Сабақтың тақырыбы: Наурыз жыл басы Сабақтың әдісі: сұрақ- жауап. Сабақтың түрі: аралас сабақ. Сабақтың мақсаты: А) халқымыздың әдет –ғұрып , салт- дәстүрлеріндегі ұлттық мейрамның ерекшелігі неде екендігін бала санасына тереңдете түсіндіру.
Ә) Ұлыстың ұлы күні Наурыз мерекесінің келешек ұрпаққа берер тәрбиесі мен тағылымы жайлы айта отырып, оқушылардың эстетикалық қызығушылығын арттыру.
Б) Әрбір оқушы жүрегінде ата – бабамыздың салт- дәстүрі мен әдет-ғұрпы , тілі мен мәдениетін қалыптастырып , оны құрметтей білуге тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: плакаттар, үнтаспа,асық , домбыра, карточка, музыкалық аспап , стенд ,кодоскоп
Ұйымдастыру кезеңі.
Үй тапсырмасын тексеру.
Жаңа сабақ түсіндіру.
Жаңа сабақты бекіту.
Үйге тапсырма.
Білімді бағалау.
Сабақты қорытындылау.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі: «Наурыз-думан» әнімен кіргізу.
- Сәлеметсіздер ме, балалар! Отырыңыздар. Сыныпта оқушылар түгел ме, келмей қалғандар бар ма?
- Иә, балалар , өткен сабақта қандай тақырып өттік?
- Наурыз туралы өттік.
- Ендеше жаңа біз кімнің әнімен кірдік ?
- Талғат Сарыбаевтың « Наурыз –думан» әнімен кірдік.
- Енді сол әнді бір шумақ қайырмасын өайталап еске түсірейікші.
- Ән айтпас бұрын не жасауымыз керек еді?
- Жаттығу жасаймыз.
Әрине , балалар , тынысты дұрыс алу , денені тік , бос ұстап , ерін , тіл , көмей , жақ сүйек жұмыстарын жақсарту жаттығуын жасаймыз.
Кәне , орнымыздан тұрайықшы.
«М» буынымен ауызды жауып , тісті бір- біріне тигізбей ерінді ғана тигізіп легато түрінде айтамыз.
Енді стаккато түрінде « о- о» буынмен тез үзіп - үзіп дыбысты дәлме-дәл алып айтамыз.( наурыз-наурыз бір шумақ қайырмасын айтқызу)
Осы әнге Ұлыс күніне байланысты өлең , таппақ не болмаса салып келген суреттерің бар ма? Кәне , кім не айтады екен?
Балалар өлең, сурет, таппақ жұмыстарын көрсетеді.( Тәттімбеттің «Көкейтесті» күйін жай ойнатып қою)
Келді Наурыз Ұлы күн, - деп , Наурыздың 21-нен 22 –не қараған түні сағат 3-те күн мен түннің теңелуін қарсы аламыз. Наурыз парсы тілінде « Жаңа күн» деген ұғымды білдірсе , сол жаңа күннің аты – Ұлыс. «Ұлыс күні қазан толса , ол жылы ақ мол болады . Ұлы кісіден бата бата алса , сонда олжалы , жолы болар» - деген мақал осының айғағы.
Олай болса, «Наурыз» ауылы мен «Думан» ауылын өнер – білім сайысына шақырайық. Кәне , мына қоржындағы нөмірлі асықтарды алуға асығайық. Кімге қандай нөмірлі асықтар түсті ( аққу белгісіндегі плакатын ілу)
Музыкадағы әр түрлі дыбыс ұзақтықтарының белгілі мерзімде алма –кезек ауысып отыруын не дейміз? А) ырғақ, ә) жылдамдық, б) суырыпсалма.
Сыр бойында қандай әншілік мектеп бар?
Ұлыс күні қандай ұлттық ойындар ойналады?
Абылай ханға кеңесші болған кім?
«Домбырасыз сән қайда» кімнің әні?
а) И.Нүсіпбаев, ә) А. Қоразбаев, б) Б. Ғизатов
6. Айтыс дегеніміз не?
7. Тәттімбеттің «Көкейтестісі» күйдің қай түріне жатады?
А) төкпе, ә) шертпе; б) аңыз;
- Балалар, өлең, жыр, терме, толғауға қанат бітіріп өнер көгінде самғау үшін не жетпей тұр?
-Ән мен күй.
- Әрине , балалар, ән мен күйдің құдіреті де сонда. Ондай болса, ойнай білмеген ойлай да білмейді демекші , мақал-мәтел, жұмбақ , жаңылтпаш сайысын бастайық.
Мақал сайысы: «Ұлыс күні алдыңа келсе, атаңның құнын кеш.»
«Сиырды теппейді , ақты төкпейді».
«Қоныс көркі –там , дастархан көркі – нан».
«Санаңды тәлімге бұр, құлағыңды нақылға бұр».
« Ақ бидайдың қадірін, ашыққанда білерсің».
«Түйе ботасымен жарысты, тамақ батасымен жарасты».
« Атаңнан мал қалғанша , тал қалсын»
Жұмбақ сайысы: Түгел айтсақ не барын, төрт құлақта бір қарын.( қазан)
Судан шығады, судан қорқады (тұз)
Алма дерсің , түсіне қарап , жүгері дерсің, ішіне қарап. ( анар)
Ұзын мұртты сарылар, қырман толы дәні бар.(бидай)
Сөзі дана үні жоқ, сөйлемейді тілі жоқ. Қолыңа алсаң шешен, ақылы асқан көсем. (кітап)
Тоғыз белбеу ,қос жібек ,екі мұрын , бір шүмек. (домбыра)
Ұлыстың ұлы күнінде, Сайрамай қалай қалайын. Жаңарып, жаңғырып, Жаны түлеген даланың Ұлыстың –ұлы күнін Жыл басы деп санаймыз. Қорытынды : Елбасы Н.Ә. Назарбаев ағамыздың айтқанындай : « Қазақтың ұлттық мемлекетінің жолында жан теріңді аямай еңбек ет, жердің де, елдің де иесі өзің екеніңді ұмытпа» -дей келе , бүгінгі сабағымызды қорытындылаймыз.
Бағалау: оқушылардың жинаған фигураларына бал қою арқылы бағалау.
Үйге тапсырма: әнді жаттап, әнге байланысты сурет салып келу.


title: Сабақтың әдісі: сұрақ- жауап. Сабақтың түрі: аралас сабақ. Сабақтың мақсаты


title: Сабақтың әдісі : топтық,көрнектілік құрастыру жинақта жауап. Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі

text:
Сабақтың тақырыбы:Тапқыр болсаң, тауып көр!
Мақсаты:оқушылардың ойлау қабілетін ой ұшқырлығын оқуға ынтасын арттыру.
Көрнекі іс –әрекеттік сөздік-логикалық,ойлау әрекекттерін дамыту.
Оқушыларды шапшаңдыққа ,ұйымшылдыққа икемділікке ұжым мен жұмыста жауапкершілікке белсенділікке тәрбиелеу.
Сабақтың әдісі:топтық,көрнектілік құрастыру жинақта жауап.
Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі Психологиялық сәт Бір –біріне тілектер білдіру.
1.Бәйге сайысы 2.Құрастыру кезеңі 3.Тез ойла, сөз ойла 4.Сөзжұмбақ шешу
1-кезең:Бәйге сайысы сұрақ –жауап
1-топ:Достық 1Жуан дауысты дыбыстарды ата
2.Табиғат нешеге бөлінеді
3.Үш биді ата
4.Күз айларын ата
5.1дм неше см болады?
6.Зат есім деген не?
7.96 санында қанша ондық ,бірлік бар.
8.Күн жылына неше рет шығады.
9.Төрт қойдың неше аяғы бар?
10.Тәуелсіздік күнін ата?
ІІ-топ Ынтымақ 1.Сөз таптарын ата?
2.Көк жиектің неше тұсы бар?
3.Ы.Алтынсарин кім?
4.Көк жиек тұстарын анықтайтын құрал?
5.Қыс айларын ата?
626 мен 14 сандарының қосындысы?
7.Денелер нешеге бөлінеді?
8.Жалқы есім деген не?
9.89 санында қанша ондық ,бірлік бар?
10.Шаршы деген не?
ІІІ-топ Бірлік 1.Дауыссыз дыбыстар нешеге бөлінеді?
2.Өсімдіктердің негізгі жер асты мүшесі?
3.Абай Құнанбаев кім?
4.Көктем айларын ата?
5.35 пен 16 сандарының қосындысы?
6.Жалпы есім деген не?
7.74 санының ондығы мен бірлігін ата?
8.үш бұрышты сипатта?
9.Топырақ деген не?
10.Тік төртбұрыштың периметрін қалай табамыз?
2-кезең Құрастыру
Үш ұлттың киімдерні құрастыру және мәлімет беру
3-кезең «Тез ойла ,сөз ойла»
Сөзден сөз құрау
1.Қазақстан 2.Ынтымақтастық 3.Тәуелсіздік
4-кезең Ширату
«Достық» тобы. 1.Құстар жылы жақтан қай уақытта келеді? көктемде
2.1 сағатта неше минут бар? 60мин
3.Жұмбақты шеш: Қабат-қабат қаттама
Ақылың болса аттама. –бұл не? кітап
4.Өлең жазатын адамды кім дейді? ақын
5.Алғаш мектеп ашқан кім?Ыбырай
6.Сөз неден құралады? әріп
7.Бір нәрсенің үстінен қарағандағы көрінісін не дейді? сұлба
8.Адам немен тыныс аладыы? Ауа
9.Біз сабақта тақтаға немен жазамыз? бор
«Ынтымақ» тобы. 1.Санда өрнек неден құралады? саннан
2.Жұмбақты шеш: Өзі ширақ.өзі қу, түлкң
Жүрген жері айқай-шу.
3.Ең үлкен бір таңбалы санды ата.9
4.Өсімдіктің жер асты мүшесі не?тамыр
5.Үй құсы- … .үйрек
6.Атадан қалған асыл мұра-… мақал.
7.а,о,ы,ұ- қандай дауыстылар.жуан
8.Қысы-жазы түрін өзгертпейтін ағаш. шырша
«Білгірлер» тобы. 1.24 сағат неше тәулік?1
2.Адамдар не арқылы хабар береді,сұрайды? тіл
3.Нақыл сөзді аяқта: Адам баласының ең жаманы — … .талапсыз
4.Атадан қалған асыл мұра-… .ертегі
5.Кітап- … бұлағы.білім
6.Кез келген заттың бейнеленген көрінісін не дейді? сурет
7.Екі сабақтың ортасында не бар? үзіліс
8.Жай көзбен қарағанда көз жететін жерге дейінгі кеңістікті не деп атайды? көкжиек
9.Қыста не жауады? қар
Қорытынды:білімсіздің кәріп дегендей білімді болуға талпынайық


title: Сабақтың әдісі: түсіндірмелі, сұрақ-жауап, т б. Көрнекілігі : суреттер Қосымша материалдар : дидактикалық материалдар

text:
Сабақтың тақырыбы: Ондықтармен және бірліктермен санау Сабақтың мақсаты: 1. Ондық, бірліктер ұғымдарын кеңейте отырып, есептердің әр түрін құру және шығару тапсырмаларын еске түсіре отырып, есептер шығару
2. 1-сыныпта алған білімдерін одан әрі дамыта отырып, логикалық ойлау өрістерін кеңейту;
3. Сауаттылыққа, жылдам әрі дұрыс есептеуге, дұрыс ойлай білуге үйрете отырып, алғырлыққа, тапқырлыққа тәрбиелеу;
Сабақтың әдісі: түсіндірмелі, сұрақ-жауап, т.б.
Көрнекілігі: суреттер
Қосымша материалдар: дидактикалық материалдар
Сабақтың барысы: 1. Ұйымдастыру кезеңі: Балаларды сабаққа дайындау.
Өткенді сыныптағы материалдарды көрнекі құралдар арқылы еске түсіру
2. Жаңа сабақ: Психологиялық тренинг: Көңілді жаттығулар жасату
3. Кітаппен жұмыс: № 1 есеп: Берілген сурет бойынша саната отырып, ондық, бірлік ұғымдарын таныстыру
(суретте неше жолақша бар екенін табу)
Бір жолақша - бір ондықты білдіреді.
ондық
- Бір шаршы бір бірлікті білдіреді.
Бірлік
- Соңғы жолақша барлығы неше шаршыдан құрастырылған? Оның нешеуі жасыл, нешеуі көк түсті?
№2 есеп: ауызша орындату
Берілген тапсырма бойынша сандарды санату. Бір таңбалы сандарды өсу ретімен, екі таңбалы сандарды кему ретімен жаздыру.
0, 2, 5, 7, 9.
80, 60, 40, 30, 10. (жазылмай қалған – 100 саны. Неліктен жазылмады?- деген сұраққа жауап алу)
4. Тақтамен жұмыс: № 3 есеп: Есепті оқып талдап, салыстырту, шығарту:
Н ұржан – 10 жас - ? жас үлкен Н ұржан – 10 жас
А йдар – 7 жас А йдар – 7 жас - ? жас кіші
Сергіту сәті: 5. Өздік жұмыс:
Тақтадағы суреттер бойынша есептер құрап шығару 6. Бекіту: 1. Дидактикалық материалдармен жұмыс
2. Сұрақтарға жауап алу:
- Бірліктерге неше таңбалы сандар жатады? Оларды ата.
- Ондықтар неше таңбалы сандар? Олар қай саннан басталып, қай саннан аяқталады?
7. Қорытынды: КЕЛ, ОЙНАЙЫҚ! «Гүл алаңы»
8. Шығармашылық тапсырма: Бірінші қораптағы - жасыл шар, екінші қораптағы – қызыл шар, үшінші қораптағы – көк шар, төртінші қораптағы – сары шар.
9. Үйге тапсырма: №4 есеп (5-бет) 10. Бағалау: Сабаққа жақсы қатысқан балаларды бағалау


title: Сабақтың әдістемелік әзірлемесі

text:
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Қазтұтынуодағы Қостанай экономика колледжі
Сабақтың әдістемелік әзірлемесі
Пәні бойынша: «Қазақ әдебиеті»
Мамандығы бойынша : 0516053 «Қаржы»
Тақырыбы: Ж.Аймауытов өмірі,шығармашылығы
“Қартқожа”,”Ақбілек”
Дайындаған: Аханова Б.А.
2015 ж.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Мазмұны
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
3.Қорытынды
4.Әдебиеттер тізімі
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Кіріспе
Ғалымдар қолдап отырған оқу және жазу арқылы сын тұрғысынан
ойлау тәсілі – оқушының ойы мен тілін дамытуға, күрделі мәселелердің
шешімін табуға және құпия сырларын біле түсу келуіне зор ықпал
тигізеді.
Ж.Аймауытов туралы ойларын тереңдету, оның шығармаларын сын
тұрғысынан бағалай білуге үйрету, ізденгіш қасиеттерін арттыру .
Жүсіпбек
шығармасындағы
бейнелі,
табиғатты
суреттеу,
кейіпкерлерді суреттеу сөздеріне көңілдерін аудару.
Ж.Аймауытов туралы оқушылардың білімдерін ұштастыру,
жинақтау.
Ж.Аймауытов шығармалары арқылы табиғатты, жерді қадірлеуге
үйрету.
Бірінші жаңа сабақпен таныстырудан басталды. Ж.Аймауытов өмірі,
шығармашылығы туралы айтылды.
1. Ж.Аймауытовтың шығармашылық жолы.
2. Ж.Аймауытов қызметі.
3. Өлеңдері,поэмалары.
4. “Қартқожа”,”Ақбілек” романы
5. Ақбілек образы
Жаңа сабақ бойынша тапсырма орындау болды.Тірек схеманы сызып
алды.
Сөз мағынасын түсіне білу, оқу, жазу арқылы оқушының ғылыми
тұрғысынан ойлап, ой қорыта және қорғай білуіне қол жеткізу. Өз-өзіне
баға беріп, өз-өзіне сын тұрғысынан қарай білуге үйрету.
Сабақ барысында жазушының шығармаларын оқи отырып сын
тұрғысынан ойлап, талдау жасадық және оқушылар өз пікірін қорғады.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Сабақ жоспары
Пән қазақ әдебиеті
Тақырып Ж.Аймауытов өмірі,шығармашылығы. “Қартқожа”,”Ақбілек”
Сабақтың түрі Аралас сабақ
Сабақтың мақсаты Жазушының өмірін, шығармаларымен таныстыру.
Білім беру Оқушыларды қазақ әдебитіндегі алатын орны,
еңбектерімен таныстыру. Шығармалары туралы қысқаша түсінік.
Дамыту Романдарын оқуға оқушылардың қызығушылығын тудыру.
Шығарма кейіпкелеріне сыни тұрғыдан ойлап баға беру. Шығармашылық
бағытын дамыту.
Тәрбиелеу Адамгершілікке, білім алуға тәрбиелеу.
Біліктілік талаптарын білу Жазушының қандай шығармасы бар екендігін
білу. Кейіпкерлер туралы өз ойларын айта білу.
Сабақтың жабдықтары Кітаптар, схемалар, портрет.
Жұмыс орны дәрісхана
Көрнекілік құралдар жазушылардың суреті.
Үлестірімді құралдар Жазушы өмірі туралы парақ, схемалар.
Әдебиет «Қазақ әдебиеті» Х. Әдібаев
Пәнаралық байланыс Тарих, орыс тілі.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Сабақтың барысы
Уақыт
мин
Оқытушының іс әрекеті
Оқушының іс әрекеті
І. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушылармен амандасу, түгендеу.
Оқушылардың сабаққа
дайындықтарын тексеру.
Сабаққа бейімдеу.
а) М.Жұмабаев кім?
ә) Қандай өлеңдері бар?
б) Қандай поэмалары бар?
в) «Шолпанның күнәсі» қандай
туынды?
Г)«Шолпанның күнәсі» әңгәмесінің
басты кейіпкері кім?
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
1) М.Жұмабаев қай жылы туды?
2) Қай жерде туды?
3) Татардың қандай классик
ақынынымен танысты?
4) Жазушылық жолына түсуіне
қай ақынның шығармасы әсер
етті.
5) Қай қалаларда оқыды?
6) Қандай поэмалар жазды?
7) Қай газеттің редакторы
болды?
Кезекшінің жауабы.
М.Жұмабаев - жазушы.
«Мен жастарға сенемін»
«Түркістан» «Көкшетау» бар.
«Батыр Баян», « Жүсіп хан»
поэмалары бар
«Әңгіме» түрінде жазылған
щығарма
«Шолпан» басты кейіпкер
1) 1893жылы
2) Солтүстік қазақстан
облысы, Жұмабаев
ауданы.
3) Ғалымжан Ибрагимов
4)Абай Құнанбаев өлеңдері
5)Уфа «Ғалия» медресесі
Омбы,Москва қалаларында
оқыды.
6)»Тоқсанның тобы»
«Қорқыт» «Батыр Баян».
7)«Бостандық туы»,
.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
ІІІ Өткен сабақты жаңа сабақпен
байланыстыру
Қандай жазушыны өттік?
Тағы қандай жазушыларды
білесіңдер?
ІV.Жаңа сабақ түсіндіру
Жаңа тақырыпен танысу тақырыбы:
Ж.Аймауытов өмірі мен
шығармашылығы “Қартқожа”
,”Ақбілек” романдары
1)Ж.Аймауытов өмірі мен
шығармашылық жолы
2)Ж.Аймауытов қызметі
3)Өлеңдері,поэмалары.
4) «Қартқожа» романы
5) «Ақбілек»романы
V.Жаңа сабақ бойынша тапсырма
орындау сәті.
Ж.Аймауытов
өмірі,шығармашылығы «Қартқожа «
«Ақбілек « дәптерлеріне жазу.Тірек
схемасын сызып алу.
VІ. Жаңа сабақ бекіту.
1)Ж.Аймауытов қай жылы туды?
2)Қай жерде туды?
3)Қайда оқыды?
4)Қандай ғылыми кітап жазды?
5)Қандай жерде қызмет істеді?
6)»Қартқожа »қандай роман?
7)»Ақбілек»романы не туралы?
8)Қандай пьесалары бар?
М.Жұмабаев
М.Дулатов,Ж.Аймауытов
Оқушылар тақырыпты жазып
алады
Оқушылар тыңдап, қажетті
ақпаратты жазып отырады
Оқушылардың сабақты
тыңдауы
Оқушылардың қысқаша
лекцияны жазуы, тірек
схеманы сызып алуы
1)1889 жылы
2)Павлодар облысы Баянауыл
ауданында дүниеге келді
3)Павлодар ,Семей
қалаларында
4)»Психология»
5) «Қазақ тіл»,
«Ақжол»газеттерінде
Шымкент педтехникумда
директор
6)Реалистік роман
7) «Ақбілек» өмірі туралы
8) « Қанапия» ,«Шәрбану»,
«Рабиға», «Шернияз»
Баға қою
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
VІІ. Бағалау.
Сабақ барысында жұмыс істеген
,жауап берген оқушыларды бағалау
VІІІ. Үйге тапсырма.
1. Ж.Аймауытов, шығармаларын
оқып келу.
2. «Қартқожа», «Ақбілек»
романын оқу.
3. «Ақбілек» образына шағын
«эссе» жазып келу.
ІХ. Сабақты қорытындылау
Мұғалімнің сөзі:
Құрметті оқушылар бүгінгі
сабағымызды қорытындылай келе
Ж.Аймауытов аталарың сияқты
білімге құштар болып, жақсы маман
болып, еліміздің дамуына өз
үлестеріңді қосыңыздар.
Үйге берілген тапсырманы
жазып алады.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Қорытынды
Бірінші бөлім бойынша біз сабақта Ж.Аймауытов өміріне, оның
шығармаларының тақырыптарына тоқталамыз.
«Біз нені білеміз?» деген сұраққа жауап іздедік. Ж.Аймауытов туралы
білетіндерін сұрадым.
Екінші бөлім «Ой толғау» деп аталады. Ж.Аймауытов лирикасын оқи
отырып шығарманың көркемдігіне баға беру.
Үшінші бөлімінде «Нені білгіміз келеді?». Шығармаларындағы
еңбексүйгіштік, адалдық, адамгершілік қасиет деген сұрақ төңірегінде
ойландыра отырып, пікірталас жүргізіледі.
«Өзіңе-өзің баға бер» - деген саулнамаға оқушылар өз-өздеріне баға
береді.
Мен бұл сабағымда Ж.Аймауытов өмірі мен шығармалары, өзіндік
стилі, тақырыбы жөнінде жауап ала отырып, оқушылардың ғылыми
тілімен сөйлеуге, әдеби талдауға, шығарманың негізінде жатқан проблема,
жазушының басты ойы, тілі туралы оқушының өзіндік ой түйінін айта
білуге қол жеткіздім.
Сын тұрғысынан ойлау сабағы әдістерін өз сабағымда қолдану
барысында оқушы белсенділігін арттыруға қол жеткіздім.
Ф ҚҚЭК 703-09-09 Сабақтың жоспары.Бірінші басылым
Ф КЭКК 703-09-09 План занятия (урока).Издание первое.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. «Қазақ әдебиеті» 11-сынып Алматы «Мектеп» 2003 ж.
2. «Қазақ әдебиеті» Хрестоматия Алматы «Мектеп» 2002 ж.
3. «Қазақ әдебиеті» Хрестоматия Алматы 1999 ж.
4. «Қазақ тілі мен әдебиет» журналы 2010 ж. №4
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-edistemelik-ezirlemesi.html#_Сабақтың_әдістемелік_әзірлемесі_______Пәні_бойынша:_«Қазақ_әдебиеті»

title: Сабақтың әдістемелік әзірлемесі


Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
"Қазтұтынуодағы Қостанай экономика колледжi" Мекемесі
Сабақтың әдістемелік әзірлемесі
Пәні бойынша: Биология
Тақырып: «Жасушаның бөлінуі. Ағзалардың көбею түрлері»
Құрастырған оқытушы: Нысанбаева Ж.Г.
2015-2016 ж/о
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
Кіріспе
Мұғалімнің басты міндеттерінің бірі – әрбір оқушының өз мүмкіндігін,
қабілетін және икемділігін таныта білуіне жағдай жасау. Себебі, оқушы
шамасына қарай өз ісіне бейім болады, ал бейімділік – адамның белгілі бір
әрекетпен айналысуға бетбұрысы, оған көңілі аууы, оянып әрекетті
құштарлықпен ғана емес, оны нәтижелі орындаумен ерекшеленеді.
Мәселенің өзектілігі:
- жаңаны тез, өз бетімен игеріп, дұрыс түсінетін, даулы мәселелерді оң
шеше білетін, істің мағынасы терең және нақты түсінуге тырысатын
байқағыштық қасиеті өте жақсы дамыған, сауатты сөйлейтін, білімді
нақты игеріп, оны практикада жүзеге асыратын, химиялық таңбаларды,
тілді, теориялық білімді тез меңгеріп, пәнаралық байланыстарға
сүйеніп, химиялық үрдістің жүру барысына болжам жасай алатын жеке
тұлға қалыптасады;
- сыныпта мұндай оқушының болуы мұғалімнің жұмысына оң әсер етеді;
- қабілетті балалардың сабаққа дайындығы күшеюі арқылы сыныптың
интеллектуалдық деңгейін көтереді;
- мұғалімнің арнайы тапсырмалар дайындауы барысында оқушының
ізденгіштік қасиеті үдей түседі;
- дарынды бала – қоғамның сұранысына ие болады;
- әр жеке тұлғаның қабілетін ескеру арқылы өз аймағында дамуды
қолдап әрекет ету қажет.
Мәселені шешудегі әрекетім:
Осындай туындаған мәселені шешу мақсатында көптеген ғалым-
педагогтердің, практик-мұғалімдердің тәжірибесіне сүйенсек, оқу-тәрбие
үрдісінде басты рөлді ең алдымен оқушының өз бетінше жүргізетін әрекеті,
белсендігі атқарады. Мұндағы басты нәрсе, мейлі сабақ қанша сапалы,
мұғалім білімді, шебер болсын, бала тарапынан ешқандай белсенді іс-әрекет
байқалмаса, жұмыс нәтижелі деп айту мүмкін емес.
Қазіргі жаңа буын оқулықтары, оқытудың жаңа әдістері оқушылардың өз
бетімен білім алып, дамуына мән беруде. Мұның өзі жас ерекшеліктері,
қабілеттері әр түрлі деңгейдегі оқушының өз мүмкіндігін анықтауға жол
ашуда.
Кезінде өзіндік жұмыстың бала дамуындағы рөлін жете көре білген және ол
жөнінде еңбек жазған қазақ зиялыларының бірі – ағартушы ғалым
А.Байтұрсыновтың пікірінше, бала білімді тәжірибе арқылы өз бетімен алуы
керек. Ал мұндағы мұғалімнің қызметі – балаға орындалатын жұмыс
түрлерін шағындап беру және қойылған мақсатқа жету үшін бағыт-бағдарын
көрсетіп отыру.
Биология сабақтарында оқушының шығармашыл қабілетін дамыту
бірнеше бөліктерден тұрады: шығармашылық мотиві, шығармашылықпен
ойлау қабілеті және оны шешу жолы, өзгемен бірлесе жұмыс істеу қабілеті,
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
биологияның түрлі саласы бойынша білімді қолдану тәжірибесі мен
нәтижесі.
Пән: Биология .
Сабақтың тақырыбы: «Жасушаның бөлінуі. Ағзалардың көбею түрлері»
Сабақтың түрі: Аралас сабақ
Сабақтың мақсаттары:
Білімділік:
Ағзалардың көбею түрлері, ерекшеліктері,митоздық және мейоздық
көбеюдің сатыларында болатын өзгерістер және олардың маңызы жөнінде
оқушылардың білімін жүйелеу, арттыру, тереңдету .
Дамытушылық:
Оқушылардың ағзалардың көбею түрлерін жіктеу, митоз және мейоз
кезіндегі үдерістерді сипаттау , себептерін түсіндіру,жыныссыз және
жынысты көбеюді салыстыру мүмкіндіктерін қалыптастыру , игеріп жатқан
тақырып бойынша бастысын,маныздысын белгілеу білуі қабілетін дамыту,
шығармашылықпен жұмыс істеуге баулу.
Тәрбиелік:
Оқушыларды ізденімпаздыққа, өз бетінше және топпен еңбектенуге
тәрбиелеу, дүниетанымын, қоршаған ортаға көзқарасын, жауапкершілігің
қалыптастыру.
Әдістемелік:
Үй тапсырмасын тексеру және өткен тақырыпты бекіту кезінде
оқушылардың білім – біліктерін тексеруге арналған деңгейлік
тапсырмалардың үлгісін ұсыну.
Ойын технологиясының оқушылардың ойлау қабілетің, пәнге
қызығушылығын және білім сапасын арттыруға әсер ететінің
көрсету.
Біліктілік талаптары:
1.Оқушылар білу тиіс: Ағзалардың көбею түрлерің, ерекшеліктерін,
митоздық және мейоздық көбеюдің сатыларында болатын өзгерістерің және
олардың биологиялық маңызың.
2.Оқушылар орындауы тиіс: Ағзалардың көбею түрлерін жіктеу, митоз
және мейоз кезіндегі үдерістерді сипаттау , себептерін түсіндіру,жыныссыз
және жынысты көбеюді салыстыру.
Сабақтын жабдықтары:
Жұмыс дәрісхана: 111 аудитория
Көрнекілік құралдар: слайдтар, вегетативты көбеюдің суреттері.
Үлестірімді құралдар: кітап, карточкалар.
Қолданылған әдебиеттер: А.Сартаев «Жалпы биология» Алматы:Мектеп,
2010
Ғылыми-педагогикалық журнал «Биология және
салауаттылық негізі»
Пәнаралық байланыс: экология, валеология,химия .
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
Уақыт Оқытушының іс-әрекеті
Оқушының іс-
әрекеті
1-2
мин
2-3
мин
10-15
мин
І. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылармен амандасу.
Оқушыларды түгендеу.
Оқушылардың дайындығын тексеру.
ІІ. Мотивациялық кезен
Тіршілік қасиеттерін кластер арқылы көрсетіп еске тұсіру
және оқушылырмен бірге сабақтың мақсатын анықтау
( слайд-1,2,3)
Сабақтын барысымен таныстыру:
1. «Жасушадағы зат алмасу және энергияның өзгеруі»
тақырыбы бойынша үй тапсырмасын тексеру. Сабақта
оқушылар 4 топқа бөлінеді (слайд 4):
1топ – Сенім
2 топ – Депутат
3 топ – Жалпы
4 топ - Сайлау
2. Жаңа «Жасушаның бөлінуі. Ағзалардың көбею түрлері»
тақырыбымен танысу, тақырыпты білу қәжеттілігін
тұсіндіру.
3. Отқен тақырыпты топтык жұмыс, деңгейлік тапсырма
арқылы бекіту.
ІІІ. Үй тапсырмасын тексеру
«Жасушадағы зат алмасу және энергияның өзгеруі»
тақырыбын бекіту үшін топты 4 топқа бөліп,тапсырма беру .
Бірінші «Сенім» тобына сенім білдіру.
Екінші «Депутат» тобынан бір оқушыны сайлап алып
баяндама бойынша тақтада жұмыс (дайындаған слайдын
колданады).
Ұшінші «Сайлау» тобы карточкамен тандап алған
оқушылар тапсырма орындайды.
Карточка:
Кезекші
мәлімет
тапсырады.
Тыңдайды
Оқытушымен
бірге сабақ
мақсатың
қалыптастырады
Тындайды
Баяндамамен
жұмыс
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
1. Анаболизм және катаболизм түсінігі.
2. Өту талабымен үдерістін арасындағы сәйкестікті
белгіле:
Өту талабы
Үдеріс
1. Хлоропластарда өтеді
2. Митохондрияда өтеді
3. Жарықта өтеді
4. Жарықта және қаранғыда өтеді
5. Кезкелген тірі жасушада
6. Өсімдіктердің жасыл
жасушаларында
А) Фотосинтез
Б) Жасуша тынысы
Жауабы: 1 2 3 4 5 6
а б а б б а
3. Фотосинте үдерісінің рет-ретімен орналастыр:
А) хлорофилдың қөзуы;
Б) глюкозаның синтезделуі;
В) электрондың және НАДФ
+
и Н
+
қосылуы;
Г) көмір қышқыл газының бекуі;
Д) судың ыдырауы.
Жауабы: а , д , в , г , б
Төртінші «Жалпы» тобы сұрақтарға жауап береді (Сенім
тобы сұрақ қояды)
Миға шабуыл:
1. Жасуша ядросын кім және қашан ашты?
2. Эндоплазмалық тордың қандай түрлері болады?
3. Тек қана жануар жасушасында болатын органоид?
4. Фотосинтез дегеніміз не?
5. Фотосинтездің қандай сатыларын білеміз?
6. Метабализм дегеніміз не?
7. Энергетикалық алмасу кезендері?
8. Жасуша органойдтарын атандар
Слайд 5 проверить карточки
Деңгейлік
тапсырмалар
орындайды
Сұрақтарға
жауап береді
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
40-45
IV. Жаңа тақырыппен танысу
Тақырып: «Жасушаның бөлінуі. Ағзалардың көбею түрлері»
Слайд 6
Жоспар:
1. Митоз. Мейоз.
2. Жыныссыз көбею. Жынысты көбею (Слайд 7)
1. Жасуша түрлерін еске түсіру: (Слайд 8)
Жасуша
Дене(сома) жыныс
Митоз мейоз
2. Митоз туралы баяндама ( алдын ала берілген тапсырма)
3. Мейоз туралы баяндама ( алдын ала берілген тапсырма)
4. Топпен жұмыс: ( Слайд 9)
1. Митоздын биологиялық манызы.
2. Мейоздын биологиялық манызы.
3. Синквейн стратегиясы бойынша митозды сипаттау.
4. Синквейн стратегиясы бойынша мейозды сипаттау.
5. Жыныссыз көбею туралы баяндама( алдын ала берілген
тапсырма)
6.Тәжірибелік жұмыс: гүлді вегетативті түрмен көбейту
7. Жынысты көбею : ( Слайд 10)
Ағзалардың көбею жолдары
Жыныссыз жынысты
1. Ұрықтану ұдерісі
2. Гаматалардың
қалыпты
қосылуы(гермафрод
ит)
3. Партеногенез
Мейоз- гаметаталар- ұрықтану - зигота – жеке даму
(Слайд 11,12,13)
Жыныстық көбею дегеніміз – ұйымдасқан жыныс
жасушалары – гаметалардың қосылуы мен зиготаның түзілуі
негізінде организмдердің пайда болуы мен ұрпактардың
Оқушылар
тақырыпты,
жоспарды
жазып алады.
баяндама
айту,жазады
Топпен жұмыс
Тақтада
слайдпен жұмыс
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
10-15
Мин
ауысуы.
Кесте толтыру (кітаппен жұмыс): ( Слайд 14)
Жыныстық көбею
Сипаттамасы
Ұрықтану
Партеногенез
Гермафродит
Салыстырмалы сипаттама (кітаппен жұмыс): ( Слайд 15)
Белгілері
Жыныссыз көбею Жынысты көбею
Көбеюге қатасатың
даралар саңы
бір
Бір немесе екі
Ұрпақтың
генетикалық
ақпараты
Аналық
генетикалық
акпарат
Ата-аналық
акпараттан
өзгеше
Генетикалық
ақпараттын
алмасуы
жок
Кездейсок
гаметалардың
қалыптасуында
Көбею түрінің
маңызы
Генетикалық
бірдей ұрпақтың
тез көбеюі
Жана генетикалық
материал
(Слайд 16)
Көбею түрлерінің кемшілігі:
Жыныссыз – өзгергіштік төмен болады
Жынысты – мүлде ұрпақсыз қалу қауп-қатер көп бол
V. Өткен тақырыпты бекіту ( слайд 17 )
1 деңгей
1. Дұрыс түжырымды танда:
а) Жыныссыз көбеюге бір немесе бірнеше дара қатысады ;
б) Жыныс жасушаларын сперматозоидтар және жұмыртқа жасушасы
деп атайды;
в) Жыныссыз көбею натижесінде бір жана организм пайда болады ;
г) Барлық көп жасушалылар жынысты түрімен көбиеді ;
д) Партеногенез – ұрықтанбаған жұмыртқа жасушадан дамуы ;
е) Гермафродиттер – бір дарасы аналық және аталық гаметаларды
тұзетің организм;
ж) Бүршіктенумен бір және көпжасушалылар көбиеді ;
з) Спорамен санырауқұлактар көбиеді;
и) Арнайы көбею мұшелері : тамыр түйнектері, тамыр бөліктері,
пиязша;
к) Жануарлардың жыныс жасушалары жыныс мұшелерінде
қалыптасады ;
Жауабы: а) –; б) +; в) –; г) –; д) +; е) +; ж) +; з) +; и) +; к) +.
Жазады
Тындайды
Мәтін бойынша
кесте толтырады
Деңгейлік
тапсырмалар
орындайды
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
2 деңгей
2. Сәйкестікті тап:
№ Көпжасушалы
жануарлардың көбеюі
№ Жауаптары
1 Көбеюдің биологиялық
мәні
1
Бүршіктену
2 Жануарлар екі түрлі
жолмен көбейеді
2
Гаметалар
3 Гидраның жыныссыз
жолмен көбеюі
3
Ұрпақтар жалғасуы және
организм түрінің
сақталуы
4 Аналық жыныс жасушасы 4
Регенерация
5 Аталық жыныс жасушасы 5
Гермафродит
6 Жыныс жасушалары
6
Жынысты және
жыныссыз
7 Ұрықтанған жаңа жасуша 7
Зигота
8 Гаметалардың екі түрі де
жануардың өз
организмінде дамып
жетіледі
8
Жұмыртқа жасушасы
9 Бір шаянды басы,
көкірегі, құрсағына үш
бөліп тастағанда үш шаян
пайда болады
9
Сперматозоид
Жауабы: 1 2 3 4 5 6 7 8 9
3 6 1 8 9 2 7 5 4
3 деңгей
3. «Шұбалшаң мен өрмекшінің көбеюі» Венн
диаграмасын толтыру:
Шұбалшаң Өрмекші
Гермафрадит. Айқас
ұрықтанады, кілегейлі
пілде түзеді.Онда
ұрықтанған жұмыртқалар
болады.Жас құрттар
шығады.
Көбею
Дара жынысты, іштей
ұрықтанады. Өрмектен
тоқылган пілдеге ұрықтанған
жұмыртқа салады. Жас
өрмекші шығады.
Деңгейлік
тапсырмалар
орындайды
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
1-2
Мин
2-3
мин
VI. Үй жұмысы. ( слайд )
Үй тапсырмасын орындауға түсініктеме беру:
1. Оқулық « Биология10» А. Сартаев 74-88 бет;
2. 78 бет 1-3тапсырма;
3. « Өсімдіктердің ұрықтануы» тақырыбына баяндама.
4. Кроссвордтар,ребустар құрастыру.
VI. Рефлексия
1. Оқушылар сабақ барысында не біліп,
не үйренгені жөнінде қорытынды шығарады.
2. Оқытушы қорытынды шығарады.
Дәптерлеріне үй
тапсырмасын
жазып алады.
Оқушулар
тындайды және
бір-бірін
толықтырады.
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
Қорытынды
Мәселелерге байланысты жұмыстарды ұйымдастырудың нәтижелігі:
- оқушының қабілеті мойындалады;
- мұғалімнің қабілетті оқушымен жұмыс істеу арқылы сыныптың
интеллектуалдық деңгейі көтеріледі;
- оқушының жеке қабілеті ескеріліп, ұйымдастырылған жұмыстар арқылы
жеке тұлға өз аймағында дамиды (түрлі білім сайыстарындағы
жетістіктері).
Дарындылықтың негізгі сипаттарының бірі танымдық қызығудың ерте
оянуы деп білсек, болашақта оның шығармашыл тұлға болып қалыптасуы
сөзсіз. Ал мұндй тұлғалар қоғамның сұранысына ие болады және оның
дамуының басты жетістігі. Сондықтан өзінің табиғи қабілетінің өзгешелігі
жоғары екенін сезінген баламен жұмыс істеу мұғаліммен үлкен
жауапкершілікті талап етеді деп білемін. Оқушының шығармашыл
қабілетін дамытуда ұстаз басты рөл атқарады. «Ғылым – адам үшін»
демекші, бірлескен шығармашыл күш адами қасиет мол жеке тұлғаны
қалыптастыратын болады. Жаңашылдықпен жұмыс істеген ұстаз қоғам
дамуына өз үлесін қосары анық.
Ф ҚҚЭК 703-12-09 Оқу-әдістемелік материалдар. Бірінші басылым
. Ф КЭКК 703-12-09 Учебно-методические материалы. Издание первое.
Әдебиет:
1. Оқулық « Биология 10-11»
2. Ғылыми-педагогикалық жұрналы «Биология мектепте»
3. Научно-методический журнал «Практическая помощь учителю».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: III. Жаңа материалды меңгеру - Сабақтың әдістемелік мақсаты : Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану. Сабақтың міндеті

text:
III. Жаңа материалды меңгеру: Химик: Аминқышқылдары өзара қосылып, қандай биополимерді түзеді? Әрине, ақуыздарды. Олай болса, бүгінгі сабағымыз ақуыздар туралы болмақ.
Жоспар: (слаид №1) Табиғаттағы ақуыз. Атқаратын қызметі.
Ақуыздың құрылымдық деңгейлері.
Ақуыздың қасиеттері.
Ақуыздың алмасуы.
Биолог: Азотты үлкен молекулалы табиғи заттардың бірі-ақуыздармен танысамыз. Ал ақуыздар ағза құрамының ең маңызды бөлігі болып саналады.
Сұрақ: 1. Табиғатта ақуыз қай жерде кездеседі?
2. Ақуыз қандай қызмет атқарады? (слаид №2 «Ақуыздың атқаратын қызметі») Химик: аминқышқылдары ақуызды түзуші кірпіштер, XX ғасырдың басында ақуыз құрылысын зерттеумен неміс ғалымы Э.Фишер айналысты. Э.Фишер ақуыз құрамындағы аминқышқылдары бір-бірімен амидтік немесе пептидтік байланыс жасап орналасатынын ашты.
Оқушы Э.Фишердің өмірі мен қызметі туралы хабарлама жасайды. (слаид №3)
Оқушыларға қатар бойынша дипептид және трипептид түзілу реакция теңдеуін жазуға тапсырмалар беріледі.
Биолог: Тіршіліктің негізі-ақуыздар. Ақуыз жоқ жерде тіршілік те жоқ. Ф.Энгельстің айтуынша: «Тіршілік дегеніміз-белокты дененің өмір сүру тәсілі ».
Жасуша мен ұлпа құрамында 170-ге жуық әртүрлі аминқышқылдары кездеседі. Ақуыз құрамында осының тек 20-сы бар деп есептеледі.
Өсімдіктер оған қажетті барлық аминқышқылдарын фотосинтез кезінде немесе топырақтан азотты қабылдау кезінде, жалпы метаболизм процесінде түзеді. Жануарлар олардың тек жартысын ғана жасап, қалғандарын дайын күйінде тағаммен қабылдайды. Жануарлар жасушасында синтезделмейтін аминқышқылдарды алмастыруға болмайтын деп атайды, олар тек қорекпен ғана түседі, ал жануарлар жасушасында түзілетін аминқышқылдар алмастыруға болатын деп атайды.
Бірнеше аминқышқылдарынан тұратын қосылыстарды полипептидтер деп атайды. 3-8 аминқышқылынан тұратын ақуыздар да кездеседі, 300-800 аминқышқылының қалдығынан тұратын ақуыздар белгілі, мысалы: Мr (инсулин)=5700;
Мr (жұмыртқа альбумині)=36000.
Әрбір ақуызға өзіндік ерекше геометриялық пішін, құрылым тән.Ақуыз химиясының тарихы бәлкім 1745 жылы «Ақуыз ғылым және өнер институтының хабарламаларында » итальяндық Беккридің жарияланған жұмысымен басталған болар. Бидай ұнынан бұрын белгісіз зат алғанын ғалым осы еңбегінде хабарлаған. Ғалымдар ең қарапайым ақуыз-инсулиннің молекуласының құрылысын ашқанша 20 жылдан аса уақыт өтеді.
Атқаратын қызметінің шеңберінің кеңдігі, олардың химиялық құрылымының және кеңістік пішінінің молшылығымен сипатталады.Осыған байланысты ақуыз макромолекуласының күрделі құрылымында бірнеше деңгейлер болады:


title: Бірінші реттік құрылым - (слаид №4)

text:
Бірінші реттік құрылым - (слаид №4)ақуыздардың полипептидті тізбек түрінде түзілуі, ол аминқышқыл қалдықтарының арасында пептидтік байланыстың түзілуімен сипатталады. Бірінші реттік құрылымда ақуыз молекуласында аминқышқылдарының орналасу реттілігі ДНК молекуцласындағы нуклеотидтердің орналасу реттілігімен анықталады.
Екінші реттік құрылым. (слаид №5) Бірінші деңгейдегі құрылымның спиральданған түрі. Бір орамдағы NH топтары мен келесі орамдағы СО топтары арасында түзілетін сутектік байланыстар арқылы орындалады және оралым ұсталып тұрады.
Үшінші реттік құрылым. (слаид №6) Екінші реттік құрылымды ақуыздың глобулаға жиырылу нәтижесінде түзіледі. Спиральды ақуыз екіге бүктелгенде шар тәрізді пішін түзіледі.
Төртінші реттік құрылым. (слаид №7) Өте күрделі, бірнеше шумақталған оралымынан құралады, яғни төртінші реттік құрылым бірнеше ақуыз молекулаларының қосындысы.
Химик: Ақуыздың құрылымдық деңгейінен оның физикалық және химиялық қасиеттері шығады.
Ақуыздың физикалық қасиеттері. 1. Ақуыздар әдетте түссіз, тек қанның гемоглобині ғана қызыл түсті. Кейбір ақуыздар кристалдық күйде алынуы мүмкін. (мысалы, желатин-мал сүйегінен алынатын дәмі, иісі жоқ мөлдір желім).
2. Кейбір ақуыздар суда ерімейді, ал екіншілері ериді.
3. Кейбір ақуыздар ісінуге қабілетті.
Ең алғаш рет жәй ақуызды заттар-гипофиздің гармондары вазопрессин мен окситоцил алынды, ол 9 амин қышқылдарының қалдықтарынан тұрады. Инсулин 51, рибонуклеаза 124 амин қышқыл қалдықтарынан тұрады. Ақуыз синтездеудегі аса зор табыстарға инсулин рибонуклеазаны алу жатады. Ғалымдар биосинтез бен жасушаларда болатын үрдістердің заңдылықтарын толық меңгерген кезде жасанды жолмен ақуыздар алу мәселесі толық шешіледі.
Ақуыздардың химиялық қасиеттері. Химик: Ақуыздарға түрлі заттар қалай әсер етеді? Қыздырғанда қандай өзгеріс байқалады? Бұл сұрақтарға жауапты тәжірибеден табамыз.
«Ақуыздардың денатурациясы».(слаид №8 ) Тәжірибе барысы: Тауық жұмыртқасының ақуызын пробиркаға құйып, қыздырамыз.
Байқалды: Қыздырғанда ақуыз көмірленеді, ал пробирка қабырғасында су тамшылары пайда болады.
Қорытынды: Қыздыру кезінде ақуыз қайтымсыз іруге ұшырайды. (қорытындысын оқушы жасайды).
Денатурация-сыртқы факторлардың әсерінен ақуыз макромолекуласының екінші, үшінші және төртінші реттік құрылымының бұзылуы.


title: Химик - Сабақтың әдістемелік мақсаты : Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану. Сабақтың міндеті

text:
Химик: Түрлі табиғи қоспалардың құрамындағы ақуызды анықтау үшін сапалық реакция жүргізіледі немесе өртеу арқылы да анықтауға болады.
«Биурет реакциясы» тәжірибе. Тәжірибенің сипаттамасы: Тауық жұмыртқасының ақуызын(4) алып, оған NaOH-ң ерітіндісі(2) мен CuSO4-ң бірнеше тамшысын қосамыз.(слаид №9) Сұрақ: Не байқадыңдар? Ақуыздың қатысында қызыл-сиякөк түс пайда болады.(слаид). Сілтілік ортада сұйытылған СuSO4-ң қатысында пептидтік тізбектің азот атомдары мыс ионымен жиынтық түзеді.
О ОН Н
С + Cu N →
N С
Н ОН О
О
С Cu N
→ N С + Н2О
О
«Ксантопротеин реакциясы» тәжірибе. Тәжірибенің сипаттамасы: Ірімшіктің кішкене кесегін немесе бес тамшы ақуыз ерітіндісін алып, оған бірнеше тамшы(2)концентрациялы азот қышқылын қосып, абайлап қыздырамыз.(слаид №10) Ақ тұнба пайда болады.
Сұрақ: Теріге, тырнаққа азот қышқылы тигенде сары түс пайда болады. Бұдан қандай қорытынды жасауға болады?
H O H О
Н-N-CH-C + HO-NO2→H-N-CH –С +Н2О
CH2 CН2
Биолог: Ақуыз біздің тағамымыздың негізгі бір бөлігі. Ақуыз ет, балық, жұмыртқа, сүт, нан, картоп, соя, бұршақ құрамында бар. Ақуыз адам денесінің 25% құрайды. Ағзаның ферменттері, гормондары- ақуыздар. Ақуыз жасушалардың құрылыс материалы болып табылады.Ағзаға енген ақуыздар ас қорыту ферменттерінің әрекетінен амин қышқылдарына айналады. Амин қышқылдары қанға сіңіп, жасушаларға жеткізіледі. Олардан ағза өзіне тән ақуыздарын синтездейді. Адам ағзасы 20 амин қышқылының 12 синтездейді. Қалған 8 ағзаға тағамдағы ақуызбен бірге дайын күйінде түсуі керек. Оларды алмастыруға болмайтын аминқышқылдары деп атайды. Олар: изолептин, лейцин, лизин, метионин, фенилаланин, треонин, триптофан, валин.(слаид №10) Сонымен қатар ақуыздар энергия көзі ретінде де қолданылуы мүмкін. 1 г ақуыздың ыдырауынан 17,6 кдж энергия бөлінуі мүмкін. Адамның ақуызға тәуліктік қажеттілігі 80-150 г. Артық ақуыз көмірсу және майға айналып отврады. Бірақ көмірсу да, май да ақуызға айнала алмайды.
Жаңа ұғымдар(слаид №12)


title: Ақуыз гидролизі- - Сабақтың әдістемелік мақсаты : Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану. Сабақтың міндеті

text:
Ақуыз гидролизі-ақуыздың бірінші реттік құрылымының бұзылуы.
Денатурация-ақуыздың кеңістіктік құрылымының толық бұзылуы.
изолептин, лейцин, лизин, метионин, фенилаланин, треонин, триптофан, валин-аминқышқылдары
IV. Бекіту: (слаид №13)
Есеп: Заттың молекулалық формуласын тап, егер құрамындағы элементтердің массалық үлестері төмендегідей болса: С-0,7742, N-0,1505, Н-0,0753. Заттың атын атап, құрылымдық формуласын жаз.
Шешуі: С6Н5-NH2.
Жаттығу: мұнайды крекингілегенде этилен түзіледі. Қандай қарапайым амин қышқылын одан синтездеуге болады? Сәйкес реакция теңдеулерін құрыңдар.
О
1) С2Н4 +О2 → 2СН3-С
Н
О О
2) СН3-С + 2Си(ОН)2 → СН3-С + Си2О↓ + 2Н2О
Н ОН
О O
3) СН3-С + Сl2 →Cl-CH2-C +HCl
ОН OH
4) Cl-CH2-COOH + 2NH3 →H2N-CH2-COOH + NH4Cl
Есеп.
Егер шығымы теория жүзіндегімен салыстырғанда 75%-ды құраса, 312 г хлорсірке қышқылынан қанша г аминосірке қышқылын алуға болады?
Cl-CН2-СООН + 2NH3→ H2N-CH2-COOH + HCl
n (Cl-CH2-COOH);
nтеор(Н2N-CН2-СООН)=n(Cl-СН2-СООН);
mтеор (Н2N-СН2-СООН);
mпр (Н2N-СН2-СООН).
Есеп.
Аминқышқылының қалдығының орташа молекулалық массасы 120 тең деп алып;
Мmin- ақуыздың минимальды молекулалық массасы,
а –компоненттің атомдық немесе молекулалық массасы,
в – компоненттің пайыздық құрамы.
№ 1 есеп. Адам қанының гемоглобинінде 0,34% темір бар. гемоглобиннің минимальді молекулалық массасын есепте.
Шешуі:
Мmin = 56г : 0,34% × 100% = 16 471г.
№ 2 есеп. Адам қанының альбумин сарысуының молекулалық массасы 68400. Осы ақуыздың молекуласындағы аминқышқыл қалдықтарының санын есепте.
Шешуі:
68400 : 120 = 570 (альбумин молекуласындағы аминқышқылдары).
№ 3 есеп. Ақуыз құрамында 0,5% глицин бар. Осы ақуыздың минимальды молекулалық массасы неге тең, егер Мглицина = 75,1? Осы ақуыздағы аминқышқыл қалдықтарының саны қанша?
Шешуі:
1) Мmin = 75,1 : 0,5% × 100% = 15 020
2) 15 020 : 120 = 125 (осы ақуыздағы аминқышқылдары)
.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: V. Қорыту: Сөзжұмбақ.(слаид №14) - Сабақтың әдістемелік мақсаты : Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану....

text:
1. Ақуыздар – бірнеше рет қайталанатын аминқышқылдарының қалдықтарынан түзілген табиғи полимерлер. 2. Ақуыздардың химиялық қасиеттері мен биологиялық қызметі әр ақуызға тән аминқышқыл қалдықтарының бірізділігімен анықталады. Ақуыз бен өмір түсініктері бір-бірімен тығыз байланысты. Өмір дегеніміз не? Жер бетінде ол қайдан пайда болды? Осы сұрақтар адамзат баласын толғандырды. Ақуыздар-Жер бетінде адам, өмірдің пайда болуына мүмкіндік туғызатын, заттардың дамуының ең жоғары дәрежесі. Рефлексия.
Бүгінгі сабақта сізге не қызықты болды?
Өткен материалды сіз қалай меңгердіңіз?
Қандай қиыншылықтар болды? Оларды жеңе алдыңыз ба?
Бүгінгі сабақтан алған білімдеріңізді болашақта пайдаға асыра аласыз ба?
Сабақ қызықты өту үшін сіздің ұсыныңыз?
VI. Үйге тапсырма: 44,174-181 бет. (слаид №15) Оқушылардың жобаларының тақырыптары:
Адамның тамағындағы ақуыздың ролі.
Ақуыздың құрамын зерттеу.
Ферменттердің белсенділігіне түрлі факторлардың әсерін зерттеу.


title: Сабақтың әдістемелік мақсаты : Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану. Сабақтың міндеті

text:
Сабақтың тақырыбы:
Ақуыздардың қасиеттері мен атқаратын қызметтері.
Сабақтың әдістемелік мақсаты:
Сабақта компьютерлік технологияны тиімді пайдалану.
Сабақтың міндеті: Тақырып бойынша оқушылардың білімін жүйелеу және тереңдету.
Сабақтың мақсаты: Білімділік: ақуыздардың құрамы, құрылысы, қасиетін білу; мысалдар келтіру арқылы ақуыздардың функцияларын (атқаратын қызметтерін) түсіндіре білу; ақуыздарға тән түсті реакцияларды білу; ақуыздардың екідайлы қасиетін дәлелдей білу; құрылысы мен қасиетін меңгеру арқылы арасындағы байланыстылықты орната білу; ақуыздардың биологиялық синтезі туралы түсінік алу.
Тәрбиелік: органикалық дүниенің материалдық бірлігін көрсету; ғылыми дүниетанымды қалыптастыру; зейінді қылыптастыру; еңбекті сүюге, табандылыққа тәрбиелеу; ұжымда жұмыс істеу; тазалыққа, тездікке, дәлдікке, салыстыра білуге тәрбиелеу.
Дамытушылық: салыстыра, қорыта білу білігін дамыту; оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту; танымдық қызығушылығын дамыту; пән аралық байланысты орнату; өз бетімен білім алу дағдысын дамытуды жалғастыру-қосымша әдебиетпен жұмыс
Сабақтың түрі: аралас сабақ.
Түрінің өзгеруі: химия мен биология пәні бойынша кіріктірілген сабақ.
Көрнекі құралдар: интерактивті тақта, оқулық (Органикалық химия. Л.А.Цветков),кестелер, натрий гидроксиді, азот қышқылы (конц), мыс (II) сульфаты, ақуыз, қысқыш, спиртшам, пробирка.
Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі;
Үй тапсырмасын тексеру:
Химик: 1. Азотты органикалық қосылыстарға қандай заттар жатады?
Аминдер дегеніміз не, мысал келтір (тақтаға формуласын жазу).
Олар қалай жіктеледі?
Аминдердің қасиеттері неге аммиакқа ұқсас болады?
Аминдердің молекула құрамында қандай функционалдық топтар бар? Олар қандай қасиет береді?
Аминдердің қайсысының негіздік қасиеті жоғары? Неліктен? Түсіндір.
Анилиннің алыну реакция теңдеуін жаз. Бұл реакция органикалық химияда кімнің атымен аталады?
Амин қышқылдарының анықтамасын тұжырымда.
Амин қышқылдары қандай химиялық қасиет көрсетеді?
10.Амин қышқылдарының өзіне тән ерекше химиялық қасиетін сипаттайтын реакция теңдеуін жаз.


url: http://emirsaba.org/sabati-edistemelik-masati--sabata-kompeyuterlik-tehnologiyani.html#Сабақтың_міндеті:_Тақырып_бойынша_оқушылардың_білімін_жүйелеу_және_тереңдету._Сабақтың_мақсаты:__Білімділік


title: СабақТЫҢ Әдістемелік өҢделуі

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ М.ТЫНЫШБАЕВ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ КӨЛІК ЖӘНЕ КОММУНИКАЦИЯЛАР АКАДЕМИЯСЫ ШЫМКЕНТ КӨЛІК КОЛЛЕДЖІ
«Бекітемін»
Шымкент көлік
колледжінің әдіскері
________ Тулегенова Ж.Н.
«____» ________ 2022 ж.
«Тартымды жылжымалы құрам және электрмен жабдықтау» бірлестігі
САБАҚТЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ӨҢДЕЛУІ
Мамандығы: 07160500 «Темір жолдың жылжымалы тартқыш құрамын пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет көрсету»
Модуль: «КМ 5.Локомотивтің тораптары мен бөлшектерін бақылау, құрастыру, реттеу, сынау»
ОН: « КМ 05. Локомотивті қабылдау және тапсыру»
Ашық сабақ Тақырыбы: «Тепловоздың деподан шығуы және оның құрамға тіркелуі» Оқытушы: Жұмағұлов У.Д.
______________________
Курс: 2
Топ: ТТ 13-21
Шымкент 2022
Оқыту нәтижесі: «Тепловозды басқару және қызмет көрсету»
Күні: 28.10.2022 ж.
Тобы: ТТ 13-21, 2 курс
Сабақтың тақырыбы: «Тепловоздың деподан шығуы және оның құрамға тіркелуі» Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту және өндіріспен байланыстыру
Сабақтың түрі: Түсіндірмелі – иллюстрациялық сабақ
Сабақтың технологиясы мен әдістері: Деңгейлеп оқыту технологиясы, инновациялық технология, проблемалық зерттеу әдісі, жеке және ұхымдық оқыту әдісі, мағынаны түсіну, ой шақыру әдістері.
Сабақтың көрнекілігі және жабдықтау: Оқулық,плакаттар, тепловоз, электровоз құрал жабдықтары.
Сабақтың мақсаты: Білімділік: локомотивтердің жүріс бөлімінің құрылыстық ерекшеліктерін анықтау, шаблондармен өлшеу және тексеруін жүргізу, қолдануды жалғастыру үшін бұл тораптардың қолдануға жарамдылығына қорытынды беру, әрекеттерін іске асырудың тиімді тәсілдері мен құралдарын таңдау, -тартымды жылжымалы құрамды жұмысқа дайындау жөндеу депосы туралы мағлұмат айту.
Дамытушылық: оқушылардың тапқырлық, ізденімпаздық қасиеттерін қалыптастыру, шығармашылыққа баулу, пәнге қызығушылығын арттыру, ақыл-ойын дамуына ықпал жасау, өз бетінше ізденуге, шешім қаблдауға дағдыландыру
Тәрбиелік: реттілікке, шапшаңдылыққа, эмоционалдық қабілеттерін қалыптастыра отырып еркін сөйлеуге өз ойын нақтылауға және мамандыққа деген сүйіспеншілікке тәрбиелеу
Пән аралық байланыс: Электрлі және тепловоз тартылысының негіздері; Темір жолдың жалпы курсы, Еңбекті қорғау және т.б.
Әдебиеттер:негізгі Л.А. Шадир , И.И. Челноков Вагоны М. Транспорт; 1989 ж.127 бет.
қосымша Герасимов В.С., Скиба И.Ф., Кернинг Б.М. Технология вагоностроения и ремонта вагонов М. Транспорт; 1988 ж. 381 бет. Тепловоздар ТЭМ1 және ТЭМ2, Е. Ф. Сдобникова; 1978 ж. 20,146,195,197,204 беттер.


title: Сабақтың әдістері: көрсету, тақпақтар, ойындар, сұрақ жауап

text:
Тақырыбы: Күз береке!
Мақсаты: Оқушыларға күз туралы түсініктерін молайту,жыл мезгілдерінің ерекшеліктерін байқату;күз айларын атай білуге үйрету. Сөз қорларын байытып, ойлау, есте сақтау қабілеттерін арттыру. Табиғатты аялауға,әсемдікті көре білуге, сезіне білуге тәрбиелеу.
Көрнекілігі: күз мезгіліне байланысты салынған суреттер, жеміс пен көкөніс суреттері, даналық сөздер,жапырақтар.
Сабақтың әдістері: көрсету, тақпақтар, ойындар, сұрақ – жауап.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.
Сәлемдесу. Армысыздар құрметті ұстаздар мен оқушылар!!! Бүгінгі “Алтын күз” атты топтық ашық сабағымызға қош келдіңіздер!
Алдымыздан кезіккен,
Көп танысты көреміз,
Бәріне де ізетпен Біздер сәлем береміз.
ІІ. Топқа бөлу /КӨКӨНІС,ЖЕМІСТЕР, ДАҚЫЛДАР,АСТЫҚ/
Мұғалім: Ендеше, балалар, қазір күз мезгілі болғандықтан бүгінгі тәрбие сағатымыз да не туралы болмақ. Дұрыс күз туралы. Табиғат-күллі тіршілік атаулының құтты қонысы, алтын ұя бесігі, құт берекесі. Осы табиғаттың төрт мезгілінің ерекшелігі мен есте қалатыны қазан айы. Айнала сары түске боялып, сары алтындай жалтырап көздің жауын алары сөзсіз.
тәрбие сағатымызда күз туралы, күздің кереметі туралы болмақ. Міне,сары алтындай күзіміздің қуанышты бір күні.Күз айы ерекше берекелі,мерекелі ай.Әрбір үйдің дастарханын дәмге,еліміздің қоймасын дәнге толтыратын Алтын да,жомарт күзімізді ортамызға шақырайық.
/хормен КҮЗді шақырады/
Күз келеді:/сәлемдеседі/
Егін –теріп жиналып
Қамбаларға толады.
Әр көңілге нұр дарып
Әр үйде той болады.
Жылы жаққа бағыт ап
Құстар көкке ұшады.
Сары жапырақ қалықтап
Жердің төсін құшады.
Айтыңдаршы, балалар
Бұл қай кезде болады ?
Балалар хормен: Күзде!
Мұғалім: Осындай дәулеті тасқан еліміздің алқабы астыққа толы болса нан да,ән де болары сөзсіз. Осы балалар дәні дақылдарға нелер жатады? /Арпа, бидай, күріш,жүгері/Дұрыс балалар,көкөніске, жімістерге нелер жатады?Олай болса,Алтын күзіміздің кереметтеріне куә болайық
Алма :
Күздік апорт алмамыз
Күннен қуат алғанбыз
Жұмыр жерден нәр жиып,
Жұлдыздай боп жанғанбыз.
Шие :
Мен шиемін,шиемін.
Күннің көзін сүйемін.
Қышқыл шырын менде бар.
Төмен басты иемін.
Өрік:
Бақта өскен сәні бар,
Гүлі майда көрікті.
Жемісі бар дәмі бал
Жақсы көрем өрікті.
Асқабақ:
Асқабақтың дәмі,
Таңдайымда әлі.
Кептірілген дәмі,
Таптырмайтын дәрі.
Қызанақ:
Қып-қызыл боп қалғанда,
Ауызыңа салғанда.
Не жетеді шіркін-ай,
Қызанаққа жалғанда.
Мұғалім:Алтын күз балалар жеміс пен көкөністер, дақылдар туралы жақсы біледі екен. Сіздің себетіңізде жапырақтарыңыз бар секілді,олар тапсырмалар болар ?
Алтын күз: -Әрине, Жұмбақ жасырайын деп едім. /Жұмбақтар жасырады./
1.Жеп көріп ем өзін мен,
Жас шығарады көзімнен./пияз/
2.Бүрі, бүрі, бүрі бар,
Күн келбетті түрі бар. /Күнбағыс/
3.Жерге қазық қақтым,
Басына айдар тақтым./Сәбіз/
4.Іші жұмсақ,сырты қатты,
Еті қызыл,сүті тәтті./Қарбыз/
Мұғалім: -Ендеше балалар көкөністер мен жеміс- жидектердің пайдасы бар ма?
Балалар бір жылда неше ай бар?/12ай/
Күз айларын кім айтады?Дұрыс балалар енді сол айлар туралы тақпақ білеміз бе?
Қыркүйек Бірінші қыркүйек,
Білімге бастады.
Мал мен аң жүр билеп,
Құс шарлап аспанды.
Қазан : Жаңартқан ғаламды,
Жаңбырлы ғажап ай.
Осынау заманда
Орнатқан қазан ай.
Қараша: Мол байлық тергені
Шаттығы қаншалық.
Қарашы, өрледі,
Қараша ән салып.
Ән: « Күз»
Орындаушы:Балауса
Қорытынды/ посторларын қорғайды/
Мұғалім:Енді балалар әр топ манадан бері көптеген мағұлматтар алдық. Енді сол білгендерімізді алдымыздағы берілген құрастырулар арқылы көрсетейік.
/құрастырылатын көрнекілік /
Балалар күзде біз көптеген пайдасы бар көкөністер,жемістер, дақылдар туралы білдік. Біз әр уақытта бау-бақшамызды күте білейік.Күте білсек бізге көптеген пайдалы заттар алады екенбіз.
Мұғалім:Көкөністерімізбен жемістерімізге байланысты ойын ойнап сергіп алайық.
Ойын
Шарты:Ағашта өсетін жемістерді атағанда қол шапалақтайды (Алма,банан т.с.с). Жерде өсетін көкөністерді атағанда аяқ топылдатады.(Картоп,жуа т.с.с)
Мұғалім:Алтын күзіміздің тапсырмаларын орындадық.Күзіміздің қоштасатын уақыты да жақын екен.
Алтын күз./қоштасады/
Байлығымды жинадым,
Барымды мен сыйладым.
Алға бастар жолым бар,
Аман –есен болыңдар.
Рефлексия: Бүгінгі сабақ ұнады ма? Несімен ұнады?/ қолдарын көтеру арқылы жауап береді /
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-edisteri-korsetu-tapatar-ojindar-sra-jauap.html#Алма_:_Күздік_апорт_алмамыз_Күннен_қуат_алғанбыз_Жұмыр_жерден_нәр_жиып,_Жұлдыздай_боп_жанғанбыз.___Шие


url: http://emirsaba.org/sabati-edisteri-korsetu-tapatar-ojindar-sra-jauap.html#Қызанақ:_Қып-қызыл_боп_қалғанда,_Ауызыңа_салғанда._Не_жетеді_шіркін-ай,_Қызанаққа_жалғанда.__Мұғалім


url: http://emirsaba.org/sabati-edisteri-korsetu-tapatar-ojindar-sra-jauap.html#Өрік:_Бақта_өскен_сәні_бар,_Гүлі_майда_көрікті._Жемісі_бар_дәмі_бал_Жақсы_көрем_өрікті.__Асқабақ


Тәрбие сағатының тақырыбы: Отбасындағы сыйластық Мақсаты: Жақын адамдарына пайда келтіру мен отбасында өмір сүру қажеттіліктерін қалыптастыру. Көрнекілігі: Қанатты сөздер, Қабырға газеті ойын элементтері: жағдаятжазылған үлестірмелі қағаздар Сабақтың әдіс-тәсілі: Әңгіме, сұрақ-жауап, пікіртерім. Барысы:
Кіріспе сөзі: Отбасы-мемлекеттің негізгі буыны.Тәрбие – отбасынан басталады, болашақ ұрпақтың еліне, Отанына дегенсүйіспеншілігі алдымен ата-ананың ықпалы мен қалыптасады.«Дәулет есіктен, ақыл бесіктен кіреді» демекші білім бесігі мектептен,тәрбие бесігі отбасынан бастау алады.Отбасының екі тірегі-әлпештеген әке мен аялаған ана. Ата-анаға үлкенгеқызмет етіп, әкеңнің еңбегін, анаңның ақ сүтін өтеу-біздің борышымыз.Бүгін біз «Отбасы-аялы алақан мекені» тақырыбындағы тәрбие сағатымызда бала тәрбиесі, оның жан-жақты дамуы бағытында өз ойымызды ортаға салмақпыз. Отбасы-адам баласының түп қазығы, алтын ұясы. Адам баласышыр етіп дүние есігін ашқаннан бастап сол ортаның ыстық-суығынабейімделіп, ықпалына көніп, осында ер жетеді.Отбасы мүшелерінің жауапкершілігі толығымен ер азаматқа жүктеледі.Баланы өсіріп тәрбиелеу – әйел ананың тікелей міндеті. Жүргізуші: Әкең-қазақ, шешең-қазақ, қарағым, Сен де ұлысың мынау дархан даланың Әр халықта ұлттық намыс деген бар, Оны биік қасиет деп санағын. Адамды дүниеге әкелетін, өмір сыйлайтын құдіретті ана емес пе? Сол құдірет иесінің алдында бәріміз бас июге тиіспіз. Сіздерге балалық жүректен мың да бір алғыс. Отбасы-адамзат бесігін тербеткен баланың бас ұстазы. Ұлтымызда «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген дана сөз бар. Сөзжұмбақты шеш. (Отбасы) Енді ойынға кезек берейік, «Бақыт аукционы» атты ойын. Алдарыңыздағы ақ параққа Бақыт дегенді қалай түсінесіздер, сол туралы жазып, қағаздарыңызды жұмарлап бір – біріңізге лақтырасыздар. Әр топ өз алдарыңызға түскен бақыт парақшасын ашып бақыт туралы пікірлерді ортаға саламыз/ата – аналар бақыт туралы айтып шыққан соң педагог слайдтағы бақыт деген өлең арқылы бұл бөлімді қорытындылайды.
«Бақыт» деген жанарында жарыңның
«Бақыт»деген бал – бөбегің – тамырың.
«Бақыт» деген отауыңның шырағы,
«Бақыт» деген қанағаты барыңның.
Бақыт, бақыт отбасыңның төрінде,
Алыстан іздеп шаршамайық, тегінде!
Келесі кезеңіміз «Ашық микрофон» деп аталады. Бұл кезеңде оқушылар сіздерге отбасы туралы бірнеше сұрақтар қойылады. Ойларыңызды ашық, еркін айтуларыңыз сұралады.
Сұрақтар: 1. Отбасы дегенді қалай түсінесіңдер?
2. Отбасының басшысы кім?
3. Отбасы қандай болуы керек?
4. Барлық отбасы бірдей болады деп ойлайсыңдар ма?
5. Отбасын неліктен жақсы көресіңдер?
Постер құрастыру Отбасы мүшелері
Отбасы қандай болу керек
«Тілек ағашы». Ал енді оқушылар алдарыңыздағы түрлі- түсті үй түріндегі стикерлерге отбасыларыңызға тілектеріңді жазып, тілек ағашына жапсыруларыңыз сұралады
Оқушыға «Менің ата-анам бақытты болсын десем….» деп әрі қарай сөйлем құрап жақсыны бір қорапқа, жаманды бір қорапқа жинақтайды
Топ жетекшісінің қорытынды сөзі. Отбасының екі тірегі әлпештеген әке мен аялаған ана. Әке мен шеше баланы әлеуметтендіретін басты тұлғалар. «Бала тәрбиесі – бір өнер, өнер болғанда да ауыр өнер, жеке бір ғылым иесі болуды тілейтін өнер. Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін әркімнің өз тәжірибесі жетпейді. Басқа адамдардың тәжірибесімен танысуы керек. Әрбір отбасына бақыт, қуаныш, табыс тілейміз. Үміт еткен балаларыңыз үміттеріңізді ақтап тек биіктен көрініп, жемісін берсін.


title: Сабақтың әдіс-тәсілі: Әңгіме, сұрақ-жауап, пікіртерім. Барысы


Мақсаты: Жақын адамдарына пайда келтіру мен отбасында өмір сүру қажеттіліктерін қалыптастыру. Міндеті: Отбасы құндылығын түсіну қабілетін қалыптастыру. Отбасы мүшелерінің міндеттерін орындауға байланысты қолданылатын біліктіліктер мен дағдыларды қалыптастыру. Көрнекілігі: Қанатты сөздер, Қабырға газеті ойын элементтері: жағдаят жазылған үлестірмелі қағаздар Сабақтың әдіс-тәсілі: Әңгіме, сұрақ-жауап, пікіртерім. Барысы: Сабақты қызықтыру мақсатында оқушыларды топтастырып, тақырыппен таныстыру. Топ жетекшісінің кіріспе сөзі: Отбасы-мемлекеттің негізгі буыны. Тәрбие – отбасынан басталады, болашақ ұрпақтың еліне, Отанына деген сүйіспеншілігі алдымен ата-ананың ықпалы мен қалыптасады.«Дәулет есіктен, ақыл бесіктен кіреді» демекші білім бесігі мектептен, тәрбие бесігі отбасынан бастау алады. Отбасының екі тірегі-әлпештеген әке мен аялаған ана. Ата-анаға үлкенге қызмет етіп, әкеңнің еңбегін, анаңның ақ сүтін өтеу-біздің борышымыз. Бүгін біз «Отбасы-аялы алақан мекені» тақырыбындағы тәрбие сағатымызда бала тәрбиесі, оның жан-жақты дамуы бағытында өз ойымызды ортаға салмақпыз. Отбасы-адам баласының түп қазығы, алтын ұясы. Адам баласы шыр етіп дүние есігін ашқаннан бастап сол ортаның ыстық-суығына бейімделіп, ықпалына көніп, осында ер жетеді. Отбасы мүшелерінің жауапкершілігі толығымен ер азаматқа жүктеледі. Баланы өсіріп тәрбиелеу – әйел ананың тікелей міндеті. Жүргізуші: Әкең-қазақ, шешең-қазақ, қарағым, Сен де ұлысың мынау дархан даланың Әр халықта ұлттық намыс деген бар, Оны биік қасиет деп санағын. Адамды дүниеге әкелетін, өмір сыйлайтын құдіретті ана емес пе? Сол құдірет иесінің алдында бәріміз бас июге тиіспіз. Сіздерге балалық жүректен мың да бір алғыс. Отбасы-адамзат бесігін тербеткен баланың бас ұстазы. Ұлтымызда «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген дана сөз бар. Олай болса алған білімімізді, тәрбиемізді шыңдайтын кез де жетті. Кезекті сайысқа түсетін топтарға берсек. Топтар өздерін таныстыра кетсе. 1. Топ аты. 2. Ұраны. 3. Топ төс белгісі. (қорғауы керек) 1-топқа сұрақтар
1. Балдан тәтті не? (бала) 2. Шаңырақ иесі кім? (кенже ұл) 3. Балаға кім сыншы? (ата-ана) 4. Әкеден балаға беріледі (мұра) 5. Үйде кім, елде кім қадірлі (үйде қонақ, қарт, бала қадірлі; елде әкім, ұстаз қадірлі.) 6. Үйдегі алтын қазық кім? (ана) 7. Бес дұшпанды атаңдар? (өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ) 8. «Ұл атадан көрмейінше сапар шекпес» кімнің нақыл сөзі? (Қорқыт ата) 9. Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы заң қашан қабылданды? (2002 ж 8-тамыз) 10. Қаз да емес, үйрек те емес, Дастарханда болмайды Бірақ барлық адам дәм татқан (ана сүті) 11. «Басы тасқа тиді» сөзінің мағынасы (өкінді) 2-топқа
1. 18 жасқа толмаған адам (бала) 2. «Өзін-өзітану» бағдарламасының авторы кім? (С.Назарбаева) 3. Тәрбие мен білімнің ордасы (мектеп) 4. Қазақстанда қандай білім алу міндетті. (орта білім) 5. Бес асылды атаңдар (талап, еңбек, терең ой, қанағат, қакым)
6. Айда қыс, жаз мезгілі бола ма? (болмай ды)
7. «Көзі ашық, көкірегі ояу» сөзінің мағынасы ? (оқыған)
8. Жігіттің үш жұрты (өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты)
9. Қазақ халқының ұлттық ойындарын ата? (бәйге, көкпар, теңге алу, қыз қуу)
10. Азияда қысқы спорттық ойындары Қазақстанда қай қалаларда өтті? (Алматы, Астана)
Екінші кезең. Халқымыз «Аталы сөз – баталы сөз» деп бекер айтпаған. Ендеше кезекті сөз сайысына берсек. (Отбасына, бала тәрбиесіне байланысты нақыл сөздер жарысы)


title: Үшінші кезең - Сабақтың әдіс-тәсілі: Әңгіме, сұрақ-жауап, пікіртерім

text:
Үшінші кезең «Тығырықтан шығу» тақырыбында жағдаяттық сұрақтар.
1-топқа 1. Сенің өзіңе жақын адал достық бар, бірақ онымен дос болуға ата-анаң қарсы. Сен не істейсің?
2. Сен тәртіпсіздік жасадың мұғалім сені қатты сөкті. Сен не істейсің?
3. Сыныпта сабақтан себепсіз көп қалатын оқушы бар. Ол оқушыға деген көз қарасың қандай? Сыныптасың ретінде не айтар едің?
2-топқа 1. Саған мұғалімің сеніп, жауапкершілігіңді бағалап ертеңге жұмыс тапсырды. Бір себептермен сен ол жұмысты орындап бола алмадың. Не істейсің?
2. Сыныпта тәртібі нашар, сабақ үлгерімі төмен оқушы бар. Ол оқушыға көзқарасың қандай? Сыныптас досың ретінде не айтар едің?
3. Сенің адал досың бар. Оның көңіл-күйі болмай бір жағдаятқа өте алаңдауда. Сенің досыңа көмектесіп көңілін көтергің келеді. Сенің әрекетің, не істейсің?
Сабағымыздың төртінші кезеңі пікірталас
Кезекті ойынға берсек. Ойын міндеттемелер таразысы деп аталады.
Ортаға оқушы және ата-ана шығады
Оқушыға «Менің ата-анаға қатысты міндеттерім» міндеттерін тізіп жазады
Ата-анаға «Менің балаға қатысты міндеттерім»
Кімдікі көп болса сол жеңімпаз.
Келесі ойынымыз. Отаға бір оқушы мен ата-ананы шақырамыз.
Үлестірмелі қағаздарда ата-ана мен балаға қатысты жақсы, жаман қасиеттер жазылған.
Ата-анаға «Егер мен баламнан бақытымды көргім келсе ….» деп жақсы қасиетті бір қорапқа, жаман қасиетті бір қорапқа жинақтайды.
Оқушыға «Менің ата-анам бақытты болсын десем….» деп әрі қарай сөйлем құрап жақсыны бір қорапқа, жаманды бір қорапқа жинақтайды.
Топ жетекшісінің қорытынды сөзі. Отбасының екі тірегі әлпештеген әке мен аялаған ана. Әке мен шеше баланы әлеуметтендіретін басты тұлғалар. «Бала тәрбиесі – бір өнер, өнер болғанда да ауыр өнер, жеке бір ғылым иесі болуды тілейтін өнер. Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін әркімнің өз тәжірибесі жетпейді. Басқа адамдардың тәжірибесімен танысуы керек. Әрбір отбасына бақыт, қуаныш, табыс тілейміз. Үміт еткен балаларыңыз үміттеріңізді ақтап тек биіктен көрініп, жемісін берсін.
Күтілетін нәтиже: Өз ұлтының тарихын мәдениетін, тілін қастерлейтін, өз ойын ашық жеткізетін, көпшілік алдында сөйлей білетін білімді, саналы,
Отбасы құндылықтарын құрметтейтін тұлға.
Жаңа ақпарат отбасы туралы оқушы білімдерін нығайта түседі. Олар оқулықтағы жаңа ақпаратты оқи отырып, отбасының берік те тату болуы сыйластық, сүйіспеншілік қасиеттерімен байланысты екенін түсінеді. Мұғалім отбасы неліктен қымбат екенін оқушылардың өздері пайымдауына бағыт береді.
Адамға өмірде ең қымбаты – отбасы. Отбасында сүйіспеншілік, сыйластық, татулық, бауырмалдық болғанда бірлік болады. Бір-бірін аялап, кешіре, түсіне білгенде отбасы берік болады.
Халқымыздың мақал - мәтелдерінен, даналық сөздерінен де ата-ананың қадір –қасиеті туралы айтылған асыл сөздерді табар едік. «Алты аға бірігіп - әке болмас,
Жеті жеңге бірігіп - ана болмас»,- деген сөзде де терең ой жатыр. Ата-ананың үміт-арманы баласымен бірге жасайды. Сол себепті олардың бар тілеуі балаға бағышталған. Ақыры, ең қастерлі тілектері: бала-шағаның алдында дүние салып, солардан топырақ бұйырса, - дейді. Осындай ата-ананы сыйлау сәби шағыңда өзіңді олар қалай бағып-қақса, қартайғанда оларды да солай алақанға салып аялап, күту қандай ғанибет!
Қазақтар – « Төріңнен қарт кетпесін» деп тілеген халық. Жасы үлкенге құрмет ету, қарттың бүгілген беліне сүйеу болу – біздің ата дәстүріміз.
Отбасында бір-бірін аялап, кешіре, түсіне білгенде отбасы берік болатынына мұғалім ерекше назар аударады.
Сахналау
Сүйіспеншілік
Базарға барайын деп сыртқа шыққан әйел есіктің артында отырған үш қарияны көріп,тұрыңқырап қалады да, «Төрлетіңіздер»,−деп бар ниетімен үйіне шақырады.Сонда қариялардың біреуі«Біз шақырған жерге үшеуіміз бірге бармаймыз»,дейді.Оң жақтағы досым −Байлық,сол жақтағым болса−Сәттілік.Менің атым−Сүйіспеншілік.Өзін,жолдастарын таныстырғаннан кейін Сүйіспеншілік әйелге мынандай талап қойды:
−Қазір үйіңізге барып,үй иесімен ақылдасыңыз.Үшеуіміздің біреуін ғана шақыруға құқыларыңыз бар.Қайсымыз баратынымызды өздеріңіз айтасыздар,−деді.
Әйелі Сүйіспеншіліктің талабын үй иесіне айтқанда,қатты қуанған ол: «Қандай жақсы,қандай жақсы»,−деп қайталай берді.
−«Кімді шақыру еркіндігін бізге берді емес пе?Біз байлықты шақырайық,үйіміз бірден молшылыққа кенелсін».
Үй иесінің шешіміне көңілі толмаған әйелі: «Одан да Сәттілікті шақыруға қалай қарайсың?»−деді.
Ақыры екеуі ақылдасып,мынадай шешімге келеді: «Негізінде,ең асылы,Сүйіспеншілік қой деймін.Ол бар жерде біз бақытты боламыз»
Есікті ашқан әйел үш ақсақалға: «Қайсыңыз Сүйіспеншіліксіз?Төрлетіңіз.Біз сізді шақыруды ұйғардық», −деді.
Сүйіспеншілік орнынан тұрды да,үйге беттеді.Жолдастары да орындарынан тұрып,артынан үйге қарай жүрді.Аң−таң болған жас әйел Байлық пен Сәттілікке: «Тек біреуіміз ғана бара аламыз деп айтып едіңіздер...»−деді.Қариялар:
−«Егер тек қана Байлықты немесе Сәттілікті шақырсаңыз,басқа екеуміз далада отырар едік.Бірақ та сіздер Сүйіспеншілікті шақырдыңыздар.Сол үшін үшеуіміз бірге баруымыз керек»,−дейді.
−«Өйткені Сүйіспеншіліктің жүрген жерінде біз −Байлық пен Сәттілік қашанда қасындамыз»
• «Сүйіспеншілік бар жерде−Байлық пен Сәттілік бар»дегенді қалай түсінесіңдер?
Дәйексөз
«Дәйексөз» айдарымен берілген «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген халық мақалын түсіндіру арқылы сахналау әдісінде оқушылар пайымдаған ой-пікірлерді жалғастырып, отбасы тәрбие баспалдағы екені түсіндіріледі.
Ойын. «Айналайын, толғанайын!»
Мұғалім оқушылдардың ортаға кезекпен шығып, үлкен адамдардың өздерін еркелетіп, жақсы көріп айтатын сөздерін солардың дауыс ырғағына салып айтуды ұйымдастырады. Мысалы: «Жарайсың! Ақылдым менің! Қолғанатым менің, қадамыңнан айналдым. Күлімдеген бота көзіңнен айналдым! Айналайын, құлыным!».
Бұл ойын балалардың өздеріне арналып айтылған жылы сөздерді естеріне түсіріп қана қоймай, сол сөздердің жылылығын сезіне отырып, соған лайықты болуға ықпал етуге бағытталады.
«Біз бақытты жанұямыз!»
Алдын-ала салынған суреттер арқылы өз балаларыңыздың салған суреттерін тауып алыңыздар.
Талдау: 1. Өз отбасыңыздың суретін қалай таптыңыз?
2. Өз отбасыңызды табу қиын болды ма?
3.Суреттерден отбасыңыздың суретін тапқаннан кейін қандай сезімде болдыңыз?
Түйіндеме
Отбасы:
• сүйіспеншілікті сезінуге үйретеді;
• жақсылыққа жетелейді;
• еңбектенуге, білім алуға көмектеседі;
• үлкендерді құрметтеуге, кішілерге қамқор болуға тәрбиелейді.
Оқулықтағы «Назар аударыңыз» айдарымен берілген қорытындылау оқушылардың отбасы жарастығы мен сыйластығы туралы білімдерін бекітіп, сабақтан алған білімдерін бір ойға тоғыстырады. Мұғалім отбасы әр адамның жақсылық бастауы, тәрбие көзі екенін түсіндіріп, оқушылардың бойында өз отбасына деген сыйластық қарым-қатынасының дами түсуіне ықпал жасайды.
Сынып жетекшісі: А.Қарапаш


title: Сабақтың әдіс-тәсілі: Әңгіме, сұрақ-жауап, пікіртерім


title: Сабақтың эпиграфи: «Ақыл-ойды тәртіпке келтіретін математика, сондықтан оны оқу керек»

text:
Сыныптан тыс тақырыбы: ««Math_Quiz» векториналық ойын».
Өткізген: Қойшығарин С.А.
Сынып: 6-7
Күні:7.10.2021 ж
Мақсаты: оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру, ой-өрісін дамыту, алған білімдерін пысыктау.
Көрнектілігі: тапсырмалар, слайд, логикалық есептер.
Сабақтың эпиграфи: « Ақыл-ойды тәртіпке келтіретін математика, сондықтан оны оқу керек».
М. Ломоносов.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі.
Құрметті ұстаздар мен оқушылар!
Бүгін сіздер математиканың жұмбақты да, тартымды әлеміне сапар шегесіздер.
Сіздер бұл әлемнің қаншалықты қызықты екендігіне көз жеткізесіздер. Ендеше, «Қызықты математика» атты көңілді тапқырлар ойын сайысын бастауға рұқсат етініздер!
Бұл сайыстың негізгі мақсаты: : оқушылардың математика пәніне деген қызығушылығын арттыру, оқушылардың ой-өрістерін кеңейтіп, шығармашылық қабілетін дамыту, еңбекке, өзін-өзі басқаруға, ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
Олай болса қатысушы оқушылармен танысайық.
Бүгінгі сайысымызға әділ баға беретін әділ қазылар алқасымен таныстырып өтейік.
М. Ломоносов «Ақыл-ойды тәртіпке келтіретін математика» Нағыз пән- математика деп сайысымыздың алғашқы шартына кезек берейік.
«Математикалық викторина».
1 топ 1) 12-ні 10есе арттыр 2топ1) 20-ні 10есе арттыр
2) 52-5 неге тең? 2) 62-6 неге тең?
3) Ең үлкен екі таңбалы сан. 3) Ең үлкен үш таңбалы сан.
4) Глобус қандай фигураны елестетеді? 4) Екі нүктенің арасындағы түзу
5) Қандай сан барлық сандарға 5) Екі қолда он саусақ. Он колда? 6) Төртбұрыштың барлық қабырғасының 6) Барлық қабарғалары тең тіктөртбұрыш қалай аталады? Қосындысы қалай аталады?
7) 25 неге тең? 7) 34 неге тең?
қалдықсыз бөлінеді? қанша саусақ?
«Кім тапқыр?».
Бұл сайыста әр топқа логикалық есептер беріледі.
1-топ.
Үш ат 50 км жүгіреді. Бір ат неше киллометр жүгіреді?
Екі адам 2 жыл шахмат ойынайды. Әр адам неше жыл шахмат ойынайды?
Екі әке және екі ұл 3 алма жеді. Әр адамға бір алмадан болды. Бұл қалай болды ?
Сағат 22.00-да жауын жауып тұрса, 24 сағаттан кейін күн шығып тұруы мүмкін бе?
Қандай сандардың жазылуында қанша әріп болса, соңша цифр болады?
2 топ.
Бөлменің 4 бұрышында 4 мысық отыр. Әр мысықтың алдында 3 мысық отыр. Соңда бөлмеде неше мысық отыр?
Нанды үш бөлікке бөлу үшін неше рет кесу керек?
Үстелде үш стакан сүт бар. Бір стакан сүтті ішіп қойса, неше стакан қалады?
5 майшам жанып тұр.Осының 4 –еуін сөндірсе, нешеуі қалды?
Бір үйде 6 ұл бала. Әр ұл балада бір сіңлісі бар? Барлығы қанша бала бар?
3.Көшбасшылар сайысы.
а)
ә) Ой ұшқырлығы» Логикалық сұрақтар.
1) Аспанда құстар ұшып жүр: торғай, инелік,қарлығаш, шыбын, қарға, ара.Осылардың қаншасы кұс?
2) Қоршаудың әр жағынан 4 адамның аяғы және 4 аң аяғы көрініп тұр. Қанша адам, қанша аң?
3) Барлық цифрлардың көбейтіндісі неге тең?
4) 6 терек өсіп тұр, ал әр теректе үлкен 6 бұтақ бар, ал әр кішкене бұтақта 6 алма өсіп тұр. Барлығы қанша алма бар?
5) Үстел басында екі адам отыр. Бір адам екінші адамның әкесі, ал екінші адам бірінші адамның ұлы емес. Сонда ол кім?
6) ) Үстелдың бір бұрышын кесіп тастаса, үстелда неше бұрыш қалады?
Макал-мәтелдер. Макал-мәтелдің жалғасын табу сайысы.
1) Білетінің бір тоғыз, (білмейтінің тоқсан тоғыз).
2) Екі жарты-(бір бүтін).
3) Оқу – білім азығы,( білім- ырыс қазығы).
4) Мың адам салған көпірді (бір адам бұзар).
5) Бір кісі қазған құдықтан, (мың кісі су ішеді).
6) Бір тал кессен,(10 тал ек.)
1) Жеті рет өлшеп, (бір рет кес).
2) Жүз ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдың інісі бол.
3) Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос болады.(Екі жаман қосылса, өлгенінше қас болады).
4) Айла алтау,(ақыл жетеу)
5) Бір күндік таныстыққа,(қырық күн сәлем бер).
6) 1 кісі қазған құдықтан (1000 кісі су ішеді.)
5.Сиқырлы сөз. «Үшбұрыштар». Осы сөздің құрамындағы әріптерден сөз құрау.
Танграм.Ежелгі кытай ойыны. Танграм 4 мың жыл бұрын шыққан ойын. 7 фигурадан бір фигура шығарындар.
7. Ойын «Суретші». Көзді жауып, математикалық фигуралар , танбалар мен адамның суретің салындар.
«Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ» деген мақал мен бүгінгі сайысымыздың қорытындысың айту үшін сөзді әділқазыларға береміз.
Осымен «Қызықты математика» атты тапқырлардың ойыны аяқталды.
Достарыңызбен бөлісу: |


|
Сабақтың эпиграфы: Тек қана есте сақтауымен емес, өзінің терең ойлануымен игеріп
|
Дата | 05.04.2023 | өлшемі | 237,72 Kb. | | #79730 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: Қysқasha-kөbeytu-formulalary-ashyқ-sabaқ Сабақтың тақырыбы:
Сабақтың эпиграфы:
Тек қана есте сақтауымен емес,
өзінің терең ойлануымен игеріп
алған білім ғана — білім.
(Л.Н.Толстой)
Сабақтың мақсаты: - Қысқаша көбейту формулаларын есептер шығаруда қолдана білу.
- Ойлау қабілеттерін дамыту,ауызша тез есептеуге жаттықтыру,есептеу дағдыларын қалыптастыру.
- Өз бетімен ізденуге, ұқыптылыққа, еңбекке, жолдастық көмекке тәрбиелеу.
- Сабақтың түрі: қайталау сабақ
- Сабақтың көрнекілігі: слайд, топшамалар, интербелсенді тақта
- Сабақтың әдіс-тәсілдері: сыни тұрғыдан ойлау, топпен жұмыс, жұппен жұмыс.
Сабақтың барысы: - Ұйымдастыру кезеңі.
- Психологиялық ахуал топқа бөлу
- Қызығушылықты ояту:
- Қатесін анықта тапсырмалары.
- Мағынаны ажырату кезеңі: Сәйкестендіру тестісі
- Ой толғаныс кезеңі: Бос орындарды толтыруға арналған тапсырмалар
- Біліктілік сайысы (Топпен жұмыс)
- Бағалау.
- Үйге тапсырма.
.Сәйкестікті табыңдар: .Сәйкестікті табыңдар: 1. (х+у)(х-у) (5х-у)² 2. (3а-2в)(3а+2в) х²-у ² 3. 4а ² -9в ² (3а+2в) ² 5 9а ² +12ав+4в ² 9а ² -4в ² 6. 25х ² -10ху+у ² (2а-3в)(2а+3в). (5а-4в)(5а+4в)=25а ² +16в² - (5а-4в)(5а+4в)=25а ² +16в²
- 27а ³ -8в ³ =(3а+2в)(9а ²-6ав+8в ² )
- 25х ² -49у ² =(5х+7у)(5х+7у)
- 81-64х ² =(3-8х)(9-4х ²)
- 36х ² +24ху-4у=(6х-2у) ²
- 8а ³ +6а ² +3ав ² +в² =(2а-3в) ³
Бос орынды толтырыңдыр: - (2m+3n)(…-…+9n ² )=8m ³ +..n ³
- 25х ² -...у ² =(...+...у)(...-4...)
- 64х³-27...=(... х-3у)(... +12... .... + ...у ² )
- 49а ² + ... ... ... +36в ² =(... + ....) ²
- (3-р)(... + ... +... )=27-р ³
- (4+а ²)(... - ... + ... )=64+а6.
Біліктілік сайысы. - Әр топқа тапсырмалар беріледі,шығарылған тапсырманың дұрыс орындалғанына байланысты топтың жинаған ұпайлары есептеліп, ортақ ұпайлары есептеледі.
Үйге тапсырма. - №216, №217
- формула жаттау.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың эпиграфы: Тек қана есте сақтауымен емес, өзінің терең ойлануымен игеріп


title: Сабақтың әрбір к ез е ңінде г І мұғалім іс әрекеті мен о қ ушының І

text:
Миға шабуыл мәселелік сұрақ,бейнебаян және суреттер көрсету арқылы ой қозғау.
Шаттық шеңберін құрады.
Доп лақтыру арқылы үй тапсырамасын сұрайды бір-бірінен.
Түрткі сұрақтарға жауап береді.
Сабақтыңортасы
Іс-әрекеттік тұрғыда білім берудің оқыту әдістемелерін орынды айқындайды.
Білім алушылар өз бетімен танымдық іс-әрекеттің қиындықтарын анықтау,оны шешудің идеясын ұсыну,жоспарлау,материалдар мен құралдарды таңдау,тәсілдерді іріктеу,іс-әрекетті « репродуктивті» немесе «продуктивті» орындау,орындалған тапсырмаларды бағалау секілді оқу-танымдық іс-әрекеттерді орындайды.
Сабақтыңсоңы
Мұғалім оқушыларға сабақта бүгінгі тақырыпта қандай мағлұматтар алғанын,қандай дерекетер қызықты болғаны бойынша сұрайды,сабақ бойынша оқушылардың ұсыныстарын жинайды және сабаққа қорытынды жасап,игерген білімді оқушылардың әрі қарай өз бетінше тереңдетуіне бағыт береді.
Кері байланыс береді.Өтілген жаңа тақырып бойынша оқушылар өз ойларын стикерге жазады.Үйге берілген тапсырманы мұқият жазып алады.


Сабақтың әрбір кезеңіндегі мұғалім іс -әрекеті мен оқушының іс-әрекетін жазып шығыңыз. Кестеге өз негіздемеңізді жазыңыз
жүктеу/скачать
15,71 Kb.
Дата
06.01.2022
өлшемі
15,71 Kb.
#14022
түрі
Сабақ
Байланысты:
тапсырма 6-2
Бұл бет үшін навигация:
Уақыт
Сабақтың ортасы
6.4-ресурс. Мұғалімнің іс-әрекеті
және оқушының іс
-әрекеті
2-тапсырма:
Сабақтың әрбір кезеңіндегі мұғалім іс –әрекеті мен оқушының іс-әрекетін жазып шығыңыз. Кестеге
өз негіздемеңізді жазыңыз
Уақыт
Мұғалім
іс-әркеті
Оқушы іс -әрекеті
Сабақтың басы
Оқушылардың сабақтың тақырыбына
қызығушылығын ояту
(1-2 минут)
Сабақтың ортасы
Сабақтың соңы
жүктеу/скачать
15,71 Kb.
Достарыңызбен бөлісу:
©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз
Басты бет
Lessons
Curriculum vitae
Documents


title: Сабақтың әрбір кезеңіндегі мұғалім іс -әрекеті мен оқушының іс-әрекетін жазып шығыңыз. Кестеге өз негіздемеңізді жазыңыз


Бақылау элементтері:Сабақ жоспары берілді
Күтілетін нәтижелер оқыту мақсаттарына сәйкес келеді. Білім алушылардың қажеттіліктерін ескереді
зерттеу дағдыларын дамытуға бағытталған
Педагог сабақ мақсаттары мен күтілетін нәтижелерді қоюға білім алушыларды тартады
Сабақтың әр кезеңінде педагог барлық білім алушыларды белсенді оқуға тартады Бақылау элементтері:
Сабақ жоспары берілді
Күтілетін нәтижелер оқыту мақсаттарына сәйкес келеді
білім алушылардың қажеттіліктерін ескереді
зерттеу дағдыларын дамытуға бағытталған
Педагог сабақ мақсаттары мен күтілетін нәтижелерді қоюға білім алушыларды тартады
Сабақтың әр кезеңінде педагог барлық білім алушыларды белсенді оқуға тартады
Оқу материалын зерделеуді ұйымдастыру кезінде педагог мыналарды қамтамасыз етеді:
білім алушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруды
білім алушылардың қабілеттерін дамытуды
Сабақ барысында педагог АКТ ресурстарын пайдаланады
білім беру нәтижелеріне қол жеткізу үшін дайын цифрлық білім беру ресурстарын пайдаланады
меншікті цифрлық білім беру ресурстарын пайдаланады
оқушылардың бірлескен жұмысы үшін желілік ресурстарарды іске қосады
Кезең
Мұғалім
Оқушы
Басы
Ортасы
Соңы
Пікір -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


Толымды көмекші етістіктер дұрыс берілген қатар: Толымды көмекші етістіктерге жататын отыр, тұр, жүр, жатыр көмекші етістіктері арқылы көбінесе аяқталмаған іс-әрекет мағынасы беріледі. Жатыр, жүр, емес Отыр, еді, жүр Еді, екен, жатыр Екен, тұр, жазда Негізгі әрі көмекші етістік бола алатын етістік түрі: Екен Деп Емес Еді Сабақты етістік қатары: табыс септігіндегі сөзді керек ететін етістік түрі. Кімді? Нені? ны, ні, ды, ді, ты, ті Кел Жүр Ұмтыл Шық Ырықсыз етіс жұрнақтары: -ыл (-іл, л), -ық, -ік, -ыр, -ір -шы, -ші, -ды, -ді -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз -лас, -лес, -дас, -дес Өздік етіс жұрнағы: -ын (-ін, -н) -ыл, -іл, -л -т, -тыр, -тір -дыр, -дір -лас, -лес, -дас, -дес Болымсыздық етістіктері берілген қата ма, ме, ба, бе, па, пе, жоқ, емес Ұшып келді Ұшқалы тұр Ұшып келеді Ұша берді Өткен шақ есімше жұрнағы: -ған, -ген, -қан, -кен -ып, -іп -ғалы, -гелі -ман, -мен -ар, -ер, -р Есімше берілген қатар: ған, ген, қан, кен, ар, ер, р, с, атын, етін, йтын, йтін, мақ, мек, бақ, бек, пақ, пек Барды Барып келді Барғалы жүр Бара жатыр Келер шақ түрі: Болжалды, мақсатты, ауыспалы Нақ Жедел Ежелгі Бұрынғы Жіктелмейтін көсемше жұрнағы: ғалы, гелі, қалы, келі -п, -а, -й -іп, -ып -а, -е, -й -ды, -ді, -ты, -ті Өткен шақ көсемше жұрнағы -ып, -іп, -п -ды, -ді -ты, -ті -ған, -ген -қан, -кен Ашық райлы етістік: іс-қимылдың қай шақта екенін білдіреді.Мысалы:Мен бүгін ауылдан келдім.Ертең сабаққа барармын. Барғым келеді Барса Барса игі еді Барса екен Қалау райлы етістік: -ғы, -гі, -қы, -кі жұрнағы жалғасып, оған тәуелдік жалғауы үстеледі де,кел көмекші етістігімен тіркеледі Ұшты Ұшса Ұш Ұшсам Бұйрық райлы етістік: тыңда, мақтанба, қызсын, қайнасын, жазайын, көрсін Барсам Барса Барса игі еді Барғалы Бөлшектік сан есімнің жасалу жолдары: Көптік және жіктік жалғауы арқылы Септік жалғауы мен көптік жалғауы арқылы Тәуелдік жалғауы арқылы Сөз тудырушы жұрнақтар арқылы Болжалдық сан есімнің жасалу жолдары: Шейін, кейін, қарай шылаулары арқылы Жуық, тарта, таман, -та, -те Жоғары, өте, тым, төмен Бүтін, жарты ширек Түбір мен қосымшаға бөлшектенбейтін негізгі үстеу: Қазақша, түнде, жаздай Тікелей, шикілей, оқыста Соншама, осында, бекерге, босқа Шалқасынан, зорға, балаша Үстеулердің мағыналық түрлері: Мекен, мезгіл, реттік Сапалық, мөлшер, өзгелік Бейнелеуіш, топтау, болжалдық Реттік, есептік, күшейткіш Одағай сөйлем мүшесі қызметін атқарады: Көптік мәнде жұмсалғанда Бір мағынада жұмсалғанда Қосарланғанда Зат есіммен тіркескенде Күрделі түбір мөлшер үстеулері: Керемет, нағыз, әдейі, жорта-жорта Қасақана, бүгін, қыстыгүні Ауызекі, біржола, түнде, ертемен Неғұрлым, ала жаздай, бетпе-бет Мақсат үстеулері: Әбден, әрең, түсте, ерте Текке, босқа, жаздыгүні, лажсыздан Амалсыздан, мыңдап, қазақша Тым, аса, жайбарақат, кеш Себеп-салдар үстеулері: Бірден, ойша, жорамалмен, қапыда Мейлінше, сонша, өте, жөнсіз Мұншама, көптеген, бірталай Әрмен, күнара, әлдеқашан Еліктеуіш сөздер тоб Дәл, қорс, тырс, жалп, ең Кілт, өте, аса, саңқ, мырс Ең, нақ, тым, балп, күңк, бақ Сылп, дода-дода, елпең-елпең Бейнелеуіш сөздер Қалт-құлт, сатыр-сұтыр, сақ-сақ Дүңк, қылт, тық-тық, жалт-жұлт Борт, күрт, сықыр-сықыр, тақ-түк Сырт, қарқ, гүрс, жылт Сөйлемдегі емлеге сай жазылған са 1845-жылы ұлы Абай дүниеге келген. Жолдастарымның кеткеніне екі үш күн болды. 16-17-желтоқсан – Қазақстанның Тәуелсіздік күні. ІІІ-тоқсан басталды. Есептік сан есім қатысқан Құдасының ауылына Ұлжан отыз шақты кісімен келген. Арада жарым жыл өтті. Бір үйден он бес-жиырмадан мал өреді. Мен 11-сыныпта оқимын. Заттың белгісін, түсін, сапасын, көлемін, негізгі сын-сипатын білдіретін шырай: Асырмалы Күшейтпелі Негізгі Жанама толықтауыш қызметіндегі зат есім: Еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігінің бастауы – Желтоқсан оқиғасы. Арманды бұрыннан танитынмын. Бастауышы сын есімнен жасалған сөйлем: Жақсыдан қашпа, жаманға баспа. Әдептіге елікте, әдепсізден жирен. Сыпайының сыры ішінде. Жуас түйе жүндеуге жақсы. Пысықтауыш қызметін атқарып тұрған сын есім: Өнерлі өрге жүзеді. Жақсыда жаттық жоқ. Жақсымен жолдас бол. Үстеу қатысып тұрған сөйлем: Қорыққаннан ба, тоңғаннан ба урядниктің иегі иегіне сақ-сақ етті. Абай Ділдамен қоштасты. Күн көкжиекке барды. Ескіге жаңа – өлшеуіш. Мөлшер үстеулі сөйлем: Балам, жөніңді айтшы. Амал нешік, пешенеме жазғаны осы болды. Ол балаша қуанды. Қимыл-сын үстеуі қатысып тұрған сөйлем: Еліктеу сөзді тіркес: Мыңға жуық Әттең, естімедім-ау! Ақырындап аттау Мекен үстеуі қатысқан сөйлем: Апырау, сіздің ауыл Майқұдыққа қонбаушы еді ғой! Ау, шіркін, ән деп осыны айт! Биылша біз бұл құрылысты тоқтата тұруды жөн көрдік. Сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарып тұрған еліктеу сөз: О, жоғары шық, бала, атаңның қасына бар. Ол мырс ете түсті. Еліктеу сөз анықтауыш қызметін атқарып тұрған сөйлем: variant>Жайнаң қағып жайдары көктем келді. Гулеп ұшқан көбелектей көп бояулы, неше алуан. Көмекші есім қатары: Көңіл-күй одағайы қатысып тұрған сөйлем: Сұрау демеулігі: Грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық амал-тәсілдер: question>Шылау сөздер қатары: Керемет, жылт-жылт Шылау арқылы байланысқан сөз тіркесі: Қызық оқиға Күшейткіш демеулік: Шылау қатысқан сөйлем: Гүлсім оны бұрын көрмеген екен. Әрі жығыл десең, бері жығылады. Жалғаулық шылау қатысқан сөйлем: Менің шаруаммен келіпті. Синонимдес шылаулар: -мыс, -ты Әрі, гөрі Етістіктің мағыналық түрі: Жасалатын негізіне қарай туынды етістіктер: Салт, сабақты Қалып-сапа, амал әрекет Серуен сал, дем ал, ағалық ет етістіктері: Аналитикалық етістік: question>Аналитикалық форманттар: Аналитикалық формалы етістік: Бар, көр Барған, көрген Аналитикалық етістік жасаушы: Есімшеге тіркескен құранды етістік Көсемше формалы етістік Сөз тудырушы жұрнақ Морфологиялық құрылымы жағынан үстеудің түрлері: Себеп, мақсат Сын есімнің асырмалы шырай түрін жасайтын үстеу: Жап-жақсы, қызылдау Семантикасына қарай зат есімді айқындап тұрған үстеу қатысқан сөйлем: Ол маған бажырайып қарады. Тапсырманы жылдам орындады. Үйіне көлікпен қайтты. Еліктеу сөздердің түбіріндегі мағыналық өзгеріс тудыратын дыбыстар: Салаластырғыш жалғаулықтар түрі: Барыс септікті меңгеретін септеуліктер: Лексика-грамматикалық мағыналары жағынан демеулік түрі: Одағай сөздердің ерекшеліктері: Сөйлемнің басқа мүшелерімен грамматикалық байланысқа түседі Субстантивтенбейді Жеке қолданылмайды Туынды одағай: Пай Оһо Міндеттілік мәнін білдіретін модаль сөз: variant>Келуі мүмкін Оқыса керек Қостау (растау) мәнін білдіретін модаль сөз: Сөйлемде тек синтаксистік қыстырма мүше қызметінде қолданылатын модаль сөздер: Білуі тиіс Үнемі тек баяндауыштың шылауында көмекші мүше қызметінде ғана жұмсалатын модаль сөз: Сөйлеушінің сөйлемде айтылған хабар жөніндегі күдік-күмәнімен байланысты модаль сөз: Мыңдық сандар тобы: Заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына жұмсалатын есімдіктер: Негізгі есімдіктер Атрибутивтік есімдіктер Барып кел, келіп кет, сұрап ал етістіктері: Сабақты етістік Қалып етістігі Қазіргі кезде морфемаларға бөлшектеуге келмейтін, тек белгілі бір формада қалыптасқан үстеу түрі: Негіз құрамында ғана қызмет ететін сөз бөлшегі: Делексикалану тәсілімен жасалған күрделі туынды сөз: Тауым қайтты, міз бақпау Он екі, отыз алты, жүз елу төрт Ауызба-ауыз, жақсы-жаман, тау-тау Құрмет ет, жәрдем қыл, қанағат ет Ақ сұр, ақ сары, қара торы Еліктеуіш негізді құранды етістік: question>Араб тілінен енген модаль сөз: І изафеттік конструкция бойынша жасалған тіркес: Адамның ойы Табиғи меншіктілікті білдіретін сөз: Асанның кітабы Көптік жалғау болжал ұғымын білдіреді: Сын есімге жалғанғанда Есімшеге жалғанғанда Тұйық етістікке жалғанғанда Бірінші үлгі бойынша жіктелетіндер: Етістіктің шартты рай, жедел өткен шақ формалары Есім сөз таптары, етістіктің бұйрық рай формасы -қор өнімсіз жұрнағының мәні: Үлкендік мән үстейді Қомсыну мағынаны білдіреді Көптiк мағынаның синтаксистiк тәсiл арқылы жасалуы: Ұн, тары, күрiш Дала, қала, бала Эмоциялы-экспрессивті реңді есім сөз: ariant>Балақай, малақай Сандықша, алаша Зат белгісінің рең жағынан әртүрлі болатындығын білдіретін: Есімше формалары Көсемше формалары Нөлдік формалар Тұйық етістіктің жұрнағы жалғанған заттық мағынадағы сөзі бар сөйлем: Оған сенуге болмайды. Мына ағаш қисықтау өсіпті. Ауланы тазалау керек. Сөйлеу кезінде болып жатқан қимылды білдіретін етістік формасы: Мақсатты келер шақ Ауыспалы шақ «Айттым» сөзіндегі –ты тұлғасы: Етістік тудырушы жұрнақ Сын есім тудырушы жұрнақ Қалып етістіктерді арнайы зерттеген ғалым: К. Аханов Н.Оралбай Өздік етіс тұлғасындағы сөздер: variant>Айтыс, жазыс, сөйлес Жіктік жалғауының ықшам формасында жіктелетін: Қалай рай Есім сөздер Ауыспалы өткен шақтың жасалуы: -ты,-ті жұрнағына жіктік жалғауы қосылады -ғалы,-гелі жұрнағымен көмекші етістік тіркеседі -мақ, мек жұрнағы арқылы Етістіктің таза грамматикалық категориялары: Етіс категориясы Болымдылық-болымсыздық категориясы Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері: variant>Етістіктің аналитикалық форманттары Жедел өткен шақ тұлғасы Өткен шақты анық, танық және неғайбыл өткен шақ деп жіктеген: Толымсыз көмекшi етiстiгi бар тiркес: Қуанып кеттi, жүгiре шықты, құлап қалды Айтып отыр, біліп жүр, сөйлеп тұр Амалдың субъектi мен объектiге қатысын бiлдiретiн етiстiк категориясы: Шақпен тікелей қатысты рай түрі: Неғайбыл рай Сөз бен сөздi сабақтастыра байланыстырып, мезгiлдiк, мекендiк, себептiк, мақсаттық мән үстейтiн: Үстеу Сөйлемде айтылған хабардың ақиқат шындыққа қатынасын бiлдiретiн сөздер: Амалдық өту сипатын бiлдiретiн етiстiктер: Көрiп, барып Айтқалы, келгелі Барған, жүрген Жақпен, шақпен байланысты болмайтын, есімдерше түрленетін етістік: Сабақты етістік Салт етістік


title: Сабақты етістік қатары: табыс септігіндегі сөзді керек ететін етістік түрі. Кімді? Нені? ны, ні, ды, ді, ты, ті


url: http://emirsaba.org/sabati-etistik-atari-tabis-septigindegi-sozdi-kerek-etetin-eti.html#-ғы,_-гі,_-қы,_-кі_жұрнағы_жалғасып,_оған_тәуелдік_жалғауы_үстеледі_де,кел_көмекші_етістігімен_тіркеледі


title: Бірінші  сала - Сабақты етістіктің жасалуы. Етістік тіліміздегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі грамматикалық

text:
Бірінші сала. Бұларға өздеріне тән негізгі лексикалық мағыналарын
дәйім толық сақтап отыратын, соған орай, дербес, грамматикалық
қызметтерін түгелімен атқарып отыратын түбір етістіктер жатады. Бұл
етістіктер өздерінің негізгі мағыналарын ұдайы сақтап отырады да, үнемі
жетекшілік қызметінде жұмсалады. Түбір етістіктердің негізгі көпшілігі осы
топқа жатады. Мысалы: аз, айт, ас, аш, бақ, жар, жақ т.б.
Екінші сала. Бұл топқа өздеріне тән негізгі лексикалық мағыналарын
толық сақтап, сөйлемде дербес мүше болумен қатар, басқа бір жетекші
етістікпен тіркескенде, лексикалық мағыналарын не жартылай, не бүтіндей
жоғалтып, оған қосымша грамматикалық мағына ғана үстеп, жәрдемші
ретінде де қызмет атқаратын түбір етістіктер жатады. Бұл етістіктер сөйтіп,
әрі негізгі, әрі жәрдемші етістіктер есебінде жұмсалады. оларға, мысалы,
мына етістіктер жатады: ал, бар, бақ, бер, бол, біл т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Үшінші  сала - Сабақты етістіктің жасалуы. Етістік тіліміздегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі грамматикалық

text:
Үшінші сала. Бұл топқа енетін етістік саны аз. Оларға өздеріне тән
әуелгі лексикалық мағыналарын я жартылай, я бүтіндей жоғалтып, тек қана
грамматикалық мағына жамап, грамматикалық формаға лекер болып қызмет
ететін яғни бірыңғай көмекші есебінде ғана жұмсалатын е, еді, екен, жазда
етістіктері ғана жатады.
Морфологиялық құрылмы жағынан етістіктер жалаң және күрделі
болып екі салаға бөлінеді. Жалаң етістіктерге түбір етістіктер және жұрнақ
арқылы жасалған туынды етістіктер жатады. Жалаң етістіктер құрылымына
қарай түбір және туынды етістіктер болып екіге бөлінеді. Түбір етістіктер деп
арнаулы
морфологиялық
бөлшектері
жоқ,
демек,
қазіргі
кезде
морфологиялық жағынан түбір және жұрнақ деп бөлшектеуге болмайтындай
етістік формалары аталады. Мысалы: аз, ал, айт, алда, бат, бер т.б. Сонымен,
қазіргі тіліміздегі етістік түбірі неше қилы формалар (есімше, көсемше, рай,
етіс, шақ т.б) тудыратын қосымшалардың барлығын алып тастағанда,
сақталатын, яғни әрі қарай тағы да бөлшектеуге болмайтын түпкі бөлшек
болады. Мысалы: берілген, берілсе, бергіздіртіпті, бергізіліпті деген
формалардың бәріне де ортақ түпкі бөлшек бер бөлшегі түбір саналады.
Туынды етістіктерге, әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы
жасалған етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және
жұрнаққа бөлшектеуге болады, бірақ ол туынды тұлға есебінде қолданыла
береді. Мысалы: ой-ла, той-ла, тер-ле, сүр-ле, ем-де, тоқпақ-та т.б.
Жұрнақ арқылы жасалатын әрбір туынды етістіктің семантикасы,
әдетте, оның құрамына енетін түбір мен қосылатын жұрнақтың
мағыналарынан құралады. Мысалы, тұзда, үтікте, шегеле, емде сияқты
туынды етістіктерді алсақ, бұларға тұз, үтік, шеге деген зат есімдердің түпкі
мағыналары негіз болған да, оларға қосылған-да, а(-е) жұрнақтары бұл зат
есімдерді етістікке айналдырған. Жұрнақ арқылы жасалатын туынды
етістіктердің мағыналары, негізінен алғанда құрамындағы екі компоненттің
мағыналарынан
құралса
да,
ол
екеуінің
құрылымы
бір-бірімен
ажырамайтындай болып бірігеді де, туынды форма бір бүтін тұлға есебінде
тұтасады. Осы себептен кейбір туынды етістіктер бөлшектенбейтіндей
болып, түбір сөз қалпына көшеді.
Туынды етістіктің семантикалық құрылымына оған негіз болатын есім
сөздің мағынасы үлкен әсер етеді. Өйткені (есім сөздің мағынасы үлкен әсер
етеді) қызметі неғұрлым саяз я шағын болса, етістіктің мағынасы да
соғұрлым тайыз я тар болады (бұрғы-ла, асфальт-та), керісінше есім сөздің
қызметі кең я өрісті болса, етістік те соншалықты көп мағыналы болады.
(қолда, көзде).
Түбірлерден немесе негіздерден жұрнақ арқылы жасалатын туынды
сөздердің белгілі морфологиялық құрылымы болады. Әдетте, сол
құрылымның бір компоненті жаңа форма жасауға негіз болатын дербес
мағыналы сөз болса, екінші компоненті-сол бірінші компоненті белгілі бір
табына айналдыратын жұрнақ болады. Туынды етістіктер тіліміздегі негізгі
сөз топтарының қайсысынан болса да, жасала беретіні айқын көрінеді.
Осыған орай, туынды етістіктер жасалатын енгіздеріне қарай, есімдерден
жасалған етістіктер және етістіктен жасалған етістіктер деген екі салаға
бөлінеді. Есім негізгі етістіктерге етістіктерден өзге сөз таптарынан
жасалатын етістіктер жатады, олар арнаулы жұрнақтар арқылы көбінесе зат
есімнен, сын есімнен, үстеуден, еліктеуіш сөзден, әредік одағайдан
жасалады.
Есімдерден етістік тудыратын жұрнақтар мыналар:
1. -ла, -ле, -да, -де, -та, -те жұрнағы арқылы дене мүшелері атауларынан
көп етістік жасалады: төбеле, өкпеле.
2. -лан, -дан, -тан жұрнағы -ла және -н қосымшаларынан пайда болған
құранды қосымша. Осы себептен бұл жұрнақ алды-алдына жұмсалып, жеке-
жеке қосымша ретінде қызмет етіп, сараланатын бастапқы-ла жұрнағы және
өздік я ырықсыз етіс тұлғасын жасайтын-н жұрнағы тіркесімен түрлес те,
азды көпті мағыналас та келеді.
3. -а, -е жұрнағы -көне қосымшаның бірі. Әуелгі баста есім сөзді
етістікке айналдыратын өнімді қосымша болғанымен, бірте-бірте кнеленіп
тек бұрынғы кезде жалғанған сөздерінің аясында ғана қалып қойған.
Мысалы: ата, аса, өрте, тіле, т.б.
4. -ырай, -ірей жұрнағы-әуелгі -ыр және -ай формаларынан құралған
көне қосымша. Бұл жұрнақ көбінесе сын есімдерге, бейнелеуіш сөздерге
жалғанып, олардан сыртқы, ішкі бейне, кескін, келбет, мүсін тәрізді
көріністер мен құбылыстарды білдіретін туынды етістік жасайды. Мысалы:
кішірей, тікірей, бақырай.
Қазақ тілінде кемі екі я одан да көп компоненттерден құралып, сөйлеу
тілінде де, жазба тілде де бірдей қолданыла беретін етістік тіркестері мен
етістікті тіркестер тіпті көп. Мысалы: жәрдем ет, көмек көрсете көр, жәрдем
беретін бол, қол ұшын жалғап жібере ғой, ала келсе игі еді, лақтырып тастай
салғысы келіп отыр екен. Құрамы мен құрылысы жағынан әр түрлі бола
тұрса да осындай есімді тіркестер мен етістікті тіркестердің бәрі де қазақ
тілінде бір категория ретінде қаралып күрделі етістік деген терминмен
аталып жүр. Осы күнгі күрделі етістіктер әуелгі жай тіркестерден туған.
Күрделі етістіктердің түрлері және олардың қысқаша сипаттамалары
мынадай :
1. ....жәрдем ет, ән сал .... деген күрделі етістіктер (есім мен көмекші
етістік)
тек
семантика
жағынан
ғана
емес,
күрделі
етістіктің
грамматикалануына таяныш болады (жәрдем етеді, жәрдем етті, жәрдем етсе
игі еді, жәрдем еткен адам т.б.) Бұл үлгі бойынша жасалатын күрделі
етістіктің лексикалық мағынасына бірінші компонент (есім) негіз болса,
екінші компонент сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде
қызмет етеді, бірақ көмекші етістік қызмет жағынан жұрнаққа ұқсас
болғанымен, формасы мен мағынасы жағынан ешуақытта да онымен тең түсе
алмайды. Сөйтіп күрделі етістіктің бұл формасы сыртқы тұрпаты жағынан
да,ішкі мазмұны жағынан да кұранды болып келеді. Осы себептен бұл үлгі
бойынша жасалған етістіктер күрделі құранды етістіктер деп аталады (ағалық
ет,үлгі қыл қабыл ал, бас қатыр т.б.).
2.... алып кел, барып кел,ала кел, келе кет,сұрап ал тәрізді жеке-жеке
тіркестерді алсақ, олардың әрбір компонентінде өзді-өзінше дербес
лексикалық мағына бар және әрқайсысының осы мағыналары бір-бірінен кем
емес, бір-бірімен тең түседі. Күрделі етістіктің бұл түріне тән әрбір тіркестің
лексикалық мағынасы құрамындағы екі компоненттің мағыналарынан
құралады. Мысалы алып кел, келіп кет деген күрделі етістіктерді талдап
қарасақ, дәлме-дәл болмағанымен шамамен айқындағанда біріншісі ал да кел,
екіншісісі кел де кет деген ұғымдарды білдіреді. Күрделі етістіктердің өзге
топтарынан ажырату үшін бұл топты құрама күрделі етістік не жай күрделі
етістік деп атауға болады.
3. ....бетке шіркеу сала көрме, бойын аулаққа сала берді місе тұтса игі
еді, жігері құм бола жаздады.... деген күрделі етістіктер-тұрақты тіркестер,
яғни
идиомаланған
тіркестер.
Бұлар
грамматикалық
жағынан
бөлшектенбейтіндей болып,лексика-семантикалық жағынан бір ғана негізгі
мағынаны білдіретіндей болып орныққан бір бүтін тұлға есебінде
қолданылатын тұрақты тіркестер, күрделі етістіктер еркін жұмсала
беретіндіктен, күрделі етістіктердің жүйесі мен құрамы идиомаланған,
лексикаланған күрделі тобы деген атпен қаралады. Мыс: опық жеді, ауыз
жаласты, арамтер болды, жан алқымға алды, жек көрді т.б.
Етістіктің грамматикалық категориялары. Етістік формаларының
жүйесін айқындау үшін, сол жүйеге енетін формалардың негізгі
грамматикалық сыр-сипаттарын ашып алу қажет. Өйткені ол жүйе етістіктің
арнаулы формаларынан құралады. Формалардың ерекшеліктері олардың
семантикалық және морфологиялық сипаттарын анықтау нәтижесінде
ашылмақ.
Грамматикалық формаларының көптігі мен мазмұнының байлығы
жағынан және қызметтерінің қарымдылығы мен сан-салалығы жағынан
етістіктер тіліміздегі сөз таптарының жүйесінде төтенше орын алады.
Етістіктің бұл төтенше орны: 1) оның формаларының бәріне де тән, бәріне де
ортақ, бәрінде де болатын жалпы сипаттарымен, 2) сол формалардың өзді-
өздеріне ғана тән, өзгелерінде жоқ жалқы ерекшеліктерімен байланысты.
Өйткені етістік формаларының бәріне тән, бәріне ортақ, жалпы сипаттары
оларды етістік деп аталатын үлкен категорияның айналасына шоқтайтын
жалпы белгі болса, әр формаға тән жалқы ерекшеліктер оларды алды-алдына
саралап, бір-бірінен ажырататын семантикалық және грамматикалық
сипаттарының көрсеткіші есебінде қызмет етеді.
Етістік негізі, қашан да болсын, өзіне лайықты, үйреншікті болып,
әбден қалыптасқан арнаулы қосымшалары қосылғанда ғана тиісті киімін
киіп, дербес лексика - семантикалық мәніне ие болып, грамматикалық
қызметін
мүлтіксіз
атқаратын
формаға
айналады.
Өйткені
етістік
қосымшалары әрбір семантика-грамматикалық топтың (форманың өзіндік
сипаттарын) ерекшеліктерін ашады. Ендеше, етістік формаларында жалпы
қасиет те, жалқы қасиет те болады. Олардың алды - алдына сараланатын
жалпы қасиеттерінен бір-бірін толықтырып, бірімен - бірі селбесіп, өз ара
ұштасатын жалқы қасиеттерінен бүтін сөз табының етістіке тән барлық сыр -
сипаттары құралады. Солай болса, етістік формаларынын түр - түрін,
олардың мағыналары мен қызметтерін анықтау-етістікке қатысты сөз
формаларын жан-жақты етіп талдау, білу, баяндау болмақшы. Осы тұрғыдан
қарағанда, талданылмақшы етістік формаларының жүйесі төмендегі
грамматикалық категорияға бөлінеді:
1. Етістік негізі. 6. Амалдың өту сипаты
категориясы.
2. Қимыл атау категориясы. 7. Есімшелер
категориясы.
3. Салттық және сабақтылық категориясы. 8. Көсемшелер
категориясы
4. Етіс категориясы. 9. Рай категориясы
5. Болымдылық және болымсыздық категориясы. 10. Шақ
категориясы
Бұл категориялардың әрқайсысының мазмұны мен формалары, сондай-
ақ қызметтері де өз алдына бөлек-бөлек мәселелерді зерттейді.
Етістікке тән грамматикалық формаларға да, етістіктен жасалатын барлық
басқа сөз топтарына тән туынды формаларға (Есім және басқаларға) да түп
таяныш я түп негіз есебінде қызмет ететін етістік-тұлға болады. Тілімізде
осындай грамматикалық формаларының бәріне де, сондай-ақ етістіктен
жасалатын басқа да сөз топтарына тән формаларға да түп нұсқа таяныш
болатын ерекше тұлға бар. Осы тұлға етістіктің негізі деп аталады. Бұл тұлға
тек лексикалық негіз ғана емес, грамматикалық тұлға ретінде саналады. Бұл
тұлға қашан да болсын, сөйлеуші адамның тыңдаушы адамға амал-әрекетіне
жүзеге асыруды нұсқай, сұрай, екінші сөзбен айтқанда, бұйыра өтіне айту
семантикасын білдіреді. Мысалы: айт, оқы, жаз, бар, тұр.
Сыртқы құрылысы мен құрамы жағынан етістіктердің негіздері жалаң
да, күрделі де болады. Мысалы: ал, аш, бар, бас, күл, күт, көр, қос, қоры, нан,
тер, сал дегендер - жалаң түбір негіздер де, абайла, арала, ақылдас, бағала
дегендер-жалаң туынды негіздер. Ал кемі екі я онан да көп сөздерден
құралатын күрделі негіздерге: абай бол, айғай сал, жәрдем ет, алып бер
дегендер жатады. Сонымен құрылысы мен құрамына қарай етістіктерді
жалаң және күрделі деп бөлу етістік негіздерінің осындай нұсқаларына
байланысты туады. Жалаң етістіктің де, күрделі етістіктің де лексика -
семантикалық мағынасы осы негіздерге байланысты болады. Етістіктің
салттық, сабақтылық семантикасы да осы негіздерге қарап анықталады.
Мысалы: ал, айт, ая, арала, орна, күл сияқты негіздер кімді? нені деген
сұрауға жауап беретін табыс жалғаулы сөздерге сабақталып тұрады. Ал, бар,
күл, қажы, көз жібер сияқты негіздер табыс жалғаулы сөздерге сабақталмай,
өздерін салт ұстайды.
Етістіктің қай-қайсысы болсын, мейлі ол іс я әрекетті атасын, мейлі
қимыл я қозғалысты атасын бәрі бір-субьекті жасайтын амал-әрекетті немесе
процесті білдіреді. Сондай-ақ іс я процесс сөйлеу тілінде обьектіге не тікелей
тіреліп, сабақталып, не тірелмей, жанай жүзеге асырылып жатады. Етістіктің
осылайша обьектіні тікелей керек ету я керек етпеуі оның жалпы
грамматикалық семантикасына байланысты. Мысалы: кейбір етістіктер
сөйлемде қолданылғанда табыс септікті сөзді-тура толықтауышты керек етіп,
сабақталуды тілеп тұрса кейбір етістіктер табыс септікті сөзді қаламай - ақ
оған сабақталмай-ақ салт күйінде жұмсалып тұрады. Етістіктің табыс
септіктегі сөздікерек ету якерек етпеу қасиеті олардың синтаксистік жағынан
тура
толықтауышты
меңгеру
я
меңгермеу
қабілетіне
байланысты
қалыптасқан. Сен кітапты ал да, үйге қайт деген құрмалас сөйлемнің
алғашқысындағы амалда (ал) бірдемені алуды керек етіп, соған
тіркелетіндей, сабақталатындай қабілет болса, соңғы сөйлемдегі амал (қайт)
ондай обьектіні керек етпей, оны жанай тек үйге қарай кету бағытын ғана
білдіріп тұр.
Аш, айт, бақ, бер, ек, ем, жаз, жай, сеп, сыз, тап, тер, үз, үй, ыл, іл
етістіктерін алсақ бұлардың бәрі де қолдана қалсаңыз кімді нені деген
сұрауларға жауап беретін табыс септіктегі сөзге сабақталады. Сөйлеу тілінде
табыс септікті сөзді демек, тура толықтауышты керек ететін семантикасы бар
осындай етістіктер сабақты етістіктер деп аталады.
Етістіктердің ішінде кімді нені деген сұрауларға жауап күтпейтін,
табыс септіктегі сөзге сабақталмай-ақ жұмсала беретін етісіктер де көп.
Мысалы: ау, бар, бұқ, жат, жур, тол, тоң, қажы, қуан т.б. Мұндай табыс
септіктегі сөзге сабақталмайтын етістіктер әдетте, салт етістіктер деп
аталады. Етістіктердің бәрі бірдей я салт, я сабақты бола бермейді. Олардың
ішінде әрі салт, әрі сабақты болатындары да бар. Әдетте, мұндай қасиеттер
не омоним етістіктер не полисемиялы етістіктерде болады. Мысалы: арт,
жүр, тара етістіктерін қолдана қалсақ, олардың әрқайсысынан }жүкті артық{,
және }ақылы артты{ деген сөйлемдер құрауға болады. Ал мұндай
етістіктердің әрқайсысы әрі салт, әрі сабақты болып қызмет атқарады.
Сұрақтар мен тапсырмалар.
1. Етістік туралы жалпы сипаттама жасаң?
2. Етістіктің лексика-семантикалық сипаты қандай?
3. Түбір етістіктер дегеніміз не?
4. Туынды етістіктің морфологиялық сипаты қандай?
5. Күрделі етістіктер және олардың жүйесі қандай?
6. Етістіктің категорияларына жалпы сипаттама берің.
7. Салт етістік дегеніміз не?
8. Сабақты етістік дегеніміз не?
Достарыңызбен бөлісу: |