title: Список литературы - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Список литературы
1.
Minorsky V.Hudud al-Alam. The regions of world. A. Persian geography 372
A.H.-982 A.D.-London 1937.
2.
Clauson J.A. Propos du manusckript Peliot tibetain 1238//JA 1957.-T.255.№1.
3.
Бартольд В.В. Извлечение из сочинения Гардизи Заин ал-Акбар. Приложение
к «Отчету о поездке в Среднюю Азию с научной целью 1893-1894 гг.». М.
1978. Т.8.
4.
Худуд ал-Алам. Рукопись А. Туманского. М., 1930.
5.
Материалы по истории Туркмен и Туркмении. М-Л. 1939. Т.1.
6.
Minorsky V.Hudud al-Alam. The regions of world. A. Persian geography 372
A.H.-982 A.D.-London 1937.
7.
Гаркави А.Я. Сказания мусульманских писателей о славянах и русских (с
половины УП до конца Х века по Р.Х.). СПб., 1870.
8.
Абду-л-Фазл-Бейхаки. История Масуда 1030-1041. Ташкент 1962.
9.
Там же.
10.
Махмуд ибн ал-Кашгари. Девону лугатит-турк. Ташкент. 1960-1963. Т. 1-Ш.
11.
Там же.
12.
Там же.
13.
Храковский В. Шарав ал-Заман Тахир-Марвази //ТСВ АН КазССР. Алма-
Ата, 1959. Т.1.
14.
Ахинжанов С.М. Кыпчаки в средневековой истории Казахстана. Алма-Ата,
Наука. 1989.
15.
Новгородова Э.А. Кыпчакские святилища на юге Казахстана (Сандыкский
перевал г. Мерке). М., 1989.
16.
Махмуд ибн ал-Кашгари. Девону лугатит-турк. Ташкент. 1960-1963. Т. 1-Ш.
17.
Садр ад-Дин Али ал-Хусаини. Сообщение о Сельджукском государстве.
Сливки летописей, сообщающих о сельджукских эмирах и государях. М.,
1980.
18.
Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии 1Х-ХШ вв.
Ашхабад, 1969.
19.
Материалы по истории Туркмен и Туркмении. М-Л. 1939. Т.1.
20.
Махмуд ибн ал-Кашгари. Девону лугатит-турк. Ташкент. 1960-1963. Т. 1-Ш.
21.
Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии 1Х-ХШ вв.
Ашхабад, 1969.
22.
Радзивиловская летопись //ПСРЛ,Л., 1989. Т.38.
ҚЫПШАҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ КЕЗДЕСЕТІН ЖАЗБА
ДЕРЕКТЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
Әлменбетова У.А.
Л.Н.Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университеті,
«Еуразия» ғылыми зерттеу
орталығы, Астана қаласы
Орта ғасыр жазба ескерткіштері – түркі халықтарының өткен тарихы,
мәдениеті, әдебиеті, тілі, тұрмыс-тіршілігі, дінінің өткен тарихынан мәлімет
алуға мүмкіндік беретін асыл мұрасы. Халқымыздың өткен тарихын, тілін,
мәдениетін білуде, атап өткеніміздей, бұл мұралардың маңызы өте жоғары.
Замандар бойы сақталып, бүгінгі күні халқымыздың асыл қазынасына
айналған мұраларды халқымызға жеткізу мақсатында қыруар еңбектер
атқарылды.
Орыстың белгілі жазушысы М. Горький өз заманында былай деген екен:
«Халық әдебиетін білмейінше, халықтың нағыз тарихын білу мүмкін емес».
Сондықтан да қазіргі кезеңде қазақ тарихын қайта жазу, зерттеу, оны
дәуірлеу мәселесі күні бүгінге дейін ғылыми шешімін таппай, өзінің ғылым
ретінде табиғи даму-марқаю дәрежесінен көтеру басты мәселенің біріне
айналып отыр.
Оның басты себептерінің бірі - көне тарихымыз туралы өз тіліміздегі
жазба деректердің аздығы тарихшыларымызға қол байлау болды.
Тарихымызға қатысты деректердің көбі көрші елдердің жазбаларында
сақталып, сол елдің зерттеушілерінің ұлттық және саяси мүдделеріне орай
өзгертулер мен « түзетулерге» ұшырағандығы ескерілмей, шала қорытылды.
Қазақтың шежіре деректері алып қашты сенімсіз нәрсе ретінде қаралып,
тарихи дәлел ретінде пайдаланылмады.
Кеңестік
идеологияның темір тегеуіріні, қазақ зиялыларының
халқымыздың рухани мұраларына халықтық талғаммен қарап, баға беруіне
мүмкіндік бермеді. Өйткені, халықтың өз болмыс-бітімін тура тануға
ұмтылуы – бағынышты халықтың тарихи жадын үзіп, өткенін ұмыттырып
отыруды мақсат тұтқан кеңес билеушілерінің түп мүддесіне қайшы еді.
Ұзақ уақыт дәурендеген отаршылдық езгі мен үстем саясат халқымыздың
ұлттық ойлау жүйесін орасан талқандап, жасқаншақ, құлдық психологияны
ұлт санасына терең сіңірді. Ол ата-бабаларымыздан қалған, кейінгі ұрпаққа
қалдырар рухани мұраны, ұлттық тұрғыдан, халық тарихымен бірлестіре
зерделегенде ғана өз еліміздің тарихы мен табиғатын тануда шындыққа
жақындай түсетіндігімізді ойлатпады. Дегенмен де бұл түйін жалпылық мән
алатын, баршаға ортақ шындық емес. Халқымыздың төл тарихымен
сабақтастыра отырып зерттеп, әр дәуірдегі жазба және шежірек деректерді
оқып тани бастасақ, сол дәуірдегі барлық немесе басым көп санды деректік
нұсқалардағы ортақ «сарынды» тауып, оны сол заманның үстемдігін,
ағымдық сипатын анықтаудың өлшемі ету керек деп пікір білдірген
ғалымдарымыз болды. Алайда бұл ізденістер өзінің заңды жалғасын таба
алмады. Қаншалықты құнды болуына қарамай, бытыранды пікір күйінде
қалып, ортақ теорияның тууына, дұрыс тұжырымның жасалуына қызмет ете
алмады.
Ал бүгінгі күні сол өзекті тақырыптың бірі - кешегі Алтын Орда дәуірінде
өшпестей құнды дерек қалдырған қыпшақ ескерткіштері болып табылады.
Қыпшақ ескерткіштеріндегі жазулар жайлы деректерді біз алтын Орта
дәуірінен қалған жазба мұралардан қарастырылуы өте құнды. Деректердің
біраз бөлігі кезінде зерттеліп, өз бағасын бергенмен, оған тереңнен зерттеу
жүргізіп, деректердегі ұшырасатын көптеген мәліметтерді жүйелеу, бір
сарынға келтіру, тарихымызға нақты мәлімет беретіне баса көңіл
аударуымыз қажет. Абдукамалова Э.С. өзінің ғылыми еңбегінде Көне
қыпшақ тілінде жазылған ескерткіштер негізінен ХІ-ХҮІІ ғасырлар
аралығын қамтиды деп тоқталып, оларды жазу үлгісіне қарай бес топқа
бөлінеді деп көрсеткен:
1.Готикалық көне шрифтімен жазылған ескерткіштер (ХІІІ – ХІҮ ғасырлар).
2.Араб әрпімен жазылған мұралар (ХІ – ХІҮ ғасырлар).
3.Армян жазуымен берілген мұралар ( ХҮ – ХҮІ ғасырлар).
4.Орыс әліпбиімен жазылып қалған деректер (ХІ – ХІІІ ғасырлар).
5. Шығыс Европа аймағын мекендейтін кейбір халықтардың тілінде сақталып
қалған және сол елдердің өзіндік жазу үлгілерімен берілген сөздер (адам
аттары мен жер-су аттары т.б.) [1;2-б].
Сонымен қатар ескерткіштер белгілі бір саяси-әкімшілік орталықтарда
туып, солардың талап-тілектеріне сай жазылып отырғандықтан, қазақ
ғалымдары (Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М.) оларды шартты түрде
мынадай топтарға бөліп қарастырады: куман қыпшақтарының тілінде
жазылған ескерткіштер, половец қыпшақтарының тілінде жазылған
ескерткіштер, Орта Азия қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер,
Алтын Орда қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер, Мамлюк
қыпшақтарының тілінде жазылған ескерткіштер, Армян колониясының
тілінде жазылған ескерткіштер [2;10-16-б].Орта ғасырларда жазылған
ескерткіштерді зерттеп, құнды пікірлер айтқан ғалымдардың тұжырымдарын
басшылыққа алған М. Сабыр мынадай екі үлкен топқа бөліп қарастырады:
1.Көне қыпшақ ауызекі сөйлеу тілінде жазылған ескерткіштер.
2.Көне қыпшақ жазба ескерткіштері [3; 6-б].
Қыпшақ жазба ескерткіштерінің көбі қыпшақ тілінде жазылып, оғыз
тілі әсер еткен (Мәмлүк, Орта Азия мұралары), оғыз тілінде жазылып,
қыпшақ тілінің ықпалына түскендері аз (Хорезм нұсқалары)» [4; 45-46-б].
Бұл орта ғасырлық дереккөздері қазіргі заманғы кешенді зерттеушіден үлкен
жауапкершілікпен жүзеге асырылатын деректану жұмыстарын жүргізуді
талап етеді.
Қыпшақ ескерткіштері негізінен қыпшақ тіліндегі және армян жазулы
ескерткіштерді қамтиды. Мысалы, Қыпшақ атауы «қыпчак», «коман»
(куман), «половец», «мамүлік» болып, әр елдің деректерінде әр түрлі
атаумен кездеседі. Қанаттас қағанаттар дәуірінде, қыпшақтар Қазақстанның
солтүстік батыс өлкелерінде, Қара теңіз атырабында, Каспийдің
солтүстігінде, ХІІ ғасыр басында Кавказ жерінде болады. ХІІІ ғасырда
Шыңғыс ханнан ығысып, украин жеріне келген армяндар ХV ғасырдың
соңында қыпшақтарға бағынады. Ғ. Айдаровтың мәліметі бойынша, олар
«қыпшақтардың тілін үйреніп, күнделікті іс- қағаздары армян, поляк
тілдерімен қатар, қыпшақ тілінде де жүргізіледі». Т. И. Грунин: «жылдар
бойы половецтерге саяси тәуелді болған армяндар олардың тілін үйренді,
половецтер саяси дербес мемлекет болудан қалған соң да, ұзақ уақыттар
бойы сол тілді пайдаланды дейді [5;58-б].
Б.Кенжебаев: «Қыпшақтар араб әліппесін қолданған», десе, «Араб
жазуымен жазылған қыпшақ ескерткіштерінің барлығын» Ғ. Айдаров та
айтады [5; 4-б]. Қыпшақтар араб жазуын пайдаланып, ойшыл жазушылары
араб жазуымен шығармалар жазған. Мамүліктер мемлекеті заманында
арабша-қыпшақша сөздік жасалған. «ХІІІ ғасырда Байлағ-әл-Қыпшақи деген
кісінің «Қымбат металдарды түсінудегі саудагер байлығы» және «әл-Ануар
әл-Мудин» атты араб тілінде жазылған еңбектері болған» , алдыңғысы
Парижде сақтаулы, соңғысын А. Зайончковский атағаны болмаса, онан басқа
ешкім көрмеген екен [6;552-б].
Қыпшақ ескерткіштері бірнеше топқа бөлінеді. Бірінші, «Готикалық көне
жазумен» жазылған ескерткіштер. Ғ. Айдаров «Кодекс Куманикусты» осы
жазу негізінде жазылған деп қарайды. Екінші, армян алфавитімен жазылған
тарихи деректер, іс-қағаздар. Үшінші, діни әдебиеттер, естеліктер мен әдеби
аудармалар. Армян жазуымен, қыпшақ тілінде жазылған 27 сот актісі (15254
бет) бар. Осылардың ішінен бір міндеттеме, бір сенімхат, бес акті кітабын
Т. И. Грунин «ХVІ ғасырдағы половецтер тіліндегі документтер» атты
еңбегінде жариялаған. «Львов қаласының 1583-1661 жылдар арасындағы
оқиғаларын қамтитын сот жазбалары Львов қаласындағы мемелекеттік
архивте, Львов рухани соттар жазбаларының қыпшақтарға қатысты 1572-
1667 жылдар арасын қамтитын материалдары Венада мхитеристер
кітапханасында (папка № 441– 447), 1669-1672 жылдар арасындағы
Қыпшақтардың өмірін суреттейтін материалдар Львов қаласындағы ғылыми
кітапханада (папка №1485), соттар жинағының 1519 жылғы оқиғалар
баяндалатын жазбалары Брослав қаласындағы ұлттық институттың ғылыми
кітапханасында (папка № 1916) сақтаулы дейді. Осы документтердің
Венеция хроникасында христиан дініне қатысты деректер, Польша ұлысы
хроникасында қыпшақтарға қатысты деректер кездесетіні айтылады. Армян
жазулы ескерткіштер арасында дінге қатысты 20 - дан артық жазба, 610
беттік естелік, үш метрлік таяқшаға қыпшақ тілінде армян жазуымен
жазылған эпиграфиялық ескерткіштер бар екен.
Бұлардан басқа Лусик Саргабақтың «Қыпшақ тілінің грамматикасы»
(1581 ж) Ереван қаласында Моштоң атындағы қолжазбалар институтында
(папка №2267) әлі тұрған көрінеді. Онда 500 - ге тарта есім сөздерге, 180
етістікке талдау жасалған. Ең қызығы, қазіргі қазақ тіліндегі «ағаш» сөзі
«агач», «аз» сөзі «аз», «ай» сөзі «ай», «алтын» сөзі «алтын», «ана» сөзі «ана»,
«аң» сөзі «аң», «әуелгі» сөзі «әуелгі», «ауырлық» сөзі «ағырлық», «атты»
сөзі «атлы», «борышты» сөзі «борышлы», «біз» сөзі «біз», «сен» сөзі «сен»,
«ол» сөзі «ол», «бұ (бұл)» сөзі «бу», «кім» сөзі «кім», «кесу» сөзі «кес»,
«төле» сөзі «төле», «таны» сөзі «таны» болып келеді екен. Тіпті кейбір
сөздердің синонимдері де, қазіргі қазақ тіліндегідей («әуелгі» сөзінің
синонимі «алғашқы») болып келетін көрінеді.
Тілге қатысты екінші бір еңбек «Қыпшақ тілі грамматикасы» (1613 ж).
Көлемі 178 бет, Венадағы мхитаристер кітапханасында (папка № 84)
сақталыпты.
Ереван
қаласында
Моштоц
атындағы
қолжазбалар
институтында да бір нұсқасы болса керек. Армян жазуымен жазылған
қыпшақ тілінің үш сөздігі бар: «Армян-қыпшақ сөздігі» (1628 ж), «Армян
қыпшақ сөздігі» (1540 ж), «Армян-қыпшақ польша тілдер сөздігі» (1634 ж).
Оларды зерттеген В. В. Радлов, Г. Кун, Б. Дорн, А. Фон, Габен, Р. Рахим,
Г. Ғазиз, А. Н. Самойлович, М. Рясенен, К. Менгес, Дж. Клусондар
ескерткіштердің тілдік ерекшелігіне баса мән берген екен. «Соттар жинағын»
1950 жылдарда М. Лебицки, Р. Кононовтар зерттеген. Бұл ескерткіштердің
Алтын Орда-Оғыз-Қыпшақ дәуірін зерттеудегі маңызы ерекше. Алайда
олардың тарихқа қатысы әлі де толық зерттелген жоқ.
Армян жазулы қыпшақ ескерткіштерінің ішінде «Дана Хиқар» кітабы
біздің тарихымыз үшін ерекше мәнге ие. Кітап армян тілінен қыпшақ тіліне
аударылған деген мәлімет бар. Шығарманың түпнұсқасы Вена қаласындағы
мхитаристер қорында (папка № 468) сақтаулы көрінеді. 1964 жылы оны Ж.
Дни, Э. Триарскийлер «Дана Хиқар тарихының армиян-қыпшақ нұсқасы»
деген атпен бастырып, фотокөшірмесін жариялапты. С. Ж. Құдасов осы
фото көшірмені қазақ тіліне аударып, «Армиян жазулы қыпшақ ескерткіші
Дана Хиқар сөзінің тілі», - деген атпен 1990 жылы бастырып шығарған. Х.
Сүйіншәлиев «Ғасырлар поэзиясында» қыпшақтар кітабы туралы [7;93-б]
мәлімет беріп пікір қозғаса, Ш. Сәтбаева «Қазақ әдебиетінің тарихында»
«Дана Хиқар сөзінің тарихы мен бейнелілігіне» арнаулы тоқталады [8;566-
б]. «Дана Хиқар сөзі» әуелде Ассирияда, Вавилонияда туып, кейін
қыпшақтарға тараған деп шамалайды.
«Дана Хиқар сөзі» әуелгі нұсқасында басқа елде, басқа тілде туса да,
Алтын Орда кезеңінің деректік қорына қосылады. Бұл шығарма қазақ
арасында ертеректе кең тарап, талай аңыздың тууына бастама болған сияқты.
Оның бір сарыны әріден басталса керек. Қазақтың ескі аңызында: бір патша
алпыстан асқан қарттарды өлтіруге бұйрық береді. Елдің бәрі әкесін өлтіріп
жатқанда, бір жігіт әкесін өлтірмей, сандыққа жасырып, алып қалады.
Күндердің бірінде ел шөлге тап болып, сусырап қырылу қаупі төнеді. Сонда
әлгі қарт баласына, тал түсте сиыр қайда жиналса, сол жерден су шығады
дейді. Бала әкесінің айтуы бойынша, сиыр жиналған жерді қазса, сол жерден
су шығыпты. Тағы бірде судың түбінен алтын шаңырақ көрген патша, сол
алтын шаңырақты алып беріңдер деп елге жарлық салады. Жарлыққа қарсы
келгендердің басы алынады. Алтын шаңырақты аламын деп суға түскендер
суға батып өледі. Сонда әлгі қарт баласына, ол шаңырақ судың түбінде емес,
таудың басында тұр дейді. Бала әкесінің айтуы бойынша, суға төніп тұрған
қара жартастың басынан шаңырақты алып түседі. Разы болған патша, сен,
осындай данышпандықты қайдан үйрендің деп сұрайды. Бала мен әкемді
өлтірмей сақтап қалған едім, сол кісінің ақылы бойынша істедім деген екен.
Сонан бастап патша қарттарды өлтіруге берген жарлығының күшін
жойыпты дейді. Аңыздың мазмұны «Дана Хиқар сөзіне» өте жақын. Аяз би
аңызы да «Дана Хиқар сөзімен» тектес келетіні белгілі.
Алтын Орда дәуіріндегі дерекке қатысты тамаша жәдігерлік «Кодекс
Куманикус». «ХІІІ ғасырдың соңғы жарымында басталып, ХІV ғасырдың
басында – 1303 жылы шілде айында Қара теңіздің шығыс солтүстік
жағалауының бір жерінде аяқталған» [9; 4-б]. Қолжазба латын-парсы-
қыпшақ тілдерінің сөздігі. Сөздер алдымен латынша – парсыша –
қыпшақша, онан соң қыпшақша – немісше – латынша берілген. Соңғы
бөлімінде қыпшақ тілі грамматикасы жөнінде түсіндірмелер жасалып,
христиан дінінің дұғалары мен инжіл кітабынан ішінара үзінділер аударылып
берілген. «Қыпшақтар ислам дінін бұрынғы қонысында, ІХ ғасырда-ақ
қолдана бастағанын» [10;4-б] ескерсек, бұл кітап таза ғылыми мақсатта
жазылған ескерткіш екені даусыз. Сөздікте қыпшақтардың жұмбақтары, ай
аттары кездеседі. Қазақ әдебиетін зерттеуші белгілі ғалымдар Ә. Нәжип пен
Ә. Құрышжанов бұл сөздікті тіл білімі тұрғысынан зерттеген.
Бұл кітапты жай ғана сөздік ретінде қарауға болмайды. Мұндағы (Ке) һе
барыр қара қулақ, «Ерте келір қара қулақ (түңлік). «Олтырғаным – оба йер,
басқаным бағыр шанақ (үзеңгі)» болып келетін жұмбақтар, көшпелі өмірді,
ұлттың болмыс бітімін, тұрмыс-салтын, сол кездегі халықтың өмір сүру
кезеңін бейнелейтін, сөздіктің әдеби құнының ғана емес тарихи жағынан
жоғарылығын танытатын тамаша дәлелдер. Бұл сөздік «Қазақ тілінің
ертедегі сөздігі, қазақ халқының тілі мен әдебиеті, тарихында маңызды орын
алады». Сөздікте кездесетін сөздердің құрамына талдау жасаған Б.
Кенжебаев, онда қазіргі қазақ тіліндегі көптеген сөздер мағыналық, тұлғалық
жақтан сол қалпында: «Азамат, аяз, айна, айран, ағыс, ақымақ, ұлы ата»
болып, қазіргі тілімізде кездесетін, араб, парсы тілдерінен кірген, «шариғат,
сұлтан, харам, мүлік, садақа, ғашық, ғаріп, ғұмыр, ләззат, ғақыл» сөздері де
ұшырасатынын айтады.
Орта ғасырларда қолымызға жеткен бұл жазба еңбектердің өзіндік
ерекшелігі бар. Алтын Орда дәуірінде көшпенді түрктерде ислам діні үстем
орынды иелесе, осыған орай мәдениетте де бір ыңғайлану пайда болды. Бұл
дәуір жазба деректерде ислам дінінің ықпалы күшейген дәуір болды.
Қорыта айтқанда, жеке ескерткіштердің тілін арнайы зерттеумен
айналысып, монографиялық еңбек жазған ғалымдар көп емес. Ескерткіштер
арнайы зерттелмегендіктен, ескерткіштердің тілі жөнінде айтылған пікірлер
де сан алуан. Орта ғасырдағы тәңірлік діннің де, манихей дінінің де, будда
дінінің де, ислам дінінің де белгісі сақталып отырады. Бұл әлі де болса
қыпшақтану саласындағы зерттелмеген, Алтын Орда дәуіріндегі қыпшақ
ескерткіштеріндегі кездесетін құнды жазба деректердің тарихқа тиесілі
сапалық ерекшелік тұрғыдан талдауды қажет ететінін көрсетеді. Ал сыртта
қалған мұраларымызды қолға алып, кадеге жарату бүгінгі күннің басты
талабы екені айқын.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Абдукамалова Э.С. Орта ғасыр жазба ескерткіштер тілінің зерттелуі.
Халықаралық Түркология академиясының журналы. Астана, 2013 ж, 6-б
2.Сабыр М.Б. Көне қыпшақ жазба ескерткіштерінің тілі. – Орал, 2009 10-
16-б.
3. Құрысжанов Ә Ескі қыпшақ тілі. Алматы, 2007. 316- б.
4. «ХVІ ғасырдағы половецтер тіліндегі құжаттар», Москва, 1967, 58-б
5. Кенжебаев Б. Кодекс куманикус. Қазақ әдебиеті, 1968. 14 қаңтар. 4-б.
6. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ кітап. Редаксиясын басқарған Сәтбаева Ш.
Алматы: Ғылым, 2000. 566 - б.
7. Х. Сүйіншәлиев «Ғасырлар поэзиясы» Алматы: Жазушы, 1987. 216- б.
8. Кенжебаев Б. Кодекс куманикус. Қазақ әдебиеті, 1968. 14 қаңтар. 4-б.
9. Кенжебаев Б. Кодекс куманикус. Қазақ әдебиеті, 1968. 14 қаңтар. 4-б.
10. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиет тарихының мәселелері. Алматы: Қазақ
ССР-ының ғылым баспасы, 1973. 165-б.
ҚЫПШАҚ ТIЛIНIҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI
Айткожина Ш.М.,
Қарағанды, №34 жалпы білім
беретін орта мектеп
VII–IX ғасыр көне түркі жазбалары жайлы қысқаша мәлімет беріліп,
ескерткіштердің лингвистикалық тұрғыдан зерттелу деңгейі анықталады.
Орхон, Енисей, Талас жазбалары тілін қазіргі қыпшақ тілдерімен
сабақтастыра қарастырудың тарихи – лингвистикалық негізі дәйектеліп,
түркілік түбіртанудың теориялық – методологиялық негіздері сараланады.
Орхон-Енисей, Талас жазба ескерткіштерін зерттеудің бастапқы кезеңі
негізінен рунологиялық, текстологиялық мақсаттарға, мәтіндерді оқып,
транслитерациялау, аудару жазудың генезисi мәселелеріне арналса, таза
лингвистикалық тұрғыдан зерделеу ХХ ғасырдың алғашқы жылдарынан
басталады. Көне түркі жазба мұраларының тілін зерттеудің көш басшысы
В.В.Радловтың ескерткіштер тілінің фонетикалық жүйесі, морфологиялық
құрылымы жайлы, көне түркі тілі мен қазіргі түркі тілдерінің
агглютинациялық табиғаты, аффикстердің шығу тарихы туралы құнды
пікірлері түркітану ғылымының ғылыми қағидаларына айналып, кейінгі
зерттеушілердің бағдаршамы қызметін атқаруда. П П.М.Мелиоранскийдің
көне түркі жазбалары тілінің фонетикалық жүйесі, лексика-грамматикалық
құрылымы
жайлы
зерттеулері
қазіргі
түркі
тілдерінің
тарихи
грамматикасының қалыптасуына негіз болды, ескерткіштер тіліндегі
синкретикалық жұптардың күрделі табиғаты туралы алғаш пікір білдірген
ғалым түркі түбірлерінің полисемялық сапасы жайлы тұжырымдардың
теориялық негізін қалады. А.Н.Самойлович түркі тілдерін жіктеуде негіз тіл
ретінде Орхон-Енисей жазбаларының тілін алып, ескерткiштер тiлiнiң
фонетикалық белгілерін жіктеудің басты критерийі ретінде қолданды. Осы
тұрғыдан алып қарағанда А.Н.Самойлович Орхон-Енисей жазбаларының
тілін түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы грамматикасында қолданудың
методологиялық қырларын жетілдіруге үлес қосқан ғалым.
С.Е.Маловтың қажырлы еңбегінің нәтижесінде көне түркі тілінің
теориялық іргетасы қаланды. Ғалым ескерткіштер тілінің фонетикалық
жүйесіне талдаулар жасау негізінде түркі тілдерінің тарихи–хронологиялық
жіктемесін ұсынып, lt, nt, nč үнді–қатаң дауыссыздар тіркесін, γ, g
дыбыстарының сақталуын көне құбылыстар ретінде қарастырса [1, 5-7],
1958, 1959 жылдары жазылған кейінгі еңбектерінде көне түркі тілінің
диалектілік ерекшеліктеріне сараптама жасайды И.А.Батмановтың көне
түркі жазба ескерткіштерінің тілі жайлы зерттеулері көне түркi ескерткіштері
тілі деректерін жинақтап, жүйеге түсіруімен ,сөздiгiн түзуiмен,дыбыстардың
комбинаторлық өзгерістерін, лексикалық сәйкестіктерді, лексикалық–
тақырыптардың ортақтығы мен айырмашылықтарын саралап беруімен
құнды болса [2.13], В.М. Насиловтың еңбектері өзіне дейінгі зерттеушілер
көп бара бермеген ескерткіштер тілінің синтаксистік құрылымы, сөздердің
байланысу тәртібі, сөз тіркестерінің жасалуы, сөйлем мүшелерінің орын
тәртібі мен ойды жеткізудегі қызметіне айрықша мән беруімен ерекшеленеді
[3.49]. ҮІІ-ІХ ғасырдағы көне түркі жазба ескерткіштерінің тілін оғыз, ұйғыр,
қырғыз, қыпшақ басқа да көне түркі тайпалары бірдей қолданған әдеби
қалыпқа түскен тіл ретінде қарастырған Э.Р.Тенишевтің «у огузов и кипчаков
эти были j – языки, у уйгуров d – язык, у киргизов z – язык» [4,165] деген
пікірі аса маңызды. Ескерткiштер тiлiнiң грамматикасын түзу барысында
көне түркi тiлiндегi түбiрлердiң фонетикалық құрылымы, бiр буынды етiстiк
– есiм омонимиясы, сөзжасамның фонетикалық тәсiлi тәрiздi түркiлiк
түбiртанудың маңызды мәселелерiне арнайы тоқталған зерттеушi көне түркi
түбiрiнiң ең шағын тұлғасы дауысты, дауыссыз – дауысты, дауысты –
дауыссыз құрылымды түбiрлерден тұратындығын көрсетеді, қазiргi түркi
тiлдерiне кеңiнен таралған дауыссыз – дауысты – дауыссыз дыбыстардан
тұратын үш құрамды моносиллабтарды Э.В.Севортян, Б.М.Юнусалиев
тәрiздi белгiлi түркологтар негiзiн қалаған грамматикалық синкретизм немесе
етiстiк – есiм мәндi түбiр-негiздер мәселесiне қатысты қарастыруды
қолдайтынын бiлдiредi [5,76]. Көне түркі жазба ескерткіштері тілінде көне
оғыз, көне ұйғыр тілдерінің ықпалы сақталғанын көрсеткен Н.А.Баскаков
Орхон, Енисей жазбаларын көне оғыз және көне қырғыз тілдерімен
байланыстырса, манихей жазбаларынан көрініс беретін көне ұйғыр тілін п
диалектісіне және j диалектісіне жіктейді [6,165-166]. В.Г.Кондратьев көне
оғыз ескерткіштерінде де, көне ұйғыр ескерткіштерінде де Орта Азияда
жүздеген жыл бойы қолданылған біртұтас түркі тілі сақталған деп санайды.
[7,26].
Көне түркі мұраларының тілі жайлы алғаш пікір айтқан қазақ
ғалымдарының бірі – С. Аманжолов ҮII-ІХ ғасыр ескерткіштер тiлi негіз тіл
ретінде барлық түркі тілдері жайлы тарихи-салыстырмалы зерттеулердің тіні,
арқауы қызметін атқаруы қажеттігін көрсетеді [8, 131-133]. Көрнекті
түрколог-лингвист Ғ.Айдаров көне түркі жазбалары мәтінінің қазақ тіліндегi
лингвистикалық аудармасын жасаған әрі көне түркі тілі мен қазақ тілінің
сөздігін түзген, көне түркі тілінің грамматикасын қазақ тілінде жазған
тұңғыш ғалым. Түркі рунологиясында өзіндік орны бар А.Аманжоловтың
еңбектері тек рунолог ретінде көне мәтіндерді оқып, транслитерациялау,
аудару, жазудың генезисін зерттеу ісінде сіңірген қажырлы еңбегімен ғана
емес, көне түркі тілі деректері негізінде жалпы түркі тілдерінің тарихи
грамматикасының күрделі теориялық мәселелері жайлы, көне түркі тілінің
диалектілік ерекшеліктері туралы тұжырымдарымен, сөз этимологиясын
ашудағы дәйекті ой-пікірлерімен де құнды. Қазақ тіл біліміндегі
А.Есенқұлов, Е.Ағыманов, Қ.Өмірәлиев, М.Томанов, Ә.Құрышжанов,
Т.Қордабаев т.б. сынды белгілі ғалымдардың көне түркі жазба мұраларының
тілі жайлы әр жылдары айтқан ой-пікірлері ескерткiштер тiлi мен қазақ тiлiн
салыстыра зерттеудiң теориялық-әдiснамалық негiзiн қалыптастырып,
түркiтану ғылымына қосылған қомақты үлес болды. Жалпы көне түркi
ескерткiштерiнiң лингвистикалық тұрғыдан кеңiнен зерттелуi өткен
ғасырдың 50-90 жылдары аралығына сәйкес келедi. Осы кезеңде Орхон,
Енисей, Талас ескерткiштерiнiң жекелеген мәселелерi жөнiнде, қазiргi түркi
тiлдерiне қатыс-дәрежесi, сабақтастығы жайлы бiрнеше диссертациялар
қорғалып, көптеген мақалалар мен iрi монографиялар жазылды.
ҮІІІ ғасырдың мұрасы Мойун-Чур ескерткішінде түрік-қыпшақтардың
елу жыл қағанат басында отырғаны жайлы деректің сақталуы қазіргі қыпшақ
тілдерін көне мұралар тілімен сабақтастықта қарастырудың тарихи негізін
көрсетеді, осы дерек негізінде қыпшақтар ҮІІ ғасырдың соңында-ақ көне
түркі тайпалары ішіндегі дербес те беделді ірі тайпалардың бірі болғанын
байқаймыз.
ХI-ХҮ ғасыр аралығындағы қыпшақ тiлiнiң деректерiнен мәлiмет беретiн
мол жазба ескерткiштер қоры жинақталып отыр, олардың iшiнде қыпшақ
тiлiнiң табиғатын терең танытатын грамматикалық, лексика-грамматикалық,
лексикографиялық-грамматикалық еңбектер де бар. Орта ғасыр түркi
ескерткiштерiн жинау, жариялау, оқу, аудару, тiлiн зерттеу мәселелерiнiң
көш
басында
Г.Ю.Клапрот,
В.В.Радлов,
П.М.Мелиоранский,
А.Н.Самойлович т.б. тәрiздi ұлы тұлғалар тұрса, кеңестiк дәуiрде, одан
кейiнгi кезеңде орта ғасыр ескерткiштерiнiң лингвистикалық тұрғыдан жан-
жақты зерттелуi Э.Н.Наджип, А.К.Боровков, Э.Фазылов, А.М.Щербак,
Ә.Құрышжанов. Б.Сағындықұлы, А.Ибатов, Р. Сыздық, Ә.Керiмов,
Т.И.Грунин, А.Н.Гарковец сынды т.б. зерттеушiлердiң есiмдерiмен
байланысты. Аталған мәселе бойынша еңбек етiп жүрген кейiнгi буын
өкiлдерiнен С.Құдасов, М.Сабыр, С.Дүйсенов т.б. зерттеушiлердiң еңбегiн
атауға болады. Орта түркi жазба мұраларының тiлiн талдау нәтижелері оғыз,
қыпшақ тілдері сараланып шыққанға дейін жалпытүркілік қыпшақ-оғыздық,
оғыз-қыпшақтық жағдайдың орныққанын көрсетіп бергені белгілі. Орта түркi
дәуiрiнiң алдындағы көне түркi жазба ескерткiштерi тiлi мен орта түркi
дәуiрiнен кейiнгi дәуiрде қолданылып жүрген қазiргi қыпшақ, оғыз тiлдерi
деректерi де қыпшақ оғыз тiл бiрлестiгiнiң iздерi сақталғанын көрсетедi.
Қыпшақ тобына кіретін тілде сөйлейтін түркі халықтары тіліндегі ортақ
белгілердің біразы қыпшақ бірлестігі кезінде қалыптасса, енді біразы Алтын
Орда дәуірінде қалыптасып, көне түркі дәуірінде-ақ өзіндік ерекшеліктері
аңғарыла бастаған қыпшақтық белгілер тереңдей түсті. Қазақ, ноғай,
қарақалпақ халықтарының тарихи тамырластығына олардың этникалық
құрамындағы ортақ ру-тайпалар, салт-дәстүріндегі, ауыз әдебиеті
үлгілеріндегі, жалпы мәдениетіндегі ортақтықтар дәлел бола алады. Әуел
баста қыпшақ тілінің диалектілерінде сөйлеген қазіргі қыпшақ-ноғай
топшасына енетін тілдерді Алтын Орда, Ноғай ордасы кезіндегі лингво-
этникалық процестер жақындата түсті. Ал қыпшақ-бұлғар, қыпшақ-половец
топшаларындағы тілдерде сөйлейтін халықтардың этногенездік тарихында
біраз өзгешеліктер бар. Татар, башқұрт, қарашай-балқар, қырым татарлары өз
тарихын негiзiнен Ғұн мемлекеті ыдырағаннан кейін қалыптасқан Бұлғар
мемлекетімен байланыстырады. Кезінде Н.И. Ашмарин ұсынған «бұлғар-
чуваш» теориясына қарсы М.З. Закиев көне бұлғар тілінің жазба мұралары
тілінің деректері негізінде бұлғарлар о бастан-ақ қазіргі татар тілінің кейбір
белгілері бар z тілінде сөйлеген, ешқандай ротацизм, ламдаизм белгілері
болмаған деген қорытындыға келеді. Ғалым пікірі бұлғар тілі z тілді оғыз-
қыпшақ тілінен жаңа z тілді қыпшақ-оғыз тіліне ауысып, кейіннен
қыпшақтық сипат алған дегенге саяды. [9,110]. Башқұрттардың этникалық
құрамындағы
угро-финдердің,
мадьярлардың
үлесіне
байланысты
қалыптасқан «мадьяр-башқұрт» теориясы әлi шешiмiн таппай келе жатқан
мәселе. Башқұрттардың венгерлiк тегiне негiзделетiн «мадьяр-башқұрт»
теориясын этногенетикалық зерттеулер толық қуаттап отырған жоқ, сондай-
ақ башқұрттар құрамындағы мадьяр/мажар компонентін де жоққа
шығармайды.
Зерттеушілер
Орал
бойы
башқұрттарының,
Волга
бұлғарларының, ІХ—Х ғасырдағы венгрлердің ортақ этникалық компоненті–
түркі тілді мажар-мишарлардың тілі деп таниды [10,139-140]. Тарихи
әдебиеттерде қарашай-балқарлардың этногенезі, глоттогенезі жайлы түрлі
теориялар ұсынылып жүргенімен, олардың көне бұлғарлармен генетикалық
байланысын қолдаушылар басым. Қарашайлар мен балқарлардың
қыпшақтану процесі кумандардың біраз бөлігі қарашай-балқарлардың
арасына сіңіп кетуімен түсіндіріледі [11,16-19]. Батыс қыпшақ тобына
жататын қырым татарлары тілі оғыз ықпалына ұшыраған тілдер қатарында
қарастырылады. Қырымды билеген қыпшақтардың ұрпағы саналатын қырым
татарлары тіліне оғыз тілдерінің ықпалы Қырым өлкесінің Түркияға қосылу
кезеңінен басталып (1475 жылдары), Қырымды Ресей патшалығының
отарлауынан кейін де үзілмеген [12,26-30]. Шағын этнос – қарайымдар да
хун тайпаларының құрамында, кейін бұлғар-хазарлар тобында болып, соңғы
кездерде қыпшақтық сипатқа ие болған тілдерге жатады. Құмық тiлiнiң
табиғаты жайлы да көзқарастар екi бағытта өрбидi, бiрiншi бағыттағы
зерттеушiлер ХIII ғасырға дейiн-ақ қалыптасқан қыпшақ тiлi ретiнде таныса,
екiншi топтың пiкiрi монғол шапқыншылығынан кейін қыпшақтық сипаты
басымдыққа ие болды дегенге саяды [13,119]. Түркі тілдеріне қатысты
барлық жіктемелерді салыстыра қарағанда, қазіргі қыпшақ тобына жататын
тілдердің фонетикалық жүйесі мен морфологиялық құрылымының ұқсастығы
сол тілде сөйлеуші этностардың генетикалық немесе тарихи жақындығы
ғалымдар тарапынан принципті түрде ажыратылатын пікір қайшылығын
тудырмайтынын байқауға болады. Жалпы бір негізден тараған тілдердің өзі
де түрлі ішкі, сыртқы факторларға байланысты негіз тілдің белгілерін бірдей
дәрежеде сақтай алмауы лигво-эволюцияның заңдылығы. Қазіргі қыпшақ
тобына енетін тілдердің бір бөлігінің негізінде оғыздық сипаты бар көне
бұлғар тілінің жатуы, қыпшақтану процессінен кейін де басқа туыстас
тілдермен қатынаста болуы олардың лексикалық қорындағы қыпшақтық
қабаттың өзгерістерге түсуіне алып келді. Мұндай өзгерістер негізінен сөз
тұлғаларындағы дыбыс сәйкестіктері арқылы айқындалады. Қазіргі қыпшақ
тілдерінің ішінде қыпшақтық белгі қазақ, ноғай, қарақалпақ тілдерінде, татар
диалектілерінде басым екенін зерттеу нәтижелері көрсетіп отыр (С.Е.Малов,
Қ. Жұбанов, Н.Сауранбаев, т.б.).
Оғыз және қыпшақ тілдерінің дербестік сипатқа ие болуы тұстас бір
тілдің екіге жарылуы нәтижесінде емес, бұрыннан өздеріне тән мүддесін
қорғау ыңғайында, яғни өздеріне тән белгілерді сақтап қалу ыңғайында
қалыптасқанын байқаймыз. Орта ғасырдағы оғыз-қыпшақтық аралас тілдік
жүйедегі қыпшақ тілдерінің дербестік сапасының айқындала бастауы бір
ғасыр шеңберінде ғана қалыптасқан құбылыс емес түркi тiлдерi дамуының
алғашқы кезеңдерiнде-ақ оғыздық немесе қыпшақтық белгiлердiң сiлемдерi
қолданыста болуы әрi олардың арасында дифференциациялық және
интеграциялық процестердiң кезең-кезеңiмен бiрнеше мәрте қайталануы да
мүмкiн. Сондықтан көне түркi дәуiрi мен орта ғасыр дәуiрiндегi түркi жазба
әдеби тiлi арасындағы сабақтастық та аралас тiлдiк жүйе арқылы
айқындалады.
Түркітану ғылымындағы түбір сөз проблемасының зерттелуі өзіндік
дәстүрі мен қағидалары қалыптасқан, мақсат-мүддесі айқындалған
классикалық сала болып табылады десек те, тілдің негізін құрайтын бір
буынды сөздердің табиғаты толық ашылып болмағаны белгілі. Түбір
проблемасының күн тәртібінен түспей отыруы алғашқы дыбыстық тілдің
сұлбасы байқала бастаған кезден бастау алатын түркі түбірінің бірнеше
сатылы даму жолы мен қайшылыққа толы қат-қабат күрделі табиғатына
байланысты. Түркі сөздері тұлғасының қарапайымнан күрделіге қарай дамуы
басты ерекшелік болғанымен, фонетикалық заңдылықтарға орай кезең-
кезеңімен кері процестерді де (ықшамдалу, редукция, элизия т.б.) басынан
өткізуі, одан қайта күрделенуі тәрізді мәселелер де түбір табиғатын
айқындауда қиындықтар туғызады. Фонетикалық құбылыстар гаплалогия
мен редукция, үнемдеу принципi жаңа дыбыс тiркесiмiн, жаңа фонологиялық
жағдайды тудырады. Фонетикалық жүйедегi өзгерiстер моносиллабтардың
тұлғасына әсер етiп, семантикалық даму барысында қарапайым фонетикалық
өзгерiстер фонологиялық құрылымға да ықпал етуi мүмкiн. Осы процестiң
нәтижесiнде дыбыс сәйкестiктерiнiң екiншi дәрежелi фоно-морфо-
семантикалық қырлары қалыптасады. Сөздің шынайы болмысын танып-білу
әрдайым тұлға мен мазмұнды бірлікте қарауды талап ететіндіктен жалпы
түркі
лексикалық
қорының
негізін
құрайтын
моносиллабтардың
семантикалық дамуы да адам санасымен, дүниетанымымен тікелей
байланысты құбылыс ретінде семасиологиялық жүйенің сан қырлы
заңдылықтарына
орай
психо-физиологиялық
процестермен
өзара
сабақтастықта жүріп отыруы мәселені одан әрі күрделендіре түседі.
Кез келген тілдің лексикалық жүйесінің даму жолын, басқа тілдермен
туыстық деңгейін анықтау ең алдымен түбір құрылымын айқындап алуға
негізделетіндіктен түркі түбірлері жайлы алғашқы пікірлер де түбір
құрылымын анықтауға бағытталып, моносиллабтық, дисиллабтық бағыттар
қалыптасты.
Түркі
тілдеріндегі
дисиллабтар
мен
полисиллабтар
құрамындағы алғашқы буынды бастапқы тұлға ретінде қарауға теориялық
негіз бар. Сондықтан моносиллабтық бағыт көптеген ғалымдар тарапынан
(Н.Сауранбаев, Б.Юнусалиев, Н.А.Баскаков, А.М.Щербак, Э.В.Севортян,
А.Н.Кононов, Ә.Т.Қайдар, Ә.Ибатов, М.Томанов, Б.Сағындықұлы, Ж.
Манкеева, Е. Қажыбек т.б.) қолдау тауып, зерттеу нәтижелері түркі тілдері
бойынша түбір және түбір-негіздер жүйесін құрайтын 6 құрылымдық
модельді – V, VC, VCC, CV, CVC, CVCC – негізгі тұлғалар деп танығанмен,
осы модельдердің қайсысы алғашқы (этимон түбір, этимологиялық түбiр,
архетүбір, өлі түбір, ілкі түбір, бастапқы түбір, т.б.) деген мәселе үлкен
пікірталас өзегі болып отырғаны белгілі.
Түркi тiлдерiндегi түбiр морфемалардың фонетикалық құрылымын әр
қырынан қарастырған Н.А.Баскаков түркi түбiрiнiң CVC тұлғалы болып
келетiнi жайлы алғашқы ойын қарақалпақ тiлi деректерi негiзiнде көрсетiп,
В.Котвичтің «Исследования по алтайским языкам» (1981) еңбегіне жазған
алғы сөзінде түркi түбiрiнiң екi дыбыстан тұратын ашық буынды болып
келетiнiн негiздеген В.Котвич теориясына қарсы аргумент ретiнде
созылыңқы дауыстыларды мысалға келтіру түркі түбірінің шынайы
табиғатын ашып бере алмайтынын айтады. Н.А.Баскаковтың көзқарасына
қарсы А.Зайончковский орта ғасыр ескерткiштерi тiлiнде CV тұлғалы
модельдердiң көп мөлшерде кездесетiнiн, тарихи түркi түбiрi V, VC, CV,
CVC тұлғаларында қолданылғанын көрсетеді [14,28-29]. Бұл пікір Б. М.
Юнусалиев, А.Н.Кононов, Э.В.Севортян, А.А. Юлдашев т.б. ғалымдардан
қолдау тауып, тереңдетіле түсті. СVС тұлғалы моносиллабтар құрамындағы
соңғы дауыссызды аффикстiк деңгейде қарастырған А.Н.Кононов түркi
түбiрiнiң ең шағын тұлғасы V, СV, VС модельдерi екенiн морфологиялық
талдау нәтижелерi көрсетiп отырғанын айтады. Э.А.Макаев түркiлiк түбiр
құрылымы жөнiндегi даулы пiкiрлердi шешудiң жолы ретiнде хронологиялық
стратиграфия әдiсiн қолданудың қажеттiгiн ұсынса [15,108], И.В.Кормушин
СV тұлғасын тектiл дамуының алғашқы кезеңiне, (СV + С >) СVС екiншi
кезеңiне сәйкес келсе, келесi кезеңiнде кейбiр түбiр құрамындағы соңғы
дауыссыздар қайта түсiп қалуы мүмкiн деген болжам ұсынады [16,11-13].
Қазақ тiлiндегi қарт, қария, кәрi; айт, айтыс, айқай т.б. сөздерiнiң
құрамынан қар, ай тұлғаларын түбiр морфема ретiнде ажыратып, -т, -йа, -i, -
т, -ыс, -қай тұлғаларын түбiр құрамына қатысы жоқ элементтер ретiнде
таныған М. Томанов «осы азғана фактілер тобына жасалған талдаудың өзі де
қазіргі тіл нормалары бойынша бөліп-жаруға келмейтін жалаң түбір деп
қаралатын сөздердің недәуір тобы «мағынасыз» түбірлер мен белгісіз
қосымшаларға ажырайтынын көрсетеді» деп қорытады [17,140]. Түркілік
түбір табиғатын қазақ тілі аясында әр қырынан жан-жақты қарастырған
академик Ә.Т. Қайдар ұзақ жылдар бойы түркі тілдеріндегі түбір, негіз
терминдерінің ара-жігі толық ажыратылмай келгеніне ерекше мән беріп,
аталған ұғымдардың өзіндік ерекшеліктерімен сараланатын ғылыми
анықтамасын ұсынады. Нақты тілдік деректер мен В.В.Радлов бастаған
белгілі лингвист-түрколог ғалымдардың пікірлеріне сүйене отырып, «...
разложимость односложных корней-основ в тюркских языках ... вполне
реальный факт» [18, 28] деген қорытындыға келеді. Түркі тілдері бойынша
ғалым пікірінің негізділігіне дәлел бола алатын, дисиллабтармен қатар
моносиллабтардың да біразы тіл дамуындағы ұзақ мерзімді қамтитын
агглютинативтік процестің жемісі екенін көрсететін тілдік деректер қоры
жинақталып, маңызды теориялық тұжырымдар жасалды. Е.Қажыбек түркі
тілдеріндегі гомогенді моносиллабтарды етіс-есім омонимиясы тұрғысынан
зерттеп, синкретизм құбылысының теориялық сипаттамасын ауқымды тілдік
дерек негізінде дәйектеп берсе, қазақ тіліндегі етістік негіздерді морфемдiк-
компоненттiк талдау барысында тілімізде қолданылып жүрген етiстiктер
құрамындағы өлі түбірлердің мол қорын анықтаған ғалым Ж.Манкеева қазақ
тіліндегі айт, арт, кет императивтерінің құрамындағы т етістік тудырушы
тарихи жұрнақ екенін көрсетеді. Аса ежелгi дәуiрлерде қолданылған түбiрлер
мен қосымшаларды мүмкiндiгiнше бастапқы қалпына келтiрудi өз
зерттеуiнiң басты мақсаты етiп алған Б.Сағындықұлы қазiргi түркi сөздерiнiң
ежелгi тұлғасын реконструкциялауда дәстүрлi салыстырмалы-тарихи әдiстер
жиынтығымен қатар математикалық амал-тәсiлдерге де, атап айтқанда
теңдеу теориясына жүгiнедi. Жалғамалылыққа дейінгі флекциялық
құрылымның басты ерекшелігі ретінде түркі түбірлерінің бір ғана дауысты
мен бір ғана дауыссыздан тұратынын дәйектеп көрсеткен ғалым, жеке
дауыссыздар заттардың, қимыл-қозғалыстың, сын-сапа, қасиеттердің атауы
болса, дауысты дыбыстар әртүрлі семантикалық өзгерістерді, реңктерді
жеткізгенін айтады. [19, 5]. Б.Сағындықұлының көзқарастары жалпылама
алғанда
лингвистикадағы
фонология
теориясының
қағидаларымен,
императив теориясындағы идеяфондық идеялармен үндесiп, жалпы
лексикадағы фоно-семантикалық құбылыстарды нақтылай түседi. Түркi
тiлдерi түбiртану мәселесiн зерттеуде дәстүрлi әдiс-тәсiлдермен қатар тың
теориялық-методологиялық қағидаларды да ұстанудың қажеттiгiн көтерiп
жүрген башқұрт ғалымы А.Шайхулов түркi түбiрлерiнiң құрылымдық
сипаттамасын жасау үш деңгейлi (фонологиялық, морфологиялық,
семантикалық) зерттеу аясында жүргiзiлгенде ғана нәтижелi болатынын баса
көрсетеді. Ғалым тұжырымдарынан түбiр табиғатын зерттеуде теориялық-
танымдық
бағытты
да
ұстанатынын,
имманенттiк
талдау
мен
когнитологиялық
талдауды
ұштастыра
қарастыруды
қолдайтынын
байқаймыз [20,8]. Қазақ тiл бiлiмiнде түбiртану жайлы соңғы жылдары
айтылған маңызды ой-пiкiрлер мен тұжырымдарды А.Салқынбайдың,
Ш.Жалмахановтың, М.Сабырдың, Ұ.Исабекованың т.б. еңбектерiнен
кездестiремiз.
Түркi лингвистикасындағы түбiртану мәселесi бойынша айтылған ой-
пiкiрлер, түбiрлер мен түбiр-негiздердiң жекелеген аспектiлерiн қарастырған
зерттеу нәтижелерi де, кешендi түрде жүгiзiлген зерттеулер де тiлдегi
түбiрлiк деңгейдiң қалыптасуы мен дамуы фонетика-фонологиялық,
морфологиялық, семантикалық, ономасиологиялық құбылыстардың өзара
тығыз байланысына негiзделетiнiн, түбiр табиғатын тереңiрек тани түсу үшiн
моносиллабтардың сыртқы тұлғасы мен iшкi мазмұнын сабақтастыра
қарастырудың қажеттiлiгiн көрсетiп отыр. Себебi, жалпы лексикалық
байлықтың өзегiн құрайтын моносиллабтар адамзат өмiрiндегi тiлдiң
маңызын айқындайтын сан қырлы рухани-функционалдық сапаны
қамтамасыз ететiн лингво-онтологиялық құрылым. Үнемi даму үстiнде
болатын тiлдiк жүйенiң өзгермелi, икемдi табиғаты моносиллабтардың
құрылымдық модельдерiнiң даму бағытымен, оның құрамындағы фоно-
корреляттардың өзара сәйкестiк түзу мүмкiндiгiмен, таралу аясымен, фоно-
морфологиялық,
фоно-семантикалық,
идеофондық,
идеосегменттiк
қырларымен сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.
Құрышжанұлы Ә. Диуани лұғат-ит-түрк // «Қазақ тілі»
энциклопедиясы. А., 1998, 98-99 б;
2. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967, 116 б;
3. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам.
А., 1972, 47 б;
4. Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) //
Новое
в
археологии
Казакстана.
А,
1968,
149
б;
5. Құрышжанұлы Ә. Қыпшақтану // «Қазақ тілі» энциклопедиясы. А.,
1998, 249-250 б;
6. Миллер Г. История Сибири. Т.1. М.-Л., 1937, 147 б;
7. Көмеков Б, Ә.Құрышжанұлы, С.Дүйсен. Ескі қыпшақ тілі. Алматы,
2008, 123 б;
8. Құрышжанұлы Ә. Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері // «Қазақ тілі»
энциклопедиясы. А., 1998, 114-115 б;
9. Құрышжанұлы Ә. Кодекс куманикус // «Қазақ тілі» энциклопедиясы.
А., 1998, 173-175 б;
10. Құрышжанұлы Ә. Китаб-ул-айни // «Қазақ тілі» энциклопедиясы. А.,
1998, 173 бет;
11. Құрышжанұлы Ә. Армян қыпшақтарының тілі // «Қазақ тілі»
энциклопедиясы. А., 1998, 31 бет;
12. Көмеков Б, Ә.Құрышжанұлы, С.Дүйсен. Ескі қыпшақ тілі. Алматы,
2008 жыл
13. Бартольд В.В. Кимаки. Статья из энциклопедии ислама. М., 1968, Т.5,
264-266 б.
БАРАҚ ОҒЫЗ-ҚЫПШАҚ ТҮРІКТЕРІ ТУРАЛЫ СОҢҒЫ ДЕРЕКТЕР
ҺӘМ КӨШПЕЛІ ТАЙПА МӘСЕЛЕЛЕРІ
Эрол Гюнейлигиль
Зерттеуші жазушы, сәулеткер
Газиантеп қаласы Түркия
erbolbay@mynet.com
тлф: 8 702 699 28 29
Кимек тайпалық одағының негізінің құрылуымен байланысты Кимек
мемлекетінің 1100 жылдығына арналған «Еуразия қыпшақтары: тарих, тіл
және жазба ескерткіштері» атты халықаралық ғылыми конференциясында
бүгін Барақ Оғыз Түріктері және көшпенді Қыпшақтар жөнінде әңгіме
жариялағанмың.
Көк Түріктердің ежелгі тарихына қарап, түп анасы Көк Бөріден шыққан
Түрік халықтарының оқиғалар желісінде жер бетіне жайылуының терең
тарихы, әлемге мағлұм екен.
Ортақ қазынамыз Түрік тілдерінің керемет сырларын мен Түрік тілді
ұлыстардың ғажап әдет-ғұрыпын, салт-дәстүрлерін және аңыз
әңгімелеріне сүйенер болсақ; оңтүстік Түркия
облыстарында әсіресе Газиантеп аумағы таулық өңірінде және Сурия
шекарасы жазықтық шөлендерінде көшпелі өмір сүрген Барақ ру мен
тайпалары және Қыпшақтар арасында көптеген ұқсастықтар болғанын бір
ауыз сөзбен айтамын.
Бұрынғылар «Әр айдың оты басқа» [8]
деп, жаздың ыстық тамызында
мың сан жылқы, түйе мен төрт түлік малын жайлаған, қыстың көзі қырауда
тоқтаусыз қостаған көшіп-қонып жүрген. «Көктем мен жаз, жаз бен күз, күз
бен қыстың қолайсыз күндерінде» [9]
аяқ баспаған шөп, таза су, ауа мен
малдың арқасында жүрген көшпелі Барақ Оғыз Түрктерінің арғы ататегі
жайлы ауызша деректер мен соның төңірегінде аңыз әңгімелер Барақ ру мен
тайпалары және рулас көрші-колан Оғыз тайпалары арасында дағы өте көп
айтыла келеді ғой.
Ауызша шежірелерде қариялардың пайымдауынша, Барақ Оғыз
Түрктерінің ежелгі тарихы жыртқыш құсқа байланысты аңыздан басталады.
Сонау заманнан бері ақсақалдардың ауызынан көне ғасырлардан сыр
суыртпақтаған осы әңгімелері, бала кезімізде жаратқанда ұмытқан оңтүстік
Анадолы ауылдарында көпті көрген кейбір қариялардан талай естідік.
«Аңыз бойынша, ұшы-қиыры жоқ Орталық Азия тауларының
шыңында, тамырлары жерден нәр алған жалғыз бір шынар ағашы өсіпті!
Бұл енселі ағаштың кей кезде көк аспанмен құшақтаса тілдескен қою
көлеңкелі бұтақтарының арасына жасы ұлғайған киелі құс Келкенес өз өлімін
сезініп, екі жұмыртқа салып кетеді!
Жұмыртқанның біреуінен қос жүректі батыр дейтін, «Көк Барақ Ит»
шығады! Екінші жұмыртқаның не болғаны, немесе одан кім шыққаны
белгісіз.» [2: 9]
Көшпелі тайпа мәселелері және тарих сұхбаттарынан қазіргі таңға
дейін келген бұл аңыздың, Түрк тілді халықтардың шыққан тегі туралы
жалпы әңгіме және дастандарымен қарым-қатынасты бар болғаны мәлім
екен. ЭГ
Осының ең жақын мысалы, Астана қаласы «Бәйтерек» монументі
алдындағы жазуда айтуға барады!
«Кең
мағыналы мифогогиялық тұжырым заманы жинактаған
“Бейтерек” бейнесі – өмір ағашы деген мағынаны білдіреді.
“Бейтерек” өзінің орналасуымен және композицялық құрылымен
көшпенділердің космогендік көзқарастары туралы, әлемдік өзеннің құйылыс
сағасы туралы мағына береді. Оның жағасында тамыры жерден нәр алған
өмір ағашы – Бейтеректің көк аспанға қарай самғауы көрініс тапқан. Бұл
ағаштың тамыры жер асты әлемінен бастау алып, ағаштың өзі мен діңгегі –
жер бетінде орналасса, ал оның ұшар басы көк аспан мен тілдескен.
Аңыз бойынша ағаштың ұшар бастына жыл сайын киелі кұс Самұрық
алтын жұмыртқа салады екен, әйт кенмен ағаштың етегінде өмір сүретін
айдақар жұмыртқаны жұтып қоя береді . Міне, мұның бәрі жаз бен қыстың
күн мен түннің алмасуын, жақсылық пен жамандықтың арасындағы талас-
тартысты бейнелейді.» [:]
Осы тұрғыдан келгенде, нақты түрде белгіленбеген, ауызша деректерге
қарағанда тарихи оқиғалар, көшпелі рулар мен тайпалар туралы сұхбаттарда,
көнекөз қариялардың кезінде айтып кеткен Барақтардың жаратылыс
әңгімесін қайтадан еске түсірсек, аңызда түсініксіз тұстар бар!
Себебі, кең байтақ далада жалғыз бір ұлы шынар ағашы мен қай
жерден келгендігі, қайда баратыны, не екені белгісіз жасы келген жыртқыш
бір құс туралы айтылады.
Аңыздың тағы да басқа ең қызықты жері, құстың еркегі жоқ!
Қос жұмыртқаның біреуінен, «Көк Барақ Ит» деген батыр дүниеге
келгеннен кейін не болғаны және екіншісінен кім шыққаны немесе ақыры не
болғаны да белгісіз.
Ата-бабаларымыз айтпақшы, «Ит құтты, ат құтты, әйел құтты» деген
мақал еске түсіп отыр!
Өзіме қарап, Барақ Оғыз Түрктерінің арғы тегі еркек шынар ағашы
аруағы мен ұрғашы құстан шыққан ба, деп ойлаймын. ЭГ.
Осыған байланысты білінер-білінбес мәселелер киелі құс Самұрық
әңгімесінде де бар!
Шынар немесе Бәйтерек атауы бес, алты ғасыр жасар ұлы өмір
ағаштары деген мағынаны білдіреді.
Осы
тұрғыдан
келгенде,
Астана
қаласы
Түрік
құрылыс
орталықтарына жұмыс істеуге келетін және өздерінің Қыпшақ екендіғін
айтан Ақмола облысы және Қарағанды облысының Қазақтары мен оңтүстік
Түркияның Газиантеп аумағындағы Барақ Оғыз Түрктері арасында өте көп
ұқсастықтар бар. Осы тек ғана әңыз мен әңгімелер емес.
Орта Азиялық Түрік тілді халықтардың ауыз әдебиетіндегі Батыр мен
жырауларының бейнесі және елдік мұрат-мақсаттары жөнінде әр дәуірде
Анадолы даласында да ауыздан-ауызға көшiп жүрген күй мен өлең-жырлар
арасында мол нақты ұқсастықтар болғанын айта берудің қажеті жоқ.
Бүгінгі жиналыста біздің қолымызда бар болған деректер бойынша,
Барақ Оғыз Түріктері мен Қыпшақтардың қарым-қатынас жасауына тағыда
мысал үшін жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында өмiр сүрген көне
көз бір тәуіп, көріпкел бір халық сазшысы болған Лоханлы Қабұқ Хөкгештің
сөздері туралы да қысқаша айтқымыз келеді.
«Кіші Азия кеңістігінде алыс-жақыны түгел шырқаған, аты аңызға
айналған және әлемде тек ғана Анадолыда жасаған киелі құс Дөнен
шапалақы» [ 3: 13] мысалы, Лоханлы Қабұқ Хөкгеш күндіз-түні «Тоқтаусыз,
аялдамастан!» [3: 13]
«Көшпелі өмірдің ең көне сәттерінен бастап бүгінге
дейінгі ең тамаша сәттерін»
[4: 6] тоқтаусыз айтылумен және қайталанумен
келген ұлы күйші. Ол, «Оғыз Барақ Түріктерінің орталық Азиядан көшіп
кетіп «Сексен төрт мың киіз үймен!» [2:7] жазықтық Газиантеп маңындағы
жайлауы туралы және үн жоқ, түн жоқ Сурия шөлейттерінен мәжбүрлеп
мекен алғандығы туралы айтылады.
«Қадыоғлы Йусуф Паша келгенде,
Жалан дүние менің дейді Бейділі,
Сексен төрт мың киіз үймен Раққаға жергілікті болғанда,
Тайы, Мұваліғі жаман жеңіліске ұшырады қожа Бейділі!»
«Қара нөпір» аталған Тай, Мұвалі атындағы жергілікті Арап қауымдары
мен күрт тайпалары және рулас көшпелі Оғыз тайпаларымен арадағы
соғыстар кезінде; сондай-ақ, ата қоныс Орталық Азияға қатысты сағыныш
пен сезім толы көші-қон кезінде шыққан күй жырлардың» бәрін де Искан,
деп айтады![5: 50]
Осы күй мен Искан жырлары өзіндік түр, тақырып, және дыбыс
ұқсастықтары бойынша Қазақи Қыпшақ күйлер және Сыр жырлары арасында
ортақ байланысы, мол қарым-қатынасы бар екен.
«Искан жыр дастандарында» атақты күйші Қабұқ Хөкгештің сөзі мен
шертпелі саздың дауысы жауға қатты шығып айтылады:
«Йа бре! Атқорада байлаулы болады да хеле!
Йа бре! Жігіттің аты, ағаларым аты!
Әрбір жере барсада айтылады даңқы,
Асыл тастарға қосылса да ефендім менің ағаларым ах!
Аманың! Жақсы болмай жаман, ағалар жаман
Шөлендерін арыстаны болы Бейділі!»
Көшпелі ру, тайпа сазшысынын осы күй мен жыр дастандардың бәрін
әнге қосып айтуының мәні, Барақ жұртын көршілес жауға қарсы күреске
шақыруы үшін өте маңызды екен.
Лоханлы Қабұқ Хөкгештің «Искан» дастанындағы «Бейлер жыры» ұшы
қиыры жоқ жазықтық Сурия шөлдерінен Газиантеп облысының таулық ұшан
даласына көлденең және пішінен көшпелі өмір сүрген Оғыздардың Барақ,
Елбейлі, Түркмен, Бейділі сияқты тайпаларды және тағыда басқа рулас Түрік
жұрттарының жанын елжiреткен құнды күйлердiң бiрi.
«Аман! Киіз үйлерінде де шамдалдарын жануды,
Орта жерде де кофешілерін айналады,
Бес жүз атлы бірден мінгізді,
Астың Арап атлы, үстің бұлғын киім, өзі көп қымбатты,
Қолы құшлы бейлер, ағалар қанша болды,
Сары етікті ағалар, досттар қанша болды!»
«Қолы құшлы бейлер» дейтін, қолында бұркітмен әң аулаған ел ағадары
ғой!
Көшпелі Барақтардың таным-түсінігінде бүркіт, қу және тырна құсы
киелі құстар. Жаңа туған балаларына да оған қатысты аттарды Бүркіт,
Бүркітбей; Қу, Тырна тәрізді есімдер қойған.
Барақ Оғыз билерінің ру мен тайпалары басқару; халықтың ауа-райын
болжамы, тұзақпен аң-құс аулау, Барақтардын ойын-сауықтарын және
олардын сырға толы бәрі шешендік дау сөздерінін көшпенді Кимек тайпалық
одағының негізімен байланысты және өздеріні Қыпшақ деп айтан Қазақі ру
мен тайпалар арасында ұқсастықтар болғандығын «Халық айтса қалт
айтпайды» деп ойлаймың.
ШЫҢҒЫС ХАН ИМПЕРИЯСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ
ЖҮЙЕСІНІҢ ТАРИХЫ: БАСТАУЫ МЕН АЙТУЛЫ КЕЗЕҢДЕРІ
Бейсетаев Р., Жақия Д.
Қарағанды, ҚР ДСМ КАжЕГ ҰО,
ҚР ІІМ Қарағанды академисы
Бүгінгі Қазақстанның жерінде бірнеше мың жыл бұрын рулық қауым
пайда болғаны тарихтан белгілі [1-25]. Даланы мекендеген көшпелі тайпалар
тіршілігінде ру қауымының ыдырауы мен мемлекеттің пайда болуы өте баяу
іске асты. Сақтар дәуіріндегі көшпелі тайпалардың қоғамдық құрылысына
әскери демократия тән болды. Ол құрылыстың әлеуметтік негізі қандас-
туыстас және одақтас тайпалар болады. Сақтардан кейінгі үйсіндер мен
қаңлылар да әскери демократия сатысын бастан кешірді. Олар тайпалардың
тұрақты одағын құрып, өздеріне патша сайлай алды. Ондай қоғамның
ұйтқысы "ру" болды.
Десек те, бұл одақтар толық бірорталыққа бағындырылған мемлекет
болмады. Мемлекет басқарудың жазба құралы да болмады. Сол секілді, елдің
заң жүйесі де ауызша қабылданған, есте сақталатын ережелер жиыны
болатын. Бір Орталыққа бағынған, жазба заң ережелері бар алғашқы Дала
Империясы ХII-ші ғасырдың аяғында – ХIII-ші ғасырдың басында Орталық
Азияда пайда болды. Көшпелі түркі тайпаларының бірігуі басталып,
нәтижесінде көшпелі елдердің жаңа империясы пайда болды. ХII-ші
ғасырдың аяғында Керейдің кемеңгер ханы Құтұлұғ: – «Түркі жұрты,
Теміршіні қаған сайлаңдар, сол барша түркі елінің басын қосады», – деген
ұлағатты сөз айтқан болатын. Ұлының айтқаны келіп, 1206 жылы Есугейдің
ұлы Теміршіні (Қытай жылнамаларында – Темучжин) Шыңғыстаудың
бауырында Қаған сайлап, Шыңғыс хан деп атаған болатын. Ал, қол астына
ықтиярсыз күшпен, зорлықпен енген біраз халық оны Алашы (жан алғыш)
деп, сондықтан Алаш (Алаша) атанып, сол атпен қазақ тарихының төрінен
орын алды. Шыңғыс хан Империяны жалғыз құрған жоқ: оның сыртқы саясат
пен әскери мәселеде кеңесшісі абыз Кет Бұға, ал ішкі саясат пен халық
бірлігін сақтауда кеңесшісі шешен Майқы би болыпты [2-12].
1220-1224-шы жылдары бүгінгі Қазақстан жері осы алып империяның
бір бөлігі – Жошы Ұлысының құрамына енді. Шыңғыс хан, Жошы хан, Кет
Бұға, Майқы би болып алты алаш (алтай, қазақ, татар (сібір татары), ноғай,
қарақалпақ, қалмақ) елді билеп, ал қазақты Үш жүзге бөліп, алаламай үш
ағайынды адамнан (Ағарыс, Жанарыс, Бегарыстан) таратып, үлкенді-кішілі
қылып, біріне-бірін сыйлатып өтіпті [9-10]. Бұл сыйластық өнегелі шаңырақ
баласының бойында бүгінде сақталған. Ұлағатты бабаларымыз Шыңғыс хан,
Кет Бұға абыз, Майқы би және Жошы ханның қазақты үш жүзге бөлудегі
негізгі мақсаты – тұтас Ұлыста туыстық-рулық қатынастың арқасында өз-ара
сыйластық пен ел бірлігін қамтамасыз ету.
1. Шыңғыс хан империясының мемлекеті мен құқық жүйесі
Мемлекеттік басқару жүйесі. Империя басшысы – қаған, Шыңғыс хан
ұрпағынан сайланады. Қаған шексіз билікке ие болды. Билік аманат түрінде
немесе ұрпақ сабақтастығы жолымен беріліп отырды. Қағанды таққа
отырғызу оны құрылтайда сайлаумен іске асырылатын болды. Қағанның
құзыры өте күшті болды: мемлекет құзырындағы жер мен ел билігі, "жосық"
түріндегі заң және "жарлық" түріндегі бұйрық құқықтық нормаларын бекіту,
әскерге Бас қолбасшы әрі бірінші діндар болды. Қағаннан төмен ұлыс
хандары болды. Бұлар да Шыңғыс ханның балаларынан сайланатын болды.
Қағанды толық мойындағанымен, ұлыс хандары өз иеліктеріндегі жерлерде
билікті мейлінше тәуелсіз жүргізді. Жаулап алынған жерлерде ұлыс хандары
жергілікті билікті – даруғаш (ортағасырлық қазақта – дәріуіш),
даруғабектерді (қазақта – дәріубек) сайлайтын болған. Олардың негізгі
міндеті: халық санағын жүргізу, салық жинау және оны хан ордасына
жеткізу, иелігіндегі елден жасақ шығару, пошта қызметін ұйымдастыру және
қамтамасыз ету. Сонымен қоса, даруғабектер отырықшы мекендерде
басқару-полиция қызметін де атқарды.
Шыңғыс хан заманында, одан кейін де ел басқарудың "Мемлекеттік
Кеңес" Орталық аппараты болды. Бұның құрамына ірі беделді адамдар кірді.
Мемлекеттік Кеңесті оң министр басқарды. Ел басқаруда Хан канцелярисы
ерекше рөл атқарды. Оны Ұлұқ бітікші басқарды. Канцелярияда хатшылар
мен жазушылар қызмет атқарды.
Жергілікті билік Шыңғыс хан ұрпағының қолында болды. Олар
иелігінде басқару және әскери билікті өз қолдарында ұстады. Сонымен қоса,
жергілікті билікте қаған сайлайтын "Жарғышы" – сот қызметкері болды.
Мемлекеттік басқару жүйесінің бір ерекше бөлігі – пошта болды. Пошта
жүйесі әр жерде орналасқан пошта стансасы – йамдар арқылы байланысты.
Станса арқылы биліктің өкімін, арнайы құжаттарды, империя атқамінелері
мен хан кісілерін жеткізуді қамтамасыз ету қызметтері атқарылды.
Әкімшілік-территориялық құрылымы. Шыңғыс хан империясы
негізгі төрт ұлұсқа (жұртқа) бөлінді. Ұлұсты хан биледі.
Орталық Қарақорым аймағы мен Қытай жері негізгі жұрт делініп, оны
қағанның өзі басқарды.
Қазақстанның көп жері, Волга бойы, Солтүстік Кавказ, Қаратеңіз
маңы мен Аралдың оңтүстігі жерлері Жошы Ұлысына кірді.
Жетісу, Қашқария, Орта Азия жерлері Шағатай Ұлысына кірді.
Керейттің, найманның, ұйғырдың бұрынғы жерлері Үгедей Ұлысына
берілді. Кейін Иран мен Таяу Шығыста Хулагу Ұлысы, немесе Ильхандар
мемлекеті құрылды. Үлкен Ұлыстардың жері Кіші Ұлыстарға бөлінді.
Империяда Ұлыстың жері мен елі түрлі болды. Негізгі үш түрі белгілі.
1. Ұлыс – Шыңғыс хан ұрпағының иелігі. Халық саны 10 мың түтіннен
аспады немесе одан кем болды.
2. Ұлыс-түмен – Шыңғыс хан сайлаған түмен басы басқарған ел. Халық
саны 10 мың түтіннен аспады немесе одан кем болды.
3. Ұлыс-провинция – отырықшы елді мекен аймағы. Даруғабектер
басқарған. Халық саны 2 мыңнан – 5 мың түтін шамасында болды.
Түмен тек әкімшілік қана емес, сонымен қоса әскери аймақ болды.
Соғыс жағдайында әрбір түмен 10 мың сарбазы бар әскери құрама
шығаратын болған.
Түмен өз ішінде мыңдықтан құралды. Бұл әкімшілік-әскери бірлік
соғыс жағдайында бір мың сарбаз шығаратын болған. Осы әскери бірлікті
Шыңғыс хан "мың қол" (айтылуы "мыңғол") деп атаған. Қазіргі "полк"
ұғымына сай келеді, ал оның сардарын "Мың басы" атаған. Кейін келе бұл
сөз ұлт атауына және империя атауына сай келетін терминге айналды.
Шыңғыс хан заманында "Мыңғол" деген ұлт болған жоқ. "Моңғолдың құпия
шежіресі" [13] Шыңғыс хан заманынан кейін, Үгедейдің нұсқауымен
жазылса керек. Құпияның "құпия" болуының басты себебі осы.
Мыңдық өз ішінде "ондыққа" бөлінді. Ондық бір ауылға сай келеді.
Соғыс кезінде Он басы бастаған он сарбаз шығаратын болған. Сонда 5-6
кісіден (бір түтіннен) бір сарбаз немесе сардар шығатын болған.
Осы жүйеге сай, әкімшілік-әскери құрылымның әрбір буыны өзіне
тиесілі жерде қоныстанып, белгілі мезгілде, бағытта көшіп-қонып өмір
сүрген. Түмен басы мен Мың басын ханның өзі сайлап, Жүз басын Түмен
басы сайлап, ал Он басын Мың басы сайлаған. Міне, кезінде Напольонның
қолдануымен, уағыздауымен бүгінде әлемнің барша мемлекетінде әскердің
ұйымдастырылуы Шыңғыс хан құрған осы жүйеге сай келтіріліп құрылған.
Напольон Шыңғыс ханның әскери білгірлігі мен сауаттылығына жоғары баға
берген.
Салық жүйесі. Шыңғыс хан империясында салық жүйесі ерекше орын
алды. Арнайы үш салық аппараты: 1- қытай үшін – Яньцзинде, 2- Орта Азия
үшін – Аму-Дария бойында және 3- Жетісу мен Қашқария үшін –
Бешбалықта құрылды. Халық санағы толық жүргізіліп, негізгі салық бірлігі
болып "түтін", – отбасы (шаңырақ) бекітілді.
Көшпелі халық біртекті – копчур, – мал басының 1%-ына сай салық
төледі. Сонымен қоса, әскери салық – тағар мен төтенше салық – аваиз
төлеп тұрды. Отырықшы халық жер салығын – харадж төледі.
Құқық жүйесі. Шыңғыс хан империясында құқық жүйесінің негізі
"дәстір" болды. Сол замандағы Тәңірге сенген дүниетанымға сай, құқық
нормалары ғарыштағы үйлесімді қамтамасыз ететін Әлемдік Заңға сай
келеді. Міне, осы нормалар толық орындалса, адамзат қоғамында да үйлесім
сақталады, деп түсінген. Әлемдік Заңның жердегі орындаушысы – Қаған.
Сондықтан, жоғарғы заң шығару және сот билігі қағанның қолында болды.
Мәшһүр Жүсіптің: "Патша құдайдың жердегі әміршісі, оған тіл тигізбеңдір",
деуі осы сөз болса керек. Шыңғыс хан мен оның мұрагерлері қоғамдағы жаңа
саяси-әлеуметтік қатынасқа сай келетін заңдар жинағы – Йаса және ДЖасак
қабылдады. Сонымен қоса, Шыңғыс хан империясында Жоғарғы сот –
Жарғы жарғұлұғсан және сот – жарғышы лауазымдары болды.
Шыңғыс ханның Йасасы екі бөлімнен тұрды. Бірінші бөлім – Білік, –
бұл негізінен, моральдің-нормалық маңызы бар Шыңғыс ханның сөздері мен
мемлекеттік заңның негізгі нормаларынан құралды. Екінші бөлім – Жосық, –
бұнда қылмыстық істің нормалары мен діни шектеулер берілді. Сонымен
қоса, Жосықта әскери ұйымдастыру, әскери тәртіп және соғыс олжасын бөлу
негіздері берілді.
ШЫҢҒЫС ХАН ЖАЗҒАН ЖӘДІГЕР...
Ұлы Йасаны бір жүйеге түсіруде және көптеген шашыранды
нұсқаларын іздеп табуда Эренжен Хара-Даван үлкен еңбек сіңірген. Ол Ұлы
Йасаны жинап, өзінің 1929 жылы Белградта жарық көрген "Чингис-хан как
полководец и его наследие" атты кітабында жариялай отырып, түсінік жазған
[7; 12]. Дегенмен, бүгінгі күнге үзінді түрінде жеткен Ұлы Йасаны дәл осы
күнге дейін толық зерттеп, ұғынықсыз сөз бен сөйлемдерді орнына қойған
ғалым жоқтың қасы деуге болады.
Яса, деп таңбаланған әртүрлі дыбысталудағы бұл сөздің мазмұны –
жаза, жазалау дегенге сәйкес келеді. Әртүрлі дыбысталуға негізгі себеп –
орыс тілінің "Я" әрпі. Егер бұл сөзді толық дыбыстық-әріптік құрамда
жазсақ, онда "Йаса" болар еді. Енді Алтын Орда заманында сөз басындағы
"Й" дыбысы "Ж" дыбысына ауыстырылғаны тарихтан белгілі. Сонда бұл сөз
"Жаса" болып дыбысталады. Ал, біздің бүгінгі сөйлеу дағдымызға сай "Жаза"
болып, өз мағынасына ие болады. Шыңғыс хан елдің ежелгі дәстүрін
заңдастырған, жетілдірген және осындай мазмұнда жасалған Ата Заңын
"Ұлы Жаза" деп атаған.
Екінші тарауда Джосак деп таңбаланған дыбысталудағы сөздің
мазмұны – дәстүр, жөн-жосық дегенге сай келеді. "Жөн-жосықты білмейсің"
– бұл жерде әдепті, үлкенді сыйлауды, ата-баба дәстүрін білмейсің деп
кінәлау. Кейде "Ой, әр нәрсенің жөн-жобасы, жосығы бар. Буынсыз жерге
пышақ салма!" делінеді. Қазақ тілінде осы күнге дейін жосық деп
дыбысталатындықтан, екінші тарау Жосық деп алынды.
Ендігі жерде ұлы Шыңғыс ханнан бізге жеткен осы жәдігердің өзін
берейік [7; 12]. Жәдігердің жалпы атауы Ұлы ЖАЗА деп аталады, мағынасы
– Үлкен ЖАЗА. Ал, оның ішіндегі Білік пен Жосық тарау болып алынды.
Жәдігердің негізгі мәтінінен үзінді беріліп, әрбір баптың түсініктеме,
сілтемелері алынып тасталды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҰЛЫ ЖАЗА - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
ҰЛЫ ЖАЗА
I. БІЛІК (Таным)
1. Шыңғыс хан бұйырды: олардың (бізге жау болғандардың немесе
заман) балалары әке ақылын тыңдамады, інілер сөздеріне назар аудармады;
күйеуінің әйеліне сенімі жоғалды, ал әйелі күйеуіне мойын сұнбады, қайын
ата келіндеріне суық көзбен қарады, ал келіндер қайын аталарына ізет
жасамады, ересектер кішілерді тәрбиелемеді (үлкендер кішіге жол
көрсетпеді), ал кішілер үлкендердің өсиетін ұстамады, ақсүйек-мырзалар
қызметшілердің жүрегіне жақын тұрды, ал сыртқы адамды билікке әкелмеді,
бай адамдар мүлік жақсылығын көрді, бірақ ұлысты басқарушы адамдарды
құдіретті етпеді және ұлысты нығайтуға жол бермеді, (сондықтан) йосун,
ясак және ақыл-ой жолы мен молшылық (жолы) белгісіз болды.
Сол себептерден (елдің ішін) оппозиционистер, ұрылар, өтірікшілер,
бүлікшілер және қарақшылар жайлады. Ондай адамдар өздерінің үйлерінде
(бір) күн болмады, сондықтан олар (жатпай-тұрмай) ұрлық жасады, үйірлер
мен табындарда, жақсы атта тыным болмады, ол аттар зорығып өлгенінше,
арам қатқанынша, шіріп кеткенінше (сасып кеткенінше) және қырылғанынша
демалыс болмады. Ол замандағы тәртібі жоқ, мағынасы жоқ бұл тайпа өмірі
осындай еді.
Шыңғыс ханның бақыты (заманы) келгенде, олар оның бұйрығына (қол
астына) кірді, сонда ол берік бекіген заң (жосық) арқылы оларды басқарды.
Ақылды (даналар) мен (арлы) азаматтарды әскер-бектері (қолбасшылар) етті.
Әбжіл және тәсілқойлардың қолдарына керек-жарақтарын (құрық) беріп
жылқышы етті; ақылсыздарды, оларға (қолдарына) кішкене өрме қамшы
беріп, қойшылыққа жіберді. Осы себептен де оның (Шыңғыс ханның) ісі
жаңа туған Ай секілді (толысып) күннен күнге үдеді; аспаннан, бәрінен
жоғары Құдайдың құдіретімен жеңімпаз-көмек (Шыңғыс ханға жәрдем беру
үшін) төмен түсті, ал жердегі (құт-береке) оның (Шыңғыс ханның)
шапағатымен келді; жазғы жайлау оның (Шыңғыс ханның) масайрайтын
және тойлайтын жеріне айналды, ал қыстау қонысы лайықты және малға
жайлы болып келді. Ұлы Құдайдың қайырымымен мен осы (жоғарыда
айтқан) мағынаны тауып алғанымда және өзімше осы ойды іздегенімде
(ашқанымда), сонда (ұлы) өзгерістер болды; сол себепті тыныштық, шаттық
және тойлар (үзілмей жалғасып) осы уақытқа дейін келіп жетті. Осыдан
(заманнан) соң және бес жүз жылға дейін, мың жылға дейін, он мың жылға
дейін де туатын ұрпақтар, егер менің орнымды басатын болса, қарапайым
халықтан бастап бәріне жарайтын, Шыңғыс ханның осындай йосун (жосын)
мен йосак (жосық) заңын бұрмаламай және сақтаса, онда (сол адамдарға)
аспанның береке көмегі (Ахура-Мазда) келеді, олар (көмек алған соң)
үздіксіз сауық-сайранда және тойлаумен (өмір сүретін) болады; (он сегіз мың
әлемнің) Құдайы оларға (құт-береке дарытады); адамдар олар (марқұмдар)
үшін дұға бағыштайды, олар мәңгілік жасайтын болады және екі дүниенің
игіліктеріне кенелетін болады. Оған (жету үшін) келесі қағидалар қажетті:
(есіңізде болсын) мемлекеттің беріктігі – (заңының) төзімділігінде,
қатаңдығында.
2. Егер осы (бізден) кейін (өмірге) келетін көптеген патшалардың
ханзадалары, олармен бірге (қызметтес) болатын мырзалар, батырлар және
бектер Жазаның (өсиеттерін) бекем сақтамайтын болса, онда мемлекеттің
шаңырағы шайқалады және (жұлыны) үзіледі. Сонда (ғана) Шыңғыс ханды
шын көңілмен (жылап-еңіреп, жаздым-жаңылдым деп) іздейтін болады,
бірақ (бәрі кеш болады) таба алмайды.
3. Жылдың басында және соңында біздің ойымызды тыңдауға келіп
және кері (еліне) қайтатын сансыз, мыңдаған, жүздеген бектер әскерді
басқара алады, өздерінің кигіз үйлерінде (шықпай) отырып алып, (біздің
Жазадағы) ойларды естімейтіндердің (әскер немесе ел басқарамын деген)
жағдайы болса, терең суға бататын, тасқа немесе қамысты жерге атылған
оққа ұқсайды – олар (жеңіліске ұшырап өзінен өзі) жоқ болып кетеді. Мұндай
адамдарға (ел немесе қол) басқару үйлесімсіз.
4. Кімде-кім өз от басын дұрыс басқарып алып жүре алса, (ел) иелігін
де дұрыс алып жүре алады. Кім мойнына алған міндетіне сәйкес он адамды
(бұйырылған жұмысқа) дұрыс жұмылдыра алса, оған (қарауына) мың және
түмен (адам) берілсе де оңды, (себебі) ол өз міндетін жақсы атқара алады.
5. Кім өзінің ішін (арын) тазарта алса, сол (адам өз билігіндегі) иелікті
ұрылардан (жемқор, пәреқор, тағы басқа) тазарта алады.
6. Өзінің ондығын (дұрыс басқара) алмаған әрбір бекті, біз әйелімен
және балаларымен бірге кінәлі етеміз (жазалаймыз) және бек етіп тап соның
ондығынан (басқа) біреуді қайта сайлаймыз. Жүздік, мыңдық және түмен
бектерімен де дәл осылай (жұмыс) жасаймыз.
7. Үш кемеңгер адам келісіп шешкен әрбір (іс пен) сөзді, барлық жерде
(нық сеніммен) айтуға болады; олай жасалмаған жағдайда (ол сөз бен іске)
сенуге болмайды.
Өз сөзіңді және басқалардың сөзін біліктілердің сөзімен салыстыр: егер
ол (ойларың) бірдей болып шықса, онда (жұрт алдында) жариялауға болады,
ондай (үйлесім) болмаған жағдайда ешқандай жариялауға болмайды.
8. Ісі түсіп тұрған, үлкен кісімен (бірге, жүретін әркім) сол үлкен кісі
сұрамайынша, (өзінің мүддесін көздеп) бір (ауыз) сөз де айтуға тиісті емес;
ол үлкен кісінің сұрағына сәйкес келетін ылайықты жауапты (тапса) мейлі
берсін. Егер ол (жолы кіші әркім) сөзді бұрын бастаса – үлкен құлағына ілсе
жақсы; ондай болмаған жағдайда ол (жолы кіші әркім) суық темірді соғады.
9. Әрбір еті қалың (семіз) болса да жақсы шабатын жылқы, егер сол
бітімімен (бапсыз-ақ) шапса, ондай атты жақсы деп атауға болады.
Бірақ тек бабы келсе (ғана) жақсы шабатын болса, жақсы ат деп айтуға
болмайды.
10. Басшылық жасайтын аға бектер және барлық жауынгерлер,
жаугершілікте (болсын) немесе аңшылықпен айналысып жүрсін, өздерінің
атына (кір келтірмеуге), өзінің есімі мен даңқын аспандатуға тиісті; әркез
Құдайдан (бар ынты-шынтымен) жалбарынып өзінің есімін сегіз жағынан
әдемілеуді, тәубәшіл (шын) жүрекпен жалбырана сұрау (керек), тек көне
тәңір (ғана өзгермей) бір орында мәңгілік тұрады, (дүниенің төрт бұрышын
да күшпен ұстау Құдайдың ғана қолынан келеді).
11. (Тыныштық заманда) халық ішінде жүргенде бұзау сияқты
кішкентай және үндемейтін (момын) болуы керек, ал соғыс кезінде – аңға
түскен аш сұңқар тәрізді (сорғалап) көздеген іске (ашты) айқаймен (ұрандап)
кірісу керек.
12. Айтылған әрбір сөз шындығымен күшті деп ойлаймын. Ол егер
әзілдесе орындауға болмайды.
13. Адам өзін қалай білсе, басқаларды да (солай) біле алсын.
14. Ер кісі адамдарға барлық жерде бірдей көрінетін Күн емес: ері
аңмен немесе соғыспен алысқа жолаушылап кеткенде әйел үйін асқан
тазалықпен, ұқыппен және әдеппен ұстасын, егер үйіне (алыстан) жаушы
немесе кәделі қонақ келсе, барша (жөн-жосықты) орын-орнымен істесін, әрі
ол келген кісіге лайықты кәделі тамақ әзірлесін, сонда қонақ ештеңеге
мұқтаж болмайды, ол (нәтижесінде) сөзсіз күйеуінің жақсы атағын шығарады
және шыңға айналған тау секілді оның абыройын (ұлы) жиындарда
аспандатады, (есіңізде болсын) жақсы ерлердің атақ-даңқы жақсы әйелдер
арқылы шығады. Егер әйелі ақымақ және топас, ойсыз және тәртіпсіз болса,
ол күйеуінің нашар жақтарын (артын) ашады. Бұған жарты елең: "үйдегінің
бәрі иесіне ұқсайды".
15. Бүлік кезінде Дарғай-Уха (сақтықпен) қалай (айла) жасаса, (айланы)
солай жасау керек. Ол бүлік уақытында Хатакин тайпасынан екі нөкерімен
бірге келе жатып, алыстан екі аттылыны көреді. Нөкерлері "біз үшеуміз, ал
олар екеу; оларға шабуыл жасайық" деді. Ол "біз оларды қалай көрсек, олар
да бізді нақ сондай көрді – шабуыл жасаудың қажеті жоқ" деді де атын
қамшылап, ол кейін шаба жөнелді. Соңынан шынында дәл ол ойлағандай
болып шықты, сол екеудің бірі татар тайпасынан Тикум-Уха екен; бес жүзге
жуық өз адамдарын торуылға (жасырып) қойған да, әлгі (Дарғай-Уха
бастаған) үш адам өзіне шабуыл жасаса, жан сауғалап (өтірік) қашып, оларды
сол (тұзақ) жаққа алдап әкеліп, сосын өзінің нөкерлері көмегімен оларды
ұстап алу үшін (алдаусыратып) көрінген. Бірақ ол (Дарғай) сол (айла) мәнін
түсінді де, қашып сол маңайда бұрыннан жүрген басқа жиырма нөкерлеріне
қосылды, әрі жаулары жасырған аярлық (қулығын) әшкерелеп берді. Мұның
(Дарғай-Уха) жеңіске жетіп отырған (себебі) сол – әрбір істі сақтық қажет
етіп (атқарған).
16. Біз аңға шығып (жазықсыз) көп тау өгіздерін қырамыз; біз соғыста
және көп дұшпанды өлтіреміз. (Бұл қан төгулердің ауыртпалығы және күнәсі
аса үлкен) бірақ бәрінен құдіретті Тәңір (ақ) жол ашады да (бұл күнәһар) іс
сондай жеңілдейді, олар (қырылғандар кек алуды) ұмытады және (көзқарасы
жақсы бағытқа) өзгереді.
17. ???
18. Бізге зерлі киім мен асыл бұйым заттарды (үстінен) пайда көремін
деген үмітпен әкелетін (саудагер) көпестер қандай тауарлар мен маталардан
(қанша) пайда түсетініне (көзін жұмып) жатқа айтатындай тәжірибелі болса,
сол секілді әскер басқаратын бектер де балаларын сондай етіп садақ атуға
және ат құлағында ойнауға үйретуге тиісті; осы істерге оларды (көзін
ашқаннан) жаттықтырып, сондай-ақ тәжірибелі алып-сатарлар сияқты, өздері
болашақ иелік ететін өнерлеріне (осы бастан даярлап), оларды сондайлық
батыл және ержүрек етіп өсірулері керек.
19. Бізден кейін біздің ру (адамдары) алтын (жіппен) көктелген киім
(талғап) киетін болады, майлы (семіз соғым) және тәтті тағамдар (таңдап)
жейді, текті нәсілді аттарға (таңдап) мінеді, сүйкімді (көргенді) әйелдерді
(таңдап жүріп жар етеді) құшады және (бұл игіліктердің барлығын) біздің
әкелеріміз бен ағаларымыз жинады (солардың арқасында осындай дәрежеге
жеттік) демейді, сондай-ақ бізді және сол бір асқан жанкешті қантөгіс
қиындықпен келген ұлы жеңісті күнді ұмытады.
20. Шарап және арақ ішуші адам мас болғанда ештеңе көре алмайтын
соқыр болып қалады. Оны шақырсаң естімейді, мылқау болады; онымен
сөйлессең (тілі күрмеліп) жауап бере алмайды. Мас болған кезінде өлген
адам қалпындағы сияқты түзу отырғысы келсе – отыра алмайды; сондықтан
басынан жарақат алған адам сияқты болады, сезімсіз және (мәңгіріп)
есеңгіреп қалады. Шарап пен арақ (бар жерде) ақыл мен өнер үшін
(қонақтайтын) пайда (ұя) жоқ, сондай-ақ (ішкен адам) ізгі қасиеттері мен
аяулы мінезін жоғалтады; олар (адамды) жаман істерге, (нақақ) кісі өлтіруге
және (мақсатсыз) ұрыс-жанжалға араластырады; адамның өзінде бар (дүние-
мүлік) заттарынан, сондай-ақ өзі білетін бойына қонған (қасиетті)
өнерлерінен айырады да, оның (атқарған) істері мен (жүрген) жолы ұятты
(масқараға) айналады; сондықтан ол (адамдық) жолын жоғалтады.
Шарап пен араққа тойымсыз патша ұлы істерді, (алысын болжаған)
ойларды және ұлы (мемлекеттік) құрылым-жүйелерді (өмірге) келтіре
алмайды.
Шарап пен араққа нәпсі-құмар бек (өзінің қарамағындағы) мыңдық,
жүздік және ондықтардың істерін (әдемі үйлестіріп, қатал) тәртіпте ұстай
алмайды.
Шарап ішуге құмар болған қатардағы жауынгер ол (қараша) адам
(тағдыры) өте үлкен қақтығысқа ұшырайды, яғни ол бақытсыздыққа душар
болады.
Жәй, яғни қарадан шыққан адам егер шарап ішуге құмар болса ат,
табын және өзінің барлық (дүние) мүлкін тауысып (маскүнем) кедейге
айналады.
Шарап ішуге құмар құл өмірін үздіксіз абыржу мен (қорлықпен) жапа
шегуде өткізеді. Бұлар – шарап пен арақ, мас болғандардың (сұлусың деп)
бетіне және (ізгісің деп) жүрегіне қарамайды – жақсыларды да, ақымақтарды
да мас етеді және бұл мас адам "ақымақ" немесе "жақсы адам екен" деп
айтпайды. Қолды дәрменсіз егеді – сондықтан ол алудан және өз кәсібін
атқарудан бас тартады; аяқты әлсіз етеді – ол қимыл жасау мен жүруден бас
тартады, жүрек пен миды әлсіз етеді – олар дұрыс сезініп ойлай алмайды;
барлық сезім мен ойлау жүйелерін жарымжан етеді.
Егер (ол шарапқа салынған жан) ішуден енді басқа амалы қалмаса, онда
айына үш рет тоя ішуі керек; егер үшеуден асса – тәртіпсіздік; егер айына екі
рет тоя ішсе, бұл – дұрысырақ, ал егер бір рет ішсе – сөзсіз мақтауға
тұрарлық; ал егер ішпесе – онда өзі өмір сүруі үшін одан артық не (бақыт)
болуы мүмкін? Бірақ тоя ішпейтін ондай адам қайдан табылады? Егер
табылса, онда ол жан барша құрметке лайықты.
II. ЖОСЫҚ (Дәстүр)
Бізге жеткен Жосық заңның үзінділері мынаны хабарлайды:
1. Көрсеқызар (зинақор) үйлене ме әлде жоқ па, ерекшеліксіз өлім
жазасына кесіледі.
2. Кім айқай-шуымен айыпты болса, ол да сондай-ақ өлім жазасына
кесіледі.
3. Кім әдейі немесе көзбояушылықпен өтірік айтса, немесе біреу
келесінің тәртібіне астыртын қараса немесе керісіп жатқан екеудің арасына
түсіп жақтаса және біріне-бірі қарсы шыққандардың біріне көмектессе
сондай-ақ өлімге кесіледі.
4. Кім суға немесе күлге сисе өлімге кесіледі.
5. Кім тауар алып күйреуге ұшыраса, сосын тағы тауар алып тағы да
күйресе, оны үшінші реттен кейін өлімге кесу.
6. Кім тұтқынға алынғанға тамақ пен киімді тұтқындағандардың
рұқсатынсыз берсе, ол өлімге кесіледі.
7. Кім қашқан құлды немесе қашып кеткен тұтқынды тауып алса, ол
бұрын кімнің қолында болған болса, соған қайтармаса, өлім жазасына
тартылады.
8. Жануарды жегісі келсе, оның аяғын байлап, қарнын жарып және
жүрегін жануар өлгенше қолмен қысып тұрып, сонан соң ғана оның етін
жеуге болады; бірақ кім жануарды мұсылмандар сияқты сойса, оның өзін
сойсын.
9. ???
10. Ол (Шыңғыс хан), Али-бек-Абу Талебтің ұрпақтарына, бәріне
бірдей алым және салық салынбасын, сондай-ақ пақырлардың ешқайсысына,
әл-құранды оқушыларға, заң берушілерге, өздерінің әмірін намаз оқуға және
тақуалыққа сарп еткендерге, азаншы мен өліктердің денесін жуушыларға
алым мен салық салынбауына қаулы шығарды.
11. Ол (діннің) біреуін басқалардан артық көрмей, барлық (діни)
ғибадаттарды (тәубелерді) сыйлауға қаулы шығарды.
12. Ол (мейлі ол әмір, ол алушы (қабылдаушы) тұтқын болсын)
ұсынушы алдымен өзі ұсынған дәмін жегенше, басқа біреудің қолынан ас
жеуге өз халқына тиым салды; ол оларға дастарханда бөтен біреу бар кезде,
оны тамақ жеуге шақырмастан бұрын жеуге тиым салды; ол біреуінің
жолдастарынан артық тоюына және тамақ пісіретін от пен тамақ ішетін
табақтан аттауға тиым салды.
13. Егер олар тамақ ішіп жатқанда, адамдардың қасынан кім (жолаушы)
өтсе, ол атынан түсуге, олардың рұқсатынсыз-ақ ас жеуге тиіс және де
олардың ешқайсысы оларға бұған тиым салмауы керек.
14. Ол оларға қолдарын суға салуға тиым салды және су алуға
ыдыстардың біреуін пайдалануға бұйырды.
15. Ол олардың киімдерін әбден тозғанша жумай киіп жүруге тиым
салды.
16. Ол қандай болмасын бір затты адал емес деп айтуға тиым салды,
"барлық бұйымдар адал" деп бекітті, тағы таза және таза емес аралығына
айырмашылық жасамады.
17. Ол оларға діннің біреуін басқаларынан артық көруге тиым салды,
сөздерді құрметті аттарды (есімдерді) қолданып сөйлеу және сұлтанға немесе
басқа біреуге қарап сөйлегенде қарапайым ғана оның есімін қолдану керек.
18 ???
19. Ол, әскерлерге ілескен әйелдердің (шатырдағы) соңғы жауынгер
ұрысқа (алғы шепке, ұрысқа) аттанғанда ерлердің маңдайына тиесілі еңбегі
мен міндетін атқаруға жарлық етті (бұйырды).
20 ???
21. Ол оларға жылдың басында өздерінің барлық қыздарын сұлтанға
(ханға), ол өзі үшін және өзінің балаларына таңдап алуына көрсетуді
бұйырды.
22 ???
23. Ол, көне (ескі) әмірлер жаза басқан кезде (тәртіпсіздік жасағанда)
патша оны жазалауы үшін оған қызметшінің соңғысын жібергенде, өзін
соңғының қолына беріп (тапсырып), патшаның тағайындаған жазасын
орындағанша, ол мейлі өмірінен айыру болса да, оның алдында қарсылықсыз
тырп етпей жатуды заңдастырды.
24 ???
25. Ол, мемлекеттердегі барлық саяси оқиғаларды тез білу үшін,
тұрақты пошта құруды сұлтанға тапсырды.
2. Орта ғасырлардағы қазақ хандары және олардың айтулы заңдары
Шыңғыс ханның сыртқы саясат пен әскери мәселеде кеңесшісі батыр-
абыз Кет Бұға, ал ішкі саясат пен империя халықтарының бірлігін сақтауда
кеңесшісі шешен Майқы би болыпты. 1220-шы жылдары бүгінгі Қазақстан
жері осы алып империяның бір бөлігі Жошы ұлысының құрамына енді.
Шыңғыс хан, Жошы хан, Кет Бұға, Майқы би болып қазақты Үш жүзге
бөліп, үш ағайынды адамнан – Ағарыс, Жанарыс, Бегарыстан таратыпты.
Ұлағатты бабаларымыз Шыңғыс хан, Кет Бұға абыз, Майқы би және Жошы
ханның барлық қазақты үш жүзге бөлуінің нәтижесінде бүгінгі қазақ
мемлекетінің негізі қаланды. Қазақ тарихы, Орталық Азияның басқа көшпелі
елдерінің де тарихы атақты хандар мен кемеңгер ру көсемдерінің қызметі
арқылы баяндалады. Сондықтан қазақ мемлекетінің тарихы Алаша ханнан
бастау алады деп, біз шежіреге сүйеніп айта аламыз. Қазақ шежіресі аңыз-
әңгімені: "Алаша Хан және оның ұлы Жошы хан заманында", деп бастайды.
Мәшһүр Жүсіп жазуына сай, Алаш – Қазақбай. Сол Қазақбайдың үш ұлы
болыпты – Ағарыс, Жанарыс, Бегарыс.
Ағарыс ұлы – Үйсін. Бұл Ұлы жүз Үйсін деп аталды. Үйсін Көсем
басқарған жұрт Ұлы жүз аталады. Түп қазығы Салықшы, Ханның бақташысы
болсын. Жауға шапқанда бұлар шаппасын. Тас-түйін болып тұрсын десіпті.
Жанарыс ұлы – Арғын. Бұл Орта жүз Арғын деп аталды. Арғын Көсем
басқарған жұртқа Орта жүз деп ат қойысыпты. Орта жүз тосқауылшысы орта
буында жүрсін. Ханның ақылшысы болсын десіпті.
Бегарыс ұлы – Алшын. Бұл Кіші жүз "Алшын" деп аталды. Алшын
Көсем басқарған жұрт Кіші жүз аталады. Жаудан беті қайтпайтын ержүрек,
қарсы алдында жүріп жан қадірін білмейтін, бұлар кезеуілші болып, ең
алдында жүріп жауға шабатын болсын. Ханның қорғаушысы болсын десіпті,
ұлы бабаларымыз [1-4].
Қазақтың үш жүз аталған жері, осы делінеді шежіреде [9; 10].
Ұлы жүз ұраны – Бақтияр,
Орта жүз ұраны – Ақжол,
Кіші жүз ұраны – Алдияр.
Қазақтың қазақ болып, көзге түсіп, ауызға ілінгені осы Алаша ханның
хан болып тұрған кезі. Қазақтың басын қосып, біріктіріп, қоныс қондырған
да Алаша хан мен Алаша ханның ұлы Жошы хан. Сонан бері Алаш ұранды
Қазақ баласы ел басына күн туғанда, "Алаш-Алаш" деп айғай салғанда
естіген қазақта ес қалмайды", – дейді қазақ шежіресі.
Сонымен Ұлы дала көшпелілерінің әділет, құқық және билік
заңдарының және басқа салт-дәстүр, ғұрып, әдеп, әдет, ырым, тиымдары
Шыңғыс хан Жосығы баптарының жалғасы. Міне, осы билік заңдарының
бірсыпыра ұғымдарына және оны жасаушыларға тоқталайық. Баянды Жошы
ханнан бастайық.
Жошы хан (1187-1227) – Шыңғысханның үлкен баласы, ұлдарының
ішінде әкесінің ақылдасатын бірінші адамы болыпты. Дешті Қыпшақтағы
феодалдық Мемлекет – Жошы Ұлысының негізін салушы, Жошы әулетінің
Алтын Орда мен Дешті Қышпақтағы басшысы. Шыңғыс хан империясында
ірі әскери әрі мемлекет басшысы. 1223 жылы көктемде Жошы әкесінің
шақыртуымен Сайрам мен Талас аралығындағы Құланбасы жазығында
жиналған құрылтайға келді. Шыңғыс хан алып империяның жерін бөлген
кезде Жошыға Ертістен бастап Орал тауларының аралығы, одан әрі батысқа
қарай жаулап алынған жерлер тиді. Ордасы Ертіс алқабында болды.
Құрылтайдан соң Шыңғыстың Жошыдан басқа балаларының бәрі әкесімен
бірге Шығысқа оралды. Жүзжанидың мәлімдеуіне қарағанда: «Жошы
қыпшақтардың жері мен суын, ауасын көрген кезде дүниеде бұдан артық
жердің, бұдан артық сап ауаның, мөлдір судың болуы мүмкін емес екенін
ұғып, қыпшақтарды жақсы көріп кеткені сонша, өзі осында қалып, бұл жерде
айбынды мемлекет құруға бел байлаған. Шыңғыс ханның Білігі мен
Жосығын қазақ жерінде қалыптастырған адам – Жошы хан.
Қасым хан (1445 ж.ш.т. – 1518 ж.ш.ө.) – қазақ ханы, Қазақ
хандығының иегізін салушылардың бірі – Жәнібек ханның баласы. Шешесі
Жаған бегім Мұхаммед Шайбани ханның інісі Махмуд сұлтанның шешесінің
туған сіңілісі. Қасым ханның ішкі және сыртқы саясаты, ел басқару әдісі т.б.
жөнінде мәлімет өте аз. Мұхаммед Шайбанидың қазақ билеушілеріне қарсы
соғыстары туралы деректемелерде Қасым ханның аты алғаш рет аталады
және оған «белгілі сұлтандар мен бахадүрлардың» бірі деген баға беріледі,
«Бұрындық ханның атты әскерінің жетекшісі» екені көрсетіледі. Бұрындық
хан Самарқанға кетуге мәжбүр болып, шет жерде дүние салды да, Қасым хан
билікті өз қолына алды.
Қасым хан билеген кезеңде қазақтар мен Шайбани әулеті арасында
Сырдария маңындағы қалалар үшін қақтығыстар мен соғыстар одан әрі
жалғасты. 1510 жылдың қысында Шайбани хан әскері Ұлытау бөктерінде
отырған Қасым ханның ұлысына шабуыл жасады. Оларға күшті тойтарыс
бере алмайтынын білген Қасым хан шегініп кетті де, тұтқиылдан шабуыл
жасап, дұшпанын тас-талқан етті. Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша,
Қасым хан 1548 жылы өлген. Ал, Тахир Мұхаммед «Раузат ат-Тахирин» атты
еңбегінде Қасым хан 1523-24 жылдары өлген, деп келтіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |