ғылым арқылы, тек қана
ана тілің арқылы игеруге тиіссің.
Тіл мҽселесінде кейбір біздің "ҧлтжанды" қайраткерлеріміз:
"Ойбай, жастарымыз орысша оқып қойды, ойбай ағылшынша ҥйреніп
жатыр"
--
деп байбалам салып, ана тілінің жоқтаушысы болып кҿрінуге
тырысады. Біз ондай адамдарды қазақ халқына жауынан бетер қауіпті
дер едік. Жаһандану қҧбылысынан қашып қҧтыла алмайтын
59
болғандықтан оны тек қана білімменен қарулана ҿз тілінде, ҿз теңіндей
дҽрежеде, санаменен тҥсініп қарсы алу қажет.
Ал енді сана жҿнінде ойланғандар ойына ортақтасып кҿрелік.
"Елің мен тілің теңдік ала алмай тҧрып, қанша жерден дҥлдҥл
болып кетсең де, ҿзің теңдік алып, кҿгере қоймайтыныңа –
сол кҥндер
куҽ. Ал сана кемелденбей тҧрып, заңның да кемеліне мініп, дегенін
жҥргізе алмайтынына –
содан бергі жылдар айғақ" –
дейді,
Ҽбіш
Кекілбаев.
"Тіл жҽне Тҽуелсіздік". "Егемен Қазақстан. Тамыз, 2006 ж.
"Ҧлттық санасы оянып, ҧлттық намысы жетілген елдер кҥрес
нҽтижесін тҽуелсіздігін баянды етуге жҧмсаса, ал
ҧлттық намысы
оянбаған, қҧлдық санадан арылмағандар ҧлт мҥддесі игілігі жолында
біріге алмай, ҽр тҥрлі ағым ығында ҿзара қырқысып, азапты кҥндер
тізбегін жалғастыра береді екен" –
дейді,
Қойшығара Салғараҧлы.
«Елдік негіздері». Астана 2007 ж.
Жаһандану қҧбылысына бізді ҧлт ретінде араластырар негізгі
қҧрал –
ана тіліміз! Қазақтарға бҧ кезеңде тіл мҽселесінде: "Ана тіліңді
жетік біл, ҽлем тілінің бҽрін біл!" –
деген ҧран жарасады.
Жаһандану қҧбылысын ҿз ҽдісімен қарсы алып, сол ҽлемге ҿз
ҥлесіңді қоса кіруің қажет. Ҽйтпесе олар сені ҿгейситін болады.
Ойымызды мысалмен тҥсінікті етелік: егер біздің халқымыз
ҧлттық мҽдениет пен ҧлттық қҧндылықтарды бҥкіл адамзат пайдасына
жарата алар дҽрежеге кҿтеріп, ҽлем халықтарын қазақ тілінде:
"кҿкпар", "ірімшік",
"қҧрт", "қазақша кҥрес", "шҧбат", "қымыз",
"бауырсақ", "тоғызқҧмалақ", "балқаймақ", "тҥйе жҥн кҿрпе",
"Алматының апорты", "қазақ жабысы, адай жылқысы", "қазақ тазысы",
"қазақ қазысы" "ғарыш" деп сҿйлете бастады делік.
Ҽлемдегі озық елу елдің санатына қосылғалы еңбек етіп жатқан
елдің ҿндірісі мен экономика саласы да ҽлемге қазақ сҿздерін айттыра
бастайды деп дҽметеміз...
Сол секілді ҽлем мҽдениеті қазақтардың ҧлттық ҧрдісі, ҧлттық
ерекшеліктері туралы айта бастады делік. Олар: "киіз ҥй", "текемет",
"амансыз ба", "қош болыңыз", "рақмет", "қазақ қонақжай жҧрт",
"Қазақстан бейбіт ел", "ҧлттар достығы" деген сҿздерді біздің елден
ҥйреніп кетеді делік...
Қазақстанға келген саяхатшылар ҿз еліне "Кҿкшетау", "Жҧмбақ
тас", "Тҥркістан", "Бекет ата", "Шерқала", "Ертіс", "Жайық", "Балхаш"
деген сҿздерді ҽлем жҧртшылығына тарата бастады делік...
Қазақтар ҿзіне осындай жағдай туғыза алса, тек қана ҿздері емес
тҧтас ҽлем амалсыз қазақша сҿйлей бастайды, онда олар қазақтарды
да Қазақстанды да жатсынбайтын болады...
Бҧл ретте тындырылған біраз шаруалар бар. "Бҽйтерек",
"Астана", "Қашаған", "Теңіз", "Ақтау сити", "Қазмҧнайгаз", "Қорғас"
деген сҿздер ҽлемді қазақша сҿйлете бастады. Бірақ олар ҥлесі ҽзірге
60
тым аз. Қазақтардың жаһандау қҧбылысына қосар ҥлесі де, соған
қарсы тҧрар қайраты да міне осылар секілді істері болмақ.
"Қазақы болмысқа, яғни қазақтың халықтық қалпына оралу –
сан
ғасырлар бойы қазақты қазақ қылып ҽлемге танытқан, азамат
қауымының ҿзге халықтарынан ерекшелеп, "қазақ халқы" деген киелі
атауды иелендіріп, қазақтың тек ҿзіне тҽн қасиеттеріне, ҧлттық
қҧндылықтарына, рухани тҧтастығына оралу, басқаша айтқанда, қазақ
халқының ҧлттық дҽстҥрін, ҧлттық мҽдениетін, ҧлттық санасын
қалпына келтіру" –
дейді, бҧл салада аса қҧнды тарихи еңбектерімен
танымал болған
Қойшығара Салғараҧлы
(Елдік негіздері». Астана 2007 ж).
Қазақтар алдында, ендігі жерде, ҽлемдік жаһандану қҧбылысына
бейімделе жҥріп, ҿз ҥлесін қоса жҥріп ҿмір сҥру міндеті тҧр. Ол ҧлт
алдындағы, жҧрт алдындағы міндеті. Жаратушының алдындағы
міндеті.
Ҥлес қос, қосқан ҥлесің "мені қазақ баласы қосты" дей алатын
болсын. Жаһандануға қарсы тҧрма, бейімдел, бейімделе қазақы
болмысыңды сақта.
"Қазақ халқы атты кҿш
-
керуенді" (қазақ халқының бҥкіл ҽлемдік
қозғалыстағы болмысы деп тҥсін) табиғат қалыптастырған қазақылық
қалпында кҿздерімен кҿріп, салтанатты сҽнімен кҿшкен кезінде
қызықтаған, еріксіз босқан кезінде ыстығына кҥйіп, суығына тоңған
ҧрпақтарының соңғы тҧяқтары, қазіргі алпыс
-
жетпіс жастағылардың
аталары мен ҽжелері, аналары мен ҽкелері болатын. Олар қазақы
кҿш
-
керуеннің сҽн
-
салтанатын болмысымен сезініп, бар қызметін
қолдарымен атқарған, сол заманда ҿмір сҥріп, заман ҿзгергенде ҿмір
бойы кҿш
-
керуенін жыр етіп, ҿкініштерін зар етіп ҿткен жандар еді.
Жыр етіп дейміз
-
ау, олар жырлай да алмаған
-
ды. Қайдан жыр етсін.
Сыбырлап айтатын, жасырып айтатын. Қорқатын. Амалсыз заманына
бейімделетін. Қорыққандары, бейімделгені жақсы болыпты. Ҿздері
аман қалыпты. Біздерді ҿмірге ҽкеліпті.
Айтарлықтай салтанатты болмағанмен, "қазақы кҿш" дегенді
бала кезімізде біздер де кҿрдік. Кҿш біздер ҥшін қуаныш болатын.
Жаңа жҧрт, жаңа табиғат. Бір жазда екі
-
ҥш рет жҧрт аударып қону
ауылдық жерлерде жирмасыншы ғасырдың алпысыншы жылдарына
дейін жалғасты.
Ҿркениет пен техника дейміз, цивилизация мен жаһандану
дейміз, солардың лебі елуінші, алпысыншы жылдар шамасында қазақ
ауылдарына ҿз самалын да, салқынын да тигізе бастады.
Шалғай жатқан ауыл қазақтары қазақ елінен басқа да ел
болатынын, қазақ тілінен басқа да тіл болатынын сезіне бастады.
Автомашина тҥйені ауыстырды. Жат жҧрттықтар саны ауыл
адамдарынан кҿпшілікке айнала бастады. Ауыл қазақтарының ана
61
тілінен басқа тілді пайдалана білмесе, тіршілік етуі қиындайтынына
кҿздері жетті.
Адам да, жер де, тіл де мидай араласты. Алғашқыда зардабы
байқалмады. Бірақ қазақтың дҽстҥрлі кҿш
-
керуені, басқалар кҿшіне
ығыса жол бере жҥріп, ақыры аясы тарылып қозғалыссыз қалған
шақта, ата
-
баба жолы, қазақшылық ҽдет
-
ғҧрып надандыққа балана
бастады. Сол кезден бастап, ҧлттық сананы ҧлттық нҽрмен нҽрлендіру
тоқтағаннан бастап, қазақтың ҿмірі де, тілі де, болмысы да кҥрт
нашарлады.
Қазақ халқының болмысында ҿзгеріс басталды... Жаңа заманға
бейімделу басталды. Бірақ бҧл қҧбылыс ҧлттық болмысты, ҧлттық
ҥрдісті, ҧлттық тілді жоғалту есебінен жҥзеге асты. Қазақ ҿз ҧлтынан
алшақтай бастады.
Қазақ халқы талантты, ҥйренгіш, қабылдағыш халық. Кҿргеніне
еліктегіш халық.
Сол еліктегіштік пен мҧқтаждық қазақ халқын тҥгелдей орыс тілді
етті.
Сонымен қоса, қазақ –
бейқам да халық. Сол таланты, сол
бейқамдығы ҿзіне қарсы жҧмыс жасап жатты.
Ақселеу Сейдімбек «Ҧлттық идея» атты мақаласында қазақ
бейқамдығын былайша бейнелейді…
"Біздің, қазақтардың бҧл тараптағы тірлігі, бейнелеп айтқанда,
мынадай: жаһанданудың ақ жал толқынында қалт
-
қҧлт етіп бір бесік
ағып барады; бесік ішінде қазақ деп аталатын бір жас ҧлан қаннен
-
қаперсіз ҧйықтап жатыр; ... осындай ахуалда біз бір ғана жағымсыз
тірліктен бас тартуға тиіспіз. Ол –
беймҽлімсіздікте ғҧмыр кешуден бас
тарту"...
(Қазақ ҽдебиеті, 15.08.200)
Халық ҧзақ уақыт ана тілін (ҽсіресе ауыл қазақтары), ҿз қалпын,
ҿз болмысын сақтап қала алғанмен ақпарат тілі мен ҿкімет тілі қолдан
жасаған амалсыздық заңына кҿнді. Қалалықтар тілі шҧбарлана бастап,
ақырында орыс тілділерге айналды.
Бар білімнің басында орысша
білу, жиындарда "орысша судай" ағып тҧру дҽрежелі болатын болды.
Жаттампаздар мен жағымпаздар дҽуірі туды.
Мемлекет қазақтарды
емес, ҿз қҧлқына ыңғайлы адамдарын тҽрбиеледі, соларға билік берді.
Бҧған қарсы тҧрам дегендер атылды, асылды.
Ҥлкен алдында ҽдепті болуды бала парызы деп есептейтін
жастар (қазақ жастары), енді бҧзықтығымен кҿзге тҥсуге арланбайтын
болды. Қыздардың тапсынып тҧратыны мҽдениетке саналды. Қазақи
сана ҿзінің қалыпты арнасынан ауытқыды. Басқа елдер мҽдениетіне
тҽуелсіз дамуын тоқтатты.
"Бҧдан шығатын қортынды сол –
ҧзақ жылдар
бодандық бҧғауда
болған елдің азаттыққа қандай жолмен жетсе де, сана тҽуелсіздігі
болмай, елдің шынайы тҽуелсіздігінің болмайтындығы; қиылған
жанның, тҿгілген қанның, аққан жастың зая кететіндігі" –
деген,
62
Қойшығара Салғараҧлы, сана тҽуелсіздігін, рух тҽуелсіздігін бар
шаруадан ілгері оздырады.
Қойшығара Салғараҧлы. "Елдік негіздері»" Астана 2007 ж.
Жер де, адам да, тіл де қазақшылық болмысынан айрылып, ҿз
тегіне ҿгейлік танытатынды шығарды.
Жерді басқалар меншіктене бастады. Қазақ енді жерге ие
болудан қалды.
Ел кҿшуді тоқтатты. Кҿшу тоқталып еді, елді мекен маңын
адыраспан басты. Ол маңайға басқа шҿп шықпайтын болды.
Сол секілді "кҿш
-
керуені" қозғалыссыз қалған қазақ санасына да
адыраспан шыға бастады.
Ел санасы "пҽленше" арақ ішіпті, мас болыпты дегенді ерсі
кҿрмейтін дҽрежеге жетті..
Ерлер қҧлқы бҧзыла бастады. Ішімдік іздегіштер
,
қыдырымпаз,
сҧрамсақ, жағымпаз деген жегілерге ҿзегін алдыртты. Жҧрт ішімдіксіз
дастарқан жаймайтын болды. Қазақ тойы мен жиыны болмысын
жоғалтты.
Ҥйленген жастар ажырасқанына ҧялмайтын дҽрежеге жетті.
Ана тіл бетіне таңба тҥсті. Тіл сҽнінен айырыла бастады.
Жҥйрік тіліміздің ҧшына сҥйел шықты, сҥріне бастады.
Шешен сҿйлесуге, мақалдатып тапқыр айтуға қҧмар халық
жаппай тост айтуды, тілек тілеуді, жаттандылықты ҽдетке
айналдырды. Қазақ халқы енді ҿз болмысына да иелік ете алмады.
Біраз қазақ ҿз ана тіліне астамшылықпен қарайтынды шығарды. Тіл
қазаққа ана болудан бастарта бастады.
Ҿз тілін "ана тілі" атандырған, ардақтаған да солар еді.
Мҧқтаждық пен амалсыздық қыстаған қазақтар ана тілін ардақтауға
халі жетпеді. Жҥзі отырып біреудің бетіне қарап жҽутеңдеді, соған
тҥсінікті болсын деп орысша сҿйледі.
Ҧзаққа созылған амалсыздық пен дҽрменсіздік қазақтың қазақтық
сапасына ҽсер ете бастады.
Соңғы бір
ғасырға жуық уақыт озбыр ҿкіметтің қҧлы болдық, жат
десе жаттық, тҧр десе тҧрдық. Дым шығарма десе дем шығармадық.
Ҿл десе ҿліп, тіріл десе тірілдік. Бҽрі рас. Мойындаймыз.
Адамды аздырдық. Даланы тоздырдық. Кҿлді кептірдік. Бҧлақты
қҧрғаттық. Ҿзенді ластадық. Ауаны уға айналдырдық. Суды тҧзға
айналдырдық. Аңды қырдық. Баланы мҽңгҥрт еттік... Шындықты
мойындамауға бола ма. Мойындаймыз. Бҽріне ҿкінеміз.
Арақпен тҽнді уладық. Қҧдайсыздық жолына тҥсіп жанды уладық.
Бҧ да рас. Мойындаймыз.
Анаңдай ҽлпештер аяулы сҿздер ҧмытыла бастады.
Анаң тірі. Бесік жырын он беске келгенде, кітаптан оқып ҥйренеді
деген не масқара? Тҽрбиенің ҧлттық болмысын жоғалттық.
63
Атаң тірі. Алпамыс ерлігін бақшадағы басқа тілді тҽрбиешіден
естиді деген не масқара? Ҧлтымыз ҧлттық тамырдан алшақтатыла
бастады.
Халқымыз ақын халық еді, жырау халық еді. Батырлық
дастандарымызды ҧмыттырды. Қазақтың соншалықты бай мҧралары
туралы институт, университет студенттері ғана естиді екен, оқулықтан
ғана оқиды екен деген не масқара? Бҽрі де рас. Мойындаймыз.
"Басың жарылса бҿрік ішінде, қолың сынса, жең ішінде " деген
шҥкіршілікке бағына ҿмір сҥрдік. Кҿндік. Кҿндіктік. Кҥттік.
Дегенмен асықпаған арбаға мініп қоянға жетті...
Ақыры, арман орындалды.
Арманға жетіп Тҽуелсіздігіміз бен Егемендігімізді тойлап
жатырмыз. Тойымыз тойға ҧласқай!
Ата
-
баба аруақтарына ас беріп жатырмыз. Садақамыз қабыл
болғай!
Елімізді ел етпекке ҧмтылып еңбек етіп жатырмыз! Еңбегіміз
жемісті болғай!
Тҽуелсіз ҿмір сҥрген он бес жылдан астам уақыт осылай ҿте
шығыпты. Жетістігіміз аз болмапты. Қатарымыздан озыппыз. Озықтар
қатарына жетуді мақсат етіппіз. Жететінімізге сенімдіміз де. Бҽрі рас!
Мақтанамыз! Қуанамыз!
Арманымызға жеттік. Аллаға рақмет!
Тҽуелсіздік алдық! Тағдырға рақмет!
Егемен ел болдық! Ел серкелеріне рақмет
!
Жаратылыс –
егіз. Жаратылыс жақсыны да жаратқан, жаманды
да жаратқан. Бҧл ҿмірде шындық та бар, ҿтірік те бар. Қуаныш
қуантып жатса, ҿкініш ҿкіндіріп жатады.
Тҽуелсіздікке қол жетіп, мемлекетіміз экономика мен ҿндірісті
ҿркендете, халықты теңестіре алған осы жылдар тіл теңдігін
қамтамасыз ете алмады деп ашық айтамыз...
Бҧл жылдар ҧлттық рухты кҿтеретіндей іс тындыра алатын
ҧлтжандыларды билік басына жеткізе алмағаны несі деп ҿкінеміз...
Байлық пен билікке қолы жеткендер ел мҥддесі, халық қамы
деген шаруаларды екінші орынға ысыра берген жоқ па деп
кҥдіктенеміз...
Тҽуелсіздік жылдарында, бҽріне қол жеткізе жҥріп, қазақ
халқының жан
-
дҥниесін жаңадан, қайтадан қалыптастырарлық, "Мен –
қазақпын!" деп мақтануға тҧрарлық, рухани рухты қалай қалыптастыра
алмадық деген ҿкініш кҥнҽліні ҿз басыңнан емес ҿзгеден іздете береді.
Бірақ ҽлемдік атағы бар кҿрнекті жазушы, қоғам қайраткері Ҽбіш
Кекілбаев бҽріне кінҽлі сана тҿмендігінен дейді.
Демек, біздің қоғамымыздың да, қоғам мҥшелерінің де ҧлттық
санасы, осы ҿмір сҥрген тҽуелсіздік жылдарында ҿз армандарынан, ҿз
тындырылған істерінен кем тҥсіп жатыр екен
-
ау деген ойға
итермелейді. Біздің жетістіктеріміз сананың сені жетектеуінен емес,
64
тарихи жағдайдың дҥрмегіне еруден туындаған жетістіктер болуы
мҥмкін секілді.
Ҽбекең мақаласынан тағы да бірнеше ҥзінділер келтірелік:
..."Сананың солқылдақтығы... Ҽлдеқашан мемлекеттік статус
алған тіліміздің ҽлі кҥнге мҽртебесіне сҽйкес пҽрмен ала алмай
жҥргендігі де содан еді... Тіліміздің жҧтаңдығынан емес, ҿзіміздің кісілік
жҧтаңдығымыздан еді"...
...Сол солқылдақтық, сол жҧтаңдық ҽлі кҥнге білім беруді, тҽрбие
беруді, тарих оқытуды ана тілде жҥргізуге бҿгет болуда...
…Тіл теңдігінсіз мемлекет теңдігін, мҽдениет теңдігінсіз азамат
теңдігін кҿзге елестету мҥмкін емес…
…Ең алдымен, туған тілімізді жҧмыла ҥйреніп, жабыла меңгеріп,
жан аямай дамытып, нағыз осы заманғы білім алу мен зейнет кҿрудің
ең шешуші қҧралына айналдыруымыз қажет…
Қазақ халқының кҿрнекті ойшылдарының бірі –
Ақселеу
Сейдімбек:
"Қазақ идеясы, яғни сол
мҽндегі қазақстандық немесе ҧлттық
идея ҿзара шендескен екі бастаудан нҽр алуға тиіс. Біріншісі –
қазақ
халқының тарихи тағдыры қалыптастырған мейірім, шапағат, парасат,
жарасым, бақыт туралы арман
-
аңсары (идеялы). Яғни кең
мағынасында, ондай идеялдың мҽдениет пен ҿнер, тіл мен діл, салт
пен дҽстҥр тҥріндегі ҿмірлік кҿріністері. Екіншісі бҥгінгі тарихи кезең
аясындағы нақты бастан кешіп отырған ахуал", –
дейді.
("Ҧлттық идея", Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
Тарих пен тарихи кезеңді шендестіре отырып, бҥгінін қамдау,
болашағын ойлау, елді ел ету жолындағы басты жҧмыс екенін сеземіз.
Ел болып ес жия бастап едік. Жетістігіміз бен қоса кемшілігіміз де бар
болып шықты. Соларға сын кҿзбен қарап, "ҽттеген
-
ай" дейтін
болыппыз. Бҧл да рас. Ҿкінеміз. Қазақтардың қазақ халқы алдындағы
борышы туралы ойланамыз.
Ҽбіш Кекілбаев:
"Тҥптеп келгенде, ана тіліңді қҧрметтеу –
басқалардан артық
тҧрудың қҧралы емес, туған анаң мен атаңды сыйлағаның сияқты ҿз
халқың мен мҽдениетіңді қалтқысыз қадірлеудің ең басты қағидасы
болуға тиісті..." деп, кез
-
келген қазақтың мойнындағы борышын
анықтап береді. (Егемен Қазақстан». Тамыз, 2006 ж).
Біздің арғы
-
бергі ҿткен жҽне келешек ҧрпақтар алдындағы
перзенттік парызымыз Ҽбіш Кекілбайҧлының жоғарыда келтірілген
ойларын тҥсіне білгенде, ҧсыныстарын іске асыруға атсалысқанда
ғана ақталмақ. Сонда ғана "Қазақстан болашағы –
қазақ тілінде"
екендігін іс жҥзінде дҽлелдеп шыға аламыз.
"Ҿйткені тіл мерейі –
ел мерейі. Бабаларымыз баяғыда
ескерткендей, адамзат трихына қарасақ, тілі мақҧрым қауымдардың
65
ҿздері де мақҧрым болыпты. Ал тілдерін дамытып, кемелдеріне
келтірген халықтардың ҿздері де дамып, кемелдеріне келіпті"…
Ҽбіш Кекілбаев "Тіл жҽне Тҽуелсіздік
"Егемен Қазақстан".
Тамыз, 2006 ж.
Тҽуелсіздігіміз баста. Егемендігіміз елде. Иманымыз жҥректе.
Тҿрт жағымыз тҿрт Қҧбыла! Тек қана ҿздеріміз, қазақтар, сол тҿрт
Қҧбыланы бағдар ете алсақ болғаны. Ҿз кҿзімізді ҿзіміз тырнап аша
алсақ болғаны. Адасқан сананы даңғылына қайтара алсақ болғаны.
Тат басқан жҥректі тазарта алсақ болғаны. Жанымыз бен
болмысымызға басқалар егіп тастаған сенімсіздік пен кҥдік атты
жегіден қҧтыла алсақ болғаны...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекҧлы - бет 8

text:
Ҽбіш Кекілбаев "Тіл жҽне Тҽуелсіздік"
"Егемен Қазақстан". Тамыз, 2006 ж.
Ойға салып саралап қарағанда, ҽлгі санап шыққан теріс ҽдеттер
мен қауіптерден қҧтылу ҥшін бізге ешкімнің кҿмегінің қажеті жоқ екен.
Бҽрі ҿзіміздің қолымызда. Бҧл рас нҽрсе. Бірақ асықпаса, болмайтын
секілді. Толғақ қысып тҧр. Ол енді кімді ҿмірге ҽкеледі? Ендігі басты
сҧрақ сол.
Толғағы жеткен сол мҽселе қазақ халқының шаңырағына
мҽңгҥрттер мен бейқамдар тобырын тудыруын жалғастыра бере ме?
Жоқ ҽлде болмысы қазақтікі, тілі ананікі, пиғылы елім, жерім деп
бҧлқынып тҧрған жаңа ҧрпақтар ҿскінін тудыра бастай ма?
Елімді ел қылымын, жҥртымды қазақ қыламын дейтіндердің
мақсаты ҽуелден де анық. Ол –
елдік, ҧлттық мҽселе.
Қазақ халқы ҥшін бар шаруашылық мҽселелер шешілген дедік.
Тек қана ендігі жерде қазақты толғандырары, ол –
қалай ҧлттық
болмысымызды сақтап қала аламыз деген мҽселе. Бҧл мҽселені
қазақша тілге аударып қайталайықшы...
Қалай ана тілімізді сақтап қала аламыз?
Қалай ата
-
баба салтын сақтай, дҽстҥрін ҧстана ҿмір сҥреміз?
Қалай ҧрпағымызға қазақылық болмысты сіңіре аламыз?
Қайткенде жастарды "ел Азаматы" атты қалыпқа қҧйып шығара
аламыз…
Бҧл армандарды
іске асыру ҥшін
міндетті тҥрде екі нҽрсені
мойындау қажет:
Бҧл іс –
ҧлы іс! Бҧл іс –
ел ҥшін еңбек етем деушілердің бар
жҧмысының арқауы, бар тіршілігінің негізі!
Бҧл шаруа мемлекеттік бағдарламалар арқылы ғана іске
асатын, орындалуы
орасан кҥрделі рухани жҧмыс.
Бҧл
шаруаны орындап шығу мақсатында:
Жастар тҽрбиесінің барлық сатыларына арналған, "Ең болмаса
осыны біл!" деп талап қоя алатын, орындалуын тексеруге болатын
бағдарламалар жасалынуға тиіс;
Сол бағдарламалар жастар білімінің ең тҿменгі дҽрежесін
(минимумын) белгілеуі қажет;
66
Сол минимумда ата
-
аналар мен ҧстаздар ҥлесі, мемлекет ҥлесі
анықталуға тиіс;
Оқушылар
мен
ҧстаздардың,
адамдармен
мемлекеттің
міндеттері мен қҧқтары заңмен бекітілген болуы тиіс;
Тҽрбие жҧмысының сатылары бала туғанан бастап, азамат боп
қалыптсқанға дейінгі кезеңдердің бҽрін заңмен қамтуы қажет…
Адам туады, ержетеді. Ол тҥсінікті нҽрсе.
Бірақ қоғамға адамнан гҿрі Азамат қажетірек. Азаматты
тҽрбиелеп шығару қоғам борышы, міндеті. Ҿйткені қоғам болашағы
адамдарының, азаматының санасына байланысты.
Сондықтан да мемлекеттік азамат тҽрбиелеу бағдарламалары
(стандарттары):
Отбасы мектебінің бағдарламасы;
Балабақша мектебінің бағдарламасы;
Бастауыш мектеп бағдарламасы;
5
–
9 сынып оқушыларының бағдарламасы;
10
–
11 сынып оқушыларының бағдарламасы;
Кҽсіби оқу орындарының бағдарламасы;
Орта оқу орындарының бағдарламасы;
Жоғары оқу орындарының бағдарламасы;
Ҿз бетінше оқып жетілу мектебінің бағдарламасы...
секілді
бір
жинақта жарық кҿрген, ҽр бала
қолында жҥретін кішкентай
кітапшасы, «Азамат атану ҽліппесі» атты ҿзінің тҿл қҧжаты
секілді қосмша тҿл қҧжаты болуы қажет
дейміз
.
"Баланы бастан" тҽрбиелейтін, кемі болса "азаматты соңынан"
жетілдіруге қам жасайтын жҥйелі, ғылыми бағдарламалар бала
арманын қалыптастырады, қалыптасқан арман оны ҿмір даңғылына
алып та шығады. Ондай заңдастандырылған бағдарламалар жаны
отаншыл азаматтарды тҽрбиелеуде нҽтижеге тезірек жеткізуге
септігін тигізер еді
деп есептейміз.
Біріншіден: Ҽр отбасы мектеп жасына дейінгі сҽбилерін мемлекет
бекіткен бағдарлама жоспары бойынша жҧмыс жасап жҽне баласы
бақшаға берілмеген жағдайда балабақша бағдарламасын ҿз
беттерінше орындап шығуға міндетті болса. Бҧл бағдарламалар тек
қана ҽріп ҥйрету, санды қосып алу бағдарламасы болып қалмай,
баланы қазақ етіп қалыптастыру бағдарламалары болуға тиіс.
Екіншіден: Бала тҽрбиесі деген сҿз айтылған жерде анаға
қамқорлық сҿзі қатар жҥрмесе барлық шаруа жел сҿз болып қала
бермек.
Ҥшіншіден: Абай айтқан «толық адам» деген кісіні дайындап
шығуға «толық Ана» дейтін кісінің керек екендігі. Бҧл мҽселеде кейбір
саясаткерлердің дауыс ҥшін ойлап тапқан «гендерлік» деп аталатын
саясатының қазақ халқына тигізер зияны пайдасынан ҽлдеқайда асып
тҥсетінін ескере жҥрген абзал.
67
Балаларды
тедидар
тҽрбиесі
мен
кҿше
тҽрбиесінен
мҥмкіншілігінше шеттетіп, ата
-
ана тҽрбиесіне, мемлекет
қомқорлығына
бейімдеп ҿсіру қажет. Сонда бала ата
-
анаға борышты ғана болып
емес, баршаға сҥйікті болып та жетілмек.
"Алайда не жасыратыны бар, болашақты кҿздеген айқын,
тҥбегейлі ҧлттық мақсат болмағандықтан, ол мҥмкіндікті уақытында
пайдалана алмадық. Бҧлай істеуге кезінде қоғам да, билік
басындағылар да қажетті икемдік таныта алмады... Сҿйтіп қазақ
ҧлтының ҧлттық қҧндылықтарын қалпына келтіру кейінге ысырылып,
кҥнкҿрістің қамы ҿңмендеп алға шықты.
Ең ҿкініштісі –
кезінде кейін ысырылған ҧлттық қҧндылықтарға
оралу арқылы халықтық қалпымызды қайта қалыптастыру мҽселесі
сол кҥйі біржолата ҧмыт болып, назардан тыс қалды".
Қойшығара Салғараҧлы "Елдік негіздері". Астана 2007
Ҽл
-
Фараби бабамыз бҧдан мың жыл бҧрын ескертіп, «Адамға
бірінші тҽрбие беру керек. Тҽрбиесіз берілетін білім адамзаттың қас
жауы. Ол келешекте адам ҿміріне жҽне қоғамға ҥлкен апат ҽкеледі», –
депті...
Баба ҿсиетін орындау –
қазақы тҽрбие, озық
білім...
Бала
тҽрбиесіне, ананы қамқарға алуға жҧмсалған қаржы –
банкіге салған
қаржыдан ел ҥшін ҽлдеқайда пайдалы, ҿсімді болмақ.
Бҧл қазақ халқының аталар рухына оқыған батасы, ҿз ҿмірін
сҽндендіруі, ҿз болашағын қамқорлауы болмақ.
Ана тҽрбиелеу бағдарламаларында:
Қыздардың міндетті тҥрде бітіретін курстары;
Қыздардың мектепте, оқу орындарда ҿтетін қосымша пҽндері;
Ҽйелдердің зейнеттік мезгілі;
Ҥш балалы ҽйелдерге кенже баласы ҥш жасқа толғанша айлық
тағайындау мҽселесі;
Бес балалы ҽйелдерге ҿмірлік пенсия тағайындау мҽселесі...
Қазақстанда ҧлтаралық, дінаралық тҥсіністік орнатудың дҥние
жҥзілік озық ҥлгісі бар деп мақтанамыз. Кҿптеген ҧлт ҿкілдері достық
пен ынтымықтың арқасында тату
-
тҽтті ҿмір сҥруде дейміз.
Біздің сол даналығымыздың, кҿрегенділігіміздің, кҿсемдігіміздің
екі қазақты татуластыруға, ортақ мҽмілеге келуге жҧмылдыра алмауы
ҿкінішті
-
ақ. Екі қазақ деп отырғанымыз тілі бірі қазақша, бірі орысша
шыққан қазақтар.
Тіл мҽселесіндегі патриоттық сезім мен нигилизмдік шайқасында
ҽзірше нигилистер жеңіске жетуде. Ҿйткені олар кеңес ҿкіметі кезінде
билік басында болды да, ел байлығын жекешелендіру кезеңінде
жіліктің майлы жағы қолына тҥсті. Енді олар ҽрі билікпен, ҽрі
байлықпен ҥстемдік қҧруда.
68
Қоғам олардың қолындағысына таласпауға тиіс. Бола берсін.
Алғаны ас болсын.
Бірақ қоғам солар ағымында кете бермей жаңа замандағы жаңа
Қазақстан рухына сҽйкес ҧрпақ ҿсіруге бағыт алуға тиісті.
Мемлекетке, қоғамға азамат дайындап беру ата
-
ана мен мектеп
міндеті дейміз. Бірақ оларға міндет беріледі де, соны іске асырар
қҧрал берілмейді.
Біздің ойымызша ондай міндет –
мемлекет міндеті!
Мемлекет ҽлгілерге маған Азамат дайындап бер деп жолына
қаржы, қолына қҧрал ҧстатсын!
Мектеп пен ата
-
ана кез
-
келген мемлекеттің негізі. Олар орасан
қҧдіретті кҥш! Сол кҥш –
потенциалын қоғамның негізгі қозғаушы кҥші
ретінде пайдалану –
мемлекет міндеті. Оны іске асыру ҥшін олардың
қолына адам тҽрбиесін, бала тҽрбиесін қозғай аларлық қҧрал беру
қажет.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаев 2004 жылдың 3 қазанында
Парламентте сҿйлеген сҿзінде:
"Жапония мен Кореяда ҿздерінің жоғары оқу орнын бітіргендер,
сырттан білім алғандарға қарағанда, жоғары бағаланады. Біз ҥшін
ҿнеге аларлық мысал",
–
дегенде, Қазақстанның жоғары оқу жҥйесіне
берген тапсырма деп тҥсінуіміз қажет секілді еді.
"Ҿкініштісі, қазір Қазақстанда саяси
-
ҽлеуметтік ҿмірдегі кҿптеген
жетістіктерге қарамастан, қоғам ҥшін ҧзақ мерзімді идеал болатындай
идеология қалыптаспай отыр..."
Ақселеу Сейдімбек «Ҧлттық идея» (Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
"Қазақстанда қазақтан басқа бірде
-
бір ҧлттық диаспора идеяға
ҧйытқы да, тірек те бола алмайды.
Ақселеу Сейдімбек «Ҧлттық идея" (Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
Ҧрпақ тағдыры ҽділетке бір табан жақындай тҥсер еді.
Мемлекеттің басқару жҥйесіне ҽуелден қабілеті бойынша таңдалып
алынған оқушылардан екшеліп шыққан қызметкерлер ғана кҿтеріле
алар еді
.
Осындай таңдау арқылы ел жауапкершілік мағынасын тҥсінер
еді.
"ХХ ғасырда ғылымның барлық саласынан оқулықтар тҥзген
қазақ тілінің, ҽлемдік классикалық сҿз ҿнерін негізінен сҿйлетіп
ҥлгерген қазақ тілінің, тіптен Маркс пен Ленин шығармаларының толық
жинағын дҥние жҥзінде орыстардан кейін бірінші болып сҿйлеткен
қазақ тілінің, енді келіп, тҽуелсіздік алып, Республикадағы қазақтардың
саны 30 пайыздан 60 пайызға жетіп, тҥркі тілдес халықтардың саны 70
пайызды қҧрап тҧрғанда, қазақ тілінің қағажу кҿруін немен тҥсіндіруге
болады?! Оның себебі, турасын айтқанда, қазақ тілі Қазақстан Ҥкіметі
мен Парламентінің тілі бола алмай отыр. Одан да гҿрі ашып айтар
болсақ, Қазақстан Ҥкіметі мен Парламенті ҧлт тағдырына қатысты
осынау тарихи жауапкершілікті терең сезіне алмай отыр...
69
Ақселеу Сейдімбек «Ҧлттық идея» (Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
"...қазақ тілінің қҧнікері де, қҧтқарушысы да бҥгінгі жер басып
жҥрген ҧрпақ болатынын терең сезінетін мезгіл жетті".
Ақселеу Сейдімбек «Ҧлттық идея» (Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
Барлық мҽселе жастар біліміне ғана байланысты екенін толық
сезінетін мезгіл жетті.
"Бҧл орайда кешегі екінші дҥниежҥзілік соғыстан титықтап шыққан
Жапонияның жағдайларын тҥзету ҥшін, білім керек екен деп
еуропалық білімге жалаң ҧмтылмай, ҧлттық тҽрбиеге ерекше кҿңіл
бҿліп, ҧлтқа: «жапондық дҽстҥр, еуропалық білім» деп ҧран
тастауының ҥлкен мҽні барлығын ескерген жҿн. Ҧлттық дҽстҥрге
негізделген ҧлттық тҽрбие ҿнегесін алған жастар ғана игерген білімін
ҧлт тағдырының дҧрыс шешілуіне жҧмсай алады. Ҽлемнің дамыған
елдері тҽжрибесі дҽлелдеген осы ақиқатты біздің де мойындап, ҧлттық
тҽрбиені мемлекеттік білім беру стандартының тҧғырына айналдырып,
«қазақы дҽстҥр, ҽлемдік білім» ҧранын ту етіп кҿтеруіміз қажет".
Қойшығара Салғараҧлы «Елдік негіздері». Астана 2007 ж.
"...Қазіргі қазақта шамдану бар да, шамырқану жоқ; кіжінісу бар
да, қышқыл таныту жоқ; ҧрандасу бар да, ҧйымдасу жоқ; халқым деу
бар да, оның қамын жеу жоқ".
Қойшығара Салғараҧлы «Елдік негіздері». Астана 2007 ж.
Бҧ кезеңде қазақтардың да, Қазақстан Республикасының да
бақытты ҿмір сҥруі ҥшін барлық қажетті алғы шарттары орындалған.
Тек қана олардың мемлекетімізді –
Қазақстан Республикасы дегізіп
тҧрар, халқымызды –
қазақ халқы етіп ҧстап тҧрар, кҿш
-
керуенін
арман
-
биігіне жеткізер ҥш бағытқа, ҥш шаруаға мықты бола алса
болғаны. Олар:
Кҿштің кҿлікті болуын қатамасыз ету, демек ел экономикасын
табысты ету;
Кҿштің қазақтық болмысын сақтау, демек рух тҽуелсіздігін
қалыптастыру;
Кҿштің ҽні мен сҽнін қамтамасыз ету, демек тіл тҽуелсіздігін
қамтамасыз ету...
Халқымыз "бҽрін айт та, бірін айт" деген екен. Бҽрін айтуға
тырыстық. Бҽрінің –
бірі де, тоқсан сҿздің тобықтай тҥйіні де –
ҧрпақ
санасы ҥшін кҥрес!
Немесе мына ойды саралап кҿрелікші...
"Отаны Қазақстан екенін мойындар болса, онда тек қазақ халқы
ғана, сол ҧлттық диасфоралардың бастарын біріктіріп, олардың
жарастықты ҿмірлеріне ҧйтқы бола алатын бірден
-
бір тірек ҧлт екенін
де мойындауға тура келеді".
Ақселеу Сейдімбек "Ҧлттық идея" (Қазақ ҽдебиеті, 15.08.2003)
Қазақстанды ел етіп ҧстап тҧрар басты тҧлға қазақтар болатын
болса, қазақтарды қазақ етіп ҧстап тҧрар ҧстаздар қауымы.
70
Мемлекеттің
басты
байлығы
банкідегі
қаражаты
деп
ойлайтындар бар. Біздің ойымызша, мемлекеттің басты байлығы
ҧстаздар
қауымының
кҿйлегінің
кҿктігі,
тамағының
тоқтығы,
уайымының жоқтығы.
Сонда ғана ҧстаздар атты "Жаратушылар" қоғамның басты
байлығы –
жастар тҽрбиесін қалпына келтіре алады, рухани тҽрбиені
қалыптастыра алады.
Ҧрпақ санасының қалыптасар кезеңінде олардың дҥниелік,
руханилық жағдайын жасап, ҿсіп келе жатқан ортасына ризашылық
сезімін оятып ҿсірмей, санасы қатайып кеткен шағында "ақылды бол"
деу, "патриот бол" деу, "қазақы бол" деу –
басшылар мен биліктілерге,
байлар мен барларға, ата
-
аналар мен ҥлкендерге, зиялылар мен
ақылдыларға жараспайтын қылық.
Бҧл мақаламызды біз Ҽбекеңнің (Ҽбіш Кекілбайҧлы) алғашқы тіл
заңының республика Жоғарғы Кеңесінде қаралып, ҿзге тілділер мен
қазақ тіл нигилистері бой бермей бара жатқан бір шақта айтқан:
–
Немене, кеше ел басына кҥн туғанда, тар ҥйімізден орын
ығысып, тҿрімізді ҧсынғанда, тартыңқы дастарқанымызды жайып,
жарты кҥлшемізді ауыздарыңызға ҧстағанда, біз кҥндердің кҥнінде,
бҥгінгідей демократия орнатып кемелденеміз деп жатқан заманда, ҿз
ҥйімізде ҿз тілімізде сҿйлеу ҥшін мына сіздерден бҥйтіп жылап тҧрып
рҧқсат сҧраймыз ғой деп ойлап па едік?! –
деуге мҽжбҥр болғанын
еске тҥсіре аяқтамақпыз...
Біз де Ҽбекеңнің сол сезіміне беріле, жылап тҧрып:
Немене, сонда біздер, елді ел қылам, адамды адам қылам,
қазақты қазақ қылам дейтіндер қауымы! Жастар санасының дҧрыс
қалыптасуына шынымен жағдай жасай алмаймыз ба? –
дегіміз
келеді...
Сол мақсатқа жҧмсалған қаражат ең адалымыз болмақ!
Осы жолға тҿгілген тер шамасы ҽркімнің адамдық парасатын
анықтамақ!
Мемлекеттің де, адамдардың да мақсаты біреу болса:
Балабақша мен мектепке бала сыймай жатпаса, қайта
дайын балабақша мен мектептер бҿбектерді кҥтіп тҧратын
болса!..
Бір сыныпта отыз бала емес, соның жартысы оқыса!
"Ҧстаз" деген сҿз бен "жоқшылық" деген сҿз қатар тҧруы
мҥмкін болмасын!
Балалардың иіні бҥтін, қарны тоқ, кҿңілі шат болса!
Аналар мен ҧстаздар мемлекет қамқорлығына алынса!
Сонда ғана олар есірткі мен қылмысқа қҧмар болмайды!
Сонда ғана біздердің ҥгітіміз жолдан тайдырушылардан
басым болмақ!
71
Сонда ғана ел алдына шығамыз!
Сонда елу ел емес, алғашқы ондыққа жетеміз!..
Сонда ғана сана тҽуелсіздігін қалыптастыра аламыз!..
Сонда ғана қазақ болып туғанымызға мақтана алатын боламыз!..
2.3.
Қазақ деген ел едік...
Ҽлемде: "Қазақ Даласы" деп, "Ҧлы Дала" деп аталған жер бар...
Сол жерді мекен еткен халық бар...
Олардың "Ана тілі" атты тілі бар...
Біздер: сол даланы мекен еткен, сол халықан ҿрбіген, сол
халықтың тілінде сҿйлейтін –
қазақ деген ел едік...
Қазақтың "Ҧлы Дала" атанған сол даласы жермен бірге
жаратылса, қазақ бабаларының аттары да адам тарихының алғашқы
шежірелерінде сақталған. Сан мыңдаған жыл бҧрынғы жазба
деректер мен жартас жазулары, археологиялық қазбалар деректері
соны айғатай тҥседі.
Қазақтың жері де, ҿзі де, тілі де ежелгі жаратылыстан, ежелгі
бастаулардан тамыр тартып жатыр.
Бағзы замандардан қазақ халқын жаратылыстай дархан,
нҽрестедей аңқау, табиғаттай пейілді деп аты қалса, ал олардың тілі
шешен сҿйлеуге, ҿлең сҿз қҧрастыруға, "ҽлқисса" деп жіберіп,
дастандар мен аңыздарды желдірте, жеделдете айтуға жартылғандай
дейді.
Біздің тіліміз ҽлемдегі ең бай, ең ҽдемі тілдердің бірі. Қазіргі бар
ҽлемді тҧтастырып тҧрған ағылшын тілінің ҿкілі Ҧлы Шекспир ҿзінің
ҿмір бойы жазған барлық шығармасында он бес мың сҿз қорын
пайдаланса, қазақ жазушысы Мҧхтар Ҽуезов "Абай жолы" романын
жазғанда қазақтың
он жеті мың сҿзін пайдаланыпты. Не деген бай тіл!
Сондай дҽрежедегі ҽлемдік мҽдениеттің ең бір ғажап туындысына
соңғы бірнеше ғасырда қауіп туа бастапты...
Ҿйткені бірнеше рет қазақ басына соққан тарихи апат ҧлттық
мемлекетінен айырды...
Сан
ғасырлық
орыстандыру
саясаты
қазақты
ҧлттық
сананасынан алшақтатты...
"Дудар
-
ай!, келер болсаң тезірек кел, орныңа орыс, қазақ
таласып жҥр!" дейтін жалыныш кезең қазақ тілінің, ҿзімізше "Ана
тіліміздің" басына туды. Мариям Жагор қызының бір ауыз сҿзге
сыйғызған жан айқайын ана тіліміздің жан айқайына ауыстыра,
кҿпшілікке тҥсіндіре айтсақ былайша болып шығар еді... "Қазақтар
тезірек қазақша сҿйлеңдер, ҽйтпесе ана тіліңнің орнына басқа тілдер
таласып жҥр"...
Бірақ, біздің қазақтар Мариям Жагор қызының зарын тҥсініп,
қҧлақ тҥргенмен, ҽлі кҥнге ауыздан тҥсірмей Мариям сезіміне аяныш
72
тудырғанмен, туған тілін, туған еліне, ана тілінің зарына қҧлақ тҥре
алар емес...
Кейбір қазақтар ана тілін білмейді. Бҧл шындық. Бҧл ҿкінішті.
Ана тілі мҽселесінде кейбір қазақтар қазаққа
жауынан бетер
қауіпті болып шықты. Бҧл да шындық. Бҧл қорқынышты.
"Ҿкінішті" деп ҿкініш білдіре отырып, "қорқынышты" деп
қорқыныш барын мойындайтын себебіміз –
ҧлт тҽрбиесі мен ҧрпақ
тҽрбиесі, ел болашағы мен қазақ болашағы деп аталатын барлық
шаруаны
қамқорлау
мен
қаржыландыру,
шешім
қабылдау
қабылданған шешімді орындату тетіктері солардың, қазақ тілін
білмейтіндердің, білсе де жаны ашымайтындардың еншісінде
екендігінде.
Бҧл мҽселе қазіргі кезеңде қалыс қалып қойған, ендігі жерде
кезек кҥттірмейтін, мемлекеттің де, қазақ тілі жан ашырларының да
кҿңіл аударатын басты мҽселесі болуға тиіс кезең. Бҧдан ҽрі
созбҧйдаға салу қауіпті.
Қазақ тілін білетіндердің бҽрі қазақ емес екені қандай шындық
болса, ана тілін білетіндердің бҽрі қазақтың «айналайыны» емес екені
де сондай шындық.
Тіл білгеннің бҽрі қазақи кісі болып, қазақтың арын арлап
кетпейді екен.
Сондықтан да қазақ тілін білу жҽне қазақ халқының ҧлттық
болмысын сыйлау жҽне оны қалпына келтіру мҽселесі қатар айтылуы,
қатар қамдалуы қажеттілігі тҥсінікті бола бастады. Бҧлай дейтініміз
қазақ тілін уағыздағанымызға жиырма жылға жақын уақыт ҿтсе де,
жоғары лауазымды чиновниктердің, қалтасы қалың байлардың
балаларының барлығы дерлік шет елдерде оқытылып жатыр. Біз осы
жерде ана тілін білетін қазақтардың орысша мен ағылшыншаны да
туған тіліндей білетін болғанына қуана отырып, олар білімінің тек ҿз
басына емес мемлекетіміз бен халқымыздың да мҥддесіне пайдалы
болса екен дейміз. Жасыратын несі бар, ел билігі ертең
-
ақ солардың
қолына ҿтеді. Сондықтан да, бар қазақтың, бар қазақстандықтардың,
ҽсіресе, билер мен байлардың балаларының бар білімнің басында ана
тілі тҧруы қажет.
Бҧл мҽселе –
мемлекеттің қауіпсіздік органдарының есінде
болуға тиісті мҽселе.
Егемен ел болғалы тіл мҽселесін жалау еткен бір ҧрпақ
қартайды.
Тағы бір ҧрпақ ержетті.
Бір ҧрпақ сол ҧранды ҧран етіп ҿсіп келе жатыр.
Бірақ тындырылған іс жоқ, даурыға мҽселе кҿтеруден басқаға
бара алмадық.
Біздер, ана тілін ардақтайтын қазақтар, ҿзімізді ҿзіміз алдап, сол
даңғаза даурықпалар мен жел сҿзді айқайшылар жетегінен шыға
алмадық.
73
Қазақпыз деп жҥргендердің бҽрі қазақ мҥддесінен шыға бермеді.
Қазір
Қазақстан
Республикасының,
қазақтардың
алдында
болашағында ҧлт араздығын туғызар, қазақты екіге, не одан да кҿпке
бҿліп кетер, қазақтардың ҿз қолынан туындатып жатқан, бір кезде
басына сор болып қонар мҽселелердің алдын алу міндеті тҧр.
Бҧндай араздық қазірдің ҿзінде бар. Бірақ қазақтардың Елбасы
Назарбаевтың ҿз басына деген қҧрметі, оның кҿптеген кҥрделі
мҽселелерді тҥйінге жеткізбей шешу шеберлігін кҿрсетіп келе жатқан
кемеңгерлігіне деген сенімі осы мҽселені қалайда қазақ тілділер
пайдасына шешер
-
ау деген дҽмеге айналдыруда. Сол дҽме ҽзірге
қазақтардың тіл мҽселесіндегі бір
-
біріне деген тҥсінспеушілігін
тудыруына кедергі (Қҧдайға шҥкір) болып тҧр.
Бҧл мҽселелер асықпай, ҧрандатпай, ақыл мен парасатқа жҥгіне
жҥзеге асырылар іс. Орысша сҿйлейтін қазақтар ҿздігінен орысша
сҿйлеп кеткен жоқ. Оларды орысшаға ҥйретті. Міндеттеді. Мҥдделі
етті. Олар –
заман мен билеушілер ырқына бағындар. Басқа амал
болмаған еді.
Ендігі жерде халыққа қазақша ҥйретеміз десек қазақша білмейтін
қазақтарға да сол баяғы ҽдісті қолдану қажет. Міндетті ету қажет.
Мҥдделі ету қажет. Санасы барлар, сауасы барлар ҿзі ҥйренеді.
Не істеу керек деген сҧрақтың жауабы осы.
Бҧл шаруаны тындыруға ҽуелі ошақ басы, сосын ҥкімет, содан
кейін бҥкіл ел болып атқара аламыз.
Қазақ мемлекеті ҥшін қазақ тілінің қаншалықты қажет екенін біз
тірі адамға секунт сайын жҧтатын ауаның қажеттігіндей деп тҥсіндірер
едік.
Ҥкіметіміздің қазіргі орыс тілді чиновниктерді қазақ тілін ҥйрету
курстары –
ол уақыт созудың тҽсілі. Олардың ҿзінің кеңсесіне кірген
қазақ қартына "сҽлҽматсыз ба" деген сҿзді сызыла айтуы қазақ тілін
ілгері бастыра алмайды. Тек қана ҽлгі қарттың басын айналдырады.
Ол кісіні талай
айтып келе жатқан "Қҧдайға шҥкір" атты қазақты
қанағатшылдық сезіміне бҿлендіреді. Тілі қатып кеткен ҿзге тілділерді
оқыту –
ақшаны далаға шашу болмақ. Олардың тҿрт
-
бес ауыз сҿз
ҥйренгенінен қазақ тіліне келер пайда жоқ.
Біздің айтарымыз орыс тілділерді
қазақшаға ҥйретеміз деп
далаға шашып, желге ҧшырылып жатырған ақшаларды қазақ тілді
балабақшалар мен мектептер ашуға жҧмсау қажет.
Қазір Қазақстан мемлекеті қанша қазақ тілді балабақша мен
мектеп ҧстай алады, ол барлық балабақшасы мен мектептің қанша
пайызын ҧстайды, қазақ тілінің болашағы дҽл сол пайызға тҽуелді.
Жеке мекемелер мен жеке адамдар балабақша мен мектеп,
медресе мен басқа оқу, діни, тҽрбие орындарын ашып, адам
тҽрбиесімен, білімімен айналысатын болса онда олар мемлекеттік
жҽне діни органдардың бағдарламасынан ауытқымауын қатал
бақылануы тиіс деп ойлаймыз.
74
Айтпағымыз: Ел бетіне ҧстар басшыларымыздың, ел сҿзін
сҿйлер азаматтарымыздың тек қана қазақ тілді болуы аз. Ол шын
мағынасында жҥрегімен қазақ азаматы болуы керек дегіміз келеді.
Олар
"қазақтық стандарт", "адамдық стандарт", "азаматтық стандарт"
атты кҿрсеткіштер сҧранысына толық сҽйкес келуге тиіс.
Жаһандану атты ҽлемдік қҧбылыс жер шарына тҥгел жайылып
келеді. Ол процесті батыстан бізге келе жатыр деу тарихқа жасаған
қиянат болар еді. Ол қҧбылыс біздің бабаларымыз атқа мініп дҥние
жҥзін шарлап кеткен кезден басталған болатын. Сол процесс енді
батыстан шығысқа бет алды. Кҿшпелі елдер бҧрын аттың аяңымен
жаһандану қҧбылысын бастаса, енді автомовильдің, ракетаның
жылдамдығымен кері тарай бастады. Одан сақтанғандар ғана, ҿзін
сыйлата алғандар ғана аман қалмақ. Аман қалғанда жаһандану
қҧбылысынан жалтарып кетіп емес, қайта қҧшағын жая қарсы алып,
бірақ ҿз мҽдениеті мен ҿз тілімен, ҿз ҽдет
-
ғҧрпымен қарсы алып.
Жаһандану қҧбылысы –
мҽдениетті жалмауыз. Ол ҿз мҽдениетін
сақтай алатындарды қуана
-
қуана бауырына басады. Басқаларға ҥлгі
етеді.
Жаһандану кезеңінде ҿз мҽдениетінен, ҿз тілінен адасып
қалмаудың жалғыз жолы ол –
жаһандану қҧбылысына ҿз
мҽдениетіңмен, ҿз тіліңмен ену. Соған дайындалып ҥлгеру. Біз кешігіп
келе жатырмыз. Оған бір ғана мысал келтір жеткілікті. Біздің
аналарымыз аталарының алдында тобығын жалаңаштауды ҧят
санаса, енді біздің қыздарымыз кіндігі мен тағы бір жерлерінің шетін
жылтыратып мектепке бара береді, университетке кіре
береді.
Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы мемлекеттік тіл
дҽрежесін бергенімен қазақ тілі ҽзірге Негізгі Заң бекіткен мҽртебесіне
лайық ҿз орынын ала алмай келеді. Қазақ тілі ҿз кҥшіне кірмей қазақ
халқының ҽдеті мен ғҧрпы, мҽдениеті мен ҽдебиеті де кенжелей
бермек. Бҧлардың ҿркендеуі, қалыптасуы тек қана тілге байланысты.
Республика тҽуелсіздігі жарияланғаннан кейін қазақ халқы ҿз ана
тілінің мемлекеттік тілге айналуына жеңілдік туатындай секілді боп
кҿрінген. Бірақ олай болмай шықты. Осы жағдай республика
жҧршылығына «неліктен?» деген сҧрақ маңында ой ойлауға
итермелейді. Сонымен
басты кедергі не, қазақ тілін мемлекеттік тілге
айналдыруды тежеп тҧрған қарсылық қалай туындайды жҽне кімдер
туғызады?
Қазақстанда қазақша тілді игеруге, пайдалануға кесірін тигізіп
жатырған кедергілер мен қарсылықтар тҥрін бір
-
бірлеп емес он
-
ондап
санап шығуға болар еді. Бірақ оларды санап шыққаннан да соларды
туындатып жатырған себептер маңайында ой қозғаған дҧрысырақ
секілді.
Республикамыздың бірнеше облыстары сондай кедергілерді
аттап ҿтіп (―шешіп емес аттап ҿтіп‖
деп айрықша ескертеміз)
жиналыс
тілдері мен іс қағаздарын қазақ тіліне кҿшіруге шешім қабылдай тҧрса
75
да, сол аймақтардың ҽрекеттері іс жҥзінде қазақ тілінің пайдасына
тындырылып жатырған жҧмыс емес екені, олардың тек қана қазақ
тіліне жаны ашығаннан туған амалсыз ҽрекет екендігін байқата
бастады.
Солай болуға тиіс те еді. Ҿйткені жойылып кету қаупі тҿне
бастаған қазақ тіліне мемлекет болып, ел болып тҧтастай бет бҧрмай,
бҥкіл елді, барлық оқу орындарын, барлық ҿндіріс, шаруашылық
мекемелерін қамтитын арнайы бағдарламалар жасап, олар жҥзеге
асырылмай, сан салалы ҿндірістер мен шаруашылықтар ерекшеліктері
ескеріле дайындық жҧмыстары жҥргізілмей, балалар тілі мен іс
жҥргізушілерді
машықтандырмай,
бҧның
бҽрін
мемлекет
қаржыландырмай қазақ тілін мемлекет тілі ету ҥшін жасалынып жатқан
қазіргі шаралар босқа тҿккен тер, босқа шашқан қаржы болып қала
бермек.
Қазақ тіліне кҿшкен мекемелердің жҧмыстарымен таныса,
тындырған істерін зердеден ҿткізе келе қазақ тілін толық қанды
мемлекеттік дҽрежеге кҿтеру ҥшін кҿптеген дайындық жҧмыстары
жасалынуы қажет екенін мойындау қажет секілді.
Ең алдымен мойындалуға тиіс жағдайлар:
арнайы дайындық шараларсыз, мемлекет тарапынан жҧмсалар
мол қаржысыз қазақ тілінің мемлекеттік дҽрежеге кҿтеріле
алмайтынын мойындау;
жҥздеген жылдар бойы қалыптасып қалған тарихи жағдайлардың
елге жҽне тілге тигізген кері ҽсерлерін сарапқа салу, одан қҧтылу
жолын анықтау керектігі;
шеттен кірген сҿздерді сараптау жҧмыстарын жҥргізу;
адамдар санасын бағыттау жҧмыстары;
тіл аясын кеңіту барысында дайындық жҧмыстарды жҥйеге
келтіру;
қазақ тіліне кҿшуге орыс тілді мекемелерді дайындау;
қазақ тіліне кҿшуге қазақ тілді мекемелерді дайындау;
қазақ ҽдебиеті мен ел тарихының, ана тілі мен ҽдет
-
ғҧрпының
қазақ халқының болмысы екенін мойындау;
қазақ тіліне кҿшу деген мекеме аралық хаттарды қазақшалау
емес, барлық ҿндірістік, мҽдени, шаруашылық, оқу, тҽрбие
мекемелерінің айлық тоқсандық, жылдық есептерін қазақша
дайындауға кҿшу деген тҥсінікті қалыптастыру.
Осы мҽселелерді ел болып зердеден ҿткізіп, зердеден ҿткізгенді
санамен қабылдағаннан соң қазақ тілі мемлекеттік тілге іс жҥзінде
пайдаға аса бастайды, істелген жҧмыс
ҿз нҽтижесін бере бастайды
деп ойлаймыз.
Қазақ тілін толыққанды мемлекет тілі етіп шығару Президенттің,
ҿкімет басшыларының қолдауымен, соған бҥкіл ел болып кіріскенде
ғана орындалып шығатын шаруа. Сондықтан бҧл шаруа ең алдымен
76
қазақ халқы бір адамдай ҿздерінің ҧлттық намыстарын оятып іске
кіріскенде, сонымен қоса барлық қазақстандықтар осы шаруаға
ниеттене атсалысқанда ғана оңынан оралмақ. Сонда ғана қазақ тілі
мемлекеттік тіл дҽрежесіне кҿтеріле алады деп ойлаймыз.
Ол ҥшін бар қазақ баласы, бар қазақстандықтар бҧл іске саналы
тҥрде кірісуі қажет.
Мемлекетіміз бен мемлекет тҧтқасын ҧстап отырғандар сол
сананы қалыптастыру жолында біраз жылдар бойы нақтылы
бағдарламаларды жҥзеге асыруы тиіс деп ойлаймыз.
Сондай дайындықтардан кейін ғана ҿндіріс пен шаруашылықты
дайындау, ел мен тілді бейімдеу жҽне соған жҥйелі тҥрде соларға
дайындық жҧмыстарын жоспарлау қажет екені тҥсінікті бола бастайды.
Қазақ тілі мемлекеттің ішкі
-
сыртқы саясатының, шаруашылық пен
экономиканың, ҽрбір қазақстандық пен тҧтас ел санасының
сҧранысына айналғанда ғана мемлекеттік тілге айналуы қолға
алынады. Ал ондай сҧранысты ҥлкен дайындықсыз жҥзеге асыру
мҥмкін еместігі тҥсінікті нҽрсе.
Сол уақытта барып ел қазақ тіліне деген қарсылықтар мен
кедергілердің қазақ халқына, не қазақ тіліне қарсы ҽрекеттен туындап
жатырмаған нҽрсе екеніне кҿз жеткізіле бастайды.
Қазақ тіліне деген қарсылықтар мен кедергілерді бірте
-
бірте
(бірден емес, бірте
-
бірте екеніне назар аударамыз)
жою мемлекеттік
дҽрежеде орасан зор қаржы жҧмсау арқасында, арнайы дайындалған
бағдарламалы шаралар ҿткізу арқылы, ғылыми пайымдар мен
тҽжрибелік тҧжырымдар қортындыларын зерделеу арқылы іске
асырыла алады.
Асыра сілтейтін баспасҿздер мен асыға сҿйлейтін қазақ тілінің
жанашырлары жазғырып келе жатқандай қазақ тілінің мемлекеттік тіл
есебінде бірден іске асып кетуіне негізгі кедергі –
тек қана кейбір іс
басындағылардың қазақ тіліне деген қарсылығынан емес.
―Мемлекеттік тіл‖ атты дҽрежесі бола тҧра қазақ тілінің ҿз
мҽртебесіне кҿтеріле алмауына негізгі себептердің бірі –
жалпы
қазақстандықтардың (орыс тілділердің де, қазақ тілділердің де) қазақ
тілін іс жҥзінде дҧрыс игере, пайдалана алмайтындығы.
Қазақ
тіліне
негізгі
кедергілердің
тағы
біреуі
–
іс
басындағылардың мемлекетіміздің қазіргі деңгейінде қазақ тілін
мемлекеттік тілге айналдыра алмайтынына кҿзі жеткендіктен, содан
барып ҽзірше басқаша жан сақтай
тҧру амалы. Қазақ тілін іс жҥзінде
пайдалана алмайтынын сезгеннен барып туындайтын тіл алдындағы
қорқыныш салдарлары.
Қҧрылыс мекемесінде кездесетін жай бір мысал арқылы
жоғарыда айтылған тҧжырымдарымызды дҽлелдеп кҿрелік.
Жауапкершілігі шектеулі бір серіктестік іс қағаздарын қазақ
тілінде жҥргізбек болды екен делік. Алғашқы кедергі сол серіктестік
қызметкерлерінің сан жылдар бойы пайдаланып келген шетел сҿздері
77
мен техникалық атауларын ҿз беттерінше қазақшаға аудара
алмайтындығынан туындайтын болып шықты. Дегенмен олар ҿз
беттерімен аудармамен айналыса бастады делік. Бір маманы ҿз
бетімен «плита перекрытия» деген сҿзді қазақшаға аудармақ болсын...
Плита перекрыия?.. Қалай аударамыз... Жапқыш тақта дейміз бе?..
Тҿбе жапқышы... Тҿбелік... Мекеме маманы
ойлана келе ақыры
бірнеше қазақша балама сҿз табатыны сҿзсіз... Бірақ соның тҿл
баламасы қайсысы болмақ?.. Қайсысы кҿпшілікке ҧнамақ.... Бірінші
кедергі...
Басқа жақтағы мыңдаған қҧрылыс мекемелері дҽл осындай
жҧмыс жасап жатуы, қаржы шығарып жатуы мҥмкін ғой... Оның дҧрыс
деп қабылдағанын басқалар қабыл ала ма?.. Белгісіз... Себебі
пайдаланар ортақ сҿздік жоқ... Екінші кедергі...
Тіл білімінен хабары жоқ о кісілердің аудармасы ҽлгі сҿздің
қазақшасы болып шыға ала ма?.. Оны басқалар қабылдай ма?.. Тағы
кедергі...
Содан барып қазақ тіліне ҿтпек болған мекеменің қазақ тілі
алдындағы қорқынышы туындайды, содан барып қазақ тіліне ҿтуге
деген енжарлығы пайда болады.
Ҿз мекемелерінің жағдайын ілгері қоятын мекеме басшыларының
қазақ тіліне деген амалсыздықтан туындайтын қарсылықтары ҿмірге
келеді.
Содан барып қазақшаға ҿттік деген мекемелердің іс
қағаздарында:
Плита перекрытия –
10 дҽне
Іргетас блоктары –
10 дҽне
Колонна –
1 дҽне… деген секілді пайдалануға жарамсыз
қойыртпақтар пайда бола бастайды.
Осы
секілді іс қағаздарға кҿз жҥгірте отырып сол мекеменің қазақ
тілінде сҿйлейтініне, іс қағаздарын қазақша жҥргізгеніне қуана аламыз
ба?..
Қазақшаға кҿшу ҥшін жалпы мемлекеттік дҽрежеде дайындық
шаралары жҥргізілмегендіктен қазақ тіліне кҿшкісі келетін барлық
мекемелер осындай кедергілерге кездесетіні сҿзсіз. Бірақ халық ―ана
тілімізге кҿшелік‖ деген талабын ҥдете тҥсуде. Содан барып жоғары
орындар алдында ақталу ҥшін, халық алдында ақталу ҥшін «пҽлен
мекеме іс қағаздарын қазақша жҥргізеді» деген жалған ақпарлар
жасақталады.
Қоғамымыз ҥшін ең маңызды мҽселелердің бірі ретінде, нақты
шешімі ҽлі табыла қоймаған бҧл аса кҥрделі емі табылмай келе жатқан
жанды тҥйінді (халық жанымен жандас) шешу жҽне іске асыру
мақсатында, біз, қазақ тілінің жанашыры ретінде ҿз бағдарламамызды,
«Қазақ тілін толық меңгеру жҽне пайдалану аясын кеңіту
бағдарламасын» ҧсындық.
78
Бағдарлама балабақша мен мектеп, орта жҽне жоғары оқу
орындарында, кҽсіпорындар мен ҿндірісте, шаруашылық пен
экономикада, мемлекеттік басқару мен іс жҥргізу барысында қазақ тілін
толық меңгеру жҽне пайдалану аясын кеңейту жолындағы жҥзеге
асырылуға тиісті басты шараларды қамтиды.
Осы мақсатта автор Республика Президентіне тікелей бағынатын
―Ана тілі‖ атты "Тіл комитетін" жҽне оның қҧрамында бірнеше
комиссиялар қҧрылуға тиіс деп санайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тіл комитеті - Сайын Назарбекҧлы

text:
Тіл комитеті
Тіл комитеті Қазақстан Республикасының қазақ тілін толық
меңгеру жолындағы жҽне қазақ тілінің пайдалану аясын кеңейту
бағытындағы тындырылатын жҧмыстарын ҧйымдастырады.
Тіл комитетінде тілімізде пайдаланылып жҥрген шетел сҿздері мен
техникалық жҽне басқа кҽсіби терминдердің қазақша аудармалары
жҽне қазақшаға аударылмай пайдаланылғаны дҧрыс деп табылған
шетел сҿздері мен басқа кҽсіби терминдердің тізімі бекітіледі.
Сӛздік қор жасақтау комиссиясы
Сҿздік қор жасақтау комиссиясының саны жҧмыстарының бағыты
жҽне мҿлшеріне байланысты бірнеше болуы мҥмкін. Ҿндіріс жҽне
басқа да мамандық иелерінен жасақталатын ҽр комиссия ҿз ҿндіріс
бағыты бойынша тҿрт тҥрлі сҿздік қорын жасақтайды.
Сҿздік дайындалып жатырған сала (кҽсіби мамандықтар, мысалы
қҧрылыс ҿндірісі, авиация т.б.) бойынша сол салада жиі
пайдалыналтын қазақ тілінің сҿздік қоры.
Ҿндіріс пен шаруашылық салалары бойынша пайдаланылып, ел
санасына сіңіскен (қазақшаға аударылған) шетелдік сҿздік қоры.
Ҿндіріс пен шаруашылық салалары бойынша қазақшаланып
пайдалануға болады деген шет елдік сҿздер қоры.
Ҿндіріс пен шаруашылық салалары бойынша қазақшаланбай
-
ақ
пайдалануға болады деген шет елдік сҿздер қоры.
Комиссия дайындаған сҿздік қорларды, аудармаларды қазақ тілін
жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясына тапсырып
отырады.
Бҧл тҿрт бағыттағы кҿп томдық сҿздік қорлар ҽр мҧғалімнің (ҽр
баланың) қолында жҥруі, ҽр мекеменің жҧмыс столында жатуы негізгі
мҽселенінің шешілуін тездете тҥспек.
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
Тіл мамандарынан жасақталған бҧл комиссия ҿздеріне тҥскен
сҿздіктерді салыстыру, зерделеу арқылы жоғарыда аталған тҿрт тҥрлі
қазақша (энциклопедиялық) кҽсіби сҿздік қорларын жасақтап шығады.
Білім министірлігі
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
қабылдаған қҧжаттар негізінде білім министірлігі:
79
Бала бақшаларда қазақ тілі мен ҧлттық ойындарға кҿңіл бҿлінеді.
Бала бақшадан бастап ҽр қазақ білуге тиісті деп қабылданған
азаматтық, ҧлттық, ритуалдық болмыстар қалыптастырылады;
Барлық қазақ, орыс мектептерінде қазақ ҽдебиеті мен қазақ тілі,
қазақ халқының тарихы мен ҥрдістері атты сабақтар сағатын
кҿбейтеді;
Барлық мектептерде «қазақша іс қағаздарын жҥргізу» атты сабақ
кіргізеді. Бҧл сабақтарда балаларға қазақша іс қағаздарын жҥргізу
ҥйретіледі. Жасақталған тҿрт сҿздік қоры жаттатылады. Олармен
жҧмыс жасау тҽжрибелері ҥйретіледі;
кейбір жоғары жҽне орта оқу орындарында ―қазақша іс қағаздарын
жҥргізу‖ мамандығын ашады;
―Қазақша іс
қағаздарын жҥргізу‖ атты мектеп, аудан, облыс,
республикалық жарыстар ҧйымдастырылады.
Министірліктер мен ӛндірістік бірлестіктерде
Министірлік
пен
ҿндірістік
бірлестіктерге
қарасты
оқу
орындарына білім министірлігіне жҥктелген міндеттер жҥктеледі.
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясы
қабылдаған қҧжаттар негізінде:
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту басқармаларын
қҧрады;
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясының
дайындаған ресми қҧжаттары негізінде ҿндіріс жҽне шаруашылық
мемелелері
«қазақша
іс
қағазын
жҥргізу»
атты
курстар
ҧйымдастырады.
Қазақ тілін жетілдіру, пайдалану аясын кеңейту комиссиясының
дайындаған ресми қҧжаттары негізінде ―Қазақша іс қағаздарын жҥргізу‖
атты
мектеп,
аудан,
облыс,
республикалық
жарыстар
ҧйымдастырылады.
2.4.
Маңғыстау мҧнайы және Маңғыстау кҥмбездері
Сҥйікті Отаны ҥшін, қасиетті туған жері ҥшін қай заманда да
тірліктегі ҧрпақтардың ҿз бабаларының алдында борышты сезінетіні
белгілі қҧбылыс. Қазақтар да солардың бірі. Олай дейтініміз ата
-
бабадан ҧрпақтарға мирас қалған жер ҥшін қаншама қырғын соғыстар
болғанын біз тарихтан оқып біліп отырмыз. 200 жылдық жоңғар
басқыншылығына қарсы кҥрес, 250 жылдан асатын шет ел
бодандығынан қҧтылу ҥшін болған ҧлт
-
азаттық кҿтерілістер –
бҧлар,
тек қана соңғы 500 жыл уақиғалары. Ал оның арғы жағындағы осындай
ҧлан
-
байтақ жерді ҧрпағына Отан ету ҥшін болған тартыстар қаншама
десеңші... Қазақстан байтағының о шеті мен бҧ шетін кҿз алдына
елестете алатын ҽрбір адам ҿз аталарына деген қҧрметін жҥрегімен
сезіп,
олар алдындағы борышын есіне ала отыратыны сҿзсіз.
80
Маңғыстау жарты аралы Қазақстанның ең мҧнайлы ҿлкесі. Жер
астында миллиардтаған мҧнай қорлары жатыр. Соны игеру
мақсатында бҧ кҥндері Қазақстан мен шет елдердің миллиардтаған
қаржылары осы ҿңірге жҧмсалуда. Бҧ кҥндері осы жерді мҧраға
қалдырғаны ҥшін аталарға айтар алғыстың мол екені сҿзсіз. Сонан соң
Маңғыстаулық бабалардың бізге қалдырғаны тек қана мҧнайлы ҿлке
ме?
Жоқ! Жер асты мҧнайынан да қымбатырақ жер ҥстінде самсап
тҧрған мол дҥниесі бар! Олар –
зираттық сҽулет ескерткіштері!..
Біздердің ауызша айтқан алғысымыз бен ойша кҿңілге алған ізгі
ықыласымыз ата
-
баба алдындағы парыз бен борышты қайтара ала
ма?..
Маңғыстау мен Ҥстҥрт немесе, Маңғыстаудың Ойы мен Қыры –
ҥлгісі мен ҿрнегі, философиялық мағынасы мен атқарып тҧрған жҥгі
бҥкіл ҽлемде кездеспейтін қҧбылыс деп есептелінетін сапасы мен
санына адам таңқаларлық ескерткіштерге толы...
Бҧ кҥндерде Маңғыстау мҧнайына салынған ҽр бір теңге, ҽр бір
доллар сол ескерткіштер ғҧмырын қысқарта тҥсуде. Ірге тастары
ҽлсіздеу ескерткіштерге маңынан жҥріп ҿтіп ҿткен ҽр машнаның дҥмпуі
бір сызат тҥсіруде. Ҽр зауыт пен фабриканың ауаға жіберген газ
қалдықтары улы жаңбыр боп ескерткіш тасының бетін мҥжіп, сапасына
нҧсқан тҥсіруде...
Қарын да тояр, есімізді де
жинармыз. Болашақ ҧрпақ сол кезде
―ой бауырым‖ атты жоқтау ҽнін салып қалмас па екен? Не істеу
керек?..
Ол сҧраққа жауап бар секілді.
Біріншіден: Маңғыстау, Атырау обылыстарының мҧнайын игеруге
жҧмсалатын инвестицияның азғантай, келісілген бҿлігін осы
ҿлкелердегі тарихи ескерткіштерді қорғауға жҧмсалсын деген заң
керек.
Екіншіден: Ақтау қаласында Маңғыстау, Атырау облыстарындағы
сҽулет ескерткіштерін қорғау, рестарациялау бағытында жҧмыс
жасайтын мекемелер ашу қажет. Алматыдағы жобалау жҽне
реставрация мекемелері бҧл міндетті ҿз дҽрежесінде атқара алмай
отыр.
Ҥшіншіден: Облыс пен аудан ҽкімшіліктері бҧл мҽселені мҧнай
ҿндіру мҽселесінен ілгері қойып қарауға тиіс. Кҿптеген ескерткіштер
заң жҥзінде мемлекет қамқорлығына алынғанымен олар мемлекет
қамқорлығына бҿлене алған жоқ. Жергілікті ҽкімшілік, облыс
басшылары бҧл шаруаға немқҧрайлылықпен қарауда. Соның ҽсерінен,
жергілікті тҧрғындар мемлекет қамқорлығына алынған қауымдарға
жаңа жерлеулер жҽне ескерткіштерді жаңғырту секілді жҧмыстар
жҥргізіп, қауымдардың тарихилығына нҧсқан келтіруде.
Осы ҥш мҽселені жанашырлықпен шешкен кезде ата
-
бабаларымыздың бҥкіл ҽлемдік мҽдениетке қосқан сҥбелі ҥлестерінің
81
бірі, зираттық сҽулет ескерткіштері ҿз дҽрежесіне сҽйкес қҧрметті
орнына ие болар еді.
Осы мҽселелер шешілген сҽттен бастап сол ескерткіштердің
ҽлемдік туризмнің назарына ілініп, ҿзін ҿзі қамқорлай алатынына да
сеніміміз мол.
2.5.
Қызылсай мен Жаңаӛзен
Қазақстан Жазушылар Одағының мҥшесi. Қазақ Халық ―Экология‖
Академиясының академигi, ҚР
-
ы ―Қҧрмет‖ орденiнiң иегерi, Махамбет Ҿтемiсов
атыңдағы сыйлықтың лауреаты, ақын, жазушы, сҽулетшi
-
қҧрылысшы Сайын
Назарбекҧлы
-
ҿзiнiң азаматтығымен жҽне шығармашылық еңбегiмен кҿпшiлiкке
танымал жерлестерiмiздiң бiрi, Ол –
―Парыз‖, ―Абай басқан Жидебай топырағы‖,
―Шерқала‖ ҿлең кiтаптарының, ҥш томдық шығармалар жинағының авторы. ―Абай
iшiп ҥлгермеген у‖, ―Ең асыл мҧра‖ пьесаларын жазды.
Сҽулетшi ретiнде ―Домалақ Ана‖, ―Хан Ордалы Сарайшық‖ кесенелерiн,
―Омаррхан
-
Нҧржамал‖, ―Абыл ақын‖, ―Досан батыр‖, ―Тоқтамыс батыр‖
кҥмбездерiн, ―Дiлдҽ‖, ―Ҽйгерiм‖, ―Ақылбай‖, ―Шҽкiр Ҽбенов‖ сағаналарын тҧрғызды.
Осындай еңбектерi еленiп, Қазақстан Республикасы ескерткiштер қорғау
одағының қҧрметтi мҥшесi, Махамбет ауданының қҧрметтi азаматы атағына ие
болды. Алғашқы еңбек жолын автокҿлiк жҥргiзушiлiгiнен бастап, Маңғыстау тҥбегiн
игеру кезiнде аймақтың ҽр қиырын аралайды. Барлаушы бҧрғышылармен бiрге
жҥрiп, мҧнай қазынасын табуға ҿзiндiк қолтаңбасын қалдырады.
Биыл Ҿзен кенорнын игеруге қырық жыл. Осыған орай САЙЫН
НАЗАРБЕКҦЛЫНЫҢ естелiгiн кҿпшiлiк назарына ҧсынып отырмыз.
Редакция
Маңғыстаулықтар жер аттарын қосақтап айтуды ҥрдiске
айналдырған ел. Солардың бiрi –
―Ҿзен
-
Талақ‖. Бiз жҥргiзушi болып ел
аралап, жер танып жҥрген алпысыншы жылдары қазiргi Жаңаҿзен
қаласы, Қызылсай мекендерiнiң аумағын бiр тiркеспен ―Ҿзен
-
Талақ‖
дейтiн едi. Талағы
–
Жаңаҿзен қаласының терiсіндегi мҧнайлы ой. Сол
ойдың солтҥстiк батыс жағында қарыңға жабысқан талақтай бiр ҽдемi
тҿбе болатын. Мҥмкiн ―Талақ ойы‖ осындай атауды сол тҿбенiң
талаққа ҧқсастығы арқасында алған болар… Ал ―Ҿзен‖ атауы… Бҧл
туралы ендi қарттардан естiгенiмiздi еске тҥсiрелiк…
Қазiргi Қызылсай елдi мекенiнiң ортасын қақ жарып Қызылсай деп
аталатын аңғар ҿтiп жатыр. Сол кездерде аңғар бойында мал
суаратын қҧдықтар болушы едi. Бiр кҥнi Жаманадай Қҧлшық молданың
тҥйесiн суарысып тҧрып бҧл жер неге ―Қызылсай аталған‖ деп
сҧрадым. Қҧлшекеңнiң ата
-
бабалары ―Қауында
-
Қорғанбай‖, ―Ҿзен
-
Талақ‖ маңын жайлаған екен. Қҧлшық молда кҿргенi кҿп, терең ойлы,
сҿзге ҧста кiсi болатын…
… Бҧл жердiң аты –
Қызылсай. Осы маңайға кҥн сҽл шықтаса
осы саймен қарғын ағады. Кей кездерде жерде бҧлттың кҿлеңкесi жоқ
аспан ашық болса да, жаңбыр тҥгiл ауада иiсi жоқ болса да, батыс пен
82
терiстiк жақтан нағыз тау ҿзенiндей кҥркiреп қарғын ағатын. Ағысы
кҥштi болғандықтан ба, ҽлде аққан лай судың тҥсiне бола ма, атын
Қызылсай атапты. Нағыз ҿзенге айналады. Бҧл сайдың аяғын ―Ҿзеннiң
ойы‖ деп атайды. Бҧл маңайды дҽл ҿзен деген жер атауы жоқ…
Мен 1962 жылы ―Ҿзенмҧнайгазбарлау‖ экспедициясының
алғашқы басшысы
Дҥйсен Ҥсеновке қарасты ГАЗ
-
69 деген машинаны
айдайтынмын. Бiр кҥнi экспедицияның бас геологы Халила
Махамбетов маған: ―Столярный цехта ағаш қазықтар бар, машинаңа
салып ал. Қҧбалды балға тап‖ –
деп тапсырма бердi. Айтылған
тапсырманы орындағасын жолға шықтық. Машинаға Халекеңнен басқа
тағы екi кiсi отырды. Бекдашы бағытындағы алғаш мҧнай атқан
ҧңғының қасынан ҿттiк. Халекең сҿйлеп келедi… Бiр кезде менi сҽл
оңға ойыстыра бағыттап жолсыз жҥргiздi де тоқтатты. Халекең
машинадан тҥскесiн де жалғыз ҿзi сҿйлеп
келе жатты…
… Ана жақ ―Талақтың ойы‖. Ол маң шалқыған мҧнай. Ана жақта
жер астында булыққан газ. Ал мына жақтың мҧнайы да аз болмас. Осы
бiз тҧрған жерден оңтҥстiкке қарай мҧнай жоқ. Бiз мҧнайшылар
қаласын осы жерге саламыз. Сайын, қазықтарды ҽкел. Тура мен
тҧрған жерге алғашқы ҥйдiң қазығын қақ!…
…Мен қазықтарды алып келдiм. Бiрiншi қазықты тура оң
ҿкшесiнiң iзi тҥскен жерге қақтым. Ҽлгi екi кiсi рулеткамен ҿлшеп
қалған нҥктелердi кҿрсетiп жҥр. Мен қазықтарды бiрiнен соң бiрiн қағып
жҥрмiн...
…Ол уақытта сол сҽттiң ҥлкен тарихи уақиға екенiн кiм
ойлаған?… Бiз қосшы баламыз. Басшы ағамыз жҧмсады. Бiз
орындадық. Ойда ештеңе жоқ. Сол уақиғаға қырық жыл ҿткенде ой
жҥгiртiп қарасақ … мен Жаңаҿзен қаласының алғашқы қазығын
қағыппын…
…Бiр кездерде Маңғыстау мҧнайшыларының бас қаласы
Жаңаҿзен тарихы да жазылар. Мҥмкiн бҧл қысқа мақала сол шежiренiң
бiр жерiне жамаулққа жарап қалар…
2.6.
Қаратау ӛңiрi, Қазықҧрт бӛктері
Ескi ай ҿсiркей гҿр, жаңа ай жарылғай гҿр…
Халық мҽтелi.
Кеше ғана, ҧлан
-
ғайыр қазақ жерiн жыл бойы даналықтың
самалына саялатқан, сан ҧлтты қазақ елiн жыл бойы асқақ рухымен
демдендiрген, сол дана самал мен асқақ рухтың кең байтақ
Қазақстанға симай бҥкiл дҥние жҥзiне таралып, қазақ халқының атын
ҽлемге ҽйгiлеу ҥшiн ғана туғандай болған 1995 жыл, бiзге асқартау
Абай ҧлылығын сан қырынан таныстыра, атын аңызға айналдыра, бiз
ендi осы тақтан тҥспеспiз деп бой ҥйрете бастаған шақта барып қош
-
қош деп қол бҧлғаған жыл болды. Қазақ халқы ҥшiн бҧл жыл аса қимас
83
қымбат жыл едi. Абай жылы боп есте қалар сол бiр қымбат жыл бiрте
-
бiрте алыстан бара жатыр. Қиыншылығымен қатар қызығы да аз
болмаған бҧл жыл елiмiздiң саяси жҽне экономикалық бағытында,
азаматтарымыздың психологиялық жҽне кiсiлiк қасиетiне бiраз
тҧрақтылық ҽнелген жыл болды. Алдағы ҥмiттен жаралған адам
баласы артымызға қимастық кқзiмiздi бiр тастап, алдымызды ҥмiт
кҿзбен мол шола қарағанымызға да бiраз кҥн болып қалыпты. Ҥмiт кҿзi
неден дҽметедi, мынау қиындығы, шытырманы молдау заманның
келесi кезеңi ертең қоштасарда бiздi қай қасиетiмен тандандырар екен,
ҿзiн қай жақсылығымен қимасындай етер екен?…
Ылайым, жаңа жылдың жақсылығы кҿп болғай. Ел басының,
ҥкiмет басшыларының сҿздерiн пайымдап қарағанда бҧл жыл бiр
жақсылықтың басы болатын секiлденедi. Бiраз заводтар, фабрикалар
кҽзiрдiң
ҿзiнде
-
ақ iске қосылып жҧмыс жасай бастады. Елiмiз бҥкiл
дҥние жҥзiлiк адамзат қауымдастығының толық қанды мҥшесi болуға
айналды. Барлық бағытта да бiр жаңа серпiлiс байқалатын сияқты…
Осындай бiр мол қуатты, мол ауқамды серпiлiстi мен Шымкент
облысының
азаматтарынан байқағандай болатын. Абай кесенесiнiң
бас қҧрылысшысы ретiнде, сол кесенеге пайдаланылған ақтастың
маманы ретiнде менi жақын арада Шымкенттiктер елiне шақырып,
бiраз қыдырып, жiгiттермен жҥздесiп, ақсақалдарымен сҽлемдесiп
деген сияқты, тiптi облыс Ҽкiмiнiң қабылдауында да болып қайттым.
Облыс азаматтары Маңғыстау жерiнен қазылып алынатын сҽндi
ақтаспен
-
аты аңызға айналған, кҿзi тiрiсiнде
-
ақ ҽулиелiгiн кҿрсеткен,
бҧдан алты ғасыр бҧрын ғҧмыр кешкен, Қожа Ахмет Яссауидiң немере
жиенi, Бҽйдiбек
бабамыздың жҧбайы, кҽзiргi, тараған ҧрпақтары қазақ
халқының мол бҿлiгiн қҧрайтын –
―Домалақ
-
Анамыздың‖ зират
кесенесiн салдырмақшы.
Бiз,
Абай
кесенесiнiң
қҧрылысшылары,
шымкенттiктер
тапсырмасы бойынша жоба жасап бiтiрдiк. Жоба бойынша ескерткiш
биiктiгi 13м, Кесене қабырғасын сегiз дҿңес жазық болып бiрiккен
жазықтықтар қҧрайды. Сол қабырғалар тоғыз метр биiктiктен кейiн
ҽуелi он алты, сосын отыз екi дҿңес секторлардан тҧратын кҥмбезге
жалғасады. Кесене алдында сҽндi портвлы, екi шағын мҧнарасы
болмақ. Кесене маңында жер асты тҿрт тҥнек орны бар, Домалақ
-
Ана
қабiрiне баратын жер асты жолы бар, тҧғыры жер бетiнен екi метрге
кҿтерiлген бҧл ғимрат кҿз тартарлықтай сҽндi болып шығады деген
дҽме бар. Облыс Ҽкiмi Зауытбек мырзаның бҧл ғимратқа бҿлiп
отырған пейiлiне қарағанда бiздер кесене қҧрылысын қазан айның
басында аяқтап қалуымыз ҽбден мҥмкiн. Кҿңiлге жылы сезiм орнатар
тағы бiр жҽй бҧл ғимрат ҥшiн мемлекеттен қаржы сҧралмақ емес.
Шымкенттегi ―Мҧхит‖, Ташкенттегi ―Сейтқожа‖ фирмаларының
басшылары, ҿз ҿлкесiнiң аптал азаматтары, iскер табыскерлерi
халықтан жылу жинатпай, мемлекетке алақан жайдырмай барлық
шығынды ҿз мойындарына алмақ.
84
Бҧл, ҽрине, кешегi Абай жылынан ҽсер алған, халқының
қуанышын, рухани тiрлiгiн ҿз қалтасының қалыңдығынан қымбатырақ
кҿретiн азаматтар iсi. Осы бҥкiл елiмiзге ҥлгi боларлықтай iстi қолға
алып отырған Алтын мен Атымтай мырзалардың жан
-
дҥниесiнiң,
рухани байлығының ақша байлығынан кҿбiрек қадiрлейтiнiнiң дҽлелi
болса керек.
Тағы да айта кетерлiк бiр жайлы хабар –
ол, осы облыс
ҿткен
жылдың соңғы айында Шымкент қаласының ең кҿрнектi, ең ҽсем
жерiне Фараби бабамызға ескерткiш орнатыпты. Ескертiш маңындағы
жиналған халыққа ҽңгiме айтып тҧрған облыстың бас сҽулетшiсi Ғабит
мырзаның сҿзiн тыңдай менiң алған ҽсерiмнiң шегi жоқ едi. Бабамыз
сонау алыс қалған ғасырдан қанат байлап ҥшып келiп сҽулетшiнiң
сҿзiн тыңдап тҧрған, адамдар арасындағы перiштедей, осы арада
болып жатқан жақсылыққа, имандылыққа арнайы ҧшып келiп куҽ
болғандай, егер жер пенделерi кiсiлiк жолдан сҽл ауытқыса қайта кҿкке
кҿтерiлiп кетуге дайын, қанатын серпiп қалса болды кҿзден ғайып
боларлықтай, сонысымен кiсi кҿңiлiне жамандық кiргiзуге мҥмкiндiк
бермейтiндей ҽсер қалдырады екен…
Айтылып жҥрген ҽңгiмелерге қарағанда бҧл облыста Орда
басында жҽне тағы да бiрнеше қасиеттi мекендерде болашақ адам
жанының рухани байлығына айналар дҥниелер салынып жатса
керек…
Қазақ халқының дендi ҥлесi тҧрып жатқан қасиеттi Қаратау
ҿңiрiнде, Қазығҧрт бҿктерiнде болып жатқан бҧл iс
-
ҽрекеттердiң
кҿпшiлiк кҿңiлiне иман шырағын жағардай, қолмен iстегендердiң
мақтаныш
сезiмiн
қозғайтын,
кҿзi
кҿргендердiң
кҿңiлiн
оятатын,естiгендердiң ҽуестiгiн қоздыратын, жалпы қоғамды парасат
пен жақсылыққа бастайтын қҧбылыс екенiнде сҿз жоқ.
Лҽйiм, тек бiр ҿңiр емес, бҥкiл қазақ даласында ҽр жылымыз
қадiрлi қимасымыздай, аяулы анамыздай, қамқоршы атамыздай ҽсер
қалдыра, бiзге берiп ҥлгермегендерiн орнын басар жаңа жылына
аманатқа ҿткiзе отырып қоштасқай!
Барлығымызға да, 1996 жыл, имандылық пен мейiрiмнiң,
тоқшылық пен молшылықтың басы болып келгей!
Бҧл
жыл –
Аллатағаланың шапағаты жауған, шаңырағымызға
iзгiлiк пен қайырым, ақ пейiл мен таза ниет деген балапан ҧшыратын
бақыт қҧсы ҧя салған баянды қоңыс тапқан жыл басы болып келгей!
Бҧл жылда қолымыз iзгi iстерден, ойымыз имандылық ниеттен
босамағай!
2.7.
“Ақтау
-
Сити” –
арман қала
Қазақ халқының аузында ―жақсылық хабар!‖ деген ҽдемі сҿз
тіркесі бар. Біз бҥгін ҽңгіме еткелі отырған ―Ақтау
-
Сити жобасы‖ атты
85
ҽңгімемізді сондай хабарлар қатарына қосқалы отырмыз. Басқа да
хабарлар болып жатады. Солардың бірі біздің ҿлкемізге осы жылы
―жаңа ҽкім тағайындалыпты‖ деп жетті. Ҽрине бҧл хабар ел ҥшін де,
жер ҥшін де ең басты уақиғалардың бірі. Ҿйткені сол ҿлке мен сол
жерде тҧратын халықтың тағдыры сол кҥннен бастап ҽлгі
тағайындалған кісінің қолына ҿтеді. Ҿзінің ел алдындағы азаматтық
міндетін тҥсінген жанға одан ҿткен ауыр жҥк жоқ болар. Ал еңбегін
халыққа бағалата алса, халықтың рахметіне бҿлене алса ҽкім атанған
жанға бҧдан ҿткен қҧрмет бола қоймас...
Ал ҽлгідей хабар жақсылыққа болып елді жаңа жетістіктерге
бастайды ма, ҽлде ҿз орнынна сҽйкес келмеген жан ҽкім болып келіп
ел берекесін кетіре ме, не болса да ел тағдыры сол кісінің қолында...
Сайланғанның қайта сайланатыны секілді, тағайындалған ҽкімнің
ауыстырылатыны да белгілі. Содан болар ―жаңа ҽкім елімізге не
ҽкелер екен, кетерінде жерімізге не қалдырар екен‖ деген ой бҽріміздің
де басымызды бір аралап шығары сҿзсіз...
Маңғыстау ҿлкесіне жаңа ҽкім тағайындалғанына бір жылға
жуықтап қалды. Қҧдайға шҥкір, осы бір жыл Маңғыстау ҥшін ерекше
ҿрлеу кезеңі
болды десек асырып айтқан бола қоймас.
Біздің бір байқағанымыз соңғы келген жаңа ҽкімнің жҧмысқа
деген ынтасы мен жҧмысты жҥргізу екпіні, маңындағы қызметкерлерді
―ақырын жҥріп, аңдап басу‖ ҽдетінен шығарып жіберген секілді.
Облыста тындырылып жатырған
істер туралы жҧртшылық хабардар.
Сондықтан да бҥгін біз осы мақаламыздың желісі етіп жеткен
жетістіктерімізді емес, баршамызды елең еткізген жаңа жоба туралы,
ҿзіміздің Ақтауды ҽлемдік Ақтау еткелі тҧрған ―Ақтау
-
Сити‖ жобасына,
Ақтаудың болашағына арнамақ
болып отырмыз...
Сан ғасырлар бойы біздің қасиет қонған осы ҿлкеміздің тҿсінен
дҥбір арылмай қойған болатын. Жердің қасіреті қалыңдай тҥссе
ҧлдарының намысы да ширыға тҥсетіне белгілі. Бірақ олар қанша
тырысса да басына тҿнген тоқпақтан қҧтыла алмай
-
ақ қойды. Еліміз
сол тағдырға талай қайрат кҿрсете жҥріп, амалсыз шыдаған.
Жаратқаннан жақсылық кҥтуден жалықпаған. Қанағатымен
қарнын тойғызып, болашағынан ҥміт кҥткен. Ауыр тағдырдың ақыры
бір ҿтеуі болуға да тиіс болатын.
Міне мынау, 15 жасқа толғалы жатқан егемендігіміз, ҽлемге кҿз
тігіктіріп отырған ҿлкеміздің ҿркендеу қарқыны халық ҥмітінің
ақталғаны деп ойлаймыз.
―Ақтау
-
Сити‖ жобасы да халқымыздың талай ауыр кезеңде
қанағат пен шҥкіршілік еткенінің ҿтеуі секілді.
Аз уақытта тындырған істерімен аты
зор қҧрметке бҿлене
бастаған Маңғыстау облысының жаңа ҽкімі Қырымбек Елеуҧлы
Кҿшербаев кҽдімгі ертегілерде кездесетін қиялдағы батыр тҧлғаға
айнала бастады...
Бір жобадан соң бір жоба... Бір істен соң келесісі...
86
Тоқтау жоқ... Қарқын бар...
Тоқырау жоқ... Ізденіс бар...
Демалыс жоқ... Қортынды бар...
Тындырылып жатырған істер мен туындап жатқан жаңа жобалар
ҽкім маңында сембісіз, жексембісіз жҥргендердің кҿкірегіне мақтаныш
сезімдерін оятып, осы істе менің де ҥлесім бар дегізуде...
Біздің ойымызша солардың ең шоқтығы биігі ―Ақтау
-
Сити‖
жобасы болмақ.
Облыс ҽкімі Қырымбек мырзаның басында туындап, жарты
жылдан бері ҽлемнің кҿптеген сҽулетшілерінің талқылауына тҥскен,
ҽлем экономистерінің сараптауынан ҿткен ―Ақтау
-
Сити‖ жобасы іске
асырылған кезде
тек қана ақтаулықтардың емес, Қазақстан
Республикасының
барлық
азаматтарының
мақтанышына
айналатынына сенімдіміз. Оған дҽлел ретінде ҿзіміз араласпасақ та
Астанада тындырылып жатырған істерді ҿзіміз тындырғандай
сеніммен қабылдап, іске асқан жобалар ҥшін мақтаныш сезіміне
бҿленіп жататынымызды алға тартуға болады...
Барлық адам пендесі адамзат баласы тындырған жақсы
жетістіктер ҥшін мақтана алады. Жаратылыстың адам баласының
адамгершілігі атты дҽрежесіне сыйланған сол қасиет арқасында
Гагарин космосқа ҧшқанда жер шары боп қуанышқа бҿленгені соның
дҽлелі.
Біз бір топ ақтаулықтар Дубай қаласында, араб теңізінің
жағасында тындырылып жатқан істер мен салынып жатырған
ғимраттарды кҿріп, жалпы адамзат баласы ҥшін, олардың ҿнері мен
ақылына деген ерекше сезімді бастан ҿткізіп келдік... Адам баласының
қандай істі де тындыра алатынына кҿз жеткізіп қайттық...
Сондықтан да ―Ақтау
-
Сити‖ жобасын біз ерекше қуанышпен
қабылдап, болашағынан ҥміт кҥтудеміз.
Оған бірнеше себептер бар.
Біріншіден, біз бҧл жоба арқылы озықтардан ҿнеге алатын
болдық. Ақтау Сити қаласы салынса жалпы сҽулет пен қҧрылыс
ҿндірісіне айналысатын бар маманға қажетті кҿрнекті қҧрал етіп
пайдаланатын ғимраттарымыз болмақ... Жҧмыс жасау ҽдісіміз
болмақ...
Екіншіден, бҧл жоба іске аса қалған кҥнде
ол беті ашық оқулық
қҧралына айналмақ. Бҧл жоба ҧзақ жылдар бойы ―қҧрылыс ҿндірісін
ҧйымдастыру жҽне технологиясы‖ атты пҽннен сабақ берген біз секілді
ҧстаздың тҥсінігі бойынша қҧрылыс салудағы теория мен тҽжрибенің
ҽліппесіне айналмақ...
Ҥшіншіден жастар тҽрбиесіне, олардың (қҧрылысшы жастардың)
еңбекке кҿқарасы мен сапа туралы тҥсінігіне ҽсер ететін болады... Бҧл
ерекше нҽрсе. Жастардың, жалпы адам баласының ҿзінің кҿріп
ҿскенінен артықты, жақсыны арман ететіні табиғи қҧбылыс. Ендігі
жерде (Ақтау
-
Сити
салынып болған кезде) біздің жастарымызға
87
―Ақтау
-
Сити‖ жобасы бойынша салынған ғимраттар, жетістіктер
ҥйреншікті нҽрсе болып қабылданады. Болашақ сҽулетшілеріміз бен
қҧрылысшыларымыз одан да оза тҥсуге тырысатын болады...
Бҧларға қоса жаңа технология мен
ғылым жетістіктерін пайдалану,
жарасым мен ҽсемдікті қабылдау, ақыл мен ой ҿрісің дамуы... тағысын
тағылар...
Ендігі жерде біздің жасымызға да, жасамысымызға бҧл жаңа қала
ҽсемдік пен мҽдениеттің, ҿнер мен ақылдың туындысы ретінде
тҽрбиелік ҽсер бере бастайтыны сҿзсіз. Бізге бҧрын қҧрылыс деген
шашылып жатқан шеге мен қатып жатқан бетон болып елестейтін
болса, ендігі жерде қҧрылыс алаңы дегеніміз ең таза ҥйдің
ауласындай, ең ҧқыпты қожайынның шаруашылығындай деген тҥсінік
қалыптастырмақ. Оның қиын нҽрсе емес екенін мойындатпақ... Содан
барып ҧрпағымыз ―бізге ондай қайда?‖ дегізер кертартпалықтан
қҧтылатын болады...
Тҿртіншіден ―Ақтау
-
Сити‖ алаңының ҿндірістік тҽжрибе алаңына
айналатыны сҿзсіз...
Бесіншіден... Санай беріп қайтеміз, бҧл жобаның бізге берер
ҥлгісі де, біздің бҧл жаңа қаладан ҥйренеріміз де мол болатынына
сенімдіміз...
Біз Дубайдағы ―Дубай
-
Марияна‖ атты салынып жатқан жаңа қаланы
аралап кҿрдік. ―Ақтау
-
Сити‖ қаласы соның кҿшірмесі болмақ. Біз
соларды кҿре жҥре Ақтаудың болашағын кҿзімізге елестете, болашақ
жаңа қала ҥшін, болашақ Ақтауымыз ҥшін іштей мақтаныш сезіміне
бҿлендік.
Бҧл жай мақтаныш емес, бҧл ҿмір кҿрген, ҿмір сҥрген адамның
ҿз елінің жетістігі ҥшін азаматтық мақтанышы!
Мен Қазақстан Республикасының азаматы ретінде, Қазақстан
Жазушылар одағының, Қазақстан Сҽулетшілер одағының мҥшесі
ретінде, Ақтау қаласының жай ғана тҧрғыны ретінде Қазақстанның
Тҽуелсіздігіне 15 жыл толар
-
толмаста біздің Отанымыздың бір облысы
ғана ҽлемді елең еткізерлік осындай қимылға бара алуына деген
мақтаныш сезіміне бҿлендім!
Бҧл біздің қаламыздың емес, облысымыздың ҥлкен жеңісі!
Бҧл жобаны біз Қырымбек Елеуҧлының саясаткерлігінің,
экономика саласындағы білімпаздығының арқасында тындырылған
ҥлкен нҽтижелі ісі деп есептейміз.
Олай дейтініміз миллиартаған доллар шетел қаржысы Каспий
теңізі мен Ақтау қаласы ҥшін, Қазақстан мен қазақ халқы ҥшін еңбек
ете бастайды.
Бір тиынын босқа шашпайтын, ақша санап ҥйренгендер ҿздері де
пайда табады, сонымен қоса олардың ҽлемдік озық технологиясы мен
озық тҽжрибесі
біздің қаламызды ҽлем мойындаған озық деңгейге
жеткізуге қызмет ететін болады. Біздің болашақ істерімізге ҥлгі бермек.
Біз бҥгін олардан ҥйренерміз, мҥмкін ертең олардан асып та тҥсерміз.
88
Осындай жолға басылған қадамды қалай мақҧлдамассың! Қалай ―Сҽт
сапар саған, Ақтау
-
Сити‖ демессің!..
Бҧл Елбасымыздың Қазақстанды озық 50 ел қатарына қосу
бағытындағы
жоспарының
Маңғыстаудағы
кҿрінісі
болмақ.
Маңғыстаулықтардың сол ҥндеуге қосқан ҥлесі болмақ!..
Енді ҽңгімемізді Ҽмірлік еліне, Дубай қаласына қарай бҧратын болсақ,
ол елде бар істелінініп жатырған шаруа жеке бір кісінің емес, тҧтас
қауымның кҿңілін табуға арналатын секілді.
Мысалы кҿшеде ҿсіп тҧрған ҽр тҥп гҥлдің асты жеке
-
жеке
қопсытылатын кҿріп ҿскен бала қалай еңбек етуге ҥйренбесін?..
Қолдан егілген
ҽр пальма ағашының тамырына су тамызып
жатқан система, сені ҥнемшілдікке баулымай қайтеді.
Адам кҿшеде ҿсіп тҧрған ҽр пальма ағашын мемлекет жеке
адамдардан он мың долларға сатып алатынын біле тҧра қалай
жапырағын жҧла алмақ?!
Олар, екі миллион жҧрты бар ел, бес миллион келімсекке жҧмыс
тауып беріп отыр. Барлығының ҿз орны бар, ҿз қҧқы бар. Бірін бірімен
араздастырар сылтау қалдырылмаған. Бҽрі шешілген. Қалай риза
болмассың.
Ол елдің сҽулетшілерінің қабылдаған жобалары, мемлекет
басындағылар шығарған заңдары ел адамдарына тҽртіп бҧзуға
мҥмкіндік қалдырмайтын секілді.
Еске тҥсіп отырған бір мысалды жҧрт назарына ҧсына кетелік. Ол
елде автокҿліктер номерінің қатар саны кісінің қоғамдағы орнын
білдіреді екен. Ҽріптеріне кҿңіл бҿлінбейді. Мысалы бір орынды саны
бар машина кездесіп қалса сіз олмашинаны бір шейхтың машинасы
деп ойлайсыз, жҽне атағына сҽйкес қҧрмет кҿрсетесіз. Ал екі не ҥш
орынды сандарды кҿбіне мансаптылар мен қалталылар иеленетін
секілді. Оларға жай адамдардың шамасы жете қоймайды. Тҿрт
орынды, бес орынды номері бар машиналарда кездеседі. Бір
таңқаларлық нҽрсе барлық номерлер аукцион арқылы сатылады. Бір
орынды номерлер бағасы кейде машинасынан ҥш
-
тҿрт есе қымбатқа
тҥседі екен. Ең керемет машиналар бағасы 80 мың доллар болатын
болса, сол машинаға тағылатын номер аукционда 300 мың долларға
дейін кҿтерілген кезі болған. Жай халық тҿрт не бес орынды
номерлерді аукционда ең тҿменгі бағаларға сатып ала алады.
Олардың заңы номер беретін қызметкерлердің ҿз жҧмысын жеке бас
пайдасына асыру мҥмкіндігінен айырған. Тағы бір қызығы сіз номерді
бір
-
ақ рет аласыз. Машинаңыз ескірсе сол номеріңіз келесі машинаға
қалады. Екі машиналы болғыңыз келсе аукционға барып тағы бір
номер сатып аласыз. Арабтардың басқа заңдары да осы секілді.
барлығы да мемлекет қазнасына еңбек етіп жататын болса керек.
Эмират арабтары қу медиен ақ шағыл қҧм далаға гҥл жайнаған
қала салып алыпты. Аяқ басар бос жер жоқ. Ғимраттар мен жолдар,
олардан бос жерге кҿк шҿп егілген. Біздердегі секілді ―шҿпті баспа‖
89
деген жазу жоқ. Бірақ шҿпті бастырмаудың бар амалын істеген. Адам
жҥретін жерлерге тас тҿсеген. Орынсыз ҿтуге тырысуы мҥмкін
жерлерге ағаш егіліп, араларына биік шарбақ салып тастаған.
Амалсыз мҽдениетті боласың.
Бҥкіл елінде кҿшеде тҧрған бірде бір ГАИ қызметкері кездеспеді.
Барлық қозғалыс бағдаршаммен жҽне жол бойындағы кҿпірлер мен
жол айрылықтары арқылы реттелген..
Ҥйлердің тҧрмысқа бейімділігі адамды таң қалдырады. Біз аралап
кҿрген отыз, қырық, елу қабатты он екі ҥй бір ауыл, не шағын қала
секілді. Ҥйлер арасын екі
-
ҥш қабатты аласа ҥйлермен жалғастырған.
Сол ҥйлердің екінші
-
ҥшінші қабаттарында автотҧрақ, паркинг.
Автотҧрақ тазалығы біздің мҽдениет сарайынан кем емес. Ҽр машина
қойылатын жерде машинаның шығаратын газын сорып алатын арнайы
қондырғы. Бірнеше жҥз машина тҧрған жерде танауыңды жыбыр
еткізер бір иіс жоқ. Далада 40 градус ыстық, автотҧрақ іші
қоңырсалқын. Бірінші қабатында ресторандар мен кафелер. Дҥкендер
мен клубтар. Спорт кабинеттері мен балалар ойнайтын алаңдар.
Мектеп те, бала
-
бақша да, спорт алаңы да сол жерде. Теңізден 200
-
300 метрдей жердегі ҥйлерге канал арқылы теңіз суын айналдырып
канал жҥргізіп қойып, оған қоса бассейін де салып кетіпті. Кішкентай
балалар ойнайтын алаңға қҧм тҿгіп тастапты. Балалар шашып
тастаған қҧмды ауық
-
ауық қызметшілер жинастырып кетіп тҧр. Кешке
қарай ҽсем сазды фонтандар аспанға маржанын шаша шапшығанда
қарай бергің келеді. Бҧл елде ҽлгідей ауылға бір септик салады екен
де, кешке, адамдар ҧйқыға кеткенде арнайы машиналар сорып алып
кетеді екен. Бір ауылдың системасы бҧзылып жҿндеу керек болса,
басқа ауылға зияны жоқ, барлығы бҿлек
-
бҿлек жобаланған. Қҧрылыс
салу қарқыны соншама тез. Біраз елді кҿрген, қырық бес жыл
қҧрылысшы атанған менің ҿзім ҿз кҿзіммен кҿрмесем басқаның сҿзіне
нанатын емес екенмін. Қалай қызықпассың?!
Далада дем алдырмастай ыстық, ал бір алып ғимраттың ішінде
арабтар тау басынан тҿмен қарай ызғытып шаңғы теуіп келеді. Далада
тынысыңды тарылтар ыстық, ал ҽлгі алып қҧрылыстың ішінде 20
градус аяз. Адамдар суық сібірдің тҧрғындары секілді тҧмшаланып
киініп алған.
Дубайда ҥйлер ҿте биік салынады, тіпті 180 қабат ҥй салынып
жатыр. Екі жылдың ішінде 80 қабатын бітіріп тастапты...
Біраз ҥйлер бір ауылға біріктірілген, сырттан ешкім ҿзбетінше
келе алмайды. Ҿйткені сырттағы қақпа ашылу ҥшін сен алақаныңды
электрон жҥйге басып, ―сен‖ екеніңді білдіруің қажет. Электрон жҥйесі
сені ―сен‖ деп таныса есік алдындағы қарулы ҽскери кҥзет ішке
кіргізеді. Бҧл маңайда да тҽртіп бҧзуға, ҧрлық қылуға мҥмкіндік
қалдырылмаған.
1994 жылы Қытайға барған бір сапарымда қытай қазақтары
―қытай кҿргенін істейді‖ деп қытай халқын келемеш ететінін естіп едім.
90
Кҿргеннен ҥлгі алып, дҥние жҥзінде қандай жаңалық бар деп ҽлемді
кезіп жҥретін американдықтар мен ағылшындар, жапондар мен
қытайлар, ―кҿргенінен кҿз ақы алып‖, бҧ кҥнде бҽрі озықтар қатарына
қосылды.
Адам да, маман да кҿргенінен ҥлгі алады.
―Ақтау
-
Сити‖ жобасының еліміздің жалпы қҧрылыс мҽдениетін
дамытуға тигізетін пайдасының орасан зор екеніне тҥсіну ҥшін арнайы
білімнің қажеті жоқ деп ойлаймын.
Сол секілді ―Ақтау
-
Сити‖ жобасының адам
психологиясына
тигізер ҽсері де мол болмақ. Жақсыны адамдар сақтайды да, қҧрмет
тҧтады. Ақтау қаласының кҿшесіне гҥл егіле бастағанда гҥл тағдырын
ойлағанбыз, тентектер жҧлып тастайды
-
ау деп қынжылғанбыз. Жоқ,
бҽрі орнында, кҿз қуандырып ҿсіп жатыр.
Біз
сҧрастыра жҥріп ол елдің аз ғана уақытта озықтар қатарына
қосылуының басты себептерін анықтауға тырыстық. Сҧрақтарымызға
алған жауаптарымыздан тҥйгенімізді баяндап кҿрелік, басты
себептерін атап ҿтуге тырысалық...
Ең алғашқысы –
елдің ауызбірлігі. Бҧдан қырық жылдай бҧрын ол
елдің бір данасы ел басын біріктіре алған. Енді халқы сол патшасын
пайғамбар дҽрежесіне кҿтеріп, атын аңызға айналдырып алып, ел
бірлігіне еңбек еткізуде;
Ел басшылары шетел қаржысын ҿз жеріне тартудың, дҧрыс
пайдаланудың тиімді жолын тапқан;
Басқа ел ғалымдарының ақылын, тҽжрибесін пайдалану ең
жоғары орында тҧр;
Халқының
жаңалыққа
деген
ынтасы
қалыптасқан.
Ел
басшыларының,
депуттатарының,
мемлекеттік
органдарының
қабылдаған шешімдерін талқыға салып жатпайтын секілді...
Біз
Маңғыстау
облыс
ҽкімінің
жанындағы
―Градсовет‖
мҽжілістерінде Жаба ауқамын, оған кететін ондаған миллиарда АҚШ
доллары жобасындағы қаржы мҿлшерін, ҥйлердің кҿп қабаттылығы
мен қҧрылыс уақытының қысқалығын естігенде кҿңілге кҥдік кірген
кездері де болған. 100 мың
халық тҧратын қаланы бірден жобалап,
бірден бастап, осыншама аз уақытта салып болуға болатынын
бҧрынғы ҿз тҽжрибеміздің қортындыларына сҥйене, қҧрылысшы
ретінде, біз қиялымызға сыйғыза алмайтын едік.
Дубай сапары осы кҥдіктерден айықтырды.
Ҿздері сайлаған ел басшысына сене білген олар бір жеңнен қол,
бір жағадан бас шығарып, ҿркендеудің дҥние жҥзінде жоқ қарқынын
туғызып, кҿптеген ҿндірістік істерде, қҧнарсыз, сусыз далада тіршілік
ету жолдарын тауып барша дҥниеге бейбітшілік пен ауызбіршілікте
ҿмір сҥрудің, еңбек пен ақылға сҥйенудің қортындысының қандай
нҽтиже беретінін дҽлелдеп берер ҥлгілер ҧсыныпты.
Шетелдік инвестиция мен шетелдік ақыл бҧлар дамуының басты
қҧралы болғанға ҧқсайды. Басқа елдерді қоя тҧрып, олардың
91
Қазақстан азаматын қалай пайдаланғаны туралы бір мысал келтіре
кетелік. Ҿзімен келісілмегендіктен ол кісі атын атауды жҿн кҿрмедік.
Қазақстанның бір талапты да білікті жігіті ҿз ақылы мен қуатын 1990
жылдары Қазақстанда пайдалану мҥмкіншілігін таппай жаңа
қарқынмен дамып келе жатқан Эмираттар еліне барыпты. Ол елде
іскер кісілерге жол ашылғаны соншалық, ҽлгі қазақ он шақты жылда
ҿндіріске миллиардтаған қаржы жҧмсай алатын дҽрежеге жетіпті жҽне
ел ҿндірісіне салатын қаржысының мҿлшері арқасында сол ел
королінің сҥйіктілерінің біріне айнала алыпты. Біздер ҽлгі қазақтың
самолетімен Алматыдан Дубай ҧштық, сол кісінің ел басшысынан
сҧрап алған тік ҧшағымен араб эмираты астанасы Абу Дабиді
аспаннан байқауға мҥмкіндік алдық. Сол кісі қаржысына тҧрғызылған
ҥйлерді тамашалап, сол кісі қатысқан жобаларға таңдай қақтық. Сол
кісінің арқасында кҿптеген кісі сыртынан ғана қарай алатын
ғимраттардың жертҿлесіне дейін тамашаладық. Теңіз астындағы
ресторан мен 44 тонна алтын жҧмсап салған, бір мезгілде 44 елдің
елшілігін қабылдай алатын сарайды кҿрдік.
Қырымбек Елеуҧлының фантазиясынан туындаған ―Ақтау Сити‖
жобасын қолдаған Біріккен Араб Эмираттарының королі елінің біраз
мамандарымен бірге сол қазаққа да осы жобаны іске асыру ҥшін еңдек
етуді тапсырыпты.
Бҧл кҥндері Ҽмірлік елінен жаңадан дамып келе жатқан елдер
тҥгілі Америика бастаған ең дамыған елдердің де ҥйренетіні жетерлік
екен.
Бар болғаны екі миллион елі бар бҽдҽуй кҿшпенділер, бес
миллион келімсектерінің, миллиардтаған шетел қаржысының кҥшімен
қу медиен даласын гҥлстанға айналдыра алыпты. Басқаларға
дандайсый қарайтын ағылшындар мен француздарды сол шҿл
даланы бір кҿріп қайтқанын ҿздеріне мақтаныш ететіндей дҽрежеге
жеткізіпті.
Ақтау
-
Сити қаласының жобасы кҽзір Америкада дҥниежҥзінің
кҿптеген атақты сҽулетшілерінің (88 ел сҽулетшілері тартылған)
қатысуымен іске асырылуда.
Бҧдан жарты жыл бҧрын Қырымбек Елеуҧлының басында
туындап, нақты ҧсынысқа айналған бҧл ой тҥйіні жақын арада,
соншалықты аз уақытта, ҿз жемісін бере бастамақ.
Ҽлемдік жаңа технология мен алдыңғы қатарлы жетістіктерді,
ҽлемдік ақыл мен адам кҥштерін пайдалаудың ҧтырлы ҽдістерін
пайдалану бір кездерде жапондар мен американдықтарды, кейін
еврейлер мен арабтарды алға шығарса, ендігі жерде сол ҽдістерге
біздің Қазақстанымыздың да бет алғаны байқалады. Соның айқын
дҽлелі осы Ақтау Сити жобасы болмақ.
Бҧл елдің халқы ҿздерінің шҿл даласына іскерлігінің арқасында,
ҽлемдік жаңалықтарды пайдаланудың арқасында жайқалған орманды
жолдар мен гҥл жайнаған қалалар салып ала алды.
92
Олар адамзат мҽдениетінің соңғы екі мың жылдық ғҧмырында
теңдесі жоқ, ―Ҽлемнің сегізінші кереметі‖ атала бастаған Дубай
пальмасын, жеті жҧлдызды қонақжай ғимратын ҿмірге келтіре алыпты.
Біз ҿз ҧлтының діні мен ғҧрпын сақтай, ҿз қаражаттары мен ҿзге ел
капиталдарын ҧтымды пайдалана ҿз елінің адамдарына ―жҧмақ жай‖
жҽне сол елде еңбек етіп жҥрген басқа ел адамдарының адал, сапалы
еңбек етулері ҥшін барлық мҥмкіншіліктерді ҧйымдастыра алған елді
кҿріп келдік.
Біз Каспий жағасында ―Ақтау Сити‖ қаласының аз ғана жылда бой
кҿтеретініне сенімді болып қайттық.
Ҿйткені бҧндай қарқын біздің ел дамуында да толық байқалуда.
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлының ҽлемдік дамудың озық ҥлгілерін Қазақстанның
дамуына тиімді пайдалануы елімізді бар болғаны 15 жылда қарқынды
дамып келе жатқан елдер қатарына кҿтерді.
Ҽлем сҽулетшілерінің фантастикалық ойларынан туындаған
жобалардың Астанадағы ҥлгілері біздің мақтанышымызға айналды.
Сол ҥлгілер секілді ―Ақтау
-
Сити‖ жобасы да Қазақстанның зор
қарқынмен дамитынына, жарқын болашағына кҿз жеткізе тҥседі.
―Ақтау Сити‖ тек қана маңғыстаулықтардың мақтанышы болып қалмай
біздің байтақ Қазақстанымызға да ҥлгі бола алады деп сенеміз.
Абай атамыз ―болмасаңда ҧқсап бақ, бір жақсыны кҿрсеңіз‖ деп
тегін айтпаған екен.
Отанымыздың қазіргі даму қарқыны біздерді тек қана жақсыға
ҧқсап емес, жақсы да бола аларымызға сенімді етеді. Біз тек жақсы
болып қоймай басқаларға ҥлгі де бола алармыз... Неге болмасқа...
Екі миллион ғана халқы бар Ҽмірлік арабтар теңіз ортасына
ҿздерінің ҧлттық белгісі пальма тҥрінде жасанды аралдар салып, қала
тҧрғызады. Теңізге диаметрі 20
шақырым ҽлемнің картасы тҥріне
келтіріп аралдар салады да, ҽр елге сол аралдарға ҿз мҽдениетімен
аралды мекендеуге ҧрқсат етеді. Олардың осы еңбектерін ҽлем
ғалымдары ―ҽлемнің сегізінші кереметі‖ деп бағалайды...
Біздің олардан неміз кем?.. Арман деген сҿз мағынасы қандай ыстық...
Армандап кҿрелікші...
Екі миллион халық ауыз біріктіріп, соның арқасында ҽлемді
таңдандырып жатса, жирма миллион талантты да, ҿнерлі жастары
бар, шетсіз
-
шексіз жері бар, Жаратқан аямай берген байлығы бар,
егемен ел атанған, жарқын болашағы бар, біздер, қазақтар елі неге
ҽлемді таңдандырмасқа!.. Неге біз ҽлемге ҽлемнің тоғызыншы
кереметін сыйламасқа!..
Ниетімізді қанағатқа, аузымызды бірлікке жеткізе алсақ, ҿнеріміз
бен талабымыздың ол атаққа жеткізеріне мен кепілдік берер едім!..
Ақтау
-
Сити жобасы градсоветте талқылаған кезде сҽулетші
ағылшындарға біз жобаны нақтылау барысында салынатын ҥйлердің
бейнесінде қазақ ҧлтының сҽлеті мен болмысын ҧмытпауды сҧраған
93
едік. Ендігі жерде жобаның ҿндірістік нҧсқаларын талқылаған кезде
осы мҽселеге баса назар аударылса екен дейміз.
Дҥние жҥзінде Ситилер кҿп секілді. Біз болашақ ғажайып
қаламызға қазақша ат қойған дҧрыс болар еді
-
ау деген ҧсыныс
жасаймыз.
Маңғыстаулықтарды болашақ Ақтау
-
Сити қаласының қазақша
атын табуға атсалысуға, ҧсыныстар тҥсіруге шақырамыз..
Ал ҿзіміз ―Арман Қала‖ деген ат ҧсынамыз...
Жолың болсын Ақтау
-
Сити!..
Ел
-
жҧртыңа бақыт пен байлық ала кел, Арман Қала!
Іске сҽт!..
«Маңғыстау», 16.12.2006
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sajin-nazarbekli-v3.html?page=9#Министірліктер_мен_ӛндірістік_бірлестіктерде

title: Тіл комитеті - Сайын Назарбекҧлы