романының теріліп жатқанын тісіңнен шығарушы бол-
ма. Қазақта кім көп, қызғаншақ пен арызшы көп. Үлкен
шатағы бар кітап болып тұр. ешкімге сездірмей тезірек
шығарып алайық» /Аталған естелік/ – деп оңашада сыбырлай
тағатсыз ескертуінің өзінде қауіп-қатермен жағаласқан сезім
жатыр ғой…
Көзді жұмып нартәуекелге барған баспагер Бейсембай
Кенжебайұлының ақылды істеген екінші бір ісін қараңыз.
Әдетте баспагер кісіге, оның ішінде басшы қызметкерге өзі
басқарып отырған баспа кітабын өзі талдап, мақтап мақала
жазу – партиялық баспагерлік этикаға жатпағаны мәлім. Алай-
да, Скворцов, Бұзырбаев, Әбдіхалықов секілді ақ дегені алғыс,
қара дегені қарғыс болып тұрған әкімдердің айтқан сөзін,
берген нұсқауын орындамаған баспа басшысы /Бейсекең/
енді қорғаныс амалына көшеді. Қорғаныс жолы, әрекет ама-
лы – «Абайды» қарағай мен қорғасын иісі сейілмей тұрып,
сүйінші данасынан оқып, мерзімді баспасөз арқылы дүйім
жұртты құлақтандырып жіберу. «Көп қорқытады, терең ба-
тырады» – көпшілік пікірімен санасар, кешірімді болар деген
ойды малданған еді, баспагер! Қаршадай бала-редактор, да-
рынды ақын Қуандық Шаңғытбаевты қабатына ала «Абай» ро-
маны жөнінде «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан»)
газетінде мақала жазуы, мақаланың шығармамен бір қатар (бір
күнде) жарық көруі – жақсы ойластырылған айла. Әкімдердің
діңкесін құртқан жариялылық. «Абайдың» мықтылығын біле,
сезе тұра қарсы болып, тосқауыл қойып жүрген әкімдер «болар
іс болып, бояуы сіңіпң ел құлақтанып қалған соң шарасыздан
бармағын шайнайды ғой баяғы. Зәрін де, кәрін де айтқанын
тыңдамаған, «Абай» тоқтатылды» – деп айлалы ақпар беріп,
жер соқтырып кеткен «алаяқ» Б.Кенжебайұлына төгеді. Оған
қарсы дауыл тұрғызады, жауын жауғызады. Бірақ, тағы да оны
Мұхтар Әуезов пен Бейсембай Кенжебайұлы білмеуге тиісті.
Біле қалса Мәскеуде Әуезовтің де дос-жараны аз болмауы ке-
рек. Ал, Кенжебайұлы Мәскеуден – «КСРО Жоғарғы Кеңесі ве-
домствосынан» жақында ауысып келіп отыр. Бүкілодақтық ста-
роста М.И.Калининмен бір партиялық ячейкада болып, қоян-
қолтық қызмет істеген (М.И.Калининге қазақ тілінде жазылған
арыз-шағымдарды аударып беріп отырған. Қ.е.) Кенжебайұлы
ілгерілеп ізденсе шу шығуы мүмкін. Отырған орындығы қым-
бат мансап иелері бұл жайды білмейді емес, ескермейді емес.
Ендігі жаза, шараның бәрі Қазақстан Компартиясы Орта-
лық Комитетінің сол кездегі хатшысы Мұхаметжан Әбдіха-
лықов қолымен атқарылатын сыры да міне осында! Жоғарыда
Бейсекең күнделігінен келтірілген ашу, ыза, айқай сөздердің
қандайы да М.Әбдіхалықов аузымен айтылғанымен, оның
арқасында қазақты – қазаққа салған, әкімді еңбекшіге сал-
ған, шоқпарды ізгілікке жұмсаған зұлым күш – М.Әуезов пен
Б.Кенжебайұлына қарсы орасан топ тығылып тұр ғой. Сон-
дықтан бұл жерде қаншама қатты келгенімен, айтпас сөзді
айтқанымен Мұхаметжан Әбдіхалықовтың жағдайын түсініп
қабылдау жөн. Ал, біз келтірген күнделік сөздері (келтірілмеге -
ні де бар) қаншама қатты дегенімізбен сол кезең әміршіл
әкімдері үшін қарапайым қызмет нормасы ғана.
Көзі тірісінде қадірлі Бейсекеңмен «Абай» романының
118
119
жарыққа қалай шыққаны жөнінде әңгімелескеніміз бар. (Бірде
Қуандық Шаңғытбаев сәлемдесе келіп, екеуі роман жөнінде
жылап отырып естелік айтысқандары да есте. Оның бәрін ай-
тып жату – артық). Енді сол сырласу, әңгімелесудің кейбірін
ортаға салайық.
– Сіздің басыңызды бәйгеге тігіп, тосқауыл қойылып құла-
тылғалы тұрған «Абай» романына жаныңызды салып, араша
түсуіңіздің сыры неде? Бір республиканың бірінші басшысы,
1937 жылы «қазақ интеллигенциясының 99 процентін қыр -
ған» (С.Мұқанов) Скворцов сынды қанды шеңгелге қарсы тұ-
руға күш-қайратты қайдан алдыңыз? – деп сұрадым бірде
қайсар ғалымнан.
– Бір кісінің ой-қиялынан туғанымен, көркем шығарма –
халықтікі. Елді есейткіміз келсе есті шығарма жазайық. Ең
болмағанда жазылған есті шығарманы шырылдап қорғамасақ
торғай құрлы болмағанымыз, ел ретінде тозғанымыз де.
«Абайдың» жақсы шығарма екеніне сендім, сенген соң халыққа
жетсін деп, Қуандық екеуміз қолдан келгенді жасадық. Әрине,
Мұқаң риза болды ғой. Әйтсе де соқыр сенімді әкімдер күрік
тауықтай күрілдеп бәле болды. Басымнан қиқу кетпеді. Ақыры
арызымды жаздым да «өз еркіммен» баспаның бас редакторлық
қызметінен кеттім. Кеткеніме сірә да өкінбен. Керек болса
арызымның көшірмесі өзімде сақтаулы…
Ғалым өткен өміріне күліп қарады. Өкініші болса ішінде.
Ал, өзі пенде басшыларға күле қарап сөйледі.
Иә, ғалым айтқандай-ақ, оның Қазақстан Компартиясы Ор-
талық Комитетінің сол кездегі хатшысы М.Әбдіхалықов аты-
на Қазақтың мемлекеттік біріккен баспасы бас редакторлығы
қызметінен босату жөнінде жазған арызы сақталыпты. Арыз
«Беседа с Вами окончательно укрепила мои мысли и желание
уйти с выполняемой мной сейчас работы…» – деп басталады.
Ұзын сөздің қысқасы, эпопея қарлығашы – «Абай» рома-
нының жарыққа еріксіз шығуы, баспа бас редакторы Бей-
сембай Кенжебайұлының қызметінен «өз еркімен» кетуімен
аяқталады.
Иә, сол қаһарлы 1942 жылы туған нәрестелердің бірсыпы-
расы «Мына мендей перзентіне сол күні, Ат қойыпты Мұхтар
деп» – М.Шаханов айтқандай Мұхтар аталды. Мұхтарлар көп
туды сол жылы. Мұхтар Әуезовтің өзі де эпопеясы жарыққа
шығып, ұлыланып қайта туды… «Абай» романы осылай жарық
көрген еді!
Сегізінші ерлік, –
Тағдыры бір, тағлымы ортақ тарландар-ай…
(Елуінші жылдары қуғын көрген қазақ зиялылары
өмірінен бір үзік сыр)
Жариялылық арқасында жарыққа шыққан, қайта құру ар-
қасында қайта табысқан қайраткер, қаламгерлерімізді же ке-
дара қызықтап, қойдан жуас қоңыр мінезбен елеусіз жү ріп
те елдік іс атқарған аяулыларымызды тірісінде қадірін біл-
меппіз, басын бағалай алмаппыз-ау деп те өкінеміз. Тағдыр
талқысына тап келіп атылып кеткені бар, тіршілік тауқыметін
тартып, абақты азабын арқалап аман келгені бар – тарихтың
сын сағаты соққанда бұлардың бірін-бірі қалай құлатқанын ар-
хив ашып, оқып, біліп қан жылаймыз. Елдігімізге сын, кісінің
жүзі төмендейтін сол бір бетке шіркеу жайды аяусыз айтып,
жасырмай жариялап жатырмыз. Халық қасіретті қайталамау
үшін, қайраткер атылып, қара-бұқара, қатын-бала қан жыламау
үшін солай ету де керек, әрине! Сонымен қатар сәби халқын
тарих өткелегінен өткерер тар кезеңде қайраткерлердің қалай
тізе қосып еңбектенгенін, басына бұлт үйірілген қиын-қыстау
кезде бірін-бірі қалай сақтағаны, бірін-бірі қалай демеп, желеп-
жебегенін де ұмытпау ләзім.
Жалғыз ағаш орман емес, жалғыз кірпіш қорған емес деген
атамыздың қастерлі сөзі бар емес пе? Ырыс кіргізер – ынтымақ,
шырық бұзар – бейынтымақ. Есіктен келе жатқан ырысты ке-
удеден кері итеріп киесін қашырар, ырыссыздық шақырар
ырықсыз әрекеттерді көп кешті ғой халық басынан. Көп қазақ
оқымыстылары, ақын, жазушылары қатарын дос тұта алмау-
дан, қатарын қанаттас көре алмаудан қасірет тапқан жоқ па?!
Осы індеттен бұл күнде ақи-тақи құтылып та кеткен жоқпыз
ғой. Ендеше, жұрт бірін-бірі көрсетіп, шабысып жатқан тар
кезеңде бірімен бірі қапысыз табысып, бірін-бірі сақтап қалуға
тырысқан қазақтың бір шоғыр оқымысты-ғалымдары тағдыры
һәм тағлымы жөнінде деректі толғанысқа кезек берелік.
Тоқырау кезеңінде елеусіз жүріп те елдік іс атқарған, бірақ
атқардым деп сірә да айтпаған жандардың басын бағалай ал-
мағанымызға өзіміз өкінеміз. Осындай өкініш аралас әңгіме
соңғы кезде Әлкей Марғұлан, Бейсембай Кенжебайұлы, Әуел-
бек Қоңыратбаев, Қайым Мұхамбетханов жөнінде жиі айты-
120
121
лып қалып жүр. Жайшылықта мейлінше қарапайым ғалымдар
халық ісі – ғылым ісіне келгенде қайсарлықты қайдан табады?
Аталмыш ғалымдар отызыншы жылдары жазықсыз жапа
ше гіп, мезгілсіз опат болған, қазақ халқының еңсегей бойлы,
те рең де тегеурінді ой-қайраткерлерінің көзін көрген, солардың
тәлімін алған жандар еді. Бейсекең Мәскеуде – КУТВ-да оқыған-
да М.Жұмабаевтан дәріс алған сүйікті шәкірті, Әлекең Алаш-
тың рухани мұрагері, Әукең 1937 жыл науқанына Қалжандай
ағасы мен Әлібектей інісін берген қасіретті жан. Қайым аға
ұдайы ұлы М.Әуезов жанынан табылып үйренген үлкен жү-
ректі адам. Бұлар Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов,
М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, С.Қожанов, С.Садуақасов секілді
алыптардың көзін көріп, тәлімін алғандықтан да тәңірінің тура
жолынан тартына алмады. Басқа салғанға көнді, бірақ алған бет-
тен қайта қоймады. Діні берік ғалымдар сол себепті де қанды
шеңгел отыз жетінің логикалық, саяси заңды жалғасы болып
табылатын қырқыншы, елуінші жылдардың ұзына бойында
қуғындалудан бір танбады. Қуғындау мақсаты – халық деп
соққан жүректі тұншықтыру, ғылыми тегеурінді ойы бар, айқын
бағыт-бағдары бар адамдарды тура жолдан тайдыру, тұқырту.
Таза ғалымдық мінездің адамдары қазақтың көне әдебиеті үшін
күйді, мәдениетіміздің шығыспен кіндіктес екенін айтқаны
үшін шырғалаң күй кешті, Абай үшін айдалды, Сұлтанмахмұт
үшін сорлады.
Ғалымдар әрекетінде қоғам жатырқарлықтай әбестік, те-
рістік бар ма еді? Тек туған халқыма болсын, ұлттық ғылым
өркендесін деген ізгі ойдан өзге ешқандай жат мінез, жаулық
пиғыл жоқ қой олардың әрекетінде. Халқына қызмет етпе-
генде кімге қызмет етеді адам баласы?! Ендеше олар неге
қудаланды?
Жастық шақта кісі өмір құбылыстарына әуестенгіш ке-
летін әдеті. Әлгіндей сұрақты бірде профессор Бейсембай Кен-
жебайұлына қойғанмын. Жан жарасын тырнадым ба, кім білсін,
әйтеуір ол біртүрлі алабұртып, іштей тікіленіп:
Сұңқар бол, қаршыға бол, қақпай қоймас,
Әйтеуір бір мініңді таппай қоймас.
Тәптәуір кісі деген адамдары
Оқығанға бір жала жаппай қоймас –
деп өлеңмен жауап берді. Кейін білдім, Мақыш Қалтаевтың
өлеңі екен.
Ғалымның астарлы жауабынан менің ұққаным – олар
дарындылығы үшін күйіп, күндестік құрбанына айналыпты.
Дарындылар қоғам үшін пайдалы бола тұра, қатар жасайтын
дарынсыздар үшін тиімсіз ғой. Шынайы дарынның алаңы көп
қашанда. Дарынсыздың қу құлқыны – қарынның қамынан өзге
қайғысы бола бермейді. Олар өздері жәннәттай жақсы өмір
кешуі үшін жанын аямас дарынды замандасынан құтылғанша
асығады. Даналардың халық тілегімен ғана емес, тарих
тілегімен туарын қайтсін олар?!
Алды әлдеқашан о дүниеге аттанып кеткен, соңы ақабадай
арамызда селдіреп-кілдіреп жүрген жоғарыда аталған аяулы
ғалымдардың жала жабылып, алыс сапарға айдалатыны, сор
сүргінге айналатын қуғын көргені қате соққан уақыт желімен
бірге қатар жүріп күндейтін көрсоқыр әрекеттің де ісі. Ақыл-
дан азап шеккендей, тағдырына таланттылығы үшін жазған
Ә.Мар ғұлан, Б.Кенжебайұлы, Ә.Қоңыратбаев, Қ.Мұхаметха-
нов се кілді ғұламалардың бар қасіреті осында. Біз – кейінгі
ұрпақ осыдан ащы сабақ алып өссек дұрыс болады…
Мойнына құрық түсер сәтте Әлкей Марғұлан барша ғылы-
ми атақтарынан бас тартуға бейіл болған, Бейсембай Кенжебай-
ұлы СОКП қатарынан шығарылып, қызметінен қуылған, Қа-
йым Мұхаметханов айдалып кетіп, жайсыз жердің дәмін та тып
оралды, Әуелбек Қоңыратбаев Аламатыдан аластатылды...
Егерде зәуімен олардың таршылық көрген кездеріндегі
жаз баларын оқудың сәті түссе – жайшылықта әкелеп алдында
тұрар, жәкелеп жанынан қалмас жандардың жандайшаптарға
қалай айналғанына қайран қаласың, доссыған жандардың
оларға жоламай кеткенін біліп жағаңды ұстайсың, адам таби-
ғатының соншалық алалығын біліп, иманың қасым болады.
Мұндай қиын-қыстау сәтте қайта бірге кінәлағандар, қатар
зә бір-жапа шеккендер бір-бірінің жанына үңіліп, қарлығаш
болып бір-біріне қанатымен су сеуіп жүргені. Бұл қазақ айта-
тын «аздың атасы бірдің» кері. Бұл – тағдырластықтан туған
тауқымет ауыртпалығын бір көтеру мақсаты.
«Бәрін айт та бірін айт» дегендей, енді осы ойларды өмір лік
дерекпен дәйектеу қажет. Алдын-ала ескертетін жай – Ә.Мар-
ғұлан, Б.Кенжебайұлы, Ә.Қоңыратбаев, Қ.Мұхаметханов сын-
ды ынтымақтас, мұраттас ғалымдардың өзара қарым-қаты на-
сын бір мақалада ақи-тақи тауысып айту мүмкін емес. Біз ұлт
ғылымы мәдениетін биікке көтеруге тырысқан тағдырлас жан-
122
123
дардың бір-біріне деген ыстық ықыласының кейбір сәттерін
ғана әңгімелеумен шектелеміз.
Үлкеннің аты – қашан да үлкен. Академик Әлкей Марғұлан
ғылым биігіне аталмыш ғалымдардың қай-қайсысынан да
бұрын жетті. Сөйтті де Бейсекең, Әукең, Қайым ағалардың қай-
қайсысына да қол ұшын созды –ау. Бейсекең докторлық диссер-
тация қорғағанда оппонент райында шешіліп сөйлеген, қолдай
қолпаштаған жанның бірі – Әлкей Марғұлан. (Ғалымның ол
сөзі Бейсекең архивінде сақтаулы). Жас шамалары қатар бо-
луына қарамастан Бейсекеңнің ол кісіге құрметі бөлек-ті. Сол
құрметтің белгісі шығар күнделік дәптеріне мынадай ойларын
жазып қойыпты: «Әлкейдің алпыс жылдығында.
Құрметті жолдастар! Біз Әлкей екеуміз құрдаспыз. Бір ақ
кәдімгі құрдас кісілер сияқты қалжыңдасып көрген емеспіз.
Осында Әлкейдің кейбір жолдастары айтқандай, жастық,
жігітшіліктерінде бірге болғанымыз жоқ. Бұған Әлкейдің аса
байсалдылығы, мейлінше, жанжақты бі лімділігі әсер етті.
Біз Әлкей екеуміз өзімізді ұстаз бен шә кірт тәрізді ұстадық.
Әлкей менің ұстазым. Ол маған екі рет оппонент болды.
Иә, Әлкей жастардың, жас ғалымдардың ғана ұстазы
емес, өзінің құрбықұрдастарының да ұстазы. Тамаша ұс таз.
Ал, Әлкейдің шәкірттері көбейе берсін».
Қатар-құрбы бола тұра білімдар әріптесін ұстаз тұту қандай
ізет десеңізші. Айтса-айтқандай, Бейсекең қазақ әдебиеті та-
рихын түркі халықтарына ортақ кезеңдерден бастау жөнінде
мәселе көтергенде оны қолдаушылардың бірі де – Әлкей
Марғұлан болды. Солай қазақ әдебиеттану ғылымында жаңа
концепция орнықты.
Өзінен екі жылдай бұрын қайтыс болған Әлкей Марғұлан
қазасы жөнінде әлсіз денсаулықты ол әзіз жүрегін тебірентіп
күнделігіне былай деп жазыпты: «Әлкей қайтыс. Академик
Әлкей Марғұлан жоқ. Мені жылайды деп, Құлбек оны маған
байқап есіттірді. Жыладым. Жылайтындай өкініш! Теңіздей
терең ой, көп білім өлді. Өлді!»
Өмірде құдандалы, өнерде үзеңгілес, тілектес жасаған ака-
демик Әлкей Марғұлан жөнінде Бейсекеңнің қимас сезімінің
бірі осылай қоштасу сөзі болып төгілді.
Профессор Бейсембай Кенжебайұлының қанаттас, мұрат-
тастары Әуелбек Қоңыратбаев пен Қайым Мұхамет хановқа
деген ықылас-ілтипаты да алабөтен болатын. Ақмешіттен
Әу кең келсе Бейсекеңе соғып, амандық-саулық білісіп, шер
тар қатысып әңгімелесер еді. Жеті шәһәрдан Қайым аға кел-
се Бейсекеңе жолығып, сұхбаттасып аттану – дәйімгі әдеті.
Ұзақ ты күн, кейде ұзақты түнге созылар олардың әңгімесін
тың дау соншалықты қызықты болатын. Прфоессор Бейсем-
бай Кенжебайұлының архивінде күнделігінде қанаттас жүріп,
қатар адымдап, мұраттас ғұмыр кешкен бұл ғұламалар жөнінде
ыждағатты бейілден туған нелер тәтті сөздер бар ғой. Ол жазба-
ларды оқып отырып аяулы ғалымдардың өзара достық қарым-
қатынас сырларына қанығамыз ғой баяғы.
Ә.Қоңыратбаев елуінші жылдардағы солақайлық жөнінде
былай деп жазды: «Бұл жылдары әдебиеттану ғылымы ба
рынша шиеленіскен еді. Көптеген қазақ ғалымдарының қа
та рында, мен тағы да қуғынсүргінге түстім. М.Әуезов,
Б.Кен же байұлы, Е.Ысмайылов, мен жайында толып жат қан
мақалалар жарияланды. Республикалық «Социа листік Қазақ
стан» газетінің бетінде мен туралы жазыл ған «Шығыстың
шылауындағы әдебиетші» деген тен денциялық сипаты ба
сым мақаланың жарық көруі сорақы іс болды. Осы жылдары
мен үш батып, үш шықтым. Бір неше жыл қызметсіз қалып,
елге қайтуға мәжбүр болдым» (Ә.Қоңыратбаев, «Керуен»,
1989 ж, 171-бет). Бұл бір Әуелбек Қоңыратбаевтың ғана ба-
сынан кешкен тағдыры, көр ген сорақысы емес еді. Атал-
мыш ғалымдардың қайсысы да бірсыпыра қиындық көрді.
Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов бір сы пыра уақыт түрмеде оты-
рып шыққанын қайтерсін?! Аталмыш ғалымдар қуғын-сүргін
көруіне қарамастан дүниенің ғылымын жасады. Қиналыста
жүріп ұлттық ғылымды өркендеткен олардың ерлігіне тәнті
қаласың. Моральдық-психологиялық тұрғыдан шеттетушілік
көріп жүрген оларды қолдаған жан бар ма, сонда? Біздің
байқауымызда бұлар өз бастарына бұлт үйіріліп жүруіне
қарамастан бірін-бірі қорғаудан, бірін-бірі қолдаудан бір танбап-
ты. Біз – кейінгі ұрпақ ерлікке пара-пар осы бір текті мінезден
үлгі алсақ жарасады… Енді пікірді дәйектейтін документ-
деректерге қонақ берелік.
Бірде жас зерттеуші Тынысбек Қоңыратбаев әкесінің
архивінде Бейсекеңнің хаты сақталғанын құлағдар етті. Жата
жабысып хаттың көшірмесін сұрап алдым. Ол хат мынау:
«Әуелбек!
Хатыңды алдым. Амандық. Өзің де солай боларсың.
124
125
Биыл бізде де, Тіл, әдебиет институтында да конкурс бо
лады деп естиім, бірақ қашан, қалай болатынын білмеймін.
Түбінде сен бұл жөнінде сол мекмелердің ресми адамдарына
хат жазып, сонан білуің керек, оның сөкеті жоқ.
М.Сералин шығармаларын жинағаны… (өшіп кеткен.
Қ.Е.). Бізде де оның көбі жиналды. Біз ХХ ғасыр басын дағы
әдебиет өкілдерінің программада барларының шығар ма ларын
хрестоматия етіп құрастырмақшымыз. Сералин докторлық
диссертацияға лайық тақырып емес. Сен док торлық диссер
тацияны қазақ әдебиеті мен шығыстың үл гілі әдебиетінің бай
ланысы туралы бір тақырыпқа жазсаң, ол өзіңе де, ғылымға да
жақсы болар еді. Өйткені сен оны жақсы білесің, тез… /өшіп
кеткен. Қ.Е./
Мен сенің соңғы мақалаларыңды мақтағалы жүр едім.
Сен алдымды орап кеттің, менің мақалаларымды мақ тапсың.
Асылында менің емес, сенің мақалаларың мақтарлық. Сенің
Мұхамбетжан (Сералин болар. Қ.Е.) туралы мақалаңды саяси
хата деп, оны басқан газетті айыптап біреу партиялық га
зетке хат жазған екен, «құдай айдап» ол төрелік айтуға маған
келді. Мен оның саяси хата емес екенін дәлелдеп жазып бердім.
Оның газетке шығуы да мүмкін.
Тағы сенің докторлығың туралы: біз қазақтың 18, 19 ға
сырдағы, 20 ғасыр басындағы көрнекті ақындары ақындық
бұлағының бір көзі шығыстың үлгілі әдебиеті дейміз. Сен
соны ашуың, белгілі ақындар шығармасынан көрсетуің керек
ғой деймін. Атын қалай деп аласың, оны өзің білесің. Ақылдасу
керек.
Қиындық көрсең де ғылыми еңбек жазып жүруің ерлік. Мен
сенің соныңды мақтаймын.
Қош, сау бол! Бейсембай. ІІІ.56.»
Иә, хатты да оқып шықтық. Осы қарапайым ғана хатта жан
жадыратарлық қандай қасиет бар?
Біздің пайымдауымызша, бұл қарапайым хатта қайталан -
бас қайсарлық, бекзат кісілік бар. Хат жазылып, жолданған уа-
қыт қазақ зиялылары басына үшінші рет қауіп бұлты үйіріліп
барып тарала бастаған кез. Соның алдында ғана Қ.Жұмалиев,
Е.Ысмайылов түрмеге жабылған, М.Әуезов, Б.Кенжебайұлы
бір бұйрықпен ҚазМУ-ден қызметтен қуылған. Ә.Қоңырат баев-
тың қиындық көргенін Бейсекең хаты айғақтайды. Міне, осын-
дай жарғыдан зәрезап болуына қарамастан екі батыр ғалым
бірін-бірі қайрап жігерлендіріп отыр. Докторлық диссертацияға
ұсынған тақырыбына қарасаң қарадай зәрең ұшады. Бейсекең
қабілетін мақтай, қолпаштай ұсынып отырған тақырып, қатал
шовинистік саясаттың теріс ықпалымен құйрық кесісіп, әбден
қол үзісіп кеткен – Шығыс әдебиеті мәселесі. Бейсекең Әукең-
дей әріптесін ғылым үшін әрі тұңғиық терең, әрі ұланғайыр
мол, шексіз пайдалы Шығыс әдебиетін зерттеуге үгіттеп отыр.
Қайрап салса қара тасқа өтер ме деп білімпаз замандасын
қайрап жүрекшайлықты қиынға жұмсап отыр. Кезеңдік кесе-
пат саясат оларды Шығыстан тықсыра қуады. Ал, олар болса
кіндіктес Шығысқа жанұшыра ұмтылады… Кім үшін, не үшін?
Ұлттық ғылым мерейі үшін!
Өз бастарына қаншама қатер төніп, қауіп бұлты үйірілуіне
қарамастан қазақ қамын жеген, ұлттың рухани әлеміне жанын
пида етуге бар ай-мүйіздер-ай… Өмірде осындай-осындай өз
басы рахатынан ұлтының ұлы мұратын артық санайтын, өз
мүддесінен халық мүддесін жоғары қоятын табанды, жігерлі,
қайсар жандар болады. Ондай адамдар тап сондай істерімен
аяулыға айналады. Аяулы адамдардың ісіне сүйсінгендіктен де
өмірге құштарлығың артып жүре береді. Беу, беу дана да дарқан
қарттарым-ай, сендердің тұла бойларың тұнған қасиет еді-ау…
Бейсекеңнің кеңесін қабыл алды ма, болмаса қоламта-көңіл
қайта шоқтанды ма, әйтеуір Ә.Қоңыратбаев кейін «Көне түркі
поэзиясы және қазақ фольклоры» деген тақырыпты белгілеп,
докторлық диссертация соңына түсті.
Бұл бір дерек!
Осы дерекке жалғас екінші бір құжатқа ерік берелік. Әрине
екі ғалымның да ойы асыл болуына қарамастан Әуелбек Қо-
ңыратбаев жетпісінші жылдарға дейін докторлық диссерта-
циясын қорғамады. Бейсекең кеңесін құп алып көне шығысқа
ден қойған Әукеңнің ғылыми еңбегі жазылып бітпеді деуге
ауыз бармайды. Уақыт салқындығынан бойын тартты, ойын
тежеді-ау шамасы. Ә.Қоңыратбаев жетпіс екінші жылға дейін
кандидаттық шенмен жүрді. Бұл – Әукеңнің өзін қайдам,
қазақ ғылымының қамын ойлаған адамның жанына батарлық
салмақ-ты. Жанына батқандықтан болар қанаттас ғалым Бей-
сембай Кенжебайұлы Бүкілодақтық аттестация комиссиясы-
на /ВАК/ Әуелбек Қоңыратбаевқа докторлық диссертация
қорғамай-ақ «профессор» атағын беру керектігін өтініп хат
жолдапты. Онда «филология ғылымының кандидаты, доцент
126
127
Ә.Қоңыратбаевты мен комсомолда бірге жүрген кездерден,
одан қалса ҚазМУде, Қазақ ССР Ғылым академиясының
әдебиет институтында қызметтес болған кездерден бастап
білемін. Ал, ғылымипедагогикалық қызметін 1921 жылдан, ол
Ғ.Мұратбаевпен бірге Ташкенде, Орта Азия және Қазақстан
комсомолдарына арнап «Жас қайрат» (19201925 ж) журнал
газетін шығарысқан кезінен білемін.
Әдеби сынмен 1935 жылдан, әдебиеттану ғылымымен
1925 жылдан айналыса бастаған ол республика баспасөзінде
көптеген публицистік және әдебиеттану еңбектерін жария
лады.
Академик М.О.Әуезовтің жақын шәкірті болған доцент
Ә.Қоңыратбаев 194749 жылдары қазақ әдебиеті тарихы
на арналған бірсыпыра ғылыми еңбекте онымен істес болды.
Абай шығармаларының түсініктемесін, қазақ совет әдебие
тінің (19171947) библиографиялық көрсеткішін, «Қозы Көр
пеш – Баян сұлу жыры», «Шолпан Иманбаеваның поэзиясына»
арналған жекелеген монографиялық еңбектердің авторы.
1962 жылдың басында республика оқулық баспасынан қа
зақ тілінде «Әдебиетті мектепте оқыту методикасы» ата
латын ғылым мен практиканы сабақтастыратын тұңғыш
оқулығы жарық көрмек.
Доцент Ә.Қоңыратбаев Қазақстан «Құрмет белгісі» ор
денімен наградталған жоғары оқу орнының байырғы қыз
мет кері ғана емес, республиканың көрнекті әдебиеттанушы
ғалымы болып табылады.
Менің ойымша, доцент Ә.Қоңыратбаев «Қазақ тілі мен
әдебиеті» рубрикасы бойынша филология профессоры атану
ға әбден лайық.
Б.Кенжебайұлы
филология ғылымының докторы,
профессор ҚазМУдың
қазақ әдебиеті кафедрасы меңгерушісі» –
делінген.
Бүкілодақтық аттестациялық комиссияға жолданған бұл
хат та көп жайды аңғартқандай. Докторлық диссертацияңды
тездет деп талай рет ауызекі де, хат-хабармен жазбаша да
қаузаған-ақ шығар. Сонымен қатар ғылым кандидаты қалпында
да профессорға балап, сол атақты қанаттасына қалап осындай
хат жазуы жүрек тебірентерлік емес пе, Бейсекеңнің?!
Айта берсе Бейсекең мен Әукең аралық ғылыми-шығар ма-
шылық, өмірлік-достық қарым-қатынас сабақтары мол. Уа қыт
қаталдығына аяғын көп шалдырған қос ғалым бірінен ке йін
бірі араға жыл салып жарық дүниемен қоштасты. Алдымен
Әуелбек Қоңыратбаев кетті дүние-керуеннен. Ал, өмірде сый-
лас-сырлас ғұмыр кешкен аяулы жанның қазасын қанаттас-
қадірлесіне есіттіру оңай болған жоқ еді кезінде. Сол бір сәтті
күнделігіме тәпсірлеген екенмін. Күнделік беттерін оқырманға
ұсынуға мәжбүрмін.
«30 қаңтар 1986 жыл.
Белгілі әдебиетші Әуелбек Қоңыратбаев қайтыс болып
ты. «Қазақ әдебиеті» газетіне қазанама жарық көрді. Ол
үй де талай қонақ болған, Бейсекеңмен қатарқұрбы кісі еді.
Бірде түні бойы Шығыс ренессансы жайында әңгімелегені
бар. Мі не, сол Әукең қайтыс болды. Бейсекеңе қалай есіттіру
керек?
«Қазақ әдебиеті» газетін жасырып қойдым. Бейсекең:
– Бүгін «Қазақ әдебиеті» газеті шықпаушы ма еді? –
деп сұраған еді, өткен аптадағы номерін ұсына салдым. Сөз
арасында «Әукең қатты сырқаттанып жатса керек» – деп
қойдым.
– Не дейт?
Бейсекең алақтап қарап қойды.
– Кетіп қала ма деген қауіп бар…
– Алда пақырай.
Арада бір күн өтті. Қызметтен келе Әукең қазасын есіт
тірдім.
– Көңіліңізге алмаңыз, Әукең қайтыс болыпты. Недәуір
жасаған кісі. Сізден бесалты жас үлкен болуы керек… Зиян
сыз өтірікті соғып жібердім көститіп. Шындығында Әукең
Бейсекеңнен бір жасы кіші еді. Бейсекең көңілі босап біраз
толқып отырды.
– Босамаңыз Бейсеке, айттым ғой, Әукең Сізден бесалты
жас үлкен…
Ол маған алая қарап:
– Сенің айтуыңа қарағанда Ғабит те, Ғабиден де, Әлкей
де, Әуелбек те менен үлкен болып шықты ғой, әйтеуір. Бұл
түрмен маған кезек келмей қалып жүрмесе не қылсын?! – деді
де терең күрсінді».
128
129
Өмірде ынтымағы, ғылымда ырыс-бағы жарасқан Бейсекең
мен Әукең жайында айтар кейбір сыр пернелері осындай!
Бейсекең ғылымда ерекше сыйласқан жандардың бірі –
қазақ әдебиеттану ғылымының қабырғалы қайраткерлерінен
санауға болатын Қайым Мұхаметханов.
Ауыр соққыға бергісіз алғы қатерлі қаулылар аз болғандай
Қазақстан КП Орталық Комитеті 1953 жылы 1 тамызда «Қаз-
ақстан Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институтының
жұмысы туралы» деп аталатын және бір ызғарлы шараның
төбесін көрсетті. Мұнда Абайдың ақындық мектебіне шүбә
келтірілді. «Уақытында мен көп қателескен жанмын. Бақыты-
ма орай кезіндегі қателіктерім бүгін дұрыстыққа шығып жа-
тыр» – деді бірде көрнекті орыс әдебиетшісі Виктор Шклов-
ский. Әдебиетші айтқандай-ақ, Қайым Мұхаметханов кезінде
айт қан дұрыс ойының өзі бұрыстыққа баланып көп зәбір-жапа
шекті. Абай үшін айдалып алыс сапарлардан оралды. Қанша
қиындық көрсе де пікірінен қайтпаған, қолынан қаламын
тастамаған табанды ғалымның кезіндегі қателігі бұл күнде
қазақ әдебиетіне ырыс-құт болып қосылу үстінде.
Бірде әңгіме үстінде Қайым аға: «Елжұрттан жырақта
лып кетіп, сотталып, қайта оралғанда, бәйбішесін ертіп
Се мейге арнайы келіп, қайырлы қадамымды құттықтаған,
өз қаражатына дастархан жайып, халқыма қадірімді ай
тып үрейлі психологияны сындырып, қайта таныстырған
да, табыстырған да Бейсекең еді» – дегені бар. Ғалымдығы
жарасқан жан кісіліктің де үлгісі екен ғой деп ойлағанбыз сон -
да. Көзі тірі аяулы қарияға айналып, арамызда аман жүрген
Қайым ағаның жан сырына тым сұғына бермей осымен шек-
телейік. Сәті түссе ғалым аға ақеден көңілмен естелік жазып
бермек уәдесі бар… Енді біз осындай жандардың ғылымдағы
ынтымағы хақында бір-ер сөз айталық.
Біздің пайымдауымызша, қатеден-қате теріс бағаланып ең-
бегі еш, бейнеті сорға айналып барып қайтқан Қайым Мұха-
м етхановты қайталай ғылымға тартушы, қанаттанды рушының
бірі де Бейсекең болғандай. М.О.Әуе зов бастаған аяулылармен
қатар Бейсекең де Қайым Мұхамет хановтың ғылымға оралу-
ын жанымен тілеп, дос пікірімен жебелеушілердің бірі бола
біліпті. Шежіреге толы ғалым күнделігі. Ақырын ақтарып от-
ырып ғалым Қайым Мұхаметханов жөнінде толайым бағалы,
қызықты пікірлерге кезігеміз. Сондай пікірдің біріне құлақ
түреміз.
«Мәселе былай тұр: біз Абайды не маңында ешкім,
ешқандай шәкірті болмаған тұл ұстаз деп білуіміз керек те,
не маңында түрлі ақындар, шәкірттері болған ұстаз деп мой
ындауымыз керек, екеуінің бірі.
Абайды маңында ешкім, ешқандай шәкірттері болмаған
тұл ұстаз десек, онымыз шындыққа, тарихқа қиянат, өрескел
қата болады. Өйткені дұрысында, өмірде Абайдың маңында
түрлі ақындар мен әншілер, әңгімешілер мен музыкашылар
болған; бәрі де Абайдан ақылкеңес алған, үйренген.
Абайдың маңында кімдер болды? Абайдан олар не, қалай
үйренді? Абай маңында болғандардың қайсысының қандай
өнері бар еді? Қандай әдеби мұралары бар? Бұл сұрауларға
Қайым Мұхаметхановтың диссертациясында анық та толық
жауап берілген…
Қайымның диссертациясы фактыны жинауы, зерттеуі
жағынан да әрі өте көлемді, әрі өте құнды ғылыми еңбек,
авторына ғылым кандидаты атағын беруге әбден тұратын
еңбек.
Осында бірдіекілі жолдастар Әріп Абайдың шәкірті бола
алмайды, өйткені Әріп Абаймен айтысқан, тартысқан, Абай
ды даттаған дегенді айтты.
Менімше бұл дұрыс емес. Ол замандағы ұстаз, шәкірт
де генді бүгінгі бір кеңсенің бастығы мен бағынышты қыз
меткері деп ұғуға болмайды. Шәкірттің кей ретте ұстазын
ұқпауы, қағыс ұғуы, кейбір мәселені ұстазы ұққанша ұқпауы
өзінше ұғуы, осыдан олардың айтысыптартысуы мүмкін. Бі
рақ шәкіртінің ұстазымен кей ретте ұғыныспай, ұстазының
кейбір қылықмінезін ұнатпай, ұстазының ықпалында болуы,
ұстазының ойын, жолын өзінше қолдануы, өз әлінше ілгері да
мытуы мүмкін. Абай мен Әріп арасы дәл осылай болған. Әріп
– Абайдың шәкірті.
Әріп Абайдың әсерімен жоқбарды, ертегіні өлең ету
ден, ертегілікромантикалық дастан жазудан біртебірте
реалистік шығармалар жаза бастаған, ескіліктен демок
раттықағартушылық бағытқа келген ақын.
Бұл мына диссертацияда да, менің кітабымда да айқын
дәлелденген.» (Қорғауда сөйлеген сөзім), (Б.Кенжебайұлының
жеке архивінен) – деп жазыпты ол.
130
131
Зерделей қарасақ ғалымның осы жазбаларында қазақ ғы-
лымына, ғылым жасаушыларына қатысты біралуан сыр бар.
Қиындық көрген адам жасымай, мойымай ғылымға қайта та-
лап қылып отыр. Ал, кейбіреулер болмашыны желеулетіп оның
кеудесінен кері итереді, жігерін құм қылады. Әдетте шын ғы-
лым жасаушы бар да, ғылымды байлық, мансап көзіне айналды-
рушы бар. Ғалым бар да, ғалымсымақ бар. Ақиқатты айтамын
деп жанұшырып ышқына сөйлеген сөздің арасында «арзан»
шәкірттен қорғаған болып қамқорсыған нәумез біреулердің
төбесі көрініп қалып жатыр. Бейсекең де олардың атын атамай
«бірді-екілі жолдастар» депті ғой. Асылында ол «жолдастар»
Әріпке қарсы емес, Қайымға қарсы. Асылында олар Абайды
ақтап, жақтап отырған жоқ, шын ғалымнан сақтанып отыр.
Ал, осындай сәттегі Бейсекең сөзі қандай адал, қандай әділ?!
Қаншама қамқор пікір бар абзал адамның қарапайым сөзінде.
«Асылында адам шындықты жылап айтады, өтірікті күліп ай-
тады» – деген сөзді Бейсекең жиі қолданушы еді, жарамсақтық-
ты жақтырмай, жаратпай, мансұқтай айтар еді. Олай болса
Бейсекең сөзі – күліп айтылған жалған сөзге соққы беретін жы-
лап айтқан ақиқат сөзі демеске әддіміз қайсы?!
Тарих керуеніне қарап отырып бір жайға қайран қаласың.
Қазақстан Ғылым академиясының ке зін дегі «қайрат керлері»
қазақ эпосына қарсы науқан көтеріп, майдан ашқан. Ол саяси
науқанда таяқ М.Әуезов, Ә.Марғұ лан, Б.Кен жебайұлы, Ә.Қо-
ңыратбаев, Қ.Мұхаметханов секілді шын ғалымдарға тиген.
Саяси науқан салмағы езген Әлкей Марғұлан әде биеттен ар-
хеология, этнографияға бой тасалап кетуге мәж бүр, Бейсем-
бай Кенжебайұлының «Сұлтанмахмұттың ақын дығы» атала-
тын диссертациясы қолжазбасынан Қазақ стан КП Орталық
Комитетінің қаралы қаулысына енеді, әде биет инсти тутының
«қолжазба қоры» бөлімінің меңгерушісі Әуелбек Қоңыратбаев
қызметін тастап, қашуға мәжбүр, «қа зақтың бас ақыны» – Абай
жөнінде диссертация жазған Қайым Мұхаметханов істі бола-
ды…
Бұл – ғылым жасау амалы емес, ұлт ғылымын құрту әрекеті
ғой. Бұл – ұлттық ғылым көсегесін көгертем деген жандардың
емес, дарындардың жолына кесе-көлденең тұрамын деген
пенде-адамдардың қимылы ғой. Қалай десек те осы әрекет-
терде жан-жақты дайындығы бар аға буын ғалымдардың түбіне
жеткен қанды шеңгел саясаттың енді олардың көзін көріп, тә-
лімін алған екінші буын ғалымдарды тұншықтыру амал-айла-
сы жатты. Қашанда саясат құрығы ұзын. Ауыз бірлігі кем қазақ
жағдайында шын ғалым ізіне ғалым атанған залымды салып
қою қиын емес. Ұлттық санасы соншалық жетілмеген ұлт ин -
теллигенциясын бір-біріне айдап салып, айтыстырып-тартыс-
тыру да қиын емес. Қазақ ғылыми зиялысының алтын орда,
асыл ошағы болуға тиісті – Қазақстан Ғылым академиясында -
ғы қырқыншы, елуінші жылдардағы жағдайдың кісі қын жы-
ларлық халде болу сыры міне осында!
Ғылым тамырына балта шабатын мұндай қасіреттің сырын
аталмыш ғалымдар іштей түсінген. Қайдан да дарындылардың
кетіп, дарынсыздардың қалуы – оларға ой салған. Қара шаңы-
рақта қалған қарақшының қорықшы еместігін көзі бар, көңіл
діті жіті жандар қалай түсінбесін?! Түсінгендіктен де олар
көңіл дертін жылап отырып күнделіктеріне түсірген. Жаман
әдет кейінгі ұрпақты жалмар індетке айналмасын деген оймен
түсірген шығар күнделігіне. Қадірлі ғалым, жан шуағын айнала-
сына мол төккен ғазиз жүректі абзал адам Бейсекең күнделігіне
мынадай ойлар жазып қалдырыпты: «Өсер елдің баласы, Бірін-
бірі батыр дейді. Өшер елдің баласы, Бірін-бірі қатын дейді».
Қазіргі қазақ оқығандарының бір-біріне наразы, қарсы, жау
болып жүруі, бірін-бірі шенеп, жамандап, бірі үстінен бірінің
өтірікті-шынды арыздар беруі осыдан болмақ керек. Өйткені
қазақ өшіп бара жатқан халық қой».
Міне, мәселе қайда? Әйтпесе, мына жолдарға назар ауда-
райық. «Былай, үстірт қарағанда шыбын соншама сұм,
жыртқыш емес сияқты. Ал, асылында шыбын жыртқыш,
қанішер; ол басқаның ғана қанын ішіп қоймай, бірінің қанын
бірі ішеді. Сен бір шыбынды өлтірсең, соның қанын он шыбын
жиналып келіп, таласыптармасып ішеді.
Қазақтың осы күнгі бірқатар оқығандары дәл шыбын
тәрізді. Қарап тұрғанда олар мүләйім, момақан. Ал, терең,
жанжақты тексеріп, анықтай келсең, Абай айтқандай: «Қо
сылмас ешбір бастары, Бірінебірі қастыққа, Қойнына тық
қан тастары…» Ебін тауып, өнімсіз іс жөнінде ерегіседі, күн
деседі, арыздасады. Ақырында бірінің қанын бірі ұрт тайды,
бірінің басын бірі жалмайды». (Б.Кенжебайұлы архи вінен).
Бұл не? Жала ма?
Бұл – қазақ ғылымына жасалып отырған қастандықты терең
түсінгендік. Бұл – өзара ынтымақ таппай өзгеге жем болуды
132
133
көре-біле тұра түсінбейтінімізді, әйтпесе түсінгіміз келмейтінін
әшкерелеу. Бұл – қазақтың намысы өліп, өзі рухани өшіп бара
жатқан халық екенін жүрегі қан жылап отырып айту. Демек бұл
– АҚИҚАТ!
Төніп келе жатқан қатерді айқын сезінгендіктен де Бейсе-
кең хал-қадари әділетсіз күйген дарынды әріптестерін тар
кезеңде қорғауға, қолдауға тырысқан шығар. Орта оңбай – іс
оңалмайтынын сезген болар. Кенеуі кеткен ортадан кернеулі іс
шықпайтынын сезгендіктен де әділет жолында күйіп жүрген
әріптестерін келешек үшін үмітін үздірмей, демеумен жанына
дару болған шығар.
«Болмасын деген оңбасын» – деген қанатты сөзді жиі ай-
тар еді Бейсекең. Алайда «болсын» деген ниеттің де көп-көп
мәні бар. Аталған ғалымдар ұлт ғылымына болсын деген ниет-
те жүрді. Ал, тоқырау жылдары жекжат-жұрағат дегендей же-
ке адамға болсын деген психология белең алды. Бәленшекең-
нің әйелі, түгеншекеңнің келіні қорғаған диссертациялардан
ұлт ғылымына иненің жасуындай пайда болса не дерсіз? Ұлт
ғылымы дегеннен шығады, дүниедегі бір қасірет – қазақ тілін
білмейтін жандардың қазақ әдебиетінен диссертация қор-
ғағаны… «Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де түзел» дегендей,
жаңарған уақытқа орай бұл мәселе де шешімін табар…
Ә.Марғұлан, Б.Кенжебайұлы, Ә.Қоңыратбаев, Қ.Мұ ха нбет-
ханов секілді шын ғалымдардың шығармашылық принципі –
шынайы ғылым еді. Олар ғылымдағы жалғандықпен майдан-
дасып өтіп барады. Тағдыры бір, тағлымы ортақ тарландар-
ай!..
Тамыздың 31-і,
1990 жыл.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
11
САРАСӨЗ
(Әдебиеттану, сын әлемі)
Құлбек еРгӨбек
АЛМАТЫ
«ҚАЗАҚСТАН»
2013
3
УДК 821.512.122.0
ББК 83.(5 Қаз)
Е 65
еРгӨбек Құлбек
е 65 САРАСӨЗ: (Әдебиеттану, сын әлемі). Құлбек Ергөбек.
– Алматы: ЖШС “Қазақ стан” баспа үйі”, 2013. – 572 бет.
ISBN 9965-10-109-4
Қазақ әдебиеттану ғылымы мен сыны кешеден тартып бүгінге
қалыптасу, өсу, өркендеу жолдарынан өтіп жетті. Ол жолда өркенді
өріс те, кері тартқан кеміс-кемшілік те жеткілікті. Сол жолда өткір
жанрдың өрісін кеңейтіп, өркенін өсіріп кемелдендіріп сынғұмыр-
ға айналған тұлғалар қаншама?!
Оқырман жұртшылыққа кеңінен танымал сыншы, ғалым Құл-
бек Ергөбектің «Сарасөз» аталатын кезекті сын кітабы қазақ әде би
сыны, оның жетістік-кемшілігін әділ саралауға, тұлғаларын дара-
лауға арналған жанрлық тақырыптық тұтас дүние. Бірінші бөлім –
«Сын ғұмыр» – әдебиеттанушы, сыншы ғалымдар портреті, «Сын-
тұғыр» – әдебиеттану, сын жанры проблемалары!
Сыншыл сырлы стиль, сындарлы ойдан бас құраған кітап
оқырман көңілінен шығары шүбәсіз.
УДК 821.512.122.0
ББК 83.(5 Қаз)
ISBN
9965-10-109-4
© Ергөбек Қ., 2013
© “Қазақстан” 2013
Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды
СырлаСу
Сын – әдебиет жанры. Бұл, әрине аксиома.
Сын – мәдениетті жанр. Сын әманда білімге сүйенеді. Тәр
биеге қоса алған білім кісіні мәдениетті етпей тұрмайды. Әде
биеттегі кемшілік, белгілі дәрежеде, мәдениетсіздік. Сыншы әдеби
шығарманы сынағанда одан әдебиет әдебі мен жанр мәдениетін
талап етеді. Жәй талап етпейді. Талантына талантын, біліміне
білімін қарсы қойып сырласады. Сондықтан да сын жанрына
қойылар талап әдебиеттің өзге жанрына қарағанда алабөтен.
Әлде бір әдеби тенденция турасында айтып отырып, өзің мәсе
ленің қойылысына деңгейлесе алмасаң – мәдениетсіздіктің көкесі
сол. «Өзің диуанасың, кімге пір боласың?» Сондықтан, кім жай
ында, не жайында сөз сабақтасаң да алдымен сенің аузыңнан
шығар сөз білім сөзі болуға, мәдениетке шақырған мәдениетті
сөз болуға тиіс.
Сын – әдебиеттегі қанаттас, қаламдас, әріптестеріңе жол
көрсететін жетекші жанр. Жетекші болу қайдан оңай болсын?!
Жазушының алдына түсіп сөйлеу де сенен, жазушымен сырласып
сұхбаттасу да сенен. Соның баршасы сыншы тұлғасы арқылы
ай тылады, сыншы тұлғасы арқылы жасалады. Демек, әдебиет
сыншысы, белгілі дәрежеде, қоғам алдында отыруға тиісті тұл
ға. Өйткені, белгілі бір кезеңдегі әдебиэстетикалық талғам қа
лып тастырушы тұлға – әдебиет сыншысы. Орыстың соңғы ұлы
философы, 1937 жылы «жеке адамға табыну» зарарынан Қазақ
станға айдалып келіп, небір азапты қазақ жерінде көрген Алексей
Феодорович Лосев: «Мне кажется, что, если филолог не имеет
никакого мировозрения и никакого миросозерцательного вывода
не делает, это плохой филолог». // А.Ф.Лосев «Страсть к диа
лектике» М; Сов. Пис. 1990. С.22)дейді. Сыншыны тұлғаға ай
налдыратын да, оны өзі өмір сүрген қоғам алдына шығаратын
да – өзіндік дербес пікірі. Озық пікір, ойлы сөз қайдан туады? Ол
– дүниетанымнан. Қазақ әдебиетінің досы, ақын Н.С.Тихоновтың
«Дүниетаным – шығармашылық қожасы» – дейтіні де содан.
Дүниетаным байлығы – ақынға да керек, жазушыға да керек.
4
5
Әмсе, әдебиет сыншысына керегірек. Дүниетанымы кең адам ғана
Абай айтқан «кемел», «толық» адамға айналмақ. Дүниетанымы
кең адам ғана ақынмен ақынша, жазушымен жазушыдай сырласа
алады, терезесі тең отырып сөйлесе алады. Осының баршасы
нан әдебиет сыншысы болып қалыптасудың қаншалық қиындығы
аңғарылса керек. Сыншы болып қалыптаса тұрып, тұлғаға айнал
маса – тағы да «дүние бос».
Сыншы құралы – сөз. Сыншы сөзі жәй сөз емес, көркем әде
биетті қоғамдық құбылыстармен байланыстыра қарап саралай
тын сөз. Сыншы сөзі – сарапшы сөз! Қолдарыңыздағы еңбектің
«Сарасөз» аталу сыры да осында!
Сын жайлы сөз – парасат жайлы сөз. Өйткені ұлы ақын
А.С.Пушкин: «Критика – наука открывать красаты и недостат
ки в произведениях исскуства и литературы» – деген ғой. Сын –
сұлулық жайлы ғылым. Сын – сөз өнері! Ал сын жайлы сын ше? Ол
тіпті де қиын болар. Өйткені бізде ақынжазушылар айтылған
сынды қабылдай бермейтіні секілді, үлкенкіші сыншыларымыз да
өздері жайында айтылған пікірге құлақ аса қоймайды. Қанаттас
өзге жанрлар жайында толғайтын, белгілі шығармалардың же
тістіккемшілігін талдайтын сын аратұра өз бойына да қарап,
методологиясын жетілдіріп отыруы керекақ. Ұлы сыншы В.Г.Бе
линский «Дух анализа и исследования – дух нашего времени. Те
перь все подлежит к критике, даже сама критика» – деген екен
уақытында. Қазір осы пікір қайта түлегендей халдеміз. Ұлт әде
биеті шеңберінде ғана емес, әлем әдебиеті деңгейінде айтылуға,
мойындалуға тиісті бір шындық бар. Ол – белгілі теоретик, эстет
Б.Бурсов пікірімен айтсақ: «Критика перестала рассуждать о са
мой себе, рассуждая о литературе» – деген шындық. Демек, әдеби
сын процесін қиын да болса арнайы қарастырып, ойды ортаға са
лып, дүниеден өткен сыншы мұрасын жинақтап, жанрдың көзі
тірі жауынгерлерінің қаламын өткірлеп отыруымыз керек.
Кітап бар саналы ғұмырын әдебиеттану, сынға арнаған сын
ғұмырлар туралы. Тағы да сөз аяңдап тұлға мәселесіне келеді.
Сын да қаншама адам, нешеме маман еңбектенеді бар ғұмырын
сарп етіп. Баршасы бірдей соның тұлғаға айнала бермейді. Жанр
жәйін күйттей жүріп, көген арасында босқа өмір өткізушілер
де мегенде кім дей аламыз оларды?! Өкінішті. Алайда, ақиқатты
айтпасаң – сөздің атасы өледі. Жанр тұлғасын талант атап,
ар дақтауға, тұлғаға айнала алмаған адамға аяушылықпен ғана
қа рай аламыз. «Сарасөздің» бір тарауы («Сынғұмырлар») түге
лімен қазақ әдеби сынының тұлғаларына арналады.
Сонымен, сын – әдебиеттің жайкүйін күйттеп, оның кем
шілігіне жанымен күйіп, жетістігін жан жүрегімен сүйіп еңбек
тенетін саралаушы жанр екен. Жанр талабын жіті игеріп, та
биғатына шым бойлап енген білімпаз сын өнер көсегесін көгертері
мәлім болды. Ондай сыншы көркем әдебиет бағы. Орайында бір
сұрақ көкейге оралады. Көркем әдебиеттің жыртысын жырту
шы сыншы өз жанрын қалай етпек? М.Әуезов айтқан: «Сын шын
болсын, шын сын болсын!» – сыншы принципі, толайым ұстанымы!
Әдеби сын да көркем әдебиет қатарлы жанр. Олай болса оның да
пайда болу, күнеске тартқан өрістеу, көлеңкедей қалбалақтаған
еңіс тартқан сәттері болады. Қазақ әдеби сынының тарихын
ұстазымыз профессор Тұрсынбек Кәкішұлы өзінің «Сын та
рихы» аталатын байсалды зерттеу еңбегінде (кейін оқулыққа
айналды) генезисінен тартып бүгінгі күнге дейін саралай алып
шықты. Баянды дүние. Соңынан шәкірттер еріп, сын жанрының
жайкүйін әр алуан аспектіде зерттеп келеді.(Д.Ысқақ). Тіпті,
соның нәтижесінде ұлағатты ұстазымыздың ғылыми мектебі
қалыптасты десек жарасады. Олай болса, қайырлы дүниені
алға сала айтарымыз, сын да – дербес жанр ретінде сыншы на
зарынан тыс қалмауға тиісті. Саралау сөздің өзін де саралап
отыру – өсер сынға өріс береді. «Сарасөздің» келесі тарауының
(«Сынтұғырлар») түгелімен сын жанрының табиғатына, өріс
өркеніне, кем соққан кемшілігіне арналады.
Өз басым сын жанрына талаптана жүріп түйгенімді, ал
дымдағы аға буын рухында тәрбиелене жүріп алғанымды алғау
сыз айтқым келді. Асықты көзді жұмып жасық деуге, келеңсізді
көзді жұмып көсем деуге әзелден жоқпын. Жанр адалдығына
сүйеніп «Сарасөз» атап еңбек жазып, оны оқырманға ұсындық.
Мақсат – өткір жанрдың өрісін анықтау, ымырасыз жанрдың
жаңа уақытқа сай қай арнада дамуы керектігі жайында ойласу.
Ешкім де аспаннан аяғы салбырап түскен жоқ. Бала бол
дық. Кітапқа қызықтық. Кітапқұмар қоғамда туыппыз. Қа зақ,
түрік халықтары, орыс, әлем әдебиетін бар жанрында оқып,
таныстық. Б.Кенжебайұлы, С.Қирабайұлы, Т.Кәкішұлы, Ә.Кекіл
байұлы, Робер Андре, Жан Фавье, В.В.Розанов, С.Бушмин,
Н.А.Бердяев, А.Ф.Лосев сияқты әдебиетші ғалым, сыншыларды
ұстаз тұттық. Бірінен аз, келесісінен көп үйрендік. Үйрене алсақ
ол да өнер. Жаңалық басы – дәстүрге адалдық. Дәстүрге алалық
жасаған жеріміз жоқ. Тек адалдық танытумен келемін.
6
7
І. СыНҒҰМыр
ҚАЙЫРЫМСЫЗ УАҚЫТТЫҢ ҚАЙСАР ұлАНЫ
1. ұлы ұстаз, ғалым бейсембай кенжебайұлы
және басқалар
Біреуге қарғыс таңба басылғанда,
Біреудің даңқы кетер ғасырларға
Сағди
Бәрі де кездейсоқ басталды.
Неге екені, орта мектепті бітірген соң ҚазМУ-дің филосо-
фия факультетіне түсіп оқуға аңсарым ауды. Бірсыпыра уақыт
философиялық оқулықтармен әуестеніп жүрдім. Бірақ, есітіп
білуімше, философия факультетіне астананың жоғары астау-
дан жем жеген дөкейлерінің ғана баласы түсетін көрінеді. Әрі
сабақ бірыңғай орыс тілінде жүрмек. Шарасыздан аталмыш оқу
орнының филология – тіл және әдебиет факультетіне түстім.
Мақсаттың басқа мамандыққа бұрылып кетпей, ұлт тілі мен
әдебиетіне ойысқанына бүгін бір түйір де өкінбен.
Университет қабырғасында біздің курс (1970 жылғы сту-
денттер) бірінші лекцияны профессор Бейсембай Кенже бай-
ұлынан тыңдады. Ол сәтте менің бүкіл тағдырым диірмен та-
сын бастырсаң жығылмастай қажырлы, қайратты шашын жұқа
қырықтырған ақсары адаммен сабақтасарын сірә да біле қой ған
жоқпын. Алайда ақсақалдың алғашқы сөзі әлі көкейімде. Бір
сәт те де есімнен шығып көрген емес.
Түкірініп сөйлер пұшық қара, сүзіле қарайтын көзілдірікті
декан 1970 жылы филология факультетіне оқуға түскен сту-
денттердің тізімін оқып шықты да:
– Алғашқы лекцияны қазақтың үлкен ғалымы, профессор
Бейсембай Кенжебаевтан тыңдайсыздар – деді.
Ақсары адам ақырын әңгіме сабақтады. Алдымен оқуға
түс кенімізбен құттықтады. Амандық-саулығымызды сонша лық
жылы сұрап шықты.
– Әрине, оқуға түсу оңай емес. Біріңді ағаларың, біріңді
көкелерің демеген шығар. Ең болмаса сол кісілерді ұятқа
қалдырмай жақсы оқыңдар, оқудың қадірін біліңдер, сендер
онның бірі болып түстіңдер ғой – деді.
Декан әрі сасқалақтады, әрі ашуланды.
– Бейсеке, айттық қой, биыл былық-шылық араласқан жоқ
деп. Сізге не болған, Сізге не болған? – дей берді.
– Е, онда тіпті жақсы. Мен сүйеумен түскендер болса
дандайсымасын деп айтып жатқаным ғой – деп ақсары ақсақал
дәрісін әрі қарай жалғай берді.
Профессор не айтар екен деп аузына аңтарыла қарап қа-
лыппыз. Бірақ, профессор әдебиет туралы айтпады. Профессор
деген басқа болады екен-ау. Оқуға қалай түскенімізді айтты
ма-ау, халық туралы айтты ма-ау? Ә, ә халық туралы айтты. –
Қазақ ұлы халық. Сендер ұлы халықтың перзентісіңдер. Кейде
бізді «Кіші халық» деп жататыны бар. Тарихта «Кіші халық»
деген болмайды. Халық кіші болса тарихқа қалай кіреді? Та-
рихқа кірді екен... Ол кіші халық емес. Халық саны аз болып,
атақты адамдар аз шығып ұлтты кішірейтіп кететіні болады.
Даңқты адамдар аз шықса халық даңқы да бәсеңситіні болады.
Ең жаманы – жойылып кеткен... Тағдыр сақтасын бізді одан.
Біз де саны аздау ұлтпыз. Әуел бастан аз болмаған қазақ. Аз
болу себебі бар. Бірақ, оған қарап қазақ өспейтін халықтан екен
деп қалып жүрмеңдер. Қазақ өспейтін халықтан емес. Өсетін
халықтан. Бірақ, ана тілін қадірлеп өссе дейміз дә. Әйтпесе
өседі ғой, өседі. Ол үшін халыққа сүйіспеншілік керек. Халықты
өсіретін – Сендер! Өздерің өсіңдер. Ұлтты өсіретін ұлан болып
өсіңдер!
Профессор көңілінде өмірі өтірік айтып көрмеген періште,
айтса сөзінен қайтып көрмеген қайсар адамның кескіні жатты.
Біз – сарыуыз балапандар – сол жолы декан сөзін іштей
қолдап, міз бақпай отырған едік. Бір курстағы елу баланың
бә рінің бірдей өз күшімен түскеніне имандай сенген бейілде
отырдық. Сол аудиторияда отырған елу баланың бірінің қалмай,
бәрінің жетекпен түскенін бес жылдан кейін бір-ақ білдік
қой...
Қарт профессор бір сағат шамасы қазақ халқының тарихы,
тілі, әдебиеті жайында бірсыпыра әңгіме айтты. Әңгімені баяу
айтатын тым сабырлы кісі көрінді.
Оқу басталып кетті. Қазіргі студенттерге қарағанда ол кезде
сабақтың қадірі бар еді. Бейсембай Кенжебайұлы, Темірғали
Нұртазин, Мәлік Ғабдуллин, Зейнолла Қабдолов, Тұрсынбек
Кәкішев, Рымғали Нұрғалиев, Сұлтанғали Садырбаев т.б ұс-
таздарды тыңдау қызықты. Жастар да ынталы, жастар үшін
ұстаздар да ынталы көрінетін.
8
9
Студенттердің ғылыми қоғамы мәжілісін өткізу – дәстүр.
Жоғары курстың қыз-жігіттері белгілі бір тақырыпта баяндама
жасайды. Төменгі курстың студенттері тыңдайды. Алдағы
апа ларымыздың бірі осындай мәжілістің отырысында “І.Жан-
сүгіров – әдебиет сыншысы” деген тақырыпта баяндама жа-
сап тұр. Сөзге кенде кісі көрінбейді. Көсіліп сөйлеп тұр. Бір
орайда “Абайдан кейінгі әдебиет сыншысы деп Жансүгіровті
танимын” – деп салды. Шамасы, осы сөз маған ерсі көрінді.
Ішке түйіп қойдым. Екінші қыз бала «Ғаббас Тоғжанов – әдебиет
сыншысы» – деген тақырыпта баяндама жасады. Ұмытпасам,
аты-жөні – Жұпар Қожақова! Жап-жақсы баяндама. Ғаббас
Тоғжанов бұрын-соңды естімеген есім. Ақыр-соңы «Абайдан
кейінгі әдебиет сыншысы – Ғаббас Тоғжанов деп білемін» –
деген түйінге келді. Апыр-ай сыншы болса Абайдан кейінгі
орынды иемдену міндет пе екен? Екеуі бірдей бір түйінге
келгені несі екен? Неше түрлі сұрақ қаумалады.
Талқылау басталып кетті. Бірінші курстың “боқмұрыны”
орнымнан тұрып “пікірімді” айттым. “Жансүгіров алдымен –
ақын, сыншылығы – сосын. Оның өзін Абайдан кейінгі орынға
апарып отырғыза салған қалай болады?” «Ғаббас Тоғжанов –
бұрын естімеген адамымыз. Жақсы сыншы көрінеді. Бірақ, ол
да Абайдан кейінгі орыннан үміткер...»– деген ыңғайда шықты
сөзім. Әркім-әркім сөйлеп, пікір айтып жатты. Студенттердің
баяндамаларын тыңдап кірпі шаш ақсары қария – “Қазақ
әдебиеті” кафедрасының меңгерушісі отыр.
Пікір сарқыла келе, ол орнынан көтерілді. Студенттерді
талаптандыратын, қанаттандыратын бірсыпыра ақыл-кеңес
айта келіп, кафедра меңгерушісі Бейсембай Кенжебайұлы
менің атымды атап, пікірімді ілтипатқа алды. Мәжіліс бітті.
Жөн-жөнімізге тарап жөнедік. Дырдай профессор, кафедра
меңгерушісі атымды атаған менің бөркім қазандай...
Бірсыпыра уақыт өткен. Жазға салым. Көп нәрсе орнына
түскен. Көп жай ұмытқа айналған. Аудиторияға екінші курс
студенті, әнші Құныпия Алпысбаев танаурап кіріп келеді. Келді
де мені шап беріп білегімнен ұстай алды:
– Сені профессор Бейсембай Кенжебайұлы шақырады.
– Кім?
– Профессор Бейсембай Кенжебайұлы. Кафедрасында күтіп
отыр.
– Енді түсіндің бе? – дегендей Құныпия нығырлай қай та-
лады.
Мен демімді ала алмай, ауа жетпей құлап қала жаздадым.
Шынын айтқанда, бірдеңе бүлдіріп қойған екенмін деп зәрем
зәр түбіне кетті. Бүлдірмей жүрмейтін жастық шақ қой ол!
Ілгері басқан аяғым кейін кетіп ілбіп басып Құныпияның
ізімен келіп “Қазақ әдебиеті” кафедрасына кірдім.
Төрде тұйғындай болып кафедра меңгерушісі отыр. Жып-
жинақы. Үсті-басында қылау жоқ. Қасында машинка басып
Күлән есімді әдеміше келген апай. Түр-түсі қашып кеткен мені
көріп профессор: – Ә, кел, балақай, кел – деп өзіне мейірлене
шақырды. Жүзі жылы, үні жұмсақ.
Іштей “Уһ” – деп демалдым. Профессор қасына отыр ғыз-
ды.
– Не жазасың, қарағым? Өлең бе, әңгіме ме, сын ба?
– Жо-жо-жоқ. Ештеңе де жазбаймын. Мен ыршып түстім.
(Әрине мектеп қабырғасында жүріп “Балдырғанға” әлдеқалай
шатпақ жіберіп, жаттанды жауаптар алғанымды жасырып қал-
дым. Қ.е.)
– Тіпті ештеңе жазбайсың ба?
– Тіпті ештеңе!
Қан сорпам шығып терледім-ау...
– Онда былай келісейік! Профессор байыппен әңгіме қоз-
ғады. – Сен мақала жазып көр. Жазғаныңды маған ұялмай көр-
сетіп отыр. Әнеугі сөзіңе қарағанда мен сені бірдеме жазатын
болар деп едім. Жарайды. Әлі жазасың. Ұялма. Келістік пе?
– Келістік? – Үнім әлсіз шықты. Бірдеме жазып кафедра
меңгерушісіне көрсету... Атай көрмеңіз... Өңім түгілі түсіме
кірмеген жай. Бар ынта-шыным – үлкен кісінің алдынан сы-
тылып шығып кету.
Ұзамай жазғы демалыс басталды. Курстың бір шоғыры Ал-
маты облысының “Талдыбұлақ” деген ауылына фольклор лық
экспедицияға бардық. Халық арасынан ауыз әдебиеті нұс қа-
ларын жинадық. Профессор Бейсембай Кенжебайұлының айт-
қан сөздері есімнен шықпайды. Неге екенін, тапсырмадай әсер
ететінді шығарды. Қолым қалт еткенде бірдеңе оқып, бірдеңе
жазатын әдет таптым. Онымды байқап қалған қу қыздар мен
құрдас жігіттер “Профессор!”– деп қағытады. Қыл-қысқасы сол
бір айда жазушы Оразбек Сәрсенбаевтың “Таңбалы тас”, Тұт-
қабай Иманбековтің “Үш айдың үш күні” повестеріне өзімше
сын мақала жазыппын. (Әлі күнге ол шатпақтар архивімде
жатыр. Қ.Е.) Ешқайда ұсынылмаған рецензияларымды кейде
қолыма алып оқи қалсам екі бетімнен дуылдап от шығады.
10
11
Жазуын жазғаныммен демалыс аяқталып, оқуға қайта кел -
генде профессор алдына барған жоқпын. Көшеде, дәлізде кез-
десе қалса көп студенттің бірі райында сәлем беріп өте шы-
ғамын. Кейде қарт профессордың ту сыртымнан сүзіліп қарап
қалатынын аңғарамын. Екінші курсты да тәмамдауға таяп ке-
леміз.
“Қазақ әдебиеті” кафедрасының хатшысы Күлән Омарова
апай мені іздеп аудиторияға кіріп келді.
– Ергөбеков кім, балалар?
– Мен.
– Сені Кенжебайұлы шақырып жатыр.
Салып ұрып “Қазақ әдебиеті” кафедрасына кіріп келдім.
– Ия, балақай сабақ қалай?
– Жақсы...
– Жазғы демалыс айларында қайда боласың?
– Ауылда боламын. Дем аламын. (Не жазып жүрсің деп
сұрамағанына шүкір)
– Немене, шешеңнің емшегін емесің бе?
– Жоқ, енді былай...
– Алматыға ілім жинау үшін келдіңдер ме, болмаса демалу
үшін бе, ә осы?
– Енді...
– Енді былай ет! – Ол сәл үзіліс жасады. Сөйтті де «Сен
мені шығарып салшы» – деді.
Калинин (Қазіргі Қабанбай көшесі) көшесін бойлай жүріп
келеміз. «Арабша оқи аласың ба?» «Оқи аламын». Бұрын да
сұраған. Қайталау. Тағы не сұрады? «Әкең бар ма?», «Шешең
ше?», «Отбасылық жағдайың нашар екен ғой», «Сабақ үлгерімің
қалай?»
Біз баяу аяңдап Төлебаев көшесі қиылысына келіп жетіп-
піз. Міне, аулаға кірдік. Үш қабатты сұр үй. Қоштасуға ыңғай-
ландым. Жоқ. Жіберер болмады. Бірінші қабаттағы пәтердің
түймесін басты. Қараторы апай есік ашты. Кірдік. Аяқ тастап
төрге оздық. Қысылып отырмын. Кең зал. Қалада көріп жүрген
үйлерімнен мынау үйдің еңсесі де биік, аумағы да кең. Әнуарбек
Дүйсембиевтің үйі кең көрінуші еді. О, мына пәтердің қасында.
Өз ойыммен өзім әлек. Апай шақырып, ас үйге өттік. Жұқа
тарелка сорпа іштік, котлет жедік. Апайдың аршып берген бір-
бір алмасын бажардық. «Енді дем алыңдар» – деді апай. Ағай
нұсқаған «кушеткаға» кілем үстіне қисая кеттім. Апайдың
дауысымен ояндық. Шәй іштік. Алма қабығы ішіне салынып
пісірілген «бәрамыш» па, әйтеуір бір тіл үйірер тәтті дәм
жедік.
Ағай екеуміз Төлебаев көшесімен жоғары өрлеп келеміз.
Абай көшесіне жеттік. Міне, Пушкин (Бүгінгі Ұлттық кітап ха-
на) кітапханасы. «Сирек қолжазбалар мен кітаптар бөліміне»
өттік. Алдымыздан ақсары жас келіншек еркелей қарсы алды.
Бұрыннан таныс, тіпті жақын кісілер секілді. Амандық-саулық
сұрасты. Әке-шеше амандығы айтылды.
– Сәуле қызым, мына баланы танып ал. Тыңдайтын бала.
Әзірге «Ай-қапты» аш, «Ауыл» газетін бер. Арабша таниды.
Біртіндеп талабына қарай сирек кітаптар, жорналдарға апа-
рарсың...
Ақсары келіншек маған жалт қарады. Сәлден соң Бейсекеңе
қарап басын иді. Сәл-пәл ғана.
– Өзі келеді – деді Бейсекең.
Аяңдап қайттық. Жол-жөнекей маған тапсырма беріп ке-
леді.
«Үш ай жаз Орталық кітапханада отырып, жиырманшы (ол
кісі солай айтатын. Қ.е.) жылдары Қостанай губерниясының
ті лі болған “Ауыл” газетінің тігіндісін ақтар. Әсіресе зер сала-
тының Мұқаметжан Сералиннің мақалалары болсын. Тарық -
саң – тамақ біздің үйден, қиналсаң – қаражат менен. Тартынба
келіп тұр. Күзге дейін бір ғылыми мақала жазып әкелесің.
Түсінікті ме?»
– Түсінікті.
Түсінген ештеңем жоқ. Ғалым қатулылау көрінді. Жұмсақ
мінез жайына қалған. Шамасы, менің ештеңе жазып апарып
көрсетпегенім ұнамаған ол кісіге. Сөзі бұйрықтылау. Дегенде
қарсы келмей, бір жөні болар дегендей жолайырықта хоштасып
жөніме кеттім.
Үш ай жаз күнім “сирек қорлар бө лімінде” өтті. Сонда ба-
рып білдім. Бөлім меңгерушісі – Сәу ле Ақынжанова – тарихшы
Мұсатай Ақынжановтың қызы. Бей секең мен Мұсатай қария
құрдас. Содан да Бейсекең Сәуле апайды «қызым» дейді екен.
Сәуле апай да Бейсекеңді әкесіндей көреді.
Бұл – менің қазына есігін тұңғыш ашуым еді. Бейсекең
тапсырмасы бойынша Сәуле апай жан-жағына сақтана қарап
қойып «жабық» жорналдар, кейбір кітаптарды көрсетіп еді
сол жолы. Және Бейсекеңнің айтуымен барып, Сәуле апай
мейірмандығымен кітапхананың «алтын қорын» ашқан жалғыз
мен болмаспын.
12
13
Екі ай архив шаңын жұтқан мен үшінші айға шыдамай
ауылға тартып отырдым. Ауылға келген соң, “Ауыл” беттерінен
көшірме жасаған көк дәптеріме (архивімде сақтаулы. Қ.е.) кө-
бірек үңілетін әдет таптым. Қайта оқығанда байқадым “Ауыл”
газеті тігіндісінде кездескен “М.Сералин”, “М.С.”, “Мұқат”
– деп қол қойылған материалдардың бәрін араб қарпінен қа-
зақшаға аударып көшіре беріппін. Қалған бір айда итшілеп
жүріп “Мұхаметжан Сералин “Ауыл” газетінде” – деп аталатын
мақаласымақ жазып аяқтадым-ау. Журналистика жанрларынан
мүлдем хабарсыз жан, тіл-әдебиет факультетінің оң мен солын
ажыратпаған көгенкөз журналист мұрасын қайбір ақи-тақи
тани қойды дейсің, Б.Кенжебайұлының М.Сералин жайында
жазылған зерттеулеріне сүйене отырып, көшіріп алған мате-
риалдарды мазмұндаумен шектелсем керек...
Күз түсті. Қайта сабақ басталды. Бір шатпақты жазып тас -
тап профессорға көрінуге ұялып қашқақтап жүрмін. Тағы да
Күлән апай келді. Тағы да профессор алдына шәкірт басымды
иіп өрттей қызарып мен отырмын. Қолында қаламы бар про-
фессор шәкірт қолжазбасына үңіліп оқып, жөндеп кеп кетті.
Қансорпам шығып мен отырмын. Ғалым жүзіне үңілемін. Әжім-
әжім кәріс беттің қатпарлары жазылыңқы-ау деп шамалаймын
әйтеуір. Әлден уақытта профессор басын көтерді. «Дұрыс!»–
деді. Деді де телефон трубкасына жармасты.
– Қапанбысың?
– ........
– Саған қазір бір бала барады. Материалын машинкаға тез
бастырып беріп жіберерсің.
Трубканы қондырғысына қойған профессор:
– Сен “Социалистік Қазақстан” газетінің редакциясының
қайда екенін білемісің?
– Жоқ.
– Ол ана жерде. Сол редакцияда Қапан деген жігіт бар. Бар-
саң мына мақалаңды бастырып береді. Бастырып алып, қайта
кел. Мен 327 аудиторияда болармын. Үлгерсең сонда кел!
Сұрай-сұрай “Социалистік Қазақстан” газеті редакциясын
да таптым. Қапан деген жігіт үнсіз ғана қолымдағы қағазды
алды. Бірдеңе сытырлап жатқан бөлмені көрсетіп:
– Анау есікке бір сағаттан кейін келсең, мақала дайын
тұрады.
– Жарайды – деп жайыма кеттім. Бір сағатты зорға өткізіп
әлгі есіктің алдына келіп күтіп тұрдым. Бірсыпыра уақыттан
кейін әдемі ақсары тығыншықтай келіншек сыртқа шығып:
– Бейсембай Кенжебаев жіберген бала сенсің бе? – деді.
– Иә...
– Мә, ендеше!
Қолыма оқушы дәптері мен ақ қағазға басылған материалды
ұстата берді. Ұстата беріп, әлденеге бөгелгендей болды. Әри -
не, мен ол кезде машинкаға мақала бастырғанына ақша тө-
лейтінін тіпті де білмейді екенмін. Кейін қызметтес болғанда
білдім, менің алғашқы мақаламды машинкаға тегін басып
берген кісі – Күлтәй апай екен.
Екі өкпемді қолыма алып кафедраға келдім. Бейсекең са-
бақта екен. Айтқан аудиториясына барып, есіктен сығаладым.
Күтіп отыр ма, қалай әйтеуір жалт қараған оқымысты:
– Кел, кел, кір! – деді. Қымсына ішке ендім. Ендім де бо-
сағада тұра қалдым. Бейсекең қасына шақырды.
– Бастырып берді ме?
– Иә...
– О, жақсы болған.
– Енді былай етейік балалар. Бүгінгі сабақты сендерге мына
екінші курстың студенті Ергөбеков өткізеді.
Денем дір ете түсті. Айналама қарасам үшінші курс сту-
денттері. Ал мен бұлардың қасында кіммін, бәтір-ау? Аудитория
мырс-мырс күлкі.
– Қалайша өтемін, қалайша? – дедім жәрдем күткендей
профессорға жалынышты жалтақтап.
– Не қалайы бар, мақалаңды оқып бер. Содан кейін тал-
қылаймыз. Орыс әдебиетінде үлкен жазушыларының белгісіз
материалдары жоғары бағаланады. Сол секілді бұл Сералиннің
белгісіз қырына арналған. Ал, баста!
Аудиторияны таңданыс биледі. Басымды көтеріп ауди то-
рия ны шола қарап едім шәкірттердің жуан ортасында отырған
Өтеген Оралбаевқа көзім түсіп кеткені. Әдеби бірлестікте өлең
оқып, жастар газетінде өлеңдері жарияланып жүрген жігіттің
мысы тіпті басып кетті. Басым салбырап жерге жетер болды.
– Кәне, Ергөбеков, оқы – деген дауыстан есімді жидым.
Жидым да тасқа басылған мақаланы судыратып оқи жө-
нелдім. Не оқығанымды өзім білсем не дерсіз?! Өз үнімді өзім
естімеймін. Қатесі қаралмаған мақаланы машинкаға қалай ба-
сылса солай оқып шыққан болармын, сірә. Байқасам, мақала
соңында “Бейсембай Кенжебаев. Филология ғылымдарының
14
15
докторы, профессор” – деген жазу тұр. Оқып шықтым мақаланы.
Киімім сығып алардай су болды.
– Болдың ба?
– ....
– О, бәрекелді!
Әрі қарай профессор сөйлеп кетті.
– Сендер ғой, ала жаздай доп қуып, былтыр оқығандарыңды
ұмытып қалып, бос келіп отырсыңдар. Өздеріңнен кіші, екінші
курстың студенті Ергөбеков жаз бойы кітапханада отырып
қызықты материал жинады. Мынадай қызықты мақала жазып
шықты. Бұл мақаланы жариялатамыз енді...
Ақсақал сөзін аяқтай беріп, ақырын аудиторияға көз таста -
ды. Аудитория тым-тырыс. Шыбынның ызыңы естілгендей.
Күле қарап отырған қыз, жігіттердің бәрі жым болған. (Кейін
білдім, мұның бәрі талантты жігіттердің қытығына тию, ықы-
ласын ояту мақсатында жасалған шынайы ағартушы әрекеті
екен ғой. Ал, бірақ маған тап сол сәтте азап болды-ау, азап. Қ.е.)
Әрі профессордың әлгі сөзінен кейін аудиториядан мақалаға
пікір айтар ешкім бола қоймады. Мақтағанды кім жек көрсін.
Жанданайын, жонданайын дедім мерейленіп, жоғарғы курсқа
қыр көрсеткендей жонданайын дедім білем.
Қуану мен қысылу, мерейлену мен ұялудың арасында әрі-
сәрі күй кешіп тұрғанда қоңырау соғылды. Ғалым қолтығым-
нан алып “Қазақ әдебиеті” кафедрасына беттеді... Қысылып ке-
ле мін...
– Ал, енді бұл мақаланың қатесін қарайықшы деп профес-
сор қағазға қайта үңілді. Шамасы менің кейбір сөздерді қате
оқығанымды аңғарған. Оқып отыр, әріп қатесін шығарып отыр.
Соңғы парағына жетті. Шамасы, мақала авторы ретінде тұрған
өзінің аты-жөнін көрді.
– Әй, мынасы несі? – Оқымысты кісі қылмыс істеп қойған -
дай шошып кетіп, жалма-жан өз атын өшіріп, менің аты-жөнім-
ді жазды. Сөйтті де мақаланы столдың оң жағына қойды.
– Күлән, бір-ер сөз айтайын, тасқа баса қойшы – деді. Іле
ақырын сөйлеп мынадай хат жаздырды:
“Смеке!
Сералин жөнінде мақала керек деген едіңіз. Мына бір ма
қала жазылды. Оқып шықтым, жарамды. Журналы ңыз ға ба
сып жіберуіңізді өтінем. Сәлеммен Бейсембай Кенжебаев”.
Хатты қолыма ұстатып тұрып, Қазақстан Республикасы
Ғылым академиясына қалай баратынымды, “Қазақстан Ғылым
академиясы Хабаршысы” журналы редакциясын қалай таба-
тынымды тәптіштеп түсіндірді. Мақаланың ғылыми мәнерде
жазылғанын, сол себепті ғылыми журналға ұсынып отырғанын
айтты.
– Журналдың бас редакторы Ісмет Кеңесбаев деген ака-
демик. Соған бар. Мына хатты қолына бер! Бейсекең сөзін
аяқтады.
Еденін бассаң күмбезі күмбірлейтін қасиетті қара шаңы-
рақтың есігін ашып, сығалап жүріп Ісмет Кеңесбаевтың ка-
бинетіне де өттім. Таудай болып төрде отырған ақ басты, ат
жақты, бір езуі күлкі үйірілгендей сәл тартылыңқы тұратын
ірі кісіні көргенде “е, академик дегеніңіз осындай болады екен
ғой”– деп ойладым.
Обалы не, Ісмекең шәкірт баланы жаман қабылдаған жоқ.
Мән-жайымды сұрап алып:
– Һе, әрбір студентінен ғалым көрген қайран Бейсекең! –
деді. Мақтау сөз екенін, әлде кекетінді даттау сөз екенін әлі
күнге ажырата алмай келемін.
Академик аз-кем ақ қағазға үңіліп қарады да:
– Қарағым, мен тіл жағына қараймын. Әдеби материалдар-
ды әдебиет институтының директоры Әди Шәріпов деген кісі
қарайды. Әйтпесе журналдың жауапты хатшысы Сейіт деген
жігіт бар. Соларға көрсет мақалаңды. Жарай ма, ойнолойын –
деді. Академиктің аузынан “а” дыбысы “о” дыбысына айналып
“ойнолойын” болып шықты...
Академиктің алдын көрген «батырға» бірден жауапты хат-
шы дәрежесіне түсу қолайсыздар көңілі қоңылтақсыды да,
М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының ди-
ректоры Әди Шәріповке келіп кірдім. Бадырақ көз ақсары кісі
екен. Әуелінде “бұл не қылып жүрген бала?” дегендей біртүрлі
қарады да:
– Иә, сөйле батыр – деді.
– Сізге Бейсембай Кенжебайұлы, ә, жоқ Ісмет Кеңесбаев
жіберді – дедім. Сөзім адасып басталғанымен нық шықты. Ша-
масы бойым үйренейін деген болуы керек. Сөйттім де хат-
ты мақалаға қосып ұсына бердім. Әдекең хатты оқып шығып
мақалаға асығыстау көз жүгіртіп өтті. Ақыры хаттың төменгі
етегіне: “Сейіт, маған жолығарсың. Әди Шарипов.” – деп
жазды. Енді “Хабаршының” жауапты хатшысына бетке алып
келемін.
16
17
Аузы томпақтау, шашылыңқырап сөйлейтін аққұба жігіт
хат, мақаламен танысып шықты да; журналдың студенттерге
емес ғалымдарға арналғанын, аспиранттардың материалдары-
ның өзін сирек басатынын айтты. Сөйтті де:
– Немене, Бейсекеңнің туысысың ба? – деді.
– Жоқ!
– Ә, жарайды. Қалдырып кете ғой.
Мақаланы қалдырып, хатты кері қайтарып алып (хат
жәдігерлік райында күні бүгін архивімде сақтаулы), “жазған
құлда шаршау жоқ” – деп шығып жүре бердім.
Бейсекеңе келіп бастан кешкен хикаяны қысқа баяндадым.
– Өзім телефон шалармын оларға. Сен алаңдамай сабағың-
ды оқы. Мақаланы жиірек жазуға тырыс! Қысылмай үйге келіп,
жазғандарыңды көрсетіп, ақылдасып тұр!
Ғалым бейілді қоштасты. Әкедей мейірлі жылы сөзге жа-
ным елжіреді. Алға озыңқырап айтар жай – шәкірт мақаласы
“Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының хабаршысы-
на” басылған-басылмағанын бүгінгі күні де білмеймін. Қайтып
бармадым. Хабарын білмедім. Ал Бейсекеңнің шәкіртке қанат
байлаған хаты әлі күнге архивімде сирек кездесетін жәдігерлік
ретінде көздің қарашығындай сақтаулы тұр. Тағдыр дегеніңіз
қызық, алғашқы мақаласын бастыра алмаған шәкірт бала 1990
жылдан бастап әлгі аталмыш “Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясының хабаршысы” ғылыми журналының жауапты
хатшысы...
Өзі тартқан ащы тәжірибенің кермек дәмі аузынан кетпей
ме, әйтеуір журналға лауазым иелерінен гөрі жас талапкерлер
материалын жариялауға ықыласы ауып тұрады... Мұны қалай
түсіндіруге болады? Кім білсін!...
Сабақ басталып кетті. Шәкірт бала алаңсыз оқып жүр.
Үзілісте Күлән апай кіріп келді:
– Ергөбеков, сені Бейсекең іздеп жатыр. Үйге келіп кетсін –
дейді.
– Жарайды, апай.
Сабақ аяқталысымен шәкірт бала сол кездегі Төлебаев жә-
не Калинин (Қабанбай) көшелерінің қиылысындағы 154 үйдің
бірінші қабатындағы профессор пәтерін бетке ала тартып ке-
леді. Әрине, бұл баяғы өлердей ұялшақ сарыауыз балапан дерлік
сары бала емес. Атақты ғұлама үйінен, мейілінше бауырмал
қараторы Меңжамал есімді татар шешесінің қолынан өте тәтті,
жұғымды тағам мен сүт қосқан сіңімді шәйды әлденеше рет
татқан, бойы үйрене бастаған, бірақ адыраңдап ұятты аттамаған
ұяңдау бала.
– Ә, келдің бе?
Есікті қарт профессордың өзі ашты. Шәкірт баланы каби-
нетіне оздырды. Айнала сірескен кітап, бай кітапхана. Өзі жазу
столына жайғасты. Қасына шәкірт баланы отырғызды. Хал-жай
сұрады.
– Менің сені шақырған себебім мынадай: әнеугі күнгі мақа-
ланың өзімдегі екінші данасын қазақ радиосына берген едім.
Назарбек деген жігітке. Сол жігіт телефондай: “Сіз бірге қол
қоймасаңыз, аты беймәлім баланың материалын басшылық
өткізбей жатыр”– дейді. “Автормен ақылдасайын”– дедім.
Әрине сенің–ақ атыңмен кете беруі керек еді, еңбекті атақ
істемейді, адам істейді ғой. Қайтесің енді, түсінбейді ғой
бүгінгі басшылар. Әйтпесе қартайған Кенжебаевтан гөрі жаңа
есім ашу, жастарды таныту – мұрат болмас па – деп көсіліп,
әлдекімге ренжи сөйлеп кетті. Ақыры:
– Бірге қол қоюға ризалық бересің бе? – деді.
Терге шыланған шәкірт бала:
– Ағай, Сіздің атыңызбен-ақ кете берсін де... – деп қалды.
– Жо-жоқ. Олай деме қарағым. Қарт адамның жас еңбегіне
емінуінің өзі жарасымсыз. Қайтесің енді? Ғылыми мақала. Се-
ралин туралы дейді. Бірге қол қоюға көн енді. Жарай ма?
– Е, жарамағанда ше?
Ұстаз бен шәкірт шәй ішіп тарқасты. Шәкірт ұстаз өсиеті -
мен ғалым кітапханасынан кітап алып оқып тұруға міндет-
тенді...
Тағы да Күлән апай:
– Қайда жүрсің, сені Бейсембай Кенжебайұлы іздетіп жа-
тыр.
– Не істейін, апай?
– Үйіне бар!
Есікті әдеттегідей ғалымның өзі ашты. Үстінде сұр пеш-
пет, қолында бір жапырақ қағаз. Қағаз жел үрлегендей жеңіл
дірілдейді.
– Жақсы келдің. Екі-үш күннен бері сені іздетіп, зорға тап-
тым ғой. Түнеугі күнгі мақаланы радиодан оқыды. Тыңдаған
жоқсың-ау, ә. Мен де тыңдай алмадым. Жігіттер ескертуді
ұмытып кетіпті. Соған қаламақы қояды ғой. Сенімді тұрағыңды
білмей, қаламақыңды біздің үйге жіберіпті. Жаныңда докумен-
тің бар ма? Бермесе менің паспортымды апарып, көрсетерсің.
18
19
Мә, мына қағазды ал да бас почтаға апарып, ақшаңды ал.
Әйтпесе, кері қайтарып жіберер... Маған сенен гөрі көбірек
қойыпты. Одан да саған көбірек қойсайшы шіркіндер.
Ғалымның соңғы сөзін сыртқа беттеген шәкірт бала ту сыр-
тымен тыңдап үлгерді.
Шәкірт бала Бас почтаға барып 18 сом 60 тиын қаламақы
алды. Ол кезде ақшаның бағасы жоғары, берекесі бар. Әлгінде
қолын қағаз қарығандай болса, енді профессор жебеуімен
жазылған мақала қаламақысын не істерге білмей сасқалақтаулы.
Ол кезде, жетпісінші жылдары Бас почтаның қарсы алдында
“Академкітап” киоскесі тұратын. Үңіліп қарап еді, көзіне ака-
демик Н.И.Конрад кітабы шалынды. “Батыс және Шығыс”
аталады. Бейсекеңнен атын есітіп, кейбір тарихи кітаптар оқып
үлгерген студент айтулы ғалымның әлгі кітабын жалма-жан
сатып алды. Балалығы шығар, алғашқы бетіне: “20.ХІІ.72 ж.
Алматы қаласы. Каз ГУ филфак. ІІІ курс. Ергөбеков Құлбектің
жеке кітапханасы. Гонорар басы арақтан гөрі кітапқа деген
идеямен алынды. Құлбек ибн Сәрсен әл– Отырари” – деп жазды
да тастады. (Бұл кітап та жастық шақ жәдігерлігіндей сақтау-
лы. Қ.Е.). Сол сәтте қарт ғалымның “Алсаң да, ала алмасаң да
телефонмен хабарла. Мен алаңдамайын” – деген тапсырмасы
есіне түсті. Қарт ғалымды қалай қуантсам, әлде осы ақшаны
барынша ұстаз қолына салып, қайтып берсе ғана алуы керек
пе еді? – деп те ойланды алабұртып. Бұрын қаламақы алып
көрді дейсің бе, тәйірі?! Тұңғыш қаламақы. «Қаламақы» деген
қандай ыстық сөз. Бозбала алабұртып барып телефон-автомат
құлағына жармасты. Телефон құлағын ғалымның өзі көтерді.
– Ә, алдың ба, айналайын?
– Алдым ағай.
– Үнемдеп, ұқыптап тамағыңа жұмса, артылса кітап ал.
Шарапқа жұмсай көрме. Артыңнан қаражат жіберер ешкімің
жоқ. Ғалым жанашыр сөзін айтып жатыр.
– Ағай!
– Әу?
– Бұл мақалада менің еңбегім аз ғой...
– Аз деймісің? Алғашқы қаламақыға аздық етпейді. Азсы н-
саң тағы жаз. Аз десең мендегі жартыны ала ғой... Бірақ мақа-
ланы қаламақы үшін ғана, қаламақыны мақсат етіп жазуға бол-
майды. Тарықсаң келіп тұр айналайын. Ал жақсы енді, іш кілік-
ке ұрынып қалмаңдар. Жуу деген болмасын. Қағаз-қаламақыға
көбірек үйірсекте. Сөйт. Сау бол, айналайын. Хабарласып хал
білдіріп жүр.
Шәкірт ауыз ашып үлгермеді. Профессор өсиетін айт-
ты да, телефон құлағын ілді. Енді қолтығына кіта бын қысып,
жатақханаға қарай аяңдап келді. “Аяулы ұстазға мен не айт -
тым? Ұстаз маған не айтты?” – деп ойланды кенет. “Аз деймі-
сің? Алғашқы қаламақыға аздық етпейді. Азсынсаң тағы жаз...”
– деді-ау.
Шәкірт ойы – “мақалаға менің еңбегім сіңген жоқ қой,
мына ақшаны не істеймін?» – дегендік еді. Ал ұстаз болса “Мы-
на қаламақы менің еңбегіме аз” – деп түсінген сынды. Мас-
қара-ай. Шәкірт баланың жүрегі бұлқына соғып-соғып кетті.
Қолтығынан кітабы сусып түсті. “Мынау бір ақшақұмар ит
екен” – дейтін болды-ау ұстаз. Көңілінде кірбің қалмады ма
екен? Енді қайттім?
Жатақханаға жеткенге дейін шәкірт бала басы осы ойдан,
осы сауалдан бір босамады.
Курстастары балаң жігіттің өз арасынан мақала жазып,
тұңғыш рет қаламақы алғанын “жууға” ұйғарды. Кәріс типтес
кішкентай тықыр қара досы өзінен үлкен сары сөмкені сүйретіп
дүкенге кетіп бара жатты...
Егер де дарынды шәкірт көрсе тағатынан айырылатын, та-
лапты жанды мәпелеп баулудан ерінбей-жалықпайтын жібек
жанды, жұпар жүректі ұлы ұстаз Бейсекеңнің қамқорлығын,
шикілі-пісілі бір мақала жазып, ол радиодан оқылса, мұны
әдебиетке жатқызуға болса, онда мен әдебиетке міне осылай
келген едім. Бұл – менің әдебиеттегі тырнақалдым. Алғашқы
адымым.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html#І._СыНҒҰМыр_ҚАЙЫРЫМСЫЗ_УАҚЫТТЫҢ_ҚАЙСАР_ұлАНЫ_1._ұлы_ұстаз,_ғалым_бейсембай_кенжебайұлы_және_басқалар

title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html#Қазақстан_Республикасының__Мәдениет_және_ақпарат_министрлігі__Ақпарат_және_мұрағат_комитеті

title: СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)


title: Сара Тастанбекқызы Қазтай Ақерке

text:
Сара Тастанбекқызы
САРА ТАСТАНБЕКҚЫЗЫ 1853 ЖЫЛЫ ҚАЗІРГІ ТАЛДЫҚОРҒАН ОБЛЫСЫ, АҚСУ АУДАНЫ, МАТАЙ-ҚАТАҒАЙ ЕЛІНДЕ ТУЫП ӨСКЕН. ӘКЕСІ ТАСТАНБЕК ЕРТЕ ӨЛІП, ОНЫҢ ІНІСІ ЖАЙСАҢБЕКТІҢ ҚАМҚОРЛЫҒЫНДА ҚАЛАДЫ. САРА ЖЕТІМДІК ЗАРДАБЫН ШЕГІП, ЖОҚ-ЖІТІК КӨРІП, ТҰРМЫС ТАУҚЫМЕТІН ТАРТЫП ӨСКЕН. ШЕШЕСІ УӘЗИПА, ІНІСІ САХАРИ СОЛ АУЫРТПАЛЫҚТЫҢ САЛМАҒЫНА ШЫДАМАЙ ЕРТЕ ТІЗЕ БҮГІП, ҚАЗА ТАПҚАН. АЛ, ЖАЙСАҢБЕК БОЛСА, БОЙЫНА БІТКЕН ҚАЙРАТЫН ЖҰМСАП, ӨНІМДІ ЕҢБЕК ЕТЕ АЛМАЙ, БҰЗЫҚТАР ҚҰРҒАН ТҰЗАҚҚА ӨЗІН ДЕ, ЖАСӨСПІРІМ САРАНЫ ДА ІЛІНДІРІП АЛЫП АЗАП ШЕККЕН.
Таяуда жарияланған Өтепберген Ақылбекұлының мәліметі Қалихановты толыстырып, нақтылай түскен. Сараның өмірін, айтысын бұрмалаудан арашалап, ғылымға керек деректер берген. Біз осы соңғы табысқа жүгінеміз. Ол Сараның 1853 жылы туып, 1907 жылы өлгенін, 1871 жылы Біржанмен айтысқанын, Қарашоқыдағы зиратқа жерленгенін (Қапал ауданы), Біржанның көмегімен азат болып, Бекболға қосылып, бес бала сүйіп өмір кешкенін, әкесі Тастанбек пен шешесі Уәзипаның шағын шаруасының болғанын анықтады.
Жетімдік, жоқтық азабын тарта жүріп, 15 жаста-ақ ол ел аузына ілініп, ақын Сара атанады. Еліне танымал Ниязбек, Мәулімбай, Қыдырәлі, Арслан, т.б. ақындармен кездесіп, айтыс өнеріне де жаттығады. Тасыбек, Ермек, Құдайбергендермен айтысады. Түбек, Бақтыбай сияқты аға ақындардан да хабарлы болады. Ақылы мен өнеріне көркі де сай , сындарлы сұлу Сара болып бой жетеді.
АҚЫН ӨЗІНІҢ АЛТЫН ОЙЛАРЫН ЖАН ТЕБІРЕНТЕР МОНОЛОГТАР МЕН ДИАЛОГТАРҒА ҚҰРЫЛАДЫ. “ТОРДАҒЫ ТОТЫ” ЖИНАҒЫ АҚЫННЫҢ “ТАҒДЫР ТӘЛКЕГІ” АТТЫ КӨЛЕМДІ ТУЫНДЫСЫМЕН АШЫЛАДЫ. БҰЛ — ӨЗІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН МАЗМҰН ЖЕЛІСІНЕ ҚАРАҒАНДА ДАСТАН ТӘРІЗДЕС ОҚИҒАЛЫ ШЫҒАРМА. ӘКЕСІ ӨЛІП, ЖЕТІМ ҚАЛҒАННАН КЕЙІНГІ ӨМІР ЖОЛЫНАН БАСТАП-АҚ ӨЛЕҢМЕН ШОЛЫП СУРЕТТЕЙДІ.
Сараның келесі маңызды шығармасы – “Жүрек” деп аталады. Дастанның мазмұны қызық. Жергілікті халық аңыздарының негізінде жазылған көркем туынды. Лирикалық герой жалғыз өзі түн жамылып, Қапал тауының “Баянжүрек”, “Сайын бөлек”, “Қоңтәжішоқы” аталатын бөлек шоқылары мен жоталарына қаратып сыр шертеді.
“Жүрек” – қазақ әдебиеті тарихынан елеулі орын аларлық ерекше шығарма. Ол – романтикаға толы лирикалық дастан.
Ақындық шабыт пен терең толғамын танытар шығармаларға оның “Ашындым”, “Арсалаң алдында”, “Ортақ мұң”, “Аққу”, “Қарлығаш”, “Торығам”, “Шымылдық”, “Қош бол, елім”, “Көп сәлем Ыбакеме, дұғай-дұғай” атты арнау, толғауларын да жатқызу орынды. Бұлардың әрқайсысы – көлемі шағын, мазмұны терең, көркемдік құны жоғары шығармалар
Сараның ақындық өнерінің шыңы – Біржанмен айтысы. Бұл – ақындар айтысы өнерінің үздік үлгісі дерлік тұтас туындысы. Өзінің әлеуметтік мәнімен де, көркемдік суреттілігімен де, поэтикалық тапқыр тілімен де құнды, шынайы шығарма.
Сара Тастанбекқызы – XIX ғасыр қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан көркем сөздің белгілі шешені. Халық поэзиясы үлгісінде өмір бойы жыр төккен ақпа ақын. Халық поэзиясының суреттілік сапасын көтеріп, көркемдігін зорайтқан, өзіндік өнерпаз. Еш шалдырмас топтан озған жүйрік. Асыл сөздің сарқылмас кені. Поэзиямыздың қыздан шыққан кемеңгері.


title: Сара Тастанбекқызы шығармашылығы

text:
Ғали Орманов 1907жылы бұрынғы Талдықорған облысы, Қапал ауданы, «Ешкіөлмес» тауы етегінде дүниеге келген. Ол он жасында әке-шешесінен айрылып, жетім қалады да, туысқандарының қолында тәрбиеленеді.
Ғали бала кезінде жыршылардан өлең-жыр, қисса-дастандар үйреніп, өзінің әдебиетке құмарлығын байқатады. «Мұңлық-Зарлық», «Шәкір-Шәкірат», «Алпамыс» сияқты қисса дастандарды, «Біржан мен Сара», «Кемпірбай мен Шөже», «Бақтыбай мен Мәйке баланың» айтыстарын жаттап алып, домбыраға қосып жиын-тойларда айтып жүрген ол жастайынан жыршы бала атанады.
1920 жылы Талдықорғандағы, кейін Алматыдағы Абай атындағы балалар үйінде тәрбиеленіп, сонда білім алады.
1923-28 жылдары Алматыдағы Қазақтың халық ағарту институтында оқиды. Институтта оқып жүргенде Ғали қазақ, орыс әдебиеттерінің үлгілерімен танысады. 1925 жылдан бастап оқушылардың қабырға газетіне, 1927-28 жылдары өлкелік газетте өлеңдер жазады. Осы жылдары «Тілші» газетінде «Ешкіөлмсс», «Қора», «Оқушыларға», «Диханбайға» сияқты өлеңдері басылады. Осы өлеңдерінде Ғали ақындық талантын біршама танытып үлгереді.
1929-30 жылдары Іле ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі болып істеп жүрген кезінде оның өлеңдері «Еңбекші қазақ» газеті мен «Әйел теңдігі» журналында жиі жарияланып, көп ұзамай-ақ республикадағы белгілі ақындардың санатына кіреді.1930 жылы май айында Түркістан-Сібір темір жолы салынып бітті. Бұл бүкіл Кеңес елі, соның ішінде қазақ елінің тарихындағы ірі табыс болатын. Осы ұлы мерекеге шашу ретінде Ғали ақын «Шеңбер» атты ұзақ өлеңін жазды.
1934 жылы Ғалидың екі кітабы «Шеңбер» деген атпен 1927-1933 жылдар арасында жазған өлеңдерінің жинағы, «Шәуілдір» поэмасы басылды.1935 жылы «Көтерме» деген атпен әңгімелер мен очерктерінің жинағы жарық көрді.1936 жылы «Абысын сыры» жинағы, Мопасаннан аударған қысқа әңгімелерінің жинағы басылып шықты.
Абай атындағы педагогика институтын бітірген соң, ол біраз жыл мұғалім болып істейді. Одан кейін «Социалистік Қазақстан» газетінің редакциясында журналистік қызмет атқарады. 1939 жылдан 1945 жылға дейін ақын Жамбыл Жабаевтың әдеби хатшысы болды.Ұлы Отан соғысы жылдары «Майдан» деген альманахтың редакторы,кейін«Әдебиет және искусства» журналының жауапты редакторы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында Бас редактор, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы қызметін атқара жүріп, шығармашылық саласында өнімді еңбек етті.
1943-44 жылдары Ғали Орманов мәдениет пен өнер қызметкерлері тобында майданға барып қайтады.Ұлы Отан соғысы кезінде жазған өлеңдерін 1941 жылы «Халық қаһарман», 1944 жылы «Емен» атты өлеңдер менпоэмалар жинағы түрінде ұсынады. «Өмір дастаны» (1948), «Бөбек жүрегі» (1949) атты жинағымен қатар ақынның шұрайлы өлеңдері оның 1950,1957, 1976, 1982-84 жылдары шыққан «Таңдамалы шығармалар» жинақтарына енді.Ғали Орманов-үздіксіз жазып, өнімді еңбек еткен ақын. Оның таңдамалы шығармалары қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орынға ие.
Қырғыз эпосы “Манастың” 1-кітабын, А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың, Ян Райнистің, Ф.Мақтымқұлының, А.Тоқомбаевтың бірқатар поэмаларын, Л.Н. Толстойдың “Анна Каренина” романын, Н.В. Гогольдің “Нева проспектісі” повесін, А.П. Чеховтың әңгімелерін, М.С. Бубенцовтың “Ақ қайың” романын, М.Тұрсын-Заденің “Үндістан балладалары” өлең кітабын қазақ тіліне аударды. Ормановтың көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімаланған. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, Ленин ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАҚМЕТ!!!


title: Сарғаубек Әмірбек Digital marketing 21. 121

text:
Сарғаубек Әмірбек
Digital marketing 21.121
Қыз-Жібек
Махаббат - әлемдегі бар сезімдердің ұлысы.Махаббатсыз өмір жұпыны болар еді.Бұл - тек адамдар арасында ғана емес,адамның Отанына,туған жеріне,еліне,табиғатқа,белгілі бір кәсіпке,затқа деген сезімін де қамтиды.Мұхтар Шаханов:
Ғашық жүрек сүйгені үшін бола алмайды жазалы,
Адам азса махаббаттың жоқтығынан азады,-деп бекер айтпаған деп ойлаймын.Әрине,махаббат тек сүйеніш қана емес,күйінішті де әкеледі.Бірақ махаббат арқылы адамдар жалғыздықтан арылып,бақытты атанады,өзін қолдайтын,корғайтын жанды табады ғой.
Қазақ тарихында қаншама ғашықтар бар екені белгілі .Солардың бірі – Қыз Жібек пен Төлеген.Бұл екі жастың асқақ махаббаты туралы біз "Қыз Жібек" жырынан оқып,білдік."Қыз жібек" лиро-эпостық дастаны – қазақ халқының ең көне,асыл мұраларының бірі.«Қыз Жібек» жыры – тарихи оқиға,кейіпкерлері өмірде болған адамдар. Жырдың негізгі кейіпкерлері – Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын сүйген ғашықтар болған,бірақ әке батасынан аттап кеткен Төлегеннің өлімі мен Жібектің қайғылы тағдыры талай жанарларға жас үйірілтпей қоймайды.Төлеген – нағыз лирикалық кейіпкер болса,Жібек – сұлулық пен әсемдіктің нышаны,қазақ халқының мақтанышы болды.Бұл екеуі бір-бірін құлай сүйгенмен,олардың бақытына Бекежан қастандықпен балта шапқан еді.Кейін Жібек қайсарлықпен сүйгенінің кегін алып, салт бойынша Төлегеннің інісі Сансызбайға қосылады.Бірақ,Төлегеннің де, Жібектің де өзіне лайық жар іздеуі,сүйіспеншілікпен үйленуді көздеуі – сол кезеңдегі жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін аңғартады.Автордың өзі: "Батырлық, байлық кімде жоқ,ғашықтық жөні бір басқа..." дей отырып Жібек пен Төлегеннің арасындағы махаббаттың адал екенін дәлелдей түседі деп білемін.


title: Сарғаю патогенезі

text:
САР
ҒАЮ
ПАТОГЕНЕЗІ
В Е Б - С Т У Д И Я « В Е Р Н И С А Ж » | 2 0 2 0 Г О Д
САР
ҒАЮ СИНДРОМЫ — ҚАНДА
БИЛИРУБИН (ОРЫС.)
ҚАЗ. САНЫ
М
ӨЛШЕРДЕН АРТЫҚ ЖИНАЛУЫ
САЛДАРЫНАН ДАМИТЫН СИРЕК
КЕЗДЕСЕТІН Ж
ӘНЕ ҚАУІПТІ ПАТОЛОГИЯ.
КЛИНИКАДА ОНЫ ТЕРІНІ
Ң, КІЛЕГЕЙЛІ
ҚАБЫҚТЫҢ, КӨЗДІҢ АҒЫНЫҢ
САР
ҒАЮЫ БОЙЫНША АНЫҚТАЙДЫ.
САР
ҒАЮДЫҢ БІРНЕШЕ ТҮСІ БАР:
ҚЫЗЫЛҚОҢЫР - САРЫ ТҮС, ОЛ
БАУЫРЛЫ
Қ САРҒАЮҒА ТӘН,
ЛИМОНДЫ -САРЫ Т
ҮС -
ГЕМОЛИЗДІК ПРОЦЕСТЕРГЕ Т
ӘН,
ҚҮҢГІРТ -ЗӘЙТҮН ТҮС БАУЫР ІШІ
Ж
ӘНЕ БАУЫРДАН ТЫС БИЛИАРЛЫҚ
ОБСТРУКЦИЯ КЕЗІНДЕ БОЛАДЫ.
БИЛИРУБИННІ
Ң БАЙЛАНЫСУЫНЫҢ БҰЗЫЛУЫ ГЛЮКОРОНИЛТРАНСФЕРАЗАНЫҢ
ЖЕТІСПЕУШІЛІГІ САЛДАРЫНАН БОЛАДЫ. ОЛАР ТУА БІТКЕН (Н
ӘРЕСТЕ САРЫ АУРУЫ,
ЖИЛЬБЕР СИНДРОМЫ) НЕМЕСЕ
ӨМІРІНДЕ ДАМЫҒАН (ГЕПАТИТ, ЦИРРОЗ) ЖӘНЕ ОЛ
ҚАНДА БИЛИРУБИННІҢ ТІКЕЛЕЙ ЕМЕС БӨЛІГІ КӨТЕРІЛУІМЕН СИПАТТАЛАДЫ.
БИЛИРУБИН (ОРЫС.)
ҚАЗ. БӨЛІНУІНІҢ БҰЗЫЛУЫ ҚАНДА БАЙЛАНЫСҚАН БИЛИРУБИН
ДЕ
ҢГЕЙІН ЖОҒАРЫЛАТАДЫ ЖӘНЕ ЗӘРДЕ ДЕ ПАЙДА БОЛАДЫ. БҰЛ БҮЗЫЛЫСТАР САН
АЛУАН БОЛЫП КЕЛЕДІ, О
ҒАН БАУЫР ЖАСУШАЛАРЫНЫҢ ӨТКІЗГІШТІГІ ӨЗГЕРІСІ,
БАУЫР ЖАСУШАЛАРЫНЫ
Ң НЕКРОЗЫ САЛДАРЫНАН ӨТ ТҮТҮКШЕЛЕРІНІҢ ҮЗІЛУІ, ЖӘНЕ
БАУЫР ІШІ
ӨТ ТҮТҮКШЕЛЕРІНІҢ ҚОЮ ӨТПЕН БІТЕЛУІ НЕМЕСЕ ДЕСТРУКЦИЯСЫ ЖӘНЕ
ҚАБЫНУЫ САЛДАРЫНАН БҰЗЫЛУЫ ЖАТАДЫ.
БАРЛЫ
Қ БҰЛ БҰЗЫЛУЛАР ӨТТІҢ ҚАЙТАДАН КЕРІ СИНУСОИДТАРҒА ТҮСУІНЕ ӘКЕЛІП
СО
ҚТЫРАДЫ. СОНЫМЕН БІРГЕ АЗДЫ-КӨПТІ ШАМАДА ӨТТІҢ БАСҚА ДА
КОМПОНЕНТТЕРІ ІРКІЛЕДІ: СІЛТІЛІК ФОСФАТАЗАНЫ
Ң ЖӘНЕ ӨТ КЫШҚЫЛДАРЫНЫҢ
ЖО
ҒАРЫ ДЕҢГЕЙІН ТАБУҒА БОЛАДЫ.
В Е Б - С Т У Д И Я « В Е Р Н И С А Ж » | 2 0 2 0 Г О Д
Задачи
Бауыр үст сарғаюы қанда билирубин мөлшер өте
көп болғанда, бауырдың оны шығару мүмк нд г
жетпегенде болады. Іс жүз ңде бұл барлық
жағдайда гемолиз болып табылады, бүл кезде
қанда т келей емес билирубин мөлшер , зәрде және
нәж сте уробилин мөлшер артады. Сонымен б рге
ретикулоцитоз және анемия дамиды.
Бауырлық сарғаю билирубинн ң ұсталуы,
байланысуы және бөл ну жеке немесе тұтас
бұзылуы кез нде болады. Билирубинн ң ұсталуы
бұзылғанда оның плазма альбумин нен ажырауы
және цитоплазмалық протеиндермен байланысуы
қиындайды. Мұндай бұзылулар кейб р дәр -
дәрмектермен емдеу кез нде болатыны
анықталған: мысалы гельминттерге карсы
дәр лер бергенде.
Бауыр асты сарғаюдың мән холестаздың дамуында. Оның
себептер с ктер, конкременттер, стриктуралар. Қанда т келей
билирубин анағұрлым жоғарылайды, зәрде байланысқан
билирубин пайда больш, оған қоңыр түс беред . Нәж с
түсс зденед . Қанда с лт л к фосфатаза және өт қышқылдары
пайда болады (тер с қышиды).
Назарларыңызға рахмет
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarfayu-patogenezi.html#Бауыр_асты_сарғаюдың_мән_холестаздың_дамуында._Оның__себептер_с_ктер,_конкременттер,_стриктуралар._Қанда_т_келей

title: Сарғаю патогенезі


url: http://emirsaba.org/sarfayu-patogenezi.html#Бауырлық_сарғаю_билирубинн_ң_ұсталуы,__байланысуы_және_бөл_ну_жеке_немесе_тұтас__бұзылуы_кез_нде_болады._Билирубинн_ң_ұсталуы

title: Сарғаю патогенезі


url: http://emirsaba.org/sarfayu-patogenezi.html#В_Е_Б_-_С_Т_У_Д_И_Я_«_В_Е_Р_Н_И_С_А_Ж_»_|_2_0_2_0_Г_О_Д__Задачи__Бауыр_үст_сарғаюы_қанда_билирубин_мөлшер_өте

title: Сарғаю патогенезі


title: Сарыағаш аудандық білім бөлімі №34 Ш. Уәлиханов атындағы жалпы білім беретін мектебі Информатика кабинетінің паспорты (төлқұжаты)

text:
Сарыағаш аудандық білім бөлімі
№34 Ш.Уәлиханов атындағы жалпы білім беретін мектебі
Информатика кабинетінің паспорты (төлқұжаты)
Кабинет меңгерушісінің аты-жөні, тегі:
Нагызбекова Эльмира Мухтаровна
Оқу кабинетінің бекітілуі: Компьютерлік сынып
Пән бойынша қосымша материалдар:
1. Информатика пәні оқушыларының реферат пен баяндамалар.
2. Оқушылардың жобасы
3. Информатикадан емтихан, сынаққа дайындық үшін материал мен тестілер.
Мүліктердің ведомстісі
№
|
Атауы
|
саны
|
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
|
Мұғалім отырғышы.
Киім ілуге арналған шкаф
Мұғалімге арналған әдістемелік шкаф
Тақта
Қол жуғыш
Жылжымалы терезе жапқыш
Компьютер қосылу жүйесімен
Пернетақта
Тышқан
Принтер
Электрлі шнур
Екі орынды оқушы үстелі
Оқушы отырғышы
Компьютерге арналған үстел
Тартпалы тумбасы бар мұғалім үстелі
Сканер
Интерактивті тақта
Видео проектор
|
2
1
2
1
1
3
13
13
13
1
1
7
14
13
1
1
1
1
|
Информатика кабинетіндегі оқу – құралдарын ведомстісі
№
|
Атауы
|
Саны
|
Маркасы
|
1
|
Жүйелік блок
|
13
|
Delux
|
2
|
Монитор
|
13
|
Viseo203DX
|
3
|
Маус
|
13
|
Delux
|
4
|
Пернетақта
|
13
|
X-game
|
5
|
Принтер
|
1
|
RICOH
|
6
|
Сканер
|
1
|
CANON
|
7
|
Интерактивті тақта
|
1
|
ACTIVboard
|
8
|
Видеопроектор
|
1
|
SANYO
|
2024 – 2025 оқу жылындағы І жартыжылдықтағы
информатика кабинетінің жұмыс кестесі
І ауысым
Сабақ кестесі
|
Уақыты
|
Дүйсенбі
|
Сейсенбі
|
Сәрсенбі
|
Бейсенбі
|
Жұма
|
Сенбі
|
1
|
800-845
|
6Ә
|
10Ә
|
9А
|
|
|
|
2
|
850 – 935
|
|
|
9Ә
|
|
|
|
3
|
940 –1025
|
7Ә
|
|
10Ә
|
|
|
|
4
|
1035-1120
|
6А
|
11
|
|
|
|
|
5
|
1125-1210
|
7А
|
|
5А
|
|
|
|
6
|
1215-1300
|
5Ә
|
8Ә
|
8А
|
|
|
|
7
|
1305 – 1350
|
11
|
|
|
|
|
|
ІІ ауысым
Сабақ кестесі
|
Уақыты
|
Дүйсенбі
|
Сейсенбі
|
Сәрсенбі
|
Бейсенбі
|
Жұма
|
Сенбі
|
1
|
1400-1445
|
|
|
|
|
|
|
2
|
1450 – 1535
|
|
|
|
|
|
|
3
|
1545 –1630
|
|
|
|
|
|
|
4
|
1635-1720
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1725-1810
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1815-1900
|
|
|
|
|
|
|
Тазалықтың дымқыл түрінің жүргізілуі – Күн сайын жүргізіледі.
Кабинет түбектегі гүлдермен жарақтандырылған.
Микроклимат
Жылыту: Жеке жылыту жүйесі
Желдету: жүргізіледі.
Жарықтандырылуы:
Терезелердің орналасуы: Шығыс
Күннен қорғау құрылғысының түрі: жалюздер
Бір мезгілде жұмыстанатын оқушылар саны: ең көбі - 18
Кабинетті байқау жөніндегі комисссияның қорытындысы
Информатика кабинеті әдістемелік және санитарлық талаптарға, қауіпсіздік техникасы ережелеріне сай ұйымдастырылды. Осыған байланысты бұл оқу кабинетінде сабақтар жүргізуге рұқсат берілді.
Информатика кабинетінің
оқу жылына дайындығы туралы акт
2 қыркүйек 2024 жыл
Біз, төменде қол қойған комиссия мүшелері мектеп директорының міндетін уақытша атқарушы С.Сапаралиев, оқу ісінің меңгерушісі Б.Тажимамиров, кәсіподақ комитетінің төрағасы Б.Мұсаев, шаруашылық бөлімінің меңгерушісі Н.Абылов, информатика пәнінің мұғалімі Э.Нагызбекова информатика кабинетін тексеріп, ол барлық талаптарға сай келеді деген шешім қабылдадық. Осыған байланысты информатика кабинетінде сабақтар жүргізілсін.
Осы актіні растап қол қоюшылар:
Мектеп директорының м.у.а С. Сапаралиев
Оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі: Б.Тажимамиров
Кәсіподақ комитетінің төрағасы: Б.Мұсаев
Шаруашылық бөлімінің меңгерушісі: Н.Абылов
Информатика пәнінің мұғалімі: Э.Нагызбекова
Информатика кабинетінің 2024-2025 оқу жылына және келешекте істелетін жұмыстарының жоспары
Кабинеттің өткен оқу жылына талдау жұмыстары
Кабинет пен ондағы материалдарды жұмыс істейтін қай сынып орындады
|
Жабдықтау және жөндеу үшін не істелді
|
Не алынды (ТҚЖ,
дидактикалық материалдар)
|
Қандай мәселелер болды
|
7 - сынып
|
Бөлме гүлдері отырғызылды
|
Электронды оқулық 7 сынып
|
Антивирустық программаны жаңартып отыру (обновление)
|
8 – сынып
|
Үлестірмелі материалдар жасалынды
|
Электронды оқулық 8 сынып.
|
9 - сынып
|
Зертханалық жұмыстарды жазбаша толықтырылды.
|
Электронды оқулық 9 сынып
|
10 - сынып
|
Кабинет жабдықтары ілінді
|
Қосымша электрондық оқулық
|
Жаңа оқу жылына міндеттер
Міндеттер (материалдарды жаңарту, қай құралдарды жөндеу)
|
Жоспарланған безендірулер, ТҚЖ не оқу-әдістемелік материалдар
|
Ескертулер
|
Компьютерлерді вирустардан сақтау шаралары
|
Антивирустық программаны жаңартып отыру (обновление)
|
Сақтану процесін баптап, белгіленген мезгілде компьютерлердің қосылып тұруын қадағалау
|
Жабдықтау
|
Оқушылардың шығармашылық жұмыстарын дайындау . Сарамандық жұмыстардың жазбаша баяндамаларын толықтырып жабдықтау.
|
|
Жасау
|
Гүлдер өсіру
|
|
Дайындау
|
Үлестірмелі материалдар дайындау
|
|
Құрастыру
|
Тесттер құрастыру
|
|
Информатика кабинетінің схемасы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сарыағаш ауданы адами әлеуетті дамыту бөлімінің №39 Т. Айбергенов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі «Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру» Семинар бағд.2023  бастауыш сынып

text:
№
|
Бағдарлама мазмұны
|
Пәні
|
Сабақ түрі
|
Сыныбы
|
Ммерзімі
|
Орындаушы
|
Жауапты
|
І Ұйымдастыру
|
1
|
Семинарға қатысушыларды күтіп алу, тіркеу
|
|
Тіркеу
|
Мектеп фойесі
|
09:20-09:30
|
Мектеп әкімшілігі
|
Ф.Оспанов,
мектеп директоры
|
2
|
«Бастауышым-балбұлағым» тақырыбында көрме.
|
|
Көрме
|
Мектеп фойесі
|
09:30-09:40
|
Еңбек пәні мұғалімі, Қ.Жуманазарова
|
ДТІЖО, Д.Байзакова
|
3
|
Семинарды ашу
|
|
Хабарлау
|
Акт залы
|
09:45-09:55
|
Р.Камалдин, ААӘДБ меңгерушісі
|
С.Рсымбетова,
Ғ.Бұхарбаева, әдіскер
|
ІІ Ашық сабақтар
|
1
|
Тақырыбы:«Сан есім»
|
Қазақ тілі
|
Ашық сабақ
|
4«Ә»сн
|
10:00-10:45
|
Орманова Мөлдір бастауыш сынып мұғалімі №39 «Т.Айбергенов» мектебі
|
Д.Қамбарова, ДОІЖО
|
2
|
Тақырыбы: «Ғарышта не бар?»
|
Жараты
лыстану
|
Ашық сабақ
|
4 «Б»сн
|
10:00-10:45
|
Сахова Жазира бастауыш сынып мұғалімі №39 «Т.Айбергенов» мектебі
|
Д.Қамбарова, ДОІЖО
|
3
|
Тақырыбы: «Қорықтар»
|
Әдебиет
|
Ашық сабақ
|
2 «Ә»сн
|
10:00-10:45
|
Жаманкулова Гулрайхан бастауыш сынып мұғалімі №39 «Т.Айбергенов» мектебі
|
Д.Қамбарова, ДОІЖО
|
4
|
Тақырыбы: «Есептік және реттік сан есім»
|
Қазақ тілі
|
Ашық сабақ
|
3 «Б»сн
|
10:50-11:35
|
Қолдасова Алтынай бастауыш сынып мұғалімі №39 «Т.Айбергенов» мектебі
|
Д.Қамбарова, ДОІЖО
|
5
|
Тақырыбы: «Сын есім»
|
Қазақ тілі
|
Ашық сабақ
|
2 «А»сн
|
10:50-11:35
|
Жоланова Роза бастауыш сынып мұғалімі №38 «М.Мақатаев» мектебі
|
К.Джолдасова,ДОІЖО
|
6
|
Тақырыбы: «Ақиқат немесе жалған пікірлер құру»
|
Математика
|
Ашық сабақ
|
3 «В»сн
|
10:50-11:35
|
Муртаза Қарлығаш бастауыш сынып мұғалімі № «І.Жансүгіров» мектебі
|
К.Джолдасова,ДОІЖО
|
7
|
Проблеманы анықтау және зерттеу
|
Бастауыш сынып
|
коучинг
|
Акт залы
|
11:40- 12:25
|
Г.Шалдыбаева, Ш.Жылқыбай, коуч мұғалімдер
|
С.Рсымбетова,
Ғ.Бұхарбаева, әдіскер
|
8
|
Концерттік бағдарлама. «Бастауышым-балбұлағым»
|
|
Сыныптан тыс сабақ
|
Акт залы
|
12:30-13:00
|
Б.Ноғайбаева, бастауыш мұғалімдері
|
Ш.Жылқыбай,ДТІЖО
|
9
|
Семинарды қорытындылау
|
|
|
Акт залы
|
13:00-13:30
|
Р.Камалдин, ААӘДБ меңгерушісі
Ф.Оспанов, мектеп директоры
|
АББ әдіскері
|


title: Сарыағаш ауданы адами әлеуетті дамыту бөлімінің №39 Т. Айбергенов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі «Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру»


url: http://emirsaba.org/sariafash-audani-adami-eleuetti-damitu-bolimini-39-t-ajbergeno.html#Сарыағаш_ауданының_адами_әлеуетті_дамыту_№39_«Т.Айбергенов»_бөлімі_әдістемелік_кабинетінің_меңгерушісі_орта_мектеп_директоры


title: О нүктесінен бірдей қашықтықтағы нүктелерден құралған тұйық сызық шеңбер деп аталады. О – шеңбердің центрі

text:
Шеңбердің бойындағы екі нүктені қосатын және центр арқылы өтетін кесіндіні диаметр деп атайды. D=OA+OB=2R - диаметр
•
O
А •
• С
R
R
•
O
А •
• С
К •
• L
N
•
•
S
E •
• F
D =AC=EF=KL=NS - диаметрлер
Шеңбердің диаметрінің бойында екі радиус орналасады, сондықтан диаметр екі радиусқа тең:
D=2∙R
R=D:2
Шеңбердің бойындағы кез келген екі нүктені қосатын кесінді хорда деп аталады.
•
O
• В
К •
Р •
•
Q
PQ , КВ – хордалар
Шеңбердің бөлігі доға деп аталады.
•
O
А •
• С
К•
• В
AK , KB, BC, CA – доғалар.
Жазылуы: UAK , UKB, UBC, UCA
Ауызша есептер:
• В
• С
• О
• Е
• К
• L
• A
Мына нүктелердің қайсысы шеңбердің бойында, дөңгелекте, дөңгелектің сыртында жатыр?
А •
• В
• О
К •
L
D
C
Сызықтардың қайсысы шеңбермен қиылысады?
Оқулықпен жұмыс:
№372
1)Шеңбердің рдиуысы: 5см, 3 дм, 2м. Диаметрі неге тең?
2)Монетаның диаметрі 24мм; 18мм. Монетаның радиусы нешеге тең.
№ 374
Мирас жерге қазық қағып, оған ұзындығы 3м жіппен итін байлап қойды.Иттің жүгіру аймағын кескіндеңдер. Иттің жүгіру аймағын кескіндеңдер. Иттің жүгірү аймағының ең шеткі нүктелерінің ара-қашықтығы неше метр.
“Дөңгелек” ұғымы алғаш рет ежелгі гректерде қалыптасқан. “Диаметр” грек тілінен аударғанда “көлденеңдік” дегенді білдіреді. Үнділер мен вавилондықтар дөңгелектің ең негізгі элементі радиус деп есептеді. Радиус латынның radius – доңғалақтың сым шабағы сөзінен алынған.
Қазақтың тұрмыс тіршілігінде де шеңбер мен дөңгелек тәрізді денелер кеңінен орын алған. Олар: түрлі әшекейлік бұйымдар және киіз үй. Киіз үйдің табаны дөңгелек болса, керегелері доға пішіндес болғандықтан, шеңбер жасайды.
Киіз үй – шеңбер мен дөңгелектерден тұратын қазақтың ұлттық өнерінің ерекшелігін бейнелейтін құрылыс.


url: http://emirsaba.org/sariafash-audani.html?page=2#Шеңбердің_бойындағы_екі_нүктені_қосатын_және_центр_арқылы_өтетін_кесіндіні_диаметр


url: http://emirsaba.org/sariafash-audani.html?page=2#Шеңбердің_бойындағы_кез_келген_нүктені_центрмен_қосатын_кесінді_радиус


url: http://emirsaba.org/sariafash-audani.html?page=2#Шеңбердің_диаметрінің_бойында_екі_радиус_орналасады,_сондықтан_диаметр_екі_радиусқа_тең


title: Сарыағаш ауданы

text:
|
Сарыағаш ауданы
|
бет | 1/2 | Дата | 07.04.2023 | өлшемі | 0,49 Mb. | | #80178 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Презентация на тему Шеңбер және дөңгелек Сарыағаш ауданы. 28.11.2013 ж Сынып жұмысы Шеңбер және дөңгелек Орындаған: Нұрлыбаев Ерлан. Тақырыбы: Шеңбер және дөңгелек. - Тақырыбы: Шеңбер және дөңгелек.
- Құзіреттілікке жеткізетін сабақтың мақсат-міндеттері:
- а) ақпараттық: шеңбер және дөңгелек ұғымдарына түсінік беру, шеңбердің элементтерімен таныстыру;
- ә) коммуникативтік: математикалық сауаттылықты арттыру;
- б) проблемалық: шеңберді дөңгелектен ажыратуға үйрету, диаметр мен радиустың қатынастарын есептер шығаруда ұтымды қолдануға үйрету.
- Сабақтың түрі: дәстүрлі
- Сабақтың типі: аралас (жаңа материал түсіндіру)
- Сабақтың әдісі: көрнекілік (иллюстративті), сөздік (баяндау, сұрақ-жауап), практикалық.
- Педагогикалық технология: ҮӨЖ-нің, деңгейлеп-саралап оқытудың элементтері, сұрақ-жауап
- Оқытудың түрі: ұжымдық, даралап оқыту
- Оқыту құралдары: оқулық, интерактивті тақта, дидактикалық материалдар, циркуль.
- Көрнекілігі: слайдтар, гимнастикалық сақина, стакан, кесе, глобус.
- Пәнаралық байланыс: жаратылыстану, тарих.
- Сабақтың барысы:
- І. Ұйымдастыру бөлімі.
- II. Жаңа материалды меңгерту бөлімі
- III. Оқулықпен жұмыс. Есептер шығару.
- IV. Үй тапсырмасын беру бөлімі.
- V. Сергіту сәті.
- VI.. Қорытынды бөлімі.
- І. Ұйымдастыру бөлімі.
- Сәлеметсіңдер ме, балалар! Жоқ оқушыларды түгендеу, класс тазалығын тексеру.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


Аққалпақ- эмоциясыз, таза ойлау, дұрысойлау. Аққалпақ бізге белгілі немесе қажетті ақпаратқа назараудару үшін пайдаланылады. Әсерсіз, субъективті бағалаусыз тек сандардан, деректерден, ойлардан тұрады. Айтылған пікірді растайтын , жоққа шығаратынқандайдәлелдер мен деректер, ақпараттар бар? Мәселенішешудежетіспейтінақпараттықалайаламыз?
Сары қалпақ айқындылық пен өмірге сеніммен қарауды бейнелейді. Позитивті ойлау. Болашаққа деген үмітті көзқарас. Қарастырылып отырған құбылыстан позитивті жағын бөліп алып және неліктен позитивті екенін дәлелдеу керек. Нақты не нәрсе жақсы, пайдалы, тиімді, конструкторлық екенін айтып қанақоймай түсіндіру қажет.
Сары қалпақ қарама-қайшы. Ненің қиын, түсініксіз, мәселе тудыратын, негативті екенін анықтап және себебін түсіндіреді.
Қызыл қалпақ сезімді, болжамды және ішкі түйсікті білдіреді. Бұл сезімталдық қалпағы. Өзінің өзгеріс көніл-күйін өткен немесе өзге құбылысты сәттермен байланыстырадыБұл шығармашылық ойлауқалпағы. Жаңа тақырыпты өткен кездекелесі сұрақтар: «Жаңажағдайдажаңаәдіс, факт немесебасқаәдіс-тәсілдердіқалайқолдануғаболады?» «Өзгеше болу үшін не істеукерек?», «Осындайнемесебасқааспектіні, жаңалықтыенгізуүшін не істеукерек?» қоюарқылыжаңажетістіктертауыпқолдануғамүмкіндікбереді
Жасыл қалпақ шығармашылық осы топтың мүшелері берілген жағдайда фантастикалық және күтпеген болуы мүмкін жаңа шешімдер ұсынады.
Көк қалпақ ойлау үдерісін басқару үшін қолданылады.
Бұл философиялық ,пысықтау қалпағы.. Көк қалпақты таңдаған топ міндетті түрде барлық жұмыс уақыттарын әртүрлі екі бөлікке бөлулері керек: біріншіден- басқа топтарды аралап, олардың көзқарасын қабылдап ,екішіден- өз топыа қайта оралып, жинаған материалды пысықтайды, қорытады. Олар соңғы сөзд айтады.
Жасыл қалпақ шығармашылық осы топтың мүшелері берілген жағдайда фантастикалық және күтпеген болуы мүмкін жаңа шешімдер ұсынады.
Қара қалпақ теріс, күңгірт, жоққа шығаратын. Бұл топ оған қарсы күмән келтірулері тиіс.


title: Сарыбайқызы Іңкәр

text:
Сарыбайқызы Іңкәр
СӨЖ 11 Бұқаралық ақпаратпен бұқаралық коммуникация
Қоғам өмірінің айнасы болып
табылатын БАҚ ондағы саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени,
спорт, өнер, кино, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы
барлық қордаланған
мәселелерді жұртшылық назарына ұсынатын да, қандай да бір ғылыми жаңалықтар мен
жетістіктерді көпшілікке таныстырып жеткізетін де әмбебап құрал.Жалпы,
масс-медианың
қоғамдағы тілдік жағдайды аңғару, тілдік таңдауды байқау, тілді дамытудағы рөлі өте жоғары. Ол
тек
біздің елімізде ғана емес, барлық елдерде тілдер дамыту барысында бұқаралық ақпарат
құралдарының алар орны ерекше. БАҚ-тың қоғамда атқаратын қызметін шартты түрде:
ақпараттық, әлеуметтік, бақылауыштық, реттеуіштік,
ағартушылық, саяси, делдалдық,
бейтараптылық, орталықтандырғыштық т.б. қасиетін айтуға болады. Қазіргі кезде жаңа
ақпараттанған
қоғам қалыптаса бастады, бүгінгі күнде қоғамдағы ең басты құндылық ақпарат
пен білім. Саяси-әлеуметтік қатынастарды реттеу жолындағы қоғам үшін ақпараттық процестер
маңызды болып табылады. Ақпараттық технологиялардың
дамуы және кең қолданылуы
экономика, саясат, мәдениет пен ғылым сияқты барлық қоғамға қажетті салаларға ықпал етеді.
Жалпы ақпарат адам үшін қоршаған ортадағы бағыт-бағдарларды түсінуге, келесі болатын
қимылдарға шешім қабылдау үшін қажет. Негізінен ақпарат, үгіт-насихат
алып ағаш ретінде
ортақ тамыр арқылы тарайды және дами түседі. Оның негізгі бастауы – бұқаралық коммуникация
мен телекоммуникация. Коммуникация (лат. communicatio "жалпы жасаймын,
байланысытырамын") - кең мағынада әртүрлі ақпаратты қабылдау және тарату мүмкіндігі бар
қарым-қатынас тәсілдері. Коммуникация теқ көптеген гуманитарлы
пәндердің объектісі ғана
емес, сондай-ақ нақты ғылымдардың объектісі.


title: Сарыбайқызы Іңкәр

text:
Сарыбайқызы Іңкәр
СӨЖ 9 "Этнос","халык","ұлт""этникалық топ" ұғымдарын салыстырыныз.
Этнос, этникалық қауымдастық
[грек, ethnos - тайпа, халық] - бір халықты екіншісінен
ажыратуға мүмкіндік беретін ортақ белгілері бар қауымдастық. "Этнос" ұғымы әлі күнге
бірыңғай түсіндірілмейді. Кең мағынада, "этнос" ұғымын көпшілік зерттеушілер барлық
дәрежедегі этникалық жүйелер жиынтығы ретінде түсіндіру қалыптасқан (тайпа, халық, ұлт
және т.б.). Алайда, кейбіреулер (Л. Н. Гумилевтан кейін) оны негізгі жүйе ретінде
қарастырады (субэтностар, суперэтностармен қатар және т.б.).
Халық
(тұрғындар) — қандай да бір аумақта тұрақты дамыған немесе бүкіл жер шарын
жайлаған адамдар жиынтығы. Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы тым баяу
өсті, ол әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің төмендігімен, адамның табиғатқа
тәуелділігімен түсіндірілді. Мәліметтер бойынша, біздің дәуіріміздің басында әлем халқы
250 млн. жуық болған. Әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 жж. жеткен. Әлем
халқының өсу қарқынының үдеуі XVIII ғ. басталады. Осылайша, 1800-1900 жж. аралығында
әлем халқы 80%-дай өсті, ал екінші миллиардқа жету үшін бар жоғы 123 жыл уақыт кеткен.
1960 ж. әлемде үш миллиард адам болған (осылайша, үшінші миллиардқа жету үшін небәрі
33 жыл уақыт кеткен), 1974 ж. - 4 млрд. адам (14 жыл), 1987 ж. - 5 млрд. (13 жыл). 1999 ж. 12
қазанда әлемнің алтыншы миллиардты түрғыны өмірге келді.
Ұлт
(ағылш.
Nation
) — тіл, тарих, қандастық, мәдениет, мінез секілді ортақтықтар негізінде
қалыптасқан адамдар қауымдастығы. Ол ұжымдық идентитиге ие адамдар тобы болып,
аталған белгілерді ортақ ерекшелік етеді. Кей ұлттар этникалық топтармен (мысалы,
немістер, қазақтар) тең мағынада болса (қараңыз: этникалық ұлтшылдық); ал кейі
әлеуметтік және саяси конституцияға тән болуымен (мысалы, американдар) ерекшеленеді
(қараңыз: Азаматтық ұлтшылдық және мультикультурализм).
Этникалық топ
(ағылш.
Ethnic group
, немесе
этностық
ағылш.
ethnicity
) — өзге топтардан
өздерін ерекшелейтін ортақ қасиеттері арқылы өзара бірлікке ие болатын адамдар тобы.
Этносты идентитилейтін ортақ қасиеттерге олар өмір сүретін өңірдегі ортақ дәстүр,
қандастық, тіл, тарих, қоғам, мәдениет, ұлт, дін, әлеуметтік мәміле секілділер жатады.
[1][2][3]
Этнос термині этникалық ұлтшылдық жағдайында ұлтұғымымен негізінен ұқсасырақ
мағынада қолданылады, дегенмен нәсіл ұғымынан өзіндік айқын айырмашылығы бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жұмыстың негізгі бағыттары - Сарыбастау орта мектебінің кмм-нің «Шежіре» қоғамдық- гуманитарлық пәндер бірлестігінің

text:
Жұмыстың негізгі бағыттары
|
Іс шаралар
|
Жауаптылар
|
Орындау мерзімі
|
1.Оқу процесін ұйымдастыру
|
ӘБ жұмыстарын талдап және жаңа оқу жылының мақсаты мен міндетін белгілеу.
|
Бірлестік жетекшісі
А.Нурбекова
|
Тамыз
|
Мұғалімдерді 2019-2020 оқу жылында Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру ұйымдарында ғылым негіздерін оқыту ерекшеліктері туралы әдістемелік нұсқау хатпен таныстыру
|
Бірлестік жетекшісі А.Нурбекова
|
тамыз
|
№ 130 бұйрықпен танысу, күнтізбелік тақырыптық жоспар, өз білімін көтеру, кабинет жоспарын бекітуге ұсыну, кабинеттерді талапқа сай безендіру
|
бірлестік жетекшісі
|
Қыркүйек
|
Бірлестіктегі пән мұғалімдерінің сапалық құрамын жасау.
|
бірлестік жетекшісі
|
Қыркүйек
|
Пән бойынша ашық сабақ, сыныптан тыс іс-шаралар жоспарын құру, БЖБ, ТЖБ кестесін құру,бекіту.
|
пән мұғалімдері
|
Қыркүйек, қаңтар
|
Пән олимпиадасын ұйымдастыру, өткізу
|
бірлестік мүшелері
|
Қараша
|
Кәсіби шығармашылықты шыңдау: шығармашылық есеп беру, дөңгелек үстел, кеңес, семинар, курстан өту, конференция өткізу
|
бірлестік мүшелері
|
Үнемі
|
Тоқсан сайын оқушылардың білім сапасын анықтау, мониторинг жасау
|
бірлестік мүшелері
|
Тоқсан сайын
|
Оқу бағдарламасының, жоспардың орындалуын бақылау
|
Бірлестік жетекшісі А.Нурбекова
|
Тоқсан сайын
|
Мұғалімнің педагогикалық біліктілігін көтеру.
|
бірлестік мүшелері
|
Үнемі
|
«Шежіре» қоғамдық- гуманитарлық пәндер бірлестігінің онкүндігін өткізу
|
бірлестік мүшелері
|
Қараша
|
|