title: Зерттеудің жетекші идеясы - Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
6
study of writing: the foundations of grammatology, 1952) т.б. еңбектеріндегі
ғылыми тұжырымдар басты назарда болады.
Отандық
зерттеуші
ғалымдар:
А.Байтұрсынұлы,
Е.Омарұлы,
X.Досмұхамедұлы,
Қ.
Кемеңгерұлы,
Т.Шонанұлы,
Қ.Жұбанов,
С.Аманжолов, М.
Балақаев, Р.Сыздықова, Ә.Жүнісбек, Ө.Әбдиманұлы,
А.Ісімақова, М.Жүсіпұлы, Н.Уәлиев, А.Салқынбай,
О.Жұбаева,
С. Иманқұлова, Қ.Күдеринованың еңбектеріндегі грамматологияға қатысты
ғылыми тұжырымдар мен пікірлер негізге алынады.
Зерттеу әдістері:
Талдау, жинақтау, сипаттау, когнитивтік,
салыстыру
және түсіндірмелі әдістер.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Диссертацияның жаңа пайымдаулары
төмендегідей нәтижелерден байқалады:
-
Қазақ тіл білімінде грамматология ғылымының негізін қалаған және
қалыптастырған А.Байтұрсынұлы деп танылады;
-
А. Байтұрсынұлы еңбектерінде алғаш рет
грамматологияның негізгі
метатілі жасалды және сараланды, дыбыс мен әріп, графема мен фонема, әр
әріптің жазылу емлелері туралы тұңғыш ғылыми тұжырымдар жасалды;
-А.Байтұрсынұлы ұсынған араб әріптері негізінде жасалған төте жазу –
қазақ тілінің төл табиғатына жақын жазу ретінде танылады. Бұл жазудың
негізгі ғылыми теориясын «Әліпбиінде» келтіру арқылы ғалым тіліміздегі
жазудың дыбыстық жазу болатыны
туралы тұжырымын дәлелдеді;
-А.Байтұрсынұлы түзген емле тәртібі – қазақ грамматологиясы
тарихындағы тұңғыш төл емле саналады.
-А.Байтұрсынұлының зерттеулерінде орфография мен орфоэпияның
ерекшеліктері санамаланып, жазылу мен айтылудың
басты ерекшеліктері
тұңғыш рет қағида ретінде ұсынылды.
-
төл дыбыстардың жіктелімін ғылыми-теориялық және практикалық
тұрғыдан дұрыс көрсетіп, олардың арасындағы үндестік
пен гармонияны,
дыбыстардың бір-біріне ықпалдасуын ғылыми талдады;
-А.Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінің грамматологиясы бойынша негізгі
теориялық тұғыр қалыптастырушы көшбасшы екені дәлелденді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жұмыстың теориялық маңызы - Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
7
ғылыми маңызға ие. Сондықтан А.Байтұрсынұлы
жасаған төл тіліміздің
грамматологиялық теориясын қайтадан терең зерделеу өзінің өзектілігін,
зәрулігін анық аңғартады.
А.Байтұрсынұлы еңбектерін талдау барысында түйілген
ойлар мен
пікірлер, болжамдар, қорытындылар А.Байтұрсынұлына
байланысты
пәндерді оқытуда, оқыту әдістемесі теориясын оқытуда мол ғылыми-
практикалық деректер береді. Зерттеудің теориялық
нәтижелерін қазақ тіл
білімі мамандарына қажетті оқу құралдарын жазу барысында пайдалануға
болады.
Жұмыстың практикалық маңызы:
Ғалым
принциптерінің негізінде
қазақ жазу үлгісінің айтылымға жақын болуы жатқанын анық аңғарамыз.
Мұның өзі қазіргі тілімізге молынан кіріп отырған жаңа атаулар мен кей
термин сөздерді бейімдеп алуға мүмкіндік береді, осы ретте жұмыстың үлкен
практикалық маңызы бар деп есептейміз.
Зерттеу материалдарын жоғары оқу орындарында «А.Байтұрсынұлы
тағылымы және ұлттық ғылым» пәнінен дәріс,
семинар сабақтарында, өздік
жұмыстарда, аудиториядан тыс іс-шараларда, үйірме, секцияларда, қазақ тілі
мұғалімдерінің білім жетілдіру курстарында пайдалануға болады.
Диссертанттың жүргізген зерттеу нәтижелерінің қорытындысы
А.Байтұрсынұлына қатысты пәндердің жаңаша зерттелуіне тірек бола алады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР - Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1.
Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты
еңбектері) – Алматы, «Ана тілі», 1992, 448 бет.
2.
Ақымбек С. П.М. Мелиоранский және қазақ тілі фонетикасы: автореферат
/ Ақымбек Сьезд Шардарбекұлы. - Алматы : [б. и.], 2003. - 30 с.
3.
Иманқұлова С.М. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс
түркітанушыларының
морфологиялық
зерттеулерінің
бағыттары.
Кандидаттық диссертация- Алматы: 2009.-146 б.
4.
Ахмет Байтурсуновдын казакча алифбеси. Оқу құралы. - Оренбург, 1914
5.
С.Аққұлы. Әлихан Бөкейхан. Аманат. ІІ том.-Шымкент: «Азиат» баспасы.
2016.-640 б.
6.
«Алаш» қозғалысы. Құраст: Е.Тілешов, Д.Қамзабекұлы, И.Нұрахмет.
Алматы: А 39 «Сардар» баспа үйі, 2008,- 324 бет + 16 жапсырма бет.
7.
Тер-Минасова С.Г.Язык и межкультурная коммуникация. -М., 2000.
8.
Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии
на духовное развитие человеческого рода. Цит. по книге.: Звегинцев В.А.
История языкознания XІX и XX вв. в очерках и извлечениях.Ч.І. М., 1964.
9.
Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. Издательство
«Наука». Ленинградское отделение. – Ленинград. –1974.
10.
Уорф Б.Л. Отношение норм поведения и мышления к языку//Новое
в зарубежной лингвистике. 1960.
11.
Истрин В.А. Развитие письма. -Москва. 1961.-395с.
12.
Павленко Н.А. История письма. –Мн.: Выш. шк., 1987.-239с.
13.
Фридрих И. История письма. Пер. с нем. М., Главная редакция восточной
литературы издательства «Наука», 1979
14.
Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Оқу құралы.–
Алматы, «Санат», 1996. –128бет
15.
Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ғасырлар) –Алматы.
«Ана тілі». 1993. 320 бет.
16.
Салқынбай А.Б., Көккөзова М.Б. Әдіскер тағылымы: Оқу құралы.-
Алматы: Қазақ университеті, 2002.-142 бет.
17.
Фердинанд де Соссюр. Труды по языкознанию. Переводы с французского
языка под редакцией А.А.Холодовича. –Москва. «Прогресс», 1977
18.
Гельб И.Е. Опыт изучения письма //Введение в языковедения.
Хрестоматия. – М.: Аспект Пресс, 2000. –с.250-269.
19.
Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы: монография. –Алматы:
«Айкос». -184 б.
20.
Садуақас Н.А. Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ жазуы туралы. Ахмет
Байтұрсынов және ұлттық таным мәселелері. Аймақтық ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары. 16 наурыз, 2007. – Қостанай:
(Қостанай МПИ, 2007. - 36-39 б).
21.
Мамырбекова Г. XVIII-XIX ғғ. араб жазулы қазақ жазбаларының
графикалық-орфографиялық ерекшеліктері: фил. ғыл. канд. автореф. -
Алматы, 2006.–130 б.
156
22.
Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Оқулық –Алматы:
«Дәуір –кітап», 2013 ж.- 240 б.
23.
Мамырбекова Г. «Байтұрсынұлы жазуы» атанған Ахмет Байтұрсынұлы
әліпбиінің жарық көргеніне жүз жыл. http://anatili.kazgazeta.kz/news/10394.
12.09.2012 ж.
24.
Аңыз адам журналы №20(32), қазан, 2011жыл. –30б.
25.
Тасымов Б.С.Араб тілі. - Алматы, «Мектеп», 1988 -294б.
26.
Алтынсарин И. Начальное руководство к обучению киргизов к русскому
языку. Оренбург, 1979. 32 бет
27.
Дирингер Д. Алфавит. –М.: Едиториал УРСС, 2009. -656 с.
28.
Алпатов В. М. Языкознание: От Аристотеля до компьютерной
лингвистики / В. М. Алпатов — «Альпина Диджитал», 2017 —
(Библиотека ПостНауки)
29.
Nergis Biray. Ahmet Baytursınulı şiirleri üzerinde dil ve uslup incelemesi.
2012.
30.
Nergis Biray. Alaş'ın Aydınlatıcı Önderi: Ahmet Baytursınulı. Türk Edebiyatı -
Kazak Edebiyatı Özel Sayısı, 2019.
31.
Ferhat Tamir. Ahmet Baytursınoğlu ve Arap alfabesının ıslahı. Dil
Araştırmaları Dergisi. Sayı: 3 Güz, 2008, 27-33 ss. Ankara
32.
Ferhat Tamir. Gaspıralı İsmail bey ve Kazak aydınlarına tesirleri, Türk
Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi Sayı, 12/1, Güz 2001,Ankara (Türk Dil Kurumu
yayını).
33.
Ferhat Tamir. Usul-i Cedit ve Ahmet Baytursınoğlu, Kardeş Kalemler, Yıl: 2,
Sayı: 24 (Aralık, 2008), Ankara.
34.
Ferhat Tamir. Ahmet Baytursınoğlu ve 1926 Baku Türkoloji kongresi, Atatürk
Kültür, Dil ve Tarih yüksek kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 726 1926 Baku
Türkoloji kongresinin 70.yıl dönümü toplantısı (29-30 kasım 1996).
35.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы.-Алматы: «Ел-
шежіре», -2013.Т. І: -384 б.
36.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. Оқу құралы.-
Алматы: «Ел-шежіре», -2013.Т. ІІ: -384 б.
37.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. Тіл- құрал
(қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері).-Алматы: «Ел-шежіре», -
2013.Т. ІІІ: -384 б.
38.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. Әліппелер мен
мақалалар жинағы (Төте жазудағы тұңғыш әліппелер және ұлттық баспасөзде
жарияланған көсемсөздер).-Алматы: «Ел-шежіре», -2013.Т. ІV: -384 б.
39.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. «Ер Сайын»,
«23 жоқтау» ауыз әдеби мұрасы, көсемсөздері, табылған туындылары.-
Алматы: «Ел-шежіре», -2013.Т.V: -384 б.
40.
Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. Мақалалар,
хаттар, А.Байтұрсынұлы туралы құжаттар мен материалдар.-Алматы: «Ел-
шежіре», -2013.Т.VI: -384 б.
157
41.
Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. (Құраст.
Шәріпов Ә., Дәуітов С.) –Алматы: Жазушы, 1989.-320 бет., портр., суретті.
42.
Байтұрсынұлы Ахмет. Қырық мысал: Өлеңдер.-Алматы: Жазушы, 2001.-
120 бет.
43.
Байтұрсынұлы А. Шығармалары/Ахмет Байтұрсынұлы-Алматы: «Өлке»
баспасы, 2013.-240б. (Жасөспірімдер кітапханасы)
44.
Әбдиманұлы Ө. Ахметтану: Оқу құралы/Ө.Әбдиманұлы. –Алматы: Қазақ
университеті, 2015.-273б.
45.
Әбдиманұлы Ө. Ахмет Байтұрсынұлы. Зерттеу-эссе. –Алматы: «Арда»,
2007.-296 бет., Жапсырмалы.
46.
Күдеринова Қ.Б. «Қазақ жазуының тарихы мен теориясы» оқу құралы
(қазақ тілі мен әдебиеті, филолог мамандығы студенттеріне арналған)
«Елтаным баспасы». - Алматы, 2013.
47.
Жұбаева О. Қ.Кемеңгерұлының тілтанымдық мұрасы мен лингвистикалық
тұжырымдамалары. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2002.
48.
Салқынбай А.Б. Елдес Омарұлы зерттеулерінің қазіргі кездегі өзектілігі.
Е.Омарұлының 125 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конференция
материалдары. ТБИ. –Алматы, 2019.
49.
Елдес Омарұлы. Үш томдық шығармалар жинағы. Астана, «Алашорда»
қоғамдық қоры, 2018 ж.
50.
Салқынбай А.Б. Телжан Шонанұлы шапағаты: үндестік заңының
анықтығы мен ұлттық танымға жақындығы. Т. Шонанұлының 125
жылдығына арналған халықаралық ғылыми конференция материалдары.
ТБИ. –Алматы, 2019.
51.
Шонанұлы Т. 5 томдық шығармалар жинағы, - Алматы: – Мемлекеттік
тілді дамыту институты. – 2015.
52.
Т.Шонанұлы «Орыстар үшін қазақша әліппе» Қазағыстан баспасы,
(Одобрено УМС НКПроса КАССР для русских школ в качестве учебника для
І года обучания казакскому языку) 1931 ж.
53.
Т.Шонанұлы, Қ. Төлебайұлы «Үлкендер үшін қазақ тілінің оқұулығы»
1934 ж.
54.
Сухотин А.М., Юдахин К.К. О сокращении некоторых букв в ряде
тюркских алфавитов//Реформатский А.А. Из истории отечественной
фонологии.-М., 1970.-С.157-162.
55.
Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1999.–
581б.
56.
Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика, грамматика). Қазақ ССР Ғылым
Академиясының баспасы. Жауапты редакторы: профессор М.Балақаев,
доцент А.Исқақов. – Алматы,1954.
57.
Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. 49000 сөз. Қазақ ССР Ғылым акад.
Тіл білімі институты.-Өңд., толықт.3-бас. –Алматы: Қазақстан, 1988.-400 бет.
158
58.
«А.Байтұрсынұлы-қазақ тіл білімінің көшбасшысы» атты халықаралық
ғылыми-әдістемелік конференция материалдары/ғыл.ред. А.Б.Салқынбай. -
2012. 318 бет.
59.
Р.Сыздық «Ахмет Байтұрсынұлы мен Телжан Шонанұлының «Оқу
құралы» атты көлемді еңбегі жайында». Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ
филологиясы мәселелері (конференция материалдары мен тезистері). –
Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.-208бет.
60.
Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов-Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы,
1990, 52 бет
61.
«Жаңа ұлттық әліпби негізінде қазақ жазуын реформалау: теориясы мен
практикасы»: ұжымдық монография. Жалпы ред. басқарған А.Фазылжанова.
–
Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2016. – 560 б.
62.
Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. –
Алматы: Ғылым, 1998. 216 б.
63.
Архив КазПИ им.Абая. Опись Л–1, связка № 6 «Б», д.209.
64.
Райхан Сахыбекқызы. Қазақ әліпбиі немесе Байтұрсынұлы емлесі. «Абай-
ақпарат». Abai.kz. 17 қаңтар, 2012.
65.
А. Байтұрсынұлы. Оқу құралы. Қазақша алифба. Оренбург. 1912.
66.
Байтұрсынов А. Тіл құрал: (Қазақ тілінің сарфы). Бірінші жылдық.-
Орынбор: ТД «Ғ.Ғ.Хұсаинов уә ширкәсі»-нің паровой матбәғасы,1914.-53 б.
67.
Байтұрсынұлы А. Тіл–құрал: Дыбыс жүйесі мен түрлері.1-ші тіл
танытқыш кітап. Фонетика:/Қазақ-қырғыз білімпаздарының I-ші тобының
қаулысы бойынша өзгертіліп 5-бас.-Қызылорда: Қазмембас, 1925.-40 б.
68.
А. Байтұрсынұлы. Тіл-құрал, қазақ тілінің сарфы, 2-інші жылдық
Орынбор. 1915 ж.
69.
А. Байтұрсынұлы. Тіл-құрал, қазақ тілінің сарфы, ІІІ-інші тіл танытқыш
кітап Қызылорда. 1925 ж.
70.
А. Байтұрсынұлы. Баяншы. Қазақ мұғалімдеріне арналған оқу құралы
Қазан, 1920 ж.
71.
Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш.-1-бас.-Қызылорда: Ташкент:
Қазмембас, 1926.-286 б.
72.
А.Байтұрсынұлы. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публицистикалық
мақалалар және әдеби зерттеу/Құраст. Р.Нұрғалиев. –Алматы: Жалын, 1991.-
464 бет.
73.
А.Байтұрсынұлы. Қай әдіс жақсы? «Жаңа мектеп», 1928. № 4, 3-11 б.
74.
А.Байтұрсынұлы. Жалқылау (айырыңқы) әдіс. «Жаңа мектеп», 1928.
№ 11-12, 45-49 б.
75.
А.Байтұрсынұлы. Жалқылаулы-жалпылау әдіс. «Жаңа мектеп», 1928.
№ 1, 31-37 б.
76.
А.Байтұрсынұлы. Жазу тәртібі. «Айқап», 1912, № 4-5.
77.
А.Байтұрсынұлы. Жазу мәселесі. «Қазақ», № 35, 1913.
78.
А.Байтұрсынұлы. Шаһзаман мырзаға. «Айқап» журналы, 1912 жыл, № 9,
№ 10, № 11.
159
79.
А.Байтұрсынұлы. Қазақша сөз жазушыларға. «Шора» журналы, 1913, №
4, 110-113 б.
80.
А.Байтұрсынұлы. Байтұрсынов Ахметтің араб әліп-би жақтаған
баяндамасы.
81.
А.Байтұрсынұлы. Оқу жайы. 1913, 21 апрель, № 11 (Бас мақала).
82.
А.Байтұрсынұлы. Орысша оқушылар. «Қазақ» газеті, 1913, 15 август,
№ 26 (Бас мақала).
83.
А.Байтұрсынұлы. Қазақша оқу жайынан. «Қазақ», 1913, 16 май, № 14
(Бас мақала).
84.
А.Байтұрсынұлы.Бастауыш мектеп. «Қазақ» газетасы, 1914 жыл, 9 май,
№ 61.
85.
А.Байтұрсынұлы. Мектеп керектері. «Қазақ» газетасы, 1914 жыл, 17 май,
№ 62.
86.
А.Байтұрсынұлы. Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек?.
«Қызыл Қазақстан» журналы. 1923, февраль, № 14, 12-13 беттер.
87.
Байтұрсынұлы А. Әліппе: Жаңа құрал. Түрлі суреттермен басылған. -3-
бас./Қазақстан білім ордасы мектепте қолдануға ұйғарған.-Қызылорда:
Қазбас, 1928.-116 б.
88.
Байтұрсынұлы А. Тіл–жұмсар:Сөйлеу, оқу, жазу тілін жұмыс тәжірібесі
арқылы танытатын 1-ші кітап;.-Қызылорда: Қазбас, 1928.-46 б.
89.Байтұрсынұлы А. Сауат ашқыш: Дыбыс әдіс жолымен тәртіптелген
қазақша әліппе. Сауатсыз үлкендер үшін 1-ші кітап.-Семей, Семгуббас,
1926.-83б.
90.
Деррида Ж. О Грамматологии. –М., 1967.
91.
Сайбекова Н.У. Жазу әлемдік өркениет бесігі. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
«Хабаршы» журналы. № 6 (164) 2016 ж. 72-78 бб.
92.
Шонанов Т. Ахмет Байтұрсынов халық ағарту және әдебиет саласында//
«Жұлдыз», №2. –Алматы, 1992
93.
Дала мен қала. Қазақстандық қоғамдық-саяси апталық. №32 (109), 12
тамыз, 2005ж.
94.
Ескі қазақ жазуы. Араб әріптерінің негізіндегі түркі әліпбиінің қазақша
жазу емлесі. Құрастырған Абдулла Жүнісов.- Алматы, 2002.
95.
Салқынбай А.Б. Қазақ тілі: Сөздік құрам. Сөзжасам: оқу құралы/ –
Алматы: Қазақ университеті, 2016. –390 б.
96.
М.Томанов. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. -Алматы, «Мектеп», 1988.
97.
Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. -Алматы, «Ғылым», 1966,
240 бет.
98.
Зиндер Л.Р. Очерк общей теории письма. -М.: Наука, 1987
99.
Щерба Л.В. Теория русского письма.- М., 1982.
100.
Уәлиев Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық
негіздері атты диссертациялық жұмыс. А., 1993,162 бет.
101.
Базарбаева З. Қазақ тілі: интонология, фонология –Алматы: «Жібек
жолы» баспа үйі, 2008. -326 бет.
160
102.
Яковлев Н.Ф. Математическая формула построения алфавита
//Реформатский А.А. Из истории отечественной фонологии. – М., 1970. –
С.123-148.
103.
adebiportal.kz. https://adebiportal.kz/kz/news/view/3264. 14.04.2017ж.
104.
Джусупов Маханбет, Ибраимов Қапар. Ахмет Байтұрсынұлы: ғылыми
таным, терминжасам, стилистика. Алматы, «Әлем» баспасы, 2015.-215 б.
105.
Жаңабекова А. Функционалды грамматиканың метатілі. –Алматы:
Елтаным баспасы, 2012.-156 бет.
106.
Н.Б.Оспанғазиева. Қазақ тіліндегі дыбыстардың фонологиялық сипаты.
Абай атындағы ҚазҰПУ. Хабаршы. «Филология ғылымдары» сериясы. №
3(61), 2017.
107.
Сыздықова Р. Сөз сазы (Сөзді дұрыс айту нормалары). Көмекші оқу
құралы. – Алматы, «Санат», 1995. -120 бет.
108.
Тіл және қоғам. Альманах. №1, 2004, -Астана
109.
Салқынбай А.Б., Сайбекова Н.У. А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дауысты
дыбыстар жіктелімі. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршы журналы.
Филология сериясы. №2 (170). 2018ж. 137-142 бб.
110.
Исаев С.М. Қазақ тілі. Оқу құралы. –Алматы: «Өнер» баспасы, 2007. -
208б.
111.
Кеңесбаев С., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі: лексика, фонетика. -
Алматы, 1962.
112.
Мырзабеков С. Қазақ тілінің фонетикасы: Оқу құралы. – Алматы: «Қазақ
университеті», 1993-136 бет.
113.
Ә.Жүнісбек. Қазақ фонетикасы/Әлімхан Жүнісбек –Алматы: «Арыс»,
2009-312 бет.
114.
Сычева С.Г. Проблема символа в философии. –Томск. Изд-во Том-го
унив-та. 2000.-197с.
115.
Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері.-Астана, 2018.-
29б.
116.
Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері. 18 қаңтар, 2019ж.
Егемен Қазақстан. egemen.kz.
117.
Abai.kz. Абай ақпарат. 04.01.2013
118.
Байтұрсынұлы А. Емле туралы //«Еңбекші қазақ» газеті. – 27.03.1929.
119.
Дулатұлы М. Тіл –құрал. Оқшау сөз// «Қазақ», 1915. № 93.
120.
Қазақ тілі жөніндегі революциядан бұрынғы зерттеулер. –Алматы:
Ғылым, 1993.-232б.
121.
Шалқар. Еларалық апталық газет. 1993ж. 30 қазан. №40 (462). 4 бет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зерттеу нәтижесінің дәлелділігі мен негізділігі

text:
8
айқындалып, мақсат-міндеттері нақтыланып, зерттеудің пәні мен күтілетін
болжамы анықталды. Анықтаушы зерттеу материалдары, тапсырмалар
жүйесі түзілді.
Екінші кезеңде
(2017-2018 ж.ж.) А.Байтұрсынұлы еңбектерімен жұмыс
жасалынды, талдау жасалды және А.Байтұрсынұлының қазақ тіл білімінде
грамматология ғылымын қалыптастырғаны дәйектелді.
Үшінші кезеңде
(2018-2019ж.ж.) ғылыми зерттеудің анықталған
тұжырымдары мен қорытындылары жүйеленіп, диссертация түрінде
рәсімделді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар - Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
9
«Жазу әлемдік өркениет бесігі». Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
«Хабаршы» журналына № 6 (164) 2016.
ККСОН ҚР Білім және ғылым
министрлігінің ғылыми журналы;
«А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дауысты дыбыстар жіктелімі». Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ «Хабаршы» № 2 (170) 2018 ж. Филология сериясы;
«The similarities of graphemes in Kazakh and Turkish languages». Әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ «Хабаршы». № 1 (173) 2019 ж. Филология сериясы;
«The importance of A.Baitursynuly`s alphabet». Абай атындағы ҚазҰПУ
«Хабаршы» журналы № 3 (61) 2017. «Филология» ғылымдары сериясы;
«A.Baitursynuly and formation of Kazakh writing». Opcion (ISSN10121587-
Venezuela-Scopus), журналы №85 (2018);
«А. Байтұрсынұлы жасаған әліпбидің негізділігі». 2017 жылы 15
наурызда Тіл білімі институтында өткізілген «Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы:
зерттеу, жүйелеу және насихаттау» атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференция;
«А.Байтұрсынұлы және қазақ жазу үлгісі». М.Қозыбаев атындағы
Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті 2017 жылы 31наурызда
өткізілген «Жаһандану жағдайындағы және білім беру жүйесіндегі
Ғ.Мүсіреповтің
шығармашылығы»
атты
республикалық
ғылыми-
практикалық конференция;
«А.Байтұрсынұлы және қазақ жазуы». Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
2017 жылы 10-13 сәуір өткізілген студенттер мен жас ғалымдардың
«ФАРАБИ ӘЛЕМІ» атты халықаралық ғылыми конференция;
«А.Байтұрсынұлы төте жазуының
сөйлеу тілін таңбалаудағы
маңыздылығы».
Әл-Фараби
атындағы
ҚазҰУ
Профессор
Талғат
Сайрамбаевтың 80 жылдығына арналған «Қазіргі қазақ тілі өркениет
бәсекесінде:
зерттеу
парадигмалары
және
оқытудың
мобильді
технологиялары»
атты
халықаралық
ғылыми-әдістемелік
онлайн
конференция (2017 жыл 28-29 сәуір);
«А.Baitursynuly –an individual personality in the history of Turkic
language». 11-14 мамырда 2017 жылы Әлеуметтік ғылымдар бойынша әл-
Фарабидің 1-ші халықаралық конференция (Турция, Газиантеп);
«А.Байтұрсынұлы еңбектеріндегі фонеманың функционалды сипаты».
М.Т.Томановтың туғанына 85 жыл толуына арналған «Қазақ тілі тарихы
және рухани жаңғыру негіздері» атты халықаралық ғылыми-әдістемелік
конференция (03.11.2017ж.);
«А.Байтұрсынұлының төте жазуындағы фонеманың
функционалды-
грамматикалық ерекшелігі». «Рухани жаңғыру –Алаштың асыл мұраты: Тіл-
Жазу-Мәдениет» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция
(22.12.2017ж.);
«Қазақ жазу үлгісінің қалыптасуы». Рухани жаңғыру және тіл білімі
мәселелері, ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы,
профессор М.С.Серғалиевтің 80 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-
теориялық конференция (16 наурыз, 2018ж.);
10
«А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дауыссыз дыбыстар жіктелімі». «ҰЛЫ
ДАЛА» III-ші гуманитарлық ғылымдар форумының материалдары. 2018.
Methodical importance of A.Baitursynuly`s work «Bayanshy». 9-11
қараша, 2018 жылы Aнкарада өткізілген ІІІ Халықаралық әл-Фараби
әлеуметтік
ғылымдар конференциясы;
«А.Байтұрсынұлының «Қазақша алифбасындағы» төл дыбыстар
табиғаты». 31 наурыз 2019 жылы Переяслав-Хмельницкийде өткізілген
«Еуропа мен Азия елдеріндегі заманауи ғылымның даму проблемалары мен
келешегі» атты ХІV Халықаралық ғылыми-практикалық интернет-
конференция.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Диссертация құрылымы - Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
Диссертация құрылымы:
Диссертациялық жұмыстың құрылымы
кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
11
І. А.БАЙТҰРСЫНҰЛЫ – ГРАММАТОЛОГ ҒАЛЫМ
Қазақ тіл білімінің іргетасын қалаушы ғалым, Ыбырай Алтынсариннен
кейін ел ішінде ағартушы-педагогтық қызмет атқарған, сөз құдіретін
танытқан тамаша ақын, қазақ баспасөз тілінің ұлттық үлгісін көрсеткен
талантты публицист, туған халқының рухани дүниесін көтеруге көп күш
жұмсаған мәдениет қайраткері, жас совет үкіметіне адал қызмет еткен ірі
қоғам қайраткері А. Байтұрсынұлы еді [1,8].
А.Байтұрсынұлы – жанының түкпіріне ешкім бойлап бара алмаған,
қанша қиындық пен азапқа толы жылдардың өткелінен өтсе де, халқына және
ғылымға адал болған, қазақ тіл білімі мен грамматологиясының негізін
қалаған, қазақ халқының ұлттық дүниетанымын негізге ала отырып, араб
таңбалық жүйесіне негіздей отырып, қазақ жазуын ұлттық және әлемдік
деңгейге көтерген, тек қана қазақ халқының мүддесін ойлаған, қазақ
халқының сауатты болуы үшін ерен еңбектер жасаған және сол жолда аяусыз
еңбектенген алаштың аяулы да біртуар азаматы.
Диссертациялық жұмысымызда қазақ жазу үлгісін қалыптастырған, араб
таңбаларын төте жазуға әкеліп оңтайластырған, қазақ тіл ғылымында
грамматикалық құрылымдардың жүйесін негіздеп, грамматикалық тұлғалар
мен категорияларды жүйелеп, зат есім, сын есім, сан есім, есім, етістік, үстеу,
сияқты ғылыми ұғымдар мен термин сөздерді қалыптастырған, нақтылаған,
функционалды грамматика мен коммуникативті-когнитивті құзыреттіліктің
негізін қалап берген алаш ұлдарының бірі де бірегейі А.Байтұрсынұлының
грамматологиялық ілімді қалыптастырудағы рөлі мен маңызы, қазақ жазу
үлгісінің қалыптасуы мен дамуы, қазақ грамматологиясының даму жолдары
қарастырылады.
Ең алдымен, диссертациялық зерттеуімізде Ахмет Байтұрсынұлының
өмір жолы туралы шағын ақпарат беру қажет. Ғалымның туған жылы туралы
екі түрлі пікір бар болды. Алдымен, кей ғалымдар (Алғаш Ахмет
Байтұрсынұлы туралы ғылыми зерттеу жазған Р.Сыздық еңбегінде де) 1873
жылы 28 (15) қаңтарда сол кездегі Торғай уезіне қарасты Тосын болысының
5-ші аулында, Сарытүбек деген жерде (қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин
ауданы, күні кешеге дейін «Южный» деп аталған, ал бұл күнде
А.Байтұрсынов атындағы совхоз орналасқан жерде) дүниеге келген деп
жазды [1,8]. Кейінгі ғылыми деректер бойынша 1872 жылдың 5 қыркүйегі
екені архив материалдары негізінде нақтыланды. Бұл мағлұматтарды
нақтылауда
А.Байтұрсынұлы
мұражайының
директоры,
филология
ғылымдарының кандидаты, доцент Райхан Сақыбекқызының қызметі мол
екенін айту орынды болмақ.
А.Байтұрсынұлы Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесін
1891жылы бітіреді. Бітіргеннен кейін Орынборға барады. Онда баяғыда
Ы.Алтынсарин салдырған мұғалімдер даярлайтын оқу орнына –
«Учительская школаға» оқуға түседі. Төрт жыл оқып, 1895 жылы бітіреді де,
ағартушылық іске кіріседі. 13-14 жыл бойы (1895-1909 жылдар арасында)
12
Қостанай, Ақтөбе, Қарқаралы уездерінде ауылдық, болыстық бастауыш
мектептер мен 5-6 жылдық екі кластық училищелерде мұғалім болып жұмыс
істейді [1,9]. Бала оқыта жүріп, сол оқыту ісіне қажетті жағдайлар (нәрселер)
жайын ойлайды: ең алдымен, қазақ балаларының сауатын қазақша ашатын
ұлттық жазу таңбалары (графикасы, сол кездегі термин бойынша «әліпбиі»)
бар ма, екіншіден, оқыту жүйесі жолға қойылған, үкімет тарапынан ашылған
мектептер бар ма, үшіншіден, ондай әліпбиі мен мектебі болған күнде қазақ
тіліндегі «Әліппесі» («Букварь» оқулығы) мен ана тілі оқулықтары
(«Грамматика» кітаптары) бар ма, баланы ана тілінде оқытудың тиімді
әдістері қайсы –міне, осыларға назар аударады. Әрине, бұлардың бірде-
біреуінің талапқа сәйкес емес екенін біледі және осыларды дүниеге
келтірмейінше, жүзеге асырмайынша, қазақ даласындағы оқу-ағарту ісін
дұрыс жүргізу мүмкін емес екендігін жақсы түсінеді. Енді, ол «барымен
базар болып», күнделікті бала оқытумен қатар, жоғарыда айтылған жоқтарды
түгендеуге кіріседі. Атап айтқанда, А.Байтұрсынұлы 1910-жылдардан бастап
қазақ жазуымен (графикасымен) айналыса бастайды. Сол күнге дейін өзге
түркі халықтары сияқты, қазақтар да пайдаланып отырған араб таңбалары
таза сол күйінде қазақ тілі үшін қолайлы емес екендігін біліп, оны қазақ
тілінің дыбыс жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алады. Ол үшін,
алдымен, қазақ тілінің дыбыстық құрамын зерттеуге кіріседі.
1910 жылдың 9 наурызында Орынборға келіп, А. Байтұрсынұлы 1917
жылдың соңына дейін қызмет етеді. Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып
жүрген қазақ жастарының, Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтқанда, «қазақтың
ерте оянған тобының» инициативасымен, елден қаржы жиналып, 1913 жылы
«Қазақ» атты газет шығару ұйғарылады. Газеттің редакторлығына А.
Байтұрсынұлы ұсынылады. Ол 1913 жылдың басынан 1917 жылдың соңғы
айларына дейін осы органның редакторы болып қыруар еңбек етеді [1,10].
1905 жылға дейін қазақтардың ана тіліндегі бірде-бір ұлттық газеті мен
журналы, өзіне тиесілі типографиясы болғаны жоқ. Қазақ элитасының
көшбасшысы Ә.Н.Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы,
Жақып Ақбайұлы, Райымжан Мәрсекұлы, өзге де мұраттас серіктерімен бірге
1905 жылдан бастап 1906 жылдың бірінші жартысына дейінгі аралығында,
яғни Мемлекеттік І Дума таратылғанға дейін жалпыхалықтық газет шығаруға
күш салып бақты [5,57].
Ұзақ күттірген газет Семейде, Омбы немесе Қарқаралыда шыққаны жоқ.
«Каримов, Хусаинова және К» серіктестігінің типографиясында басылған
газеттің бірінші саны Орынборда 1913 жылдың 2 ақпанында жарық көрді.
Газет бастапқыда апталық ретінде шыға бастады. 1915 жылдан бастап
аптасына екі рет жарияланып тұрды [5,59].
Түркістан республикасы Орталық атқару комитеті мен Түркістан
Орталық партия комитетінің газеті «Ақжолдың» 1923 жылғы 14 ақпанында
шыққан 270-санында: «Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен әріп, тіл
һәм оқу қүралдарын шығарып, қазақтың жалпақ тілін талайға үйреткен Ақаң
13
еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай, қазақ құлшылыққа кез болғанда
бостандыққа жол көрсеткен Ақаң еді», - деп жазылған [6,56].
Алаш қозғалысы дәуірі – ұлттық жазба әдебиетінің тарихындағы ерекше
жылдар. Қазақтың жазба әдебиетінің өмірге келуінің бастапқы кезеңі Абай
заманымен байланысты болғанымен, оның буыны бекіп, бұғанасы қатуы XX
ғасырдың алғашқы онжылдықтарына келеді.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы жазба әдебиетке Ыбырай
Алтынсарин, Абай, Шәкәрім, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы, Нарманбет
Орманбетұлы т.б. кейбір жекеленген әдебиет өкілдерінің шығармашылығы
мысал бола алса, келесі ғасырдың басында жазба әдебиет өкілдерінің саны
еселеп артты. Жазба әдебиеттің жарық көретін қалыптары - баспасөз, кітап
басу ісінің дамуы жазба әдебиетті өркендете түсті. Ендігі жерде әдебиет
оқырманға арнала бастады. «Айқап» журналы, «Қазақ» т.б. газеттер көркем
ойды мыңдаған оқырманға жеткізушіге айналды. Үшіншіден, көркем проза,
драма, әдеби сын үлгілері туып қалыптасты. Әдеби сынның қалыптасуы,
оның шығармаға, әдеби мұраға, әдеби процеске баға беруі - жазба әдебиеттің
есейе бастағандығының айғағы болды.
Абай шығармаларының тұңғыш жинағының жарық көруі - жазба
әдебиеттің қалыптасуына игі ықпал етсе, Міржақыптың «Оян, қазағы!»,
Ахаңның «Масасы» әдебиеттегі ұлтшылдық, елшілдік ұрандарды күшейтті.
Сөйтіп бұл жаңашыл дәстүрді Жүсіпбек, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Мұхтар,
Бейімбет секілді жас дарындар соны көркемдік сапада, тың қырынан
жалғастырып әкетті. Соның нәтижесінде, Алаштың қалам кайраткерлері
қазақтың тұңғыш романдары мен драмалық шығармаларын, алғашқы әдеби-
сын мақалаларын дүниеге келтірді. Қазақтың сөз өнерін жанрлык жағынан
да,
идеялық-көркемдік
жағынан
да
байытып,
жазба
әдебиетін
калыптастырды. Шамасы он-он бес жылдың ішінде Алаш қаламгерлерінің
ерен қабілеті, ұлтына деген ерекше махаббаты, туған жұртының бүгінгісіне
көңілі толмаған күдігі мен азат болашағына сенген үміті кейінгілерге үлгі
боларлық әдеби туындыларды өмірге әкелді.
Алаш ұранды әдебиеттің беті мен екпіні, бағыты мен мазмүны Ахаң
бастаған қазақ ақын-жазушыларының үсталып кеткен кезеңіне дейін, яғни
1920 жылдардың соңына дейін жалғасты. Сол екпін, сол бет, сол бағыт
қашанда ұлтына перзенттік сүйіспеншілігі мен адалдығын сақтаған
қаламгерлердің шығармашылығында баяу болса да қан тамырындай бүлк-
бүлк соғып жатты. Алаштық саралы жолдан ауытқыған советтік әдебиет
әсіре қызылдың тез оңатынын сезбестен, адамға емес, саясатқа қолбалалық,
құлдық сапарын айғай-шумен, беттен алумен бастап, бір кісінің ғұмырындай
ғана өмір кешті. Әуелден таза, әуелден көркем, әуелден адамға, ұлтқа деген
жанашырлық пен ізгілікке, шуақ пен мейірімге толы «Алаш әдебиеті»
аталатын алып бәйтерек қайта жаңғырып, ізгілік тұқымдарын шаша бастады.
Ендігі жерде қазақ баласы жасағанынша жасайтын оның байтақ та баянды
мәңгілік өнегелі сапары басталды [6,12].
14
Бес жылдай (1913-1918) уақыт өз қаражатымен, сол кезең үшін үлкен
тиражбен (8000 дана) шығып тұрған «Қазақ» газеті ең алдымен қазақ
халқының ұлттық азаттығы мен мәдени-әлеуметтік дамуы үшін күрескен
және қазақ қоғамының мүдделерін көздейтін проблемалар көтеріп, оларға
әлеуметтік үн бере білген орган болды. Газет әсіресе тіл мәселесін бірінші
орынға қойды. Қазақ тілін сақтап, әрі қарай дамыту керектігін, ол үшін қазақ
балалары сауатын ана тілінде ашып, ана тілінде оқу керектігін, ұлт
мектептеріндегі оқу-тәрбие ісін дұрыс жолға қою қажеттігін жиі жазды
[1,10].
«Қазақ» газетінің тұңғыш санында А.Байтұрсынұлы: «...Өзіміздің
елімізді сақтау үшін бізге мәдениетке, оқуға ұмтылу керек. Ол үшін ең
алдымен әдебиет тілін өркендету керек. Өз алдына ел болуға, өзінің тілі,
әдебиеті бар ел ғана жарай алатындығын біз ұмытпауға тиіспіз. Бұл мәселеде
біздің халіміз оңды емес. Осы күні орыс школы мен татар мектептерінде
оқып шыққандар қазақ тілінен алыстап барады. Бұл, әрине, жаман әдет. Егер
тілге осы көзбен қарасақ, табиғат заңына бағынбай, біздің ата-бабаларымыз
мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие болған қазақ ұлтымен де
мәңгі қоштасқанымыз деп білу керек. Егер оны істегіміз келмесе, осы бастан
тіл, әдебиет жұмысын қолға алып, өркендететін уақытымыз жетті»-деген
екен.
А.Байтұрсынұлы 1917 жылдың соңында газеттен кетіп, осы кезден
бастап 1919 жылдың наурызына дейін «Алаш» партиясының жұмысына
араласады, «Алашорда» атты уақытша халық кеңесінің (үкіметінің)
оқулықтар жазу жөніндегі Комиссиясының құрамында қызмет етеді.
А.Байтұрсынұлы 1920 жылдардың басынан бастап әр түрлі мемлекеттік
басқару істеріне, қоғамдық жұмыстарға араласа жүріп, оқытушылық,
ұстаздық қызметін тоқтатпаған. Ол 1921-1926 жылдары Орынбордағы
Қазақтың халық ағарту институты деп аталатын оқу орнында, 1926-1928
жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика институтында қазақ тілі мен
әдебиетінен сабақ береді, лекция оқиды. 1928 жылдың соңында, қыркүйек
айында Алматыда Қазақ мемлекеттік университеті деп аталған жоғары оқу
орны ашылады. Бұған сабақ беруге Москва, Ташкент сияқты орталықтардан
мамандар шақырылады. Солардың бірі болып Ташкенттен А.Байтұрсынов
келеді. 1928 жылғы қазан айының 15 жұлдызындағы № 14 бұйрығымен осы
жылғы қазанның бірінен бастап А. Байтұрсынұлы қазақ тілі мен әдебиетінің
профессоры болып жұмысқа алынады. Бұл қазіргі Абай атындағы қазақ
ұлттық педагогикалық университеті еді [1,12].
Жазықсыз жала жабылып, 1937 жылы 8 желтоқсанда атылған
А.Байтұрсынұлын Қазақ ССР-інің 1988 жылы 4 қараша күні ешбір қылмысы
жоқ деп тауып, толық ақтау жөнінде шешім қабылдады. Ал Қазақстан
Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бюросы 1988 жылы
желтоқсанның
28
күні
А.Байтұрсыновтың,
М.Жұмабаевтың,
Ж.Аймауытовтың қоғамдық-саяси, ғылыми-педагогикалық және әдеби
қызметтері жөніндегі тарихи шындықты толық көлемінде қалпына келтіру
15
қажет дегенді ұйғарды. Сол кезден бастап, А.Байтұрсынұлының еңбектерін
жарыққа шығару, жариялау, еңбектерін төте жазудан кириллица әрпіне
аударып, жазба тілде беру қарқын алды.
А.Байтұрсынұлының зерттеулерінде қазақ грамматологиясының ғылым
негізі қаланды, жүйеленді. Тұңғыш рет қазақ әліпбиі төте жазу үлгісінде
жазылып, әр таңбаға қатысты ғылыми ой түйінделді. Осы әліпбиге қатысты
емле жасалды. Алғаш рет қазақ грамматологиясының метатілі айқындалып,
қазақтың төл сөздерінің негізінде термин сөздер жасалды. Мұның ғылыми-
теориялық маңызы ерекше деп есептейміз. Сондықтан, ғылыми жұмыстың
басты мақсаты мен міндеті ретінде А.Байтұрсынұлының грамматологиялық
зерттеулерін талдауды жұмыстың негізгі өзектілігі деп бағалаймыз. Олай
болатын себебі, жазу – мәдениеттің негізгі тұғыры саналады.
А.Байтұрсынұлының өзі «Біздің заманымыз – жазу заманы: жазумен сөйлесу
ауызбен сөйлесуден артық даражаға жеткен заман. Алыстан ауызбен
сөйлесуге болмайды. Жазумен дүниенің бір шетіндегі адам екінші шеіндегі
адаммен сөйлеседі. Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу
қандай керек болса, жазғанда да, сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек»,
-
деп жақсы жазады [1,174]. Сөздің қисынын келтіріп жазу үшін, оны
таңбалайтын әріптерді және оны қалай жазудың емлесін көрсеткен
А.Байтұрсынұлының еңбегінің мәні өлшеусіз.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу - бет 9

text:
18
дамыды. Тіл білімі, тарих, география, математика, астрономия, медицина
секілді ғылым салалары бойынша гуманизм идеяларына толы көптеген
еңбектер дүниеге келді.
Классикалық араб тілі көптеген ғасырлар бойы Орта және Кіші Азия,
Таяу және Орта Шығыс, Закавказье, Солтүстік Африка мен Оңтүстік
Испания (Андалусия) халықтарының өзара қатынас құралы болды. Күні
кешеге дейін (1929) қазақ халқы да өзге түркі тектес халықтар сияқты, араб
графикасын пайдаланғаны белгілі.
Араб тілі иран, түркі тілдеріне де едәуір әсер етті. Мысалы, кейбір түркі
мен иран тілдері сөздік қорының едәуір бөлігін араб тілінен енген сөздер
құрайды. Ал, қазақ тіліне енген араб сөздері шамамен он бес мыңға жуық.
Оларды екіге бөлуге болады: біріншісі –қазақ тіліне араб тілінен тікелей
немесе өзге шығыс тілдері арқылы (мұғалім, қала, дін, медресе т.б.), екіншісі
–европа тілдері арқылы кірген сөздер (алгебра, азимут, адмирал, альманах
т.б.).
Тілдің қарым-қатынас қызметі жеке бірліктер түрінде емес, өзара хабар
алмасатын саналы әрекет түрінде жүзеге асады. Өзара хабар алмасатын
саналы әрекет түріне ауызекі сөйлеу тілі мен жазбаша сөйлеу жатады. Жазу
тарихы қай ғасырдан бастау алады деген сауалға келер болсақ, жазу ғасыры
Орхон-Енисей жазбасынан бастау алады.
Тас бетіндегі жеке жазбалар 1722 жылдан бастап пайда бола бастады,
ХІХ ғасырдың соңынан бастап олар үлкен мөлшерде Сібір облыстарынан
(Енисейдің жоғарғы жағынан), негізінен Орхон маңынан және Монғолияның
басқа да жерлерінен табыла бастады [13,168].
Қазақ тілінің қалыптасу, даму кезеңдерін айқындау жалпы түркі
тілдерінің даму жолдарымен тікелей байланысты. Турк (түрік,түркі) сөзінің
мағынасы жөнінде айтар болсақ, ол түркі қағанатының аты, этникалық
термин болуымен қатар, өзінің негізгі байырғы «күшті,қуатты» деген
мағынасын да көне ұйғыр жазба ескерткіштерінде сақтаған [14].
Орхон жазбалары тілінде орын алған сингармонизм құбылысы, яғни көп
буынды сөздердің алдыңғы буынындағы дауыстының жуан-жіңішкелігі
соңғы буындарға әсер ететіндігі (сөздің біркелкі, бір қатарлы дауыстыларды
қабылдайтыны: өзүм сансыз, атлығ), алғашқы буынында еріндік дауысты
дыбыс келетін сөздердің екінші буынында еріндік емес, езулік дауыстының
келуі (бунсыз, оғлыңа, тутдым), сөз буындарының құрылымдық типтері
(дауыссыздардың
орналасу
тәртібі:
дауысты+дауыссыз+дауысты,
дауысты+дауыссыз, дауыссыз+дауысты+дауыссыз),
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сайбекова назира усенқызы грамматологиялық парадигма: А. Байтұрсынұлы және қазақ жазу

text:
1
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Филология және әлем тілдері факультеті
ӘОЖ 811.512.122:003.3 Қолжазба құқығында
САЙБЕКОВА НАЗИРА УСЕНҚЫЗЫ
Грамматологиялық парадигма: А.Байтұрсынұлы және қазақ жазу
үлгісінің қалыптасуы
6D020500– Филология
Философия докторы (PhD)
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Отандық ғылыми кеңесші:
Филология ғылымдарының
докторы, профессор Салқынбай А.Б.
Шетелдік ғылыми кеңесші:
Доктор, профессор Айташ Г.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2020
2
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ...............................................................................................................
3
І. А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ – ГРАММАТОЛОГ ҒАЛЫМ ...........................
11
1.1
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ жазуының
тарихи сипаты. ...................................................................................................... 15
1.2
Грамматология ғылымының зерттелуі......................................................... 25
1.3
А.Байтұрсынұлы еңбектеріндегі басты қисындар ....................................... 52
ІІ. А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
- ҚАЗАҚ
ГРАММАТОЛОГИЯСЫНЫҢ
НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
2.1
А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дыбыстардың таңбалану жүйесі:
грамматологиялық бағыты. .................................................................................. 63
2.2
А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі таным .............................................................. 72
2.3
А.Байтұрсынұлы жасаған әліпбидің негізділігі ........................................... 80
2.4
А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дауысты дыбыстар жіктелімі ........................ 95
2.5
А.Байтұрсынұлы еңбегіндегі дауыссыз дыбыстар жіктелімі ................... 102
2.6
А.Байтұрсынұлы әліпбиі мен латын әліпбиінің жіктелімі ......................... 110
Достарыңызбен бөлісу: |


Сайдағы қыстауына жеткен Бақтығұл Сәлменнің бір боз биесін бүгін жардай қылып, жайратып тастаған еді. Оның асылған семіз, дәмді еті әлі өзі түгіл, ашыққан бала-шағасының аузына да тиген жоқ
«Қараш-Қараш оқиғасы» Сайдағы қыстауына жеткен Бақтығұл Сәлменнің бір боз биесін бүгін жардай қылып, жайратып тастаған еді. Оның асылған семіз, дәмді еті әлі өзі түгіл, ашыққан бала-шағасының аузына да тиген жоқ. Естияр ұлы Сейіт ұйықтамай «жылы, жарық оттың қасында бұрқылдап қайнап жатқан жылқының жас етінің» иісі сезеді. Әйелі «Қатша етті тез пісірмек боп, отты қатты жағып асығады. Ерінің шаршағаны асты тездетуді тілейді. Бірталай уақыт өткен соң кішкене қазанның асы да қайнап, пісуге» жақындайды. «Қатша қол жуатын жылы суды шәугімге құйып, қалғып отырған күйеуін» оятады. Бақтығұл да жадырап, «бас жағында жерде жетқан белдігінен өткір, ұзын қара пышақты суырып алып, сол қолының бармағынмен сүйкеп жүзін» көреді. Өткір пышақ «семіздің майында сынатпай дорғалағалы тұр». Солры кедейдің төріне қонған бар жақсылық осы-ақ. Кенеттен ол әлсіз шырағданның отындай жалп етіп сөнеді. Тыстан ит үреді. Тасырлатып жау келеді. Боз биенің қазандағы былқыған етін кәніг, бүлік топ астын бір түйірін үй ішіне татырмастан өздері бөліп жеп алады.
Міне, осы эпизодты талдап көрсек, мұның өзінде қаншалықты психологиялық қуат жатыр. Алғашқы маздаған от, былқып піскен ет, ашыққан, жаураған үй ішінің күтінісі бір өзгеше тыныштық, тыным шағын туғызғанымен, артында не сыры бары белгісіз бұл оқиға оқушыны қыл үстінде лыпылдатып ұстап отырады. Әкенің өткір пышағы семіз етке тиер ме екен? Ұзақты күн нәр татпаған бала Сейіт тояр ма екен? Жоқ, олай болмайды. Қайта ата-ана қатты мазаққа ұшырайды, қорлыққа батады.
Жұпыны үйдің бұл тып тыныш жағдайы бүлінеді. Апыл-ғұпыл ет асаған көп қасқырдың қылығына Қатша жылап қана қарсылық білдіреді. Сейіт томсырайып, әке бір шетте лажсыз күйзеліп, отырып қалады. Сан түрлі адамдардың сан түрлі мінездері мен күй-сезімдерін ашқан бұл эпизод бас кейіпкердің образын да ашады. Ол әлгі қорлықтан кейін Сәлменді көсеумен соғады. Өзі де мықтап жазаланады.
Кейіпкерді өсіретін, шығармадағы өмірді жандандырып, сыртқы құбылыстың сырын ашатын ең басты кілт – оқиға, тартыс, мінез қақтығыстырады. Бұл жағы «Қараш-Қараш оқиғасында» жетерлік. Жоқшылық пен бейнеттің тақсыреттің жете тартқан, сол үшін жазықты болған, және де санасы әлі кемтар, қарапайым, бірақ мойымайтын, ер пішінді. Бақтығұлдың кінәсіздігі Жарасбайдың билері алдында жақсы көрінеді.
«Бақтығұл күйіп кеткендей болды. Мал-Жарасбай, Сәрсеннің екеуі бөліп жеген малы еді. Айыпсыздың ызасы мен реніші кернеп кетті. Көріп отырған жәбір- жапасына, жалғыздығына өзіне-өзінің жаны ашығандай көзі жасаурап, тамағы кеберсіп, аузына сөз түспеді», - деген автор мінездемесінен Бақтығұлдың ауыр қапасы, жалғыздығы, кінәлі еместігі айқын танылады.
М.Әуезовтың кейіпкерлер аузына салған диалогтары да мінсіз. Өз есебі ішінде болған Бақтығұл таудан атып алған арқарын жарасбайдың бәйбішесіне сыйға тартқанда, шіренген Шалқар болысы қасындағы әйеліне: «- Кіргізіп ал, несі бар дейсің. Өз тауыңның аңы екен, бермеймін десе де, алып қалатын жөнің бар емес пе?»,- деп сөз тастайды. Бұл диалогпен Жарасбайдың қандай зымиян адам екені айтқызбай-ақ сезіледі. Басқадай мінездемені көп тілемейтін осындай тапқырлықтың өзі де образ жасаудың соны үлгісі.
Мысалға: Сейіт жөніндегі мынадай мінездемелерді келтірейік: «Бұл бала әке мен шешенің қуаныш-қызығынан, көңілді-көңілсіз күйлерінен әрдайым әлденеден шетірек болатын». Неге олай? Оның себебі, бұл үйде қуаныш аз, қайғы қасірет көп. Ауыр тұрмыс, көңілсіз от басы баланы қаршадайынан еріксіз естияр еткен. Оның жүрегі ауыртпалықты көргісі келмейді.
«Кейде үй іші томсарып, ашумен тырысып отырғанда, ол ерекше желігіп, өз-өзінен көтеріліп, ойнап кетеді.» Неге бұлай? Мұның мәнісі, бала тағы да естиярлығын жасап, титтей де болса да ата-ана көңілін аулауға тырысады.
«Ал тағы бір кезде үй іші мәз-мейрам болып отырғанда жабырқап, мең-зең боп үндемей қалатын да әдеті бар. Ондай күйлері болғанда , алдына үйіп төгіп қойған молшылықтың барлығы да оншалық әсер ете алмайтын. Қуана алмай, қоңыр тартып, әке-шешесін ұғына алмағандай, сазара қарап қалатын.»
Егер, бала Сейітке берілген осы мінездеме детальдарын сыпырып тастасақ, әке образы сөзсіз кемшін соғар еді. Абақтыда Афанасий Федотычтан сабақ алған, жайнап өсіп келе жатқан он жасар ұрпағына Бақтығұлдың өзінің де үміт артқан сөздерінің ешбір құны болмас еді.
Повесте ауылдың жоқ-жұқана жағдайы, Тектіғұл, Қатша, Қатубай, Афанасий Федотыч тәрізді қарапайым жандар да нанымды образдармен көңіл аударады.
«Қараш-Қараш оқиғасынан» аңдалып отырғанындай, Мұхтардың ерекше ұстанатын тағы бір шеберлік әдісі-адам портретін біздегі кейбір жазушылар сияқты біржолата үйіп-төгіп тастамайтыны. Ол кейіпкердің сыртқы түр пішіндерін мінез, қимыл, психологиялық әрекеттерімен үнемі қабыстырып, шығармасының өне бойында біртіндеп жасайды. Ол адам портретін көбіне іс-әрекет, сезімс мен күй үстінде суреттейді. Адамның денесін, көзін, бет-бейнесін жай ғана айтып қоймай, соның өзінен де тиісті образ жасап, жандандырып, ойнатып көрсетеді.
Бізде жағымсыз кейіпкер біткеннің портретін өте жексұрын, ұсқынсыз етіп суретту сияқты жарамсыз әдет әлі де ұшырайды. Мұндай лайықсыз шартты Мұхтар әсте қолданбайды. Оны «Қараш-Қараш оқиғасы» повесіндегі «Ұзын бойлы, қызыл жүзді семіз... қызара бөртіп, ажарланып» тұрған Жарасбайдың бейнесінен байқай аламыз. Адамға жалпы мінездеме бергенде де автор психологизмге жиі барады.
Тектіғұл мен Бақтығұлдың сәлмен, Сәт байларға малай болған көп жылғы елеусіз еңбек, тіршілік тырбаныстары тек әдеби шегініс турасында, өз өлшемінде баяндалады да, қалған бар оқиға шығарма жанрына лайықталып, нақтылық, шағындық шартымен үдейді.
«Қараш-Қараш оқиғасының» сегізінші тарауындағы бақтығұл сезімдерімен қабысып жататын табиғаттың суық та сұлу көркі – арғы-бергі әдеби үлгілерде аса сирек ұшырасатын картина. Ол дұшпанына қатты «кектеніп, зығыры қайнап, қатты тасып» жүрген, «ойдағы арман, мұң, намыс» күйігіне батқан Бақтығұлдың ішкі жан дүниесімен тығыз байланыста ажар табады. «Күз аспаны кірлеп, мұнартып, алыстағы қарлы биіктердің басына сәлдедей бұл оралып, томсарып, сұрланып» тұрады. «Дүние иесіз-елсіз жым-жырт... Сарымсақтының қарағайлы шоқысы» үрпиеді. «Соның күнбатыс алдына таман, төмен жерде ернеу жолы... қып-қызыл болып жатады екен. Аққан қан орны сияқты ұқсасаң ұқса ... деді» Соңғысы жауына оқ боп тиетін Бақтығұлдың сезімі.


title: Сайф Сараи «Гүлістан бит түрки» еңбегінің соңғы 4

text:
Сайф Сараи «Гүлістан бит-
Сайф Сараи «Гүлістан бит-
түрки» еңбегінің соңғы 4
түрки» еңбегінің соңғы 4
бөліміне теориялық
бөліміне теориялық
талдау.5топ
талдау.5топ
Орындағандар;Нурхожаева Арайлым
Орындағандар;Нурхожаева Арайлым
Чукен Елдана
Чукен Елдана
Бейсенбекова Ақерке
Бейсенбекова Ақерке
Ризабек Аружан
Ризабек Аружан
Мұстафа Сағираа
Мұстафа Сағираа
Сайф Сараи(1321,Сарайшық-1396,Мысыр)-қыпшақ
Сайф Сараи(1321,Сарайшық-1396,Мысыр)-қыпшақ
ақыны,Алтын Орда дәуір
ақыны,Алтын Орда дәуір
әдебиетінің көрнекті өкілі.Ол
әдебиетінің көрнекті өкілі.Ол
лирик және эпика қын, жазушы және аудармашы
лирик және эпика қын, жазушы және аудармашы
ретінде түркі тектес халықтар әдебиеті мен тілінің
ретінде түркі тектес халықтар әдебиеті мен тілінің
өзінен кейінгі кезеңдерде дами түсуіне мол үлес
өзінен кейінгі кезеңдерде дами түсуіне мол үлес
қосып, едәуір ықпал еткен қаламгер.Сайф Сараи
қосып, едәуір ықпал еткен қаламгер.Сайф Сараи
шығармашылығын ұзақ жылдар бойы зерттеген
шығармашылығын ұзақ жылдар бойы зерттеген
көрнекті совет ғалым Әмір Нәжіп ақын өз
көрнекті совет ғалым Әмір Нәжіп ақын өз
шығармаларының бәрін қыпшақ тіліне жазғанын айта
шығармаларының бәрін қыпшақ тіліне жазғанын айта
келіп,әрі оның қыпшақтар ішінде кеиінірек
келіп,әрі оның қыпшақтар ішінде кеиінірек
қазақ
қазақ
халқының негізін құраған ру тайпалардан шыққанын
халқының негізін құраған ру тайпалардан шыққанын
ерекше атап көрсетеді.
ерекше атап көрсетеді.
Сайф Сараи
Сайф Сараи
«Гүлістан бит-түрки» («Түркі тіліндегі
«Гүлістан бит-түрки» («Түркі тіліндегі
Гүлістан») деп аталады.Сараидың
Гүлістан») деп аталады.Сараидың
бізге жеткен жалғыз көлемді
бізге жеткен жалғыз көлемді
еңбегі.Бұл
еңбегі.Бұл
еңбегін Еділ сағасында
еңбегін Еділ сағасында
Сарай қаласында
Сарай қаласында
бастап
бастап
Египеттегі
Египеттегі
Ніл Өзені бойында
Ніл Өзені бойында
жазған.Бұл өзі
жазған.Бұл өзі
парсы тәжік әдебиеттінің классигі
парсы тәжік әдебиеттінің классигі
Сағди Ширазидің «Гүлстан» атты
Сағди Ширазидің «Гүлстан» атты
шығармасының еркін аудармасы.
шығармасының еркін аудармасы.
«Гүлістан бит-түрки»
«Гүлістан бит-түрки»
Ел билеушілер арасындағы тәж бен тақ үшін, байлық пен
Ел билеушілер арасындағы тәж бен тақ үшін, байлық пен
мансап үшін жиі-жиі болатын қанды соғыстардың, ағайын
мансап үшін жиі-жиі болатын қанды соғыстардың, ағайын
адамдар арасындағы бақталастық пен алауыздықтың, шектен
адамдар арасындағы бақталастық пен алауыздықтың, шектен
тыс қатыгездіктің зардаптарын паш ету. Ақын ел басқаратын
тыс қатыгездіктің зардаптарын паш ету. Ақын ел басқаратын
жандардың әділ, ақылды, мейірімді, жомарт болуын көксейді,өз
жандардың әділ, ақылды, мейірімді, жомарт болуын көксейді,өз
оқырманын алға қойған мақсатқа жету үшін қажымай-талмай
оқырманын алға қойған мақсатқа жету үшін қажымай-талмай
күресуге үндейді. Адам бойындағы ең асыл қасиеттерді —
күресуге үндейді. Адам бойындағы ең асыл қасиеттерді —
махаббатты, ақыл мен парасатты, мейірімділікті, бауырмал
махаббатты, ақыл мен парасатты, мейірімділікті, бауырмал
болуды көкке көтере жырлайды.
болуды көкке көтере жырлайды.
Дастанның негізгі идеясы
Дастанның негізгі идеясы
1915 жылы Анкарада шығатын журналдардың бірінде түркі
1915 жылы Анкарада шығатын журналдардың бірінде түркі
тіліне аударылған Сағдидің „Гүлстан» дастаны Гол- ландиядан
тіліне аударылған Сағдидің „Гүлстан» дастаны Гол- ландиядан
табылғаны туралы шағын ғана хабар жариялан- ды. Бірақ оған
табылғаны туралы шағын ғана хабар жариялан- ды. Бірақ оған
ешкім назар аудармады. 1950 жылы профессор Феридун Нафиз
ешкім назар аудармады. 1950 жылы профессор Феридун Нафиз
Узлук Голландияның Лейден университеті кітапханасы қорынан
Узлук Голландияның Лейден университеті кітапханасы қорынан
„Гүлстанның» фо- токөшірмесін алып, оған шағын алғы сөз
„Гүлстанның» фо- токөшірмесін алып, оған шағын алғы сөз
жазды да, 1954 жылы Анкарада жеке кітап етіп басып
жазды да, 1954 жылы Анкарада жеке кітап етіп басып
шығарды.Сайф Сараи хижра жыл санауы бойынша, 793 жылдың
шығарды.Сайф Сараи хижра жыл санауы бойынша, 793 жылдың
тамыз (шаввал) айында „Гүлстанды» аударма жасап бітірген. Бүл
тамыз (шаввал) айында „Гүлстанды» аударма жасап бітірген. Бүл
— жаңаша жыл санау есебі бойынша, 1391 жылдың тамыз айы.
— жаңаша жыл санау есебі бойынша, 1391 жылдың тамыз айы.
Ақын „Гүлстанды» жетпіс жасымда аударып біттім деп отыр. Де-
Ақын „Гүлстанды» жетпіс жасымда аударып біттім деп отыр. Де-
мек, Сайф Сараи 1321 жылы туылған екен. Бүл кезде Ал- тын
мек, Сайф Сараи 1321 жылы туылған екен. Бүл кезде Ал- тын
Орданы Өзбек хан билеп түр еді.
Орданы Өзбек хан билеп түр еді.
«Гүлістан бит-түрки» ҚОЛЖАСБАСЫНЫҢ
«Гүлістан бит-түрки» ҚОЛЖАСБАСЫНЫҢ
ТАБЫЛУЫ,ЗЕРТЕЛУІ ЖАРИЯЛАНУЫ
ТАБЫЛУЫ,ЗЕРТЕЛУІ ЖАРИЯЛАНУЫ
Алайда қыпшақ тілінде жазылған орта ғасырдың аса
Алайда қыпшақ тілінде жазылған орта ғасырдың аса
қүнды әдеби ескерткіші — «Гүлстан бит-түрки»
қүнды әдеби ескерткіші — «Гүлстан бит-түрки»
шығармасын егжей-тегжейлі зерттеген ғалым ӘМІР
шығармасын егжей-тегжейлі зерттеген ғалым ӘМІР
Нәжіп болды. Ғалым С. Сараи шығармасының қызықты
Нәжіп болды. Ғалым С. Сараи шығармасының қызықты
жазылу тарихын, оның әдеби мәнін, тілін, сол дәуірдің
жазылу тарихын, оның әдеби мәнін, тілін, сол дәуірдің
әдеби және тілдік ерекшеліктерін кең көлемде зерттеп,
әдеби және тілдік ерекшеліктерін кең көлемде зерттеп,
„Гүлстан бит- түркті» қазіргі орыс графикасы бойынша
„Гүлстан бит- түркті» қазіргі орыс графикасы бойынша
транскрипция жасады, әрі орыс тіліне жолма-жол
транскрипция жасады, әрі орыс тіліне жолма-жол
аударма жасап шықты. Сондай-ақ С. Сараи
аударма жасап шықты. Сондай-ақ С. Сараи
аудармасының өзіндік ерек- шеліктерін ашты,
аудармасының өзіндік ерек- шеліктерін ашты,
шығарманың қыпшақ тілінде жа- зылғанын толық
шығарманың қыпшақ тілінде жа- зылғанын толық
дәлелдеп берді.
дәлелдеп берді.
ӘМІР НӘЖІП
ӘМІР НӘЖІП
Композициялық құрылысы
Композициялық құрылысы
Сайф Сараи өзі үстаз тұтқан Сағди
Сайф Сараи өзі үстаз тұтқан Сағди
ақынның „Гүлста- нын» аудару
ақынның „Гүлста- нын» аудару
барысында шығарманың
барысында шығарманың
композициялық құрылысын бұзбай,
композициялық құрылысын бұзбай,
сол күйінде сақтап қалуға әрекет
сол күйінде сақтап қалуға әрекет
жасаған. Сондықтан парсы тіліндегі
жасаған. Сондықтан парсы тіліндегі
„Гүлстан» секілді қыпшақ тіліндегі С.
„Гүлстан» секілді қыпшақ тіліндегі С.
Сараи аударған „Гүлстан бит-турк» те
Сараи аударған „Гүлстан бит-турк» те
сегіз тараудан тұрады.
сегіз тараудан тұрады.
Бірінші тарау — ел билеушілер туралы.
Бірінші тарау — ел билеушілер туралы.
Екінші тарау — халық бүқарасы жайында.
Екінші тарау — халық бүқарасы жайында.
Үшінші тарау — қанағат-ынсаптың пайдасы жөнінде.
Үшінші тарау — қанағат-ынсаптың пайдасы жөнінде.
Төртінші тарау — тілге сақ болудың пайдасы жөнінде.
Төртінші тарау — тілге сақ болудың пайдасы жөнінде.
Бесінші тарау — жігіттік шақтың көріністері хақында.
Бесінші тарау — жігіттік шақтың көріністері хақында.
Алтыншы тарау — кәріліктің адамды кәріп етіп қоятыны туралы.
Алтыншы тарау — кәріліктің адамды кәріп етіп қоятыны туралы.
Жетінші тарау — тәлім-тәрбиенің әсері жайында.
Жетінші тарау — тәлім-тәрбиенің әсері жайында.
Сегізінші тарау — әңгімелесудегі әдептілік мәселесі туралы.
Сегізінші тарау — әңгімелесудегі әдептілік мәселесі туралы.
Тараулары :
Тараулары :
Сайф Сараидың «Гүлістан бит-түрки» еңбегі-
Сайф Сараидың «Гүлістан бит-түрки» еңбегі-
сан ғасырларды көктей өтіп, бүгінгі күнге
сан ғасырларды көктей өтіп, бүгінгі күнге
тарихи көркемдік маңызын төмендетпей
тарихи көркемдік маңызын төмендетпей
жеткен,уақыт
жеткен,уақыт
сынынан өткен әдеби
сынынан өткен әдеби
мұраларымыздың бірі.
мұраларымыздың бірі.
Қортынды
Қортынды
Кері байланыс:
Кері байланыс:
Сайф Сараи
Сайф Сараи
дың 3 нақыл
дың 3 нақыл
сөздерін жалғастыр
сөздерін жалғастыр
Тоқ адамға-
Тоқ адамға-
Сау адам-
Сау адам-
Қиын күнде-
Қиын күнде-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайф сараи «Гүлістан бит-турки»

text:
САЙФ САРАИ «Гүлістан бит-турки» Алтын Орда дәуіріндегі тек ғашықтық дастандар ғана емес, сонымен бірге дидактикалық сарындағы көркем ту- ындылар да жазылғаны мәлім. Солардың бірі ақын Сайф Сараидың „Гулистан бит-турки» яғни „Түркі тіліндегі Гүлстан» дастаны болды.Сайф Сараи — Алтын Орда әдебиетінің XIV ғасырдағы аса көрнекті өкілдерінің бірі еді. Ол лирик және эпик ақын, жазушы және аудармашы ретінде түркі тектес ха- лықтар әдебиеті мен тілінің өзінен кейінгі кезеңдерде да- ми түсуіне мол үлес қосып, едәуір ықпал еткен қаламгер.Сайф Сараи шығармашылығын үзақ жылдар бойы зерт- теген көрнекті ғалым Ә. Н. Нәжіп ақын өз шығармаларының бәрін қыпшақ тілінде жазғанын айта келіп, әрі оның қыпшақтар ішінде кейінірек қазақ халқының негізін қүраған ру-тайпалардан шыққанын ерекше атап көрсетеді
Ақын өмірі мен шығармашылығы жайында көп мәлімет сақталмаған. С. Сараидың бізге жеткен жалғыз көлемді еңбегі бар. Ол „Гулистан бит-турки» («Түркі тіліндегі Гүлстан») деп аталады. Ақын бүл еңбегін Еділ сағасындағы Сарай қаласында бастап, Египеттегі Ніл өзені бойында жа- зып бітірген екен. Бүл өзі парсы-тәжік әдебиетінің клас- сигі Сағди Ширазидің „Гүлстан» атты шығармасының еркін аудармасы.
Бүл мәліметтерге қарағанда Сайф Сараи хижра жыл санауы бойынша, 793 жылдың тамыз (шаввал) айында „Гүлстанды» аударма жасап бітірген. Бүл — жаңаша жыл санау есебі бойынша, 1391 жылдың тамыз айы. Ақын „Гүлстанды» жетпіс жасымда аударып біттім деп отыр. Де- мек, Сайф Сараи 1321 жылы туылған екен. Бүл кезде Ал- тын Орданы Өзбек хан билеп түр еді.
Сонымен, Сайф Сараи Алтын Орда мемлекетінің күш- қуаты нығайып, ел іші бейбіт, тыныш кезінде Сарай қаласында болады. Ал, кейінірек хан үрпақтары арасында тақ үшін таластар басталып, Дешті қыпшақта аласапыран заман туған кезде ақын туған жерден алысқа кетуге мәжбүр болады. Ол қалған өмірін Мысыр (Египет) елінде өткізіп, 1396 жылы сонда дүние салады.
Сайф Сараи өзі үстаз тұтқан Сағди ақынның „Гүлста- нын» аудару барысында шығарманың композициялық қүрылысын бүзбай, сол күйінде сақтап қалуға әрекет жа- саған. Сондықтан парсы тіліндегі „Гүлстан» секілді қыпшақ тіліндегі С. Сараи аударған „Гүлстан бит-турк» те сегіз тараудан түрады. Олар:
Бірінші тарау — ел билеушілер туралы.
Екінші тарау — халық бүқарасы жайында.
Үшінші тарау — қанағат-ынсаптың пайдасы жөнінде.
Төртінші тарау — тілге сақ болудың пайдасы жөнінде.
Бесінші тарау — жігіттік шақтың көріністері хақында.
Алтыншы тарау — кәріліктің адамды кәріп етіп қоятыны туралы.
Жетінші тарау — тәлім-тәрбиенің әсері жайында.
Сегізінші тарау — әңгімелесудегі әдептілік мәселесі туралы. Бәрі прозалық қисса-хикаят түрінде айтылады.
Сағди Ширази өз „Гүлстанын» үйқасқа қүрылған про- замен жазған. Ара-кідік өз ойын өлең жолдарымен түйіп, қорытындылап кететін түстары да бар. Аудармашы Сайф Сараи да солай істеген. Тек кейде аудармашы-ақын Сағди жырларын тәржіма жасап жатпай-ақ дәл сол мағынасындағы өз өлеңдерін мәтінге білдірмей қосып жіберіп отырады. Әйтсе де мүның өзі зор шеберлікпен жа- салғандықтан аударманың идеялық мазмүнына да, көркемдік дәрежесіне де нүқсан келтірмейді. Қайта Сағди ақынды Дешті қыпшаққа жақындата түседі.
Сайф Сараи шығармасының алғашқы беттерінің бірінде ақын Сағдидің „Гүлстанын» түркі тіліне тәржіма жасауға себепші болған жәйіттерге қысқаша тоқталып өтеді:
„Бір жолы мен роза гүлдері жайқалған бақ ішінде ойға жүйрік ғүлама-ғалымдармен әңгімелесіп отыр едім. Біз сөз саптау, сөйлем қүру мәселесін талқылап жатқан болатынбыз. Мен ғажайып бәйіттер мен тамаша өлеңдер оқыдым. Сол сәтте әлгі ғалымдардың ішіндегі ақсақалы аруз өлшемімен жазылған бір қиын бәйіттің қүрылысы туралы маған сауал қойды. Мен дереу жауап бердім. Сонда әлгі ғүлама: о, жат жүрттық қаламгер, мен саған бір жақсы кеңес бермекпін, егер сол кеңесімді қабыл алсаң жақсы болар еді — деді. Айтыңыз — дедім мен. Егер шейх Сағдидің “Гүлстанын» түркі тіліне аударып, оны бір бақытты жанға арнасаң жақсы болар еді. Сол жаннан естелік болып қалар еді.
Мен сол қүрметті адамның бата іспеттес лебізін қабыл алып, оған былай дедім: „Қүдіретті қүдай қаласа — айтқаныңыз орындалар, бірақ бойымнан күш-қуат қашқан шақта оның терең мән-мағынасын игеруге дәрменім жетер ме екен? Ол айтты: О, жат елден келген қаламгер, сені қүдайдың өзі қолдайды. Мен де жа- ратқанға жалбарынып, белді бекем будым да, іске қызу кірісіп кеттім. Оны сәтті аяқтармын деп үміттенем. Бүл кітап сол себепті “Гүлстан» деп аталған. Ол өзі таңырк,арлық әңгімелерден, тамаша ғақлия сөздерден, ұшқыр ой-пікірлермен қүрастырылып, безендірілген .
Сайф Сараи қара сөзбен оқырманына осы жәйіттерді егжей-тегжейлі түсіндіріп алады да, өз ойын одан әрі өлеңмен тереңдете түседі. Басқаша айтсақ, С. Сараи „Гүлстанды» аударма жасау барысында мәтінге өз өлеңдерін де зор шеберлікпен кірістіріп жіберген. Бүған бір мысал келтірейік:
Ей жехани илму устади хунар Ма рифатниң манба и сақиб назар Гул тиласа хатырлиң толы табақ Гу гулистанидан оқы бир варақ Гул жамали бир неча кунда кечар, Бу Гулистан дайима коңул ачар. Ол ажайиб ким ғарайиб мүнда бар Хосрау-у Ширин ичинда қанда бар? Бу латайиф бағы, бустани дуур Булбул муаннийи гулистани дурур.
Мазмүны: Сәулесісің білімнің, үстазысың дарынның Қайнарысың ғылымның, қайырымдысың қашанда Жаның сенің қүшақ-қүшақ роза гүлін қаласа, Менің осы гүлстанымның бір бетін оқып шық. Көркемдігін розаның үмытарсың сонда сен, Ал, гүлстан жаныңды қуанышқа толтырар. Мүндағы ғажап тамаша
Сайф Сараи әрбір хикаяны бастар алдында Сағди Ши- рази атына мақтау сөздер айтып алып, сосын ғана автор идеясын жеткізетін хикаяларды баяндауға көшеді. Ақын түсіндіру, насихаттау жолымен қатыгез, әрі зүлым әкімдерді бауырмал, инабатты адам етуге болады деп ойлаған. Сол үшін ақын адам бойындағы ең асыл қасиеттерді — әділдікті, мейірімділікті, ізгілікті, жомарт- тықты, т. Б. мадақтайтын қызықты хикаяларға көбірек на- зар аударған.
Шығармада жақсылық пен жамандық, қатыгездік пен мейірімділік, патша мен диқан, шындық пен өтірік, әке мен бала, күйеуі мен әйелі, інісі мен ағасы, т. Б. аралық қарым-қатынасы, үндестігі қандай болу керек деген сау- алға жауап беріледі.
Әке мен баланың қарым-қатынасы туралы хикаядан бір мысал келтірейік. Аудармасы: „Бір сүлтанның үш баласы бар еді. Екеуі үзын бойлы, келбетті, ал біреуі қысқа бойлы еді. Бір күні сүлтан сол қысқа бойлы үлына ашу-ызалы көзімен қарады. Баласы бәрін ақылымен үқты да, әкесіне айтты: «Ей әке, үзын бойлы ақымақтан қысқа бойлы ақылды жақсы”.
X и к а я т: Меккеге қажы болу үшін бара жатқан бір топ жолаушы өзара жанжалдасып қалыпты. Қызыл кеңірдек болғанша үрысып, шаштарын жүлысып, әбден төбелесіпті. Сонда төбелеске араласпай, жайбарақат түйе үстінде отырған бір жолаушы үрыс-керіске таңырқап айтқан екен: „Ғажап, ә?! Сүйек пешке шахмат тақтасының қарсы жақ бетіне жеткенде күшейіп, табанда Ферзь болып кетеді, яғни бүрынғысынан қасиеті артады. Ал, қажы болуға келе жатқандар бүкіл сахараны кесіп өтіп, енді Меккеге жете бергенде бүрынғы ізгі қасиеттерінен айрылып қалғаны қалай?! “


title: Сайф Сараи «Гулистан бит-турки»

text:
Сайф Сараи
«Гулистан бит-турки»
(«Түркі тіліндегі Гүлістан»)
Сайф Сараи – Алтын Орда әдебиетінің ХІV ғасырдағы аса көрнекті өкілдерінің
бірі. Ол лирик және эпик ақын, жазушы және аудармашы ретінде түркі тектес
халықтардың әдебиеті мен тілінің өзінен кейінгі кезеңдерде дами түсуіне мол үлес
қосып, едәуір ықпал еткен қаламгер.
Сайф Сараи творчествосын ұзақ жылдар бойы зерттеген көрнекті совет ғалымы
Ә.Н. Нәжіп ақын өз шығармаларының бәрін қыпшақ тіліне жазғанын айта келіп,
әрі оның қыпшақтар ішінде кейінірек қазақ халқының негізін құраған ру-
тайпалардан шыққанын ерекше атап көрсетеді.
Ақын өмірі мен творчествосы жайында көп мәлімет сақталмаған. С. Сараидың
бізге жеткен жалғыз көлемді еңбегі бар. Ол – «Гулистан бит-турки» («Түркі
тіліндегі Гүлістан») деп аталады. Ақын бұл еңбегін Еділ сағасындағы Сарай
қаласында бастап, Египеттегі Ніл өзені бойында жазып бітірген екен. Бұл өзі
парсы-тәжік әдебиетінің классигі Сағди Ширазидің «Гүлстан» атты
шығармасының еркін аудармасы. VV
Жоспар:
1.
«Гулистан бит-турки» қолжазбасының табылуы, зерттелуі, жариялануы.
2.
Композициялық құрылысы.
3.
Дастанның идеялық мазмұны.
1.915 жылы Анкарада шығатын журналдардың бірінде түркі тіліне аударылған
Сағдидің «Гүлстан»дастаны Голландиядан табылғаны туралы шағын ғана хабар
жарияланды. Бірақ оған ешкім назар аудармады. 1950 жылы профессор Феридун
Нафиз Узлук Голландияның Лейден университеті кітапханасы қорынан
«Гүлстанның» фото көшірмесін алып, оған шағын алғы сөз жазды да, 1954 жылы
Анкарада жеке кітап етіп басып шығарды.
Алайды қыпшақ тілінде жазылған орта ғасырдың аса құнды әдеби ескерткіші –
«Гүлстан бит-турки» шығармасын егжей-тегжейлі зерттеген совет ғалымы Ә. Н.
Нәжіп болды. Ғалым С. Сараи шығармасының қызықты жазылу тарихын, оның
әдеби мәнін, тілін, сол дәуірдің әдеби және тілдік ерекшеліктерін кең көлемде
зерттеп, «Гүлстан бит-туркті» қазіргі орыс графикасы бойынша транскрипция
жасады, әрі орыс тіліне жолма-жол аударма жасап шықты.
«Гүлстан бит-турки» қазіргі өзбек тіліне аударылып, басылып шықты.
2.Сайф Сараи өзі ұстаз тұтқан сағди ақынның «Гүлстанын» аудару барысында
шығарманың композияциялық құрылысын бұзбай, сол күйінде сақтап қалуға
әрекет жасаған. Сондықтан парсы тіліндегі «Гүлстан» секілді қыпшақ тіліндегі С.
Сараи аударған «Гүлстан бит-туркте» сегіз тараудан тұрады. Олар:
Бірінші тарау – ел-билеушілер туралы.
Екінші тарау – халық бұқарасы жайында.
Үшінші тарау – қанағат-ынсаптың пайдасы жөнінде.
Төртінші тарау – тілге сақ болудың пайдасы туралы.
Бесінші тарау – жігіттік шақтың көріністері хақында.
Алтыншы тарау – кәріліктің адамды кәріп етіп қоятыны туралы.
Жетінші тарау – тәлім-тәрбиенің әсері жайында.
Сегізінші тарау – әңгімелесудегі әдептілік мәселесі туралы.
Бәрі прозалық қисса-хикаят түрінде айтылады.
Сағди Ширази өз «Гүлстанын» ұйқасқа құрылған прозамен жазған. Ара-кідік өз
ойын өлең жолдарымен түйіп, қорытындылап кететін тұстары да бар. Аудармашы
Сайф Сараи да солай істеген.Теғк кейде аудармашы-ақын Сағди жырларын
тәржіме жасап жатпай-ақ дәл сол мағынадағы өз өлеңдерін текстке білдірмей
қосып жіберіп отырады. Әйтсе де мұның өзі зор шеберлікпен жасалғандықтан
аударманың идеялық мазмұнына да, көркемдік дәрежесіне де нұқсан келтірмейді.
Қайта Сағди ақынды Дешті қыпшаққа жақындата түседі.
Сағди жазған «Гүлстан» кітабын өзгертпей, сол күйінде аударуды С. Сараи өзіне
мақсат етіп қоймаған. Қыпшақ ақыны парсы тілін жетік біле тұрып, Сағдидың
кейбір прозалық хикаяларын, өлеңдерін аудармай тастап кеткен.
3.«Гулистан бит-турки» тұтас сюжетке құрылған шығарма емес. Мұнда қысқа-
қысқа хикаялар, аңыздар, ертегілер, өлеңдер, күлкілі әңгімелер, т.б. белгілі бір
тақырыптар бойынша жүйеленіп берілген. Дегенмен шығарманың негізгі
қаһармандары ретінде оқиға желісіне қоғамдық топтың барлық өкілдері дерлік
қатысып отырады.
Сағди ғұмыр бойы ел аралап, жиһангез болған адам. Сондай саяхатта жүріп ақын
қоғамдық өмірдің түрлі сатысында тұрған адамдарды көреді. Олар: саудагерлер,
дәруіштер, ақындар, қолөнершілер, диқандар, малшылар, бектер, әкімдер, хандар,
т.б. Ақын ел кезіп жүріп, көрген-білген қызықты әңгімелерді, афоризмдерді,
аңыздарды, қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді жазып алып жүрген. Кейін соның
бәрі «Гүлстан» кітабына арқау болған.
Сайф Сараи әрбір хикаяны бастар алдында Сағди Ширази атына мақтау сөздер
айтып алып, сосын ғана автор идеясын жеткізетін хикаяларды баяндауға көшеді.
Ақын түсіндіру, насихаттау жолымен қатыгез, әрі зұлым әкімдерді бауырмал,
инабатты адам бойындағы ең асыл қасиеттерді – әділдікті, мейірімділікті, ізгілікті,
жомарттықты, т.б. мадақтайтын қызықты хикаяларға көбірек назар аударған.


title: Сайфулла Айдана 232 №19-шы боөж тақырыбы: Меланин түзуші тіндерден дамитын ісіктер. Макропрепараттарды сипаттау

text:
Сайфулла Айдана 232
№19-шы БОӨЖ
Тақырыбы: Меланин түзуші тіндерден дамитын ісіктер.
Макропрепараттарды сипаттау:
Меланоманың лимфатүйініндегі метастазы. Лимфа түйінінің түсін, өлшемін, консистенциясын сипаттаңыз, меланоманың мүмкін болатын біріншілік орналасуын, меланомаға алдындағы үдерісті жазыңыз.
Меланоманың лимфатүйініндегі метастазы
Лимфа түйінінде меланоманың метастазы бар , лимфа түйіні толығымен лимфа түйініне айналып кеткен ,түсі қою қара өлшемі 4 см дей, консистенциясы тығыз-эластикалық . Бірінші ошақ -мелонома жиі теріде орналасады .Меланома невустың малигнизациясынан дамуы мумкін. Ракалды процестер : лентиго ,диспластикалық невус
Мелономаның лимфа түйініндегі метастазы
Себебі: метастазы
Метастаздану: гематогенді және лимфогенді
Микропрепаратды қарап суретін салу:
1) Меланома (Г-Э бояуы). Полиморфты, атипиялық ісік жасушаларын, некроз ошақтары мен қан құйылу ошақтарын сипаттаңыз.
Меланома (Г-Э бояуы).
Ісік тіні ұршық тәрізді пластинкалы және полиморфты, митоздары көп жасушалардан құралған. Олардың құрамында қою қоңыр пигмент меланин бар .Ісік стромасы нашар дамыған. Некроз ошақтары және қан құйылу ошақтары кездеседі.
Меланин түзуші тіндерден дамитын ісік--- қатерлі---Мелонома
Себептері: ультрафиолеттің әсері ,невустың малигнизациясы.
Метастаздануы: гематогенді және лимфогенді
№20-ші БОӨЖ Тақырыбы: Ісіктердегі екіншілік өзгерістер.
Микропрепараттарды қарап олардың суретін салу:
Екіншілік өзгерістері бар лейомиомалық түйін. (Г-Э). Ісік тінінде екіншілік өзгерістердің - қанқұйылу және некроз ошақтарының пайда болуын сипаттаңыз.
Екіншілік өзгерістері бар лейомиомалық түйін. (Г-Э).
I.Ісік тінінде екіншілік өзгерістер -қан құйылу және некроз ошақтары анықталады.қан құйылу ошағы –қызыл түсті, некроз ошағы гомогенді қызғылт ядросыз масса.
II. Екіншілік өзгерістері бар лейомиомалық түйін. (Г-Э)
Iii. Нәтижесі: тыртықтану, петрификация, гемосидероз, киста
Себебі: Қабыну тұқым қуалаушылық, жас ұлғайған сайын қауіпті факторлары, гормондық бұзылыстар.
Достарыңызбен бөлісу: |


Жаратылыстану-ғылыми бағыттағы PISA тапсырмаларының құрылымы
ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТЕР
- Құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіру
- Жаратылыстану-ғылыми зерттеу әдістерін қолдану
- Қорытынды тұжырым жасау үшін деректерді түсіндіру және ғылыми дәлелдерді қолдану
МӘНМӘТІНДЕР
Денсаулық, табиғи ресурстар, қоршаған орта, қауіп-қатерлер мен тәуекелдер, ғылым мен техника саласындағы жаңа білім
ҒЫЛЫМИ БІЛІМНІҢ ТҮРЛЕРІ
- Мазмұнын білу
- Рәсімдерді білу
- Эпистемологиялық білім
ТАНЫМДЫҚ ДЕҢГЕЙЛЕР
- Төмен
- Орташа
- Жоғары
Бастауыш сынып оқушыларының жаратылыстану ғылымындағы сауаттылығы
Оқытудың ғылымилығы ұстанымы:
білім мазмұнының ғылымның қазіргі даму деңгейіне сәйкестігі,
заттар мен құбылыстардың заңдылықтарын ұғындыру
Заттар мен құбылыстар арасындағы себеп-салдарлық байланысты ашу
Бастауыш мектепте пәндерді оқытуда:
қарапайым ғылыми зерттеу дағдыларын қалыптастыру,
заттар мен құбылыстардың негізгі және жанама белгілерін ажырату,
қоршаған әлемде және табиғатта болып жатқан құбылыстарды түсіну, салыстыру, талдау, жіктеу, жүйелеу, жалпылау білік, дағдыларын меңгерту
Жаратылыстану
Мазмұны
Жер туралы Ғылымдар
Тіршілік туралы ғылымдар
Нақты ғылымдар
Ғылым, техника және математика
Ғылым мен техниканың тарихы
Экология мәселелері
Ғылым табиғаты
Ғылым және басқа пәндер
Күтілетін қызмет
Түсіну
Мәселелерді теория тұрғысынан тексеру, талдау және шешу
Құралдарды, қарапайым рәсімдерді пайдалану
Табиғат әлемін зерттеу
Қарым-қатынас
Перспективалар
Позиция
Қатысу
Қызығушылықтың артуы
Қауіпсіздік
Стандартты емес жағдайларда іс-әрекет жасау және жауапты шешімді қабылдау қабілеті
Креативті ойлаудың анықтамасы (PISA-2021)
Инновациялық (жаңа, жаңашыл, басқаларға ұқсамайтын ерекше, қалыптан тыс, үйреншікті емес және т.б.) және тиімді (пәрменді, нәтижелі, үнемді, оңтайлы және т.б.) шешімдерге қол жеткізуге және/немесе жаңа білімді және/немесе қиялды (әсерлі, шабыттандыратын, ерекше, таңқаларлық және т.б.) тиімді көрсете алуға бағытталған идеяларды әзірлеу, бағалау және жетілдіру процесіне нәтижелі қатысу қабілеті.
Халықаралық зерттеулер нәтижесі не дейді?
Мазмұнды сала – физика
Танымдық сала – білу
Қазақстан бойынша нәтиже - 56%
Ең жоғары – 82% Қытайлық Тайпей
Ең төменгі – 32%, Пәкістан
Жак қалта шамды жақты. Қалта шамдағы бір энергия түрі екінші энергия түріне айналады. Осының сипаттамасын көрсет:
А) электр энергиясы жарық энергиясына айналады
B) қозғалыс энергиясы жарық энергиясына айналады
C)жарық энергиясы электр энергиясына айналады
D) жарық энергиясы электр энергиясына айналады
Мазмұнды сала – биология
Танымдық сала – білу
Қазақстан бойынша нәтиже - 33%
Ең жоғары – 86% Швеция
Ең төменгі – 7%, Пәкістан
Суретте мұхитта жүзіп жүрген тасбақа, медуза бейнеленген. Жақын жерде полиэтилен пакет жүзіп жүр. Мұхитта жүзіп жүрген полиэтилен пакет тасбақаға қауіпті. Осының бір себебін жаз.
Мазмұнды сала –биология
Танымдық сала – қолдану
Қазақстан бойынша нәтиже - 13%
Ең жоғары – 69% Болгария
Ең төменгі – 5%, Косово
Суретте орман экожүйесінің қоректік тізбегі көрсетілген. Берілген қоректік тізбек бойынша қырғи (қаршыға) немен қоректенеді? Жоғарыда көрсетілген қоректік тізбекке сәйкес қай екі жануар бір-бірімен қорекке таласады
Мазмұнды сала – физика
Танымдық сала – ойлау
Қазақстан бойынша нәтиже - 28%
Ең жоғары – 74% , Латвия
Ең төменгі – 9%, Пәкістан
Марат шекер қанттың бірдей мөлшерін суда тез ерітудің әртүрлі тәсілдерін зерттеді. Ол үш тәжірибе жасады. Әр тәжірибе бойынша шекер қант тез еріген ыдысты шеңбермен белгіле. Неліктен әр ыдыстағы судың мөлшері бірдей болуы маңызды.


title: Жаратылыстану-ғылыми бағыттағы PISA тапсырмаларының құрылымы


title: Бастауыш сынып оқушыларының жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын және креативті ойлауын қалай қалыптастырамыз? Нені жоспарлаймыз, нені ұйымдастырамыз?

text:
Бастауыш білім берудің мақсаты мынадай кең ауқымды дағдылар негіздерін меңгерген білім алушы тұлғасының үйлесімді қалыптасуы мен дамуына қолайлы білім беру кеңістігін жасау болып табылады:
білімді функционалдықпен және шығармашылықпен қолдана білу;
Жаратылыстану –ғылыми сауаттылықты және креативті ойлауды қалыптастыру және дамыту тетіктері
оқыту нысандары мен әдістері;
Оқыту мен оқуды өзекті ету
1
2
3
4
Неліктен?
Тақырыпты Өмірмен байланысты және түсінікті ету
Оқушыларға оқудың жалпы бағыт-бағдары түсінікті болғанда, олар білім, дағды, көзқарастарды дамытуға арналған жекелеген міндеттерді де өз бетінше анықтай алады.
Оқытудың өзекті болмауы оқушылардың оқу уәжінің төмендігіне, осыған орай оқу тиімділігінің төмендеуіне себепші болады.


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html?page=3#Бастауыш_білім_берудің_мақсаты_мынадай_кең_ауқымды_дағдылар_негіздерін_меңгерген_білім_алушы_тұлғасының_үйлесімді_қалыптасуы_мен_дамуына_қолайлы_білім_беру_кеңістігін_жасау_болып_табылады


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html?page=3#Жаратылыстану_–ғылыми_сауаттылықты_және_креативті_ойлауды_қалыптастыру_және_дамыту_тетіктері


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html?page=3#Оқушыларға_оқудың_жалпы_бағыт-бағдары_түсінікті_болғанда,_олар_білім,_дағды,_көзқарастарды_дамытуға_арналған_жекелеген_міндеттерді_де_өз_бетінше_анықтай_алады.


title: Джонстон үшбұрышы - Сайфуллақызы Бағдагүл, Педагогикалық шеберлік орталығының Алматы қаласындағы филиалының

text:
Бұл кез келген затты таңдап, өзіміз жетілдіргіміз келетін нысанға олардың белгі- қасиеттерін қосуды қарастырады.
«Парис тізімі» әдісі. Жетелеуші сауалдарды қою.
Дельфи әдісі– Жаңа идеялар таусылғанша.
Жаратылыстану –ғылыми сауаттылықты және креативті ойлауды қалыптастыру және дамыту тетіктері
білім алушылардың оқудағы жетістіктерін бағалау;
Жаратылыстану –ғылыми сауаттылықты және креативті ойлауды қалыптастыру және дамыту тетіктері
мектептен тыс қосымша білім беру бағдарламалары;
Ж.Аймауытовтың мына бір қағидасын басшылыққа алсақ, функционалдық сауаттылықтың төртінші тетігі жүзеге асқан болар еді. Ағартушы: « Балаға ең қымбат, ең жылы, жақын нәрсе – туған жері, туған жерінің құбылыстарын білу балаға өте қызық. Мұндай оқыту жүйесі жергілікті өмірге, табиғатқа терең мазмұн беріп, оларды баланың санасында жандандырып, оларға баланың махаббатын арттырады, бала әлеумет тұрмысына, төңіректегі әлемге терең көзбен қарап үйреніп, жолығатын қиын мәселелерді оңай шешетін болады, бұрынғыдай мектептен шыққан соң, бала үйренген білімін ұмытып қалмайды, қайта білгенін өмір жүзінде пайдаланатын болады.
Жаратылыстану –ғылыми сауаттылықты және креативті ойлауды қалыптастыру және дамыту тетіктері
ата-аналардың балаларды оқыту мен тәрбиелеудегі рөлі
Жұмыс орнының болуы
Білім алуға қажетті компьютердік жасақтамалардың (электрондық оқулықтар) болуы,


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html?page=4#Жаратылыстану_–ғылыми_сауаттылықты_және_креативті_ойлауды_қалыптастыру_және_дамыту_тетіктері


title: Сайфуллақызы Бағдагүл, Педагогикалық шеберлік орталығының Алматы қаласындағы филиалының

text:
Құзыреттілік бағыт – межелеген мақсаттарға жету үшін оқушының ішкі (білім, білік, дағды, құндылық, психологиялық ерекшеліктер және т.б.) және сыртқы (ақпараттық, адами, материалдық және т.б.) ресурстарды тиімді ұйымдастырудағы дайындығының қалыптасуын көздейді.
Мектепте берілетін білім, ендігі жерде, негізгі мақсатқа жетудің құралы болуы керек деп тұжырымдалды.
Дәстүрлі мектепте білім баланың білімді болуы үшін ғана беріліп, сол берілген білімнің болашақта бала өміріне қаншалықты қажет екендігі қарастырылмады.
Егер оқу нәтижесі құзыреттілік деп анықталса, онда пәнді меңгертуден күтілетін нәтижелер оқушының өмірлік дағдыларымен сабақтастырылуы қажет болып саналады.
Педагогикалық мақсат нәтижесінде бала түсініктерді, мәліметтерді, ережелерді, заңдылықтарды, біліктіліктерді және т.б. меңгеруі тиіс, ал мұғалім сол білімді меңгертуі тиіс болды.
«Функционалдық сауаттылық» термині өзінің 1957 жылы ЮНЕСКО енізген уақытынан бастап «сауаттылық» және «минималды сауаттылық» ұғымдарымен қатар қолданысқа түсіп келеді.
Сауаттылық дегеніміз – оқу, жазу, санау және құжаттармен жұмыс жасай алу дағдылары, қажетті жағдайда қандай да бір сала мәліметтерін игеру
Функционалды – қандай да бір қызметтен шыққан әрекетке тәуелді.
Минималды сауаттылық дегеніміз – қарапайым хабарламаларды оқу және жазу дағдылары.
Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адам өзінің оқу және жазу дағдыларын әлеуметтік ортада қарым-қатынас жасауда қолдана білу қабілеті, яғни адамға өзін қоршаған әлеуметтік ортамен қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік беретін және сол ортаға барынша тез әрі жайлылықпен бейімделуіне жағдай туғыза алатын сауаттылық деңгейі.
Бұл деңгейде адам мәтіндерден өзіне қажетті ақпаратты, мәлім іріктеп алуы үшін және сондай ақпаратты басқаларға жеткізе алуы үшін қажетті болатын қабілеттер қалыптасады.
Функционалдық сауаттылық – тұлғаның пәндік білім, білік, дағдыларын әлеуметтік-қоғамдық ортада кез келген жағдаятқа сәйкес еркін қолдана алу мүмкіндіктерінің қалыптасқан жүйесі.
«Функция» ұғымы адамға қатысты айтылғанда, оның іс-әрекетіне байланысты қарастырылады.


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html#Бастауыш_сынып_оқушыларының_жаратылыстану-ғылыми_сауаттылығын_және_креативті_ойлауын_қалай_қалыптастырамыз_Нені_жоспарлаймыз,_нені_ұйымдастырамыз


url: http://emirsaba.org/sajfullaizi-bafdagl-pedagogikali-sheberlik-ortalifini-almati-a.html#«Бастауыш_сынып_оқушыларының_жаратылыстану-ғылыми_сауаттылығын_және_креативті_ойлауын_қалыптастыру»