title: ТАУ МЕН ҚАҢБАҚ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
7. ТАУ МЕН ҚАҢБАҚ
Бір қаңбақты жел айдап үлкен таудың етегіне әкеп тастап
кетті. Мұны биіктен көріп тұрған тау:
—Е, қаңбағым, қайдан жүрсің, неғып келдің мұнда?—деді.
Қаңбақ тұрып:
—Алты батпан ауырды көтерген алып едім. Жеті қабат жер
астынан шығып алып деген атағыңды есітіп, алысу үшін әдейі
сені іздеп келдім,—дейді.
Тау бұған жымиып күлді. Сол кезде құйын соғып, қаңбақты
дедектеткен бойы аспанға алып шықты. Аспаннан қайта жерге
әкеліп, ары-бері аунатты. Ойға-қырға домалатты. Ақыр аяғы
өлдім-талдым дегенде таудың бетіне өскен бір шоқ тобылғының
басына іліп тастап, жайына жүріп кетті. Қалы қашып, қабағы
түскен қаңбақтың қасына бір бүркіт келді. Ол:
—Е, қаңбағым, неғып жатырсың?—деді.
Қаңбақ:
Алты батпан ауырды арқалаған едім. Жеті қабат жер асты-
нан шығып, алып деген атағын естіп, астымда жатқан таумен
әдейілеп келіп алысып едім, алты күн алысып, жеті күн дегенде
әрең деп жығып, желкесінен басып жатырмын,—дейді.
—Болса болар!—деді бүркіт,—одан басқа қолайлы жер бол-
маған соң тобылғысынан ұстап жатқаным ғой.
Сол кезде құйын соғып, қаңбақты тағы да дедектете жөнелді.
Бүркіт тұрып:
—Е, батыр, қайда барасың тауды тастап, тұрып кетпей ме ол
енді орнынан?—деді.
—Уақа емес, бүркітім. Алдымда алысатын әлі де көп алып-
тар бар еді. Соларға жетуге асығып барамын!—деуге ғана шама-
сы келді қаңбақтың. Құйынмен бірге құлдырап ұшып, кете
барды. Артында күліп бүркіт пен тау қалды.
328
329
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
8. ТҮЛКІ МЕН ҚЫРҒАУЫЛ
Бір түлкі қалың ағашты аралап келе жатып ағаштың ба сын-
да отырған қырғауылды көреді де, жақындап келіп:
—Сәлеметсіз бе, қырғауылым, халің қалай?—дейді. Қыр-
ғауыл:
—Жақсы, өзің қалай тұрасың?—дейді. Түлкі:
—Жерге түсіп, сөйлесеңіз қайтеді, бір құлағым естімеуші
еді,—дейді. Қырғауыл:
—Жерге түсуге қорқамын, жерде әртүрлі аңдар бар, бізді
жеп қоюы мүмкін,—дейді. Түлкі:
—Әй, достым, биылғы заман, бұрынғы заман емес, жаңа
ғана келдім, бұйрық шығыпты, біреуге біреу зорлық қылмасқа,
қой мен қасқыр бірге жүрсін, қырғауыл мен түлкі бірге жүр-
сін,—дейді. Қырғауыл:
—Жақсы хабарыңыз бар екен, рахмет, достым! Мына жақ-
тан бір иттер келе жатыр, оларға да хабарыңызды айты ңыз,
естісін,—дейді. Ит деген сөзді есіткен соң, түлкі алды-ар ты на
қарамастан қаша жөнеледі. Қырғауыл:
—Қайда барасың, түлкім, бұйрықты ұмытып кеттің бе?—
дейді. Түлкі:
—Кім біледі, бұйрықты ол естімеген шығар,—дейді мің-
гірлеп.
9. КӨБЕЛЕК ПЕН МАСА
Бір күні елпелектей ұшып жүрген көбелек қораның төбе-
сіне келіп қонады. Мұны жақтаудың қуысында жатқан ма-
саның көзі шалып қалыпты. Масаның бұған ызасы келеді.
Сонан соң шыдай алмай, көбелектің қасына жетіп барады да
сес көрсетеді:
—Сен бұл араға неге келдің? Бұл жер менің мекенім,—деп
әкіреңдейді.
330
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бұған көбелек саспайды:
—Бұл қораның үсті ғой, қоға емес!
—Тақылдама, мойныңды үзіп аламын!—дейді маса ызың-
дап.
Бұған көбелек сықылдай кеп күледі:
—Күшің жетсе.
—Мен саған көресіңді көрсетемін,—дейді маса тызалақ-
тап.—Мына ұзын тұмсықты қалың теріңе сұғып жіберіп, қа-
ныңды сорып аламын!
—Мұныңа сенбеймін,—дейді көбелек әдейі қарсыласып.
Маса ыза боп, қоқандайды:
—Сенбесең, көзіңмен көр!
—Қане, көрсетші.
—Қара да тұр!
Осыны айтады да маса ұшып барып байлаулы тұрған өгіздің
құлағына қонады. Сонан соң тұмсығын сұға бастайды. Сол
кезде өгіз артқы аяғымен құлағын қасиды. Маса теріге сұққан
тұмсығын қайта шығарып үлгергенше, тұяқ тиіп, мылжаланып
қалады.
10. ТАПҚЫР ҚОЯН
Аңдардың патшасы арыстан бәйге жариялапты. Бір қазан
суды қайнаттырып қойып:
—Осы суды кім ішіп қойса, көп сыйлық беремін,—деген
шарт қойыпты. Аңдар бірінен соң бірі келіп, қанша өжеттенсе
де, қайнап тұрған суды ішуге батылдары бармапты. Ең соңында
қоян келіп, қып-қызыл шоқта тұрған қазанды көтеріп алады да:
—Ыстықтай ішуді өте жақсы көремін!—деп жан-жағына
қарайды.
—Ендеше іше ғой,—дейді аңдар аңтарылып. Қоян ұзыннан
ұзақ, қаз-қатар тізіліп тұрған аңдарды жағалай жүріп:
—Мінеки, достарым, мынау ыстық су. Көздеріңмен кө-
ріңдер,—деп, бас-басына көрсетіп шығады.
330
331
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
Сөйтіп, қоян аңдарды басынан аяғына дейін аралап шық-
қанша, қазандағы су суып қалады. Сол кезде қоян суды басына
бірақ көтеріп, сіміріп алады. Шошынған аңдар ауыздарын
ашып, көздерін жұмысады. Ал алданған арыстан патша қоянға
көп сыйлықтар бергізіп:
—Міне, нағыз ер!—деп мақтапты.
11. АДАМ, ИТ, МЫСЫҚ ЖӘНЕ ҚАРШЫҒА
Ертеде адам, ит, мысық және қаршыға төртеуі ант ішіп,
серттесіп, адал дос болыпты. Олар бір жерде жатып, бір қазаннан
тамақ жеп, ауыртпалықты бірге көтермек болыпты. Сонымен
бір күні олар аң аулауға шығыпты. Олар жүре-жүре шаршаған
соң бір өзеннің жағасына отырып дем алыпты. Осы кезде орман
арасынан бір аю тұйықсыз ақырып шыққан екен, әлгілер жан-
жаққа қашыпты. Тек ит қана аюмен алысыпты, адам үйіне,
мысық далаға, қаршыға аспанға зытыпты. Иттің үш досы ішкен
ант, берген серттен тайып оны жау қолына беріпті.
12. ШОРТАН
Бір күні аң біткен жиналып шортан үстінен арыз айтыпты.
Шортан елге күн көрсетпейді, басқаларға тісін батырады де-
ген сияқты айыптар тағылыпты. Түлкі арызды қабылдап сот
ашуды белгілепті. Бұдан хабар тапқан шортан аралықта түлкі-
ге қылғытып та жіберген екен, ел арасында сөз жата ма, түлкі
үстінен өсек, сыбыр да тарапты. Кесулі күні сот ашылыпты,
соттың шешімі бойынша шортанды дарға асып өлтіретін
болыпты, осы кезде түлкі тұрып:
—Бұл өте жеңіл жара, жараның ең ауыры, қаталы—суға
тұншықтырып өлтіру, бұл жауызды тастаңдар суға,—деген
екен қатал үнмен.
332
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
13. ҚАРТАЙҒАН АРЫСТАН
Бір мезгіл ел сұрап дәурендеген арыстанға кәрілік те жетіпті.
Бетіне түзу қарамайтын, айбатынан ел қорқатын уақыттары да
өтіп, келмеске кетіпті. Аяқтан дәрмен, бойда қуат қалмаған, тісі
түсіп, тырнақ мұқалған күйге түсіпті. Сонымен өзі кезінде тісін
батырған аңдар одан өшін ала бастапты. Ат тауып, сиыр сойып,
қасқыр қауып, тырна жұлып. Ол бәріне көніпті. Өлер шағына
таяғанда есек те оны көргелі келіпті. Арыстанның күйін көрген
ол да тепкісі келіпті. Мұны сезген арыстан:
—Ия, құдірет, кезінде аң баласы бетіме түзу қарай алмау-
шы еді. Қазір солардың тепкісінде қалдым, анау ат, мен түгіл
қамыстан қорқатын, өгіз, қасқыр дегендер мені көрсе зәресі
ұшатын, дариға-ай, сол заман өтті ғой. Кәрілік жетіп, төрімнен
көрім жақын тұр, басқасын қойшы, ана есек аяқта төсек болып
жатушы еді. Ол кезде оны кім адам қатарына алған, кімде күнә
жоқ дейсің, жанымды алсаң да, сол жаманның тұяғын тигізбей
ал, қорлық қой оның аяғы тисе,—деп жалбарыныпты.
14. АЛА ҚОЙЛАР
Арыстан бүкіл аң баласына патша болып тұрған кезде, әділ
билік жүргізіп, елдің құрметіне бөленуді ойлапты әрі солай да
істепті. Бір күні арыстан бір төбеге шығып отырып, жайылып
жүрген көп ала қойды көріп көңілі бұзылыпты. Сонымен аю
мен түлкіні шақырып ала қойларды қалай бір жайлы етуді
ақылдасыпты. Сонда аю тұрып:
—Тақсыр, қойды кім адам қатарына алады, олардың көзін
құртып қана тастаған жөн,—дейді төтесінен. Мұны естіген
арыстан қабағын түйіп:
—Өлтіру оңай, өз жұртымды өзім қырсам, жалмауыз патша
атанып, жаман атқа қаламын ғой,—дейді.
Сонда түлкі:
332
333
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
—Тақсыр, айтқаныңыз жөн, жаман атқа қалмаңыз, менше,
осы қойларға бір сайды беріңіз де, жақсы бір қойшы қойыңыз,—
дейді. Арыстан аз ойланып:
—Сенше кім жақсы бағады,—дейді.
Түлкі:
—Қасқырға жететін қойшы жоқ,—дейді жымия. Сонымен
арыстан қасқырға табанда қойларды жақсы бағу туралы бұйрық
түсіреді. Ала қойлар да аз уақытта арыстанның көзінен ғайып
болады.
15. ҚАСҚЫР МЕН ТЫШҚАН
Бір күні бір қасқыр біреудің қорасына түсіп, бір қойды
тамақтап апанына алып барып, сылқия тойған соң ыңыранып
жатып қалады. Бір тышқан еттің иісін сезіп, жорғалап келіп
бір түйір етті ініне суырып алып кіріп кетеді. Мұны сезген
қасқыр «үйіме ұры түсті, көргендерің болса, ұстаңдар» деп
бүкіл тоғайды дүрліктіріп айғайлаған екен.
16. ТҮЛКІНІҢ ЖАҚСЫЛЫҒЫ
Бір мерген бір құсты атып алыпты. Оның үш балапаны
ұясында жетім қалыпты. Олардың шырылдаған дауысын
естіген түлкі ағаш түбіне келіпті де, жаны ашыған бейнеде:
—Ей, сорлы жетімдер-ай, сендер қайтып күн көрер
екенсіңдер,—деп бір тұрыпты да, онан соң басқа аң-құстарды
оларға жем тастауға шақырыпты. Көкекті мамық жүнін беру-
ге, бозторғайға тамақ іздеуге, сары мойынды олардың қасын-
да болуға, қарлығашты маса, шыбын әкелуге, сандуғашты
ән шырқап олардың көңілін көтеруге бұйырыпты. Түлкінің
бұл жақсы көңіліне аң-құстың бәрінің көңілі босапты. Сөйтіп
тұрғанда аштыққа шыдамаған үш балапан ағаш басынан жерге
қона қалыпты. Сонда жетімдерді аяп сауаптық іс істегелі тұрған
334
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
әлгі түлкі үш балапанды лып еткізіп қылғи салыпты да, зытып
беріпті.
17. МАСА МЕН АРЫСТАН
Бір күні маса арыстанның жанына келіп, оған:
—Сіз күштімін деп мақтанбаңыз, тісіңізбен жұлып,
тырнағыңызды батырғаныңыз мықтылық емес. Мықты бол-
саңыз, менімен айқасуға шығыңыз,—деп арыстанды жек-
пе-жекке шақырыпты. Сонымен маса арыстанның бет-аузын
түйірлеп шағып түк қалдырмапты. Арыстан өз бетін өзі ша-
палақтап қып-қызыл қанға бояпты. Ақыры арыстан жеңіліп,
маса жеңіп шығыпты. Бұған мәз болған маса алақайлап ұшып
бара жатқанда өрмекшінің торына түсіпті де, өрмекшіге жем
болыпты. Ажал алқымына жеткенде, маса:
—Құдіретті де айбатты арыстанды жеңген басым өрмекшіге
жем болдым ғой,—деп жан үзген екен.
18. БҰЛАҚ
Сарылдап ағып жатқан бір бұлақтың қасына бір қойшы
келіпті де зарын айтыпты.
—Саған не болды,—депті бұлақ қойшыға жаны ашып.
—Өзен менің бір қозымды ағызып кетті, қозым оған не
қылып еді, соған қайғырамын,—депті қойшы шағым айта.
Бұған қатты ашуланған бұлақ өзенді жеріне жете сөгіпті.
Өзінің елге жақсылық істейтінін айтыпты. Сонымен бір
күні күн күркіреп аяқ астынан нөсер жайыпты. Сол-ақ екен
әлгі бұлақ бұқан-талқан болып, арнасынан аса жөңкіліп ма-
ңайындағы тіршілікті түгел ағызып жоғалтыпты. Кешегі өзі
аяған қойшыны үйімен, малымен бір-ақ құрдымға кетіріпті.
334
335
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
19. МАҚТАНШАҚ БҰҒЫ
Ыстық күндердің бірінде әсем мүйізді бұғы бұлақтан су
ішеді. Су бетінен өзінің дидарын көріп, көңілі тасып:
—Япыр-ай, мына мүйіз не деген әсем! Өз басыма да жақсы
жарасады екен. Торпайсыз тоқал мүйіз хайуандар қалай
күндейді екен мені көргенде. Мұндай сымбатты мүйіз жер
бетінде тағы бар ма екен, сірә!—дейді мақтанып. Кенеттен
дабырлаған дауыстар, иттің үргені естіледі.
Тазы ерткен үш аңшы орманнан сау етіп шыға келеді. Бұғы
да зыта жөнеледі. Бірақ біраз қашқан соң күтпеген жерде
мүйізі ағаштың бұтағына ілініп қалады. Ары жұлқынып, бері
жұлқыныпғ босана алмаған бұғыны қуып жеткен иттер тарпа
бас салып алып ұрады.
20. ТЫШҚАНДАР МӘЖІЛІСІ
Едендер астын мекендеген тышқандар мәжіліс ашыпты. Көр
тышқан сөз бастапты:
—Қадірлі достар! Өміріміз мысықтан қорлық көрумен өту-
де. Тіпті тастай қараңғы түннің өзінде асханаға емін-еркін кі-
ріп, қалаған тамақтарымызды жеуден қалдық. Мысық түнімен
көз ілмей, бізді аңдумен болады. Тіршілігімізді қайткенде
қауіпсіздендіре аламыз, осы мәселе туралы кеңесейікші!—
депті.
Жиналған тышқандар қалың ойда қалған шақта, ты ныш-
тықты бала тышқан бұзады:
—Алақай, сүйінші! Оның жолын мен таптым. Мысықтың
мойнына қоңырау тағып қоялық, мысық қозғалған кезде
қоңырау шырылдайды да, бізге белгі береді. Сонда қоңыраудың
үнін ести сала, тығылып қаламыз. Жас тышқанның тапқыр-
лығы мәжіліске қатысып отырғандарға өте ұнайды. Тек кәрі
тышқан біраз ойланып, тағы да сөз алады:
336
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Ұсыныс өте жақсы, орынды. Алайда сол қоңырауды
мысыққа батылы барып кім байлайды, соны білгім келеді,—
депті ол.
21. ТҮЛКІ
Жолда келе жатқан бір түлкі шақай тауып алады. Бір
шаруаның үйіне келіп:
—Түнеуге рұқсат па?—дейді.
—Орын жоқ қой, түлкі,—деп жауап береді шаруа.
—Маған көп орын керек емес, өзім сәкіге жатсам, құй ры-
ғымды астына салам,—дейді.
Шаруа түлкіні түнеуге кіргізеді.
—Менің шақайымды тауықтарыңыздың жанына қоя са лы-
ңызшы,—деп өтінеді түлкі.
Шаруа шақайды тауық қораға тастайды, түлкі болса, оны
қорадан түнде лақтырып жібереді. Күн шыға түлкі шақайын
сұрайды.
Шаруа:
—Түлкіжан, шақайың орнында жоқ.
—Олай болса, ол үшін бір тауығыңды бер.
Амалсыздан шаруа түлкіге бір тауығын береді. Түлкі келесі
бір үйге келеді.
—Түнеуге кіргізіңіздерші, тауығымды үйректеріңізге қоса
салсаңыз,—деп өтінеді түлкі.
Түнде тауығын жеп қойған түлкі таңертең оның орнына бір
үйректі алады. Түлкі үшінші бір үйге келеді де:
—Түнеуге кіргізіңіздерші, үйрегімді қойларыңызға қоса
салыңыз,—деп өтінеді.
Түнде түлкі үйрегін жеп қояды да, таңертең орнына бір қой
алады.
336
337
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
22. ТЫШҚАН МЕН ЖЫЛАН
Бір тышқан тамақ тауып жеп, ініне қайтып келсе, онда бір
жылан жатыр екен. Тышқан одан қорқып, қауіп шығаруға
батпай, ақыл сұрай өзінің қайғысын айтқалы көршілеріне
барады. Ақылды тышқандар жиылысып отырып, кеңес
айтыпты:
—Сен ол інді тастап, өзге ін қазып ал. Жыланның сенің інің-
ді тартып алғаны әділдік емес. Бірақ оған қылар еш айла жоқ,
оған тиіп не қыласың? Мазасын ала берсең, сені жеп қояды.
Оған ештеңе қыла алмайсың,—депті.
Тышқан бейшара қайғырса да, үндемей қойыпты. Бірақ
қалай кегін алуды ойлап жүріпті.
Бір күні сейілдеп келе жатса, інінің аузында жылан ның
күншуақта жылынып жатқанын көріпті. Жанында бір кісі
ұйықтап жатыр екен. Тышқан барып оның мұрнын тістеп
алыпты да, жыланға қарай тұра қашыпты.
Кісі оянып тұра қуып, алдында жатқан жыланды көріпті.
Тышқаннан мұның зияны көбірек болған соң, кісі жыланды
өлтіруге алданып қалыпты да, тышқанды қоя беріпті.
Жыланды өлтіріп, әлгі кісі кетіп қалыпты, тышқан жылан-
нан осылайша құтылып, өз ініне келіп қайта орналасыпты.
23. ТҮЛКІ МЕН БӨДЕНЕ
Бір күні түлкі жортып келе жатса, бір бөдене жорғалап
барады екен, түлкі шап беріп бөденені ұстап алады.
Түлкі бөденеге:
—Балапандарыңды тауып берсең, өзіңді қоя берейін,—дейді.
Бөдене:
—Балапандарым анау қалың шөптің арасында еді, сол араға
барып, мен болып шақырсаң, балапандарым келеді,—дейді.
—Жарайды,—деп бөденеге тиіспей, түлкі қалың шөпке
келеді.
22-0184
338
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Балапандарыңды не деп шақырайын?—дейді түлкі.
—«Маңғыт» деп қатты дауыстап шақыр,—дейді бөдене.
Түлкі:
—Маңғыт!—дегенде, бөдене:
—Аузыңа саңғыт!—деп ұша жөнеліпті.
Арада ай өтіпті, жыл өтіпті. Түлкінің бөденеге өшпенділі-
гі арта түсіпті. Бір күні жортып келе жатып, бөденеге және
кезігіпті. Бөдене қорыққанынан ағаштың басына шығып, қо-
нып отырыпты.
Түлкі:
—Ау, бөдене досым, не естіп, не білдің? «Барлық жан-
жануарлар бір-біріне қастық қылмасын» деген жарлық келді.
Енді біреуге біреу тимейді, барлық жан-жануарлар мәңгі
достасып өтеді. Енді сен жерге түс, достық әңгімеде болайық,—
дейді.
Сонда ағаш басында отырған бөдене мойнын созып, алысқа
бойлап-бойлап қарайды, жерде тұрған түлкі:
—Е, бөдене досым, нені көріп қарадың?—дейді.
—Анық байқай алмадым, алыстан бір жануар келе жатыр.
Бұта-бүргенің басынан бір-ақ ырғиды екен. Жүні сіздікінен
тақыр, денесі зор әрі ұзын, жарғақ құлақ, мойнында қарғы
бауы бар көрінеді,—дейді.
Түлкі:
—Ойбай, ол тазы шығар?
Бөдене және қарап:
—Болса болар,—дейді.
Түлкі:
—Ойбай, ендеше мен қашайын.
Бөдене:
—Е, досым түлкі, енді барлық жан-жануарлар бір-біріне
тимейді, мәңгі достасып өтеді деп өзің айттың ғой, неге қор-
қасың? Мен де ағаштан түсейін, сен де бері жазыққа шық, тазы
да келсін, үш дос әңгіме дүкенін құрайық,—дейді.
Түлкі:
—Ойбай, кім біледі? Әлде ол жарлықты ести қоймаған
шығар,—дейді. Бөдене:
338
339
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
—Естімеген болса, өз аузыңмен айт, жарлықты құлағына
құй,—дейді.
Түлкі сонда:
—Маған жан керек емес пе?—деп қаша жөнеледі.
24. ҚОЗЫ МЕН ҚАСҚЫР
Баяғыда бір кішкене қозы жазықтағы жайылымға барған
екен, қарсы алдынан қасқыр ұшыраса кетеді.
—Қайырлы күн!—дейді қасқыр.
—Аманбысың,—деп жауап қатады қозы.
—Қайда тарттың?—деп сұрайды қасқыр.
—Жазықтағы жайылымға.
—Ал мен сені дәл қазір қылғыта салам ба екен деп ойлап
тұрмын,—дейді қасқыр.
—Ой, тоқта, бірден бассалмақшымысың? Мені жейді
екенсің, әуелі жуынып, шайынып келмеймісің.
—Қайда барып жуынбақпын?—дейді қасқыр.
—Қам жеме, жуынатын жерге өзім ертіп барамын.
Кішкене қозы қудың қуы екен. Ол қасқырды құрулы
қақпанға ертіп келіп:
—Мына темір тегешке қолыңды сала ғой, әп-сәтте өзі-ақ
жуындырады,—дейді. Қасқыр қолын қозы көрсеткен тұсқа
сала бергенде, қақпан сарт етіп қысады да қалады. Қасқыр
сирағын ары тартады, бері тартады, сөйтсе де темір «тегеш»
табанда босатар емес. Сөйтіп, қасқыр, ауыл адамдары келіп оны
оңдырмай «жуындырғанша», қақпанда тұра беріпті.
25. ҚАЗ
Түлкі бір күні қазды ұстап алып, алдыңғы екі аяғымен ба-
сып тұрып, мазақ қыла мұртынан күліп:
—А, қаз, сенің қолыңа мен түссем, сен не қылар едің?—дейді.
340
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қаз сәл ойланып тұрып:
—Не қылар едім? Белгілі емес пе, сені тісіммен тістеп
тұрып, екі аяғымды кеудеме қойып, көзімді жұмып: «А, Құдай,
бергеніңе мың шүкір!» дер едім де, сені жеп қояр едім,—дейді.
Түлкі:
—Мынауың дұрыс екен, мен сені өзің айтқандай ғып
жейін,—депті де, қазды тістеп, өзі шоқиып отырып, алдыңғы
екі аяғын кеудесіне қойып, көзін жұмып «А, Құдай» дей бер-
генде, қаз қанатын қағып қалып, қаңқылдап ұшып кете беріпті.
Түлкі «А, Құдай» деген күйінде аузын аңқита ашып, шоңқиып
қала беріпті.
26. БҮРКІТ ПЕН ҚҰЗҒЫН
Бір күні бүркіт құзғынға кезігіп:
—Құзғын, екеуміздің де тегіміз құс. Бірақ сендер жуас
құссыңдар, не болса соны жеп, үш жүз жылға дейін өмір
сүресіңдер. Ал біз болсақ отыз жастан әрең асып жығыламыз,
бұл қалай?—деп сұрапты. Сонда құзғын:
—Сендер ылғи жемтікті тірідей жеп қанын ішесіңдер, біз
болсақ тек өлекселермен ғана күн көреміз,—депті.
Содан кейін бүркіт пен құзғын екеуі жемтік іздеуге шығады.
Ұшып келе жатып, айдалада жатқан бір жылқының өлексесін
көздері шалады.
Іздеген жемі табылған құзғын өлексені құшырлана шоқи
бастайды, ұзақ өмір сүруге себепші болар ма екен деген оймен
бүркіт те дәм татуға кіріседі. Жемтікті шоқи берген бүркіт кілт
шегіншектейді.
—Құрсын, иістеніп кетіпті, өте дәмсіз екен. Жүрегімді
айнытты. Мұндайды жеп үш жүз жыл өмір сүргенше, ата-баба
салтынан айнымай, отыз-ақ жыл өмір сүргенімнің өзі артық
екен,—деп ұша жөнеліпті.
340
341
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
27. КЕПТЕР МЕН ҚАРҒА
Бір кептер үлкен қайыңның салалы бұтағындағы қалың
көк жапырақтардың арасында бейқам отырғанда, ентіге жал-
пылдап, жоғарғы жағындағы бұтаққа мұнтық қара қарға келіп
қонады да, мойнын бір жоғары, бір төмен созғылап, өңешін
қырнай қарқылдай бастайды.
Қарғаның барқылдақ даусынан кептердің құлағы бітіп, басы
зеңіп, мазасы кетеді. Сонда да өзі білер деп үндемей шыдап
бағады. Бірақ қара қарға қарқылдауын тоқтатпайды. Денесі
түршігіп, берекесі қашқан кептер:
—Ой, қарға, таң атқалы балапандарыма жем тасып әбден
шаршап, мына қайыңның саясында аздап демалайын деп отыр
едім. Мүмкін болса, біраз қоя тұршы, мазаны алмай,—деп
өтінеді.
Өзінің әнін түсінбегеніне қарғаның қабағы түсіп кетеді.
Тұмсығы сорайып, кілмие қарайды:
—Ей, осылайша шаршап отырғанда, көңіліңді көтерейін деп
әдейі сайрап отырған жоқпын ба?!—дейді.
Кептер өз өтінішін ұқпаған қарғаға таңдана қарайды да, ары
ұшып кетеді.
28. АТ ПЕН ӨГІЗ
Ат пен өгіз көгалда бірге жайылып жүрген екен. Бір кезде ат
өгізге жиіркене қарапты да:
—Ей, сорлы жер жыртушы! Менімен бірге қалайша жайы-
лып жүрсің, өгіз? Аулақ ары! Жөнел арман!—депті.
Өгіз бұған қатты ашуланғанымен, кек көрмей:
—Бауырым, өзіңді сонша зор санап, мені сонша қор тұтқа-
ның қалай?—деп сұрапты.
—Қалай сен өзің немене, менің үстіме жұрттың алтын, күміс,
асыл тастарымен әшекейленген әдемі тұрман таққандығын,
шынымен-ақ, көрмей жүрмісің?—депті ат екіленіп,—үстіме
342
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
патшаның өзі мініп, жалымды тарап, мадақтап, мәпеледі.
Сондай бір жүйрік, пайдалы жануармын өзім! Ал сен несің?
Патшаның саған тіпті қарағысы келсе не дейсің?
—Осыңның бәрі де рас!—деп міңгірлеп қойыпты өгіз,—
әйтсе де, сенен көрі мен пайдалырақпын. Жүйрік бол
ма-
ғаныммен оның есесіне мен мықтымын! Егер мен жер жырт-
пасам, құдықтан су тасып, егінді суармасам, қырмандағы
ас тықты бастырып, астық тиеген арбаны қалаға жеткізбесем,
диірменнің тасын айналдырып ұн тартпасам, сен түгіл сенің
үстіңдегі асыл текті патшаң да аштыққа қалған болар еді.
Мен өзімнің адал еңбегіммен күллі әлемді күйіндіріп, асырап-
сақтап жүрмін!
—Ой, арсыз неме!—деп даурығыпты ат,—тантыма беталды!
Әйтпесе, ішке бір теуіп қампайған қарныңды жара саламын!
Өгізде қарап қалмай, аттың қияңқылығына қияңқылық-
пен жауап қайтарыпты. Енді кішкене кешіксе, сойқанның
болатыны сөзсіз еді. Бірақ жақын жерде піл жүр екен. Ол
керілдескендердің қасына келіп, даудың мән-жайын біліп
алған соң:
—Ей, мисыздар-ай! Бекерге таласасыңдар, екеулерің де
өз-өздеріңше пайдалысыңдар. Жылқы бауырым, сен бір қара!
Сенің істегеніңді өгіздің істей алмайтыны секілді, сен де оның
орнын баса алмайсың. Сен адамға қызмет етсең, өгіз де оған
аянбай еңбек сіңірді. Сол сықылды, өзге үй жануарлары да
пайдасын тигізеді. Ал, енді сенің мақтанғаның барып тұрған
бос сөз, керісті қойыңдар! Барыңдар да, әрқайсың өз істеріңді
біліңдер!—депті.
Осы сөзді естісімен-ақ ол екеуі пілдің айтқандарының
дұрыс екенін ұғынып, қатты ойлапты. Еңбек еткен әркімнің
адамға өзінше пайда келтіретінін ұғыныпты да, ат содан кейін
еш уақытта мақтанбайтын, ешкімді өзінен кем көрмейтін
болыпты.
342
343
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҮКІ МЕН ШЕГІРТКЕ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
29. ҮКІ МЕН ШЕГІРТКЕ
Бір күні үкі шөп арасына кіріп, қатты ұйықтап жатыр
екен. Қасына әлдеқайдан бір шегіртке ұшып келіп шырылдай
бастайды. Үкі оның шырылдаған даусынан оянып кетіп:
—Ей, досым! Алыс кетші, Құдай үшін мазамды алмашы.
Өзің сонша қатты шырылдайды екенсің. Тіпті ұйықтай алмай
қойдым,—деп өтінеді.
Бірақ ақымақ шегіртке оның сөзіне құлақ салмай, шырыл-
дай береді. Онымен қоймай, әңгірлеп тіпті ұрса бастайды:
—Үкі, сен өзің әрі жалқау, әрі ұрысың! Шөптің арасынан
шығып, түні бойы балапан ұрлайсың. Ал күндіз ағаштың
қуысында отырып, ұйқыңды қандырасың.
—Бері қара, сүйіктім,—депті сонда үкі,—тіліңді тарта
сөйле, әйтпесе кейін өкініп жүресің, түбі жаман болар.
Үкі ары-бері ақылын айтып түсіндіріп көргенімен, бірақ
шегіртке оның сөзіне құлақ ат аспай, үкі бір сөз айтса, шегіртке
оған екі есе жауап қайтарып, тыным таппай балағаттап, үкіге
барынша ұрсып, бұрынғыдан бетер шырылдай береді.
Ақымақ шегіртке сөзін тыңдамағанына үкі қатты ызала-
нады. Бірақ кегін ішіне сақтап, шегірткені мақтай бастайды:
—Құрметті көршім,—дейді сонда үкі,—әнді әдемі-ақ са-
ла ды екенсің өзің! Әніңе бекер кедергі жасаған екем. Бұл ақы-
мақтығымды кеш! Осы уақытқа шейін мен сенің ғажайып
әнші екеніңді білмеген едім. «Сенің әніңді естіген адам, өзінің
айтып тұрған әнінен жаңылады» деген мақал бар, ояу отырған
жанның бәрі сенің әніңді тыңдайды, сенің әніңді естігендер мас
болады екен. Біздің әншілердің ішіндегі ең мықтысы көкектің
өзі де даусыңды естісе, өз даусынан ұялып, сені сірә, күндейтін
де болар. Бері қара, жаным! Менде бір зәмзәм суын құйған құты
бар, оны өзіме түнгі құстардың құдайы сыйлаған еді. Ішесің
бе, бір кесесін құйып берейін, жырлай-жырлай, тіпті тамағың
кепті ғой.
Шегірткенің шынында да су ішкісі келген еді. Көп ойлан-
бай-ақ шегіртке үкіден зәмзәм суын ішпек болып, секіріп жетіп
344
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
келеді, үкі қарғып түсіп, арсыз шегірткені шоқып алыпты да,
қылғып жіберіпті.
30. ӘТЕШ ПЕН ҚОРҚАУЛАР
Бір күні әтеш қорқаулардың үйіріне тап болады. Жанын
қалай аман алып қаларын білмей абыржыған ол қорқауларға
жарамсақтанып:
—Мырзалар! Өз нәсілдеріңе лайықты әділетті бола
көріңдер!—дейді,—аңдар арасында сендерден әділеттісі жоқ
қой. Мынадай тағы бір артық қасиеттерің де бар: нәсілдерің
жыртқыштар нәсіліне жатқанымен, бірақ ешқайсыларың еш
уақытта да жазықсыз жанды өлтіріп көрген емессіңдер.
Әтештің сөзін естігеннен кейін қорқаулар ұялып, қысы-
лып қалады. Қандай кінә тағуды ойлай бастайды. Бір қорқау
тұрып:
—Өмірі сенен бір тыныштық жоқ, түн сайын қоқылдап
шақырасың да жатасың, ешкімге ұйқы бермейсің. Көптің
тыныштығы үшін сені өлтіру керек,—дейді.
Әтеш бұған не десін. Үрейі ұшып кетеді. Дегенмен, өзі бір
өжет әтеш екен, есін жиып алып, ол:
—Әділеттілер! Ождандарыңмен айтыңдаршы!—дейді,—түн
сайын шу шығарып жұртқа ұйқы бермейтін мен бе, әлде сендер
ме осы? Мен болсам жұрт ұйқыдан оянар шақта айқайлаймын.
Мен жұрт ертерек тұрып намазын оқып, шаруаларына кіріс-
сін деп оятамын. Менің арсыздығымды кешіріңдер, сендердің
қандай мазасыз екендеріңді жұрттың бәрі де біледі ғой. Тіпті,
кешке жақын қас қарайысымен бар қорқау жортылуға бірге
шығады да, біреуі «менің әкем сұлтан болған!» деп айғайлайды.
Екіншісі оған: «Саған келері не?» деп жауап қайырады. Осы
кезде бірін-бірі тыңдамай: «саған келері не, саған келері не?»
деп шуылдасады. Аяғы шудан құлағың тонады.
Бұған қорқаулар не жауап қатсын, ештеңе де айта алмапты.
Сонда олар әтешті арсыз деп айыптап, енді ғана жейін деп
жатқанда кенеттен қасқыр келе қалыпты:
344
345
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
Әтеш оған:
—Қасқыр, тақсыр! Әділеттілігіңізді тым болмаса сіз айты-
ңызшы. Қайсымыздың күнәміз көбірек, менің бе, әлде, мы-
налардың ба?—дейді. Даудың себебін біліп алған қасқыр,
сонда:
—Қорқаулар ымыртта шуласа, сен таңға жақын қиқулай-
сың. Сондықтан сен де, олар да бәрің де кінәлісіңдер, бәрің де
өлім жазасына лайықтысыңдар,—дейді.
Сөйтіп, қасқыр бәрін де тас-талқан қып жемек болып
жатқанда, қайдан шыққаны белгісіз бір жолбарыс келе қа лып-
ты да, әтештің де, қорқаулардың да, қасқырдың да зәресі ұшып,
бет-бетімен түгел түп-түгел тым-тырақай болыпты.
31. ШЫДАМСЫЗ МЫСЫҚ
Жұпыны лашықта әрі жүдеу, әрі аш мысық тұрған екен. Бір
күні дәулетті бай үйдің семіз мысығын көріп:
—Бауырым-ай, осынша семіргенде не жедің?—деп сұрайды
ол.
—Бір баймен көршілес тұрамын, әрқашан соның үйіне
барып, неше түрлі тағам жеймін,—деп жауап қатады семіз
мысық.
—Бауырым, мені де өзіңмен бірге ерте барсаңшы. Ол үйде
тым болмаса екі-үш күн тұрып, тамақтан тоя жесем, мен де,
бәлкім, қоңымды жиярмын. Жақсылығыңды сонан соң өмірі
ұмытпас едім,—деп жалынады арық мысық.
—Жүр барайық, қалағаныңша сол үйде тұр, тойғаныңша
ішіп-же, тек байқа, жан-жағыңа қарап алмай тамақты көрген
жерден бассалып жүрме, әтпесе таяқ жейсің,—дейді семіз
мысық көніп.
Сөйтіп, екеуі байдың үйіне келсе, жерге жайған үлкен дас-
тарханның үстіне даярлаған әртүрлі тағам көз тартқандай екен.
Мұны көрген аш мысықтың аузынан сілекейі шұбырады. Семіз
мысық:
346
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Сәл шыда! Үйдің адамдары тамақтанып болған соң
сарқытын бізге береді. Сонан соң екеуміз әбден тоямыз,—
дейді.
Бірақ арық мысық шыдай алмайды. Дастарханға жетіп
келіп, бір ыдысқа басын қойып жібереді. Сол-ақ екен, қызметші
кіріп келеді де, аш мысықты таяқтап астынан алады, аяғын
сындырады. Мысық ақсай басып, қаша жөнеледі.
Сол жерде семіз мысық.
—Ей, бауырым-ай! Сәл шыдай тұр деп саған зар илеп ем, бірақ
шыдамадың, соның сазайына мінеки аяғыңды сындырдың!—
деп табалайды.
Сонда арық мысық байдың үйіне барғанына өкініп:
—Жоқ, менің кедей лашығым әлдеқайда артық екен! Бір
жақсысы онда аяғыңды сындырмайды,—дейді.
Осыны айтып, ол үйіне қарай шойнаңдай жөнеледі.
32. БАҚТАШЫ МЕН ҚАСҚЫР
Бір бақташының ешкілері бар екен. Көп еңбектеніп жүріп,
оларға өзі қора салып, күні-түні күзетумен болыпты. Өйт кені
ешкілерін ит-құс жеп кете ме деп қорқады ғой. Бақташы ның бір
иті де болыпты. Өзі ұйықтағанда түні бойы тыным таппай үріп,
ешкілерді сол сақ иті күзетіп шығады екен. Дегенмен сол қора-
ны бір аш қасқыр көптен бері торып, құлқыны құрып жүреді
екен. Бірақ жақын келуге иттен қорқып жоламайды екен. Қас-
қыр ақыры бақташының ойына «кінә итте» деген сенімсіздік
тудырып, иттің орнын басып, қарнын тойдырудың амалын
табады. Сонымен бір күні ол көршілес орманнан бір ешкіні
өлтіріп, жартысын жейді де, жартысын бақташының ешкі
қорасына апарып тастайды. Содан соң бақташыға келіп: «Ей,
бақташы, мен сенің досыңмын, мен әдейі көмектесуге келдім,
жүр, қораңда не боп жатқанын қарашы өзің. Итің ешкіңді жеп
қойды»,—дейді.
Бақташының өзі бір аңқау, сөзге нанғыш адам екен. Көп
ойланып жатпастан қасқырға еріп қораға келеді. Сонда не
346
347
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
көрді десеңізші?! Жартылай желінген ешкінің жемтігін
көреді де, ешкіні ит жеді дегенге сол жерде нана кетеді.
Ашу қысып шоқпарын алған ол итті сілейте соғып, сеспей
қатырады да, қора күзетуге сенімді қасқырға тапсырады.
Арада бірнеше күн өтпей-ақ, қасқыр бар ешкіні жеп, орманға
тайып тұрады.
33. ГҮЛ МЕН БҰЛБҰЛ
Бір шаруаның асқан ғажайып бағы болған екен. Сол
бақтың ішінде балбыраған бір шоқ әсем гүл өсіп тұрыпты.
Күн сайын таңертең шешегін жарып ашылған гүлге қарап
бағбан тамашалайды екен. Бір күні гүлдерін тамашалауға
келген бағбан бұтаққа қонып құйқылжыта сайрап отырған бір
бұлбұлды көреді. Бұлбұл сайрап отырады да, гүлдің шешегіне
сүйір тұмсығын сұғып жіберіп, қып-қызыл гүлдің түте-түтесін
шығарады. Гүлді оның осылайша бүлдіргеніне іші удай ашы-
ған бағбан бұлбұлдың сазайын тарттырмақ болады. Сөйтіп, ол
жолға тор құрып ішіне жем шашып, бұлбұлды ұстап алады да,
қапасқа қамап тастайды. Сонда бұлбұл аузын ашып бағбанға
сөйлеп қоя береді:
—Ей, бағбан! Еріккендіктің жаршысы мені қапасқа неге
қамап қойдың. Егер әсем әнімді тыңдағың келсе, менің ұям
бағыңда емес пе?! Ал басқа себебің болса, баяндашы, мен оныңа
көнейін де, мәңгі бақи үнімді өшірейін.
—Сен өз істегеніңді білмейсің бе?—деп жауап қайтарды
шаруа,—сен гүлді солдырдың, мен үшін бұл үлкен қасірет.
Менің бар өмірім сол гүлде болатын.
—Кешір,—дейді бұлбұл,—егер мен гүлге бейнет, саған қасі-
рет әкелген болсам, онда өзіме обал жоқ. Қапасқа-ақ отырайын.
Бұлбұлдың сөзіне сүйініп кеткен шаруа оны қоя береді.
Бұлбұл шаруаға алғыс жаудырып:
—Сен менің ағаттығымды кешірдің, жақсылығыңды жақ-
сылықпен қайтарамын. Бері қара, мына ағаштың түбінде алтын
348
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
ақшаға толған бір құмыра көмулі жатыр, бар да соны қазып
ал,—дейді.
Шаруа ағаштың түбін қазып жіберіп, әлгі құмыраны тауып
алған соң, бұлбұлға:
—Қайран, бұлбұл! Жер астындағы құмыраны көре білсең
де, жер бетіндегі торды көре білмегенің-ай!—дейді.
34. ИТ, МЫСЫҚ ЖӘНЕ МАЙМЫЛ
Бір адамның иті мен мысығы болыпты. Бір күні әлгі адам
қабырғаның қуысына бір кесек нан қойып, шаруаға кетіп қа-
лады. Мысықтың нан жегісі келіп, қуыстағы тақтаға шығады
да, байқамай нанды жерге түсіріп алады. Тасыр-тұсыр дауысты
естіп, ит те жүгіріп келеді. Сол жерде мысық жерге секіріп
түседі де, екеуі нанды бірінен бірі тартып алмақшы болып,
жанжалдаса кетеді.
Қораның тас қоймасында өрмелеп келе жатқан маймыл
айғайды естіп, тоқтай қалады да:
—Неге жанжалдастыңдар,—деп сұрайды.
Ит:
—Қожамыз қабырғаның қуысына нан қалдырып кеткен
еді. Мына оңбаған мысық қағып жерге түсіріп жіберіп,
түгелдей жалғыз өзі жемекші болып тұр. Бірақ мен онысына
көнбеймін,—дейді.
Сонда мысық тұрып:
—Нанды тақтайдан жылжыта-жылжыта әбден шаршадым,
бермеймін бұл оңбаған итке,—дейді.
Екеуінің сөзін тыңдап болған маймыл:
—Наннан ары кеткендер, мен екеуіңді татуластырамын,—
дейді.
Ит пен мысық оның айтқанына көнеді де, маймыл қойма-
дан секіріп түсіп, үйден таразы алып келеді. Сонан соң нанға
жақындай отырып:
—Жанжалдасудың қажеті жоқ, мен қазір нанды екеуіңе
бірдей тең бөліп беремін,—дейді.
348
349
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
Ит пен мысық бұған да көнеді. Сонда маймыл нанның бірін
үлкен етіп, енді бірін кіші етіп бөледі де, таразының табағына
салады. Нанның кішкене бөлігі салынған табақ көтеріледі де,
үлкен бөлек жағы басылып кетеді. Сөйтіп, екеуін енді теңес-
тіру керек болған соң, маймыл нанның үлкен бөлігінен ептеп
үзіп алады да, ауызына сала береді. Осылай үзіп жей-жей табақ
жоғары көтеріледі. Енді екінші жағы басылып кетеді. Сөйтіп,
біресе ана табақтан, біресе мына табақтан үзгілей отырып,
маймыл бір табақ әбден босап, екінші табақта болмашы ғана нан
қалғанша жейді. Маймыл енді сол титтей нанды қолына алады
да, ит пен мысыққа:
—Шынында осындай мардымсыз нәрсеге бола жанжал да-
судың жөні бар ма? Ешқайсыңның көңіліңе келмеуі үшін міне,
мен-ақ жеп қояйын,—дейді.
Сонымен, маймыл нанның ақырғы түйірін де қылғып салып,
тайып тұрады. Сөйтіп, ит пен мысық сімпейіп құр қала береді.
35. БҰҒЫ МЕН ТҮЛКІ
Бір күні бұғының су ішкісі келеді де бұлаққа барады.
Бұлақтың өзі бір терең шұңқырда екен. Бұғы суға қанып
шұңқырдан шығайын десе шыға алмай қояды. Жақында бір
түлкі тұр екен:
—Ей, бауырым!—дейді ол сонда бұғыға,—ағаттық істедің
сен, шұңқырға түспей тұрып, одан шығар-шықпасыңды ойлап
алуың керек еді,—деп мысқылдайды.
36. ИТ
Бір адам иттен:
—Сен неге жолда жатырсың?—деп сұрапты.
Ит сонда:
—Мейірімсіз адамды мейірімді адамнан ажырату үшін жа-
тырмын,—депті.
350
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Мейірімсіз адамды мейірімді адамнан қалай ажы
ра
та-
сың?—деп сұрапты әлгі адам.
—Мейірімді адам маған тимейді. Ал мейірімсіз адам мені
аяғымнан теуіп өтеді,—деп жауап беріпті ит.
37. ҚАСҚЫРДЫ БАЛАҒАТТАҒАН ИТ
Бір күні лақ биік дуалға шығып тұрса, сол маңнан бір қас-
қыр өтіп бара жатыр екен. Лақ қасқырды көре сала балағаттап
тілдей бастайды.
—Арсыз байқұс,—дейді қасқыр сонда,—сенің балағатта-
ға ның менің қаперіме титтей де кірмейді. Білемін, сен биікке
шығып алғандықтан батырсынып көкіп тұрсың, егер қазір
жерде тұрсаң, аузыңды да ашпас едің, бәлем.
38. МАҚТАНШАҚ ҚОЯН
«Қылдырықтай» деген жалған аты бар бір қоян бір күні
басқа қояндарға мақтанады кеп:
—Қасқыр деген маған сөз бе, мен қасқырдан қорықпаймын.
Ал түлкіден ше? Оны үрлеп қалсам болғаны, ұшып кетеді,—
дейді.
Барлық қояндар оған таңдана қарап:
—Түріне қарағанда қылдырықтай әлсіз сияқты, бірақ
қандай ер.—дейді.
Осы кезде қайдан шыққаны белгісіз, әйтеуір бір қасқыр
шыға келіп, қояндарға тап береді.
Қылдырықтайдың қорыққанынан зәресі ұшып, көзін жұм-
ған бойы қарғиды. Қасқырдың дәл төбесіне отыра қалады.
Қас қыр басын шайқап қалғанда қоян ұшып кетіп бір бұтаның
түбіне жалп ете түседі. Қорыққандығы соншалық—не өлі, не
тірі емес, сол арада ұзақ уақыт дем ала алмай қалады.
Ақырында ол қараңғы түсісімен бұтаның арасынан шыға
салып қашқан бойы үйіне келеді.
350
351
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
—Сен тірісің бе? Біз сені қасқырға жем болды ғой деп ойлап
едік,—деп таңданады қояндар.
—Мен кім? Қасқырға жем болатын мен бе?—деп қыл ды-
рықтай көкірегін қағады,—мен оның басына қарғып шығып,
аяғыммен тепкілеп едім, ол тілін салақтатып құлай кетті. Со-
дан бері мен оның терісін сыпырып жаңа ғана болдым.
Таңырқаған қояндар оған рахмет айтысады:
—Рахмет саған, қылдырық! Біз енді қасқырдан құтылдық.
—Әрине, біз енді одан құтылдық,—деп қылдырықтай да
маңғаздана айтады. Бірақ сол сәтте ол жақын жерде қасқыр
жоқ па екен деп жан-жағына қарап қояды.
39. АҚЫЛДЫ ЕСЕК
Ерте кезде бір есек өмір сүріпті. Барлық есектер сияқты ол да
дүние жүзінде өзінен басқа ақылды жан жоқ деп есептейді екен.
Бір күні есек бауға барады. Қараса биік алма ағашында
кішкене қызыл алмалар самсап, ал бау жанындағы бақшада
өркендеп жатқан пәлекте үлкен асқабақтар пісіп тұрады.
Есек төбесінен төнген алмаларға тағы бір рет көз жібереді де,
содан соң аяғының астында жатқан асқабаққа қарайды.
—Дүниедегі заттардың бәрі соншалықты ақымақшылық-
пен жаратылған!—дейді данышпан есек,—маған ерік берсе ғой,
барлығын өз бетімен қайта жасар едім.
Бұл сөзді жақын жердегі бұтақта отырған торғай естіп,
одан:
—Айтыңызшы, құрметтім, сізге не ұнамай тұр?—деп сұ-
райды.
—Тіпті, сенің өзің де байқап тұрған жоқсың ба?—деп жауап
қайырады есек,—міне, қарашы, мынандай үлкен ағашта
баланың жұдырығының үлкендігіндей ғана алма өсіп тұр, ал
пәлектің жіп-жіңішке сабағында менің басымнан үлкен асқа-
бақ зорға ілініп тұр.
—Барлық данышпандықтың өзі осында жатыр,—деп қар-
сы ласады оған торғай.
352
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Мұнда тұрған қандай даналық бар,—деп ашуланады
есек,—егер үлкен алма ағашында асқабақ сияқты үлкен алма
өссе, ал пәлектің жіңішке сабағында алма тәрізді кішкентай
асқабақ өсіп тұрса, сонда бәрі ақылға қонымды болар еді ғой.
Есек солай дейді де, алма ағашқа сүйкеніп қасына бастайды.
Осы кезде жоғарыдан бір алма үзіліп кеп есектің басына келіп
тиеді.
—Аңқит-аңқит, бейшара басым-ай, деп айғай салады есек.
Сонда торғай:
—Құрметті, данышпаным, міне, көрдің бе? Алманың асқа-
бақтай болмағанына шүкірлік ет, олай болмағанда басыңыз дан
ешнәрсе қалмаған болар еді,—дейді.
—Солай,—деп есек ыланады да, алма ағаштан аулаққа ке-
туге асығады.
40. ӨЛЕҢ АЙТУДЫ ҮЙРЕНГЕН ЕСЕК
Бөтен елден бір адам патшаға:
—Мен он жылда есекке өлең айтуды үйретемін, тақсыр,
мендей құлыңызға тек қана есек пен он мың теңге қаражат
беруге рұқсат етіңіз, сонда мен сізге өнерімді көрсетемін,—
депті.
Патша жат елдің адамының сөзіне нанып, оған бір есек пен
он мың теңге беруге әмір етеді. Әлгі адам есек пен ақшаны алып,
еліне қайтады да, өзіне әдемі үй салып алады, сөйтіп қалған
ақшаға қызықты өмір сүре бастайды.
Бір күні оған бір досы келген екен. Оның тұрмысын көріп:
—Сен өзің не деген ақымақсың, патшадан алдап бір есек пен
он мың теңге алып, қызық дәурен сүріп жатырсың, ал мұның
аяғының немен бітетінін ойламайсың ба?—депті.
Сонда анау қарсылық білдіріп:
—Мен тіпті де ақымақ емеспін, ойлашы өзің. Он жыл ішін де
осы үшеуіміздің біреуіміз өмірмен қалай қош айтыспай мыз?—
депті.
352
353
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
41. ЕСЕК
Есек бір күні өзінің қожасы жайында ойға түсіпті:
«Қожам итін өте жақсы көреді, өйтетін себебі, сірә, иттің жа-
рамсақтап, құйрығын бұлаңдатып, алдында секіріп асыр са ла-
тындығынан болуы керек. Әрине, ол оны сондықтан жақсы көре ді.
Ендеше, оның алдында, сірә, менің де ойнақтап, сонан соң тізе сі не
отыруым керек екен! Сонда ол мені сөзсіз еркелетер еді».
Есек осылайша ойлайды. Сол уақытта қожасы егін басынан
келіп, қорадағы орындыққа отыра кеткен екен. Есек оған
жақындап келіп, алдында асыр салып ойнақтай бастайды.
Біресе оңға, біресе солға қарай секіріп, бір ауық аңырап қоя
береді. Сонан соң артқы екі аяғымен тік тұрып, алдыңғы
қожасының кеудесіне қойып, оның тізесіне енді ғана отыра
бермек болғанда, қожасы шыдай алмай баж ете түседі. Оның
дауысын естіп келген қызметші жуан таяқпен есекті сілейтіп
тұрып сойып салады.
42. ТҮЙЕ, АРЫСТАН, ҚАСҚЫР ЖӘНЕ ТҮЛКІ
Түлкі жортып келе жатып, лағып бара жатқан бір түйеге
кездеседі.
—Түйем, қайда барасың?—дейді түлкі.
Түйе:
—Оты мол, суы көп жер іздеп барамын.
Түлкі:
—Ендеше екеуіміз жолдас болайық.
Түйе:
—Болсақ болайық.
Екеуі келе жатса, бір қасқыр келіп жолығады.
Қасқыр:
—Е, қайда барасыңдар?—дейді.
Бұлар:
—Оты мол, суыл мол жер іздеп барамыз,—дейді.
23-0184
354
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Ендеше үшеуіміз жолдас болайық.
Үшеуі жолдас болып жүріп келе жатса, бір арыстан келіп
кездеседі.
Арыстан:
—Қайда барасыңдар?—деп сұрайды.
Үшеуі:
—Оты мол, суы мол жер іздеп барамыз,—дейді.
Төртеуі жүріп отырып, өзі сулы, биік таулы жерді тауып,
мекен қылып жүреді. Арыстан, қасқыр, түлкілер ұсақ аң,
тышқан аулап жеп жүреді. Түйе жердің оты мен суына жардай
болып семіреді. Қыс болып ұсақ аң таусылып, арыстан, қас қыр,
түлкі үшеуі ашығады. Көздеріне түйеден басқа ештеңе көрін-
бейді. Олар түйені жемек болады. Түйе жолдастығын айтып,
жылайды. Сонан соң түйеге біраз күн тиіспей жүреді. Тіпті
әбден ашыққан соң арыстан, қасқыр, түлкі үшеуі ақылдасып,
түйені жемек болып, түйемен сөйлесуге түлкіні жібереді.
Түлкі түйеге келіп:
—Қыс болса мынау, қар жауып, боран соғып тұр. Жердегі
шөптің бәрі қар астында қалды, енді аз күнде сен байқұс аштан
өліп қаласың ғой. Саған жаным ашып, бір ақыл айтқалы
келдім,—дейді.
Түйе:
—Айта ғой,—дейді.
Түлкі:
—Қыс ішінде бүйтіп әрі аштан, әрі суықтан өлгенше өзіңді
бізге сат. Жаз шығып, көктем туғанда сені боталы інген қы лып
берейік,—дейді.
Қу түлкінің сөзіне аңқау түйе көніп:
—Жарайды,—дейді.
Ана екеуі:
—Ай...Арсеке! Неге қарап тұрсыз, қимылдаңыз,—дейді.
Сонда арыстан түйені жерге көтеріп соғады, түйенің мойы-
ны үзіліп өледі.
Түлкі тұрып:
—Арсеке, сіз деміңізді алып, жата тұрыңыз, біз мұның
терісін сойып болған соң сізге хабар етеміз,—дейді.
354
355
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
Арыстан:
—Олай болса, жақсы,—деп бір жерге барып жатып қала-
ды. Түлкі мен қасқыр екеуі тістерімен терісін жыртып, түйені
боршалай бастайды.
Түлкі тұрып қасқырға:
—Әй, Қасеке! Мен бөксе жағын сояйын, сіз бас жағын
сойыңыз,—дейді.
Қасқыр түйенің басының пара-парасын шығарып, терісін
жыртып көз майын шығарып қояды. Түлкі мұны көріп қас-
қырға айтады:
—Әй, Қасеке, енді сіз бөксе жағын сойыңыз, мен бас жағын
сояйын,—дейді. Қасқыр барып бөксесін сояды.
Түлкі қасқырға білдірмей, түйенің көз майын ойып жейді
де, қасқырға:
—Сіз алдыңғы аяғын сойыңыз, мен артқы жағына ба-
райын,—дейді.
Қасқыр алдына алданып жатқанда, түлкі іш майын суырып
жеп қояды. Тағы да қасқырға:
—Сіз соя тұрыңыз, мен Арсекеңе барып келейін, неғып
жатыр екен?—деп жүгіріп кетеді.
Арыстан түлкіні көріп, жатқан орнынан түрегеліп:
—Сойып болдыңдар ма?—дейді.
Түлкі:
—Сойып болдық, бірақ мен бір нәрседен қорқып келдім,—
дейді.
Арыстан:
—Неден?—деп сұрайды.
Түлкі:
—Қасқыр айтқан шартта тұрмай, түйенің көз майы мен
іш майын жеп қойды. Енді мен соны сізге айтайын деп келіп
едім,—дейді.
Арыстан ашуланып, ақырып қасқырға келеді. Қасқыр
қорыққанынан қаша жөнеледі. Арыстан қуып кетеді. Қасқыр
мен арыстан бір қырдан асып, көрінбей кеткенде түлкі түйе нің
бар етін бір шұңқырға апарып тығып қояды. Өзі арыстан ның
артынан жүгіріп кете береді.
356
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Арыстан қуалап шаршап келе жатқанда, түлкі оған қарсы
жолығады.
Арыстан түлкіге:
—Қайда барасың?—дейді.
Түлкі:
—Қасқырдың кесірі бәрімізге тиді,—дейді.
Арыстан:
—Неге?—дейді.
Түлкі.
—Сендер кеткен соң түйе: «Мен сендерге сата алмаймын,
мына қылықтарыңа қарағанда, түбінде мені төлемейді екен-
сіңдер» деп, терісін жалбыратып, ішегін сүйретіп кетіп
қалды,—дейді.
Арыстан:
—Қай жаққа қарай кетті?
Түлкі:
—Осы қырдан асып кетті.
Арыстан:
—Қап!—деп түйені қуып кетеді.
Түлкі тамағын тойдырып алып келе жатса, бір жерде қас-
қыр шаршап, ентігіп жатыр екен. Түлкі қасына жетіп келген-
де, қасқыр түлкіге:
—Мені арыстанға шағыстырып жүрген сенсің ғой,—деп
ашуланады.
Түлкі:
—Мені де қуып жіберді, мені кім шағыстырды онда?—
дейді.
Қасқыр бұған нанып:
—Енді қайда барып тұрамыз?—дейді.
Сөйтіп, екеуі келе жатса, алдарында бір жарты құйрық
жатыр екен.
Қасқыр:
—Мұның бір пәлесі бар шығар?—деп жеуден қорқады.
—Сен қорықсаң, өзім жеймін, бүгін базар, мұның не пәлесі
бар дейсің? Жұрт базарға барғанда құйрық арзан болып, арзан
356
357
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
құйрықты көбірек алған шығар, ол қанжығасына бос байлап,
үйіне шауып бара жатқанда түсіп қалған шығар, жеймін,—деп
түлкі қулықпен ұмтылғанда, қасқыр:
—Өзім жеймін!—деп, құйрықты асап қалғанда, астында
қақпан бар екен, қақпанға қасқыр түсіп қалады.
Сонда түлкі:
—Әй, қасеке, шамасы, сіздің етіңізді мен жейтін болдым
ғой,—дейді.
—Қайтіп жейсің?—дейді қасқыр.
Түлкі:
—Ертең қақпанның иесі келсе, сені көріп, теріңді сойып
алып, етіңді тастап кетеді. Сосын оны мен жемей кім жейді?—
дейді де, бір шұқырға тығылып жата береді.
Ертеңінде аңшы келіп қасқырды көріп, терісін сойып алады
да, етін тастап кетеді. Ол кеткен соң, түлкі қасқырдың етін жеп
тойып алады.
Түлкі онан қайтып келе жатқанда, арыстан келіп қалады.
Түлкі мұны көріп:
—Арсеке, қайдан келесіз?—дейді.
Арыстан:
—Мен түйені таба алмадым.
Түлкі:
—Тақсыр, сіздің атаңызды көріп едім, осы тауда аң аулап
жүретін еді. Аңдарды қарғып басып алып жейтұғын еді, мен
соны көріп тұрушы едім,—дейді.
Сонда арыстан:
—Қалайша қарғып алатын еді, сен маған көрсет, мен қар-
ғып көрейін.
Түлкі:
—Сіздің тұлғаңыз атаңыздан кем емес екен.
Сонда арыстан кейін шегініп, жүгіріп барып жардың басы на
келіп, қорқып тұрғанда.
Түлкі:
—Әй, Асеке, егерде қарғи алсаңыз, нұсқаңыз атаңызға ұқ-
сап кетер еді,—дейді.
358
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сол уақытта жардың астына бір киік келіп қалады. Арыс-
тан соған қарғып түскенде, сүйектері күл-парша болады. Сонда
түлкі келіп:
—Арсеке, бір жеріңіз ауырып қалды ма?—деп сұрайды.
Арыстан:
—Сүйекте сынбаған сүйек жоқ,—дейді.
Түлкі мұның қимылдауға шамасының келмейтінін біліп,
қоң етін ойып жеп жатады.
Арыстан:
—Әй, түлкі алдымен көз майымды жеші,—дейді.
Түлкі:
—Арсеке, несіне асығасың, бұйыртса, сенің барлық майың-
ды жейтін болдым ғой,—дейді.
Арыстанды және жеп, түлкі қу қыстан аман шығады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТҮЛКІ, ТАСБАҚА ЖӘНЕ КЕНЕ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық...

text:
43. ТҮЛКІ, ТАСБАҚА ЖӘНЕ КЕНЕ
Бір уақыттарда бір түлкі, бір тасбақа және бір кене үшеуі
жолдас болып келе жатса, бір жерде бір уыс тары жатыр екен.
Үшеуі ойласып:
—Мұны ұрық қылып жерге егіп, көбейтіп бөліп алайық,—
дейді.
Түлкі бір жарды көріп:
—Мен осы жарды сүйеп тұрайын, болмаса құлап кетер,—
деп жардың астында саялап жатып алады.
Тасбақа байқұс жерді тырналап, кене сорлы тарыны жиып,
егіп, әлекке түседі. Сөйтіп көп бейнет шегіп, піскен соң екеуі
тарыны орып, жинап алады. Мұны бастырғанда бір аяқ тары
болады. Біреуі барып түлкіні шақырып келеді, түлкі келе сала:
—Бұл тарыны үшеуімізге бөлуге болмайды. Үшке бөлген
соң әрқайсымызға қаншадан тиеді дейсің. Онан да үшеуіміз
жарысып, қай озғанымыз алайық,—дейді.
«Мақұл!» деп үшеуі бір жерге келіп қатарласып тұрады.
Түлкі: «Ал кеттік!» деп жөней бергенде кене түлкінің баш пайы-
358
359
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
на жабысып, бірге кетеді. Түлкі өліп-өшіп барынша жүгіріп
келіп, қырманға жетіп отыра бергенде, кене:
—Әй, сорлы мені басып өлтіресің бе?—дейді.
—Әй, сен қашан келдің?—дейді түлкі.
—Сен бағана «Ал кеттік!» дегенде-ақ мен келіп алғанмын,—
дейді кене.
Екеуі дауласып жатқанда, аузы-мұрны қан-қан болып
тасбақа келеді. Келе сала:
—Ойбай, түлкі, мен бір пәле көріп келдім, жаңа сендердің
арттарыңнан екі қаракер атқа мінген, қара бүркіті және екі
тазысы бар екі адам келіп: «Жаңағы қасыңдағы түлкі жол-
дасыңды тауып бер» деп, менің аузы-мұрнымды қан қылды.
Сонда да мен сені айтқам жоқ. Әйтеуір, осы жаққа қарай келе
жатыр,—дейді тасбақа.
Түлкі:
—Айналайындар-ай, мені айта көрмеңдер, мына тарыны
екеуің тең бөліп ал, мен сендерге риза болайын. Олар келсе:
«Білмейміз қайда кеткенін» деңдер,—деп тұра жөнеліпті.
Сөйтіп, тарыны тасбақа мен кене бөліп алыпты.
44. ШЕГІРТКЕ МЕН ҚҰМЫРСҚА
Шегіртке ала жаздай ыршып-шұршып, көгалды қойып
гүлайтап қызықпен өмірді өткізіпті. Жаз кетіп, жапырақ қу-
рап күз келгенде сән-салтанаты кетіп қарны аша бастапты.
Қар жауып, қыс түскенде жағдайы тіпті мүшкіл болыпты да,
құмырсқаға келіп:
—Ағайын ішерге ас, жатарға орын жоқ, маған рақым ете
көр,—деп жалбарыныпты.
Құмырсқа:
—Ала жаздай ойнап-күлгенде жаз өтерін білмедің бе, жа-
ның үшін ертеңіңді ойламадың ба?—деп кейістік білдіріпті.
Сонда шегіртке:
—Өзің білсең жаздай өлеңнен қолым тимеді, әйтпесе саған
жалынбас едім,—деп жауап беріпті.
360
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
45. ӨГІЗ БЕН БАҚА
Бір өгіз ыстық күні көл жағасына келіп, шөлі қанғанша
су ішіпті. Мұны көрген сол көлдегі бір бақа қасындағы бір
жодасына:
—Мен де анау өгіздей су іше аламын,—депті мақтана.
—Ондай болмақ қайда,—депті жолдасы оған ақыл айта.
Жолдасының сөзін елемеген бақа суды бас алмай жұта беріп-
ті, жұта беріпті. Суға шыдамаған жұқа қарын ақыры жары лып,
бақа мерт болыпты.
360
362
362
ТОМҒА ЕНГЕН МӘТІНДЕРГЕ ТҮСІНІКТЕМЕ
І. ӨТІРІКТЕР
І. ӨТІРІК ӨЛЕҢДЕР
1. «Өтірік өлең». Мәтін 1991 жылғы Қыдырәлі Сатта ров
басқарған «Мырзашөл фольклор экспедициясы» мате
риал-
дарынан алынды. Жинап, Қолжазба қорына тапсырған—фи-
лология ғылымдарының докторы, профессор Қ.Саттаров. Ол
өлеңді Қарақалпақстанның Мырзашөл ауылының тұрғыны
Қуаныш Асылбаевтың айтуынан жазып алған. Қолжазба ӘӨИ-
дің қолжазба қорында (920/71-бума, 38-б.) сақтаулы.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
2-3. «Өтірік өлең». Бұл мәтіндерді 1988 жылы Амудария
жағалауындағы Мойнақ, Қоңырат, Шоманай, Нөкіс қа
ла-
лары мен аудандары аумағына арнайы ұйымдастырылған
фольклорлық экспедициясының барысында жинаған—Низа-
ми атындағы Ташкенттің Халықтар Достығы орденді мемле-
кет тік педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті бөлі-
мі нің студенті Қалқа Оразбайқызы. ӘӨИ-дің қолжазба қорына
(920/83-бума) тапсырған—Қ.Саттаров.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
4. «Өтірік өлең» мәтіні ӘӨИ-дің қолжазба қорында (920/137-
бума, 94-б.) сақтаулы. Өлеңдерді Оңтүстік Қазақстан мен
364
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Өзбекстан Республикасы Ташкент өңіріне ұйымдастырылған
фольклорлық-этнографиялық экспедицияларды басқарып, ел
аузынан жазып алып, қорға тапсырған—Қ.Саттаров.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
5-7. Өтірік өлеңді 2002 жылы Қ.Саттаров басқарған «Фольк-
лорлық мұраларды жинау экспедициясы» кезінде М.О.Әуезов
атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің
студенттері жазып алған. Қорға тапсырған—Қ.Саттаров. Мәтін
ӘӨИ-дің қолжазба қорында (920/136-бума, 155-б.) сақтаулы.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
8. «Өтірік өлең». Туынды Қарағанды мемлекеттік уни вер-
ситеті филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасы сту-
дентерінің фольклорлық практика кезінде жазып алынған.
ӘӨИ-дің сирек қорына 1997 жылы тапсырған—филология
ғылымдарының докторы, профессор Б.Рақымов (926-бума,
9-б.).
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
9. «Өтірік өлең». Туындыны ӘӨИ қорына тапсырған—
Молдасейіт Төлепқалиев. Ол туралы мәліметтер кездеспейді.
Томға мәтін қолжазба негізінде (146-бума, 4-дәп, 20-б.)
дайындалды.
10. «Өтірік өлең». Томға мәтін «Алтын сандық» (// Құ рас ты-
рып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазғандар: ҰҒА ака де ми гі,
филология ғылымдарының докторы, профессор С.Қасқа басов,
филология ғылымының докторы К.Ісләмжанұлы) жинағы
(39-б.) бойынша ұсынылды.
11. «Өтірік өлең». «Қара өлеңдер» (Үрімжі: «Шинжаң ха-
лық» баспасы, 2009) жинағында жарияланған. Мәтін араб әр-
пінде жазылған.
Томға мәтін осы жинақтан (289-б.) әзірленді.
364
365
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
12. «Өтірік өлең». Қорға 1964 жылы тапсырған—Мұсаева
Сара. Мәтін араб әрпінде жазылған. ӘӨИ-дің Қолжазба қорын-
да (523, 2-дәп.) сақтаулы.
Томға мәтін қолжазба негізінде ұсынылды.
13-14. Өтірік өлеңдер. Туынды ӘӨИ-дің қолжазба қорында
(131-бума, 2-дәп. 5-б.) сақтаулы. Ел арасынан жинап, қорға
1959 жылы тапсырған—Өкпенов Ибрагим. Бұрын баспа жү-
зінде жарияланбаған.
Томға мәтін түпнұсқа негізінде дайындалды.
15. «Өтірік өлең». Туындының түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қол-
жазба қорында (315-бума, 4-дәп. 87-б.) сақтаулы. Қорға
1958 жылы тапсырған—Тәкежанов Құсайын.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
16-17. «Өтірік өлең», «Ағаш пен шөптің ажырасқаны».
Бұл мәтіндер алғаш І.Жансүгірұлы құрастырған «Өтірік»
жинағында жарияланды (Өтірік (Ел әдебиетінен жинақ).—
Москва: «Күншығыс» баспасы, 1927). Кітап 2001 жылы төте
араб жазуынан қазіргі қолданыстағы кирилл әрпіне түсіріліп,
қайта басылым көрді (Жансүгірұлы І. Өтірік (Ел әдебиеті нен
жинақ). //Құраст.: Т.Әлібек, С.Шахина.—Қарағанды: ҚарМУ
баспасы, 2001. 63-б.).
Томға ұсынылып отырған мәтін осы жинақтан алынды.
ІІ. ӨТІРІК ЖЫРЛАР
1-2. «Кер бие, торы құлын», «Торы тай», (І.Жансүгірұлы
нұсқасы). Бұл туындылардың тақырыптары жеке-жеке бол-
ғанымен, тақырыптар жинақталып бүтін бір жырды құ рай-
ды. Ілияс ақын жырдың үзінділерін 1926 жылы Қарқара кө те-
рілісінің 10 жылдығына О.Жандосов, Ы.Көшкінов, Ә.Жүні сов
сияқты қоғам қайраткерлерімен Мейірманның еліне барған
366
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
сапарында жазып алған. Кейінгі жылдары да сол өлкеге
жиі барып, ел ақындары шығармаларын жинағаны белгілі
(Жансүгірұлы І. Қастерлі қазына // Жұлдыз. 1997, 5 мамыр).
Бұл мәтіндер алғаш І.Жансүгірұлы құрастырып, алғы сө зін
жазған «Өтірік» жинағында жарияланды.
Томға мәтін «Өтірік» жинағының Мәскеу басылымы
негізінде дайындалды.
3. «Торы тай мен нән шыбын хикаясы» (Ә.Ниязбекұлы
нұсқасы). Бұл шығарма—Жетісу аумағында, әсіресе осы өлке-
нің оңтүстік-шығысын мекендеген қазақтар арасында кеңінен
тараған өтірік жыр. Жырлаған—Мейірман Дәркенбайұлы.
Туындының жырлануына байланысты ел арасында мынандай
аңыз сақталған: ««Дәркенбай қажы бір дәулетті адаммен «бесік
құда» болып, оның қызын Мейірманға айттырады. Дәстүр
бойынша, қыз кәмелетке толғанша қалың малын өткізіп, кә-
делерін жасап қояды. Бар мәселе тойға тірелген тұста құданың
ықыласы Дәркенбайдың бәйге торысына түсіп, қолқа салады.
Ат иесі сөз бұйдаға салып, той кейінге шегеріле береді. Мейір ман
түрлі сылтау тауып, қайын жұртына жиі қатынап тұрса ке рек.
Бірде бие сауып жүрген қалыңдығына құлын тартқан бо лып,
көмектесіп жүреді. Сол желі басында Дәркенбайдың қалыңға
берген кер биесі де бар екен. Мейірман құлын тартып тұрып,
әлгі биеден туған торы құлынның тұмсығына қонған шыбынды
шертіп өлтіреді. Көріп тұрған жылқышы бала күліпті. Сонда
қалыңдығы:
—Осы жұрт сізді ақын десіп жүр ғой, мына шыбын мен то ры
құлынды қосып өлең шығарыңызшы,—депті. Мейірман:
—Тілегіңіз орындалады, бірақ өтеуі не болмақ?
—Қалағаныңызды алыңыз,—дейді қыз.
—Менде өзіңізден басқа қандай қалау болушы еді, әкеңізге
айтып тойды тездетіңіз,—деген жігіт өтінішін назымен ма-
құлдаған қыз, егер әкесі тойды кешіктіре берсе, өзімен қашып
кетуге уәде береді. Қалыңдығының жауабына риза болған
Мейірман егіз желідегі биелер сауылып біткенше өлген шы-
366
367
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
бынды аяқасты дастан етіп жырлап шығыпты. Өтірік дас тан
оқиғасының қызықтығы сондай—лезде ел ішіне тарап кетіп ті»
(ӘӨИ. 1040-бума, 2-дәп.).
«Шыбынның» көпнұсқалығы туралы «Өтірік» жинағы-
ның алғы сөзінде І.Жансүгірұлы мына пікірге тоқталады:
«Мейірманның «Шыбын» деген өтірігін маған айтқан, жазып
берген кісіден: барлығы 12 кісі. Оның албаны да, суаны да,
найманы да, дулаты да бар. Бірақ соның барлығының тәуір
айтқан бір-екеуін негізге алдым да, өзгесін соның маңына тер-
дім. Сөйтіп, бұл жинағаным өзімше сондайлардың таңлама-
сы» (Жансүгірұлы І. Өтірік.—Мәскеу, 1927.-5-б.). Осы дерек-
тер арқылы Ілиясты қазақ фольклор мұраларын алғашқы
жинау шы, жүйелеуші, зерттеуші, жариялаушылар қатары-
нан көре міз. Жүйелеуші демекші, жоғарыда айтылған сөзде-
ріне қа
ра
ған
да, 12 кісіден жиналған дастан сұлбасынан
мәтіндік тексто
ло
гия жүргізгені аңғарылады. Осы орайда,
І.Жансүгірұлының ха лық мұраларының жан ашыры, жи нау-
шы және басты ру шы ре тіндегі қырлары әлі де болса фольк-
лортанушылар наза рына ілікпей жүргенін баса айтуға болады.
Өтірік жырдың І.Жансүгірұлы жинағындағы нұсқасы 79
шумақтан тұрса, Ә.Ниязбеков нұсқасын 178 шумақ құрайды.
Екі нұсқаның да тақырыбы, құрылысы мен сюжетінде айтар-
лықтай өзгешелік болмағанмен, соңғы қолжазба көркем әрі
толық мәнінде сақталғандығымен ерекшеленеді. Себебі бұл
нұсқа Мейірманның туған ағасы Серікбайдан туған Қайып-
жаннан жазылып алынған. Ал Ілияс ел адамдарынан, ақын
Ғ.Орманұлынан, студенттерден жазып алынған қысқа
мәтіндерге текстология жасау арқылы толықтырғаны жоға-
рыда айтылды.
Толық нұсқа «Бүркіт», «Кер бие», «Торы құлын», «Торы
тай», «Нән шыбын» деген тақырыптарға бөлінгенмен, басты
оқиға шыбын маңында өрбиді. Жырдың кіріспе бөлімі
Ә.Ниязбекұлының тарапынан шығарылып, онда Абай мен
Шоқаннан, Ыбырайдан бергі ұлы тұлғалардың халқына істеген
еңбектері айтылып, Мейірман, ол жырлаған өтірік туынды
368
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
туралы мәліметтер баяндалады (Бұл бөлім жырдың Ілияс
нұсқасында жоқ—құраст.).
Бірінші бөлім Ілияста «Бүркіт» аталып, Мейірманның қыран
құсты қолға түсіру оқиғасы суреттелсе, Әужан нұсқасында
бұл тараудың атауы—«Түс». Алдыңғы нұсқада аңшының
түсі, оны жорыту оқиғасы бір ғана шумақпен шектелсе, соңғы
қолжазбадағы түсте Мейірман бүркітке мініп қас-қаққанша
Мысыр, Шаш, Тегаран, Кабул қалаларын аралап, қанжығадағы
жеті қарсақтың қаны мен бес түлкінің төлеуіне бір жез шегелі
етік айырбастап алады. Сол етікті аяғына сұға салып, лезде аң
аулап жүрген тауға жетіп келеді. Оны үлкендер: «Жақсы бір ат
мініп, екі қатын аласың» деп жориды.
Келесі бөлім екі нұсқада да «Кер бие, торы құлын» аталып,
аңшы ауыл аралап дәрі сатып жүрген саудагердің кер биесіне
мақтауын асырып, астындағы кәрі құла атын айырбастап
алатын эпизод суреттеледі. Екі мәтінді салыстыра қарағанда,
айта қаларлықтай өзгешеліктер байқалмағанмен, Үстемеге
алған мата, түйме, ине-жіп, айна-тарақ, дәрі-дәрмек сияқты
тұрмыстық заттардың саны мен атауында айырмашылықтар
кездеседі. Мысалы, Әужан нұсқасында тек Алатау сілемдерін-
де өсетін көкможы, арала, күшәла, көксал секілді дәрілік
өсімдіктердің атаулары ұшырасады.
І.Жансүгірұлының келесі «Торы тай» тарауы екінші нұс-
қада «Тор құлынның сипаты» деп аталып, ерекше туған құлын-
ның сипаты кең ауқымда суреттеледі. Мәселен, Ілияс нұсқа-
сында тайдың сипаты бар-жоғы бес шумаққа сыйғызылған
болса, Әужанның қолжазбасында 48 шумақты қамтыған және
ерекше көркем тілмен баяндалған.
Бақайы Бақалының адырындай,
Бауыры Далашықтың жазығындай.
Соншама ұзын аяқ тіп-тік біткен,
Өренің құрт жаятын қазығындай,—
деген жолдар бұған айғақты дәлел болады.
368
369
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
«Шыбын» (1 нұсқа)—«Нән шыбын» (2 нұсқа) аталған соңғы
бөлімде жырдың негізгі сюжеті қамтылады. Бірінші нұсқада
алып шыбынның аулануы, етті үлеске бөлу, оны елге тасудың
машақаты қысқаша баяндалса (32 шумақ), екінші нұсқада
Мейірманның құлынмен бірге «жолы болып», тауда жүгірген
аң қоймаған саяткерлігі жан-жақты суреттеледі. Нән шыбын-
ның ізіне түсіп, асқан қиындықпен атып алуы, шыбынның
қалай сойылып, ішек-қарны қайтіп аршылғаны, етін қанша
көлікке артып, терісінен неше ыдыс жасалғаны жөнінде адам
сенгісіз өтірік, көкейге қонымды көркем де өткір тілмен ұзақ
баяндалады (108 шумақ). Аяғында мол еттен қазақтың үш
жүзіне үлес бөліп, дәстүр бойынша іргелес, арқа беріс ағайын
деп қырғызға құйымшақ, қыз беріп, қыз алғанға сыйы артсын
деп тараншыға төс тартады. Ұлы жүзге—ағайындығын ескеріп
екі қол, сүбесін, Орта жүзге—жамбасын, Кіші жүзге—асықты
жілігін бөліпті. Мейірманның бұл үлесі қазақтың баршасына да
құт боп дарып, мәңгіге сіңісті болып қалыпты-мыс.
Жырдың І.Жансүгірұлы, Ә.Ниязбекұлы, Ә.Зікірияұлы
нұс қалары Мейірман ақынның жеке жинағында жарияланды
(Дәркенбайұлы М. Мейірман ақын Дәркенбайұлы Әжібайтегі
(Өтірік өлең-хикаялар.Аңыз, әңгімелер. Зерттеулер)//Құраст.:
С.Медеубекұлы. —Алматы, 2005.—113-б.).
Томға жыр мәтіні ӘӨИ-дің сирек қорында сақталған
Ә.Ниязбеков жеткізген қолжазба негізінде ұсынылды (1041-
бума).
ІІІ. ӨТІРІК ӘҢГІМЕЛЕР
1. «Қырық өтірік айтқан шопан». Шығарманың түпнұсқа сы
ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (894-бума, 11-дәп., 13-б.) сақтау-
лы. 1984 жылы Қарақалпақ экспедициясы кезінде жинап, қор-
ға тапсырған—Құлбек Жұматаев.
Томға мәтін қолжазба негізінде ұсынылды.
24-0184
370
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
2. «Қырық ауыз өтірік айтқан тазша бала». Туынды түп-
нұсқасы ӘӨИ-дің қолжазба қорында (894-бума, 11-дәп., 27-б.)
сақтаулы. 1984 жылы Қарақалпақ экспедициясы кезінде жи-
нап, қорға тапсырған—Құлбек Жұматаев.
Томға мәтін қолжазба негізінде ұсынылды.
3. «Тазшаның қырық ауыз өтірігі». Туынды «Қырық өті рік»
(Шынжаң халық баспасы. 1958. —20-б.) жинағында жарық
көрген.
Томға ұсынылып отырған мәтін осы жинақ негізінде да-
йындалды.
4. «Сексен өтірік». Туынды алғаш рет «Сексен өтірік»
жинағында латын әрпімен жарияланды (Сексен өтірік.//Құ-
раст.: Ө.Тұрманжанов. Балалар әдебиеті секторы.—Алматы,
1937) жинағында жарияланған.
Томға ұсынылып отырған мәтін осы жинақ негізінде да-
йындалды.
5. Тазша баланың өтірігі. Томға ұсынылып отырған мәтін-
дер «Өтірік әңгімелер» (/Құрастырған Қарта Қаңтарбайұлы.—
Алматы: «Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы»,
1962.) атты жинақтан алынды.
6-7. «Өтірік ертегі», «Өтірікке әкесінен асқан бала». Бұл
мәтіндер Жансүгірұлы Ілияс құрастырған «Өтірік» (40, 44-бб.)
жинағында жарық көрген.
Томға өтірік әңгімелер осы жинақтың негізінде да
йын-
далды.
8. «Өтірікке бәйге». Өтірік әңгімені ел арасынан жинап,
1982 жылы ӘӨИ-дің Қолжазба қорына тапсырған—белгілі
халық мұраларының жанашыры Мәжікеев Мұқаш.
Томға мәтін түпнұсқа (1053-бума, 2-дәп., 50-б.) негізінде
ұсынылды.
370
371
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
9. «Екі суайт», «Әңгімені ел ішінен жазып алып». Өтіріктер-
ді ӘӨИ-дің Қолжазба қорында 1967 жылы қорға тапсырған—
Қалжан Тұңғышбаев.
Томға ұсынылып отырған мәтін қолжазба негізінде (674-
бума, 1-дәп., 1-б.) дайындалды.
10-43. Қыз бен тазша... Томға ұсынылып отырған мәтіндер
«Өтірік әңгімелер» (/Құрастырған Қарта Қаңтарбайұлы.—Ал-
маты: «Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы», 1962)
атты жинақтан алынды.
ІІ. МЫСАЛДАР
І. МЫСАЛ ӨЛЕҢ
1. «Жолбарыс мінген ұры». Өлең 1970 жылы ұйым
дас-
тырылған «Түркістан қазақтарының ауыз әдебиетін жи
нау
экспедициясы» барысында жазылып алынған. ӘӨИ-дің Қол-
жазба қорына тапсырған—экспедиция жетекшісі, про фес сор
Қ.Саттаров.
Томға ұсынылған мәтін түпнұсқадан (920/7-бума) өзгерту сіз
алынды.
2. «Ат пен Есек». Өлеңді 1991 жылғы Қыдырәлі Саттаров
басқарған «Мырзашөл» фольклор экспедициясы кезінде
Қуаныш Асылбаевтың айтуынан жазылып алынып, ӘӨИ-дің
Қолжазба қорына тапсырылған.
Томға мәтін қолжазба негізінде (920/71-бума, 43-б.) да йын-
далды.
3. «Қақпанды қасқыр». Туынды Қ.Саттаровтың 1974-
1976 жылдар аралығында Бұхара облысынан ауыз әдебиеті
үлгілері мен фольклорлық мұраларды жинау экспедициясы
372
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
кезінде хатқа түсірілген. ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (920/78-
бума, 142-б.) сақтаулы.
Томға мәтін түпнұсқа негізінде өзгеріссіз дайындалды.
4-5. «Қара қоңыз», «Төрт дос». Мысал өлеңдерді 1959 жы-
лы «Қызылорда экспедициясы» барысында Тұрмағамбет
Ізтілеуовтың ұлы Әбдірәуіп Тұрмағамбетовтен жазып алған—
белгілі фольклортанушы Мардан Байділдаев. Кеңсе қағазына
машинкаға басылған туындылар ӘӨИ-дің Қолжазба қорында
(405-бума, 1, 2-дәп.) сақтаулы.
Томға мәтіндер қолжазбалар негізінде ұсынылды.
6. «Қой мен қасқыр». Оқушы дәптеріне жазылған туынды-
ның қолжазбасын 1961 жылы ұйымдастырылған «Қызыл орда
экспедициясы» кезінде Құлмұрзаев Молдағали деген азамат
тапсырған.
Томға мәтін сол қолжазбаның негізінде (ӘӨИ. 312-бума,
1-дәп.) әзірленді.
7. «Қамаудағы жолбарыс пен шошқа». Өлеңнің мәтіні ӘӨИ-
дің Қолжазба қорында (315-бума, 7-дәп., 148-б.) сақталған. Қол-
жазбаны 1958 жылы қорға тапсырған—Тәкежанов Құсайын.
Томға мәтін түпнұсқа негізінде әзірленді.
8-10. «Қасқыр мен тырна», «Бұлбұл мен есек», «Орманнан
қасқыр келді елге қашып». Туындыларды ел ішінен жазып
алып, ӘӨИ-дің Қолжазба қорына тапсырған—белгілі ақын,
жыршы, халық мұраларын жинаушы Мәзқожаев Рахмет.
Бұл азамат 1958-1962 жылдары аралығында Қазақстанның
оңтүстік өңірінен 60 мың жолдан астам фольклорлық мұралар
мен авторлық ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, ОҒК мен ӘӨИ-дің
сирек қорларының толығуына зор үлес қосқандығы ғылыми
ортаға мәлім.
Томға мәтіндер ӘӨИ-дің Қолжазба қорында сақталған түп-
нұсқаның негізінде (333-бума, 7-дәп.) әзірленді.
372
373
ҒЫЛЫМИ ҚОСЫМШАЛАР
11-13. «Қаншыр мен бөдене», «Ақылшы торғай», «Қасқыр,
түлкі, бөдене». Өлеңдер ӘӨИ-дің Қолжазба қорында сақталған
(1165-бума). Қолжазба машинкаға басылған.
Томға мәтін қолжазба негізінде ұсынылып отыр.
14. «Шымшық пен көгершін». Туындыны ел арасынан
жинап, 1959 жылы ӘӨИ-дің Қолжазба қорына тапсырған—
Өкпенов Ибрагим.
Томға мәтін осы қолжазбаның негізінде (131-бума, 2-дәп.,
77-б.) дайындалды.
15. «Қарақұс». Туынды ӘӨИ-дің Қолжазба қорындағы
«Жұматаев Әлиакбардың жинаған әдебиет үлгілері» атты
бумада сақталған (912/2-бума, 1-дәп., 10-б.).
Томға ұсынылып отырған мәтін аталған қолжазба бойын ша
әзірленді.
16. «Тышқан мен түйе». Өлең ӘӨИ-дің Қолжазба қорында
сақталған (258-бума, 1-дәп.) Қолжазбаның соңғы бетінде:
«8 апрель, 1953 жылы Кенже қожаның туысы Әбішов Жүсіп-
бек тен жазып алдым. Мұратов Абдырайым» деген жазу бар.
Қорға 1960 жылы тапсырған—А.Мұратов.
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
17. «Түлкі мен қасқыр» (І нұсқа). Мәтін ӘӨИ-дің Қолжазба
қорында сақталған (1047-бума, 4-дәп.). Өлеңді халық аузы-
нан жинап, қорға тапсырған—халық ақыны Тоқтарбаев Рах-
метолла (Өлеңнің нұсқалық ерекшеліктері келесі түсінікте
қарастырылады).
Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды.
Достарыңызбен бөлісу: |