title: Сайын Назарбекҧлы

text:
1
Сайын Назарбекҧлы
Шығармалар жинағы
6 том
Егемен еліміз ӛсірген ең тәтті жеміс
Мақалалар
Руханият тақырыбы
Ел мен Жер
Азаматтар
тақырыбына
Тіліміз бен діліміз
Бҥгін. Ертең. Болашақ
Алматы, 2011. «Жазушы»
2
Дҥйсенбі Әріпҧлы,
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
Сайын
адамдардың
сенім
мен
дінге
психологиялық
бағыныштылығын дҽлме
-
дҽл тҥйіндеп: ―Пенде
біткеннің бҽрі де
біреуге табынады. Бірі Қҧдайға... Бірі Ережеге... Ҥшінші біреулері
кҥштіге... Ешкімге табынбайтындар да баршылық. Бҧлардың бірі
барлығына қарсылар. Кҿзі кҿргенді, қҧлағы естігенді –
бҽрін қаралап,
бҽрін кҥйелеп тастайды. Соған айызы қанады. Ондайлар ҿз қылығына
табынады. Ал табынбайтындардың бір тобы –
ішкі сарайлары таза,
жап
-
жарық, ап
-
анық. Ешкімге бас та ҧрмай, жамандық та ойламай ҿмір
сҥреді. Олар адалдық пен тазалыққа табынады‖ –
дейді.
Бҧндай тҧжырымды тек ―тура биде туған жоқ, туғанды биде иман
жоқ‖ дегендей адалдық пен тазалыққа табынатын, ҽділ де тура кісі
ғана айта алады деп білемін.
3
Мақалалар
1.
Руханият тақырыбына
1.1. Адам кӛркі
―Адам кҿркі шҥбірек, ағаш кҿркі жапырақ‖ деген екен бҧрынғының
даналары. Қандай сыйпатты сҿз. Осы бір ауыз сҿз сҽукелелі
қалыңдықты, ақ желеңді келінді, сыпайы шапанды ақсақалды кҿз
алдыңа келтіре қоймай ма? Сҽукелелі қалыңдықтан кҿрікті кім бар, бҧ
ғаламда. Шіркін, ақ желеңі желбіреп бара жатқан жас келіннен аяулы
кімді атай аласыз, бҧ дҥнияда. Адам кҿркі шҥбірек екені рас.
Дегенмен, жазбақ болып отырған мақаламыздың тақырыбы театр
туралы болғандықтан біз ҿз мақсатымызға қарай ойысалық...
Адам кҿркі тек қана шҥбірек пе? Мҽдениет деген не? Мҽдениетті
адам деген кім?
Талай кісінің ойына келген сҧрақтар. Талай адам жауап берген
мҽселе. Біз де солардың біріміз.
Маңғыстау тҿлі болғандықтан туған ҿлкеміздің тағдыры ҿз
тағдырымыз екеніне сенімдіміз. Маңғыстаудың атағына айтылған ҽр
теріс сҿз біздің жҥрегімізді тесіп бойлай ҿтіп жатса, ҽр бір жақсылық
хабар ҧшпаққа шығарып кетеді.
Бҧдан бірнеше жыл бҧрын мемлекеттік радио ҿзінің таңғы
хабарында бҥкіл қазақстандықтардан сҥйінші сҧрап, ҿкіметіміздің
Ақтау қаласында ―Маңғыстау музыкалық
-
драма театырын‖ ашуға
шешім қабылдағанын хабарлады. Қуанып кеттік. Жалма
-
жан облыс
мҽдениет басқармасының бастығынан бастап бҥкіл ниеттестерімізге
хабарласып, қуанышымызға ортақтастырдық. Бірақ театр ашылмай
қалды
.
Осы жылға дейін Маңғыстау облысы Байтағымыздың бір де бір
театры жоқ жалғыз облысы болып келген еді. Қҧдай сҽтін салған
ҥстіміздегі жылы сол сағынышты театрымыз да ашылды.
Бардық, театрда кҿпшілікпен жҥздестік.
Қойылымды кҿрдік, сезімімдерімізді ояттық.
Сҿз тыңдадық, ой тҥйдік.
Сонымен театр деген не нҽрсе?
Театр адамға қандай ҽсер ете алады?
Адам ҿмірінде театрдың қандай орны бар?
...Біз бҧл сҧрақтарға ҿткен дҽуірлерден қалған бҧ заман
адамдарына ҥлгі боларлық бір мысал арқылы жауап беруге тырысып
кҿрелік...
...Ежелгі гректер ҿз қаласына басқа бір театр коллетиві (труппа)
келіп жаңа
қойылым қоятын болса, тҥрме басшылары сол кҥні барлық
тҧтқындарға театрға баруға (бақылаусыз) ҧрқсат етеді екен. Ал
4
қылмыскерлер театрдан кейін бір адамдай тҥрмелеріне қайтатын
болыпты.
Адам
-
Ата балалырының ҿнерді ҿркендету жолындағы еңбегімен,
артына қалдырған мҧраларымен дҥние жҥзіне ҽйгілі елдің тек қана осы
ҽрекеті театрдың адам ҿміріндегі орны мен адамның театрға деген кҿз
қарасына ешқандай қосымша тҥсініксіз жауап бере алады.
...Сонымен Маңғыстауда театр ашылып ҿз қойылымын кҿрсете
бастады. Біз де
бардық. Алғашқыларына да, соңғысына да
(―Махамбет‖) бардық. Театрға уақытынан сҽл ертерек бардық.
Шынында да ―адам кҿркі шҥбірек‖ деген рас екен. Жайнаң қаққан
жастар. Араларында барын киіп алған біздің қҧрдастар, шалдар мен
кемпірлер. Жастары гҥ жайнап, ҥлкендері шетінен жасарып кеткен.
Театрдың ҽр жерінде ҽңгіме
-
дҥкен соққан адамдар. Барлығының да
кісілермен араласу, ағалармен сҽлемдесу бақытына ие болғандары
байқалып
-
ақ жатты. Сҽнқой келіншектердің айна алдында талай сағат
жоғалтқаны, шаштараз маманының
олардың шашына қалдырған қол
таңбалары да кҿзден таса қалмады.
Кҿпшілікке сҽлемдесіп те жҥрміз, сҿздеріне қҧлақ та тҥріп бақтық.
Бҥгін бҧлар басқаша секілді. Қысыр сҿздер қысқарған. Мҽдениет
туралы, театр туралы білгендерін айтып жатыр. Баяғы жас кезіндегі,
студент кезіндегі барғандарын, кҿргендерін естеріне алысып, тап осы
сҽтте рухани тірліктің ағыс
-
арнасына тҥсіп кеткендерін байқатып
жатыр. Ҿңдерінен парасаттылық пен зиялылық бой кҿрсетіп жатса,
сҿздерінен адам пендесінің бойындағы ең асыл қасиеттер –
мҽдениеттілік пен рухани тірліктің иістері байқала бастаған.
Бҧларға не болған?
Бҧлардың санасына кенеттен қандай қҧдірет ҽсер ете қалды?
Ол қҧдірет –
театр атты қҧдірет еді. Театр есігін адамдардың кез
келген киіммен аша алмайтыны секілді, оның ішіне еніп кеткендер кез
келген ойға да беріле алмайды. Бҧл театр қҧдіреті. Театр аяғыңды
сҽндеп бастыртады, сҿзіңді аңдап сҿйлетеді. Театрдың сондай қасиеті
бар!..
Жарықтық Маңғыстаулық Мҽтжан би: ―Менің кҿже қарынымды
тойдырған бір жер бар, ол –
Харазымның ойы, Ҽмударияның бойы.
Менің кҿңіл қарынымды тойдырған бір нҽр бар, ол –
ескілердің сҿзі,
Ерменбет бидің ҿзі‖ –
деген екен.
Кҥнде кҿрісіп жҥрген адамдарды танымай қалғандаймыз. Сҿздері
мҽнді, ойлары мағыналы. Қылықтары сыпайы, мінездері сырбаз.
Кейбіреулері кемпірлерінің қолтығынан демеп баспалдаққа кҿтерілуіне
кҿмектесе қалыпты...
Міне ғажап!.. Аяқ астынан ―кҿже қарынның қамынан кҿңіл
қарынның‖ қамына ауыстырып жіберген не қҧдірет?..
Ол –
тағы да театр қҧдіреті!.. Сҿз жоқ театр қҧдіреті!..
Театрлы
болып, осылайша маңғыстаулықтардың бағы
ашылғаны секілді, Маңғыстау театрының бағы да жана бастады.
5
Алғашқы қойылымымен
-
ақ (Томирис) республикалық байқауда
лауреат атанды. Осы жақын арада Орал қаласында ҿткен
республикалық театр фестиваліне қатысып, тҿрелер алқасынан ең
жоғары мақтау сҿздер естіп қайтты. Театр бас режиссері Гҥлсина
Мерғалиева жас режиссерлер арасындағы ―ең озық режиссер‖ аталып,
фестиваль лауреаты атағын алып қайтты. Екі қойылымының да аворы
бір кісі –
ақын, драматург Б.Беделханҧлы. Кҿп жылдар бойы
Маңғыстаудың мҽдениет саласына тер тҿгіп келе жатқан Нҧрнияз
Мҧхановтың театрға басшылық етуі де театр бағын аша тҥскендей.
Ҽрине, театрды, оның директоры мен кҿркемдік жетекшісін қанша
мақтағанмен, театр мен режиссерді атақты ететін де, кҿрермендерін
сан тҥрлі сезімге бҿлейтіндер де артистер. Солардың еңбегі мен
таланты.
Біздің театр артистері –
биыл ғана Жҥргенов атындағы ҿнер
академиясын бітірген жастар. Осы мақала авторы Оралда ҿткен театр
фестиваліне
қатысып,
республикалық
барлық
театрлардың
қойылымдарын кҿріп, театр мамандарының пікірін естіп келген кісі.
Жюри:
Қадыр Мырзалиев –
жюри тҿрағасы; мҥшелері:
Сания Дҥйсенханқызы, ҿнертану ғылымының докторы;
Ҽшірбек Сығай, ҿнер академиясының профессоры, ғылым
докторы, театр сыншысы;
Есмҧхан
Обаев, ҿнер академиясының профессоры, ғылым
докторы, театр сыншысы;
Маман Байсеркеев, ҿнер академиясының профессоры;
Бағыбек Қҧдақбаев, ҿнер академиясының профессоры, ғылым
докторы;
Ақҧштап Бақтыгереева, ақын;
Мҧрат Ерғалиев, мҽдениет министірлігінің
театр бҿлімінің
басшысы.
Қойылымдарды талқылауға мҽдениет министірлігінің ҿкілі
Сҽулебек Асылханов қатысып отырды.
Біз енді сол, атақты театр мамандарының Маңғыстау театрының
қойылымын талдау кезінде ауыздарынан шыққан сҿздерді есімізге
тҥсіріп, ҥзінді келтіріп кҿрелік.
Е.Обаев: Біздің кейбір сыншыларымыз Қазақстанда режиссерлік
мектеп қалыптаспаған, театр режиссурасы кенже қалған деуден
жалықпай келеді. Сол пікірдің қате пікір екенін мына жап
-
жас Гҥлсина
дҽлелдеп берді.
М.Ергалиев: Массовкадағы адамдар қалай орындарын тапқан.
Ҿңдері де, фактуралары да жарасып тҧр.
А.Бақтыгереева: Адай елінің ҽдеті, жылауы, зары, ҽні қойылым
желісіне айналған.
6
Ҽ.Сығай: Қазақ халқы талантты халық. 150 млн. халқы бар
Россияда ауызға ілінерлік жалғыз
-
ақ режиссер ҽйел бар
еді. Біздің
азғантай елімізден Гҥлсинадай таланттың шығуы халық мҽртебесі.
М.Байсеркенов: Қойылым сҽтті шыққан. Арманшыл қыз (Бану
Манкеева) болашағының зор екенін кҿрсете білді. Біз бҧл пьесада
Махамбеттің алды ор, арты тҿр адам екенін толық тҥсіндік.
Сҽулебек Асылханов: Бір қуанарлық нҽрсе режиссер мен
драматургтің шығармашылық одағы, достығы.
Енді біз мҽртебелі жюрилердің пікіріне, Гҥлсина қойған бҧл
пьесаны Оралда да, Ақтауда да кҿрген кҿрермен ретінде, бір
-
екі ауыз
сҿз қосалық. Бізді қуантқан ең басты жетістік, ол –
Махамбеттің
Маңғыстаулық Махамбет болып шығуы. Қойылым ҧдайы Жылкелдінің
―Қҧнан нар‖ ҽнімен ҽдіптеліп, кҿркемделіп отырады. Майра
Бақбердиеваның (азалы кейуана) ―Қҧан нары‖ ҽн болмысын, ҽн ҽуенін
сақтай отырып зарлы сазда орындағанының ҿзінде Махамбеттің
трагедиялық сценасына желімдей жабыса кеткен.
Арманшыл қыз (Бану Манкеева), қуанышты қыз шыға келгенде
амалсыз шаттығына ортақтаса кетесің.
Негізгі ролдерді орындаған Кенен Ақҥрпеков (Махамбет), Медғат
Ҿміралиев (Жҽңгір хан), Кенжебек Башаров (Баймағамбет сҧлтан)
секілді жас артистер Маңғыстау театырының болашағының зор екенін
дҽлелдеп берді.
Театрда орынсыз айқай
-
шу жоқтың қасы. Ҽйелдер зары, жылау
таза ҧлттық ҥрдістен алынған.
Жас театрдың республика деңгейінде атақты бола бастауына
,
біз, облыс басшыларының театрға, ҿнерге деген кҿзқарасы, жас
артистерге деген қамқорлығы да ҽсер еткен болар деп ойлаймыз. Ҽр
адамның ҿз пікірі болатыны заңды қҧбылыс. Біз енді айтпақ сҿзімізді
сынау мақсатында емес, ҿз ойымызды ҽрі қарай дамыту мақсатында
келтірмекпіз.
Сыншыларымыз театрды қозғалыс, қайшылық, ҿмір тартысының
орны деп, соларға кҿңілді кҿп бҿлуді талап еткенімен режиссерлердің
қазақ халқының ―ҿнер алды қызыл тіл‖ деген даналығын естен
шығармағаны жҿн. Режиссердің басты міндеттерінің бірі
ҽр артис
аузынан шыққан сҿздің тҧтасымен кҿрермен қҧлағына жетуін, жҽне
оның тҥсінікті тҥрде жетуін қамтамасыз ету деп білеміз. Қазақ халқы
ҥсті
-
ҥстіне бастырмалатып сҿйлейтін ел емес. Кҿпшілігі асықпай
сҿйлейтін, сҿзінің тыңдалғанын жақсы кҿретін жҧрт. Сол жағы есте
болғаны дҧрыс. Ҿз сҿзіне ҿзі шашалып, асығыстық жасалмаса дер
едік.
Ҽйелдер образында ханшаның бҥлікшілер ортасына елші болып
келуі нанымсыздық туғызса, соғыс алдында сарбаздардың ыза
-
кегін
туғызар, бойларына кҥш
-
қуат бітірер, атақты жырауларға айтқызар
ҧран сҿздері жылау айтып жатырған ҽйелдердің аузынан естілгенде
―ҽттеген
-
ай‖ дегізерліктей.
7
Сонымен, ҽлгі гректер тҥрмедегі қылмыскерлерді театрға босына
босатпайтын болса керек. Театрдан шығып келе жатқан адамдар
тҥсіне, ҿңіне қарап біз осындай сезімге бҿлендік.
Адам кҿркі тек қана шҥбірек емес, іштен тысқа теуіп тҧрған,
жаныңа жаңалық ала келген бір ҿзгеріс, соған сезімденген шағың да
болса керек. Біздің театрымыз біздерді сол сезімдерге бҿлей бергей.
«Маңғыстау», 11.11.2003
1.2. Кӛркем сӛз –
жан азығы, кӛркем тіл –
тірлік сәні
Мағыналы ой мен кҿркем сҿз адамның жан азығы болса,
шабытанна шырайлы етiп сҿйлейтiн тiл –
ҿмiрiнiң ажары!
Ата
-
бабаларымыз ―ҿнер алды –
қызыл тiл‖ деп мақал шығарып,
ҿмiр салтанатын сҿз ҿнерiне бастатырып қойыпты. Бҧл жерде
олардың ―қызыл тiл‖ деп отырғаны аузымыздағы еттен жаралған
тiлiмiздiң тҥсi емес. Қызыл тiл дегенiмiз –
ауыздан шыққан сҿздiң терең
ойы мен бояуы, оның мағынасы мен кҿркемдiгi. Сҿз қызықтаған сол бiр
заманда олар мақал шығарып қана қоймай, қызыл тiлдi сайратып,
талай
-
талай қызығын кҿрген де секiлдi. Секiлдi деп сезiктенерлiк
жҿнiмiз жоқ, қҧдайға шҥкiр, жез таңдай жыршыларымыз бен қҧйма
қҧлақ шайырларымыздың арқаларында бҧ заманға аман
-
есен жеткен,
жанымызға азық бола аларлық асыл мҧралар жеткiлiктi. Кейбiреуiн
парақтап кҿрелiк…
… Баймағамбет сҧлтан қатаң ауырып жатып, кҿңiлiмдi кҿтерсiн
деп, Абыл ақынды алдырыпты. Сонда Абыл: ―Қызыл тiл Жиреншедей
тiлiм, тақсыр, қызыл тiл –
ҿнер алды, бiлiм, тақсыр…‖ –
деп бастаған
арнауын:
Ер ҿлдi деп етек бҧлап жылайтҧғын,
Бай
-
еке
-
ау, қай iсiң бар елге жаққан?! –
деген жолдармен
аяқтаған екен.
Осы сҿздер мағынасына ой жҥргiртсек, ақын Абылдың айтпақ
ойы ҿзiн алдыртып отырған мансапты сҧлтаннан гҿрi кҿкiрегiнде
кҿркем сҿз туындайтындар мен оны дер кезiнде ҧтымды
пайдаланатындардың, тiл ҿнерiн меңгергендер мен бояуын келiстiре
алатындардың ҿнерлi де бiлiмдi, ерекше жаратылған жандар екенiн
сездiру болса керек. Ақын сондайларды Жиренше дҽрежесiне кҿтерiп
тҧрған жоқ па?.. Сонда Жиренше кiм, Баймағамбет кiм?.. Абыл тiлдi
тек қана ҿнер деп қабылдамаған болса керек, тiл Абыл ақын ҥшiн, ең
алдымен, бiлiм бастауы, бiлiм бҧлағы!.. Абыл айтып отырған қызыл тiл
жаттампаздардың заржақ тiлi емес, ол –
кҿз алдыңа ҽсем суреттердi
алып келе алар бояулы тiл, жан
-
тҽнiңдi бусандырып жiбере алар
қҧдiреттi тiл, ол –
қарсыласын жер жастандырып жiберер уытты тiл!..
Аялағысы келгендердi алақанға сала алар, ардақтағысы келгендi
8
аспандата алар сезiмi мен сенiмi, кҥшi мен қуаты жеткiлiктi тiл!..
Абыл
ақынның:
Ақ маңдай, ителгi кҿз, алма мойын,
Қанды бет, жазық мандай, ыссы қойын,
Алыстан ат арытып келгенiнде,
Балқиды қорғасындай тҧла бойың… –
деген тҿрт жол ҿлеңiн
оқығанда, сҿз
тҥсiнетiн кез
-
келген кiсiнiң кҿз алдына ғажайып ҽдемi
ғалам елестей қалмай ма?…
Жауынгер ақын Қалнияздың батырды сыйпаттағаны:
…Сымбатыңа болайын мҧнарлы қара тҿбедей!
Қайратыңа болайын айдында жҥзген кемедей!
Айбатыңа болайын кiрiстен шыққан жебедей!…
Ойпырмай, батырдың тҧлғасының iрiлiгi сондай, кҿз алдыңа тҿбе
басына биiк ҥйiлген ҥлкен қара оба елестемей ме?.. Ала
-
сапыран
дҥлей дауылда толқынға қарсы жҥзген кеменiң кҥш
-
қуатын немен
ҿлшестiруге болар?!… Ысқыра айбат шегiп, алыстағы ажалыңды
қҧтыла алмас жылдамдықпен алып келе жатқан оқ алдында қалай
дiрiлдемессiң?…
Ҧрандап жауға шапқанда,
Атыңның басын тежемей,
Хан ҽскерi қаймығып,
Тығылмас па едi бҧтаға,
Қарақҧс кҿрген шҿжедей… Ал осындай батыр тҧлғаны қалай
қастерлемессiң, қалай жырға қоспассың, осындай ерге қалай
табынбассың?..
Қалнияздың Тҿлеп батыр тҧлпарын сипаттауы да таңдайынды
қақтырмай, басынды шайқатпай қоймайды..
…Астындағы қҧла аттың
Танаулары талыстай,
Қҧлақтары қамыстай.
Екi кҿздiң арасы
Салып қалсаң, қарыстай.
Омырауына қарасаң,
Оралып жатқан тҥбектей.
Ерiнiне қарасаң
Қақтап соққан кҥректей.
Азу тiсi балғадай,
Бауырлары аралдай,
Қабырғасы шеңбердей,
Омыртқасы отаудай,
Шоқтықтары шоңқалдай,
Толарсағы тоқпақтай,
Жiлiншiгi жiптiктей.
Ту сыртынан қарасаң,
Суға жҥзген сазандай.
9
Шекесiнен қарасаң,
Он алты тiлiк қазандай.
Басқан iзi аймақтай.
Қҧйқылжып
-
ақ келедi,
Жел аударған қаңбақтай…
Қабағыңа қар қатып, жҥрегiңе кек батып, қҧлаға мiнiп, қҧба
қалмаққа қарсы шықпасаң да, ҽлгiдей етiп Қалнияз ақын ардақтаған,
Аллатағала артық жаратқан жан иесi жануардың жалынан бiр сипар ма
едi, шiркiн! Орынды теңеулер сан ғасырлар бойы ата
-
бабаларымызды
бар халықтан ҥстем еткен жiбек жалды, қыл қҧрықты сол пырақтарды
сағынтып
-
ақ жiберген жоқ па?!…
Ендi бiр сҽт Нҧрым ақынға ерiп мекен даланы бiр шолып
қайталықшы…
…Жер реңi келсiн деп, жарқыратып кҿл берген.
Кҿлдiң кҿркi келсiн деп, қаптай кҿшкен ел берген.
Елдiң сҽнi келсiн деп, қатар
-
қҧрбы тең берген.
Теңнiң кҿркi болсын деп, сҿйлесетiн сҿз берген.
Сҿйлеп қызық кҿрсiн деп, оралған қызыл тiл берген.
Жақсы мен жаман кҿрсiн деп, жарқыратып кҿз берген…
...
Ҧлы жаратылыс деген осы емес пе?!…
―Қҧдайдың қҧдiретi
-
ай‖ деп таңданатын, қҧпиясына ой жеткiзе
алмай келе
жатқан жҧмбағымыз да осы емес пе!?..
Ақтаннан бiр
-
екi жол кҿркем сҿз келтiрелiк:
Қалағандарың сҿз болса,
Мен жырлауға қҧмармын,
Шҧбалаң қҧйрық шҧбармын.
Шапқан аттай саулаймын,
Жанған оттай қаулаймын.
Не қылғанмен дер кҥнiм,
Бҧлдыраған таудаймын.
Екi атысқан жау болса,
Арасында панамын.
Мен –
ақ бауыр кер жорға,
Ҽдемi басқан аяғын.
Қарасаң кҿзiң талатын,
Жылмиып жатқан даламын.
Жортар атқа жеткiсiз,
Ҧзын бауыр саламын.
Жоғарыдан қҧйған Жайықпын,
Теңiзге қҧйған аяғын.
Кҥн шығыстың кҥштi желiмiн
Ылайлатып ағамын… Ақынның бҧл теңеулерi шексiздiк туралы
ҧғымды еске салады… Ҽлем қандай шексiз болса, сҿзде соншалық
10
шексiз… Қалай таңданбассың!? Мен –
ақ бауыр кер жорға, ҽдемi
басқан аяғын…
Арамыздан кеше ғана кеткен Сҽттiғҧл ақын тiптi тоқсан
жасында
да асыл сҿзден ҿрмек тоқып, ҿмiрдi қызықтаудан, жыртолғауымен елге
еңбек етуден жалықпапты…
… Алқалы топқа кҿрiнбек,
Ҿрен жҥйрiк шабысы.
Қиырдан кҿзге iлiнбек,
Дҥлдҥлдiң аяқ алысы.
Шарықтап ҧшқан қыран қҧс
Шабытпен кҿкке ҿрлесе,
Тау да болса, ҿңгерер.
Сҧңқылдап бҧлбҧл сайраса,
Дҥниеге ҿң берер…
…Мен ежелгi жҥйрiкпiн,
Алдына қара салмаған.
Қҧрсанған қара бҧлтпын
Шықтаған жерiм жаураған.
Қайнарлы кҿздi бҧлақпын
Ортаймаған қауғадан…
Қазақ тiлiнде сҿйлегендерден ой тереңдiгi мен тiл кҿркемдiгi
жҿнiнде дҥние жҥзiнiң қай зергерiмен де жарысқа тҥсе алар даналар аз
тумапты.
Кҿкiректе асыл сҿз шер толқытса шығады.
Кҿл тҥбiнде асыл тас су толқытса шығады.
Ойланып қарасақ ҽлгiдей Ҧлы кiсiнiң, Асан қайғы бабамыздың,
ойы мен ҿзiн ҧлылық дҽрежеге жеткiзiп тҧрған бiздер –
қазақ халқы,
бiздiң тiл –
қазақ тiлi емес пе?
Бiр
-
екi жолға сыйғызылған аз сҿзбен, соншалықты ауқымды
ҧғымды бере алған не деген бай тiл, не деген кҿркем сҿздi тiл деп,
қазақ тiлiнiң байлығы, оның сҽнi мен мҽнi туралы талай шетел
ғалымдары таңдай қаға жазған, тҽнтi болған…
Ҿмiр –
ҥлкен кҿл,
Заман –
соққан жел.
Алдыңғы буын –
ағалар,
Соңғы буын –
iнiлер,
Кезегiмен ҿлiнер,
Баяғыдай кҿрiнер… деген Абай, адам пендесiнiң бар ҿмiрiн тҿрт
жол ҧйқасты сҿзге сыйғызып жiбере алған
.
Мiне сҿз қҧдiретi деген осы!… Ақылдының ауыздан шыққан
кҿркем сҿздiң кҿз алдыңа алып келер суретi дарынды суретшiнiң қыл
қаламынан туған атақты шығармадан бiрде
-
бiр кем емес.
Ҿнерлi тiл дегенiмiз:
«Кҿркем сҿзбен жеткiзiлген шынайы
сезiмдер!…
11
Екпiндi де қуатты, шырайлы да бояулы тiл!..
Мағынасы мен сҽнi ҧлы табиғыттан бастау алып жатқан, тереңiне
ой жетпес,
жиегiне кҿз жетпес –
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
Сулейменова Э. Д. Шаймерденова Н. Ж., Аканова Д. Х. Язык народов
Казахстана, -cоциолингвистическом справочник. -Астана, 2007.
2.
Назарбаев Н.Ә. Тоталитарлықтан – саяси тұрақтылыққа және
демократиялық Қазақстанға. «Егемен Қазақстан» газеті, 1997.
3.
Алтынбекова О.Б. Степень владения русским языком как вторым:
результаты социолингвистического исследования // Вестник КазНУ. Серия
филологическая. - 2006.
4.
Алматы қаласының тілдік ахуалды әлеуметтік зерттеу және мониторингі.
-Алматы, 2012.
5.
Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы: Жібек жолы, 2010.
6.
Мұсабаев Ғ. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Арыс, 2008.
7.
Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам
тәсілдері. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005.
8.
Қалиев Ғ.,Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы, 2005.
132
9.
Верещагин
Е.
М.,
Костомаров
В.
Г.
Язык
и
культура.
лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. М..
1990.
10.
Чайковская Н.Н., Осенмук Л.П.О некоторых тенденциях влияния
казахского языка на русский язык в Казахстане. Усть-Каменогорск, 2008.
133
БІЗДІҢ АВТОРЛАР // НАШИ АВТОРЫ
Абаев Вячеслав Евгеневич – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің доценті, педагогика ғылымдарының кандидаты, Алматы
қаласы
Абаева Мадина Кабыловна – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты,
Алматы қаласы
Абдримова Фируза Асиловна – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, Алматы қаласы
Ақбаева Шолпан Әбілғазықызы - Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің доценті, педагогика ғылымдарының
кандидаты, Алматы қаласы
Аширов Жәнібек Сатыбалдыұлы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, Алматы қаласы
Алтайбаева Дамира Манасовна – Абай атындағы Қазақ ұлттық
университеті, филология және көп тілді білім беру институтының 4-курс
студенті, Алматы қаласы
Асанова Гүлнар Нұржанқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық университеті,
филология және көп тілді білім беру институтының 3-курс студенті, Алматы
қаласы
Әмірбекова Айгүл Байдебекқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының
кандидаты, Алматы қаласы
Әміржанова Назира Серікқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының
кандидаты, Алматы қаласы
Жаңалық Азамат – Абай атындағы ұлттық педагогикалық университеті
Магистратура және РҺD докторантура институтының 2-курс магистранты,
Алматы қаласы
Жиренов Саян Аманжолұлы – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты,
Алматы қаласы
Ибрагимов Аман Илесович – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университеті, Магистратура және PhD докторантура институтының аға
оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты, Алматы қаласы
Қасенов Ерлан Сламбекұлы – Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты,
Алматы қаласы
Қазбекова Мақпал Жәнібекқызы – Абай атындағы ұлттық педагогикалық
университеті Магистратура және РҺD докторантура институтының 2-курс
магистранты, Алматы қаласы
Қожамберді Ұлжан
– Абай атындағы Қазақ ұлттық университеті, география-
жаратылыстану институтының 1-курс студенті, Алматы қаласы
134
Казкенова Аимгуль Каирбековна
–
Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің доценті, филология ғылымдарының
кандидаты, Алматы қаласы
Мәзбаева Жанар Оралханқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, Алматы қаласы
Сманова Ақмарал Смаилқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, педагогика ғылымдарының
кандидаты, Алматы қаласы
Сұлтанова Нәзира Ерланқызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
университеті, филология және көп тілді білім беру институтының 3-курс
студенті, Алматы қаласы
Талиев Рахымжан Максутович – Абай атындағы ұлттық педагогикалық
университеті Магистратура және РҺD докторантура институтының 2-курс
магистранты, Алматы қаласы
Тюлепбердинова Гульнур Алпыскызы – Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің аға оқытушысы, физика-математика
ғылымдарының кандидаты, Алматы қаласы
Уайдуллақызы Э. – Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық
Университетінің Магистратура және РһD докторантура институтының
докторанты
135
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы «Жас ғалымдар» сериясының ғылыми
мақалаларды қабылдау
ЕРЕЖЕСІ
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы «Жас ғалымдар» сериясындағы мақалалар
қоғамдық және жаратылыстану, педагоика мен әдістеме ғылымы бағыттарындағы ғылыми
зерттеулердегі жаңалықтар мен өзекті мәселелерді қамтиды. Хабаршы «Жас ғалымдар»
сериясына 40 жасқа дейінгі жас зерттеушілер мен ғылымға бейімі бар студенттердің
ғылыми мақалаларын жариялайды.
Мақала көлемі кестелерді, суреттерді, пайдаланылған әдебиеттер тізімін және
негізгі мәтін алдында жазылатын түйінді қосқанда 15 беттен аспауы керек. Мәтін
Microsoft Word редакторында Times New Roman 14 пт әрпімен, аралық 1 интервалмен,
үстіңгі және астыңғы жақтарынан – 2 см; сол жағынан – 3 см және оң жағынан – 1,5 см
қалдырылып теріледі. Бірінші беттің ортасына қалыпты әріптермен автордың аты-жөні,
оның астына мақаланың аты, төменіректе жай жақшаның ішінде жұмыс орындалған
ұйымның аты мен қаласы жазылады.
Суреттер саны 5-тен аспауы керек (биология, физика-математика, химия салалары
бойынша 10-нан аспауы керек) және иллюстрациялар (графиктер, схемалар,
диаграммалар) компьютерде салынуы керек.
Барлық формулалар мен символдар (математикалық, физикалық, химиялық)
Microsoft Equation және Microsoft Word редакторында теріліп, нөмірленіп, сілтемелер
жасалады.
Әдебиеттерге жасалған сілтемелер тік жақшамен [1, 15 б.] көрсетіледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі төмендегіше жазылады:
Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. -Алматы: Сөздік-Словарь,
2005. - 440 б.
Хасанов Ғ.Қ. Қазақ тілінің лексикалық синтагматикасы: Ғылыми монография. –
Алматы: Үшқиян, 2009. -488 б.
Қоянбекова С.Б. Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері. Фил. ғыл.
док... дис.: 10.02.02. Қолжазба. -Алматы: Абай ат-ғы ҚазҰПУ, 2008. -346 б.
Шойбекова Ғ.Б. Ұлттық танымның сөз тудырудағы рөлі // Академик Ә.Т.Қайдар
және тіл білімінің мәселелері. -Алматы, 2004. -204-207 бб.
Мақала төмендегі құжаттармен қоса екі данада және СD дискімен қабылданады:
1. Түйін (1/3 кем емес) екі тілде (қазақша-ағылшынша немесе орысша-
ағылшынша);
2. Жеке парақта автор жөнінде толық мәлімет көрсетіледі (аты-жөні, ғылыми
дәрежесі, ғылыми атағы, жұмыс орыны, мекен-жайы, телефоны, факсы, е-mail-ы).
3. Студенттер мақаласын жіберген жағдайда (студенттің аты-жөні, оқу орыны мен
факультеті, мамандығы, ғылыми жетекшісінің сараптама пікірі, мекен-жайы, телефоны,
факсы, е-mail-ы; ғылыми жетекшісінің аты-жөні мен ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы,
жұмыс орыны, мекен-жайы, телефоны, факсы, е-mail-ы).
Редакцияға
түскен
ғылыми
мақалалар
рецензияланбайды.
Қолжазба
қайтарылмайды. Көшіріп басқан жағдайда «Хабаршыға» сілтеме жасау міндетті.
Жарияланған материалдардың нақтылығына авторлар жауап береді.
Ғылыми пікірлер мен толғамдар редакция көзқарасымен сәйкес келе бермейді.
Хабаршы «Жас ғалымдар» сериясына 40 жасқа дейінгі жас зерттеушілер мен
ғылымға бейімі бар студенттердің жұмыстары қабылданады.
136
Правила приема научных статей в журнал «Вестник КазНПУ имени Абая» серия
«Молодые ученые»
Статьи ихз серии «Молодые ученые» журнала «Вестник КазНПУ имени Абая»
охватывает актуальные вопросы научных исследований в области общественных и
естественных наук, а также в области методики преподавания. В серии Вестника
«Молодые ученые» публикуются работы молодых исследователей в возрасте до 40 лет и
студентов, склонных к исследовательской работе.
Статья представляется в двойном экземпляре. Размер статьи не должен превышать
15 страниц (от 6-ти страниц), включая таблицы, рисунки, аннотацию в начале статьи
перед основным текстом (аннотация до 1/3стр. через 1 интервал, 12 пт ), список
литературы, напечатанных в редакторе Word, шрифтом Times New Roman14 пт, с
пробелом между строк 1 интервал, поля - верхнее и нижнее – 2 см, левое – 2 см, правое – 2
см. Количество рисунков не более пяти (для серий биологическая, физико-
математическая, химическая - не более 10). К статье прилагается:
- к статье необходимо приложить аннотацию (не менее 1/3 стр.) на двух языках (на
казахском и английском или на русском и английском)
- на отдельной странице и сведения об авторах (Ф.И.О., ученая степень, ученое
звание, адрес, место работы, телефон, факс, e-mail). Далее посередине страницы
прописными буквами (курсивом) инициалы и фамилии авторов, ниже также посередине
заглавными буквами - название статьи; затем посередине строчными буквами; в круглых
скобках - название организации (ий), в котором выполнена работа, и город. Прилагается
электронный вариант на CD-диске.
- в случае подачи статьи к публикации студентами необходимо указать: ФИО
студента, название вуза, факультет, специальность, аналитический отзыв научного
руководителя, адрес, телефон, факс, е-mail; ФИО и ученую степень, ученое звание, мето
работы, адрес, телефон, факс, е-mail научного руководителя.
– иллюстрации (графики, схемы, диаграммы) должны быть выполнены на
компьютере или в виде четких чертежей, выполненных тушью на белом листе формата А4
– математические формулы в тексте должны быть набраны как объект Microsoft
Equation.
Химические формулы и символы должны быть набраны при помощи инструментов
Microsoft Word. Следует нумеровать лишь те формулы, на которые имеются ссылки.
- ссылки на литературные источники даются цифрами в прямых скобках по мере
упоминания [1,15 c.]. Список литературы оформляется следующим образом:
Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М.:
Просвещение, 1963. -255 с.
Аверьянов А.Н. Динамика противоречий // Вопросы философии. 1976. № 5.
Гумбольдт В. Фон. Язык и философия культуры. М.:Прогресс, 19857 451с.
В случае переработки статьи по просьбе редакционной коллегии журнала
датой поступления считается дата получения редакцией окончательного варианта. Если
статья отклонена, редакция сохраняет за собой право не вести дискуссию по мотивам
отклонения.
Научные статьи, поступившие в редакцию, не рецензируются. Рукописи не
возвращаются. При копировании материалов обязательная ссылка на журнал «Вестник».
За достоверность материалов ответственность несут авторы.
Научные отзывы и рецензии могут не соответствовать мнению редакции.
К публикации в серии Вестника «Молодые ученые» принимаются работы молодых
исследователей в возрасте до 40 лет и студентов, склонных к исследовательской работе.
137
ХАБАШЫ. ВЕСТНИК.
«Жас ғалымдар» сериясы
Серия «Молодые ученые»
№ 2, 2013
Хабаршы. «Жас ғалымдар» сериясы. – Алматы, Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті, «Ұлағат» баспасы, - 2013. № 2. - 136 б.
Вестник. Серия «Молодые ученые». – Алматы, Казахский национальный
педагогический университет имени Абая, типография «Ұлағат», - 2013. № 2. – 136 с.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Фрейм «Царство животных» - С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары

text:
Фрейм «Царство животных» включает в себя следующие слоты:
Слот 1.1. Млекопитающие животные:
Dog: (as) tied as a dog – устать как собака; to wake a sleeping dog –
«разбудить спящего пса», озлобить опасного человека.
Cat: a cat has nine lives – кошки живучи»; Kilkenny cats – смертельные
враги; cat burglar – «кошачий вор» (так англичане прозвали грабителей,
которые попадают в квартиры, забираясь по стенам); look like something the
cat dragged in – выглядит, как что-то затасканное котом; let the cat out of the
bag – выпустить кота из мешка; look like the cat that swallowed the canary –
иметь вид кота, проглотившего канарейку.
Horse: a good horse can’t be a bad colour – «хорошая лошадь не может
быть плохой масти»; play horse – валять дурака/дурачить кого-либо,
обращаться грубо, бесцеремонно.
Pig: as greedy as a pig – очень жадный; what do you expect from a pig but
a grunt – «от свиньи ничего кроме хрюканья не дождешься».
Bat: as blind as a bat – с очень плохим зрением, почти слепой; sling the
bat – общаться с местным население, объясняться на языке местных жителей.
Wolf: keep the wolf from the door – предотвратить голод, бороться с
нищетой; one must howl with the wolves (he who keeps company with the wolf
will learn to howl) – с волками жить – по волчьи выть.
Ass: аct/play the ass – валять дурака, глупо себя вести; Never bray at an
ass – не связывайся с дураком.
Cow: a cursed cow has short horns – бодливой корове бог рога не дает;
you can’t sell the cow and drink its milk – невозможно продать корову и пить ее
молоко, невозможно делать две взаимоисключающие вещи.
Sheep: a lost sheep – заблудшая овца, человек, сбившийся с пути
истинного; one scabbed sheep infects the whole flock – паршивая овца все стадо
портит.
Fox: a fox is not taken twice in the same snare – старую лису дважды не
проведешь; when the fox preaches, then beware your geese – начнет лиса зубы
заговаривать – с гусей глаз не спускай.
Bull: be like a red rag to a bull – как красная тряпка для быка;
shoot/sling/throw the bull – болтать, трепать языком, хвастать.
Bear: catch the bear before you sell his skin – не продавай шкуру
неубитого медведя; as cross as a bear – злой как пес.
Hare: cook one’s hare before it is caught (before one has caught it) –
«жарить непойманого зайца», – делить шкуру неубитого медведя; start
a/another hare – поднять, выдвинуть новый вопрос, переменить тему
разговора, отвлечь внимание говорящего от темы разговора.
Lion: a great lion – известный популярный человек, знаменитость; the
lion is not so fierce as he is painted – не так страшен черт, как его малюют.
Monkey: (as) agile as a monkey – ловкий, проворный, как обезьяна; put
smb’s monkey up – разозлить, взбесить к–л, вывести из себя, довести до
белого каления.
13
Mouse: (as) quite/silent/still as a mouse – тихий как мышь, затаившись,
как мышь; it’s a poor mouse that has only one hole – плоха та мышь, которая
одну лазейку знает.
Elephant: when elephants fight, the grass suffers – паны дерутся, а у
холопов чубы трещат; have a memory like an elephant – иметь прекрасную
память; see the elephant – приобрести жизненный опыт.
Lamb: (as) quiet as a lamb – тише воды, ниже травы; go to bad with a
lamb and rise with a lark – ложись спать с ягненком, а вставай с жаворонком.
Rat: like a drowned rat – как мокрая крыса, промокший до костей; the
rat’s race – яростная безумна борьба с целью быть лучше других.
Donkey: if a donkey bray at you, don’t bray at him – не связывайся с
дураком; do the donkey’s work – исполнять самую скучную, неважную и
рутинную часть работы.
Calf: worship the golden calf – покланяться золотому тельцу; the fatted
calf – обильные угощения, яства.
Rabbit: (as) scared as a rabbit – перепуганный до смерти;
produce/pull the rabbit out of the hat – вытащить кролика из шляпы,
произвести неожиданный эффект.
Camel: he stains at a gnat and swallows a camel – в чужом глазу и
соринку видно, а в своем и бревна не видать; the camel going to seek horns lost
his ears – за чужим добром погонишься – свое потеряешь.
Ox: as an ox goes to the slaughter – как вол на убой, покорно,
безропотно; you can’t flay the same ox twice – с одного вола двух шкур не
сдерешь.
Hyena: laugh like a hyena – пронзительно, визгливо хохотать.
Leopard: can the leopard change his spots? – может ли человек изменить
свою природу?
Mule: as stubborn as a mule – упрям как осел.
Swine: cast pearls before swines – метать бисер перед свиньями.
Tiger: buck/fight the tiger – идти ва-банк, играть в азартную игру.
Слот 1.2. Птицы (as free as a bird – свободный как птица; kill two
birds with one stone – убить двух зайцев; a knowing old bird – стрелянный
воробей; light as a feather – легкий как перышко; hawks will not pick hawks'
eyes out – ворон ворону глаз не выклюет; don't count your chicken before they
are hatched – цыплят по осени считают; catch old birds with chaff – провести
старого воробья на мякине; a hungry fox dreams about chicken – голодной лисе
все куры снятся).
Слот 1.3. Насекомые (as busy as a bee – трудолюбивый как пчелка;
like a tired butterfly – как сонная муха; as flies to sugar – как мухи на мед; to
have butterflies in one's stomach – нервничать от страха).
Слот 1.4. Земноводные и пресмыкающиеся (drink like a fish - пить
запоем; dumb as a fish – нем как рыба; crocodile tears – крокодиловы слезы;
fish in troubled waters – ловить рыбу в мутной воде; crawl along like a turtle –
ползти как черепаха; to have a frog in one's throat – охрипнуть).
Наиболее часто встречается такой тип метафорического переноса, как
14
использование названий животных для характеристики человека,
обозначения тех или иных его качеств, черт внешности, характера,
умственных способностей. Зоонимы часто становятся символами моральных
и интеллектуальных качеств человека. Отсюда мы выделяем следующий
фрейм: Фрейм «Характеристика человека» включает в себя
следующие слоты:
Слот 1.1. Упрямство и глупость (с частотным компонентом-
зоонимом Ass, Donkey)
Слот 1.2. Решительность и агрессивность (с компонентом-
зоонимом Bull)
Слот 1.3. Неуклюжесть (с компонентом-зоонимом Elephant)
Слот 1.4. Хитрость (с компонентом-зоонимом Fox)
Слот 1.5. Трусливость (с компонентом-зоонимом Hare )
Слот 1.6. Трудолюбие и упорство (с компонентом-зоонимом Horse)
Слот 1.7. Кроткость и безропотность (с компонентом-зоонимом
Lamb)
Слот 1.8. Бесстрашие и авторитарность (с компонентом-зоонимом
Lion)
Слот 1.9. Проказливость и проворство (с компонентом-зоонимом
Monkey)
Слот 1.10. Неприметность и бедность (с компонентом-зоонимом
Mouse).
Данная характеристика в виде метафорического переноса в
большинстве своем универсальна, так как универсален для всех людей
характер и повадки животных, отсюда и близко сходство характеристик.
Также обращает на себя внимание и то, что в составе таких фразеологизмов
присутствует сравнительный оборот в виде AS и LIKE A:
as cross as a bear – злой как пес; cross/sulky/savage as a bear (with a sore
head)/like a bear with a sore head – не на шутку рассерженный, смотреть
зверем, злой как черт; be like a red rag to a bull – как красная тряпка для быка;
bellow/roar like a bull – реветь как бык; like a bull in a china shop – слон в
посудной лавке, неуклюжий человек; ( as) nervous as a cat – очень нервный;
(as) weak as a cat – совершенно обессилевший; have as many lives as a cat –
быть живучим как кошка; like a cat in a strange garret – не в своей тарелке;
like a cat on hot bricks – как кошка на раскаленных кирпичах; не по себе, не в
своей тарелке, как на иголках; ( as) tied as dog – устать как собака; as stupid as
a donkey – глуп как осел; dance like an elephant – танцевать как слон, с
медвежьей грацией; have a memory like an elephant – иметь прекрасную
память; ( as) cunning/sly/smart as a fox – хитрый как лиса; (as) timid as a hare –
трусливый как заяц; as gentle as a lamb - мягкий, кроткий как ягненок; as
innocent as a lamb – невинен, как ягненок; like a lamb – как овечка,
безропотно, покорно; ( as) bold/brave as a lion – храбрый как лев; (as) agile as
a monkey – ловкий, проворный, как обезьяна; (as) tricky as a monkey –
проказливый, хитрый, зловредный; ( as) quite/silent/still as a mouse – тихий как
мышь, затаившись, как мышь; as poor as a church mouse – беден как
15
церковная мышь (гол как сокол); as timid as a mouse – тише воды, ниже
травы; as stubborn as a mule – упрям как осел; mutton dressed (up) as lamb –
молодящаяся старушка; as an ox goes to the slaughter – как вол на убой,
покорно, безропотно; as greedy as a pig – очень жадный; bleed like a (stuck)
pig – обливаться кровью, истекать кровью, кровоточить; eat like a pig – есть
как свинья, есть с жадностью, чавкая; (as) scared as a rabbit – перепуганный
до смерти; like a drowned rat – как мокрая крыса, промокший до костей; like a
rat in a trap – как мышь в мышеловке; eat like a wolf – уплетать за обе щеки,
иметь отменный аппетит; drink like a fish – пить запоем.
Рассмотрим следующие фразеологизмы, имеющие фрейм «Имя
собственное»:
Слот 1.1 Имена людей:
Balaam’s ass – «валаамова ослица», молчаливый, покорный человек,
который вдруг заговорил, запротестовал (антропоним).
Teddy bear – плюшевый мишка, медвежонок (по имени президента
Рузвельта, любившего охоту на медведей).
Слот 1.2 Географические названия:
bull of Bashan – «васанский бык», здоровый, сильный человек с
громким голосом; труба иерихонская; grin like a Cheshire cat – ухмыляться,
улыбаться во весь рот; Kilkenny cats – смертельные враги (fight like –
бороться до взаимного уничтожения; an Irish bull – очевидный абсурд, явная
нелепость; like a bull in a china shop – слон в посудной лавке, неуклюжий
человек; the British Lion – «Британский лев», Великобритания, Англия
(эмблема).
Рассмотрим казахские пословицы и поговорки.
Арғымаққа оқ тисе, мәстектей туламас.
Сыпайыға оқ тисе, жамандардай жыламас.
Арғымақ аттың құйрығы - әрі жібек, әрі қыл,
Жігіт жақсысын -
Сұлтан дейді,
Ит жақсысын -
Сырттан дейді.
Өгіздің өзі қартайса да,
Мұрыны қартаймайды.
Жақсының өзі қартайса да,
Көңілі қартаймайды.
Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмайды.
Қойдың сүті - қорғасын.
Қойшы көп болса,
Қой арам өледі.
Қойға қоңырау жараспас.
16
Тәңір асыраған тоқтысын
Қасқыр жемейді.
Арық малды асырасаң
Аузы-мұрныңды май етер.
Арам адамды асырасаң
Аузы-мұрныңды қан етер.
Тоқты тоймас,
Шөміш кеппес.
Жетім қозы - маңырауық.
Төлден мал өседі.
Шыбықтан тал өседі.
Ақырап, қауыс,
Кәрі-құртаңды тауыс.
Жетім қозы маңырар,
Маңырар да отығар.
Жолдас боп өскен жора,
Жолдасын жолда қалдырмайды.
Берік боп салынған қора,
Қойын қасқырға алдырмайды.
Әкесі қой баға білмегеннің
Баласықозы баға білмейді.
Сиыр бақтым - сидаң қақтым,
Ешкі бақтым - еңіреп бақтым.
Ешкілі қой өрген.
Ешкіні түлен түртерде
Шопанның таяғына сүйкенер.
Бұрын шыққан құлақтан,
Кейін шыққан мүйіз озады.
Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп
Құлағынан айрылыпты.
Қасапшыға мал қайғы,
17
Қара ешкіге жан қайғы.
Ешкі сойғанның екі заты бар:
Мүйізі пышағына сап,
Терісі мосысына қап.
Жылкы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түие атасы - Ойсыл қара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкінің иесі - Сексек ата.
Өзім асырап өсірген текешігім
Өзіме тап берді.
Ешкі тұқымы - егіз лақ,
Қой тұқымы - қоңыр тұсақ.
Қасқырдан қайрат кетсе,
Ешкіні апа, текені жезде дейді.
Нар жолында жүк қалмас.
Көрмес түйені де көрмес.
Қуырдақтың әкесін
Түйе сойғанда көрерсің.
В пословицах-зоонимах казахского языка часто встречаются
следующие животные: Овца-баран-ягненок, коза-козленок, корова, лошадь-
жеребенок,
верблюд-верблюжонок.
Наблюдается
наименования
дифференцированные – по приплоду. Это вызвано скотоводческим укладом
казахского народа. Огромную роль придавали казахи наименованию скота.
Таким образом, языковым единицам, в том числе и
фразеологизмам-зоонимам, свойственно выражение в языке через
признаки внешнего мира, которые разделяются на живую и неживую
природу. Живая природа характеризуется признаками растений и живых
существ, неживая природа – предметом, веществом и стихией.
К ведущим фреймам зооморфного кода относятся следующие:
«Царство животных» и его составляющие слоты (Млекопитаемые
животные, Птицы, Насекомые, Земноводные и пресмыкающиеся),
«Характеристика человека» и его слоты:
Слот 1.1. Упрямство и глупость (с частотным компонентом-
зоонимом Ass, Donkey)
Слот 1.2. Решительность и агрессивность (с компонентом-
зоонимом Bull)
18
Слот 1.3. Неуклюжесть (с компонентом-зоонимом Elephant)
Слот 1.4. Хитрость (с компонентом-зоонимом Fox)
Слот 1.5. Трусливость (с компонентом-зоонимом Hare )
Слот 1.6. Трудолюбие и упорство (с компонентом-зоонимом Horse)
Слот 1.7. Кроткость и безропотность (с компонентом-зоонимом
Lamb)
Слот 1.8. Бесстрашие и авторитарность (с компонентом-зоонимом
Lion)
Слот 1.9. Проказливость и проворство (с компонентом-зоонимом
Monkey)
Слот 1.10. Неприметность и бедность (с компонентом-зоонимом
Mouse).
Стремясь охарактеризовать свое поведение, чувства, состояния,
внешность, человек прибегал к сравнению с тем, что было ему ближе
всего и похоже на него самого – животным миром.
Литература:
1. Маслова В.А. Лингвокультурология. - М.: Академия, 2001.-208 с.
2. Сабитова З.К. Историческая память языка и культуры // VII
Седельниковские чтения. - Павлодар, 2007. - с. 304
3. Мезенцева Е.С. Пословичный фонд языка как фрагмент языкового
сознания этноса // Вестник КазНУ. -№2. 2005. - с. 23-26.
4. Снегирев И.М. Русские в своих пословицах. - Новгород. 1997.
5. Красных, Виктория Владимировна. Этнопсихолингвистика и
лингвокультурология. – М.: ИТДГК «Гнозис», 2002. – 284 с.
6. Баскакова, Г. Н. Пословицы и поговорки в обучении английскому
языку / Баскакова, Г. Н. // Englіsh.- 2007.- 1-15 January.- N 1.- C. 5
Словари
Англо-русский фразеологический словарь, А.В. Кунин. 4 издание, М.,
1984
Казахские народные пословицы и поговорки / Сост. пер. с каз. В. Б.
Захаров, А. Т. Смайлова.- Алматы: ИД "Кочевники", 2005.- 232 с.
Русско- казахские пословицы и поговорки / Сост.: Р 895 А. Туреханов,
Б. Туреханова, Г. Бґлеген. Под ред. Ж. Сатаева.- Алматы: Изд. дом "БИКО",
1999.- 30 с.
Русско-английский словарь пословиц и поговорок, С.С. Кузьмин, Н.Л.
Шадрин. М. Русский язык, 1989
Түйін
Мақала ағылшын мен қазақ тілін салыстырмалы талдау түрінде
қарастырылған.
Summary
Article is devoted the comparative analysis of proverbs of English and
Kazakh language.
19
ҚАЗАҚ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ТІЛІНІҢ СТИЛИСТИКАЛЫҚ
ЖӘНЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ҚАҒИДАЛАРЫ
А.Б.Әмірбекова - Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Қазақтың саяси-дипломатиялық тілінің тарихы қазақ мемлекетінің
қалыптасуымен, сыртқы байланыс орнату тарихымен, елшілік қызметтерімен
астасып жатыр. Тарих деректеріне үңілетін болсақ, түркі дәуірінде Тоныкөк,
Күлтегін, Білге қағандардың жаугершілік заманында түркі тайпасын аман
сақтап қалу үшін, көршілес Қытай, одан кейін Түрік империяларымен
дипломатиялық қарым-қатынасқа түсіп, өзара келісімге келгендері Орхон-
Енисей жазбаларында, көне түркі ескерткіштерінде айқын көрсетілген. Ел
мен ел араласып, тіпті жауласып жатқан сонау заманнан бастап-ақ
дипломатиялық құжаттар (хат, шақырту, келісімшарт) болған, жазылған. Осы
дәстүр күні бүгінге дейін жалғасын тауып келе жатыр және жалғаса бермек.
Дегенмен, қоғам дамып, өркендеген сайын саяси қарым-қатынас,
дипломатиялық келісімдер мәдениеті жоғары деңгейге көтерілуде. Бірақ
әрбір мемлекет өзінің ұлттық немесе ғұрыптық дәстүрлерін сақтап келеді.
Соның ішінде дипломатиялық қарым-қатынаста тілді құрметтеу, сөйлеу
мәдениетіне үлкен мән беру, саяси дискурста сәтті диалог құру қабілеттері
тең келу сияқты критерийлер саяси-дипломатиялық қарым-қатынас жасау
этикетін, оның тілдік нормаларын, лексикалық қорын дамыту динамикасын
қарқындатады. Әрине, шетелдік өкілмен сауатты дипломатиялық кездесу
жасау, сауатты саяси әңгіме құру, мәдени дипломатиялық әдептілікті сақтай
білу өз мемлекетің туралы жақсы пікір қалдырумен тең. Сондықтан, қазақ
тілінің саяси-дипломатиялық тілі жан-жақты зерттелуі тиіс.
Тіл әлемінің жаһандық үрдісте дамуы саясат, дипломатия, экономика
салаларында еркін қарым-қатынас жасауға жол ашты. Осыған орай бүгінгі
күні халықаралық қатынас тілін жетілдіру қажеттілігі туындады.
Бүкіләлемдік саяси және экономикалық өмірде Қазақстанның күшін нығайту
мүмкіндіктері жасалып жатқанымен, халықаралық қарым-қатынас арқылы
сапалы нәтижеге қол жеткізіп жатырғанымызбен, дипломатиялық,
мемлекетаралық қарым-қатынас тілі орыс тілі арқылы жүргізіліп келеді.
Ендігі кезде ұлттық төл тілімізді саяси-дипломатиялық байланыс жасау
мақсатында жетілдіруіміз керек. Ол үшін қазақ тілінің күші мен құдіреті
жеткілікті. Себебі, қазақ мемлекеті қалыптасқан кезден бастап-ақ, шет
елдермен байланыс орнату, дипломатиялық қарым-қатынас жасауға қазақ
тілінің мүмкіндігі жетіп отырған. Тек бүгінгі күні қазақтың саяси-
дипломатиялық тілін қоғам дамуына сай жетілдіріп, қолданысқа енгізу
қажет.
Ал енді қазақ дипломатиясының тілін меңгертудегі басты кедергі
дипломатиялық құжаттарды дайындау мәселесі, оны жазуда туындайтын
20
термин мәселелері болып отыр. Себебі, бірде орыс тілінде, бірде қазақ
тілінде дайындалатын дипломатиялық құжаттардың тілдік, стильдік
нормасында бірізділік жоқ. Бұл мәселелер тәжірибеде көп кездеседі.
Қазақтың дипломатиялық тілі тұрақты қалыптасу үшін оның ресми-іскери
стилін
әлеуметтік-мәдени
түркіжайттарды
ескере
отырып
нақты
қалыптастырып алуымыз қажет. Себебі, мәдениаралық коммуникацияда
болсын, басқа қызмет салаларындағы коммуникацияда болсын ресми-іскери
стильдің негізі қалыптаспай жатыр. Осыған орай мәдениаралық
коммуникациядағы сөз стилі дипломатиялық стильдік қарым-қатынастың
құзіретін атқарып жатыр. Демек, басқа коммуникациядағы ресми-іскери
стилі мен дипломатиялық стильдің аражігін анықтау үшін жоғарыдағы
талаптар орындалуы тиіс.
Дипломатиялық тіл публицистикалық және ресми-ісқағаздар стилі
аясында зерттелгенмен, оның өзіндік лексикалық, функционалдық
ерекшеліктері болады. Мысалы, бұл ерекшеліктер дипломаттар сұхбаты,
баяндамасы, ресми жолдауын салыстырмалы түрде қарағанда анықталады.
Мәселен, ресми қарым-қатынаста, баспасөз конференцияларындағы
дипломатиялық сөз салтанатты және қатал мәтін үлгісінде болады. Әрине бұл
ерекшелік барлық мемлекеттің дипломатиялық қатынасына тән құбылыс. Ал
дипломатиялық мәтіннің ішкі құрылымы мен мағынасы әр мемлекеттің ішкі
ұлттық, халықтық ерекшеліктеріне сай әртүрлі болады. Тіпті мәтіннің
басталуында да өзгешеліктер болатынын былайша көрсетуге болады.
Мысалы, АҚШ-та дипломатиялық сөз «құрметті (есімі) мырза» деп басталса,
орыс дипломатиясында «Құрметті (есімі, әкесінің аты)» айтылады. Қазақ
тілінде де орыс дипломатиясына ұқсас адресаттың есімі мен әкесінің аты
қоса айтылады. Ал Араб мемлекетінде мүлде басқаша, себебі араб тілінде
әкесінің аты аталмайды, оларда өзгеше антропонимикалық жүйе бар. Ал
орыс тіліндегідей атымен, әкесінің атымен қатынас жасау араб танымы үшін
сыпайылыққа жатпайды. Дегенмен, араб еліндегі дипломатиялық қатынаста
«президент мырза», «елші мырза» деген ресми емес қаратпаларға жол
берілген [1].
Дипломатиялық жазу тәсілі – ең алдымен қарапайымдылық және
айқындығымен ерекшеленуі тиіс және бұл жай қарапайымдылық емес, әр сөз
өз орнын дәл тауып, тура мағынасын жеткізе алатындай болуы қажет.
Сондықтан дипломатиялық құжаттың тілі — бұл мемлекеттің сыртқы
әлеммен байланысқа түсетін тілі. Сол ретте көп жағдайда мемлекеттің
дайындаған дипломатиялық құжатының тілінен сол мемлекеттің бет-
бейнесін көреді.Сондықтан да, тілге, дипломатиялық құжаттардың
жазылуына аса жоғары талаптар қойылады. Бұл тіл анық та, нақтылы болуға
тиіс.
Дипломатиялық құжаттардың тілі мен жазылу тәсіліне қатысты
Х.Вильднер өз еңбегінде бірқатар ұсыныстар береді. Х.Вильднер бойынша,
Дипломатиялық жазу тәсілі – ең алдымен қарапайымдылық және
айқындығымен ерекшеленуі тиіс және бұл жай қарапайымдылық емес, әр сөз
өз орнын дәл тауып, тура мағынасын жеткізе алатындай болуы қажет.
21
Дипломатиялық құжаттың тілі — бұл мемлекеттің сыртқы әлеммен
байланысқа түсетін тілі. Сол ретте көп жағдайда мемлекеттің дайындаған
дипломатиялық құжатының тілінен сол мемлекеттің бет-бейнесін
көреді.Сондықтан да, тілге, дипломатиялық құжаттардың жазылуына аса
жоғары талаптар қойылады. Бұл тіл анық та, нақтылы болуға тиіс [2,23б.].
Әлемдік тіл білімінде дипломатиялық тілді зерттеуде А.Ф
Достарыңызбен бөлісу: |


title: С. А. Жиренов Бас редактордың орынбасары - бет 3

text:
Борунков ,
А.Г. Ковалев, Л.Г.Фарафонова, К.А. Логинова, Е,А.Крюкова т.б ғылыми
еңбектерін атауға болады. Ал дипломатиялық құжаттар тілін зерттеуде
Е.М.Иссерлин, В.Н.Бабенко, Т.В. Солтановская атсалысты.
Отандық зерттеуші ғалымдардан қазақтың дипломатиялық тілін
арнайы зерттеген А.Ашинованы, проф Н.Сүлейменованы, Б.Хасановты,
Г.Бегимованы, қытай-қазақ дипломатиялық терминдер сөздігін құрастырған
Т.Қалибекұлыны атауға болады.
XX ғасырдың 60-70-ші жылдары шыққан салалық терминологиялық
сөздіктерге қосымша ретінде бүгінгі күні жаңа арнадағы сөздіктер шыға
бастады. Сол ретте ресми іс қағаздарын жүргізуге жәрдем ретінде 1994 жылы
«Атамұра» баспасынан «Екі тілде іс жүргізу: сөздік-анықтамалық» атты
көмекші құралдың шығуы осы бағыттағы шаруаны біршама жеңілдете түсті.
Алайда әр сала өзіндік ерекшеліктерге толы. Қазақстан Республикасының
Сыртқы істер министрлігі көлемінде 2004 жылы "Қазақ және орыс тілдерінде
дипломатиялық іс жүрізу" сөздік-анықтамалығының шығуы қазақстандық
дипломатиялық ресми іс қағаздарының ұлттық тілге көше бастауының
белгісі болды. 2008 жылы Алматының «Арда» баспасынан шыққан
құрастырушы-автор М.Кәрібайдың «Дипломатиялык хат алмасу (үлгілер)»
еңбегібүгінгі күнде аса зәру әрі күрделі мәселенің бірі – дипломатиялық
құжаттарды, ресми іс-қағаздарын мемлекеттік тілде жазу, оқу, дамыту және
бір ізге түсіру тұрғысынан жазылған. Қазақстан Республикасының бұрынғы
Сыртқы істер министрі болған Қ.Тоқаев: "Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері
бұрын ұмтыла бастаған ұлттығымыздың басты белгілері, асыл мұраларымыз-
тарихымыз, дініміз, ділімізбен қоса, тілімізді қалпына келтіруге сыртқы
саясат
ведомствосы
да
атсалысып,
министрліктің
құрылымдық
бөлімшелерінде және шетелдердегі елшіліктер мен өкілдіктерде іс жүргізу
және қатынас қағаздарын кезек-кезегімен мемлекеттік тілге көшіру
жоспарланып отыр" [3]– деп тіл мәселесінің мемлекетаралық қатынастарда
да өте мақызды екендігін дәйектейді.
Бүгінгі күнге дейін дипломатиялық құжаттардық тілі қарапайым,
майда, икемді болу керек деген түсінік қалыптасқан болатын. Кезінде
дипломатияда солай сұхбаттасқандығы ақиқат. Дегенмен, құжаттардағы
бүкіл мәтіннің бір жақты, нақты мәліметтің өзі ғана келтірілуі құжатпен
танысушы тарапты жалықтыруы мүмкін. Бұл құжат мазмұнын соңына дейін
толық түсіну мүмкіндігін жоюы ықтимал. Мәселеге қатысты алғашқы
дипломатиялық құжат дайындалған кезде мәліметтерді нақтылы күйінде
дәйектеу қажет. Ал осы мәселеге қатысты келесі құжаттарды әлде қайда кең
көлемде, жан - жақты ашып көрсеткен дұрыс. Дипломатиялық құжаттардың
стилистикалық құндылығы сөздер мен сөз тіркестерін тиімді пайдалана алу
22
мүмкіндігіне тікелей қатысты.
Бір сөздің өзін әр сөйлем сайын қайталай берсеңіз де дипломатиялық
сапасына кері әсер етері белгілі. Дипломатиялық құжаттарда жалпылама
сипаттағы түсініктерге тым жиі сілтеме жасамаған дұрыс, өйткені керісінше
жағдайда бұл қажет басқа тарапқа ақыл айтумен тең болып қабылданады.
Сондықтан да қарсылық білдіру құжаттарын дайындауда жеткілікті
мөлшерде дәлелдеме болғаны жөн. Сол негізде тым асыра сілтеушіліктің
болмағаны дұрыс. Егер дипломатиялық құжаттарды грамматикалық
тұрғыдан қарастыратын болсақ тек жадынамалық жазбаларында ғана емес,
сондай-ақ ноталар мен мәлімдемелерде де болымсыз сөйлемдер көп
мөлшерде кездеседі. Өйткені бұл дипломатиялық құжаттардың белгілі
ерекшеліктерімен айқындалады.
Дипломатиялық
құжаттардағы
бастауыш
–
көп
жағдайда
анықтауышты, яғни мәселеге саяси сипаттама беруді қажет етеді, дегенмен
мұны өте қажет деген сәтте ғана орындау қажет. Құжат дайындау кезінде
етістіктерді пайдалану да мұқияттылықты талап етеді.
Ең алдымен тепе – теңдік қатынастар жайлы баяндалғанда, егеменді
мемлекеттердің қатынастары туралы сөз болғанда басқа мемлекет үшін оның
не істеу немесе істемеу керектігін міндеттеу әдепсіздік деп есептелінеді. Сол
себепті дипломатиялық құжаттарда міндеттеу қағидасы әлдеқайда икемді,
жұмсақ түрге ие болады. Яғни, келісімшарт сөйлемдерінде «егер» сөзінен
бастауға тура келсе, «қарсы тараптармен қоса» өздеріне де қатысты екендікті
білдіретін реңк болуы тиіс. Міндеттеу сөздерін пайдаланудың екінші
қауіптілігі - талап етушілік деп қабылдау жағдаяттары.. Ал талап етушілік –
егер құжат қандай да бір төтенше жағдайға қатысты болғанда ғана
расталады. Ал басқа жағдайларда дипломатиялық қатынас барысында талап
ету өзіңе қайта зиянды жайттар тудыруы мүмкін [4, 96].
Зерттеу барысында дипломатиялық құжаттардың рәсімделуіне
қойылатын тілдік талаптар, стилистикалық критерийлері анықталды. Яғни ,
қазақ дипломатиялық тіліне тән ерекшеліктер былайша нақтыланды:
біріншіден, оның өзіндік терминологиясы бар (атташе, коммюнике, пакт,
конвенция. т.б.), ал кейбір терминдер қазақтың төл тілінен алынған (елші,
келіссөз, сенімді өкіл, т.б. ), бірқатар лексикалық бірліктер дипломатиялық
қарым-қатынаста арнайы терминдік мағынаға ие болып қолданылады.
Екіншіден, дипломатиялық қарым-қатынастың өзіндік этикасы болады.
Мысалы дипломатиялық сыйластықты білдіретін тілдік стиль (Жоғары
Мәртебелі, мырза, ханым – ізгі ниетпен; шынайы ризашылығымды
білдіремін; жылы лебізіңізге рақмет; сіздің сенімді өкіліңіз, т.б.) болады.
Үшіншіден, дипломатиялық тілдің синтаксистік құрылымы құрмалас
сөйлемдерден құралады, айқындауыш мүшелер, бірыңғай мүшелер жиі
кездеседі.
Төртіншіден, мәтін мақсатты, шартты мәнді болғандықтан, сөйлем тұйық
етістікті (инфинитив) сөздермен аяқталады (қамтамасыз ету, тасымалдау,
рәсімдеу, қабылдау).
23
Бесіншіден, мәтін мазмұны келешекте болатын істі жоспарлауға
бағытталғандықтан, сөйлемдер ауыспалы осы шақ немесе ауыспалы келер
шақ формасында беріледі (жүзеге асырылады, ықыласын білдіреді т.б.).
Алтыншыдан, құрмалас сөйлемдерден құралады, себебі ойды логикалық
тұрғыдан тиянақты әрі түсінікті жеткізу үшін айқындауыш мүшелер
қолданылады, осы орайда есімше жұрнақтары жиі жалғанады (көрсеткен,
барған, растайтын, енетін, туындайтын),
Жетіншіден, дипломатиялық мәтіндер мазмұны негізінен екі мемлекет
арасындағы бұрынғы байланыстарды дәйектейтін немесе жоспарланған істің
нәтижесін
растайтын
мағынамен
тоғысып
жатады.
Сондықтан
дипломатиялық мәтін тілінде өткен шақ формасымен аяқталатын сөйлемдер
жиі кездеседі (бекітілді, белгіленді, қалыптасқан, қарастырылған).
Сегізіншіден, дипломатиялық мәтінде дипломатиялық қарым-қатынастың
болып өткен уақыты, орны нақты көрсетілетін болғандықтан сан есім түрлері
жиі қолданылады. Мысалы, 2013 жылдың 25 тамызында, 12.00-де, 3-4
сағатқа созылды деген қолданыс үлгісінде беріледі.
Тоғызыншыдан, дипломатиялық тілде изафеттік құрылым, яғни ілік септігі
жалғауының түсіп қолданылуы жиі кездеседі. Қазақстан Республикасы,
Америка Құрама Штаттары, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, Біріккен
Ұлттар Ұйымы [5]
Оныншыдан, дипломатиялық стиль ресми-іскери стильдің құрамдас бөлігі
болғанымен, дипломатиялық мәтіннің өн бойында публицистикалық стиль,
көркем-әдеби стиль реңктері кездесіп жатады. Дегенмен, дипломатиялық тіл
халықаралық саясат тілі болып саналғандықтан, онда көпсөзділікке,
эмоционалдылыққа, аса әсірелейтін бейнелі сөздерге, еркін қолданыстарға
жол берілмейді. Тіпті дипломатиялық шешендік тілде де экспрессивтілік пен
эмоционалды әсер ететін тілдік құралдар шектеп қолданылады.
Саяси-дипломатиялық қарым-қатынас мазмұнына келсек, бұндай
стильдің басты мақсаты – айтылмақ ойды қарым-қатынасқа түсуші екінші
тарапқа мейлінше растау, идеяның дұрыстығына сендіру, алға қойылған
жоспарға көндіру. Ол үшін тілдік тұлға өзінің логикалық дәйектеу
шеберлігіне, шешендік өнеріне, тапқырлығына, яғни тілдік және аялық
біліміне сүйенеді. Дипломатиялық стильден гөрі, саяси тілде көркемдік тілдік
қолданыстарға, шешендік сөйлеу тәсілдеріне еркіндік беріледі. Соның
негізінде саяси қатысым, саяси дискурс, саяси мәтін кеңістігінде
прагматиканы жүзеге асыратын бейнелі метафоралардың тиімді қолданылуы
кең етек алып отыр. Осыдан барып, саяси метафоралардың әмбебаптық
қызметі, яғни тыңдаушыға әсер ету, логикалық дәйектілікке қол жеткізу,
психологиялық бетбұрыс жасау, ынталандыру, тыйым салу, сендіру, ой
тастау, психологиялық шабуыл жасау қызметтері нақтыланды. Демек, қазіргі
заманауи қоғамда адам мен адамды жақындастыратын, ел мен елді
байланыстыратын тілдің құдіреттілігін, соның ішінде саяси-дипломатиялық
тілдің артықшылықтары мен кемшіліктерін айқындап, оны түзетуге тырысу
қажет.
24
Қазақ тілін Орта Азия елдері арасындағы қарым-қатынас тілі ретінде
әлеуетін көрсету үшін, саяси-дипломатиялық стилін ғылыми негізде зерттеу
қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
Вдовина О.А. Полиполярность мира и языка дипломатического
общения / О.А. Вдовина // Вестник Южно-Уральского государственного
университета (Серия Лингвистика), Выпуск №8 - 2009. - № 2.
2.
Вильднер Х. Дипломатическая техника. М., 2000.
3.
Тоқаев Қ. Беласу. – Астана, 2006.
4.
Холопова Т.И., Лебедева М.М. Протокол и этикет для деловых людей.
М., 1994.
5.
Бөрібаева С. Қазақ тілінде дипломатиялық және мемлекеттік
құжаттарды рәсімдеу. – Алматы, 2011.
Резюме
В статье выявлено языковые правила и нормы правописания в
оформлении дипломатических документов. Определено лингвистические и
стилистические особенности казахского политико-дипломатического
языка.
Summary
The article revealed linguistic rules and regulations spell the design of
diplomatic documents. Defined linguistic and stylistic features of the Kazakh
political-diplomatic language.
РУХАНИ МӘДЕНИЕТТІҢ НЕГІЗІН САЛҒАН ҚАЗАҚ ҒАЛЫМЫ
Н.Әміржанова –
Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университетінің аға
оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты
(Алматы, Қазақстан)
Асқар таудың алыстаған сайын биіктей түсетіні секілді, ұлы
тұлғалардың асыл бейнелері, бүкіл рухани әлемі өмірден озған соң күннен-
күнге, жылдан-жылға асқақтай көрінетіні белгілі. Ал оның артында қалған
мұралары ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, теңдесі жоқ мол қазынаны елестетеді.
І.Кеңесбаев – алғашқы қазақ оқулықтарының тұңғыш авторларының
бірі. Ғалым – білім беру мекемесінде оқитын шәкірттердің танымдық-
тәрбиелік қажетін өтейтін рухани қымбат қазынаны жазумен айналысып,
белгілі бір пән бойынша жасалған тұжырымдаманы ғылым негіздерге сүйене
отырып, оқу бағдарламаларына енгізуге тырысты. Оның жасаған оқу
құралдарынан сан мыңдаған жас жеткіншектер, бірнеше ұрпақ өкілдері
сауатын ашып, білім нәрімен сусындады, өнегелі тәрбие үлгілерін бойына
сіңірді.
25
Дарынды педагог ғалым білім берудегі оқулықтың рөлі мен орны деген
мәселеге ерекше көңіл бөлді. Оның қолынан шыққан оннан астам әліппе
кітаптары, оқу құралдары, оқу-әдістемелік еңбектері бар.
Оқу-әдістемелік еңбектері лингвист ғалымның халық ағарту
майданында елдің сауатын ашуға, ана тіліміздегі төл оқулықтарды жазу
жұмысына шынайы жанашырлықпен белсене атсалысқанын айғақтайды.
1930 жылдың бас кезінде көптеген мемлекеттік құжаттарда, халық-
ағарту саласының қызметкерлері мен ғалым-педагогтардың мақалаларында,
ғылыми кеңестерде білім беру мен тәрбие жұмысын жетілдіре түсу,
оқулықтар құрастырудың ғылыми жүйесін жасау, оқу-әдістемелік орталық
құрудың қажеттілігі т.б. мәселелер жайында жиі сөз болды. Осыған орай
1932 жылдың қаңтарында Республикалық ғылыми-педагогика кабинеті
құрылып, 1933 жылдың қаңтарында осы кабинеттің негізінде Педагогика
ғылымдары ғылыми-зерттеу институты ашылған болатын.
Институт қызметкерлерінің белсене араласуымен, ұлт мектептеріне
арнап қазақ тілінде оқулықтарды жазу ісі қолға алынды. Бұл іске Қ.Жұбанов,
І.Жансүгіров, М.Әуезов сынды ұлы тұлғалар ерекше атсалысты. Осы кезде
ана тілімізде бірнеше ғылыми педагогикалық еңбектер жарық көре бастады.
Ал 1930 жылдардың екінші жартысында институт жанынан авторлар тобы
қайта құрылып, жаңа оқулықтар жазуға С.Жиенбаев, Ә.Қоңыратбаев,
Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев сияқты белгілі ғалымдар тартылды. Осылайша,
Қазақстанда ұлттық ғылыми кадрлары енді жетіліп келе жатқанда
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, С.Асфендияров,
Т.Жүргенов,
С.Сейфуллин,
Б.Майлин,
І.Жансүгіров,
Қ.Жұбанов,
Х.Досмұхамедұлы, М.Жолдыбаев, Ш.Әлжанов, Ә.Сыдықов сияқты ондаған
зиялы қауым өкілдері «халық жауы» атанып, қуғын-сүргінге ұшырап,
атылды. Зиялы қауымды қудалай қазақ ғылымының біршама жылдарға
тоқырауын туғызды. Ал 1930-1941 жылдың арасында жаппай бастауышқа
міндетті оқу енгізіліп, совет мектебінің оқу-тәрбие жұмысы қайта құрыла
бастады. 1933 жылы мектеп оқулықтары туралы партияның Орталық
Комитетінің қаулысы қабылданады. Қаулы бірнеше жылдарға арналған
тұрақты оқулықтар даярлау қажеттігін атап көрсетті. Сондықтан қазақ
ғалымдарының алдында оқулықтар мен оқу бағдарламаларын жазу,
методикалық нұсқаулықтар жасау міндеті тұрды. Бұл сол кездегі
мамандардың төл ісіне айналады. Осындай қиын да, жауапты кезеңде, яғни
теориялық мәселелерінен гөрі практикалық мұқтаждық басымырақ болып
тұрған сәтте, бір топ педагог ғадымдар атсалысты. Оның бірі – академик
І.Кеңесбаев болатын.
І.Кеңесбаев 1931 жылы Ленинградтың Шығыс зерттеу институтын
бітіріп, халықты сауаттандыру яғни, оқу-ағарту жұмыстарымен тікелей
жұмыс жасайды. І.Кеңесбаев 1931-1934 жылдары Халық ағарту
комиссариаты жанындағы оқу-методикалық советте қызмет істей жүріп, сол
кезеңге қажетті оқулықтар мен оқу құралдарын дайындауға қызу атсалысқан
алғашқы қазақ ғалымдарының бірі. Бастауыш мектептерге арналған әліппе
26
мен қазақ тілі оқулықтары оның ғылым жолындағы алғашқы «әліппесі» деп
айтуға болады.
Жалпы 1935 жылға дейін бастауыш және жоғарғы сыныптарға
арналған (латын графикасына негізделген қазақ жазуымен басылған) оқу
құралдары болмады, ал болғандары қазақ тілін терең зерттеу негізінде
жазылмай, басқа тілден көшірілу әдісімен жасалған оқу құралдары деп
есептелінді. Сондықтан қазақ мектептерін, мыңдаған қазақ оқушыларын өз
ана тілінің сапалы құралдарымен қамтамасыз ету жұмысы ең маңызды басты
міндеттің бірі болып қойылды. Оларды жазу үшін алдымен қазақ тілінің
фонетикасын, грамматикасын терең зерттеп, оның заңдылықтарын, дұрыс
ережерін айқындап алу керек болды. Ал тыңнан оқу құралдарын жазып, ана
тілін оқытуды ғылыми жолға салу мүмкін емес еді. І.Кеңесбаев мектеп
оқушыларына әліппе, грамматика жазу жұмысын жеңіл желпі, атүсті
қарайтын мәселе емес, аса күрделі жұмыс екенін жақсы біліп, соған
байланысты жұмыстар атқарды. Өз кезінде ғалымның қолынан шыққан
бастауыш және орта мектеп кітаптары өте сапалы, тәрбиелік мәні зор оқу
құралдары болып есептелінді.
Ғалым қазақ тіл білімінің өзіне дейінгі және өз кезеңіндегі барлық
табыстары мен игілікті жетістіктерін жете меңгеріп, ғылыми зерттеу
жұмыстарын
жүргізді.
Ғалымның
ой
елегінен
өткізілген
тың
тұжырымдарының түпкі жиынтығы, істелген іс пен жасалған жұмыстар
қорытындысының нәрі мен сөлі оқулық беттеріне түсіріліп отырылды.
І.Кеңесбаев – жас жеткіншектердің сауатын ашып, білімін жетілдіру
мақсатын көздеді, ана тіліне, қазақ тіліне деген олардың сүйіспеншілігін
арттырып, ынтасын көтеруге тырысты. Мұғалімдердің практикалық сабақ
беру жұмысын ғылыммен ұштастырып, тілді оқыту ісінің теориялық негізін
қалап, ғылымды педагогикамен байланыстырып отырды. Республика
көлемінде болып жатқан соңғы жаңалықтар мен табыстарды мектеп және
жоғары оқу орындары арасына таратып, қазақ тіл біліміндегі алдыңғы
қатарлы ой-пікірдің жаршысы ретінде танылды.
Оқулықтар мен оқу құралдарын жазу үстінде Ісмет Кеңесбаевтың
ағартушылық қарым-қабілеті, ұстаздық ұлағаты барынша жарқырап
танылғаны белгілі. Мұны оқулықтардың дидактикалық құрылымынан,
әдістемелік нәрлілігінен, оқу мәтіндерін берудегі автордың шынайы әдіскер
маман екенін көруге болады.
І.Кеңесбаев жазған немесе жазуға қатысқан әрбір оқулық, әрбір оқу
құралы қайта басылған сайын өңделіп, жаңа оқу материалдарымен, сәтті
мәтіндермен толықтырылды. Бұл оның оқулық авторы ретіндегі
шеберлігінің өсу динамикасын, оқулық жасау технологиясын жете меңгеріп,
оны жетілдіріп отырғанын да көрсетеді. Мәселен, 1934 жылы «Қазақ тілі»
бастауыш сыныптарға арналған оқулығын 1935, 1936, 1938 жылдары
толықтырып қайта шығарылған оқулықтары дер кезінде, өз уақытының тиісті
міндетін атқарды деп айтуға болады.
1934-1935 және одан кейінгі оқу жылдарында мектептің оқу жоспары
мен оқу программалары жетілдірілді. Жаңа сападағы бағдарлама негізінде
27
І.Кеңесбаев 1934 жылы «Қазақ тілі» атты бастауыш мектептің оқулығын
жарыққа шығарады. Ол оқулық бірінші және екінші сынып оқушыларына
арналып жазылды. Оқулықтың мақсаты – қазақ тілінің грамматикасы мен
емле ережесін теориялық негізге сүйене отырып, әртүрлі жаттығулар арқылы
сауатты жазу және сауатты сөйлеуге үйрету болып табылады.
Аталған оқулығының жарты бөлігін бірінші сыныпқа, екінші бөлігін
екінші сыныпқа арнаған. Бірінші сыныпқа арнаған бөлігі 27 беттен тұрады,
мұнда «Сөйлем», «Сөйлемдегі сөздердің байланысы», «Жалқы есімдегі бас
әріп», «Буын және сөзді тасымалдау», «Дыбыс», «И,у дыбыстары», « Ый, ій,
ұу, үу жазылуы», «Дыбыс пен әріп», «Дауысты, дауыссыз дыбыстар»,
«Жуан және жіңішке дыбыстар» тәрізді тақырыптарды арнайды. Ал екінші
сыныпқа арналған бөлігінде «Сұраулы сөйлем», «Лепті сөйлем», «Дауысты
және дауыссыз дыбыстар», «Әліппе реті», «Жуан және жіңішке дыбыстар»,
«Қатаң және ұяң дауыссыз дыбыстар», «Жуан және жіңішке сөздер»; «О-Ұ,
Ө-Ү», «Ы,І», «Сөз аяғында келмейтін ұяң дыбыстар», «Ый, ій, ұу, үу», «Қос
сөздер», «Демеулер», «Түбір мен жалғау» сияқты тақырыптар берілген.
Көріп отырғаныңыздай аталған еңбек қазақ тіл біліміндегі әмбебап сала –
грамматиканы үйретуге бағытталған. Ғалым бұл оқулығында сол замандағы
ең күрделі мәселелерге арнайы тақырып арнағандығын байқаймыз. Айталық,
қазіргі кезде бас әріппен жалқы есімдер және сөйлемнің алғашқы сөзінің
бірінші әрпі, ал кіші әріппен жалпы есімдер және сөйлемнің басқы сөзінің
бірінші әрпінен басқалары, сонымен қатар адам аттары (антропонимдер),
геологиялық атаулар (топонимдер), діни атаулар (теонимдер), жануарлар
атаулары (зоонимдер), аспан денелерінің атаулары (астропонимдер), тарихи
уақиғалармен байланысты мезгіл атаулары (хрононимдер), рухани нысандар
(идеонимдер) бас әріппен жазу дағдысы орныққан. Ал 30-жылдары бұл
ұстанымдарды түгелдей ескеру қиынға соқты. Себебі араб графикасындағы
таңбалар сөз ішінде келу орындарына қарай әртүрлі тұрпатта
таңбаланғандықтан бас әріп емлесі ескерілмейтін. Ал 30-жылдардан бастап
латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі жасалу барысында оқуға, сауат
ашуға тез әрі оңтайлы болу үшін және де араб графикасына ұқсатпау
мақсатында бас әріп таңбасы алынбаған еді. Сондықтан дағдыда жоқ нәрсені
халық тез түсініп игеруге көп уақыт қажет болды. Бұл мәселе 1929 жылы
латын графикасы негізіндегі әліпбиге көшкеннен кейін ғана талқыға түсіп,
1930 жылы 2 маусым айында Қазақстан Орталық Атқару комитетінің
қаулысымен бекітілген болатын. Қаулыда бас әріптің емлесіне байланысты
мынадай ереже қабылданған: 1930-жылдары қазақ тіл білімінде бас әріп
мәселесі қиындыққа толы болды. Оған байланысты айтыс, пікірталас 1920
жылдың аяғынан басталып, 1930 жылдың аяғына дейін созылған болатын
1.
Текст жаңа сөйлем басындағы сөздердің ұлы тыныстан соңғы,
сөйлем бекігендегі сұрау (?), таңдану (!) белгілерінен соңғы сөздердің басы
бас әріппен жазылады.
2.
Адам аттары, өлке, ауыл, қала, көше, теңіз, тау, жер, су аттары бас
әріппен жазылады. Мұндай сөздер қосарланып келсе, тек алғашқы сөзі ғана
бас әріппен жазылады.
28
3.
Қоғам, мекеме, ұйым, мектеп, кітап, гәзет, жорнал, жол, көше
аттарының басы бас әріппен жазылады. Бұлар бірнеше сөзден құралса, тек
алғашқы сөзі ғана бас әріппен жазылады.
4. Бас әріппен жазылатын сөздер қысқартылып бір әріппен ғана
жазылса, олар да бас әріппен қысқартылып, бір сөз есебінде жүрсе,
қысқартылған күйінде бас әріппен жазылады [89, 1].
Қаулы қабылданып, ереже бекітілгеннен кейін де газет, журнал
беттеріндегі бас әріппен берілген топотим, ороним, гидроним, ойконимдік
атаулар екі-үш не одан да көп нұсқада жазылды, яғни бір жерде олар ереже
бойынша жазылса, екінші бір жерде кіші әріппен немесе екі сыңары да бас
әріппен жазылды. Қаулыдағы бас әріпке арналған ереже дұрыс
сақталынбады. Мысалы, Каzstьroj yjeldiŋ 23 kyni Ala Tavdьŋ teriskejindegi вel-
вulaq tavьnan izвes qazdьruvƢa вir desәtnigin вastatьp вir top kisi çiвergen eken.
Solar kelip, tavdьŋ ucan вasьnan izвes qazьp çatqanda, tavdьŋ eteginde Kәlenin
avdanь, Вel вulaq avьlьndaƢь «Satsьjal» qalqozьnьŋ qojь çajьlьp çatьr edi
(«Сатсыйалды Қазақстан», 1932 ж. 1-б.).
Alma-Ata (telegiram arqьlь) QaraƢandь oвьlьsьnьŋ ekpindi mal
carvacьlьqь mal sapqozdarьnьŋ sajasьj вөlimderi men вirigip Өlkelik ekpindiler
syletine («Сатсыйалды құрылыс», 1933 ж. 3-б.)
Mәcijne-tьraktьr ьstansalarьnьŋ вul qarqьnь Oŋ tystik qazaƢьstan oвьlьsь
men almatь ьstansalarьnьŋ çumьsь tykke turmajdь («Сатсыйалды Қазақстан»,
1932 жыл. 1-бет). Oŋ Tystik Qazaqьstan men Almatь oвьlьstarьnda astьq
dajьndav navqanь вastalqalь aj çarьmdaj вoldь («Сатсыйалды Қазақстан», 1932
ж. 3-бет).Сьmkent, on tystik qazaƢьstan oвьlьsь ekinci toqsannьŋ qarçь çosparьn
olqьlьq pen orьndap edi («Сатсыйалды Қазақстан», 1932 ж. 3-б.).
Сонымен бұрын-соңды орфографиялық ережелер қатарында болмаған
еуропа үлгісіне негізделген нормалар қазақтың жазу болмысына жат,
тұрпайы көрінді. Бұл ережелерге бейімдеу үшін оқулықтарда немесе оқу-
әдістемелік нұсқаулықтарда арнайы тарауша болу жағы қарастырылды.
Сондықтан І.Кеңесбаев өзінің оқулығында бас әріптің емлесіне арнайы
тоқталып мынадай жаттығуларды береді:
Сонымен қатар ғалымның и, у тәрізді дыбыстардың жазылуына арнайы
тақырып арнауы да тегін емес. Жалпы 1929-38 жылдар аралығында
комитет, институт т.б. сөздердегі [и] дыбысы және туралы, ескерту
тәрізді сөздеріндегі у дыбысы қосар таңбамен, сөздің жуан және
жіңішкелігіне қарай ій, ый, ұу, үу түрінде таңбаланды. Мысалы, pьjlarmonьja
(пыйлармоныйа), kәвijnet (кәбійнет), уjrenyv (үйренуү), өndirуv (өндіруү),
respoвilijke (респобілійке), ekanomijke (еканомійке), kәmijtet (кәмійтет),
pөlijmetal (пөлійметал), кәmвijnat (кәмвійнат), pьrapsәjөz (пырарсөйөз);
tuvralь (тұуралы), eskertuv (ескертүу), aluv (алұу), oquvcь (оқұушы) т.б.
1933 жылдан бастап осы мәселенің төңірегінде мерзімді баспасөз
беттерінде и, у дыбыстарының емлесі туралы әртүрлі көзқарастағы
мақалалар жарық көреді. Бірсыпыра ғалымдар [і+й], [ы+у], [ұ+у], [ү+у]
дыбыстарын қосар әріппен таңбалау керек десе, екіншілері [і+й], [ы+у],
[ұ+у], [ү+у] дыбыстарын бір таңбамен таңбалауды ұсынады. Соңғы аталған
29
пікірді Қ.Жұбанов, С.Аманжолов және І.Кеңесбаев жақтады. Ғалым и, у
дыбыстарын қосарлап жазу оқушы қауымға қиынға соғады және жазу
экономиясына да айтарлықтай қайшы деген пікірде болды. Әйтсе де ғалым
бекітілген ережеге сәйкес өзінің 1934 жылғы оқулығында и, у дыбыстарының
жазылуына арнайы тоқталып, жаттығу жұмыстарын береді.
І.Кеңесбаев аталған оқулығын «Сөйлем» деген тақырыптан бастайды.
Бұлай етудің өзіндік себептері де бар сияқты. Ғалым баланы ауызша
сөйлетуге үйретуден бастау – сауат ашуға даярлықтың басы дей отырып,
бұл тақырыпты бастауыш сыныптың бірінші және екінші сынып
оқушыларына саналы түрде меңгертудің өте қиын екенін айтады.
І.Кеңесбаев сөйлемді саналы меңгермейінше, оқушының ауызша ойын толық
жеткізіп, сөйлеуі қиынға соғады және сауат ашуға даярлық кезінде
балаларға мейлінше оңай, аз сөзді сөйлем құрылымдары беру керек деп
есептеген. Бұл қағидатты өзінің оқулығында да ұстанғаны байқалады.
Мысалы, ғалым өзі құрастырған оқу құралдарында баланың жасына
байланысты екі сөзді сөйлемдерден бастап әрі қарай күрделендіріп отырған.
Сауат ашудың негізі сөз екені белгілі. І.Кеңесбаев ең бірінші жас
жеткіншектерге сөзді ауызша айтқызып, одан кейін оны жаздыруға үйретіп,
содан соң оны оқыту керек деген педагогикалық уәж айтқан. Осыған
байланысты Кеңесбаев мынадай мысал беріледі: Мысық туралы ойларыңды
ауызша айтып, беріңдер. Ойлағандарыңды жазыңдар. Жазғанда бас әріп
пен бастап, аяңына ұлы тыныс қойыңдар. Мысық туралы тағы да сөздер
айтып, оны да жазыңдар». Осы тәрізді жаттығулар арқылы оқушылардың
сауатын ашу қазіргі кезге дейін өз құндылығын жоғалтпаған деп айта аламыз.
Сонымен қатар осы бөлімде ғалым сөйлемдердегі дауыс екпінін байқататын
бірнеше жаттығулар түрін де берген. Қай сөзді айтқанда дауыс екпіні
жоғарылап, қай сөзді айтқанда дауыс екпіні бәсеңдейтін жаттығуларды да өз
оқу құралына енгізген. Мысалы: Малымыз семіз болған еді. Малымыз семіз
болған. Малымыз семіз. Бұл арқылы біз ғалымның сөз ағымының мүшеленуі
мағынаға да, тыныстаудың заңдылықтарына да бағынышты болатындығын
жақсы түсінгендігін көреміз.
Жалпы ғалым оқу құралдарын жазуда бірнеше әдіс-тәсілдерді
қолданғаны байқалады. Ол оқушылардың сөйлеуден – сөйлемді, сөйлемнен
– сөзді, сөзден – буынды, буыннан – дыбысты бөліп алуды үйренуі тиіс
екенін көрсетті және оны үйрететін жаттығуларды да беруге тырысты.
Сонымен қатар ғалым дыбыстардан – буын, буындардан – сөз, сөздерден –
сөйлем, сөйлемдерден – сөйлеу әдісін қолдана отырып, оқушылардың оқу
машығы дамытатын жаттығуларды да берген.
Аталмыш оқулықтың (Қазақ тілі. 1934ж.) 5, 6, 7, 8, 9, 10 тараушалары
қазақ тілінің дыбыстық құрылымына арналады. Оқулықта алғаш рет дыбыс,
дыбыс пен әріп арақатынасына мән берілген. Ол аталмыш оқу құралында
дыбыс пен әріптің айырмашылығын қарапайым ереже арқылы түсіндіре
отырып, сөз әріптер арқылы жазылып, әріптер арқылы оқылатынын айтқан.
Ғалым осы оқулығында қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз
дыбыстарына тоқтала отырып, мынадай анықтама жазған: Әндетіп айтуға
30
болатын дыбыстарды дауысты дыбыстар деп атаймыз. әндетіп айтуға
болмайтын дыбыстарды дауыссыз дыбыстар деп айтамыз – дейді. Сөйтіп
қазақ тілінде 9 дауысты дыбыс (а, о, е, ү, ө, ы, ұ, ә, і) пен 20 дауыссыз
дыбысты (б, п, р, м, с, ш, ж, қ, ғ, к, л, н, ң, т, д, з, в, й, г, һ) ерекшелеп қара
түспен бояп көрсеткен. Ғалым дауыстыларды жуын және жіңішке
дыбыстарға, дауыссыздарды қатаң, ұяң дыбыстарға бөліп, жуан
дауыстыларға: А, О, Ұ, Ы дыбыстарын, жіңішке дауыстыларға: Ә, Ө, Ү, І, Е
дыбыстарын дұрыс бөлген.
І.Кеңесбае кез келген мәтінді ел өмірінен, қарапайым халық
тұрмысынан оқушының ой-қиялына, дүниетанымына лайықтап алып
отырған. Сондай-ақ дидактикалық амалдар – сұрау-тапсырмалар жүйесі, оқу-
әдістемелік талап-тілектер әліппе мазмұнында орайлы орналастырылған.
Оқулықта ый, ій, ұу, үу дыбыстарының жазылуына арналған да жаттығулар
да баршылық. Ғалым мұндай дыбыстарды дұрыс таңбалау үшін бірнеше
жаттығулар түрін ұсынған. Мысалы, «Төмендегі сөздерді көшіріңдер.
Ішіндегі ый, бар сөздерді бір бөлек, ій бар сөздерді бір бөлек, ұу, үу сөздерді
бір бір бөлек көшіріп, бұл дыбыстардың астын сызыңдар деп қыйқым,
быйдай, сұулық, сүурет, сақыйна, шій, сәлійма, түу, сақыйна деген сөздерді
берген. Сонымен қатар осы ый, ій өз алдына буын бола алмайды деген
ережені көрсетеді. Бұл тапсырмалар арқылы біз автордың оқулық жазуға
қойылатын дидактикалық талаптарға ерекше мән бергеніне куә боламыз.
Ғалымның оқу құралы жаңа социалистік құрылысқа аяқ басқан қазақ
халқының қоғамдық өмірімен де байланыстырылған. Онда «Екпінділер»,
«Ұлы Октәбір», «Патша армиясы мен Қызыл армия» сияқты тағы басқа
өлеңдер беріліп отырған.
1935 жылы әртүрлі сыни пікірлерге байланысты ғалымның бұл
оқулығы (1934 жылы жарыққа шыққан «Қазақ тілі» оқулығы) қайта
шығарылады. Онда орфографиялық, ішінара грамматикалық және де
техникалық қателер (мысалы, оқулықтың 5, 9, 10, 13, 14, 16, 17, 19, 20, 23,
24, 28, 32, 34, 35, 36, 37, 39, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 52, 54, 57, 59, 64
беттерінде қателер болды) түзетіліп, мазмұны өзгермей 1936 жылы Алматы
қаласында қайта баспа жүзін көреді.
1930 жылдың аяғына таман қазақ әліпбиі жаңа әріптермен
толықтырылып, емле кодекстерінің кейбір пунктері толықтырылып қайта
бекітіледі. Осы жайтқа байланысты І.Кеңесбаев 1938 жылы «Әліппе» атты
бастауыш мектептері үшін жазған еңбегін жариялайды. Бұл оқулықтың
мақсаты – оқушыларды дұрыс оқуға және жазуға дағдыландыру. Оқулықта
оқушының дұрыс отыруына, қаламсап немесе қарындашты дұрыс ұстауына,
дәптерді партаға дұрыс қоюға үйрететін жаттығулар мен оқушыларды
дәптердің сызығына қалай жазу керектігімен, сияны, сиясорғышты,
өшіргішті пайдалану жолдарын сурет арқылы көрсете білген. Бұл арқылы
І.Кеңесбаев суреттер мұғалімге кездесетін кейбір қиыншылықтарды сөзсіз
жеңілдететінін жақсы білген сияқты.
Кеңесбаевтың бұл еңбегі педагогиканың заңдылықтарына сай – ана
тілін дұрыс жазуды, дұрыс оқуды үйретумен қатар, оқушыларға
31
коммунистік тәрбие бере алатындай дәрежеде болды. Академиктің бұл
еңбегі 22 рет басылып, қазақ мектептерінде оқулық ретінде көп жылдар
бойы қызмет етті.
Әліппе латын әрпімен терілген. Онда латын әріптерінен жасалған
алфавит бойынша әр бетке жеке-жеке әріптер ұсынылып, жанына сол әріптер
қатыстырылған сөздер беріледі. Оқулық өткен ғасырдың отызыншы
жылдарындағы елдегі жаппай сауатсыздықты жоюға бағытталған. Ол 72
беттен тұрады. Жалпы саны 33 әріп оқытылады (Онда А және Н дыбыстары
оқытылып, одан кейін р, с, л, ш, о, з, е, ә, т, м, н, ө, у, к, и, п, қ, ж, ы, і, б, ғ, д,
г, ұ, ү, ң, в, х, ф, һ дыбыстарының жазылуы көрсетілген).
«Әліппе» оқулығында Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ халқының
өміріндегі әлеуметтік-экономикалық, саяси-идеялық өзгерістер мен тарихи
тұлғалар жөнінде ақпар беретін мәтіндер мен өлеңдер де бар. Мысалы,
«В.И.Ленин», «М.Л.Калинин», «К.Е.Ворошилов», «Л.М.Каганович» және т.б.
оқулыққа енген оқу материалдары социалистік қоғамға, жаңа өмірге бет
бұрған, оның қалыптасып дамуына белсене араласқан халқымыздың тыныс-
тіршілігін, көңіл-күй ауанын, ұлттың түйсік-сезімін, сол дәуірдің рухын
көрсетеді.
Оқулықтағы
әңгімелер,
өлең-жырлар,
мақал-мәтелдер,
жаңылтпаштар идеялық бағытының айқындығымен ерекшеленеді. Мұның өзі
әліппе авторының ағартушылық-педагогтық ойларымен, әдіскерлік-ұстаздық
шеберлігімен үндесіп, әсем келісім тауып жатады. Оқулық материалдарының
барлығы дерлік бір мақсатқа жұмылдырылған, ол – жас жеткіншектерді,
жалпы оқырман қауымды, жаңа қоғам құрылысына адалдыққа,
отансүйгіштікке, бауырмалдыққа, еңбексүйгіштікке, коммунизм құрылысы
ісіне берілгендікке, адамгершілікке тәрбиелейді, жаңа өмірге үндейді.
Әліппеде «Тышқан мен құрбақа», «Көбелек», «Кірпі мен қоян», «Түлкі мен
теке», «Ботақан», «Біздің лақ», «Мақаштың мысығы», «Қармақ саламыз»,
«Тауық пен қарлығаш», «Түлкі мен жүзім», «Мектеп», «Маймыл мен
бұршақ» секілді шығармалар берілген.
Аталған оқулыққа кезінде сыни пікірлер де айтылған болатын. 1940
жылы Ә.Садуақасов І.Кеңесбаевтың бұл оқулығына рецензия-пікір береді.
Мұнда І.Кеңесбаев жазған оқулықтың жетістіктері мен негізгі кемшін
тұстарын көрсетеді. Ә.Садуақасов «Әліппе» кітабының методика жағынан
кемшілігі недәуір бар дейді келе, балалардың көру және есту сезімін
жаттықтыруға, сөйлеу тілін дамытуға лайықты, сауат ашудың оқу материалы
дұрыс берілмеген деп, еңбекте балалардың өмірінен, қоғамдық ортадан,
шаруашылықтың, жаратылыстың бір тарауынан алынған қызықты суреттер
кітапта тіпті аз, сондықтан оны көбейту тиіс деген уәж айтады. Сонымен
қатар коммунистік тәрбие беруді қамтамасыз ететін қысқа әңгімелерді беру
керек деп көрсетеді.
Жалпы І.Кеңесбаев оқушылардың жасын, ой сезімін есепке алып,
материалдарды дидактикалық талаптарға сай құруға тырысқаны байқалады.
Ғалымның тіл үйрететін оқу құралдарында берілген материалдары: жеке
сөздер, сөз тіркестері, шағын сөйлемдерден құралады. Оқу объектісі ретінде
алынған сөздер, сөз тіркестері немесе сөйлемдер оқушыға етене жақын,
32
таныс болуы, сондай-ақ жеке қолданылған сөздер немесе сөз тіркестері,
сөйлем құрамында келген сөздердің дыбыстық құрам жағынан шағын
болып кетуін ескеріліп отырған. Оқулықта берілген материалдар тілге
жеңіл, айтылуы оңай дыбыстардан тұрады. Дыбыстарды еске түсіруге
көмектесетін суреттер де беріліп отырған. Мұның өзі оқушыға берілген
дыбыстарды меңгертуде үлкен жеңілдік келтіретіні айқын. Ғалым сөз балаға
таныс әрі жақын болса, оны оқу да, жазу да қиынға соқпайды, ал сөз балаға
таныс емес, көп әрі күрделі құрылымдардан құрылса, онда сөздерге
төселмеген оқушыларды сауаттандыру жұмысын едәуір төмендетеді дейді
ғалым. Шындығында да, ғалымның авторлығымен шыққан оқу
құралдарында оқушылардың жас ерекшеліктері ескеріле отырып,
айналадағы күнделікті көріп жүрген заттардың аттарын оқулығына енгізуге
тырысқанын байқау қиын емес. Сонымен қатар ғалым дерексіз ұғымды
білдіретін сөздерді емес, нақты ұғымды, яғни деректі ұғымды білдіретін
сөздерді көп қолданғанын көруге .
Оқу құралдарында жеке заттың суреттері және сюжетті суреттер
берілген. Олардың әрі тартымды әрі мазмұны оқушыларға түсінікті болуы
қарастырылған. Тақырып жағынан балалардың ойыны, үй тапсырмасы,
колхоз, совхоз өмірі, бақшадағы жұмыс, олардың малға, құсқа қамқорлық
жасауы, ересек балалар мен жасы кісі балалардың арасындағы түрлі қарым
қатынастар да қамтылған.
І.Кеңесбаев мазмұны да, сапасы да ерекше жаңа оқулықтың дүниеге
келуіне атсалысады. Сол кездегі Қазақ педагогикалық институтта қазақ тілі
кафедрасында меңгеруші болып еңбек етіп жүрген майталман ұстаз орыс
орта мектептеріне арналған (8-10 сыныптарға) жаңа сипатты «Қазақ тілі
грамматикасы» оқулығын жазады. Бұл 1939 жыл болатын. Кеңесбаев бұл
оқулығы үшін филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған еді.
Бұл оқулықтың басты ерекшелігі – балаға ұсынылған дидактикалық
материалдардың танымдық сипатының тереңдірігімен қатар қазақ тілінің
заңдылықтарын оның ерекшелігін орыс мектептеріндегі балаларға меңгерту.
Кеңесбаев қазақ тілінің дыбыстарын, орыс, түрік тілдерінің дыбыс және
дыбыс заңдылықтарымен салыстырды. Мұның қазақ оқытушылары үшін
орыс тілін үйретуде практикалық мәні зор болды.
1941-1945 жылдары халыққа білім беру жүйесінде үздіксіз жұмысты
қамтамасыз ету қиынға соқты. Елдің бар күші тұтас соғысқа
бағытталғандықтан, оқу орындарының қалыпты деңгейін ұстап тұру
күрдеоенді. Осы кезеңдегі материалдық және тұрмыстық қиындықтарға
қарамастан, Қазақстан үкіметі мектеп жасындағы балалардың барлығын
дерлік оқытуға, мектептерді мүмкіндігінше материалдық және әдістемелік
жағынан қамтамасыз етуге тырысты.
1940 жылдан бастап қазақ жазуы тағы реформаланады. Бұл жолы қазақ
жазуы орыс графикасына негізделіп жасалады. Жаңа әліпби Қазақ ССР
советінің V сессиясында бекітіледі. Қазақ жазуының орыс графикасына
негізделген жазуға көшірілуіне байланысты жаңа емле мен жазуды халыққа
таныстыру және оны насихаттау жұмыстарына да І.Кеңесбаев атсалысқан
33
ғалымдардың бірі. Емле мен әліпби қабылданған соң қоғам орфографиялық
сөздікке мұқтаж болды. Ал орфографиялық сөздік осы мұқтаждықты өтейтін
және бірізді жазуға көмектесетін берден-бір құрал екені белгілі. Сондықтан
ресми бекітілген әліпбидің соңғы жаңалықтарын ескере отырып, қазақ
ғалымдары бас қосып, орфографиялық сөздікті құру жолдарын ойластырады.
Сөздікті құрастыру және оны редакциялау жұмыстарына І.Кеңесбаев білек
сыбана кіріседі. Сөйтіп, бір жылдың ішінде, яғни 1941 жылы қазақ тілінің
тұңғыш орфографиялық сөздігі жарыққа шығады. Сөздікті І.Кеңесбаев,
С.Аманжолов, С.Баишев, Г.Бұзырбаев, Н.Сауранбаев сынды қазақ
ғалымдары құрастырады. Бұл сөздік сауат ашуда көпке көмек құралдың бірі
болды. Осыдан кейін ғалым емлелік ерекшеліктерді саралайтын грамматика
оқулығын жазуға кіріседі. Оқулықты Қазақ ССР советінің V сессиясында
бекіткен емле кодексі бойынша жасауды көздейді. Қазақ жазуының орыс
графикасына негізделген жазуға көшірілуіне байланысты жаңа емле мен
жазуды халыққа таныстыру оны жас жеткіншектерге меңгерту үшін
қабылданған емле заңдылықтары бойынша 1942 жылы оқулығын
С.Жиенбаевпен бірге тәмамдайды. Жалпы 1940 жылы қазақ мектептерінің
5-6 сыныптарында қазақ тілі – фонетика, морфология, синтаксис болып
бөлінбей, бір оқулықтың көлемінде оқытылатын еді. Осы оқулықта алғаш
рет тіл білімінің фонетика, грамматика салалары жеке-жеке оқытылуы тиіс
екені көрсетілді. І.Кеңесбаевтың бұл еңбегі 10 рет басылып, қазақ
мектептерінің 5-6 сыныптарында оқулық болып келді. 1950 жылы тіл ілімі
туралы еркін айт№ыстан кейін, жоғарыдағы қазақ тілінің оқулығын
А.Ысқақовпен, К.Ахановпен бірігіп қайта өңдейді.
Қорыта айтқанда, І.Кеңесбаевтың оқулықтары адамгершілікке
тәрбиелеумен бірге, баланың тілін дамытып, ой-өрісін кеңейтіп, халық тілін
меңгеруге, әдеби тілдің нормасын бала бойына қалыптастыруға
арналғандығын ескерсек, ағартушы-ғалымның мәтін арқылы бала тілін
дамытудың негізін іс жүзінде асырудың көш басында тұрғанын көреміз.
Достарыңызбен бөлісу: |