ҚОҒАМДЫҚ ТАМАҚТАНДЫРУ КƏСІПОРЫНДАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
Абдилдаева Н.Д., ғыл. жет., Оралбеков А.Н., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
Е-mail: askhat-2203@mail.ru
Қоғамдық тамақтандыру дегеніміз – қызмет көрсетудің əр алуан формаларын жəне
ұсынылатын өнімнің үлкен ассортиментін сипаттайтын тамақтандыру кəсіпорындарынан құралады.
Қоғамдық тамақтандыру халық шаруашылығы саласы болып саналады, оның міндеті халықтың
көпшілік бөлігіне тамақтандыруды ұйымдастыру . Ол халықтың тамақтандыруын дұрыс
ұйымдастыруда ерекше рөл атқарады, себебі ол азық-түлік ресурстарын неғұрлым ұтымды
пайдалануға жəне тамақтық азық-түліктердің биологиялық жəне тамақтық бағалылығын сақтауда
жағдай жасайды. Ғылыми-гигиеналық негіздерде сүйеніп құралған қоғамдық тамақтандыру халыққа
қызмет етеді. Мұның өзі əйелдерді қоғамдық еңбекпен қамтамасыз етуде өзіндік рөл атқарады[1].
Қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындары:
1. Кулинарлық өнім өндірісін ұйымдастыру үшін.
2. Кəсіпорында дайындалған кулинарлық өнімді жүзеге асыру үшін.
3. Кулинарлық өнімнің тұтынушыларына қызмет көрсетуді ұйымдастыру үшін тағайындалған.
Бұл 3 қызмет бір кəсіпорынның шегінде жүзеге асады. Қоғамдық тамақтандыру кəсіпорынның
5 типін көрсетуге болады:
1.Мейрамхана.
2.Бар.
3.Дəмхана.
4.Асхана.
238
5.Тез тамақтану орындары.
Кəсіпорын типтері бір-бірінен қызмет көрсету ерекшеліктерімен жүзеге асырылатын
кулинарлық өнім ассортиментімен жəне тұтынушыларға ұсынылатын қызмет көрсету
номенклатурасымен ерекшеленеді.
1. Мейрамхана–нормативтік құжаттарда күрделі дайындалған тағамдардың өте кең
ассотиментімен шарап-арақ, табак жəне кондитерлік бұйымдармен үлкен ассортиментімен бар
болуымен анықталады жəне мейрамхана демалуды жəне ойын-сауықты ұйымдастырудыүйлесімділігі
бар жоғары қызмет көрсету деңгейін қамтамасыз ету қажет.
2. Бар – бұл бар стойкасын иеленетін қоғамдық тамақтандыру кəсіпорны. Ол арқылы аралас
алкогольсіз жəне алкогольді, салқын жəне ыстық тағамдар, десерт, кондитерлік бұйымдар сатып
алынатын тауарлар жүзеге асырылады. Барды оның класына сəйкес келушілердің демалу жəне ойын-
сауығын ұйымдастыратын қызмет көрсету нақты нақты деңгейін қамтамасыз ету қажет.
3.Дəмхана–мейрамханамен салыстырғанда шектеулі кулинарлық өнімнің ассортиментін
кондитерлік бұйымның жəне ішімдіктің шектеулі санын ұсына отырып келушілердің
тамақтандыруын, демалуын ұйымдастыратын кəсіпорын.
4.Асхана–апта күндері, əр алуан болып келетін жалпы қол жеткізерлік жəне кулинарлық
өнімнің дəстүрлі ассортиментін өндіретін жəне жүзеге асыратын қоғамдық тамақтандыру кəсіпорны.
5.Тез тамақтану орындары– келушілерге тез қызмет көрсетуді ұйымдастыруды арналған
шикізаттың нақты бір түрінен күрделі емес дайындалған тағамның шектеулі ассортиментін ұсынатын
қоғамдық
тамақтандыру[2].
Бүгінгі күні соңғы он жылдан астам мерзімде болған экономикалық өзгерістер қоғамдық
тамақтандыру орнындарының халыққа қызмет көрсету көрсеткіштеріне əсер етіп, тұтынушылық
сұраныс деңгейін төмендетті. Халықтың табыстылығының төмендеуі осы салаға əсер етуші фактор
болып табылғанмен, саланы дамытудың жолдары қарастыру мүмкіншіліктері мен ұйымдастырудың
жолдарын жетілдіру шаралары жүргізу тиіс болды. Осы негізде алғы шарт өнімдер мен тамақ
дайындау жетік технологияларды пайдалану, олардың есебін дұрыс əрі нақты жүргізу, шаруашылық
операцияларын тіркеу жəне құжаттау, шығындарды есептеу міндеттерін орындау керектігін
міндеттеді. Демек қоғамдық тамақтандыру орындарындағы дайын өнімнің өндірістік үрдісіне –
дайындаудан өткізу кезеңіне аса назар аударылуы тиіс.
Қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындары жүргізер іс-жұмыстарының сипатына байланысты
басқа кəсіпорындарға қарағанда бірқатар ерекшеліктері бар. Олар мыналар:
1)
қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындарында өндірісті ұйымдастыру, сауда мен
тұтынушыларды ұйымдастырумен бірге жүргізіледі, яғни ҚТК үш функцияны жүзеге асырады:
-
а)ас өндіру;
-
ə) кулинарлық өнімдерді тарату;
-
б)тұтынушыларды ұйымдастыру.
2) өндіріс процесі жəне өнімдерді тарату біркелкі жүрмейді, ол тұтынушылар ағынына
байланысты болады;
3)өндірісте қолданылатын шикізат жəне шығарылатын өнім кең ассортиментте болады, жəне
оларға маусымдық əсер етеді;
4)өндірістік өнім ұзақ уақыт сақтауға келмейді, яғни оның қоры сол сəттегі тұтынушылар
сұранысы көлемімен анықталады.
Қазіргі кезде қоғамдық тамақтандыру жүйесінде оқу жəне жұмыс орындары бойынша
орналасқан кəсіпорындар жүйесі қолданылады. Ол халықтың қоғамдық тамақтандыру өнімдеріне
сұранысын дұрыс ескеру үшін қажет жəне де əртүрлі типтегі кəсіпорындарға қажеттілікті де
анықтайды[3].
Қоғамдық тамактандыру кəсіпорындарының қай жерлерде ұйымдастыруларына байланысты
оларға белгілі талаптар қойылады. Мысалы қала халқы дем алатын аймақта кəсіпорын салғанда
белгілі бір комфортты жағдай жасау қажеттілігі, шығарылатын өнімнің ассортименті ескерілуі қажет.
Заводтар мен фабрикаларда асхана ұйымдастырғанда бірінші кезекте осы кəсіпорындар
жұмысшыларын жылдам да, ұтымды тамақтандыруды жəне жаппай сұраныс азық-түліктерді
дайындауды, емдік профилактикалық, диеталық тамақтандыруды ескеру қажет.
Қоғамдық тамақтандыруда технологиялық циклге байланысты кəсіпорындардың негізгі төрт
түрі болады:
-
дайындаушы кəсіпорындар
-
дайын өніммен жұмыс істейтін кəсіпорындар
239
-
аралас типті кəсіпорындар
-
толық өндірістік циклдегі кəсіпорындар.
Мұндай бөлуді шартты деп санау қажет, өйткені көптеген дайындаушы кəсіпорындарда дайын
өнімдерді дайындауға жəне таратуға арналған бөлме жайлар тобы бөлінеді, ал дайын өніммен жұмыс
істейтін кəсіпорындар ас шикізатын өңдеудің жекелеген процестерін атқара береді.
Дайындаушы кəсіпорындарға мыналар жатады:
1) жартылай фабрикаттар комбинаты;
2) дайындаушы фабрикалар;
3) дайындаушы асханалар;
4) тамақ өнеркəсібі кəсіпорындарындағы арнайы цехтар. Бұлар жаппай дайындауға жəне
жартылай фабрикаттармен жұмыс істейтін кəсіпорындарды қамтамасыз етуге арналған.
Дайын өніммен жұмыс істейтін кəсіпорындарға мыналар жатады:
1) асхана, кофе, шайхана, тісбасар;
2) арнайы кəсіпорындар (сүт, пісірме, котлет, езбе шұжықтар;
3)буфеттер, жартылай фабрикаттар дүкені.[4]
2015 жылғы қаңтар-тамызда қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындарының қызмет көрсету
көлемі 8,0 млрд.теңгені құрады, салыстырмалы бағамен нақты көлем индексі 2014 жылғы сəйкес
кезеңімен салыстырғанда 126,4% құрады.
Барлық қызмет көрсету көлемі мемлекеттік емес сектор үлесіне тиесілі. Қызмет көрсету көлемі
жеке меншік кəсіпорындардан 4,6 млрд.теңге көлемінде (57,4%), шетелдің меншігі – 3,4 млрд.теңге
(42,6%) құрады.
Ірі жəне орта кəсіпорындармен 4,9 млрд.теңге (61,3%) сомасында қызмет көрсетілді, жеке
кəсіпкерлермен – 2,4 млрд.теңге (30,4%), шағын кəсіпорындармен – 0,7 млрд.теңге (8,3%).
Сонымен, қоғамдық тамақтандыру желісін кеңейтуде,тұтынушыларға қызмет көрсетуде жəне
өнімнің сапасын жақсартуда санитарлық-гигиеналық жəне санитарлық-эпидемияға қарсы
шаралардың орындалуы маңызды рөл атқарады. Сондықтан санитария саласы, қызметкерлеріне
ескертпелі санитарлық-тамақтық қадағалау жүргізуде айтарлықтай дəрежеде талаптар қойылады
жəне санитарлық дəрігерлер бұл талаптарға сəйкес білім игерулері қажет.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.
Волков Юрий Федорович, Гостиничный и туристский бизнес: учебное пособие / Ю.Ф. Волков.- Ростов
н/Д: Феникс, 2010.- 637с.. (Высшее образование).
2. Культура ресторанного сервиса: Учебное пособие/ Федцов В.Г. - М.: «Дашков и К», 2010 год. – 234с.
2.
Жақсыбергенов А.Г., Жангуттина Г.О., Есайдар Ү.С., Талипова А.А. «Мейрамхана ісіне кіріспе»,
Алматы 2014 ж.
3.
www.restoran.kz
ƏОЖ657:336
МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕНІҢ ЕСЕПТІЛІГІН ЖАСАУДЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Тойлыбек Т.Г., э.ғ.м., ғыл.жет., аға оқытушы, Бітімбекова А.М., 4-курс студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: kadato@bk.ru, aktoty_bitimbek@bk.ru
Мемлекеттік мекеменің есептілігін жасау тəртібі «Мемлекеттік мекемелердің жəне бюджеттік
бағдарламалар əкімшілерінің бюджеттік есептілікті жасау мен ұсынудың ережесін бекіту туралы»
Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2009 жылғы 27 ақпандағы N 89 Бұйрығымен (11.11.2013
берілген өзгертулер мен толықтырулар) реттеледі[1].
Ережелермен тұтынушыларға жеткізу мақсатымен республикалық жəне жергілікті бюджеттің
есебінен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер мен бюджеттік бағдарламалардың
əкімшілерінің жылдық, тоқсандық жəне ай сайынғы бюджеттік есептілігін жасау мен ұсынудың
тəртібі, уақыты, мерзімділігі, түрі жəне көлемі бекітіледі.
240
Республикалық жəне жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер
мен бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері аталған ережемен бекітілген көлемде жəне нысаны
бойынша жылдық, тоқсандық жəне ай сайынғы есептер жасайды.
Бюджеттік есептілікті жасау кезіндегі қажетті талаптар:
- барлық операциялардың есептік мерзіміндегі көрсеткіштердің толықтылығы мен сенімділігі;
- есептік мерзім болып саналатын айдың бірінші күнінде айналым мен қалдықды талдамалы
есептеудің мəліметтері салыстырмалы есептеудің шоттарына, сонымен қатар талдамалы мен
салыстырмалы есептің мəліметтеріне есеп пен баланс мəліметтерінің теңбе-теңдігі;
- көрсеткіштердің ұқыпты толтыру мен қолмен түзетуге жол бермеу. Қателіктер түзетілген
жағдайда түзету мерзімін көрсете отырып, бюджеттік есептілікке қол қойған жауапты тұлғалар
сəйкес түсіндірме жазба жазады.
Есеп нысаны оларда қарастырылған көрсеткіштермен дəлме-дəл сəйкес келуі қажет. Есептің
бекітілген нысанында көрсеткіштер мен олардың кодтарын өзгерту немесе оларға қосымша
көрсеткіштер енгізуге жол берілмейді.
Ағымдағы есептік мерзімдегі немесе алдыңғы есептік мерзімдегі есептіліктің мəліметтерін
өзгерту мəліметтердің ауытқуы анықталған мерзімдегі бюджеттік есептілікте жасалады.
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың əкімшісі ведомствоға қарасты мемлекеттік
мекемелердің бюджеттік есептілігіне өзгертулер енгізген жағдайда, бюджеттік бағдарламалардың
əкімшісі ведомстваға қарасты мемлекеттік мекемелерге өзгертулер енгізілген бюджеттік есептілікті,
басқарушы мен бас бухгалтердің қолы қойылған, өзгертулер енгізу себебі көрсетілген, енгізілген
өзгертулер туралы жазбаша хабарлама бағыттайды.Мемлекеттік мекеме республикалық бюджеттік
бағдарламалардың əкімшілері енгізген өзгертулерге сай республикалық бюджеттік бағдарламалардың
əкімшісінен жазбаша хабарлама алғаннан бастап 10 күннің ішінде өзінің бюджеттік есептілігіне
өзгертулер енгізеді [2].
Мемлекеттік мекеменің бюджеттік есептілігіне өзгертулер енгізу республикалық бюджеттік
бағдарламалардың əкімшісі ведомстваға қарасты мемлекеттік мекеменің есебін тексергеннен кейін
«Мемлекеттік мекемелердің жəне бюджеттік бағдарламалар əкімшілерінің бюджеттік есептілікті
жасау мен ұсынудың ережесін бекіту туралы» ереженің 3 пунктінде бекітілген өзгертулер енгізу
тəртібін сақтай отырып, тек жазбаша хабарламаның негізінде енгізіледі.
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың əкімшісінің жиынтық есебіне бюджетті орындау
бойынша орталық уəкілетті орган өзгертулер енгізген жағдайда, əкімшілерге бюджеттік есептілікке
өзгертулерді енгізуді жоғарыда көрсетілген тəртіппен енгізген дұрыс.Бюджеттік есептілікке
өзгертулер енгізген мемлекеттік мекемелер мен бюджеттік бағдарламалардың əкімшілеріне бұрын
өздері республикалық бюджетті орындауды бақылау бойынша есептеу комитетіне тапсырған есептің
қосымша данасына сəйкес өзгертулерді енгізулері қажет.
Жергілікті бюджеттік бағдарламалардың əкімшілерімен енгізілген өзгерістерге сəйкес
мемлекеттік мекеме өз есебінің қосымша данасына өзгертулер енгізеді.Бюджетті орындау бойынша
жергілікті уəкілетті органмен жергілікті бюджеттік бағдарламалардың əкімшісінің жиынтық есебіне
өзгертулер енгізілген жағдайда, соңғыларына бюджеттік есептілікке өзгертулер енгізуді ұқсас
тəртіппен жүргізген жөн.
Нысандардың мекен-жайлық бөлімі төмендегідей тəртіппен толтырылады:
-
«Орналасу орны» реквизиті(деректемесі) - мемлекеттік мекеменің орналасу орны көрсетіледі;
-
«Функционалдық топ» реквизиті – Қазақстан Республикасының бірыңғай бюджеттік
сыныптамасының бюджет шығындарының функционалдық сыныптамасындағы аталуы мен
функционалдық топтың коды;
-
«Бюджеттік бағдарлама əкімшісі» реквизиті-Қазақстан Республикасының бірыңғай бюджеттік
сыныптамасының бюджет шығындарының функционалдық сыныптамасындағы бюджеттік
бағдарлама əкімшісінің аталуы жəне коды;
-
«Бағдарлама» реквизиті – бағдарлама аталуы жəне коды;
-
«Қосалқы бағдарлама» реквизиті – қосалқы бағдарлама аталуы жəне коды;
-
«Мемлекеттік мекеменің аталуы» реквизиті - республикалық жəне жергілікті бюджеттерден
қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелердің Анықтамалығына сəйкес мемлекеттік мекеменің
аталуы жəне оның коды;
-
«Өлшеу бірлігі» реквизиті – бюджеттік бағдарламалардың əкімшілерінің жиынтық
есептерінде мың теңге, мемлекеттік мекемелердің есептерінде теңге.
241
Жылдық есеп - жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша жасалады, тоқсандық есептер –
ағымдағы жылдың 1 шілдесіндегі жəне 1 қазанындағы жағдай бойынша жасалады.Жылдық есеп 1
қаңтар мен 31 желтоқсан аралығындағы күнтізбелік мерзімге жасалады.
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері үшін бюджеттік есептілікті тапсыру
мерзімін бюджетті орындау бойынша орталық уəкілетті органмен, жергілікті бюджеттік
бағдарламалардың əкімшілері үшін – бюджетті орындау бойынша жергілікті уəкілетті органдармен
бекітіледі. Бұл мерзімдерге байланысты, бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері ведомстваға
қарасты мемлекеттік мекемелерге бюджеттік есептілікті тапсыру мерзімдерін орнатады. Бюджеттік
есептілікті тапсыру мерзімдерінің кестесі мемлекеттік мекемелерге бюджеттік есептілікті тапсыру
күніне дейін жеткізіледі.Жергілікті бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері бюджеттік есептілікті,
сəйкесінше бюджетті орындау бойынша жергілікті уəкілетті органға тапсырады.
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері бюджетті орындау бойынша орталық
уəкілетті органға бюджеттік есептілікті тапсырады. Есепті тапсыру мерзімі оны бюджетті орындау
бойынша орталық уəкілетті органның құжат кеңсесіне тіркелген күні болып есептеледі.
Республикалық бюджетті орындау туралы есепті дайындау барысында бекітілген мерзімде
республикалық бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері мен олардың ведомстваға қатысты
мемлекеттік мекемелерімен бюджетті орындау бойынша орталық уəкілетті органға жəне
республикалық бюджеттің орындалуын бақылау бойынша Есептік комитетке қажетті ақпарат
тапсырылады.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Мемлекеттік мекемелердің жəне бюджеттік бағдарламалар əкімшілерінің бюджеттік есептілікті жасау
мен ұсынудың ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2009 жылғы 27 ақпандағы
N 89 Бұйрығымен (11.11.2013 берілген өзгертулер мен толықтырулар).
2.С.М.Омирбаев, С.Ж.Интыкбаева, А.А.Адамбекова, Р.С. Парманова Государственный бюджет: Оқулық
- Алматы: Дауир, 2013.– 632б.
УДК 681.518.5
ОСНОВЫ ПРЕДЕЛЬНОГО АНАЛИЗА В АГРОБИЗНЕСЕ
Шарипова Б.Д., к.э.н., доцент, Жолдасбай Б., магистрант
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: kazboy94@mail.ru, birjan2013@mail.ru
В агробизнесе широко используются средние величины: средняя стоимость продукции, средняя
производительность труда и т.д. В равной степени средние величины важны и при коммерческой
деятельности: средний доход, средний объем продаж и т.д. Однако при планировании развития
производства и любой предпринимательской деятельности требуется узнать, на какую величину
вырастет результат, если будут увеличены затраты, и, наоборот, насколько уменьшится результат,
если затраты сократятся. Речь идет о приросте переменных величин и нужно найти предел
отношения приращений рассматриваемых величин или, иначе говоря, предельный эффект [1].
Предельным анализом называют применение дифференциального исчисления в экономике и
агробизнесе. Следовательно, здесь применимы методы дифференциального исчисления.
Понятие предельного дохода. Общий или суммарный доход R определяется как произведение
цены единицы товара Р на количество товара Q, т.е. R=РQ.
Предельный доход определяется как производная от суммарного дохода R по количеству
товара Q (единственная переменная, от которой в нашей простой модели зависит R). В качестве
обозначения для предельного дохода воспользуемся соответствующим обозначением производной.
Таким образом, по определению предельный доход:
.
2
)
(
2
b
aQ
bQ
aQ
dQ
d
dQ
dR
R
Q
242
Экономический смысл предельного дохода очень прост: он приближенно равен изменению
суммарного дохода при изменении количества реализованного товара на единицу.
Приблизительность вызвана тем, что при таком определении касательная к графику заменяется
хордой. Рисунок 1 иллюстрирует сказанное. Еще раз подчеркнем, что прилагательное "предельный" в
экономике характеризует не сами величины, а эффект их изменения.
Кроме понятия предельного дохода используется также понятие среднего дохода, который
определяется как доход на единицу продукции:
R
ср
= R/Q=(PQ)/Q=P.
Это общее выражение показывает, что средний доход совпадает с ценой. Конкретное
выражение для среднего дохода можно получить, подставляя вместо Р функцию спроса. В случае
"монопольной" модели имеем.
R
ср
=P=aQ+b.
Соответственно, суммарный доход
R= РQ=bQ,
предельный доход
средний доход
R
ср
=P=aQ+b.
До сих пор рассматривался доход и соответствующий ему предельный доход, однако такой же
подход может быть применен и к другим экономическим понятиям. Например, если известна
функциональная зависимость издержек (затрат) С от объема продукции Q, С=f(Q), то можно
определить предельные издержки как [3]:
C
Q
ґ=(dC)/(dQ)=f
(Q).
Экономический смысл этой формулы таков: предельные издержки приближенно равны
изменению полных издержек пр изменении выпуска на единицу.
Рассмотрим теперь производственную функцию, т.е. экономико-математическое уравнение,
связывающее переменные величины затрат (ресурсов) с величинами продукции (выпуска). В общем
случае производство продукции зависит от многих факторов, т.е. является функцией нескольких
переменных. Сейчас же ограничимся случаем, когда количество продукции Q зависит только от
приложенного труда L. В краткосрочном плане такое допущение приемлемо, и производственная
функция может быть записана как Q=f(L [2].
Для оценки эффективности производства часто используется средняя производительность
труда Р
L
, которую естественно можно определить в виде отношения:
Р
L
= Q/L
Руководителей фирмы часто, однако, интересует вопрос, как изменится объем продукции Q
при увеличении (уменьшении) численности персонала L. Введем для этого понятие предельной
производительности труда, которая равна производной от продукции Q по величине приложенного
труда L
Q
’
L
=(dQ)/(dL)=f
(L).
Экономический смысл этого понятия таков: предельная производительность труда
приближенно равна изменению объема выпускаемой продукции при изменении численности
персонала на единицу.
Рассмотрим пример, когда производственная функция задана в виде
L
L
L
L
Q
6
2
1
500
6
500
Вычисляя производную, находим предельную производительность труда
.
6
250
6
1
2
/
1
2
1
500
L
L
dL
dQ
L
Q
Подставляя в полученную формулу значения L, легко находим соответствующие величины
предельной производительности труда. Для примера возьмем:
L=1; L=25; L=100; L=625; L=2500; L=62500.
,
)
(
b
bQ
dQ
d
dQ
dR
R
Q
243
Таблица-1. Результаты величины предельной производительности труда
L 1 25 100 625 2500
62500
Q
L
’
244 44
19
4
-1
-5
Из таблицы 1 видно, что предельная производительность труда уменьшается с ростом
численности персонала и, начиная с некоторой численности, становится отрицательной. Это
означает, что при дальнейшем увеличении персонала производство продукции будет падать (!).
Неожиданный результат. Тем не менее на практике такое часто наблюдается. Если для какого-то дела
привлекается слишком много исполнителей, они начинают мешать друг другу. Этот принцип
называется золотым законом экономики.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Құлекеев Ж.Ə. Сызықтық программалау негіздері -Алматы: КазНИИНКИ,1991.
2. Сапарбаев А.Ж., Ахметов К.А., Макулова А.Т. Математикалық программалау. – Алматы «LEM»-2011
3. М.Тунеев, В.Ф.Сухоруков. ЭММ в организации и планировании сельскохозяйственного проиводста. –
М.: Финансы и статистика,2012
UDC 338.45:687/658
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚОҒАМДЫҚ ТАМАҚТАНДЫРУ КƏСІПОРЫНДАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ


STATE OF LIGHT INDUSTRY IN REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
Sultangaliyeva L.S.
Almaty Technological University, Republic of Kazakhstan,
E-mail: lyazsultan@bk.ru
Analysis of recent researches and publications. For any country, light industry is the most important
multi-disciplinary and innovative-attractive sector of the economy. Without its development, it is hard to
imagine the growth in other non-primary sectors of the economy. To problems of light industry development
is devoted the works of N. Vlassova [1], I. Kuznetsova [2], G. S. Ukubasov [3], L. N. Khudov [4], S. Е.
Yepanchintsev [5] and etc.
The presentation of the main material. Now light industry of the Republic of Kazakhstan is
characterized by the decline of its share in the volume of the country's industry and by the significant decline
in the share of GDP from 2.3% in 2000 to 0.3% in 2014. This is because more than 90% of the market
occupied by imported goods.
If in 2000, there were 1295 large existing enterprises, in 2010 - 526, then in 2015 - 756 enterprises. In
Soviet period, light industry was established as 25% of the Republic budget, but after independence, many
factories were destroyed and closed. The main reasons, that have led the industry to the brink of collapse, are:
inflation, high interest rates on loans, tax burden, ill-conceived privatization, the flow of uncontrolled imports.
The main problem of light industry of the Republic of Kazakhstan lies in the fact, that the products of
this industry has low competitiveness. In Kazakhstan, 80% of imported products in the light industry are not
certified and have low quality. In addition, large number of light industry goods comes from China, Turkey,
India, Kyrgyzstan by counterfeit way.
The key point, which characterize the imports of clothing and fabrics in Kazakhstan, is the increasing
of clothing proportion by more rapid growth, than the share of imported fabrics. That could be explained by
increasing of income of the population, ready to buy more expensive ready-made clothing, imported from
foreign countries, by the penetration on the Kazakhstan market of large retail chains, by the increase in new
forms of trade (the format of large shopping centers began to spread throughout Kazakhstan since the mid-
2000s) and other reasons.
Figure 1 shows, that in the structure of industrial production volume of the Republic of Kazakhstan the
lowest share is taking the light industry. In 2015, the proportion of light industry in the structure of industrial
production volume was 0.4%.
In the whole, the light industry of the Republic of Kazakhstan is characterized by: a high share of the
shadow economy; imperfection of the legislation; the displacement of domestic producers from the domestic
244
market by foreign manufacturers, that have taken a catastrophic nature, and low productivity. In 2014 in
comparison with 2013 year, labor productivity in industry decreased from 8,9 thousand dollars per person to
8.4 thousand dollars per person. The reduction is related with the devaluation in 2014 [9].
Textile and garment industry of Kazakhstan covers only 10% of domestic demand. While for the
formation of the economic security of the country, the domestic production volume should at least meet 30%
of domestic demand.
Currently, large part from considered enterprises are the small enterprises - 90.6%, medium-sized
enterprises are 6.7%, and the largest are 2.7%. Such distribution of the company dimension is normal for
industries with small entry barriers to the market. Industrial organizations of the country organized through
the Association of light industry enterprises of the Republic of Kazakhstan. Members of this Association are
such companies as "Mukhtar Corporation " LLP, "Technoprom-teks" LLP, " Hlopkoprom-celluloza" LLP,
"Argo" LLP, "Kuat LTD" (joint with JSC "Smilovich felt factory", Belarus), "Semiramida" LLP, "Melanzh"
JSC, "Uteks" JSC, "Russian textile" LLP, "Alliance Kazakhstan" LLP, "Kazakhstan - Textiles" and other
[10]. Successfully operating companies such as "Kazakhstan Textiline" with children clothing brand
"Mimioriki", "Kaz SPO-N" presents sports apparel for children and adults "Zibroo", "Semiramida" –
headwear "LadyLike", "South Textiline KZ" company presents the production of cotton yarn and fabric,
"Almaty leather factory" LLP (joint with "Mozhelit" JSC, Belarus). Currently in "Ontustik" FEZ there are 8
large companies with a total investment of more than 144 million U.S. dollars, which provide about 1,500
workplaces.
The largest number of companies producing fabrics and clothing in the Republic of Kazakhstan is
concentrated in Almaty city and the highest number of large enterprises – in the South Kazakhstan region.
In our country developed a comprehensive plan for the development of light industry on 2015-2019.
The main purpose of this plan is to increase the competitiveness of light industry with the strengthening of its
social effectiveness [8].
Innovative development of industry associated with the development of human capital, the availability
of production capacity and raw materials.
Among the products, produced by textile industry and exported to foreign countries, in the Republic of
Kazakhstan stands out for the cotton, grown in the Southern regions of Kazakhstan, which in different years
considered as 70 to 90% of exports. It should be noted, that Kazakhstan has significant potential for the
development of light industry, which is due to the proximity of the regions producing raw materials
(Uzbekistan, Tajikistan, Tajikistan, Turkmenistan), as well as potential large markets (Russia, Asian and
European countries, middle East). Kazakhstan has the necessary conditions to create the resource base, the
cultivation of cotton, also available in the presence the significant human resources. The country annually
produces about 100 thousand tons of cotton fibre, 90% of which is exported. Today in South Kazakhstan
region has 15 cotton processing factories, which have a high consumption of equipment, low quality of fiber
and the lack of its own raw materials. At full load, domestic enterprises will be able to process up to 30% of
the total volume of cotton fibre. This should draw attention to the need of application of new technology of
cotton sowing (modern methods of cultivation, the method of drip irrigation under plastic film) without
increasing acreage to increase the yield and quality. In addition, it is time to review subsidy mechanisms.
Instead of allocating them for fuel, irrigation water and fertilizers, it is more efficient to provide subsidies per
unit of produced goods, i.e. raw cotton.
Statistics shows, that from 40 thousand tons of wool clip, annually about 30% is exported, including
more than 17% in unwashed form. More than 70% of the wool is lost, not processed. The existence of
natural wool, which uncontrollably at bargain prices and without certification goes beyond the borders of
Kazakhstan, and significant portion of the proceeds are in "shadow turnover", that leads to significant losses,
resulting that the government annually loses more than $ 6.0 million dollars per year. If to minimize the
existing losses of wool, it will not only replenish the budget of the country, but also allow increasing
employment in the production and processing of wool, particularly in rural areas. In addition, calculations
show, that the realization of full cycle of processing of raw materials allow to increase in three times the
volume of gross output in comparison with primary processing.
One of the solutions to the problems of the light industry should be the improving of the innovative
activity of enterprises in the industry. The most important technological modernization, involving the
renewal of obsolete equipment and technologies. Particularly the important will be the role of state support,
related, primarily, to the financing of innovation.
The entry of Kazakhstan into the WTO in December 2015 for light industry carries a number of
serious consequences for the industry. The state support in industry is just a necessity.
245
Conclusions. For the development of light industry of the Republic of Kazakhstan, the following are
necessary:
- creation of the developed domestic market of consumer goods;
- state support and encourage investors;
- formation of raw material base of light industry;
- export promotion;
- formation of innovative activity;
- personnel advanced development.
Overall, despite crisis developments in the economy, we should expect a further increase in the market
size of clothing and fabrics in the Republic of Kazakhstan – both from the import suppliers, and from local
producers. Kazakh producers will retain the market for defense clothing orders, uniforms and clothing of
lower price brands.
REFERENCES
1
Vlassova N.V. The formation of financing sources to reproduction of fixed assets of the textile industry in
modern conditions: Dissertation of candidate of economic Sciences/ N.V.Vlasova. Мoscow, 2000. — 141p.
2
Kuznetsova I.D. Methodical maintenance of interstate holding organization (on the example of the textile
industry in Ivanovo region): Dissertation of candidate of economic Sciences / I.D.Kuznetsova. Ivanovo, 2000. -150p.
3
Ukubasova G.S. The time factor in achieving the competitiveness of textile products in the market conditions
(on the example of the textile enterprises of the Republic of Kazakhstan). - Dissertation on competition of a scientific
degree of candidate of economic Sciences. 08.00.05 – Economics and national economy management (by industries and
spheres of activity). – Almaty, 2006. – 25 p.
4
Khudova L. N. On the current situation in the light industry in the Republic of Kazakhstan // Innovative technologies
of production of goods, improving the quality and safety of products of light industry: Proceedings of the International
scientific - practical conference, Almaty city, 25 May 2012 - pages 59-61.
5
Yepanchintseva S.E. The competitiveness of light industry enterprises: factors and mechanisms // Economy:
strategy and practice. – 2012. - #4. – pages 96-101.
6
Kazakhstan - analysis of the main industries in the country //http://365-
tv.ru/index.php/analitika/kazakhstan/129-kazakhstan-analiz-osnovnykh-otraslej-promyshlennosti-strany.01.06.2015.
7
On approving the Program on development of light industry in the Republic of Kazakhstan on 2010 - 2014
years. The decree of the Government of the Republic of Kazakhstan from September 30, 2010 # 1003
//http://adilet.zan.kz/rus/docs/P1000001003.02.06.2015.
УДК 339.1
КРАТКИЙ ОБЗОР ЭЛЕКТРОННОГО РЫНКА КАЗАХСТАНА
Сулейманова Г.Г., старший преподаватель, Жолдасбай Б., магистрант
Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан
E-mail: gulnara-1954@mail.ru, kazboy94@mail.ru
Интернет в современных условиях становится важным элементом рыночной экономики.
Начало электронного рынка было положено возникновением систем электронной коммерции.
Электронный бизнес является новым видом экономической деятельности.
Электронная коммерция – это любая сделка, совершенная посредством сети связанных между
собой компьютеров, по завершении которой происходит передача права собственности или права
пользования вещественным товаром или услугой [1]. К электронной коммерции относят:
электронный обмен информацией (Electroniс Data Interchange, EDI), электронное движение капитала
(Electronic Funds Transfer, EFS), электронную торговлю (англ. e-trade), электронные деньги (e-cash),
электронный маркетинг (e-marketing), электронный банкинг (e-banking), электронные страховые
услуги (e-insurance) [2].
Интернет стал особенной бизнес-средой, которая доступна любому человеку. Интернет —
единственный растущий медиаканал в Казахстане, охват которого почти в 2 раза превышает охват
прессы. В июле 2015 г. количество интернет-пользователей в РК достигло 3,47 млн. человек [3].
246
Известно, что развитие электронной коммерции становится экономически эффективным после
того, как преодолен 15-процентный барьер «вхождения» населения в сеть [1, стр.29-30]. Из данных
таблицы 1 следует, что Казахстан уже достиг 68%.
Таблица–1. Показатели ГИК (глобального индекса конкурентоспособности) по фактору «Уровень
технологического развития»
Показатели
Годы
2010 2011 2012 2013 2014
Обеспеченность населения компьютерами
на 100 человек, шт.
21 23 24 29 34
Количество пользователей Интернет на
100 человек (в возрасте 16-74 лет)
31,6 49,5 67,9 67,6 68,1
Количество пользователей Интернет на
100 человек (в возрасте 6-74 лет)
34,0 50,6 61,9 63,3 63,9
Примечание - составлена автороми на основе источника [4].
Следует учесть, что до 20% пользователей заходят на сайты с мобильных устройств -
смартфонов или планшетов [5]. Плотность абонентов сотовой связи в 2014 г. составила 176 единиц на
100 человек.
Взаимодействие покупателей и продавцов в Сети определяет существование электронного
интерактивного рынка.
Преимущества электронного рынка в сравнении с традиционным состоят в том, что он имеет
структуру более совершенной конкуренции: действуют множество продавцов и покупателей, нет
входных барьеров, все участники имеют свободный доступ к информации и возможность быстрого
вывода товара на рынок. Потребитель может приобрести более дешевые продукты и услуги, причем в
круглосуточном режиме. В настоящее время в Казахстане продавец обеспечивает качественный
сервис по доставке товаров и услуг. Интернет-посетители пользуются в сети услугами, показанными
в таблице 2.
Таблица–2. Посещение Интернет-ресурсов, в % от общего числа пользователей
Название цели 2012
г 2013
г 2014
г 2015
г
Участие в социальных сетях
56,0
Скачивание фильмов, изображений, музыки,
просмотр видео
46,2
51,8 56,7 52,4
Отправка и получение электронной почты
59,8
54,4 52,2 37,8
Получение информации о товарах и услугах
36,1
41,0 38,4 31,4
Размещение
информации
и
обмен
сообщениями
33,2
36,6 28,4 25,7
Примечание: составлена автором на основе источника [4].
Компания CNP Processing прогнозирует, что в 2015 году рынок электронной торговли составит
4% от всего рынка товаров и услуг. Наиболее крупными сегментами электронной торговли являются
оплата мобильной связи, сегмент travel (авиа и ж.д. билеты, отели, автомобили), электроника и
бытовая техника, оплата коммунальных услуг [6]. Онлайн-продажи билетов сейчас занимают порядка
10% от всего рынка. Специалисты прогнозируют, что эта доля возрастет до 20-25% [7]. Вспомним,
что электронная коммерция в США началась с продажи авиабилетов. Также казахстанцы
предпочитают в режиме онлайн самостоятельно бронировать места в отелях, заказывать страховки.
На электронном рынке Казахстана для потребителя широко доступны услуги электронного
правительства, образования, здравоохранения, коммунального и бытового обслуживания (таблица 3).
Эффективно работают электронные торговые площадки. Их преимущества в том, что компании
могут снизить издержки за счет оптимизации логистики, отсутствия посредников, согласования
закупок, а также расширить рынки сбыта. Развивается интернет-банкинг. Важной функций
электронной коммерции является реклама. Затраты на рекламу в сети выросли с 805,3 млн.тенге в
2011 г. до 8917,3 млн. тенге в 2015 году [4].
247
К проблемам в развитии электронного бизнеса можно отнести традицион -ное поведение
покупателей, ограниченное использование кредитных карт,
Таблица-3. Крупные продавцы на электронном рынке
Группы товаров и услуг
Наименование участников рынка
Компьютеры и комплектующие.
Logykom, ALSER Forkecom.kz
Электроника и бытовая техника
Mtgastore.kz, For a.kz, Intermarket.kz
Книжные магазины Bookcity.kz,
Flip.kz, Amazon.com
Универсальные магазины
Mega, Arbuz.kz. HappiBox.me. Sibitron.kz
Торговые центры. площадки
AliExpress, Esentai Mall,Onstore.kz
Одежда, обувь и аксессуары
Bottega.kz, Lamoda.kz, KupiVip.kz, StarShop.kz
Доставка еды
Manga Sushi, Interfood.kz, PizzaLand.kz
Разные товары
Gepard.kz, Coffeeone.kz, Lensmark.kz, Parfum-shop.kz,
parfum.com.kz, OpticLand.kz, odekolon.kz
Онлайн-сервисы
7line.kz, BeSmart.kz, Bizzard.kz, Chocofood.kz, Chokoiife.kz,
Chokolife.me, Chokotravel.kz, Foodpanda.kz, Crew.kz, Insales.kz,
InSales.kz, Ktrad.kz, Mobify.kz, Satu.kz, e-government
Информационные порталы
Comfort.kz, ProDengi.kz, Yvision.kz, Kolesa.kz, krisha.kz,
музыкальный портал KZMZ
Платежные системы
Processing.kz, MyPay.kz, Kassa24.kz, WebMoney Kazakhstan,
Besmart
Авиа и ж.д. билеты avia-online.kz
Примечание: собственная разработка автора
недоверие или неполная информированность населения по электронным деньгам. Продавцы на
рынке в основном имеют узкую специализацию, недостаточно рекламы в традиционных средствах
массовой информации, интернет-магазины, как правило, представляют собой веб-витрины, недостаточная
консолидированность производителей. В условиях научно-технического прогресса необходимо постоянное
развитие структуры информационных и телекоммуникационных технологий и систем.
Министерство по инвестициям и развитию РК определило создание условий для интеграции
бизнеса и информационно-коммуникативных технологий как важный компонент для развития
экономики страны.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
1. Васильев Г.А., Забегалин Д.А. Электронный бизнес и реклама в интернете. ЮНИТИ. Москва, 2008 -184 с.
2. Энциклопедия Википедия [Электронный ресурс]: Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/
3. [Электронный ресурс]: Режим доступа: http://forbes.kz/stats/internet-auditoriya)
4.Бюллетень «Об использовании домашними хозяйствами информационно-коммуникационных
технологий в РК в 2015 г.» [Электронный ресурс]: Режим доступа: www.stat.kz
ƏОЖ 336.68
КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДІҢ ӨТІМДІЛІГІН БАСҚАРУ ЖƏНЕ ЖЕТІЛДІРУ
БАҒЫТТАРЫ
Нуркашева Н.С., э.ғ.к., Чаганбай А.Е., 3 курс студенті
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: nursulu_1975@mail.ru
Банктегі менеджмент теорияларының біріне өтімділікті басқару теориясы жатады. Өтімділікті
басқару теориясы іс-жүзінде коммерциялық банктердің пайда болуымен жəне дамуымен бірге пайда
болған.
Қазіргі кезде банк активтерін басқару үш əдістемелік бағытқа негізделген. Біріншісі –
коммерциялық банк өтімділігін сақтай алады, егер оның активтері қысқа мерзімге орналастырылып,
сондай-ақ олар уақтылы қайтарылатын болса. Екіншісі – коммерциялық банк өтімді болуы мүмкін,
248
егер ол өзінің активтерін қолма-қол ақшаларға өзге кредиторлар мен инвесторларға сата алса.Үшінші
– коммерциялық банктің өтімділігін жоспарлауға болады, егер де несиені қайтару кестесін қарыз
алушының болашақтағы табысы негізінде құраса.
Қазіргі қаржылық дағдарыстан шығу жолында банктік сектордың алдына қойған мақсаттарын
басшылыққа ала отырып, қазіргі заманға сай банктің өтімділігі мен табыстылығын басқаруды
жетілдіруге қол жеткізуге тиісті банктік сектордың даму мақсаттарын М. Портердің ромбысы
үлгісінде 4-суретпен беруге болады [1].
Банктік сектордың капиталдану деңгейін жəне құнын арттыру
Банк секторының өтім-
ділігі мен қаржылық
тұрақтылығын қолдау
Банктің қызметтері мен өнімдерінің
технологияларының сапасын арттыру
екелдерді басқару жүйесін дамыту
Сурет-1. Қазақстанның банк секторының даму мақсаттары
Банк өтімділігі – бұл салымшылар мен қарыз берушілер алдында банктің өз міндеттемелерін
уақытында жəне шығынсыз орындау қабілетітігі.
Банктің төлемқабілеттілігі аталған барлық міндеттемелерді, сонымен бірге болашақта пайда
болуы мүмкін міндеттемелерді уақытында орындауын сипатттайды. Міндеттемелерді орындау үшін
кассадағы жəне корреспондеттік шоттардағы қалдықтарымен сипатталатын банктік ақшалардың
барлығы; қолма-қол ақшаға тез айналатын активтер; банкаралық нарықтан немесе қаражат көздері
пайдаланады
2.
Банк өтімділігін анықтайтын фактор – банктің депозиттік базасының сапалылығы. Депозиттік
базаны мерзімді депозиттік жəне жинақ салымдары, есеп айырысу жəне ағымдағы шоттардағы
қаражаттары ретінде банкте жинақталған заңды жəне жеке тұлғалардың қаражаттары құрайды.
Депозиттердің сапалылығының басты критерийі олардың тұрақтылығын сипаттайды. Депозиттердің
тұрақты бөлігі неғұрлым көп болса, банктің өтімділігі соғұрлым жоғары болады [3].
Банк өтімділігі оның сыртқы қаражат көздеріне, яғни банкаралық несиелерге деген
тəуелділігімен сипатталады. Банкаралық несие өтімді қаражаттарға деген қысқа мерзімді жетіс-
пеушілікті жоя алады, бірақ осы несиенің жалпы тартылған ресурстардың құрамындағы үлесі жоғары
болса, онда банк банкроттыққа ұшырауы мүмкін. Егер банктің сыртқы көздерге тəуелділігі жоғары
болса, онда оның бизнес үшін өз базасының дамуы перспективаларының жоқтығын көрсетеді.
Соңғы кездері коммерциялық банктердің активтері мен пассивтерін басқаруда бастысы
өтімділікті басқаруға басты мəн бере бастағаны белгілі. Коммерциялық банктер өтімділікті қолдау
мақсатында қаражаттарының бір бөлігін өтімді активтерге орналастырса, екінші бөлігін пайда табу
мақсатында табысты активтерге орналастыруға тырысады. Бұл жерде табысты активтерді
қайтарудың тəуекелмен байланыстылығын ескерсек, онда оңтайлы шамадан артық өтімді активтерді
ұстау өз кезегінде банктің табыстылығын азайтып, банктің құнына теріс əсер етеді
4.
Біздің ойымызша, тек активтер немесе пассивтер есебінен өтімділікті қолдап отыру, банктің
алдына қойған мақсатына қол жеткізуге əрдайым мүмкіндік бермейді. Осы жерде банктердің
балансының өтімділігін басқарудың қарапайым үлгісін жасау қажеттігі туындайтыны сөзсіз. Біздің
ойымызша, баланстың өтімділігін қамтамасыз етудің қарапайым үлгісі 1-кестедегідей қатынасты
бейнелеуге тиіс.
Кесте-1. Банктің баланс өтімділігін сипаттайтын қатынастар
№
Активтер
Пассивтер
1
Тұрақты активтер
Тұрақты пассивтер
2
Тұрақсыз активтер
Тұрақсыз пассивтер
Ескерту – кесте 4 əдебиеттің негізінде дайындалынды
Бұл əдіс бойынша баланстың өтімділігін талдауда барлық активтерді екі топқа бөлеміз: өтімді
жəне өтімсіз. Соған сəйкес банктің пассивтерінде екі топқа бөлу қажет: тұрақты жəне тұрақсыз. Бұл
249
жерде банктің өтімді активтері мен тұрақсыз пассивтерін өзара салыстыру арқылы таза өтімді
активтерді анықтауға болады. Бұл əдістің негізгі мақсаты банктің балансының өтімді активтері мен
тұрақсыз пассивтері арасындаға алшақтықты айқындау болып табылады.
Сонымен қатар, біздің ойымызша бұл ұсынылып отырған «таза өтімді активтердің» үлгісі банк
балансының активтері мен пассивтері арасындағы теңгерімсіздікті басқаруға мүмкіндік жасайды.
Қаржылық дағдарыстан өту кезеңінде елдегі банк секторының қаржылық тұрақтылығын
қамтамасыз үшін мынадай шаралар орындалуы қажет деп санаймыз:
Біріншіден, екінші деңгейлі банктердің қарапайым жəне артықшылығы бар акцияларын сатып
алу, сондай-ақ реттелген қарыздар беру арқылы банктерді қосымша капиталдандыру. Бұл ретте
банктерге мұндай мемлекеттік қолдау көрсетудің басты шарттарының бірі капиталды банк
акционерлерінің өздерінің ұлғайтуы болып табылады.
Екіншіден, стресті активтер қорын құру. Оның қызметі қазақстандық банктердің кредиттік
портфельдерінің сапасын жақсартуға бағытталатын болады. Банктердің сенімсіз активтерін сатып алу
жəне кейіннен оларды басқару осы мақсатты іске асырудың негізгі тетігі болады.
Макроэкономикалық, нарықтық жəне басқа да факторлар əсерінен елеулі тəуекелдерге ұшырайтын
активтер, банктердің жылжымайтын мүлік жəне жер кепілдігімен қарыздар баруі осындай активтер
ретінде қарастырылады.
Үшіншіден, банктердің міндеттемелеріне уақтылы қызмет көрсетуді қамтамасыз ету
мақсатында өтімділіктің қосымша көздерін ұсыну. Ресурстық базаны тұрақтандыру мақсатында
ұлттық компаниялардың, акционерлік қоғамдардың, мемлекеттік кəсіпорындардың жəне жарғылық
капиталына мемлекет қатысатын заңды тұлғалардың активтері Ұлттық Банктің басқаруындағы
мемлекеттік ұйымдардың уақытша бос ақша қаражаты отандық банктердің депозиттеріне
орналастырылатын болады.
Төртіншіден, қаржы секторында мемлекеттік реттеуді жетілдіру. Бұл ретте банк
заңнамаларының қолданыстағы жəне жаңадан енгізіліп жатқан талаптары банктерді қорландырудың
əртараптандырылған базасын құруға, яғни белсенді операцияларды көптеген жағдайда депозиттік
база, атап айтқанда жеке тқлғалар есебінен қаржыландыруға ынталандыруы тиіс.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Банки и банковские операции: Учебник /Под ред. О.И. Лаврушина.- М.:КНОРУС, 2012.- 272 с.
2. Банковские риски: Учебник /Под ред. О.И. Лаврушина, Н.И. Валенцевой.- М.: КНОРУС, 2013.
3. «Қазақстан Ұлттық Банкі» АҚ, «Қор бойынша қызмет көрсету» АҚ, Қазақстан қор биржасының
(KASE), «Ирбис» агентігінің деректері бойынша бойынша арнайы шығарым, 2015.
4. Денежно-кредитная и финансовая системы: Учебник /Под ред. М.А.Абрамовой, Е.В.Маркиной.- М.:
КНОРУС, 2014.-448 с.
ƏОЖ 330:005
Достарыңызбен бөлісу: |


title: STATE OF LIGHT INDUSTRY IN REPUBLIC OF KAZAKHSTAN


ИННОВАЦИЯ ЖƏНЕ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ ДАМУЫ
Абуталипова Ж. А., ғыл. жетекші, магистр, Тоқтарбава А.Т., студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: akerke-1996@mail.ru, zvezda_05.80@mail.ru
Инновация сөзін қазақтың "тапқырлық", "жаңалық" сөздерімен тең мағынада қолдануға
болады. Əрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділігі
арқылы əуелде болмаған жаңа идеяны, ойды жоспарлау, жобалау, техника, мəдениет, сауда, жəне
қоғамдық өмір салтын қалыптастыру болып табылады.
Инновацияны алдын ала мөлшерлеу қиын. Бірақ күнібұрын жоспарлап, ұйымдастырып,
бейімдеп, белгілі бір саладан жаңалық ашуды ойластыруға болады. Əрине, кім қандай жаңалық
ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық көбінесе
ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау жəне
синтездеу жұмыстары арқылы ашылады.
250
Инновацияда үлкен тəуекелшілдік болады. Егер кəсіпорын, немесе кез келген мекеме, тіпті кез
келген адам бір деңгейде тұрса, яғни ары қарай дамуға бет бұрмаса, онда ол көбінесе күйреуге
ұшырайды. Өйткені бəсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды
сəтті пайдаланып кетеді.
Нағыз байлық инновациядан алынады. Қанша мол табиғи байлық болса да, адам қанша көп
болса да бəрібір, егер инновациялық ізденіс пен даму болмаса, ондай ел өзінің дамушылық жолын
баяу жүргізеді. Инновацияныңдамуы қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені анық.
Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының
көзі жетіп келеді.
Қарапайым мағынада айтсақ, егер əлдебір өзгертулер, тапқырлықтар, жаңалықтар қоғамда
жалпы қолданыла бастаса, онда ол жаңалық ашудың шындап толық іске асқанын көрсетеді. Көптеген
салаларда осы инновацияның пайда болуы қоғамның өміріне елеулі əсерін тигізе бастайды. Əсіресе
өнердегі, экономикадағы, техникадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімді
инновация деп есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың
құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі,
қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тəртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады[1].
Инновацияның ең басты мақсаты белсенді өзгерістерге дайын болу, тіпті одан жақсысын
шығаруға ұмтылу. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол өнім өндіру
мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.
Сурет-1. Инновацияның бағыттары
Электрондық техника шығарумен айналысатын Intel компониясының жоғары техника
қызметкері Джен Мейеранның пікірінше инновацияның үш түрі бар:
1. Түбегейлі жаңалық ашу. Ол көбінесе мəлім салада дəстүрлісін бұзып, көнені жойып,
түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы, адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық
технологияның
тапқырлануы.
2. Жақсарту, жаңарту. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы белгілісаланы, мəлім затты
жетілдіру, жаңа артықшылықтар қосып, бір нəрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету. Мысалы,
қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.
3. Жаңаша қолдану. Яғни, бір нəрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып
шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жол
ашу. Мысалы, мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты
тауар шығарады екен[2].
Жобалауда, жаңа техника мен технологияны өндіріске енгізуде инновацияның экономикалық
тиімділігін анықтау 4 кезеңнен тұрады:
1. инновациялық шараларды іске асыру үшін қажетті шығындарды анықтау;
2. қаржыландырудың мүмкін көздерін анықтау;
3. жаңа техника мен технологияны өндіріске енгізудегі экономикалық тиімділікті анықтау;
4. экономикалық көрсеткіштерді салыстыру арқылы салыстырмалы жаңалықтардың тиімділігін
бағалау[3].
Инновация бағыттары
Нарықтық
инновация
Тауарлы
инновация
Техникалық
инновация
Əлеуметтік
инновация
Маркетингтік
инновация
Экологиялық инновация
251
Инновацияны анықтайтын фактор ─ ол өнертапқыштық, ірі жаңалықтарды жарыққа шығару
болып табылады.Инновациялар ғылымды қажет ететін технология негізінде инвестиция арқылы жаңа
құрылыстарды салуды жəне жұмыс істеп тұрған өндірісті қайта құруды қамтамсыз етеді.
Инновацияның қаржылық базасы кəсіпкердің жеке меншігіндегі қаржыларына жəне қарыз
қаражаттарынан құралады. Инновациялық менеджмент банк несиесі, бағалы қағаздар, ақша жəне
тауарлар нарығына сүйеніп, іс жасайды. Инвестицияны қатыстыра отырып, өндірістік жаңа
енгізілімін жүзеге асырады.
Жеңіл өнеркəсіп көптеген елдерде бюджетті қалыптастыратын экономиканың маңызды
салаларының бірі болып табылады. Мысалы, Германия, Франция, АҚШ сияқты елдерде 6-8%,
Италияда12% құрайды.
Жеңіл өнеркəсіптің жəне басқа да салалардың жоғарғы дəрежеде дамуы үшін ең алдымен
техника жəне технологияға көп көңіл бөлінеді. Құрал-жабдықтардың сапасы, өнімділігі артып
отыруы қажет. Кей жағдайларда өнеркəсіпте техника жаңартылуы болмағандықтан, олар тозуға
ұшырайды. Осы жерде Қазақстанда кейбір салалардың тозу деңгейін атап кетуге болады. Мысалы,
машина жасау саласында 56,8%, металлургияда 39,5%, құрылыс саласында 41,2%, химияда 41,5%,
жеңіл өнеркəсіпте 84% құрайды. Осы келтірілген мысалдан жеңіл өнеркəсіптің технологиялық тозуы
жоғары екенін көруге болады[4].
Қазақстан Республикасы Жеңіл өнеркəсібі кəсіпкерлерінің ассоциациясы мен Индустрия жəне
сауда министрлігінің бастамасымен Алматыда өткізілген V орталықазиялық жеңіл өнеркəсіп
көрмесінде бұл саланың көкжиегін көріктендіретін бірқатар игі шараларға қол жеткізілді. Бұл
шараларға еліміздің жəне шетелдердің 2,5 мыңнан астам мамандары қатысып, тəжірибе алмасты.
Бұл көрме қазақстандық жəне шетелдік жеңіл өнеркəсіп саласының кəсіпорындары үшін үлкен
мүмкіндіктерге жол ашты, – дейді көрме менеджері Галина Сафарова. – Осы көрмені өткізу
қарсаңында Қазақстан Республикасының Үкіметі ІІ Тоқыма конгресін өткізген болатын. Міне,
халықаралық деңгейде өткізілген осы үлкен екі шара еліміздің жеңіл өнеркəсібі саласын дамыту мақ-
сатындағы мемлекеттік саясатты айқындап, Үкімет тарапынан нақты жобаларды жүзеге асыру үшін
тиімді алғышарттар жасады.
Иə, Қазақстан Үкіметі еліміздің жеңіл өнеркəсібін əлемдік озық технологияларға сай
дамытудың жаңа бағдарламаларын белгілеп, алғашқы ірі жобаларды батыл жүзеге асыра бастады.
Іске сəт!
Жақында Алматыда Германия, Иран, Италия, Франция, Қазақстан, Ресей, Беларусь,
Қырғызстан сияқты мемлекеттердің елуге жуық компанияларының қатысуымен өткізілген
мамандандырылған халықаралық V орталықазиялық көрмесінің аясында жүзеге асырылған шаралар
осыған дəлел.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. “Қазақстан Республикасында инвестицияларды тарту, арнайы экономикалық аймақтарды дамыту жəне
экспортты ынталандыру жөніндегі 2010 - 2014 жылдарға арналған бағдарлама” ҚР Үкіметінің қаулысы. 2010
жыл 30- қазан, № 1145.
2Есенғалиева Қ. С. Экономика негіздері. Алматы, 2011 ж.
3. НиязбековаР. Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. «Кəсіпорынэкономикасы», Оқуқұралы / Алматы –
2008ж.- 792 бет
ƏОЖ 657.631
ҰЙЫМ ҚЫЗМЕТІНДЕГІ ҚАРЖЫЛЫҚ ЕСЕПТЕМЕНІҢ АЛАТЫН ОРНЫ ЖƏНЕ МАҢЫЗЫ
Нуркашева Н.С., э.ғ.к., Бекжанова Ғ.С., аға оқытушы
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: nursulu_1975@mail.ru
Қазақстанның əлемдегі бəсекеге барынша қабілетті 30 елдің қатарына кірудің бірінші
басымдығы əлемдік экономикаға ойдағыдай кірігуі болып табылады. Осыған байланысты мемлекетті
дамыту процесінде бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін бара-бар дамыту
252
ерекше өзектілікке айналады, өйткені бухгалтерлік есепке алудың, қаржылық есеп берудің жəне
аудиттің мақсаты басқару шешімдерін қабылдау үшін мүдделі пайдаланушыларды экономикалық
ақпаратпен қамтамасыз ету болып табылады
1.
Қаржылық есептемені дайындау жəне аудит саласын дамыту міндеті Қазақстан
Республикасының экономикасында бухгалтерлік есепке алу, қаржылық есеп беру жəне аудит
жүйелерінің өздеріне тəн функцияларды одан əрі дəйекті түрде жəне ойдағыдай орындау үшін
қолайлы жағдайлар мен алғышарттарды қамтамасыз ету болып табылады деп санаймыз.
Қаржылық есептеменің өзіне тəн міндеттерді тиімді орындауы үшін қаржылық есепке алу
кəсібилік, айқындылық, тəуелсіздік, өзектілік, сияқты талаптарға жауап беруі, сондай-ақ бухгалтерлік
есепке алу мен қаржылық есеп беру принциптеріне жəне негізгі сапалық сипаттамаларға сай болуы тиіс.
Əлемдік тəжірибе түсініктілік, орындылық, сенімділік жəне салыстырмалылық сияқты
ақпараттың тиімділігін айқындайтын сапалық сипаттамалар халықаралық стандарттарды тікелей
пайдаланумен немесе оларды бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп берудің ұлттық жүйесін
құрудың негізі ретінде қолданумен қол жеткізетіндігін көрсетеді. ХҚЕС пен халықаралық аудит
стандарттарын қолданудың экономикалық болашағы капиталды тиімдірек бөлуден, іске жұмсалатын
қаржының əр алуандығынан жəне оның табыстылығының өсуінен тұрады, əлемдік нарыққа шығу
жеңілдейді, капиталды тартуға жұмсалатын шығындарды азайту мүмкіндігі туады. Мұның өзі жаңа
бизнес құрылымдарды дамытуға, жаңа жұмыс орындарының пайда болуына, жұмыссыздықтың
төмендеуіне, халықаралық нарықтарда қазақстандық ұйымдардың бəсекеге қабілеттілігін арттыруға,
тұтастай алғанда елдің экономикалық өсуіне əкеп соғады.
№1 «Қаржы есептілігі: дайындау жəне ұсыну» халыақаралық стандартына сəйкес қаржы
есептiлiгiнiң толық жинақталымы мыналарды қамтиды [2]:
- кезеңнің соңындағы қаржылық жағдай жөніндегі есептілік;
- кезең ішіндегі толық табыс жөніндегі есептілік;
- кезең ішіндегі үлес өзгерістері жөніндегі есептілік;
- кезең ішіндегі ақшалай қаражаттардың қозғалысы жөніндегі есептілік;
- есеп саясатының елеулі элементтерінің қысқаша сипаттамасын жəне басқа да түсіндірме
ескертпелерді қоса, ескертулер;
- кəсіпорын есеп саясатын ретроспективті түрде қолданатын немесе өз қаржылық
есептілігіндегі баптар жөнінде ретроспективті түрде қайта есеп беретін немесе кəсіпорын өз
қаржылық есептілігіндегі баптарды қайта жіктейтін ең бастапқы салыстырмалы кезеңнің
басындағыдай қаржылық жағдай жөніндегі есептілік [3].
Қаржы есептілігі ұйымның қаржы жағдайын, оның қызметінің қаржы жағдайын жəне ақшалай
қаражаттардың қозғалысын міндетті түрде адал көрсетуге тиіс. Адал ұсыну операциялардың,
«ұстамдарда» айтылған активтер, міндеттемелер, кірістер мен шығыстар үшін тану анықтамалары
мен белгілеріне сəйкес басқа оқиғалар мен талаптардың ықпал етуін ұсынған кезде шындықты талап
етеді. Халықаралық қаржы есептілігі стандарттарын, қажет болған жағдайда - ақпаратты қосымша
ашып көрсету арқылы қолдану адал ұсыну міндетін шешетін қаржы есептілігін қалыптастыруға
жетектейді деп көзделеді [4].
Қаржы есептілігі халықаралық қаржы есептілігі стандарттарына сəйкес келетін ұйым ондай
сəйкестік туралы қаржы есептілігіне ескертуларде тікелей айтуға жəне сөзсіз мəлімдеуге міндетті. Егер ол
халықаралық қаржы есептілігі стандарттарының талаптарына сай келмейтін болса, қаржы есептілігін
халықаралық қаржы есептілігі стандарттарына сай келетіндей етіп сипаттауға жол берілмейді.
Кесте-1. Қаржылық есептіліктің сипаттамалық жіктемесі
Жіктемелік белгілері
Есептіліктің түрлері
1. Экономикалық белгілері
бойынша
Бухгалтерлік, статитикалық, салықтық.
2. Кезеңдері қамту ұзақтығы
бойынша
Ағымдағы (күнделікті, апалық, онкүндік, айлық, тоқсандық,
жарты жылдық) жəне жылдық.
3.
Мамандану
(бағыты)
деңгейі бойынша
Жалпы, яғни шаруашылық субъектісінің жалпы қызмет
нəтіижесін сипаттайды.
Арнайы, яғни ұйымның белгілі бір қызмет бағыты бойынша
нəтижесін сипаттайды.
4.
Ақпараттарды
қамту
дəрежесі бойынша
Жеке – ұйымның есептілігі.
Жиынтық – бір немесе бірнеше салаға бағытталған бірнеше
253
ұйымдар мен құрылымдық бөлімшелердің есептілігі немесе
біріктірілген қаржылық есептілік.
5.
Пайдалану
деңгейі
бойынша
Ішкі – шаруашылық субъектісінің ішінде басқару
шешімдерін қабылдау мақсаты үшін қажетті ақпараттарды
жеткізетін.
Сыртқы – пайдаланушылардың кең ауқымды сұранысын
қанағаттандыратын есептілік.
Ескерту – кестені автордың өзі зерттеуі бойынша құрастырды.
Кез-келген нысандағы бірілген қаржылқ есептілік оны пайдаланушыларға түсінікті болуымен
қатар, оның пайдалылығы өте маңызды болуға тиісті деп санаймыз. Демек, біз жүргізген зерттеу
жұмысымыздың нəтжесінде қаржылық есептіліктің ақпараттылығын төмендегі 2 кесте арқылы
көрсетуді жөн көріп отырмыз.
Кесте-2. Қаржылық есептіліктің ақпараттылығы
Есептіліктің мəліметтері
Пайдалылығы
1. Экономикалық ресурстар.
Ұйымның болашақ мерзімді кірістер мен ақша
қажаттар алуын бағалау мүмкіндігі.
2.
Қаржылық
құрылым
(ұйымның
меншікті капиталы мен кредиторлық
берешектері арасындағы байланыс).
Қарыз
қаражаттарына
деген
болашақтағы
қажеттілікті анықтау жəне мүдделі жақтар
арасында болашақ пайда мен ақша қаражаттарын
бөлуді
бағалау,
сонымен
бірге
сыртқы
инвестицияларды тартудағы ұйымның қуатты
икемділігін бағалау мүмкіндігі.
3. Өтімділік жəне төлем қабілеттілік
коэффициенттері.
Ұйымның қысқа жəне ұзақ мерзімді міндет-
темелерін төлеу мүмкіндігін бағалау.
4. Рентабельділік жəне іскерлік белсенділік
коэффициенттері.
Ұйымның ресурстарын пайдалану тиімділігін
бағалау.
5. Қаржылық жағдайдағы өзгерістер.
Операциялық,
қаржылық,
инвестициялық
қызметтерден ақша ағымын жəне ұйымның
қаржылық қызметін бағалау; ұйымның болашақ
мерзімде ақаша деген қажеттілігін анықтау.
Ескерту – кестені автордың өзі құрастырды.
Қаржылық есеп берудің деректері бойынша қорлар мен шығындарды қалыптастыруға арналған
қаражат көздерінің артықшылығын немесе көпшілігін анықтайды. Бұл орайда кəсіпорынның
меншікті, несиелік жəне өзге қарыз көздерімен қамтамасыз етілгендігін анықтауға мүмкіндік туады.
Қаржылық есеп беру кəсіпорынның несиеге қабілеттілігін, яғни оның міндеттемелер бойынша
толықтай жəне өз уақытында есептесе алатындығын бағалауға мүмкіндік береді.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР ҚМ «Есептілікті дайындау жəне ұсынудың тұжырымдамалық негіздемесін бекіту туралы»
29.10.2002 жылғы № 542 бұйрығы.
2. Арзыбаев А.А. Теоретико-методологические и организационно-методические проблемы учета,
контроля и анализа капитала корпоративных предприятий [Текст] : автореферат диссертации на соискание
ученой степени доктора экономических наук / Арзыбаев А. А. - Алматы : [б. и.], 2008. - 46 с
3. Проскурина В.П. Бухгалтерский учет от азов до баланса (практическое пособие). – Алматы: ТОО
Издательство Lem, 2009. – 364с.
4. Скала В.И., Скала Н.В., Нам Г.М. Национальная система бухгалтерского учета в Республике
Казахстан. ТОО «LEM». – Алматы, 2007 . ч.1 – 420 с.
254
ƏОЖ .338.48
МЕЙРАМХАНА ҚЫЗМЕТТЕРІН ҰЙЫМДАСТЫРУ
Мырзагулова Г.Р., ф.ғ.к., аға оқытушы, Тумажанова М.О., Сейтказин Н.Е.
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: tumazhanova. @mail.ru
Мейрамхана - күрделі дайындалатын аспаздық өнімнің кеңейтілген түрлерінің өндірісін
ұйымдастырумен, мейрамхананың сауда залдарындағы қонақтарға қызмет көрсетудің жоғары
деңгейін ұйымдастыруды үйлестіретін ерекше кəсіпорын.
Мейрамхана – бұл тағамдарды дайындау, жеке тапсырыс бойынша дəмтатым, сонымен қатар ас
мəзірінде қарастырылған фирмалық жəне ұлттық тағамдарды дайындау қызметін жүзеге асыратын
кəсіпорын.
Мейрамхана қызметін ұйымдасырудың ерекшелігі – бұл қонақтарға жоғары дəрежелі қызмет
көрсету. Белгілі бір дəрежеде қызмет көрсету дегеніміз көрсетілетін қызметтердің сапасы, деңгейі
мен қызмет жағдайын сипаттайтын кəсіпорынның ерекше белгілерінің жиынтығы.
Мейрамханалар салтанатты, ресми қабылдаулар, кеңестер, конференциялар, съездер,
отбасылық салтанаттарды ұйымдастырады.
Қазақстан Республикасының «Ішкі сауда ережесін бекіту туралы» Үкіметтің 2005 жылғы 21
сəуірдегі № 371 қаулысына сəйкес ұсынылатын қызметтердің сапасы, тапсырысқа берілетін жəне
фирмалық тағамдардың түрі, бұйымдары, интерьеріне қарай мейрамханалардың сыныптамасы
белгіленген. Осының негізінде мейрамханалар көрсетілетін қызметтердің номенклатурасы мен
қызмет көрсету деңгейі бойынша үш сыныпқа бөлінеді –«Люкс», «Жоғары», «бірінші санатты».
«Люкс» сыныбының ас мəзіріне тапсырысқа берілетін жəне фирмалық тағамдар, аспаздық пен
кондитерлік кіреді. Люкс мейрамханасында банкет залы, бар, бардың үстелі орнатылған коктейль -
холлы болады. Мейрамхана интерьері сəулет – көркем жағынан көркемделуі жоғары дəрежеде болуы
тиіс. Дизайнның стилі мейрамхананың атына сəйкес болуы тиіс. Метрдотельдер мен даяршылар
қонақтарға қызмет көрсетудің техникасын, бірнеше шет ел тілін меңгерулері қажет.
Жоғары сыныпты мейрамхана – ерекше интерьері, қызметтердің түрі, жайлы орны, ерекше
тағамдардың таңдаулы түрлері бар кəсіпорын. Мейрамханада даяршылар мен бармендер қызмет
көрсетеді.
Бірінші санаттағы мейрамхана интерьердің үйлесімділігі, жайлы орын мен қызметтердің
түрлерімен ерекшеленеді, фирмалық жəне таңдамалы тағамдардың түрлері, күрделі дайындалатын
сусындар, оның ішінде тапсырыспен дайындалатын сусындар ұсынылады [1].
Мейрамханалардың
классификациясынан,
бөлек
мейрамханалардың
келесі
түрлері
ажыратылады:
-
салондық;
-
ұлттық;
-
интерьерлік жəне ландшафттық;
-
музыкалық;
-
концерттік;
-
кейтерингтер;
-
фас-фудтар;
-
аралас.
Осы жіктелулер ішінен Кейтеринг қарастырар болсақ. «Кейтеринг» термині (ағ. «catering» –
қоғамдық тамақтандыру, «ceter» – тағам жеткізу, тұтынушыларға қызмет көрсету) – мейрамханадан
тыс банкет өткізілуін ұйымдастыратын кəсіпорын немесе қызметкерлердің іс - əрекетін білдіреді.
Кейтеринг сыртта қызмет көрсететін мейрамханалық қызмет. Кейтеринг қызметтері клиенттерге кез -
келген жерде, кез - келген уақытта мини-мейрамхана жасау мүмкіндігін береді. Кейтерингтік фирма
келесі қызметтерді ұсынады:
-
алдын-ала бекітілген ас - мəзір бойынша тамақ дайындау;
-
дастархандарды мəзірлеу жəне қызмет көрсету;
-
жиһазбен, ыдыс - аяқпен жəне асханалық құралдармен жабдықтау;
-
іс-шараның өту орнына осының бəрін жеткізу.
255
Кейтеринг мейрамханаларға құрал - жабдықты серпінді пайданануға мүмкіндік береді.
Тамақтандыру кəсіпорындарда мерчандайзингтің келесі түрлері қолданылады:
- тағамдар жəне сусындардың дизайны;
- қызмет көрсетудің жаңа түрлері;
- залдағы агитация;
- үгіттеме сатылым;
- альтернативті өнім мен қызметтердің таңдаудағы ұсыныстар.
Интерьрелік жəне ландшафттық мейрамханалардың ерекшелігі:
-
орналасқан жері;
-
орналасқан орны;
-
интерьері.
Мейрамханалық сервис – бұл мəдени – экономикалық процесстер динамикасымен дербес
əлеуметтік – ұйымдастыру сферасы, тамақтану жүйеге əртүрлі жеке дəмді есепке алу қажеттілігінің
өскенін көрсетеді. Сервистік бұл сипаты туризм дамуындағы көптеген компонентерді толтыруға
үндейді, өзара əрекетті талап ететін мұндай компоненттерге мыналарды жатқызуға болады: клиенттің
денсаулығын тамақтану мəдениетімен бірлікте нығайту. Тұрақты əлеуметтік көңіл – күйді сақтау,
өмір сүрудің тиімді бағытын қалыптастыру, тамақтану түрлерін тануға шығындар мен нəтижелерге
сəйкес ынталандыруды жетілдіру.
Мейрамханалардың атқаратын негізгі қызметтері:
-
сапалы тамақтануды ұйымдастыру;
-
іскерлік (кездесулер, презентациялар өткізу);
-
рекреациялық (жағымды жағдайда демалу, мейрамхана интерьері, тағамдар.
Тағамдар мен сусындарды жоғары білікті мамандар дайындайды. Мейрамханаларда өндірілетін
өнімнің алуан түрлерін дайындайтын кондитерлік өндіріс болады. Мейрамханадағы мəзір түрлерін
ұйымдастыру-тағамдарды өз еркімен таңдау мəзірі. Кешенді ас мəзірі, бизнес - ланч мəзірі,
жексенбілік ланч мəзірі, күндізгі рацион мəзірі, диеталық жəне балалар мəзірі, банкет мəзірі,
тематикалық кештер мəзірі, тағамдарды өз еркімен тандау мəзірі — кез келген қоғамдық
тамақтандыру кəсіпорындарында қолданылады. Кешенді ас мəзірі — бірнеше варианттан
құрастырылады: кешенді таңғы, түскі, кешкі ас. Олар бір – бірінен тағамдардың құрамы бойынша
жəне бағасы бойынша ерекшеленеді. Үш рет тамақтану кезінде таңғы асқа 30%, түскі асқа 45%, кешкі
асқа 25% ұсынылады. Бизнес - ланч мəзірі — жартылай дайын өнімдерде жүмыс істейтін жедел
қызмет көрсететін мейрамханаларда 12—16 сағат аралығында жүргізіледі
Мейрамхана бизнесі мəселелерін зерттеу,біздің елімізде маңызды болып отыр, сонымен қатар
біздің экономикамыздың шарттары мен нарықты жəне сұраныстарды ескеру қажет. Соңғы кездері
Қазақстан республиксының Үкіметі, туризмді дамыту үшін көп көңіл аударуда, ал тамақтану
индустриясы оның ажырамас бөлігі. Ол дегеніміз, мейрамхана бизнесін дамыту үшін жағымды
жағдай жасау маңызды болып табылады [2].
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Барлыков Е.К., Онаева Б.Т. Сервистік қызмет: оқу құралы.- Алматы, Экономика, 2013 ж., 226 б
2. Жақсыбергенов А.Г., Жақсыбергенов А.К., Жангуттина Г.О., Есайдар Ү.С., Сарсебаева А. М.
Мейрамхана ісіне кіріспе: оқу құралы.- Алматы, 2014 ж., 111 б.
ƏОЖ 334(658.5)
Достарыңызбен бөлісу: |


КƏСІПКЕРЛІКТІ ҚОЛДАУ ЖӨНІНДЕГІ МЕМЛЕКЕТТІК ЭКОНОМИКАЛЫҚ
САЯСАТТЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
Кирбетова Ж.С., ғыл. жет., магистр, Садыкова А.Р., 2- курс студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
Е-mail: janar_1973.05.19k@mail.ru ,Judo_vip_girl@mail.ru
Тұрақты жəне бəсекелестікке қабілетті жеке кəсіпкерлікті дамыту Қазақстан Республикасы
(одан əрі – ҚР) экономикалық саясатының артықшылықтарының бірі болып табылады. ҚР Президенті
256
Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына «Қазақстандық жол - 2050: Бір мақсат, Бір мүдде, Бір болашақ»
Жолдауында шағын жəне орта бизнес – бұл біздің Жалпыға бірдей Еңбек Қоғамымыздың берік
экономикалық негізі деп атап көрсетілді. Мемлекет басшысымен кəсіпкерлікке жан-жақты қолдау
көрсету бойынша, соның ішінде оның орташа разрядқа өту перспективасымен, кіші бизнестің
мамандандырылуын дамыту бойынша; индустриалаудың екінші бесжылдығының жоспарын
«Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасымен қоса атқару бойынша; сонымен қатар жаңа бастаған
бизнесмендерге əдістемелік көмек көрсетудің тиімді механизмдерін құру бойынша міндеттер
қойылады [1].
ҚР «Жеке кəсіпкерлік туралы» Заңына сəйкес жеке кəсіпкерлікке мемлекеттік қолдау көрсету
бағыттарын реттеуді жетілдіру, инфрақұрылымды дамыту, қызметті оқу-əдістемелік, ғылыми-əдістік
жəне ақпараттық қамтамасыз ету жəне қаржылық қолдау кіреді.
Кəсіпкерлікке мемлекеттік қолдау көрсету шараларының нəтижелілігін соңғы жылдардағы
Қазақстанның шағын жəне орта бизнес (ШОБ) субъектілерінің қызметтерінің көрсеткіштеріндегі
жағымды тенденциялардың негізінде бағалауға болады. Сонымен, 2005 жылдан бастап 2014 жылға
дейінгі кезеңде ШОБ тіркеуден өткен субъектілерінің саны екі есеге артты жəне 1,5 астам млн. бірл.
құрайды. ШОБ секторында жұмыспен қамтылған халықтың саны 1,4 есеге ұлғайды жəне 2014 ж. 2,6
астам млан. адамды құрады. ШОБ өнімнің шығарылуы қарастырылып отырған кезеңде 5,8 есе өсті
жəне жылына 9 020 млрд. құрады.
Қазақстандағы бизнес-климатты жақсарту жөніндегі мемлекетпен қолданылатын шараларға
кəсіпорындарды тіркеу ресімдерін, салық салу жəне есептілік жүйелерін оңайлату жөніндегі шаралар
жатады.
Қазақстанда бизнесті жүргізу жағдайларындағы қолайлы өзгерістер халықаралық
сарапшылармен де атап көрсетіледі: Қазақстанның ұстанымдары халықаралық рейтингтерде жылдан
жалғы жақсарып келеді. Сонымен, «Doing Business» Дүниежүзілік банк рейтингте 2014 жылға
Қазақстан 50 орын алды.
2013-2014 жылдарға Дүниежүзілік экономикалық форумның ғаламдық бəсекелестікке
қабілеттілік туралы Есебіне сəйкес, соның ішінде ШОБ қызметіне қатысты факторларды қамтитын,
Қазақстан сондай-ақ 50 орын алды.
Қолданылған шараларға қарамастан, Батыс Еуропа, Солтүстік Америка жəне Оңтүстік-Шығыс
Азия елдерінің барынша бəсекелестікке қабілетті экономикаларынан айырмашылығы, Қазақстан
экономикасындағы ШОБ рөлі əлі де болмашы болып қалып отыр. Егер халықтың жан басына
шаққанда ЖІӨ деңгейі жоғары елдерде ШОБ секторы экономиканың негізі болып табылса жəне елдің
50% ЖІӨ қамтамасыз ететін болса, Қазақстанда ШОБ тек қана ЖІӨ 17-18% ғана қамтамасыз етеді.
Дүниежүзілік банк деректеріне жəне «Даму» Қорының талдауына сəйкес, егер дамыған елдерде
ШОБ-те барлық жұмыспен қамтылғандардың 50-70% жуығы жұмыс істейтін болса, Қазақстанда
ШОБ үлесіне тек жұмыспен қамтылған халықтың 30% ғана келеді. Сонымен бірге Қазақстанның
ШОБ белсенді субъектілерінің құрылымында 90%1 астамын ШОБ секторында барлық жұмыспен
қамтылғандардың 51% жұмыспен қамтамасыз ететін жəне ШОБ секторының өнімінің жалпы
шығарылымының 16% ғана шығаратын жеке кəсіпкерлер (одан əрі – ЖК) алады. Сонымен бірге
орташа бір осындай ЖК-ге 2 жұмыс орны келеді. ШОБ секторында барынша көп потенциал саудада,
туризмде, кəсіби қызметтер мен құрылыста белгіленген.
Экономиканың негізгі салаларының қимасындағы негізгі қорлардың жəне ЖІӨ өсу қарқынын
салыстырмасы, электр энергетикасы мен білім беруді қоспағанда, барлық салаларда ЖІӨ өсуі негізгі
қорлардың өсуінен айтарлықтай артқанын көрсетеді. Бұл жағдайда ЖІӨ өсуі бұрын толық
жүктелмеген қуаттылықтың жүктелуімен, еңбек өнімділігінің ұлғаюымен жəне қол еңбегінің үлесінің
артуымен түсіндірілуі мүмкін. Одан басқа, бұл кəсіпорындардың, бəлкім, негізгі қорларды ұстаудағы
инвестицияларды үнемдеп, келешекте, экономикалық белсенділіктің ағымдағы деңгейіне қолдау
көрсету үшін оларға негізгі қорларға инвестицияларды ұлғайту қажет болатынын білдіруі.
ШОБ қаржыландыру мəселесі көкейтесті болып қалып отыр. Қазақстан экономикасын
қаржыландырудың барлық көзінің тек 8,2% ғана ШОБ бағытталады. Сонымен бірге ШОБ секторы
көп дəрежеде кəсіпкерлердің жеке жинақтарының есебінен жəне төрттен бірі ғана банктік несиелеу
есебінен қаржыландырылады.
2014 жылы банктік несиелеудің жалпы көлемі 7,2%-ға артып, 12,1 трлн. теңгені құрады. Бұл ретте
кəсіпкерлік мақсаттарға берілетін несиелердің өсу серпіні не бары 4,2%-ды көрсетті. Бір жыл ішіндегі
шағын кəсіпкерлік субъектілеріне несие беру көлемі 500 млрд теңгеге немесе 39,3%-ға артты.
257
2014 жылы ШОК саласын қаржыландырудағы белсенділіктің артуы келесі факторларға тікелей
байланысты:
- екінші деңгейлі банктердің депозиттік базасын кеңейту, соның ішінде халықтың салымы
12,5%-ға (немесе 494 млрд теңгеге) артты;
- 2014 жылы сəуір айында «Бəйтерек» ҰБХ тарапынан «Даму» Қорына өңдеу өнеркəсібі
саласында ШОБ субъектілерін қаржыландыру бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында 100 млрд
теңге бөлінді [2].
Бүгінде Қазақстанда кіші жəне орта кəсіпкерліктің нəтижелі дамуы үшін барлық жағдайлар
жасалынған. ШОК қолдау жөніндегі мақсатты бағытталған жəне бірізді саясат жүргізу елдің
экономикалық дамуының артықшылығы болып табылады.
Халыққа «Қазақстандық жол – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Жолдауында,
сонымен қатар əлемнің ең дамыған 30 мемлекеттерінің қатарына кіру Тұжырымдамасында, Мемлекет
басшысы іске асырылуы Қазақстанның əлемнің ең дамыған елдерінің қатарына енуіне мүмкіндік
беретін бес стратегиялық бағытты бөліп көрсетті, олардың бірі бизнестің жəне кəсіпкерлік
бастамалардың дамуына қолайлы жағдайларды қамтамасыз ететін институционалдық ортаны
жетілдіру болып табылады.
Əлемнің ең дамыған 30 мемлекеттерінің қатарына кіру Тұжырымдамасына сəйкес ғылымды
талап ететін экономиканың негізгі элементтері – инновациялар, инвестициялар жəне кəсіпкерлік.
Экономикалық өсудің арналған негіз еңбек өнімділігінің ұзақ мерзімді өсуі, инновацияның
дамуы, өндірістің жəне экспорттың диверсификациясы, сонымен қатар сыртқы жəне ішкі
ресурстарды белсенді пайдаланудың есебінен елдік бизнес-секторларын дамыту болып табылады.
Экономиканы одан əрі дамуы үшін маңызды артықшылықтарының біріне экономикалық
өсудың негізгі қозғалтқышы ретінде ШОБ секторын дамыту бойынша міндеттер бөлінеді, соның
ішінде замануи бизнес-құзыреттерді дамыту жолымен (ЖІӨ кіші жəне орта бизнестің үлесі 2050 ж.
қарай 50 % дейін ұлғаяды).
Қазақстандағы жəне оның өңірлеріндегі кəсіпкерлікке кешенді қолдау көрсетудің маңызды
құралы «Бизнестің жол картасы 2020» (одан əрі – «БЖК 2020» бағдарламасы) болып табылады.
«БЖК 2020» бағдарламасы Президент Н.Ə.Назарбаевтың «Жаңа онжылдық – Жаңа
экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» Қазақстан халқына Жолдауын жəне 2020
ж. дейін Қазақстанның дамуының Стратегиялық жоспарын іске асыру мақсаттарында əзірленген.
«БЖК 2020» бағдарламасының мақсаты – қолда бар жұмыс орындарын сақтау жəне жаңа
тұрақты жұмыс орындарын құру, сонымен қатар тұрақты жəне экономиканың шикізат емес
секторларында өңірлік кəсіпкерліктің тұрақты жəне теңдестірілген өсуін қамтамасыз ету.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Даму» кəсіпкерлікті дамыту қоры» акционерлік қоғамының 2014-2023 жылдарға арналған даму
стратегиясы, Алматы қ. 2014 ж.
2. Қазақстан жəне оның аймақтарындағы шағын жəне орта кəсіпкерліктің даму жағдайы туралы есеп,
«Даму» кəсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ, Алматы, 2014. – 299 б.
ƏОЖ 23.012.23
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТУРИЗМ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ДАМУ МƏСЕЛЕЛЕРІ
Абдилдаева Н.Д.-ғыл. жет., аға оқытушы, Сарсенбай А.Е., 4-курс студент
Алматы технологиялық университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
Е-mail: Naz.milady@mail.ru
Қазіргі туризм –əлемдік экономиканың құлдырауды білмейтін саласы. Туризмді дамыту – ұзақ
мерзімді, экономикалық тиімді болашақ. Бүгінде туризм – қай елде болсын бəсекеге қабілетті,
қаржыны көп талап ететін сала болып табылады. Сол үшін барлық елдер оған қаржыны аямай төгіп
жатыр, бұл сайып келгенде мемлекеттің имиджін қалыптастыру үшін жұмсалып жатқан нəрсе, яғни
Қазақстанның шетелдерге қалай насихатталып жатқандығы. Қазіргі таңда кез келген елдің туризмдегі
имиджін қалыптастыруға ақпараттық технологиялардың əсері көп. Қазір коммерциялық
258
фирмалардың шетел тұтынушыларына жарнама жасау мүмкіндігі аз. Осыған орай, Туризм жəне
спорт министрлігі тарапынан елімізге ең көп туристер келетін Батыс елдеріне насихаттау мақсатында
жұмыс істеп жатыр. Мəселен, қазір Қазақстан жөнінде BBC,CNN, Euro News телеарналарында
бейнероликтер көрсетілуде. Онда еліміздің туристік мүмкіндіктері көрсетілуде.
Бүгінгі таңда туризм инфрақұрылымын дамытуға мемлекет тарапынан көп көңіл бөлініп,
барлық жұмыс заң негізінде жүзеге асырылып жатыр. Туризм əкімшілігі индустрияны дамыту
жолдарын іздестіру мақсатында бірқатар шаралар атқарды. Соның нəтижесінде туристерге арнап
қонақүйлер, сауықтыру нысандары мен басқа да қызмет көрсету мекемелерін салу жəне туризм
индустриясына қаржы бөлу мəселесі оң шешіле бастады. Туристік инфрақұрылымды дамыту үшін
үкімет тарапынан қаржы бөлініп, жүзеге асып жатқан жұмыстар да бірқатар, мысалы, Алматы
облысында жол бойындағы 7 типтік туристік кешеннің құрылысы бойынша туризм индустриясының
нысандарына арнап инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым құруға Т1,52 млрд қарастырылса,
Оңтүстік Қазақстан облысында 3 туризм нысанынан тұратын инженерлік-коммуникациялық
инфрақұрылым жол салынып біткен соң жасалады[1].
2020 жылға қарай Щучинск-Бурабай курортты аймағын жыл бойы жұмыс істейтін курортқа
айналдыру көзделген. Оған 1 млрд 544 млн доллар қаражат қажет. Курортты аймақты дамыту арқылы
жаңадан 29 мың жұмыс орны ашылып, 2020 жылға қарай туристер саны қазіргі 300 мыңнан 1
миллионға дейін жетуі тиіс. Республиканың инвестициялар жəне даму жөніндегі министрлігінің
туризм индустриясы комитетінің айтуынша, Rixos Маңғыстау облысында Кендірлі курорт аумағында
құрылыс жобасының бірінші фазасын жүзеге асыруға қатыспақшы ,жобаның бірінші кезеңін орындау
кезінде Кендірліде бірқатар нысандар салынбақ: екі отель (4 жəне 5 жұлдызды), аквапарк жəне
коттедждер.
Курорттың жобалық қуаттылығы 20 отель, 8 мың вилла жəне коттедж болмақ, бəрі 40 мың
орынға арналған. Инвестициялардың жалпы көлемі 3,3 млрд доллардан асады. Алдын-ала
бағалауларға қарағанда, 2020 жылға қарай Кендірлі жыл сайын 640 мыңнан аса турист тарта алады.
Экспортқа бейімделген жоба (70% шетелдік жəне 30% қазақстандық турист) елде жаңа 54 мың
жұмыс орнын құруға мүмкіндік бермек, табыс жылына 800 млн долларға жетеді, деп болжануда[2].
2017 жылы Қазақстанда өтетін ЭКСПО көрмесі елімізге туристердің көптеп келуіне əсер етеді.
ЭКСПО мамандандырылған халықаралық көрмесі – бұл индустрияландырудың символы жəне
техникалық, технологиялық жетістіктерді көрсетуге арналған ашық алаң болып табылатын ірі
халықаралық іс-шара.
ЭКСПО – 2017 өткізу Қазақстан Республикасы мен оның елордасының халықаралық деңгейде
айтарлықтай ілгерілеуіне ықпал етеді. Алайда аталған көрмені ұйымдастырушы елдердің
тəжірибесіне салыстырма талдау аталған оқиғаның іскерлік табысы көбінесе ішкі нарыққа
байланысты екенін көрсетеді. Бұған дейін бөлінген 25 миллиардқа ЭКСПО-2017 кешені құрылысын
жалғастыруды несиелеу үшін 2015 жылы қосымша 40 миллиард теңге бөлінген.
ЭКСПО-2017 қарсаңында Астананың көліктік инфрақұрылымын дамыту қолға алынуда.
Астана аэропортының максималды өткізу қабілеті - 3,5 миллион адамға жетеді. Сондықтан оның
əлеуетін ұлғайту үшін 2015 жылы жаңа терминал құрылысы мен ұшу-қону жолағын қайта жаңғырту
үшін 29 миллиард теңге бөлінді. Бұл өткізу қабілетін 2017 жылға қарай жылына 7,1 миллион
жолаушыға дейін ұлғайтуға мүмкіндік береді.
Қазақстанның индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі 2020 жылға қарай
республиканың туризмнен түсетін табысы 10 млрд доллардан асады, деп санап отыр.
Бұл көрсеткіштер үкімет бекіткен 2020 жылға дейін Қазақстанның туризм саласын дамыту
тұжырымдамасында көрсетілген.
Тұжырымдаманы жүзеге асыру нəтижесінде бірінші кезеңде (2015-2016 жылдар) туристер саны
4,1 млн құрамақ, туристік қызметтен түсетін табыс 4,6 млрд доллар болмақ.
Екінші кезеңде (2017-2018 жылдар) туристер саны 6,5 млн жетпек, табысы болса 7,6 млрд
доллар.
Үшінші кезеңде (2019-2020 жылдар), туристер саны 8,5 млн құрайды деп көзделген, туристік
қызметтен 10,2 млрд доллар табыс түседі.
2020 жылға дейін ішінде туризм саласында 234 мың қызметкер жұмыс істейді деп күтілуде,
2012 жылғы бұл көрсеткіш 129 мың.
Туристердің басым бөлігі Алматының туристік кластерлерінде болмақ (23,8%), Батыс
Қазақстанда (22%), Астанада (17%), Шығыс Қазақстанда (11,9%), Оңтүстік Қазақстанда (8,6%)
[3].Туризмді дамыту үшін əлеуметтік-экономикалық фактордың ықпалы жоғары. Олардың ішінде
259
маңыздысы: мемлекеттің əлеуметтік саясаты, жұмыстан бос уақыт, урбанизацияның өсуі, білім жəне
мəдениеттің, орташа өмір сүрудің деңгейі, жылдық демалыс күндері мөлшері, халықтың өмір
сүруінің деңгейі, табысы, туристік белсенділік жатады.
Туристік инфрақұрылымның дамуы арқылы Қазақстан туристердің қызығушылықтарын
танытып, өзіне тартады. Қазақстанға туристердің аз келуінің себептерін атасақ: Қазақ елі туралы
мəліметтердің аздығынан шетелдік туристер Қазақстанға келмейтіні анық. Қазақстанның басты
мəселерінің бірі -туристік, рекреациялық ресурстарға бай бола тұрып, туризмді жеткілікті
жарнамалай алмауы, туристік инфрақұрылымды дамытуды дұрыс жолға қоймауы, жоғары дəрежедегі
қонақ үйлердің қызмет көрсету түрлерінің нашар дамуы.
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жолдасбеков Ə. Туристік кешендерде қызмет көрсету: Оқу құралы. - Астана: Фолиант, 2013.- 152 бет
2. Егемен Қазақстан №90-93 (25939) 12наурыз, 2010 жыл , Табыстың төте жолы.
3. http://kaz.caravan.kz/news/2020-zhylgha-qarajj-qazaqstan
ƏОЖ 334
МЕЙРАМХАНА БИЗНЕСІ БƏСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУДА МАРКЕТИНГТІК
СТРАТЕГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ
Есайдар У.С., э.ғ.к., доцент, ғыл.жет, Сартбаева Г.Б., 2 курс магистрант
Алматы Технологиялық Университеті, Алматы қ. Қазақстан Республикасы
E-mail: gulim_s_b@mail.ru
Қазіргі кезде мейрамхана бизнесіндегі кəсіпорындардың қызмет етуінің тиімділігі оның
тəжірибесінде маркетингтік стартегияларды сəтті қолданумен анықталады.
Қазіргі кезде мейрамхана бизнесі кəсіпорындарның маркетингтік қызметінің тиімділігі
маркетингтік стратегияларды дұрыс таңдап, қолданумен анықталады, олар өз алдында
тұтынушылардың мұқтаждықтарын, олардың талғамдарын есепке ала отырып жасалады.
Тұтынушылар мінез-құлқының стиліне сəйкес мейрамхана клиенттерін зерттеу нəтижелері бойынша
оларды келесідей топтарға бөлуге болады: «үнемдеушілер», «түстенушілер», «іскерлер мен
ғашықтар» жəне «мардымды адамдар».
Стратегиялық маркетинг - бұл сыртқы орта факторларының өзгеретінін ескеретін жəне
тұтынушылардың қажетгіліктерінің қанағаттану дəрежесін арттыруға бағытталған стратегияны
əзірлеу процесі. Стратегиялық маркетинг сату көлемі сияқты көрсеткіштерді жақсартуға ғана емес,
сонымен бірге жалпы компания жұмысының тиімділігін арттыруға бағытталады [1].
Стратегиялық маркетингте талдаудың келесі түрлерін жүзеге асыру қарастырылады:
-
ңегізгі нарықтың қажеттілігін анықтау, талдау;
-
нарықты сегменттерге бөлу: макро жəне микросегменттерге бөлу;
-
тартымдылықты талдау: нарықтың əлеуеті - өміршеңдік циклі;
-
бəсекеге қабілеттілікті талдау, тұрақты бəсекелік артықшылық;
-
даму стратегиясын таңдау.
Мұның өзінде қоғамдық тамақтандыруда стратегиялық маркетингтің басты мақсаты бəсекеге
қабілеттіліктің нормативтік деңгейін қамтамасыз ету болып табылады. Кəсіпорын тұрақты пайда
алып, қарқында өсуге жеткен жағдайда ол мақсатына жетті деп саналады.
Бəсекеге қабілеттіліктің мəні кəсіпорын өнімін тұтынушылардың тартымды деп қабылдауымен,
олардың осы кəсіпорынның өнімін үнемі сатып алуымен өлшенеді.
Маркетинг тамақтандыру кəсіпорындарында басқалалардың осындай стратегияларынан
біршама айырмашылығы бар бəсекелік артықшылықтарға қол жетсізетін стратегияны
қалыптастыруға мүмкіндік береді (1-сурет).
Бұл жағдайда (1-сурет) тамақтандыру кəсіпорындары үшін қосымша қызмет түрлері
(музыкалық сүйемелдеу, би, концерт, шахмат жəне басқа да ойын ойнау мүмкіндігі) əртараптандыру
стратегиясы болып табылады. Алайда осы қосымша қызметтер клиенттердің қажеттілігінің
ауқымында көрсетілуге жəне қосымша төленуге тиіс. Шағын тамақтандыру кəсіпорындары
260
əртараптандыру стратегиясын басқадай мүмкіндігі жоқ. Сондықтан осы кəсіпорындар бəсекелік
артықшылыққа жету стратегиясында бағалардың деңгейі, өнімнің сапасы, жеке тағамдарды
əртараптандыру мен клиенттерге қызмет көрсету сапасының стратегиясын ұстанады.
Бəсекелік артықшылық
Аз шығын
Əртараптандыру
Бəсеке
ортасы
Үлкен мақсат
Жоспарды автоматтандырудан
алынатын шығындарды үнемдеу
есебінен көшбасшы атану
Өнімнің
жоғары
сапасын
сақтай отырып ассортиментті
əртараптандыру
Кіші мақсат
Шығын нормаларын сақтауға
назар аудару
Тағам
түрлерін
жеке
əртараптандыру
Сурет-1. Қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындарының типтік стратегиялары
Практика бастапқыда бəсекелік артықшылықты құру оны ұстап тұрудан, яғни клиенттің осы
тамақтандыру кəсіпорнына қайта келу ниетін қалыптастырудан анағұрлым оңай екенін көрсетеді.
Осы тұрғыдан алып қарағанда қызмет көрсету саласындағы маркетингтің функциялары қарым-
қатынастар маркетингін қалыптастыру қажет екенін байқатады жəне аталмыш маркетингте
қызметкерлердің клиенттермен байланыс жасау нысанының сапасы тұрақты ғана емес, сонымен бірге
нақты қоғамдық тамақтандыру кəсіпорнының тұтынушыларына нақты уақыт пен тамақтандыру
қызметін көрсету нысанына сəйкес көрсетілетін қызмет түріне орай құрылуы тиіс.
Сөйтіп, қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындарында бəсекелік артықшылықты қалыптастыру
стратегиясын өнім мен сервистік сапасына ғана емес, ең бастысы - кəсіпорынның ұйымдастыру мен
өндірістік «ноу-хауына» негізделетін ішкі бəсекелік артықшылыққа негізделетін стратегия ретінде
сипаттауға болады.
Кəсіпорын жайғасымының кестесін құру үшін ол алдымен өзінің көрееткіштерін
бəсекелестердің көрсеткіштерімен салыстыруға, яғни бағалар, шығындар мен сапа бойынша өзінің
бəсекеге қабілеттілігінің деңгейін есептеуге тиіс. Сапаны тек органолептикалық əдіспен (тағамның
дəмін татып көру) ғана, ал қызмет көрсетудің сапасын - тұтынушылардың өзін-өзі қолайлы сезіну мен
қанағаттану арқылы бағалауға болатындықтан сапа көрсеткішін тек сараптау (рейтинггік) бағалау
əдісімен ғана анықтауға болады.
Қоғамдық тамақтандыру кəсіпорындарының қызметкерлері өз кəсіпорындарын жақтауына
байланысты, осы қызметкерлердің мұндай сараптық бағалауды жүргізгені дұрыс нəтиже əкелмейді.
Сондықтан еліміздің тамақтандыру кəсіпорындарына бəсекеге қабілеттілікті бағалау үшін
тұтынушылардың қатарынан тəуелсіз сарапшыларды тартуды ұсынуға болады. Сараптау жүргізуге
кəсіпорындар көп қаражат жұмсамайды, алайда оны міндетті түрде жүзеге асыру қажет, əйтпесе
кəсіпорынға өзінің кемшіліктерін анықтап, бəсекелік артықшылықтарының өсу көздерін
қалыптастыру үшін осы кемшіліктерді еңсеру тəсілдерін табу қиынға соғады.
Осы бағалауды бəсекелік ден қою икемділігінің матицасын жасау тəсілімен қалыптастыруға
болады. Осы матрицаны əр түрлі тəсілдермен, оның ішінде 1-кестеде келтірілген тəсілмен құруға
болады.
Кесте-1. Тамақтандыру кəсіпорындарына ұсынылатын бəсекелік нарықтың ден қою икемділігінің
матрицасы
Бағаланатын тамақтандыру
кəсіпорындарының бəсекеге
қабілеттілік факторлары
бойынша бəсекелестер жасайтын
іс-қимылдар
Бағаланатын кəсіпорынға катысты басымды бəсекелестің ден қою
факторлар бойынша сезімталдығы
К1
К2
Ц
Зэ
Р
1. Өнім сапасының өсу үлесі (К1
факторы)
Э1
Э6
Э11
Э16
Э21
2. Қызмет көрсету сапасының өсу
лесі (К2 факторы)
Э2
Э7
Э12
Э17
Э22
3. Сапа сакталған неғұрлым төмен
бағалар деңгейі (Ц)
Э3
Э8
Э13
Э18
Э23
4. Неғұрлым төмен шығыңдар
деңгейі (Зэ)
Э4
Э9
Э14
Э19
Э24
261
5. Жарнаманы күшейту (Р)
Э5
Э10
Э15
Э20
Э25
Ескерту: Автор құрастырған
Ұсынылып отырған матрицаны (1-кесте) құрған кезде «Э» нақты көрсеткіштерді алу үшін
салыстыру əдісін пайдалану керек. Ол бойынша есептер былайша жүргізіледі:
Э =
бəсекелес
көрсеткіші
бағаланып
отырған кəсіпорынның көрсеткіші
(1)
Сонда өлшем ретінде мыналарды пайдалануға болады:
Э>1 - бағаланып отырған кəсіпорын бəсекеге қабілетсіз;
Э<1 - бағаланып отырған кəсіпорын бəсекеге қабілетті;
Э=1 - салыстырылып отырған кəсіпорындардың бəсекеге қабілеттілік деңгейі бірдей [2].
ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Муталиева Л.М. Мейрамхана бнзнесінің маркетингі: оқу құралы (орыс тілінен аударылған). - Алматы:
«Экономика», 2013. — 214 бет.
2. Бугаенко В.С., Каменский И.М., Никульшин В.В. и др. Техника обслуживания и культура работы в
гостиницах и ресторанах. - Киев: Вища школа, 2007. - С.68.
ƏОЖ 330
1> Достарыңызбен бөлісу: |