text:
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Құрылғылар арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Қосымша құрылғылар дегеніміз не? - Лазерлік принтерлердің жұмыс принципі неде? - Принтерлердің қандай көрсеткіштерін білесіңдер? - Модемдер қандай қызмет атқарады? - Қатты диск, дискета деген не? - Лазерлік дискіге жазу қалай іске асырылады? - Драйверді қалай орнатамыз?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Мәтінді тану технологиясы туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: мәтінді тану технологиясы, ІІ топқа: сканерлеу әдістері тақырыптарын топтарға таратып беремін.
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Ақпараттық технология нешеге жіктеледі? - Сканерлеу деген не? Сканерлеу әдістерін атаңдар - Қашықтықтан ақпарат жеткізу жүйесіне мысал келтіріңдер - Электронды тасымалдағыштарда жиналатын қандай жаңа ақпараттық қорлар бар? - TWAIN программасының қызметі қандай? - Ақпараттандыру деген не?
Үш қадамды сұхбат әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Мәтінді тану технологиясы
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады.Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Мәтінді сәйкестендіріп тану технологиясы туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Мәтінді сәйкестендіріп тану технологиясы мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Гүлдер арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Ақпараттық технология нешеге жіктеледі? - Сканерлеу деген не? Сканерлеу әдістерін атаңдар - Қашықтықтан ақпарат жеткізу жүйесіне мысал келтіріңдер - Электронды тасымалдағыштарда жиналатын қандай жаңа ақпараттық қорлар бар? - TWAIN программасының қызметі қандай? - Ақпараттандыру деген не?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Мәтінді сәйкестендіріп тану технологиясы туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. Мәтіндерді сәйкестендіріп тану технолгиясы тақырыбын тақырыпшаларға бөліп беру.
Топтастыру әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Қай жылы Calera Recognition Systems компаниясы белгісіз әріптермен жұмыс істей алатын жүйені жасады? - «Құжатты алу үдерісі» қалай жүргізіледі? - Сәйкестендіру жүйесі мен жұмыстың маңызды аспектілеріне не жатады? - OCR программалық жүйе деген не? - Фото көбейткіш құрылғылардың қызмет ету принципін атаңдар?
Үш қадамды сұхбат әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Мәтінді сәйкестендіріп тану технологиясы
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Мәтіндерді танып алу программасы. Сканерленген мәтіндерді редакциялау
Сабақтың мақсаты:
Мәтіндерді танып алу программасы. Сканерленген мәтіндерді редакциялау туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Мәтіндерді танып алу программасы. Сканерленген мәтіндерді редакциялау мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


title: Сабақтың барысы - Сабақтың мақсаты: Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру туралы түсінік беру

text:
- Қай жылы Calera Recognition Systems компаниясы белгісіз әріптермен жұмыс істей алатын жүйені жасады? - «Құжатты алу үдерісі» қалай жүргізіледі? - Сәйкестендіру жүйесі мен жұмыстың маңызды аспектілеріне не жатады? - OCR программалық жүйе деген не? - Фото көбейткіш құрылғылардың қызмет ету принципін атаңдар
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Мәтіндерді танып алу программасы. Сканерленген мәтіндерді редакциялау туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Мәтіндерді танып алу программасы, ІІ топқа: Сканерленген мәтіндерді редакциялау тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
- ABBYY Fine Reader программасының қызметі қандай? - Сәйкестендіріп тану үшін қандай программаларды білу керек? - ABBYY Fine Reader программа терезесінің құрылымын атаңдар? - ABBYY Fine Reader-де құжат енгізу қанша кезеңнен тұрады? - ABBYY Fine Reader программасында қазақша мәтінді қалай сәйкестендіріп тануға, экспорттауға болады?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Мәтіндерді танып алу программасы. Сканерленген мәтіндерді редакциялау
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
1. Оқушылардың алған білімдерін тексеру; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Интерактивті тақта, компьютер, оқулық, электронды оқулықтар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Тест тапсырмалары туралы түсіндіру.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- ABBYY Fine Reader программасының қызметі қандай? - Сәйкестендіріп тану үшін қандай программаларды білу керек? - ABBYY Fine Reader программа терезесінің құрылымын атаңдар? - ABBYY Fine Reader-де құжат енгізу қанша кезеңнен тұрады? - ABBYY Fine Reader программасында қазақша мәтінді қалай сәйкестендіріп тануға, экспорттауға болады?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Оқушылардан тоқсанда өтілген тақырыптарды сұрау?
ІV Мағынаны тану:
І – ІІ нұсқалық тест тапсырмаларын таратып беремін. Тест тапсырмаларына жауап аламын.
Жеке жұмыс
V. Ой толғаныс:
Түсінбеген сұрақтары болса қояды.
Топта талқылайды
VІ. Үйге тапсырма:
Өткен материалдарды қайталау.
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Мәтіндік процессор туралы түсінік. Құжат құру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Мәтіндік процессор туралы түсінік. Құжат құру мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Гүлдер арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- ABBYY Fine Reader программасының қызметі қандай? - Сәйкестендіріп тану үшін қандай программаларды білу керек? - ABBYY Fine Reader программа терезесінің құрылымын атаңдар? - ABBYY Fine Reader-де құжат енгізу қанша кезеңнен тұрады? - ABBYY Fine Reader программасында қазақша мәтінді қалай сәйкестендіріп тануға, экспорттауға болады?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Мәтіндік процессор туралы түсінік. Құжат құру туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Мәтіндік процессор туралы түсінік. ІІ топқа: Құжат құру тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Топтастыру әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Мәтіндік процессордың қандай мүмкіндіктері бар? - Мәтін дегеніміз не? -Мәтіннің қандай түрлері бар? - Құжатты сақтаудың қандай жолдары бар? - Word терезесінің құрылысын атаңдар? - CTRL+N батырмалар үйлесімін қай кезде қолданамыз? - Сақталған құжатты ашу жолдарын атаңдар?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Мәтіндік процессор туралы түсінік. Құжат құру
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Құжаттың терезе түрін баптау. Құжатты қарау тәртіптері. Терезелерді бөлу, ретке келтіру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Құжаттың терезе түрін баптау. Құжатты қарау тәртіптері. Терезелерді бөлу, ретке келтіру мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Гүлдер арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- ABBYY Fine Reader программасының қызметі қандай? - Сәйкестендіріп тану үшін қандай программаларды білу керек? - ABBYY Fine Reader программа терезесінің құрылымын атаңдар? - ABBYY Fine Reader-де құжат енгізу қанша кезеңнен тұрады? - ABBYY Fine Reader программасында қазақша мәтінді қалай сәйкестендіріп тануға, экспорттауға болады?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Құжаттың терезе түрін баптау. Құжатты қарау тәртіптері. Терезелерді бөлу, ретке келтіру туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Құжаттың терезе түрін баптау. ІІ топқа: Құжатты қарау тәртіптері . ІІІ топқа: Терезелерді бөлу, ретке келтіру тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Топтастыру әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Мәтіндік процессордың қандай мүмкіндіктері бар? - Мәтін дегеніміз не? -Мәтіннің қандай түрлері бар? - Құжатты сақтаудың қандай жолдары бар? - Word терезесінің құрылысын атаңдар? - CTRL+N батырмалар үйлесімін қай кезде қолданамыз? - Сақталған құжатты ашу жолдарын атаңдар?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Құжаттың терезе түрін баптау. Құжатты қарау тәртіптері. Терезелерді бөлу, ретке келтіру
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Стильдер. Стильдерді өзгерту. Жаңа стиль құру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1 Стильдер. Стильдерді өзгерту. Жаңа стиль құру мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


text:
- Мәтіндік процессордың қандай мүмкіндіктері бар? - Мәтін дегеніміз не? -Мәтіннің қандай түрлері бар? - Құжатты сақтаудың қандай жолдары бар? - Word терезесінің құрылысын атаңдар? - CTRL+N батырмалар үйлесімін қай кезде қолданамыз? - Сақталған құжатты ашу жолдарын атаңдар?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Стильдер. Стильдерді өзгерту. Жаңа стиль құру туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Стильдер. ІІ топқа: Стильдерді өзгерту. ІІІ топқа: Жаңа стиль құру тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
- стиль дегеніміз не? - жаңа стильді құру жолдарын таңдар? - стильді өзгерту үшін қай батырманы басамыз? - стиль топтамасының түрлері қандай? - қандай стильмен жұмыс жасаған қолайлы? - стильді стильдер мәзіріне қосу үшін қандай қанатшаны шертеміз?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Стильдер. Стильдерді өзгерту. Жаңа стиль құру.
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Кеңейтілген алмастыру буфері. Беттің белгіленуі. Беті түсі
Сабақтың мақсаты:
Кеңейтілген алмастыру буфері. Беттің белгіленуі. Беті түсі туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Кеңейтілген алмастыру буфері. Беттің белгіленуі. Беті түсі мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- стиль дегеніміз не? - жаңа стильді құру жолдарын таңдар? - стильді өзгерту үшін қай батырманы басамыз? - стиль топтамасының түрлері қандай? - қандай стильмен жұмыс жасаған қолайлы? - стильді стильдер мәзіріне қосу үшін қандай қанатшаны шертеміз?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Кеңейтілген алмастыру буфері. Беттің белгіленуі. Беті түсі туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Кеңейтілген алмастыру буфері. ІІ топқа: Беттің белгіленуі. ІІІ топқа: Беті түсі тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Көшіру мен орын ауыстыру операцияларының арасындағы айырмашылықты атаңдар? - Көшіру және орын ауыстыру операцияларында қолданылатын әдістер қандай? - Алмасу буфері дегеніміз не? - Беттің түсін қалай өзгертуге болады? - Беттің орналасуы дегеніміз не? - Стандартты орналасу өлшемін атаңдар?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Кеңейтілген алмастыру буфері. Беттің белгіленуі. Беті түсі
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Беттерді бір – бірінен бөлу. Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру.
Сабақтың мақсаты:
Беттерді бір – бірінен бөлу. Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Беттерді бір – бірінен бөлу. Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Көшіру мен орын ауыстыру операцияларының арасындағы айырмашылықты атаңдар? - Көшіру және орын ауыстыру операцияларында қолданылатын әдістер қандай? - Алмасу буфері дегеніміз не? - Беттің түсін қалай өзгертуге болады? - Беттің орналасуы дегеніміз не? - Стандартты орналасу өлшемін атаңдар?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Беттерді бір – бірінен бөлу. Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Беттерді бір – бірінен бөлу. ІІ топқа: Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру. ІІІ топқа: Ерікті – енді бағанда жасау тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Баған дегеніміз не? - Жолдарды, абзацты, бетті бөлу қалай іске асады? - Баған не үшін қолданылады? - Бағанды қалай бөлеміз? - Бағандағы мәтінді қалай бөлеміз?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Беттерді бір – бірінен бөлу. Бөлу арқылы мәтіндерді бірнеше бағанда орналастыру
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Құжаттың құрылымы. Беттердің нөмірленуі. Колонтитулдар туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Құжаттың құрылымы. Беттердің нөмірленуі. Колонтитулдар мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Баған дегеніміз не? - Жолдарды, абзацты, бетті бөлу қалай іске асады? - Баған не үшін қолданылады? - Бағанды қалай бөлеміз? - Бағандағы мәтінді қалай бөлеміз?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Құжаттың құрылымы. Беттердің нөмірленуі. Колонтитулдар туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Құжаттың құрылымы. ІІ топқа: Беттердің нөмірленуі. ІІІ топқа: Колонтитулдар тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Баған дегеніміз не? - Жолдарды, абзацты, бетті бөлу қалай іске асады? - Баған не үшін қолданылады? - Бағанды қалай бөлеміз? - Бағандағы мәтінді қалай бөлеміз?
1. Оқушылардың алған білімдерін тексеру; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
Сабақтың түрі:
Сынақ сабақ
Қажетті құралдар мен көрнекіліктер:
Интерактивті тақта, компьютер, оқулық, электронды оқулықтар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Тест тапсырмалары туралы түсіндіру.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Баған дегеніміз не? - Жолдарды, абзацты, бетті бөлу қалай іске асады? - Баған не үшін қолданылады? - Бағанды қалай бөлеміз? - Бағандағы мәтінді қалай бөлеміз?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Оқушылардан тоқсанда өтілген тақырыптарды сұрау?
ІV Мағынаны тану:
І – ІІ нұсқалық тест тапсырмаларын таратып беремін. Тест тапсырмаларына жауап аламын.
Жеке жұмыс
V. Ой толғаныс:
Түсінбеген сұрақтары болса қояды.
Топта талқылайды
VІ. Үйге тапсырма:
Өткен материалдарды қайталау.
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. Атау. Иллюстрация тізімі. Қиылыс сілтемелер. Мазмұнды баптау
Сабақтың мақсаты:
Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. Атау. Иллюстрация тізімі. Қиылыс сілтемелер. Мазмұнды баптау туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. Атау. Иллюстрация тізімі. Қиылыс сілтемелер. Мазмұнды баптау мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


text:
- Баған дегеніміз не? - Жолдарды, абзацты, бетті бөлу қалай іске асады? - Баған не үшін қолданылады? - Бағанды қалай бөлеміз? - Бағандағы мәтінді қалай бөлеміз?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. Атау. Иллюстрация тізімі. Қиылыс сілтемелер. Мазмұнды баптау туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. ІІ топқа: Атау. Қиылыс сілтемелер. ІІІ топқа: Мазмұнды баптау тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
- Сілтеме дегеніміз не? - Сілтемеге қандай атау береміз? - Сілтеме не үшін қажет? - Қабаттасқан сілтеме дегеніміз не? - Мазмұнды қолмен қалай баптаймыз? - Иллюстрация тізімі дегеніміз не? - Әдебиеттер тізімі батырмасының қызметі қандай?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Құжатта сілтемелерді ұйымдастыру. Атау. Иллюстрация тізімі. Қиылыс сілтемелер. Мазмұнды баптау
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Рецензиялау. Емле ережесі. Ескерту. Құжатты қорғау туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Рецензиялау. Емле ережесі. Ескерту. Құжатты қорғау мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Сілтеме дегеніміз не? - Сілтемеге қандай атау береміз? - Сілтеме не үшін қажет? - Қабаттасқан сілтеме дегеніміз не? - Мазмұнды қолмен қалай баптаймыз? - Иллюстрация тізімі дегеніміз не? - Әдебиеттер тізімі батырмасының қызметі қандай?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Рецензиялау. Емле ережесі. Ескерту. Құжатты қорғау туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Рецензиялау. ІІ топқа: Емле ережесі. Ескерту. ІІІ топқа: Құжатты қорғау тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- сөздермен әрекет жасау топтамасына кіретін қосымшаларды атаңдар? - қатені түзету мен тексерудің қандай жолдары бар? - құжатқа ескертуді не үшін қолданамыз? - құжатты қорғау жолдарын атаңдар? - программада орфографиялық және грамматиканы автоматты түрде тексеру үшін қандай әрекеттерді орындау керек? - Microsoft Word құжатына құпия сөзін қалай орнатады? - автоауыстыруды қосу үшін қандай әрекеттер орындалады?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Рецензиялау. Емле ережесі. Ескерту. Құжатты қорғау
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Құжатқа диаграммаларды және математикалық формулаларды кірістіру. Макростар
Сабақтың мақсаты:
Құжатқа диаграммаларды және математикалық формулаларды кірістіру. Макростар туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1 Құжатқа диаграммаларды және математикалық формулаларды кірістіру. Макростар мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


text:
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- сөздермен әрекет жасау топтамасына кіретін қосымшаларды атаңдар? - қатені түзету мен тексерудің қандай жолдары бар? - құжатқа ескертуді не үшін қолданамыз? - құжатты қорғау жолдарын атаңдар? - программада орфографиялық және грамматиканы автоматты түрде тексеру үшін қандай әрекеттерді орындау керек? - Microsoft Word құжатына құпия сөзін қалай орнатады? - автоауыстыруды қосу үшін қандай әрекеттер орындалады?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Құжатқа диаграммаларды және математикалық формулаларды кірістіру. Макростар туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Құжатқа диаграммаларды. ІІ топқа: Математикалық формулаларды кірістіру. ІІІ топқа: Макростар тақырыптарын тақырыпшаларға бөліп беру.
- Диаграмма құру үшін қандай ақпарат керек? - Диаграмманың түрлерін атаңдар? - Кесте, ұяшық деген не? - Қандай диаграмма түрінде осьтер болмайды? - Макрос дегеніміз не? Қай кезде қолданылады? - Макрос қауіпсіз бе? - Макрос құрудың қандай тәсілдері бар? - Макрос белгісін қалай құрамыз? - Құжатқа макрос енгізу міндетті ме?
Интервью әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Құжатқа диаграммаларды және математикалық формулаларды кірістіру. Макростар
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады. Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Анимацияға кіріспе. Программамен және оның интерфейсімен танысу. Анимациялық фильмдерді сақтау. Геометриялық салу, өзгерту, орнын ауыстыру, фигураның түсін ауыстыру
Сабақтың мақсаты:
Анимацияға кіріспе. Программамен және оның интерфейсімен танысу. Анимациялық фильмдерді сақтау. Геометриялық салу, өзгерту, орнын ауыстыру, фигураның түсін ауыстыру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Анимацияға кіріспе. Программамен және оның интерфейсімен танысу. Анимациялық фильмдерді сақтау. Геометриялық салу, өзгерту, орнын ауыстыру, фигураның түсін ауыстыру мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


text:
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- Диаграмма құру үшін қандай ақпарат керек? - Диаграмманың түрлерін атаңдар? - Кесте, ұяшық деген не? - Қандай диаграмма түрінде осьтер болмайды? - Макрос дегеніміз не? Қай кезде қолданылады? - Макрос қауіпсіз бе? - Макрос құрудың қандай тәсілдері бар? - Макрос белгісін қалай құрамыз? - Құжатқа макрос енгізу міндетті ме?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Анимацияға кіріспе. Программамен және оның интерфейсімен танысу. Анимациялық фильмдерді сақтау. Геометриялық салу, өзгерту, орнын ауыстыру, фигураның түсін ауыстыру туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ – ІІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Анимацияға кіріспе. Программамен және оның интерфейсімен танысу. ІІ топқа: Анимациялық фильмдерді сақтау. ІІІ топқа: Геометриялық салу, өзгерту, орнын ауыстыру, фигураның түсін ауыстыру тақырыптарын топтарға бөліп беру.
Қарапайым анимацияларды құру. Анимацияның реттері, режімі туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Қарапайым анимацияларды құру. Анимацияның реттері, режімі мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.


Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру
Сабақтың мақсаты:
Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1 Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру тәсілдерімен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Түстер арқылы топқа бөлу.
ІІ. Қызығушылығын ояту:
Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру туралы сұрау?
IІІ. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа Техника қауіпсіздігінің ережелері мен талаптары. ІІ топқа медициналық көмек пен көз талғанда жасалатын жаттығулар
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
1. Техника қауіпсіздігінің ережелері 2. Техника қауіпсіздігінің талаптары 3. Медициналық көмек 4. Көз жаттығулары
Үш қадамды2 сұхбат әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады.Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Әлемнің ақпараттық бейнесі, ақпараттық жүйелер және ресурстар туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Әлемнің ақпараттық бейнесі, ақпараттық жүйелер және ресурстарымен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Карта арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
1. Техника қауіпсіздігінің ережелері 2. Техника қауіпсіздігінің талаптары 3. Медициналық көмек 4. Көз жаттығулары
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Әлемнің ақпараттық бейнесі, ақпараттық жүйелер және ресурстар туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Әлемнің ақпараттық бейнесі, ІІ топқа: Ақпараттық жүйелер, ресурстар тақырыптарын бөліп беру
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- «Ақпарат» термині туралы жаңадан не білдіңдер? - Ақпаратты қанша деңгейде қарастыруға болады? - Ақпараттану дегенді қалай түсінесіңдер? - Ақпараттанудың негізгі нысаны қандай? - Ақпараттық жүйелер деген ұғымды қалай түсінесіңдер? - Ақпараттық қамтамасыз етудің түрлерін атап , оларға сипаттама беріңдер?
Үш қадамды2 сұхбат әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Әлемнің ақпараттық бейнесі, ақпараттық жүйелер және ресурстар
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады.Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Білім берудің ақпараттық ресурстары туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Білім берудің ақпараттық ресурстары мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.
1. Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеп, құрал-жабдықтарын тексеру. 2. Сергіту сәтін пайдалана отырып, сабаққа назар аударту. 3. Құрылғылар арқылы топқа бөлу.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
- «Ақпарат» термині туралы жаңадан не білдіңдер? - Ақпаратты қанша деңгейде қарастыруға болады? - Ақпараттану дегенді қалай түсінесіңдер? - Ақпараттанудың негізгі нысаны қандай? - Ақпараттық жүйелер деген ұғымды қалай түсінесіңдер? - Ақпараттық қамтамасыз етудің түрлерін атап , оларға сипаттама беріңдер?
ІІІ. Қызығушылығын ояту:
Білім берудің ақпараттық ресурстары туралы сұрау?
IV. Мағынаны тану:
І – ІІ топқа тапсырма беремін. І топқа: Білім берудің ақпараттық ресурстары, ІІ топқа: Білім порталдары және каталогтары
Джигсо әдісін пайдалану
V. Ой толғаныс:
- Ақпараттық ресурстардың рөлі қандай? - Білім берудің ақпараттық ресурстары деген не? - Білім берудің электрондық ресурстарының қандай ерекшелігі бар? Олардың түрлерін атаңдар? - Білім берудің электрондық ресурстарын қалай табуға болады? - Өздерің осындай ресурс түрін пайдаланасыңдар ма?
Үш қадамды2 сұхбат әдісі арқылы.
VІ. Үйге тапсырма:
Білім берудің ақпараттық ресурстары
VІІ. Бағалау:
Сабақ барысындағы көңіл – күйлерін, алған әсерлерін, нені біліп, үйренгендерін жазады.Білемін, Үйрендім, Үйренгім келеді стратегиясы
Ақпараттық және программалық қамтамасыз етудің диалектикасы
Сабақтың мақсаты:
Ақпараттық және программалық қамтамасыз етудің диалектикасы туралы түсінік беру.
Күтілетін нәтиже:
1. Ақпараттық және программалық қамтамасыз етудің диалектикасы мен танысады; 2. Тақырып бойынша алған теориялық білімдерін практикалық тапсырма орындауда тиімді пайдаланады. 3. Компьютерде дұрыс жұмыс істеу ережесін ұстануға үйренеді.
Оқыту технологиясы:
Сыни тұрғыдан ойлау технологиясы, Ақпараттық – коммуникациялық технологиясы.


title: Сабақтың мақсаты: Кіріспе. Техника қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру туралы түсінік беру


title: Құндылықтарға баулу - Сабақтың мақсаты климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады климат түзуші факторларды талдай алады

text:
Сабақтың басы
2минут
Ойқозғау
3минут
|
Ұйымдастыру бөлімі оқушылар түгелденіп,
жыл мезгілдеріне байланысты топтарға бөлінеді. «Қыс», «Жаз», «Көктем»
«Ой қозғау » әдісі арқылы сұрақ қойылады:
--Синоптиктер бүгінгі ауа райын қалай болжайды?
«Миға шабуыл» әдісі негізінде бейнеролик көрсетіледі:
-- Әртүрлі жердің климатының көрінісін бейнеролик арқылы көрсету.
|
Қыс, Жаз, Көктем топтарға бөлінеді.
Бейнеоролик «климат түзуші факторлар»
Атлас
Интерактивті тақта
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=2#Сабақтың_жоспарланған_кезеңдері__Сабақтағы_жоспарланған_жаттығу_түрлері__Дереккөздер,_ресурстар


title: «Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі - Сабақтың мақсаты климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады климат түзуші...

text:
«Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі арқылы
мәтінмен жұмыс (оқулық мәтінімен, ресурстармен танысу)
Тапсырма « Кестелер сөйлейді» әдісі 1-тапсырма Берілген сызбаға климат түзуші факторларды жазыңыз.
Климат түзуші факторлар
Дескриптор:
Климат түзуші факторларды анықтай алады;
Түрлерін ажырата алады;
ҚБ қол шапалақтау арқылы бір-бірін бағалайды.
«Шахмат» әдісін қолдану арқылы орындайды ЖЖ 2-тапсырма Жер беті төсеніштерінің альбедосын анықта
Қар
5%
Орман
Шөп жамылғысында
35%
40%
Күлгін топырақта
суда
Дескриптор: - Жер бетінен кері шағылысқан радиацияны сараптай алады;
- Жер бетінің жекелеген денелердің шағылыстыру қабілетін атай алады;
- Жер бетінің төсеніші альбедосын анықтай алады.
ҚБ бағдаршам арқылы.
3 – тапсырма. « Кластер » әдісі. ТЖ
Климаттық картаны қолданып, Қазақстан территориясына әсер ететін климат түзуші факторларға талдау жасаңыз.
• Күн радиациясының республика аумағында таралуын түсіндіріңіз.
• Географиялық орнына байланысты климаттың өзгеруін талдаңыз
• Жер бедеріне байланысты климаттың өзгеруін талдаңыз
Дескриптор: - Күн радиациясының таралуын анықтай алады;
- Географиялық орнының климатқа әсерін сипаттай алады;
- Жер бедеріне байланысты климат өзгерісін түсіндіре алады;
ҚБ. «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» әдісі арқылы бағалайды.
Қалыптастырушы бағалауға арналған
тапсырмалар
жинағы 8-сынып
Сабақтың соңы
5мин
Бекітуге арналған тапсырма:
«Ойыңды тұжырымда» Төменде ұсынылған сөздік формулаларды қолдану арқылы, негізгі заңдылықтарды анықта.
А. Күн сәулелерінің түсу бұрышы қаншалықты көп болса, соншалықты -------
Ә. Күн радиациясының мәні неғұрлым көп болса, соншалықты -------
Б. Беті қаншалықты жарық болса, солғұрлым
--------
В. Өсімдік жамылғысы қалың болса ---------
Г. Аумақ мұхиттан қаншалықты алыс болса,соншалықты -------
Д. Таулар неғұрлым биік болса, соғұрлым Е. Климат түзуші факторлар:--------,---------,--------,---------тұрады.
Ж.Жылдық ауа температурасының ------,-----,-----,-------типтерін бөліп көрсетеді.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=3#Дескриптор:_-_Жер_бетінен_кері_шағылысқан_радиацияны_сараптай_алады;_-_Жер_бетінің_жекелеген_денелердің_шағылыстыру_қабілетін_атай_алады;


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=3#Дескриптор:__Климат_түзуші_факторларды_анықтай_алады;__Түрлерін_ажырата_алады;__ҚБ_қол_шапалақтау_арқылы_бір-бірін_бағалайды


title: ҚБ.Басбармақ - Сабақтың мақсаты климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады климат түзуші факторларды талдай алады

text:
Саралау жұмысы сабақ барысында қолданылған тапсырмалар арқылы жүзеге асады.
Оқушылар кесте толтыру тапсырмасында берілген сызбаға климат түзуші факторларды жазады.
Екінші тапсырма бойынша жер беті төсеніштерінің альбедосын ажыратады.
Қабілетті оқушылар картамен жұмыс жасап Қазақстан территориясына әсер ететін климат түзуші факторларға талдау жасайды, ауа массалары әсерінен климат өзгерісіне баға береді. Ойыңды тұжырымда әдісінде берілген сөздік формулаларды қолдану арқылы, негізгі заңдылықтарды тұжырымдайды.
|
Бағалау түрлері – жеке жұмысты мұғалімнің бағалауы, жұптардың өзара бағалауы, оқушылардың өзін өзі бағалауы, жеке жұмыс кезінде мадақтау, басбармақ, бағдаршам арқылы бағалау жүргізілді. Жұптық жұмыс барысында бірін – бірі бағдаршам, екі жұлдыз бір ұсыныс арқылы бағалады. Стикерлерге бүгінгі сабақ бойынша мен не үйрендім? маған не қиын болды? не күрделі болды? мен енді ненеі үйренгім келеді? Сұрақтарына жауап беру арқылы, кері байланыс жүзеге асады.
|
Математика пәнімен -күн мен түннің теңелуі, күннің тоқырау күндерін есептеу формуласы. Күн радиациясының таралуы-1см2 –ға түсетін энергияны өлшеу.
Биология пәнімен- өсімдіктер жамылғысының климатқа әсері.
Интербелсенді тақтаны қолдануда уақытты пайдалану бөлмені желдету, сабақ барысындағы қауіпсіздік
ережелерін сақтау
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=4#Бағалау_–_Сіз_оқушылардың_материалды_игеру_деңгейін_қалай_тексеруді_жоспарлап_отырсыз__Пəнаралық_байланыстар.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=4#Саралау_–_Сіз_оқушыларға_қандай_тəсілмен_көмектесесіз_Сіз_басқаларға_қарағанда_қабілетті_оқушыларға_қандай_тапсырмалар_бересіз


title: Сабақ бойынша рефлексия - Сабақтың мақсаты климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады климат түзуші факторларды...

text: Қорытынды бағалау Сабақта ең жақсы өткен екі нəрсе (оқыту мен оқуға қатысты)? 1: 2: Сабақтың бұдан да жақсы өтуіне не оң ықпал етер еді (оқыту мен оқуға қатысты)? 1: 2: Осы сабақтың барысында мен сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістіктері/ қиындықтары туралы нені анықтадым, келесі сабақтарда не нəрсеге назар аудару қажет?


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-klimat-tzushi-faktorlardi-ereksheligin-ajirata-a.html?page=5#Осы_сабақтың_барысында_мен_сынып_туралы_немесе_жекелеген_оқушылардың_жетістіктері/_қиындықтары_туралы_нені_анықтадым,_келесі_сабақтарда_не_нəрсеге_назар_аудару_қажет


title: Сабақтың мақсаты климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады климат түзуші факторларды талдай алады

text:
Сабақтың тақырыбы
|
Климат түзуші факторлар
|
Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сəйкес)
|
8.3.2.1. Климат түзуші факторларды талдайды
8.2.1.1. тақырыптық карталарды сипаттайтын қосымша элементтерді құрастырады: прфиль, график, диаграмма, кесте
|
Сабақтың мақсаты
|
-климат түзуші факторлардың ерекшелігін ажырата алады
-климат түзуші факторларды талдай алады;
- климаттық картадан климат элементтерінің айырмашылығына баға бере алады.
|
Бағалау критерийі
|
Климат түзуші факторларды сипаттайды.
|
Тілдік мақсаттар
|
Тақырыпқа байланысты : Айтылым өз ойларын жинақы және логикалық сабақтастықпен жеткізе алады
Тыңдалым: бейнематериалды, бір-бірінің пікірін тыңдап талқылау, пікірлесу барысында қолданады;
Жазылым : кесте, сызбаларды қолдана отырып, көрсеткіштерді ауызша және жазбаша сипаттау кезінде іске асырады.
Пәнге қатысты сөздік қормен термидер:күн радиациясы, күн мен түннің теңелуі, күннің тоқырау күндері, төсеніш беті, альбедо, изотерма.
Диалогтер мен жазу үшін қолданылатын тіркестер:
Күн радиациясы -------, --------, --------,-------, -------- бөлінеді.
Климат түзуші факторлар:--------,---------,--------,---------тұрады.
Жылдық ауа температурасының ------,-----,-----,-------типтерін бөліп көрсетеді.
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


Сабақ тақырыбы:
Сабақтың мақсаты:
Күні:
Мұғалімнің аты-жөні
Студенттер саны:
Сабақтың өтетін орыны:
Керекті құрал жабдықтар:
|
Аэробика жаттығулары.
1) Аэробика жаттығуларын үйрету.
2) Икемділікке, ұйымшылдыққа тәрбиелеу
18.10.22
Айтбаев.Ж.К
6
Колледж спорт залы
Ысқырық,уақыт өлшегіш
|
I
1)
2)
3)
1)
2)
3)
4)
|
Сабақтың дайындық бөлімі:
Студенттерді сапқа тұрғызу
Студенттермен сәлемдесу
Саптық жаттығуларын орындату
Жүру жаттығулары:
Қолымыды жоғары көтеріп,аяқтың ұшымен жүру
Қолымызды желкемізге қойып,аяқтың өкшесімен жүру
Қолымызды белімізге қойып,аяқтығ сыртық қырымен жүреміз
Қолымызды белімізге қойып,аяқтың сыртқы қырымен жүру
|
15мин
1мин
40сек
40сек
40сек
40сек
|
Шынтақты бүкпей жүру
Саусақтарымызды тарақтамаймыз
Денемізді тік ұстап жүреміз
|
1)
2)
3)
4)
5)
6)
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
11)
|
Жүгіру жаттығулары:
Жай екпінмен жүгіреміз
Оң иық алда, қолымызды алға қарай ойналдырамыз
Сол иық алда, қолымызды артықа қарай айналдырамыз
Қолымызды алға созып,тіземізді көтеріп жүгіреміз
Қолымызды артқа қойып,өкшемізді алақанымызға тигізіп жүгіреміз
Арқамызды алдыға қаратып жүгіреміз
Жалпы дамыту жаттығулары :
Қолымызды белімізге қойып,басымызды алға,артқа,оңға,солға иеміз
Қолымызды иығымызға қойып,алға екі рет,артқа екі рет айналдырамыз
Оң қолымызды көтеріп ,сол қолымыз төменде,қолымызды кезекпен-кезек сермиміз
Қолымызды желкемізге қойып денемізді оңға екі рет,солға екірет бұрамыз
Қолымызды алдыға созып кезекпен-кезек қайшылаймыз
Қолымызды кеуде тұсына қойып ,бір-екі алға ,үш-төрт оң қапталға сол жақада осылай,құшақ ашамыз
Оң қолымызды белге қойып,сол қолымызды жоғары көтеріп,оңға екірет, солға екірет иілеміз
Аяғымызды қосып тіземізді ішке төрті рет,сыртқа төрт рет айналдырамыз
Аяғымызды қосып тіземізді оңға төрт рет,солға төрт рет айналдырамыз
Аяғымыздың арасын кең ашып,бір дегенде оң аяққа қолымызды тигіземіз ,екі дегенде еденге,үш дегенде сол аяққа,төрт дегенде бастапқы қалыпта тұрамыз
Оң аяқпен бес рет,сол аяқпен бес рет қос ақпен он рет секіреміз
Қорытынды:
Студенттерді сапқа тұрғызып,сабақты шапалақ ұру арқылы бағалау
|
1мин
1мин
1мин
40сек
40сек
40сек
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
3-4рет
1рет
|
Бір екпінмен жүгіреміз
Ара қашақтық сақтаймыз
Тіземізді барынша көтереміз
Денемізді тік ұстаймыз
Ақырын жүгіреміз
Аяқты иық деңгейінде ашамыз
Шынтақ иық деңгейінен төмен болмау керек
Шынтақты бүкпейміз
Аяқты жерден көтермейміз
Қолымызды тіке алға созамыз
Аяқ арасын кеңінен ашамыз
Барынша иілуге тырысамыз
Қолымызды тіземіздің үстіне қойамыз
Жаттығуды оң жақтан бастаймыз
Санақ бойынша секіреміз
|


1-
с
абақ
Сабақтың мақсаты: Компьютерлік желілердің жұмыс істеу қағидалары
Мақсаты: 10.6.1.1 желілік компоненттердің мақсатын сипаттау (тораптар,
маршрутизаторлар, коммутаторлар);
Желі компоненттеріне келесі құрылғылар жатады:
Желі торабы
Концентратор
Коммутатор
Компьютерлік желінің желі торабы – осы желінің басқа құрылғыларымен қосылған құрылғысы. Мысалы:
компьютер, маршрутизатор, коммутатор, концентратор, ұялы телефон, теледидар, виртуалды құрылғы.
Switch ағылшын тілінен аударғанда «ауыстырып қосу» деген мағына береді. Hub ағылшын тілінен
аударғанда «орталық» деген мағына береді. Ал Router ағылшын тілінен аударғанда «маршрутизатор» деген
мағынаға ие.
Коммутатор – желінің бір немесе бірнеше сегменттері ішінде компьютерлік желінің бірнеше торабын
қосады. Коммутатор концентратордан тиімді және деректер пакеттерін дереккөзден мекен жайға жеткізеді.
Коммутатор MAC мекен жайымен жұмыс істейді, интернетке қосылады, OSI моделінің каналды деңгейінде
жұмыс істейді, LAN порттарын қолданады.
Концентратор – желінің қарапайым құрылғысы. Деректер компьютерлік желі арасында алмасады. Бір порт
арқылы алынған деректерді оның барлық қалған порттарына қайта жіберуге арналған.
Маршрутизатор – ақылды құрылғы, маршруттау ережесі мен кестесі негізінде желінің әр түрлі сегменттері
арасында пакеттерді қайта жібереді. IP-мекен жайды анықтайды, интернетке қосылады, кіріктірілген
жадысы бар, OSI моделінің желілік деңгейінде жұмыс істейді, LAN және WAN порттарын қолданады.
Желі компоненттерінің жұмыс принципі:
Концентратор былай жұмыс істейді: құрылғы деректерді жіберушіден басқа барлық компьютерлерге
жібереді.
Коммутатор былай жұмыс істейді: құрылғы деректерді тікелей мекен жайға жібереді.
Маршрутизатор былай жұмыс ітейді: құрылғы әртүрлі типті желілер арасындағы
деректерді жібереді.
Оқу тапсырмасы:
https://onlinemektep.org/control/courses/list/20660
1-9 тапсырма


title: Сабақтың мақсаты: Компьютерлік желілердің жұмыс істеу қағидалары


ЗЕРТХАНАЛЫҚ САБАҚ
Комплексті қосылыстар
Сабақтың мақсаты: Комплексті қосылыстарды алу және қасиеттерін зерттеу
№1 Тәжірибе. Тетраамин мыс (ІІ) сульфаты комплекс қосылысын алу және
оны зерттеу.
Пробиркаға 5-7 мл мыс сульфатын құйып, біртіндеп 25% -аммиак ерітіндісін
құйыңдар. Басында ақ тұнба (негіздік мыс сульфаты) пайда болады, ол
біртіндеп ериді. Ерітінді түсі көкке боялады, яғни мыс (ІІ) тетраамин сульфаты
комплексі пайда болады. Теңдеулерін жазыңдар.
Теңдеулер мен қорытындыға 6-7 жол орын қалдырыңдар.
№2 Тәжірибе. Калий гексациано(III)ферратының диссоциациясы
Екі пробиркаға 2 мл қызыл қан тұзын K
3
[Fe(CN)
6
] құйыңдар. Бірінші
пробиркаға бірнеше тамшы калий роданидін, ал екінші пробиркаға бірнеше
тамшы сілті қосыңдар. №2 және №3 тәжірибелер нәтижесін салыстырыңдар.
Калий гексациано(III)ферраты қос тұз ба, әлде комплексті тұз ба екені жайлы
қорытынды жасаңдар. Оның диссоциация теңдеуін жазыңдар.
Теңдеулер мен қорытындыға 9-10 жол орын қалдырыңдар.
№3 Тәжірибе. Алмасу реакциясындағы комплексті қосылыстар
Пробиркаға 1 мл темір (ІІ) сульфатын құйып, үстіне бірнеше тамшы қызыл қан
тұзын K
3
[Fe(CN)
6
] құйыңдар. Турнбуль көгі Fe
3
[Fe(CN)
6
]
2
көк түсті
тұнбасының түзілуін бақылаңдар. Бұл реакция қандай ионның болуын
көрсетеді? Реакцияның молекулалық және иондық теңдеулерін жазыңдар.
Теңдеулер мен қорытындыға 9-10 жол орын қалдырыңдар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Комплексті қосылыстарды алу және қасиеттерін зерттеу


title: ІІ. «Кім көп біледі, сол ұтады?» - Сабақтың мақсаты: Көпжақтар көлемдерін табу тұжырымдамаларын пысықтап, көлемдер...

text:
ІІ. «Кім көп біледі, сол ұтады?» Қайталау сұрақтарына жауап беру.
(кім неше сұраққа жауап бергені есепке алынады)
Көпжақ деген не?
Призма (анықтамасы, табаны, бүйіржағы, қыры деген не?)
Призманың диагоналы, биіктігі деген не?
Призма түрлерін ата
Параллелипед деген не?
Тікбұрышты параллелипед, куб деген не?
Пирамида (анықтамасы, қыры, биіктігі, табаны)
Пирамиданың диагоналдық қимасы деген не?
Пирамиданың апофемасы деген не?
10)Дұрыс, қиық пирамида деген не?
ІІІ. Формуланы кім дұрыс табады?
Призманың бүйір беті, толық беті көлемі формулаларын жазыңдар
Пирамида, қиық пирамиданың бүйір беті, толық беті, көлемі формулаларын жаз
Формуладағы белгісізді тап
а) V = SH б) V = aвс в) V = SH
S =
а =
H =
ә
a =
в =
S =
) V = a3
с =
Көп формула білген оқушылар есепке алынады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ІV. «Біліміңді тексер» - Сабақтың мақсаты: Көпжақтар көлемдерін табу тұжырымдамаларын пысықтап, көлемдер формулаларын...

text:
ІV. «Біліміңді тексер»
(деңгейлік тапсырмалар)
10 балл
|
А
|
Берілген үш өлшемі: 12 см; 20 см; 15 см бойынша тік бұрышты параллелипедтің толық бетінің ауданын табыңдар
|
20 балл
|
В
|
Дұрыс төртбұрышты пирамида бүйір қыры 5 см, ал биіктігі 4 см. Көлемін табыңдар
|
30 балл
|
С
|
Тікбұрышты параллелипедтің табанының қабырғалары 14 см және 48 см-ге тең, биіктігі 8 см. Диагоналдың қимасының ауданын тап.
|
Тестік тапсырмалар
№
|
Тапсырмалар
|
А
|
В
|
С
|
Д
|
Е
|
1
|
Үшбұрышты тік призманың табан ауданы 4 см2, ал бүйір жақтарының аудандары 9 см2; 10 см2; 17 см2.
Призма көлемін тап
|
36 см2
|
9см2
|
12см2
|
4см2
|
16см2
|
2
|
Тік бұрышты параллелипед өлшемдері: 15 м; 50 м; 30 м.
Оған тең шамалас кубтың қырын тап
|
30см
|
25см
|
35см
|
45см
|
40см
|
3
|
Көлемі 4 см3, ал табанының қабырғасы 2 см-ге тең төртбұрышты дұрыс пирамиданың бүйір қыры ұзындығын тап
|
14см
|
см
|
см
|
см
|
см
|
Өз бетімен жұмыс. Пирамиданың табаны катеттері 6 см, 8 см болатын тік бұрышты үшбұрыш табанындағы барлық екі жақты бұрыштары 600. Пирамида биіктігін тап.
V. «Математикалық сөздік». Математикалық сөздіктер
оpore тілінде айтылады, қазақша баламасын табыңдар.
Куб – текше,
Квадрат – шаршы
Биссектриса – жарма
Вертикаль – тік
Аксиома – ақиқат
Конус –шошақ
Цилиндр – айналма
VІ. «Ойланайық – кім ойшыл»Шығармашылық тапсырма.
Оқушылар өздері құрастырған сөзжұмбақтар шешу:
Қиық пирамиданың бүйір жағы
а2+в2=с2кімнің теоремасы
Пирамиданың бүйір жағы
Ең алғашқы әйел математик кім?
Пирамиданың бүйір жағына түсірілген биіктік
Пирамиданың төбесінен табан жазықтығына түсірілген перпендикуляр
Табаны көпжақ, бүйір жақтары үшбұрыш болатын фигура
Пирамиданың n бұрыш болатын жағы
1
-
|
т
2
|
р
|
а
|
п
|
е
|
ц
|
и
|
я
|
|
3
4
5
6
|
|
п
|
и
|
ф
|
а
|
г
|
о
|
р
|
|
|
ү
|
ш
|
б
|
ұ
|
р
|
ы
|
ш
|
|
|
К
|
о
|
в
|
а
|
л
|
е
|
в
|
с
|
к
|
а
|
я
|
а
|
п
|
о
|
ф
|
е
|
м
|
а
|
|
|
б
|
и
|
і
|
к
|
т
|
і
|
к
|
|
п
7
|
и
|
р
|
а
|
м
|
и
|
д
|
а
|
|
|
8
|
т
|
а
|
б
|
а
|
н
|
ы
|
|
VІІ. Қорытындылау
«Білімді, білікті адамның шығар биіктігі әрқашан биік, сондықтан жақсы оқып, салауатты өмір салтын ұстанған мәдениетті азамат қана «Білім тарланы» бола алады» - деп, сабақта белсенділік көрсетіп көп бал жинаған оқушы анықталады.
VІІІ. Бағалау
ІХ. Үйге тапсырма беру
Достарыңызбен бөлісу: |


Сабақтың тақырыбы: Көпжақтар көлемдері тақырыптарын пысықтап
қайталау
Сабақтың мақсаты:
Көпжақтар көлемдерін табу тұжырымдамаларын пысықтап, көлемдер формулаларын пайдаланып есептер шығару.
«Білім тарланын» анықтау.
Көпжақтар бүйір беті, толық беті, көлемі формулаларын жете білу, білімін, білігін және дағдысын тереңдете түсу, дамыту.
Жауапкершілікті сезінуге тәрбиелеу
Сабақтың түрі: қайталау сабағы
Әдісі: сұрақ-жауап, деңгейлік тапсырма, тест тапсырма, сөзжұмбақтар
Көрнекілігі: интерактивті тақта,перфокарта, сөзжұмбақ
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру
ІІ. «Кім көп біледі, сол ұтады» (қайталау сұрақтары)
ІІІ. «Формуланы кім дұрыс табады?»
(формуладағы белгісізді табу)
ІV. «Біліміңді тексер» (деңгейлік тапсырмалар)
V. Математикалық сөздік.
(математикалық терминдердің қазақша баламасын табу)
VІ. «Ойланайық, кім ойшыл» (шығармашылық тапсырма)
VІІ. Қорытындылау
VІІІ. Бағалау. «Білім тарланын анықтау»
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Көпжақтар көлемдерін табу тұжырымдамаларын пысықтап, көлемдер формулаларын пайдаланып есептер шығару


title: апта. СОӨЖ 13-15 - Сабақтың мақсаты: Көркем мәтіндегі грамматикалық категорияның қызметін ажырату. Негізгі сұрақтар, тапсырмалар

text:
апта. СОӨЖ 13-15
Тақырыбы: Көркем мәтінді лингвистикалық талдау пәнін мектепте оқыту.
Тапсырмалар:
Көркем әдебиет тілінің эстетикалық әсері туралы түсінік.
Ғалымдардың еңбектеріне конспект жасау.
Көркем әдебиет тілінің көркемдік, стильдік қызметтерін түсініп, зерделеу.
Белгілі бір көркем шығармаға лингвистикалық талдау жасау.
Сұрақтар:
1.Көркем мәтінді лингвистикалық талдау пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері
2.Көркем мәтінді лингвистикалық талдау пәнін оқытудың бағыттары.
3.Көркем мәтінді лингвистикалық талдау пәнін оқытудың міндеттері
Негізгі әдебиеттер: [1.7:1], [1.7:2], [1.7:3], [1.7:4], [1.7:5], [1.7:6], [1.7:7], [1.7:8], [1.7:9]
Қосымша әдебиеттер: [1.7:1], [1.7:2], [1.7:4], [1.7:8], [1.7:11], [1.7:12], [1.7:13], [1.7:14]
Тапсырмалар:
1. Көркем әдебиет тілінің эстетикалық әсері туралы түсінік.
2. Ғалымдардың еңбектеріне конспект жасау.
3. Көркем әдебиет тілінің көркемдік, стильдік қызметтерін түсініп, зерделеу.
4. Белгілі бір көркем шығармаға лингвистикалық талдау жасау.
Көркем әдебиет тілінің эстетикалық әсері туралы түсінік.
Өнердің көп салаларының ішіндегі ең бір қадірлісі әрі қасиеттісі – көркем әдебиет. Оның өнердің өзге түрлерімен бірлігі бола тұра өзгешелігі де мол. Сөз өнері сурет пен музыка секілді жалпыға бірдей жетімді деу қиын: сөз – бояу немесе дыбыс емес, барлық халыққа бірдей және бірден түсінікті бола алмайды. Әр ұлттың өз тілі бар және әдеби шығарма сол тілде ғана туады. Бұл жағдай – көркем әдебиеттің халықаралық өрісіне біраз бөгеу, тіпті тұсау екені рас. Бірақ, есесіне, әдебиеттің тілі музыка тілінен гөрі нақты, театр тілінен гөрі затты. Бейнелеу, сәулет, мүсін өнерлері затты, нақты болғанымен жансыз, қимылсыз, ал әдебиет кез келген шындықты қимыл, қозғалыс үстінде құбылта, құлпырта көрсете алады. Дәл осы тұрғыдан алғанда, сөз өнерін - бар өнердің басы, өнер атаулының ең қиыны және күрделісі, ең жоғары түрі деуге болады.
Суреткер болу үшін адамға тума қабілет, табиғи дарын қажет. Суреткер сипатын оның азаматтық рухынан, қоғамдық бітімінен бастаған жөн. Тума көркемдік қабілет кез келген кісіде бар. Олай болмаса, кез келген кісі өнерді де, көркем әдебиетті де жан-жүрегімен қабылдап, сезіне, түсіне алмас еді. Дегенмен материалистік эстетика нағыз суреткерге тән бірнеше ерекшеліктерді тізіп, талдап, сол арқылы талант табиғатын сипаттайды.
Біріншіден, сезім. Нәзік сезімталдық. Өзін қоршаған өмірден әрқашан тың құпиялар іздеп, айрықша әсер алу, көз алдындағы құбылыстарды ерекше сезіну, нәзік түйсіну, сезінген-түйсінген шындығына бейтарап қала алмай, тербеле тебірену – бәрінен бұрын ақынға тән қасиет. Ал суреткер, - ең алдымен ақын. Бұл ерекшелікті «Гетенің қазасына» деген өлеңінде Баратынский дәл суреттеген:
Жасыл шөптің тілін ұғып кезінде
Жапырақтың сәл дірілін сезінген,
Жұлдыздармен жымындасқан, ымдасқан,
Жал толқынмен ақылдасқан, мұңдасқан.
Жаратылыс-табиғатпен бір туған
Жан еді ол кеудесіне нұр тұнған,
Одан бүгін қалған адам сыры жоқ!
Екіншіден, бақылау. Жіті бақылағыштық. Нәзік сезім көреген, дәл бақылаумен ұштасып жатады.
Үшіншіден, қиял. Шығармашылық фантазия. Бақылап білген, сезген шындықты кең өріске шығаратын қанатты шығармашылық қиял – таланттың серігі. Мұның өзі ойдан шығара білушілік. Ал ойдан шығару жоқ жерде жалпы әдеби шығарма болуы мүмкін емес.
Төртіншіден, интуиция. Өлең – ішкі терең, табиғи тербелістің, тебіреністің нәтижесі. Өлең жазуда белгілі ереже, амал, тәсіл жоқ.
Бесіншіден, өмірбаян. Тәжірибе молдығы. Тіршілікте көрген-білгені, ұққан-түйгені көп адамның таланты да күшті, мықты. «Өмірі мазмұнды кісінің творчествосы да мазмұнды» болатынын Ибсен біліп айтқан.
Алтыншыдан, парасат. Сананың саралығы. Шын талантқа шындықтың парқын білетін сарабдал сана, мол парасат керек.
Жетіншіден, шеберлік. Нағыз маман суреткерге тән кәсіби шеберлік болмаған жерде суреткерлік даналық та жоқ. Даналық – еңбек сүйгіштік. Өнердегі шын шеберлікке апарар жол – шыдамды еңбек, дилетанттыққа – шыдамсыз шалағайлық. Шын шебер шеберленген сайын қинала, терлей түсуге тиіс. Ал шеберлік шексіз.
Сегізіншіден, шабыт. Шабытсыздық – қабілетсіздік, қабілетсіздік – дарынсыздық, дарынсыздық – талантсыздық. Суреткердің шабыты кең көлемдегі халық мүддесіне негізделуге, ақиқат өмірге тамыр тартуға тиіс. Сонда өнер өзінің биік мағынасын табады.
А.С. Пушкин: «Ең арғы жағы геометрияға да шабыт керек».
Станиславский: «Нағыз шалқар шабыт, творчестволық құлшыну мен құштарлық суреткердің өнердегі өзін сүюінен емес, өзіндегі өнерді сүюінен туады».
Суреткер бітімін, талант табиғатын байыптағанда оның жеке басының дара қасиетін, оның рухани жан дүниесін, әлеуметтік кейпі мен моральдық кескінің, дүниетанымы мен қоғамдық қызметін, білімі мен мәдениетін де ескеру қажет.
В. Белинский: «Ақын бәрінен бұрын адам, содан соң өз жерінің азаматы, өз дәуірінің перзенті». Суреткердің қоғамдық қызметін пайымдау оған тән дүниетаным, күрделі және әр қилы көзқарас мәселесін қоса қозғау болып табылады. Суреткердің дүниетанымы мен әлеуметтік көзқарасы – эстетиканың ең негізгі мәселелерінің бірі.
Адам баласы дүниені ғылым арқылы танып-біледі. Табиғат пен қоғам құбылыстарының заңын ашатын, мәнін түсіндіретін – ғылым, теория. Алайда адамға өмір мен күрес үшін ойлы бас қана емес, ерік, құштарлық, сезім де керек. Осы арада шындықты дәлелдейтін ғылыммен қатар оны көзге көрсететін көркем әдебиет те өзінің қоғамдық рөлін ойнай бастайды. Әдебиеттің қоғамдық мәнін айтқанда, ең алдымен, оның таным тарапындағы маңызын атау шарт. Кез-келген көркем шығарма оқырманға бұрын беймәлім өмірді, шындықты, бейтаныс заманды, адамды танытады.
З. Қабдолов: «Бальзакты оқымай француз тұрмысын, Толстойды оқымай орыс өмірін, Абайды оқымай қазақ тіршілігін білем деу ағат».
Бальзактың атақты «Адам әжуасы» - ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы француз қоғамының көркем тарихы мен сырлы шежіресі. Романдағы мыңдаған адамдар тағдыры, тартысы, арақатынасы арқылы Бальзак капитализмнің адам айтқысыз қорқаулығын, алтынның аздырғыш күшін, ақшаның адамды аңға айналдырар сұмдығын, сайып келгенде, буржуазияның бұзық та бүлдіргіш табиғатын тасқа таңба басқандай танытады. Мұның бәрі көркем әдебиеттің өмір танытудағы маңызын дәлелдейді. Әдебиет адамдарға өмірді танытып қана қоймайды, олардың сол өмірге көзқарасын қалыптастырады, мінез-құлқына ықпал етеді, бүкіл тұрмыс-тіршілігіне әсер етеді.
Әдебиеттің таным тарапындағы мәні де, тәрбие саласындағы мәні де орасан күрделі әрі шешуші сыры – эстетикалық мәніне негізделген. Әдебиеттің күллі қоғамдық-өзгертушілік қасиетін түсіну үшін, оның эстетикалық табиғатын қажет.
Жан тебірентер, адамды баурап алар әсем әсер жоқ жерде шын мағынасындағы өнер туындысы да болмайды. Әдеби шығарма адамның бүкіл ой-қиялын, сыр-мінезін түгел баурайды: қуантады, сүйіндіреді, таңдантады, күйіндіреді, жылатады, күлдіреді... қысұасы, адамның көңіл-күйінде сан-сапа құбылыстар туғзып, із қалдырады. Бұл – әдеби шығарманың эстетикалық әсері.
Әдебиеттің халықтығы – тарихи категория. Адамзаттың жалпы көркемдік даму тарихының әр кезеңінде бұл ұғым әр сипатта болды. Әр ұлттың тарихи тағдырына сай, туған топырағына, өскен ортасына лайық мінез-құлқы, әдет- ғұрпы, салт-санасы қалыптасатыны мәлім. Мұның бәрі әр ұлттың өзіне тән өзгешеліктерін – сыртқы түріндегі ғана емес, ішкі сырындағы айрықша сипаттарын да белгілейді. Бұл өзгешеліктерді суреткер іздеп тауып, өз шығармасында суреттеп көрсетуге тиіс.
Шын мәніндегі өнерде халық даналығының таңбасы жатады. Өнердің жасампаз күші оның халықтан туып, халық қажетіне жарауында жатыр. Жер бетінде халық бар болса, халық өмірімен біте қайнаған, халық мақсатына қызмет ететін өнер де болады. Әдебиет пен өнердің халықтығын осы тұрғыдан таныған жөн.
Халықтық деген ұғымды тұңғыш рет ХІХ ғасырдың басында Вяземский П.А. ұсынды. Әдебиеттің халықтығы туралы топшылауларды тұрлаулы түсінік етіп қалыптастырған В.Г. Белинский болды. Оның пікірінше, әдебиеттің өзі, бәрінен бұрын, «халық санасы», «халықтың рухы». Халықтық – әдеби шығарманың терең мазмұнында жатқан түсінік. Халықтық шығарманың тақырыбынан, белгілі бір тақырып арқылы алға қойған мақсатынан бастап, көркемдік шешімге дейін баратын қаһарманның мінезін, дүниетанымын, іс-әрекетін қамти келе автордың тілі мен стиліне, бағыты мен әдісіне, эстетикалық идеалына көшетін ұғым. Халықтық сипат ең алдымен белгілі бір көркем шығармада бүкіл халықтық мәні бар мәселенің көтерілуінде жатады. Мысалы, Абайдың өзі өмір сүрген қоғамдық ортадағы керенаулық пен кеселді, оспадарлық пен опасыздықты сынау арқылы қазақ даласындағы феодализмнің дағдарысын көрсетуі – бүкіл халықтық күрделі мәселені көтеруі болатын. Халық үшін маңызды мәселені көтеру бар да, оны халық тұрғысынан шешу не шешпеу бар. Халықтықтың екінші шарты – көркем шығармада суреттелген шындық алға тартқан мәселені халық мақсаты мен мүддесіне сай шешу.
Нағыз халықтық шығарма халыққа жетімді, түсінікті болуы шарт. Талант неғұрлым ірі болса, соғұрлым қарапайым болатыны, көркем шығарма неғұрлым шебер жазылса, соғұрлым ұтымды болатыны мәлім.
Әдебиеттің халықтығы – оның халықтық ірі мәселелерді халыққа жетімді түрде шебер, халық мүддесіне сай көркем жинақтау болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ЗЕЙНОЛЛА ҚАБДОЛОВТЫҢ ӘСЕМДІК ӘЛЕМІ

text:
Әсемдік - сөз өнерінің аса айрықша және маңызды сапалық қасиеттерінің бірі.
Сөз өнеріндегі әсемдіктің тегі мен түрі, тарихи даму заңдылықтары, құрамдас бөліктері, қоғамдық мәні, мәдени-әлеуметтік қызметі - сөз өнері туралы ғылымның, басқаша айтқанда, әдебиеттанудың бірден-бір зерттеу пәні. Сөз өнерін, жалпы өнер жайын зерттеуші ғалымдар әсемдік пен әдемілік туралы ойларын біздің дәуірімізден бұрынғы ғасырлардан бастап таратады. «Адам баласының, соған сабақтас көркемдік пен көріксіздік, ерлік пен ездік, жақсылық пен жамандық, білімдарлық пен надандық туралы талаптары тіпті б.э.б. 3-2 мыңыншы жылдарда туып, тұрлаулы ұғымға айнала бастаған» [1, 58], - деп жазады З.Қабдолов. Әдебиеттегі әсемдік пен әдемілік туралы талаптар мен ұғымдар ерте-ертеден бүгінгі заманымызға дейін ұдайы даму үстінде. Бірақ әдебиеттегі әсемдік пен әдемілік туралы талаптар мен ұғымдардың дамуы бір басқа да, сол даму негізінде жасалған теория бір басқа. З.Қабдолов әдебиетке, жалпы өнерге тән әсемдік пен әдемілік хақындағы қағидалардың ерте дәуірден бүгінге дейінгі даму заңдылықтары негізінде қазақ сөз өнерінің жаңа теориясын жасады. Әдебиеттану - табиғаты тамаша ғылым. Оның ерекшелігі негізіндегі жарығы пен жылуында. Әдебиеттануға әркімнің де таласы бар. Оған біреу талантымен келеді, біреу талабымен келеді, енді біреу әуестікпен келеді. Содан олардың әрқайсысы өз көзіне лайықты жарық, өз көңіліне лайықты жылу тауып алған болып жүреді. Бірақ олардың табиғаты өзгермейді: талант талантын ашады, талапты талабын ұштайды, әуесқой әуесқой қалпын сақтайды. Әдебиет пен әдебиеттануға бұлардың бәрі қызмет етеді. Бәрі де өздерін әдебиетші санайды. Біз өз ойымызды олардың бәрі туралы емес, әдебиеттанудағы талант туралы сөзден бастасақ дейміз. Әдебиеттанудағы талант әдебиетші емес. Ол - әдебиеттанушы. Әдебиеттанушы - табиғаты тамаша тұлға. Оның ерекшелігі жанындағы жылу мен жүрегіндегі жарықта. Ол әдебиеттануға әдебиеттің негізіндегі жарыққа жарық қосамын, әдебиеттің негізіндегі жылуға жылу қосамын деп келеді. Ол әдебиеттен де, әдебиеттанудан алмайды. Ол әдебиетке де, әдебиеттануға да алып кетуге келмейді. Ол әдебиетке де, әдебиеттануға да жанындағы жылуын, жүрегіндегі жарығын беріп кетуге келеді. Әдебиет пен әдебиеттанудығы талант табиғатының тамашалығы осында. З.Қабдолов біздің есімізде осындай тамаша тұлға болып қалды. Зейнолла Қабдолов сөз өнерінің теориялық негізін қалады, көркем сөздің эстетикалық сырын барлады, әдебиеттің әсемдік әлемінде парлады. Ол сөз өнерінің негізіндегі жарыққа жарық қосты, сөз өнерінің негізіндегі жылуға қызу қосты. Ол әдебиет пен әдебиеттануға жылуы мен жарығын б өзара тығыз байланыстағы процестер қатарына жатады. Бұл ретте мынаны ескеруге тура келеді: өмір шындығынан өнер шындығын жасау заңдылықтары - біздің санамыздан тыс тыс тұрған объективті құбылыс. Адам санасы, зерттеуші зердесі бұл заңдылықтарды тану жолында ұдайы қызмет етеді. Жеке суреткердің әсемдік әлемі жалпы емес, жалқы құбылыстардың қатарына жатады. Сөйте тұра оның болмысын жалпыдан бөле-жарып алып тану мүмкін емес. Жекенің - жалпыға, жалпының жекеге қатынасын, жекенің табиғатындағы жалпының жайын, жалпының құрамындағы жекенің халін тарихи таным аясында таразылағанда ғана дәйекті тұжырымдар жасауға болады. Ал З.Қабдоловтың әсемдік әлемінің категорияларына келетін болсақ, олардың болмыс-бітімі тектес басқа құбылыстардың ешбіріне ұқсамайды, жалқы сипатымен ерекшеленеді: жалқы, дара, дамиды, толысады, жетіледі. Сондықтан оларды тарихи ұстаным тұрғысынан қарастыруға тура келеді. Тарихи ұстаным тұрғысынан қарастыру құбылысты жеке-дара алып пайымдау дегенді білдірмейді. Осы орайда Қабдоловтың эстетикалық әлеміне тән категориялар аясындағы мына бір ұстанымға назар аударайық. З.Қабдолов: «Әдебиет - ардың ісі»,- деп білді. Бүгінде біз де осы ойды ұстанып жүрміз. З.Қабдоловқа дейін де осы пікірді айтқан тарихи тұлғалар болуы мүмкін. Бірақ З.Қабдоловтың айтуы бір басқа да, өзгелердің айтуы бір басқа. З.Қабдолов, әдеттегісіндей, бұл ұстанымын да ешкімге ұқсамай, ешкімге ұқсатпай, тек өзінше, Қабдоловша ғана айтты, жанының жылуы мен қызуына, жүрегінің жарығы мен сәулесіне бөлеп айтты. З.Қабдолов айтқан, З.Қабдолов ұстанған мұндай ұстанымдар мен эстетикалық көзқарастардың негізінде жалғас, сабақтас айтылған сөздер мен ойлардың бір-біріне сәуле шашқан, сөйтіп нұрланған, нұры тасыған күйі жатыр. Екіншіден, академикжазушы өзіне дейінгілерден қалған, өзінен де қалатын, қалған жалған дүниеден бұрын өзінің сөз өнерінің тағдырын ойлаған, ойлаған да қиналған. Ойланған сайын ғалым ретінде сөз өнерінің қасиетін таныған үстіне тани түскен, ұққан үстіне ұға түскен, суреткер ретінде өз ісіне деген ұлы жауапкершілікті сезген үстіне сезе түскен [1, 150]. Сондықтан да әдебиеттің ардың ісі екендігі туралы ұстаным З.Қабдоловтың әсемдік әлемінің категорияларының сыны мен сымбатын, мәні мен мәнісін, мазмұны мен мағынасын ұйыстырушы, тұтастырушы, сөйтіп біртұтас құбылысқа айналдырушы айрықша эстетикалық құндылық ретінде дараланады. З.Қабдолов әлемінің эстетикалық категориялары әсемдік пен әдемілікті танудың әдістері мен тәсілдерін ғана айқындап қоймайды, сонымен қатар оларды бағалаудың да өлшемдерін белгілеп, жолдарын анықтайды. Бүгінде әдеби шығарманы, әдеби процесті, әдеби даму заңдылықтарын З.Қабдоловтың әсемдік әлемінің категорияларынан тыс танып, таразылау мүмкін емес. З.Қабдоловтың әсемдік әлемі сұлу, әдемі, келісті. З.Қабдолов әлемінің эстетикалық категориялары - еліміздің мәдени-әлеуметтік құндылықтарының асыл қорына қосылған мазмұнды да мәнді интеллектуалдық байлық. Олар өмір шындығынан өнер туындысын жасаудың амалдары мен тәсілдерінің, өмір заңдылықтарын көркем суреттеудің шығармашылық қағидаларының өзара сабақтастығы деңгейінде көрініс тапқан күрделі тұтастық болып табылады. Сондықтан қаламгер әлемінің категорияларының мәнін тану мен өмір заңдылықтарының бейнелену қағидаларын пайымдау - өзара тығыз байланысты ірі де іргелі процесс. Осы тұрғыдан келгенде, өмір құбылыстарының бейнелену заңдылықтарын пайымдамайынша, суреткердің әсемдік әлемінің категорияларын тану мүмкін емес. Суреткердің әсемдік әлемінің категорияларын пайымдамайынша, өмір шындығының өнер туындысына айналу заңдылықтарын тану да қиын. Бұл жерде кешенді, жүйелі ұстаным қажет екені даусыз. Өйткені Қабдолов әлемінде сөз өнерінің теориясы дегеніміздің өзі категориялар жүйесі, категориялар жүйесінің тұтастығы ретінде көрініс береді. Сөз өнерінің туындысы - сөз өнері туралы ғылымның, сөз өнері туралы эстетикалық ойлар жүйесінің басты өзегі. Ол, әуелі, суреткердің шығармашылық еңбегінің жемісі, екіншіден, эстетикалық қабылдау нысаны, үшіншіден, эстетикалық парықтау мен пайымдау пәні болып табылады. Сөз өнерінің болмысы мен бітімін осы жүйеде бағдарлаған абзал. З.Қабдолов сөз өнерінің болмысы мен бітімін осы жүйеде бағдарлап қана қоймай, осы жүйеде сөз өнерінің теориясын жасады. Теория дегенде, кісінің ойында белгілі құбылыстар жайында жинақталған қисындар мен қағидалар жүйесі тұрады. Қисын да, қағида да суреттен, сезімнен ада, дәлелдер мен дәйектерге ғана негізделеді. Олардан эстетикалық мән тапқанымызбен, эстетикалық әр таппаймыз. Бұл - әлімсақтан белгілі жай. З.Қабдоловтың сөз өнері туралы қисындары мен қағидаларында, тұтас теориясында эстетикалық мән мен эстетикалық әр дарияның екі жағасы секілді бір-бірінен жұп жазбайды.Зекең сөз өнерінің теориясы туралы қисындарын да сөз өнері туралы сөзден бастайтын... Университет аудиториясы. Емтихан жүріп жатыр. Әдебиет пәнінің қарт профессоры алдында шәкірт емтихан билетінің сұрағына жауап беріп отыр. Бірінші сауал Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» романы. Шәкірттің жауабына қанағаттана қоймаған ұстаз: «- Шырағым, сен өзің көркем әдебиет дегеннің не екенін анық білесің бе? Шәкірт шамданды: - Түу, ағай, неге білмейін... - Білсең айта қойшы: әдебиет деген не? - Е, оның не айтатыны бар? Әдебиет деген әдебиет. Енді екеуі де үнсіз еді» [1, 16]. Дәл осындай жағдай бүгінгі күні де қайталанғаны бар. Мемлекеттік емтихан. Студент әдебиеттен мемлекеттік емтихан тапсырып отыр. Студенттің жауабына қанағаттана қоймаған қарт академик бағдарлаушы сұрақ қойып, студентті «жетектегісі» келіп: - Шырағым, романның жанрлық ерекшеліктері туралы айтшы, - десе керек. Сонда студент академикке бажырая қарап, мынаны айтады: - Ал мен не айтып отырмын? Екі түрлі кезең. Бірі - ХХ ғасыр, екіншісі - ХХІ ғасыр. Екі түрлі кезеңнің екі шәкірті. Екі түрлі кезеңнің екі ұстазы. Мазмұн бір. Мағына бірдей. Ұғым, әдебиет туралы түсінік те сол қалпы. «Амал не, жағдай осындай» [1, 16]. Кейінгі академиктің көкейінде де осы ой кеткен болар-ау. «Жә, сонымен, әдебиет дегеніміз не: от па, су ма? Шынында да «поэзияны біреу су десе, біреу от дейді» (Белинский). Әрине, әдебиет су да емес, от та емес. Әдебиет - өнер... Әдебиет - сөз өнері» [1, 16-17]. Ғалым әдебиет туралы теориялық пікірін жалқыдан жалпыға, нақты құбылыстан абстрактылы ұғымға қарай дамыта отырып түйіндейді. Теориялық қисын, қағида негіздеу дегеніміз - осы. Осы қағиданы дәйектеу үшін ғалым өмірде болған шындық оқиғаның суретін жасайды. Сурет негізінде теориялық қисын ұсынады. Сурет жағымды болмаса да жұғымды, әдемі болмаса да әсерлі. Қисын дәлелді, дәйекті. Нәтижесінде теория нәрлі әрі әрлі болып шыққан. Сондықтан да ол көкейге сезімді қозғап, ойды балқытып келіп қонады. Әдеби шығарманың тақырыбы туралы қағидасын қалыптастыру барысындағы талдауларын ғалым жалпыдан бастайды. «Әдеби шығарма туралы әңгімені тақырыптан бастаған жөн. Өйткені тақырып - өнер туындысының іргетасы»[1, 157],- дейді ғұлама. Тақырып туралы пікір осылай жинақталалып, тұжырылады да, содан кейін осы қағидаға негіз болатын жалқы, нақты құбылыстар деңгейінде терең эстетикалық талдаулар жасалады. Сол талдауларды жинақтау нәтижесінде тақырып туралы жаңа деңгейдегі теориялық қағида туады: «Жазушының шындық болмыстан таідап, талғап алып, өзінің көркем шығармасына негіз, арқау еткен өмір құбылыстарының тобын тақырып дер едік» [1, 159]. Әуелгі қағиданы, белгілі құбылыс туралы жалпы ұғым сипатында қабылдар болсақ, мына қағиданы сол құбылыс туралы нақты ұғым ретінде қабылдауға болады. Кейінгі анықтама, нақты бола тұра барынша абстракцияланған, сондықтан да оның теориялық маңызы мен мәні алдыңғыдан гөрі әлдеқайда терең. Жалпыдан жалқыға, одан неғұрлым биік деңгейдегі жалпыға, дерексізден деректіге, одан неғұрлым биік деңгейдегі дерексізге ауысудың мұндай үлгілері - ғылыми танымдағы тереңдіктің, талдау мен жинақтаудағы, ойлау мен ой қорытудағы шеберліктің нәтижесі. Осындай тереңдік пен осындай шеберлік сөз өнері туралы теориялар жүйесінің басқа желілеріндегі қисындар мен қағидалардың да келісті мазмұн, кемел пішінмен толық негізделуін қамтамасыз еткен. Қабдоловтың әсемдік әлемінің сәні мен салтанатын асырып тұрған қасиет Жасағанның бейісінің ғажайыбындай алуан түрлі нұр төгіп құлпырады. Сөз өнері туралы сөз, сөз өнері жайлы ғылым, сөзбен сомдалған тұлға, сөзбен шыңдалған шындық, сөз сыры, сөз сарасы, сөз өнеріндегі тек пен түр, сөз өнеріндегі бет пен бағыт... - осылардың бәрін құлпыртып, осылардың бәрінің ажарын ашып тұрған қасиет суреткер, әдебиеттанушы ғұлама тұлғаның жанынан тараған жылу мен жүрегінен шыққан жарықтың құдіретімен тұтасады. Ғылымның тілімен айтсақ, осылардың бәрі суреткердің өмірдегі шындық болмысқа эстетикалық қатынасына, шындық болмыстан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ұстанымына, талант табиғатына негізделеді. Сондықтан да әдебиеттану ғылымы мен эстетика үшін, әдебиет пен өнер үшін біз айтып отырған құдіреттің де, қасиеттің де маңызы мен мәні зор. Оларда академик-жазушының көркемдікэстетикалық танымы мен шығармашылық даралығы бар, суреткердің көркем шығармасына арқау етер өмір құбылыстарын таңдауы мен талғауындағы, байқауы мен бағалауындағы, жинақтауы мен даралауындағы эстетикалық заңдылықтардың сырына деген биік көзқарас бар. Сондықтан Қабдоловтың әсемдік әлемінің сыры мен қырын, әсемдік категорияларын тану мен таразылау әдеби ойдың дамуының бүгінгі талаптарымен өзектес көкейкесті мәселе болып табылады.


Көркем әдебиет тілінің көркемдік, стильдік қызметтерін түсініп, зерделеу.
Тіл – көркемдік шеберліктің қайнар көзі, мөлдір бастауы. Қаламгерлердің тілдік-стильдік ізденістері, сөздік қоры, сөйлем құрауы, ұлттық бояуы қанық, тіл байлығын таңдай, талғай білуі сияқты қаламгерлік ерекшеліктеріне тоқталу басымырақ көзделіп келеді[1, 5].
Көркем тіл, образды сөздерді білу тек жазушылар үшін ғана керек емес, әрбір сауатты адамның бәріне қажет. Өйткені әрбір адам өзінің ой-сезімін басқаларға білдіру үшін барынша көркем сөздерді қолдануға тырысады. Ол – заңды нәрсе.
Жазушылар адам образын да, көркем сюжетті де, жеке адамға тән мінезді де, күйініш-сүйінішті де, табиғаттың әдемі көріністерін де көркем тіл арқылы жасайды. Тілсіз көркем шығарма жоқ. Тілге мән бермеу не оны білмеушілік әдебиеттің даму процесіне де көп кеселдік келтіруі мүмкін. «Жылтырағанның бәрі алтын емес». Жақсының жаманнан, асылды жасықтан айыру үшін әдебиетші, сыншылар көркем тілді өздері жақсы біліп, толық меңгеруі – басты шарттардың бірі. Міне, осылардың бәрі де көркем тілді кең зерттеп, терең түсінуімізді қажет етеді [2, 3].
Көркем шығарма – эстетикалық категория. Ол ең алдымен оқырман сезіміне, оның ой- санасына әсер етуі тиіс. Көркем әдебиет тілі – әдеби тілдің негізгі көрсеткіші. Шығарма тілінде көріктеуіш тілдік құралдардың көп кездесуі, алдымен, жазушы тілінің шеберлігін, орынды сөз оралымдарының ұтымды, қисынды жұмсалу жайын көрсетсе, екіншіден, сол үйлесімді сөйлем үлгілері мейлінше мол бағытта лингвистикалық талдау жүргізуді қажет ететіндігін байқатады. Суреткердің шеберлігі – ең алдымен өмірді бақылау мен ұғу ерекшелігімен сипатталады.
Жазушы стилі – өзіндік сөз мәнері мен суреткердің өзіне ғана тән қалам ізі. Жазушының стилін анықтау дегеніміз – оның басты шеберлік қасиеттерін тап басып, тілдік қыр-сырын ашу болып табылады. Көркем әдебиет стилистикасында шығарманың тілін оның идеялық мазмұнынан бөліп алып қарауға болмайды. Бұдан талдаудың лингвистикалық принциптері мен әдіс-тәсілдерін әдебиеттану тұрғысынан талдаумен ұштастыру қажеттілігі туады [3, 17].
Әр жазушының өзіне тән сөз қолдану мәнері, оларды ұштастыра білу өнері, әсерлі түрде жеткізуі тілдік бірліктер негізінде көрініс табады. Жазушылардың тіл шеберлігін әсіресе романдағы көркемдегіш-бейнелеуіш тәсілдер арқылы көруге болады[2, 16]. Осы ретте жазушы Софы Сматаев шығармаларында синтаксистік құрылымдарға өзгеше стильдік реңк жүктелген. Мұнда сұраулы, бұйрықты, лепті сөйлемдердің алған орны,
атқарған қызметтері өзгешеленіп тұрады. Бастысы, бұл сөйлемдердің кейіпкер бейнесін даралаудағы қызметтері олардың қарым-қатынасын реттеуінде шебер қиюласып, тілдік бірліктер жүйесі тұтастай стильдік қызмет атқаруға жинақталған. Жазушының сөз саптауын келесі жұмыстардан аңғаруға болады.
Тіліміздегі сөздер табиғатына қарай алуан түрлі болады. Белгілі бір сөздің тобы нені болса да жай атаса, екінші біреулерінің сондай қызметінің үстіне сан алуан стильдік мәні мен бейнелі мағынасы болады. Сөйтіп адамның сезіміне әсер етіп, еркін билейді. Осындай сезімге түрлі-түрлі әсер ететін сөздердің тобын бейнелі сөздер немесе эмоционалды-экспрессивті және эмоционалды сөздер болып екі топқа бөлінеді. Эмоциональды-экспрессивті бояулы сөздер адамның көңіл күйіне қуаныш-қайғысына, психикалық процеске байланысты айтылады. Сондықтан да эмоциональды-экспрессивті сөздер жағымды және жағымсыз болып екіге бөлінеді. Жағымды экспрессивті-эмоциональды сөздер көңілді, сезімі мен қуанышы қалыпты, таңырқау, қызығу, сүйсіну мән-мағыналарын береді[4,7] Мысалы жазушы шығармасынан мысал келтіріп кетсек:
Жазушы Софы Сматевтың "Елім-ай" шығармасындағы эмоционалды-экспрессивті сөздердің қолданысы
1. "Қап!" ( "Елім-ай" 309 бет)
2. "Қапта!", "Қапта!", "Ұр!", "Ұр-ә-ә!", "Жой", "Түсір!" деген қазақ атойына жоңғардың "Урраһх!" деген делебе қоздырар қанқұйлы қиқуы қымқуыт араласып, жаңғырыққан айқай-сүренді тағы да аспандатып әкетті. ( "Елім-ай" 11 бет)
3. – Оу, батыр, не болған сізге? ( "Елім-ай" 14 бет)
4. Жә, оны қайтеміз, - деп баяу күрсініп алды да, Жомарт тың кеңеске ойысты. ( "Елім-ай" 15 бет)
5. – Бәсе, әнді айтса, осылай айту керек қой! ( "Елім-ай" 26 бет)
6. - "Әу!" демейтін жігіт болмайды! ( "Елім-ай" 26 бет)
7. – Е-е, айтпай кетті ғой біраздан бері... ( "Елім-ай" 27 бет)т.б.
Тіл халықтың қоғамдық, әлеуметтік өмірімен, саяси-экономикалық жағдайымен тығыз байланыста дамиды, кемелденеді. Сондықтан да қоғам өмірінің даму қарқыны түрлі тарихи дәуірде түрліше деңгейде көрінетіні сияқты, әдеби тілдің де даму шеңбері бірде кеңейіп, бірде тарылып отырады. Бұл заңды өзгерістер тілдің барлық категорияларын өз ішіне алады. Бірақ қандай өзгеріс болмасын, тіл қалай дамымасын, ол өзінің адамдар арасындағы қатынас құралы ретіндегі қызметін өз дәрежесінде атқара береді. Әсіресе, егемендік алған көптеген халықтардың әдеби тілдерінің бүгінгі кемелденген кезінде тілдің атқаратын қызметі орасан зор, себебі тіл неғұрлым кемелденген болса, тіл мәдениеті, сол тілді дүниеге келтірген халық менталитеті де
соғұрлым жоғары болмақшы. Ал бұл әдеби тілдің мәдениетін, байлығын, көркемділігін, бейнелілігін арттыратын лексикалық категория – мақал-мәтелдерге де байланысты. Басқаша айтқанда, тілдің лексикалық құрамының бөлінбес бір сыңары саналатын ММ-дер де ұлт тілінің ғана емес, ұлт мәдениетінің де көрсеткіші болып табылады[5,3]. Мысалы жазушы шығармасындағы мақал-мәтелдер:" Іні зордан, аға бордан" деушілік еді менікі. ( "Елім-ай" 65 бет). Аға – бордан, іні – зордан ауыс. Бұл жасы үлкен ағаның жасы кіші інілерге деген зор ілтипатына дарқан көңілі мен жұмсақ мінезіне қарап, не оның әрқашан да қамқоршы болып, інінің қамын ойлап, қауғалаңдап жүруіне байланысты жұрт "болмысы бордай жұмсақ, бос жан" деп ойлауынан сондай-ақ аға алдындағы інінің тәкаппар, тентек әрекеттерін, ерке де асқақ мінезін көргендер "бұл оның мықтылығы" деп санауынан пайда болған пікір. Ал, шын мәнісінде бұлар ағаның ағалық, інінің інілік қазақы қасиеттеріне тән ерекшелік тер [Ә.Қайдар ‟Халық даналығы”, 162 бет].Тура биде туған жоқ ( "Елім-ай" 51 бет).Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ ауыс. билер кешегі қазақ қауымында әділ қазылықты символы, ақиқат-шындықтың қорғаушысы саналды. Туыс-жақындыққа бұра тарту – тура би шешіміне жат қылық, ол туыс-жақынына бүйрегі бұрып, әділдіктен аутқыған биді халық "иманы жоқ туғанды би" деп, қаталай айыптап отырған. Мақал идеясы: қазылық айтатын билер әрқашан да бұра тартары, бүйрек бұрары жоқ әділдіктің символы болып қалуы керек дегенді аңғартады [Ә.Қайдар ‟Халық даналығы”, 504 бет].
Мақал-мәтелдер қазақ халқының көнеден күнібүгінге дейін жеткен аса бай қазыналарының бірі. Мақал-мәтелдерден халықтың тіл байлығын, тұрмыс-тіршілігін көруге болады. Бай сөздік қорымыздың ұрпақтан-ұрпаққа ұмытылмай жетуіне көмегі мол, септігі зор деп санаймын.
Белгілі бір халықтың көркем әдебиеті басқа халықтардың әдебиетінен, ең алдымен, өзінің образдар жүйесімен, сөз бейнелеу тәсілдерімен ерекшеленеді. Әдебиеттегі образдар жүйесі және сөз бейнелеу тәсілдері – ұлттық характердің ең басты көрсеткіштері. Бұларсыз ешбір ұлт әдебиеті өмір сүре алмайды. Көркем әдебиет үшін, әсіресе, ұлттық тілдің маңызы зор. Түрдің өзінің көріну тәсілдері, жүзеге асу жолдары, өмір сүру заңдылықтары болады. Сол түрдің көріну тәсілдерінің бірі – теңеу категориясы. Теңеу категориясы – бүкіл бейнелеу, көркемдеу тәсілдерінің ішіндегі ең бастысы, ең пәрмендісі. Бейнелеу тәсілдерінің барлығы да бастауын осы теңеуден алады. «Теңеу дегеніміз – ортақ белгілері бар екі затты, ұғымды және күйді бір-бірімен салыстыратын және сол ортақ белгінің негізінде, алғашқы заттың көркемдік мәнін күшейте түсетін бейнелі сөз тіркесі».Профессор Т.Қоңыров «Теңеу дегеніміз – ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затқа салыстыру арқылы сипатталушы нәрсенің бейнелік, көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтика тұрғысынан танытатын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы» [6,38б]
Жазушы Софы Сматевтың "Елім-ай" шығармасындағы теңеудің қолданысы
1. Аласапыран андағайлап жеткенде, жер түбінен заңғар көкке киелі мұнарадай такаббарлана бой созып сабырлы саз әуелеген. ( "Елім-ай" 7 бет)
2. Бірақ мүсіркеме! Дегендей қара көзде тұтанған көгілжім ұшқын анау найзағайдай жалт етіп еді-ау. ( "Елім-ай 12 бет)
3. Абыройын айрандай төккен қай сақалды естіп ең! ( "Елім-ай" 14 бет)
4. Сібір хандығын жұтып жіберген аждаһадай Ресей мемлекеті Ертіс бойына ентелеп енгенде-ақ манғұлдың Алтын ханы мен ойраттың көптеген тайшылары осынау құдіретті һәм қаһарлы ақ патшамен бейбіт келіссөз жүргізуге өз елшілерін үсті-үстіне жібере бастайды. ( "Елім-ай" 23 бет)
5. Қуанса, шалқып, қатуланса, серпіп кететін жұртының мінезі досқа үнемі ашық, дұшпанға қамалдай берік тәрізді-ау. ( "Елім-ай" 26 бет)
6. "Айта алмаушы едім" деп қипақтап өкініш білдіргенде, кең маңдайдан бөрткен тарыдай тер домалады. ( "Елім-ай" 26 бет)
7. Қымызың балдай екен. ( "Елім-ай" 37 бет) т.б.
А.Байтұрсынов өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде: «Бір нәрсені көптеп айырып, көзге көбірек түсіретін етіп айтқымыз келгенде ол нәрсенің атына айқын көрсететіндей сөз қосып айтамыз, сондықтан айқындаудың өзге түрі көркейту деп айтылады»- деп эпитетке анықтама берген болатын.Эпитеттің барлық түрі халық ауыз әдебиетінде. Ұлы Абай, сондай-ақ әр қоғам, әр дәуір суреткерлер шығармаларында көптеп кездеседі. Эпитет – заттық құбылыстың айрықша сипатын, сапасын анықтайтын сұлу суретті сөз. Эпитет – көркем әдебиеттің көркемдегіш амал-тәсілі. Эпитетсіз көркем шығарма болмайды, болуы да мүмкін емес. Эпитеттегі әр суреткер тыңнан тауып, жаңадан өрнектеуі, бұрынғыны қайталай бермей өзінше эпитет әлеміне бет бұруы керек. [8,43б]
Жазушы Софы Сматевтың "Елім-ай" шығармасындағы эпитеттер
1. Сол заманда-ақ қарңғы қапшағай мен алыс атырауды, жапан түз бен дүлей тоғайды азынай аралап кеткен ғұмыр күйден кек ширатқан атой-ұран тасып төгілген. ( "Елім-ай" 5 бет)
2. Ақ сүт көк аспанға атылып, қызыл қан қара жерді суарған. ( "Елім-ай" 6 бет)
3. Сол именшек сырдан ақ сәуле аңсаған пақыр көңілдің мұңға бөккен үмітін аңдар едіңіз. ( "Елім-ай" 7 бет)
4. Сол сәтте күңгірт көңіл, жабық кеуде түгел жоғалып, азаттық іздеп, сенімді үмітке жетелеген аталар аруағына, бабалар даңқына қатты исініп қалып, көмейіңізге лықсып келген сүйініш толқынмен бас иер едіңіз. ( "Елім-ай" 7 бет)
5. Жомарттың тегеурінді қолы сарт етіп иыққа жармасқанда, Мұқатай топ етіп табанға түскен еді. ( "Елім-ай" 14 бет)
6. Кеудедегі шыбын жан пыр етіп мәңгі мекеніне ұшып кеткенше тебінгіні терге шірітіп, көк найза, ақ алмасты жарқ-жұрқ ойнатып өте бермекші-тін. ( "Елім-ай" 14 бет) т.б.
Тілдің қолдану аясының кеңдігін танытатын құбылыстың бірі ғылымда троптар деп аталса, ал оның негізгі бір түрі – метонимия. Метонимия – әдемі, әсерлі, көркем сөйлеудің тағы бір ұтымды құралы. Қазақ ғалымдары А.Байтұрсынов, Қ.Жұмалиев, І.Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, Р.Сыздықова, Ғ.Мұсабаев, К.Аханов, А.Ысқақов, Ә.Қасенов, З.Қабдолов, Т.Қоңыров, Р.Барлыбаев, Б.Хасанов, Л.Нұржекеева және тағы басқалары метонимия мәселесіне арнайы, екіншісі өзінің зерттеу объектісінің қатысына қарай тоқталып, оның жеке ғылыми-лингвистикалық объект есебінде танылуына өз үлестерін қосты. Қазақ тіл білімінде метонимияға берілген анықтамалар бірізді емес. Ең алғаш рет қазақ халқының ірі ғалым-лингвисі, әдебиет зерттеушісі, түрколог А.Байтұрсынов метонимияның әдеби шығармалар үшін айрықша мәні бар екендігін атап көрсете келіп, былай түсіндіреді: "Арасында жақындығы бар екі нәрсенің атын ауыстырып, бірінің орнына бірін айту, ондай ауысу алмастыру деп аталады"[7,73-74б].
Жазушы Софы Сматевтың “Елім-ай” романындағы метонимияның қолданысы
1. Соны асыға күткен шыдамсыз көмейлер сайын сахараны тұс-тұстан дүрліктіре жаңғыртып барады. ( "Елім-ай" 9 бет)
2. Оңайдан олжа түсіргіш ел ішінде пысықтар болады. ( "Елім-ай" 156 бет)
3. Жұрт көзінше күрсініп, жат алдында жабығып көрмеген жайсаң жан алғаш рет аһ ұрған ащы сырын ашып, аңырай жөнелгенде, үйдегілер түгел елең ете қарасып, Балайымды шын түсініп, ұға бастады. ( "Елім-ай" 156 бет)
4. Өйткені диуан дау-дамайсыз тез біткен жылдары хан жасағымен біріккен бүкіл қазақ қолы соғыс тәсілдеріне машықтанатын. ( "Елім-ай" 41 бет)
5. Толыны шайқап төгіп, майға бөккен қордалылар сонау кең даланың ырғып ішер ырысын шақтап сыздықтар ма? ( "Елім-ай" 54 бет) т.б.
Қазақ тіл білімі ғылмында да көркем әдебиеттің тілі мен стилі, сөз зергерлерінің шеберлігі сөз болғанда метафораға соқпай кетпейді. "Метафора – сөз мәнін өндендіре өзгертпей айту, суреттеп отырған затты не құбылысты айқындай, ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өзге затқа, не құбылысқа балау; сөйтіп суреттеліп отырған заттың не құбылыстың мағынасын үстеу, мазмұнын тереңдетіп әсерін күшейту".
"Сөз шеберлігіне қиыннан қиыстырған асылды саралау заң. Осы бір қасиетті заңды табанды ұстаған зергерлер өзіндік ою-өрнегімен ақындық әуенмен ерекше танылмақ. Бұл ретте ақын-жазушылардың қаламынан туған индивидуалдық метафоралар, яғни сөздердің метафораны қолдануы пайда болған. Әр түрлі стильдік мақсатта метафоралардың тіркеске түсуі арқылы сөздердің сиымдылығы арта түседі", -дейді ғалым Б.Хасанов[7,61б]. Мысалы:
Мініп кетсең – көлік, жүні – киім, шұбаты – тамақ. ( "Елім-ай" 36 бет ) Күнім – арай, жүзім – шырай дейтін хауас сәлим шақты бұзатын да, үзетін де мал дауы. ( "Елім-ай" 54 бет ) – Өзіңіз айтыңызшы, Құлеке, атсыз жігіт – қанатсыз қыран емес пе? ( "Елім-ай" 60 бет ) Шалқысақ – шалқар боп, жайылсақ – жазық боп, асқақтасақ – аспан боп дүбірлеген кезде Қырымда қиқулап, Көк ордада көк жалын ойнатқанбыз. ( "Елім-ай" 85 бет )
Суреткер көркем бейнені мүсіндеу барысында оның болмысын неғұрлым жан – жақты әрі шынайы, толыққанды тұлғалау мақсатымен түрлі көркемдік әдеби амал – тәсілдерді шебер пайдалануға ұмтылады. Ондай тәсілдердің негізгілерін атар болсақ, олар:
ü портреттік тәсіл,
ü мінездеу, кейіпкер тілін даралау жолдары,
ü адамның күйініш – сүйініш халін суреттеу т.б.
Көркем бейненің жанды, нақты, әсерлі бейнеленіп, танылуында портреттік тәсілдің алатын орны ерекше.
Ғалымдар көркем әдебиеттегі портретті 2-ге бөледі: ситуациялық және жалпы портрет. Жалпы портретте көркем бейненің өзіне тән үнемі болып тұратын сипат белгілері суреттелсе, ситуациялық портрет кейіпкерлердің бір сәттік эмоциялық кейпін береді. [8,106б]
Тілде портретті белгілеуде соматикалық, вестиалды, кинетикалық терминдері де кездеседі. Сонда портреттің лексикалық құрамын үш сөздер тобы құрайды.
1. Адам денесі мен мүшелерін атайтын сөздер - соматикалық лексика.
2. Киім-кешекті атайтын сөздер - вестиалды лексика.
3. Бет өзгерісін, дене қимылын, дене қалпын суреттейтін сөздер - кинетикалық лексика.
Адам денесі мен мүшесіне қатысты портрет
1. Қыр мұрнының қос қапталы мен кең маңдайы бөрте тершіген Ақмырза жастықты шынтақтап жатыр. ( "Елім-ай" 37 бет )
2. Үнсіздік ұзарып бара жатқан соң, отырғандардың ішінен кең иық, қынай бел, қиық мұрт дембелше жігіт лып етіп түрегелді. ( "Елім-ай" 48 бет )
3. Анау өзен нобайындай доғаланған қап-қара жіңішке екі қасын да, кіршіксіз аппақ жазық маңдайын да, қою ұзын кірпігі көмкерген үлкен мойыл көздерін де, жұқалаң қырлы мұрнын да көрмесе де анық танып, біліп отыр. ( "Елім-ай" 77 бет )т.б.
Жазушы Софы Сматаев "Елім-ай" атты шығармасында кейіпкерлердің алуан түрлі бейнесін жасайды және олар бір-біріне ұқсамайтын қайталанбас тұлғасымен, мінез-құлық, таным-түсінігімен ерекшеленеді. Қаламгер туындыларында кейіпкер бейнесін сомдауда көптеген жалпыхалықтық этнографизмдер мен афоризмдер жалпы көркемдегіш құралдарды
кездестіруге болады.Ұлттық тілдің бай қазынасы – сөздік құрамын шебер пайдаланып, әр сөзін, сөйлемін, тұтас мәтінін мәнерлі, өткір шебер тілмен өрнектей білген. Белгілі бір стильдік мақсатпен ұтымды пайдалана отырып, оқырманға түсінікті тілмен жеткізе білген.
Достарыңызбен бөлісу: |


Белгілі бір көркем шығармаға лингвистикалық талдау жасау.
Шығарма тілін лингвистикалық талдау әдеби туындының эстетикалық табиғатын, көркемдік қырын түсінуге құбылыстардың көптеген мәселелерін шешуге тигізеді.
М. Жұмабаевтің шығармалары тіліндегі тілдік құралдар мен олардың семантика-стилистикалық жақтары бүтіндей лингвистикалық талдауға түскен жоқ. М. Жұмабаев прозасы мен өлендеріңдегі тілдік құралдар лексикалық деңгей элементтері мен одан жоғарғы тілдік қабаттардағы бірліктермен шектелмей, жүйелік құрылымдағы барлығы тілдік деңгей элемнттері мен дыбыстың көркем әдебиеттегі поэтикалық қызметімен де ұштастырылады.
М. Жұмабаев шығармаларындағы тілдік құралдардың қолдану мақсатын айқындау, шығарма шырайын кіргізетін сөздердің экспрессивтік-эмоноциалдық бояуын көрсете отырып, олардың көркемдік-стилистикалық қызметін саралау, соның негізінде М. Жұмабаев шығармалары тілінің көркемдік ерекшеліктерін көрсету, сол арқылы қаламгердің көркем шығармаларының басқа суреткерлерден ерекшеленетін стильдік қолтаңбасын анықтау, үшін біраз поэзияллық шығармаларын мен прозалық шығармларын салыстыра талдағанымызда көркем шығармадағы лингвомәдени тілдік бірліктерді айқындап, олардағы ұлттық сипаттық басымдығы, метафораның фразеологиялық тіркестермен арақатынасы фразеологияның бейнелігін тудырудағы метафораның орны және оның жазушы тіліндегі қолданыс ерекшеліктері байқалды.
Жазушы шығармаларының тілдік ерекшелігі кейіпкер тіліндегі берілу жолдары, тілдік құралдардың қолданыс мақсаты, троп түрлерінің стильдік қызметтері, жазушы шығармаларындағы кірме сөздердегі өзгерістерді көрсету үшін қоғам, ондағы адам келбетін таныту мақсатында алынған бірліктер болып табылады.
М. Жұмабаев шығармаларындағы көркемдегіш амалдардың қолданылуы әрқилы.Өлењдегі эпиттер: жалғыз жан, толқын шаш, қарақат көз, алма қан, қозы көз..
Эпитеттер, біріншіден, кейіпкердің келбетін, портретін, өзіндік ерекшілігін нақты, дәл көрсетуге қызмет етеді; екіншіден, кейіпкердің көңіл-күйін, ішкі жан сезімін ашады. Эпитеттердің құрылымдық жағына келсек, сын есімнен, кейде зат есімнен жасалынған эпитеттер көп кездеседі.
Ақын өлендегі теңеудің стильдік мәніне көңіл аударсақ, теңеулерді бірде кеейіпкердің кескін-келбетін, бет пішінін, сыртқы көрінісін, тұлғасын, портретін беру үшін қолданса, бірде кейіпкердің мінез құлқын, көңіл-күйін, ішкі сезімін ашу үшін таптырмас тәсіл ретінде пайдаланады.
-Ақ қанатты періште,
Былдырлаған бұлақтай,
Көрінген жанды күлдірген,
Жаңа піскен бүлдірген,
Балауса нәзік құрақтай
(«Мені де, өлім, әлдиле» Шығармалар жинағы., 111 бет)
М. Жұмабаевтың өлеңіндегі теңеулер-эпитетті теңеулер. Мысалы, былдырлаған бұлақтай, нәзік құрақтай, оттай сұлу.
Ақын өлендерінде метафоралар көп кездеседі.
«Метафора тек ауыспалы мағына емес, ол өзі бойыа көптеген қасиеттер мен қызметтерді сыйғыза білген күрделі процесс. Метафораның табиғи болмысы бір уақытта екі мағынаны бір сөзде қатар өмір сүруіне икемделген» (3),-деп көрсетеді А. Нысанбаева Жібек бау, жынды жүрек, жібек мінез («Қарындасыма» Шығармалар., 78 бет), жібек түн («Фетше» 97бет), жібек жел, отты сүйіс («Күміс нұрлы ай» 68 бет) жібек тіл (Анама 124бет) метафоралары тек ақын қаламына тән метафоралар.
Жазушы кейіптеу тәсілін де ерекше, өзінше бояу қосып қолданған. Жансызға жан бітіре суреттеп, көз алдымызға әкеледі. Мысалы:
«Суға-айнаға қаранып,
Салқынша леппен таранып,
Қамыс та тұр тербелеп».
(«Жазғы жолда» 38 бет)
«Жұлдызды-жүзік, Айды
алқа ғып берейін !»,
«күн бетіңді көрей
(«Жұлдызды-жүзік, Айды алқа ғып берейін»161бет)
Ақын өлеңдерінде синекдоха да эмоционалды- экспрессивті мәні жағынан ұтымды шыққан. Адам ұғымының орнына көбінесе табиғаттың керемет қырларынан немесе белгілі бір зат қолдану арқылы ақын өлеңнің кімге арналғанын және сол кейіпкердің қандай да бір ерекшелігін ашады. Мысалы:
-Келші көзім, күн бетінде көрейін,
Сүйші, сәулем, тұншығып мен өлейін.
Жет, жұлдызым, жылжып қана жібектей,
Жұлдызды-жүзік, Айды алқа ғып берейін.
(«Жұлдызды-жүзік, Айды алқа ғып берейін» 161 бет )
Ақын синекдохасы қаратпа сөз болып келеді. М. Жұмабаев кейіпкерлердің іс-әрекетіне, мінез құлқына қарай метонимия табады. Мысалы:
Жас қырандар-балапан,
Жайып қанат ұмтылған.
Мен жастарға сенемін ! («Мен жастарға сенемін» 163 бет)
Бұлардың барлығы образды қолданыстар. Ақын өлеңдерінде орыс сөздерін өркениетті өзгерістерді көрсетуде кейіпкердің мінез-құлқын ашуда, оның білім дәрежесін аңғартуда пайдаланады. Ақын өлендеріндегі кірме сөздер стильдік мақсатта қолданған.
-Толстов, Колчак,
Давй сюда коньяк
Ой,Иван,аламан,
Мені өйт, атаман !
Өрледі батыр, өрледі,
Ағаш найза сермеді…
Қарсы алдында қалтиған
Николайды көрмеді… («Жай әшейін саясатымыз ғой… 162 бет» 162 бет)
Әр қаламгердің өзіне тән стилі, сөз саптау мәнерлі, ой-толғау әдістері болады. Қаламгер ойын билейтін қуатты құрал-тіл, шұрайлы сөз. Осы шұрайлы сөз-халықтың тіл байлығы.
М. Жұмабаевтың шеберлігі-халық тіліндегі қарапайым сөздермен өз айтарын оқырманына бейнелі, мәнерлі, айқын етіп жеткізуінде.
Көркем әдебиетте қандай да бір әлеуметтік топтың қоғамдағы орнын, қарым-қатынасын даралап көрсетуде сол таптың тілдік қолданысына тән тілдік құралдар көркем шығармада кейіпкердің тұтастай алғанда белгілі бір топтың әлеуметтік ерекшелігіне хабар беретін стильдік көрсеткіштер саналады. Көркем образ жасауда қажетті көптеген амал-тәсілдер қатарында үлкен маңызға ие нәрсе –кейіпкер тілі. Кейіпкер тілі арқылы өзінің болмыс-бітімі мен қабілетінен хабардар етіп, өз орнын айқындайды. Сол кейіпкер бейнесі артында тұрған әлеуметтік топтың келбетін танытады. Бұдан кейіпкер бейнесін сомдауда тілдік құралдардың қаншалықты маңызды екенін, сондай-ақ тіл мен әдебиет арасындағы байланысты айқын аңғарамыз.
Жазушының стиль даралығы сөздерді белгілі бір мақсатта қолданылуына көрінеді. Қрапайым сөздер-сөйлеу тілінің элементтері. М. Жұмабаевтың шығармасындағы кейіпкер тіліндегі қарапайым сөздерді кейіпкер мінезін ашу үшін пайдаланады.
М. Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі сөйлеу тілінің элементтері (қарапайым сөздер, диалектизмдер). Мұнда қазақ тілінің лексикалық қабатына бойлап келіп, қажетті тұста оларды ұтымды пайдалана білген, сөз қазынасын мол игеріп, оны айтар идеясымен ұштастырған М. Жұмабаевтың прозасы тілінің бір шоғырын сөйлеу тілінің элементері құрайтындығы көрсетіледі. Әр жазушының өзіне тән даралық стилі болатыны мәлім.
Жазушы прозасындағы стильдік мақсатта жұмсалған фонетикалық құбылыстардың қатарына дыбыстардың қатарына дыбыстардың созылыңқы айтылуы да жатады. Мысалы:
«Әзімбай !.. Ім-м-м-е-е-деді Шолпан» («Шолпаның күнәсі» 183 бет).
Жазушы әңгімесінде бүгінде ұмыт бола бастаған және сирек қолданатын ұлттық ойын атаулары да кездеседі. Мысалы: «Мен сенен қыз сұрадым ба ? Саны көп, сапасы жоқ қыздары құрысын. «Орамал тастайды ғой теңдесіне» дегенді білесің бе ? », «Қыз ойнаққа баруы»
М. Жұмабаев прозасындағы рухани лексикаға қатысты ұлт өкілдерінің нанам-сенімін сипаттайтын атаулары бір жағынан, ұлттық болмысты көрсетсе, екінші жағынан белгілі бір стильдік жүк арқалап тұрады. Мысалы: «Шиқандай қып-қызыл бетті қожа бесті бұқадай суға қарап:» Tфу-Тфу ! деп үшкіргенде, қожаның «қасиетті» лебі шетке бытырмай, тура түгел ішіме барсын деп, жүрегі ойнап, жүзі бір қызарып, бір ағарып, бетін қожаның аузына тақап, тосып отырушы еді Шолпан, «Дұғалық нағыз, ішірткі ішу, үшкірту, түкірту, қақтыру-соқтыру, намаз, ораза, нәзір һәм басқа басы-аяғы жоқ құлшылдықтан ақырында Шолпан шаршады.» («Шолпаның күнәәсі 174-175 беттер»)
Осындағы наным-сенім атаулары арқылы: кейіпкердің қандай әлеуметтік топтың өкілі екендігі, сол арқылы олардың тұрмыс-тіршілігі, кең масштабта алғанда қазақ даласындағы қоғамның бейнесі көрсетілген.
Қаламгер кейде кейіпкер киімін оның мінез-құлқын ашуда пайдаланады: «Кимешегін қисық киіп, аяғына кебіс іле салап шыққан қатын, қақырынып-түкірініп, елді басына көтерген отағасылар, мәсісін қоңылтаяқ киген, өзінен-өзі ұялатын келіншектер, кең қоныш етік, кең қолтық қаптал киіп, дамбалының ауы салақтап, семіз болмаса да семіз адамдай талтаң-талтаң басатын жаңа атқа мініп келе жатқан кісімшектер… сырыған ақсұр бешпетін киіп, қолына асасын алып, зекет жиып жүріп, бір үйде қонып жатқан Темір қожа ирония тәсілін ұтымды қолданғаны байқалады.»
М. Жұмабаевтың әңгімесіндегі грамматикалық тұлғалардың, қос сөздер мен одағайлар, шылаулардың стильдік қызметтерін талдауға болады. М. Жұмабаевтың әңгімесінде стильдік мақсаттта қайталама қос сөздер мен қосарланған сөздер жиі кездеседі. Мысалы: Ол да балаларды кезек-кезек сүйеді. (172 бет)
Жаңа шолпы тағып, сол шолпыныың әдейі сыдырлату үшін жүкті әдейі қайта-қайта бұзып жиғаны…(186 бет)
М. Жұмабаев шығармаларындағы сөз тіркестері, бейнелеуіш сөздер, сол кездегі қазақ халқының тұрмысына, ұғымына лайық қолданылған сөздер мен сөйлемдерден тұрады.
Қазақтың жалынды ақындарының бірі, қайталанбас жазушы Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері мен прозасы тілінің көркемдік ерекшеліктерін зерттеу барысында қол жеткізген нәтижелер көркем әдебиет стилистикасы теориясын толықтыруға өзіндік үлес қосады.
Мағжан Жұмабаевтың өлендері мен әңгімесінің тілін зерттеу арқылы қаламгердің әдеби тілді жетілдіру мен дамытудағы рөлін айқындаудың, көркем туындыларындағы тілдік құралдардың көркемдік қызметтерін ашып, талдап көрсетудің мәні зор.
Достарыңызбен бөлісу: |