title: Список литературы - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Список литературы
1. Бартольд, В. Н. Новый трудъ о половцахъ. – Русскiй историческiй
журналь, 7, 1921, 138-156.
2. Новосельцев, А. П. Половци. – Советская историческая энциклопедия,
11. М., 1968, кол. 284.
3. Golden, P. B. Cumania II. The Ölberli (Ölperli). The Fortunes and
Misfortunes of an Inner Asian Nomadic Clan. – Archivum Eurasiae Medii Aevi, 6,
1986 (1988), 5-29.
4. Pritsak, O. The Polovtsians and Rus’. – Archivum Eurasiae Medii Aevi, 2,
1982, 321-380.
5. Расовскiй, Д. А. Половци, ІІІ. – Seminarium Kondakovianum, 9, 1937, 71-
85.
6. Lăzărescu-Zobian, M. Cumania as the name of thirteenth century Moldavia
and Eastern Wallachia: Some aspects of Kipchak-Rumanian relations. – Journal of
Turkish Studies, 8, 1084, 265-272.
7. Рыбаков, Б. А. Русские земли по карте Идриси 1164 года. – Краткие
сообщения Института истории материальной культуры, 43, 1952, 3-44.
8. Плетнева, С. А. Печенеги, торки и половцы в южнорусских степях. –
В: Труды Волго-Донской археологической экспедиции. Т. 1. М.-Л., 1958 (=
Материалы и исследования по археологии СССР, 62).
9. Pritsak, O. Non-“wild” Polovtsians. – In: To honor Roman Jakobson, II.
The Hague – Paris, 1967, 1615-1623.
10. Golden, P. B. The Polovci Dikii. – Harvard Ukrainian Studies, 3-4, 1979-
1980, 269-309.
11. Lewicki, T. La „ville“ comane de Troia. – Revue des Études Slaves, 25,
1949, 39-44.
12. Lewicki, T. Sur la ville comane de Q y. – Vznik a pocátky Slovanu, 2,
1958, 13-18.
13. Кудряшов, К. В. Половецкая степь. Очерки исторической географии.
М., 1948.
14. Федоров-Давыдов, Г. А. Кочевники Восточной Европы под властью
золотоордынских ханов. Археологические памятники. Москва, 1966.
15. Плетнева, С. А. Половецкие каменные изваяния. – В: Археология
СССР. Свод археологических источников. Е 4-2, 1974, 200 с.
16. Golden, P. B. The Qipčaqs of Medieval Eurasia. An Example of Stateless
Adaptation on the Steppe. – In: Rulers from the Steppe: State Formation on the
Eurasian Periphery, eds. G. Seaman, D. Marks. Los Angeles, 1991, 132-157 (=
Ethnographics Monograph Series, Monograph No. 2).
17. Федоров, Г. С. К вопросу, о пребывании Половцев в Дагестане. – В:
Проблемы археологии и этнографии, вып. 1. Л., 1977, 76-82.Л., 1977, 76-82.
18. Прiцак, О. Половцi. – Украïнський iсторик. Журнал Украïнського
iсторичного товариства. Нью Йорк – Мюнхен, 1-2 (37-38), Рiк Х, 1973, 112-
118.
19. Плетнева, С. А. Половецкая земля. – В: Древнерусские княжества Х-
ХІІІ в. М., 1975, 263-272.
20. Rásonzi, L. Les anthroponzmes comans de Hongrie. – Acta Orientalia
Acad. Sci. Hung., 20, 1967, 135-149.
21. Гордленский, В. А. Что такое „босый волк? (К толкованию „Слова о
полку Игореве“. – В: Известия АН. Отделение литературы и языка. Т. 6,
1947, вып. 4, 317-337.
22. Menges, K. H. The Oriental Elements in the Vocabulary of the Oldest
Russian Epos, “The Igor’s Tale”. – In: Supplement to “Word”, vol. 7
(Monography No. 1). New York, December 1951.
23. Микаил Бащу Ибн Шамс Тебир. Сказание за дъщерята на хана.
Епосът на прабългарите, 882 г. София: Издателство Агато, 1997.
24. Павлов, П. Куманите в обществено-политическия живот на
средновековна България (1186 – началото на ХІV в.). – Исторически преглед,
1990, № 7, 16-26.
25. Стоянов, В. Bulgaro-Turcica, 3-4: История на изучаването на Codex
Cumanicus; Кумано-печенежки антропоними в България през ХV век. София:
ИК Огледало, 2000, 320 с.
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ КОМПЛЕКСОВ ВООРУЖЕНИЯ
КЫРГЫЗОВ И КИМАКОВ В IX –X ВЕКАХ
Худяков Ю.С.
Россия, Новосибирск, Институт
археологии и этнографии СО РАН
На протяжении трех тысячелетий, со времени выделения в зоне
Евразийских степей особого культурно-хозяйственного типа кочевых
скотоводов и на всем протяжении его последующего существования, военная
сфера всегда занимала одно из ведущих направлений в жизнедеятельсности
кочевых обществ. Во многом, благодаря высокому уровню развития
военного дела, кочевой мир смог разиваться, аккумулировать основные
ресурсы степного ландшафта и использовать внешние поступления,
получаемые в качестве дани с обществ, основанных на других культурно-
хозяйственных типах.
Предпринимавшиеся ранее опыты оружиеведческого анализа разных
видов источников позволили проследить основные этапы развития
оружейных комплексов древних номадов бронзовогого века, особенности
военного дела тюркских и монгольских кочевых народов Южной Сибири и
Центральной Азии на протяжении на протяжении хунно-сяньбийской эпохи,
периодов раннего, развитого и позднего Средневековья. Как показал
сравнительный анализ, несмотря на наличие общих тенденция в развитии
вооружения и способов его применения на всем протяжении военной
истории древних и средневековых номадов Центрально-Азиатского
историко-культурного региона, каждый из изученных оружейных
комплексов обладал своеобразными чертами.
Свои характерные четры были характерны для военного дела населения
Кыргызского и Кимакского каганатов в период их возвышения на военно-
политической арене Центральной Азии в IX – X вв.
В эпоху «Кыргызского великодержавия» правящая элита енисейских
кыргызов смогла консолидироваться вокруг своего правителя Ажо, который
провозгласил себя каганом и тем самым бросил вызов уйгурскому кагану в
борьбе за господство над всем регионом Центральной Азии
2, с. 489
.
Важным фактором успеха в длительной войне с уйгурами стало
высокоразвитое военное дело. Кыргызам удалось наладить собственное
оружейное производство, что позволило обеспечить армию самыми
современными для того времени формами оружия дистанционного и
ближнего боя, и средствами защиты, создать централизованную военную
организацию по образцу азиатской десятичной системы деления войска и
народа, в рамках которой было подготовлено и вооружено три тумена
кыргызской панцирной конницы и восемь десятитысячных отрядов легкой
кавалерии, составленной из воинов союзных и зависимых племен кыштымов,
усовершенствовать тактику ведения конного боя, которая предусматривала
сочетание
атакующих
действий
отрядов
легковооруженной
и
тяжеловворуженной конницы. Кыргызским правителям удалось подчинить
северные племена Бома, с которыми они ранее постоянно враждовали, и
включить их в состав своей армии
7, с. 134-135, 138-141, 155-157
.
Наибольшее значение для обеспечения победоносного хода войны имело
развитие вооружения. В IХ – Х вв. на вооружении у кыргызских воинов
наряду с обычными сложносоставными луками с концевыми, срединными
боковыми и фронтальной накладками, появились луки с одной парой
срединных боковых накладок или подобные луки с дополнением срединной
фронтальной накладки
7, с. 69-73
. Появление этих форм луков было
направлено на повышение их скорострельности. По сравнению с набором
оружия предшествующего периода у кыргызских воинов значительно
возросло количество форм железных наконечников стрел. Для поражения
незащищенного металлическим доспехом противника они применяли
наконечники с трехлопастным, двухлопастным, четырехлопастным и
плоским пером разных типов. Наиболее распространенными были стрелы с
вытянуто-пятиугольной, удлиненно-шестиугольной, удлиненно-ромбической
и
асимметрично-ромбической
формой
пера.
Наиболее
крупные
трехлопастные наконечники снабжались фигурными отверстиями в лопастях
и костяными шариками-свистунками. Еще большим разнообразием форм
выделялись кыргызские стрелы, предназначенные для пробивания
металлического защитного покрытия, преодоления панцирной брони,
рассечения и раздвижения колец кольчуги. В составе спектра бронебойных
стрел кыргызских воинов IX – X вв. были трехгранно-трехлопастные,
четырехгранно-четырехлопастные,
трехгранные,
четырехгранные,
прямоугольные и округлые в сечении наконечники разных типов. Среди них
были наконечники удлиненно-ромбической, ярусной, боеголовковой,
вытянуто-пятиугольной, удлиненно-треугольной и иных форм
7, с. 88, 6, с.
135-136
. Разнообразие форм является важнейшим показателем развитости
набора стрел определенного функционального назначения. По количеству
групп и типов бронебойных наконечников кыргызский набор стрел
значительно превосходит аналогичные наборы в составе комплексов
вооружения всех других тюркских и монгольских кочевых народов
Центральной Азии в эпоху раннего Средневековья
8, с. 145-146, 171, 185-
186, 214-214; 9, с. 13-14, 33-36
. Луки и стрелы кыргызские воины хранили и
носили в налучьях и колчанах. Этими видами оружия были вооружены
воины, как служившие в легкой кавалерии, так и тяжеловооруженные
кавалеристы. Отряды легкой конницы обстреливали противника в рассыпном
строю. В набор оружия панцирных всадников входили различные виды
оружия ближнего и рукопашного боя: копья и пики с ромбическими,
округлыми и квадрадными в сечении наконечниками. Они были главным
оружием таранных атак, проводившихся тяделовооруженными воинами в
плотно сомкнутом строю. В рукопашном бою кыргызские воины атаковали
врагов палашами, саблями и боевыми топорами
10, с. 109
. Палаши и сабли
были самым престижным оружием кыргызских панцирных всадников.
Особенно ценились импортные клинки, изготовленные мастерами-
оружейниками в странах ближнего и Среднего Востока. Подобная сабля с
клинком из дамасской стали, украшенная орнаментом и арабской надписью с
изречением из Корана, была обнаружена в кургане кыргызского
военачальника Багыра в Туве
3, с. 26
. Кыргызские тяжеловооруженные
воины защищали голову и тело сфероконическим железным шлемом,
чешуйчатым, или ламеллярным панцирем, плечи и грудь накладными
щитками, руки и ноги – наручьями и поножами. Для защиты корпуса
использовались деревянные щиты, округлой формы, сколоченные из досок.
Панцирные всадники прикрывали защитной попоной и тело боевого коня,
которую дополняли накладные щитки
5, 1961. с. 60
. С выделением в
составе кыргызского войска отрядов тяжеловооруженной конницы тактика
ведения конного боя стала сочетать атаки легкой и панцирной кавалерии с
последовательным вводом в действие разных контингентов. На
дистанционной фазе сражения в бой вводились отряды легкой конницы,
которые стремились охватить вражеское построение по фронту и с флангов и
вести обстрел по всей линии соприкосновения. В решающий момент
сражения противника атаковала панцирная кавалерия, которая должна была
подавить его организованное сопротивление.
Другим крупным военно-политическим государственным образованием,
возникшим в завершающий период эпохи раннего Средневековье в степных
районах Алтая, Восточного и Центрального Казахстана, и Западной Сибири,
с центром в Прииртышье, был Кимакский каганат был создан на базе
объединения семи тюркских и монгольских кочевых племен
4, с. 92-94
. По
одной из научных гипотез несколько монголоязычных кочевых племен после
разгрома Уйгурского каганата переселились из северо-восточной Монголии
на запад в верховья Иртыша, где объединились с западными тюркскими и
телесскими племенами племенную конфедерацию, на основе которой было
создано Кимакское государство
1, с. 146
. Значительную часть кочевого
населения в составе этого государства составляли кочевые племена
кыпчаков, потомков западных тюрок и тюкизированные племена степного
Алтая и Западной Сибири
11, с. 144-145, 148
. В предметном комплексе
памятников кочевого населения этих районов, относящихся ко периоду
существования Кимакского каганата представлены разнообразный набор
предметов вооружения. В составе оружия дистанционного боя выделяется
несколько типов луков с концевыми, срединными боковыми и фронтальной
накладками, либо только со срединными накладками В памятниках этого
времени в Приобье были обнаружены луки с одной срединной фронтальной
накладкой, которые в дальнейшем получат широкое распространение в
монгольскую эпоху
8, с. 181
. В кимакском наборе железных наконечников
стрел преобладали трехлопастные асимметрично-ромбической, удлиненно-
ромбической, вытянуто-пятиугольной и боеголовковой форм. Наряду с ними
использовались и плоские стрелы разных типов, среди которых чаще других
наконечники с асимметрично-ромбическим пером. В комплексе кимакских
бронебойных стрел представлены трехгранно-трехлопастные, трехгранные,
четырехгранные, ромбические и круглые в сечении наконечники. наиболее
употребительными среди них были трехгранные асиммертично-ромбической,
удлиненно-ромбической и боеголовковой формы. Помимо стрел с
железными наконечниками население северной периферии Кимакского
каганата широко использовало костяные стрелы
8, с. 186-188
. Стрелы
хранились в закрытых и открытых колчанах, широко распространенных в
кочевом мире в раннем Средневековье.
В ближнем бою кимакские всадники могли атаковать противника
копьями с ромбическими и линзовидными в сечении наконечниками с
удлиненно-ромбическим пером. К числу редких форм относится находка
наконечника копья с трехлопастным пером из Степного Алтая
8, с. 195
. Все
обнаруженные к настоящему времени кимакские копья можно отнести к
числу универсальных, предназначенных для поражения незащищенного
металлическим доспехом и тяжеловооруженного противника. Среди них нет
специализированных
бронебойных
форм.
Большим
разнообразием
отличается клинковое оружие кимакских воинов. В их числе представлены
мечи с прямым, обоюдоострым, ромбическими или линзовидным в сечении
клинком; палаши с прямым однолезвийным клинком, прямой рукоятью и
разными формами перекрестий; сабли с прямым или слабоизогнутым
клинком, изогнутой рукоятью и различными перекрестьями
8, с. 190-195
.
Судя по находкам панцирных пластин и бронзовых бляшек с изображением
кимакских панцирных всадников, для защиты кимакские воины применяли
чешуйчатые и ламеллярные панцири, сфероконические шлемы и щиты
8, с.
196-198
. Состав оружия в кимакских памятниках с разных районов их
распространения свидетельствует, что в Восточном Казахстане, Степном
Алтае и Верхнем Приобье в составе военных отрядов были как
легковооруженные, так и панцирные всадники, а на северной периферии
Кимакского каганата преобладали конные стрелки.
Сравнивая между собой кыргызский и кимакский оружейные комплексы
можно отметить, что различия касаются нескольких видов оружия. Среди
луков заметных отличий между обоими комплексами не наблюдается. По
набору групп и типов кимакский набор небронебойных стрел вполне
сопоставим с кыргызским. Несколько отличается от кыргызского меньшим
числом форм кимакский набор бронебойных наконечников стрел. В
кыргызских памятниках значительно больше находок подобных стрел, что
свидетельствует о больших возможностях поражения защищенных
доспехами противников в дистанционном бою. В наборе средств ведения
таранных атак кыргызские воины также имели ощутимые преимущества,
поскольку помимо универсальных, у них на вооружении были различные
типы специализированных бронебойных копий. В то же время набор
клинкового оружия кимаков отличается большим разнообразием форм и
большим количеством самих находок этого оружия. Также как и кыргызские
воины кимаки стремились к приобретению престижных импортных клинков
8, с. 191-192
. В составе кимакских военных отрядов были панцирные и
легкоовооруженные всадники и пехотинцы, входившие в состав каганской
гвардии и ополчений племен и городов. Отряды легкой конницы действовали
в рассыпном строю и атаковать противника лавой. Они несколько уступали
отрядам кыргызской панцирной кавалерии в проведении таранных атак, но
располагали более широкими возможностями в рукопашной фазе конного
боя. Недостаток средств защиты делал кимакских воинов более уязвимыми
по сравнению с панцирными всадниками, но более маневренными и
имеющими превосходство в скорости перед тяжеловооруженными воинами.
Выработанные в результате боевой практики приемы ведения рукопашного
боя помогли кимакским войскам остановить продвижение кыргызов в юго-
западном направлении в Степном Алтае и Верхнем Прииртышье.
Список литературы
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
Алма-Ата, 1989. 293 с.
2. Бартольд В.В. Киргизы. Исторический очерк // Сочинения. М., Т. II, Ч.
1. С. 471-543.
3. Грач А.Д., Савинов Д.Г., Длужневская Г.в. Енисейские кыргызы в
центре Тувы (Эйлиг-Хем III как источник по средневековой истории Тувы).
М., 1998. 84 с.
4. Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX – XI вв. по арабским
источникам. Алма-Ата, 1972. 156 с.
5. Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири,
Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961. 392 с.
6. Овчинникова Б.Б. К вопросу о вооружении кочевников средневековой
Тувы (по материалам раскопок могильника Аймырлыг) // Военное дело
древних племен Сибири и Центральной Азии. Новосибирск, 1981. С. 132-146.
7. Худяков Ю.С. Вооружение енисейских кыргызов VI – XII вв.
Новосибирск, 1980. 176 с.
8. Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири
и Центральной Азии. Новосибирск, 1986. 268 с.
9. Худяков Ю.С. Вооружение центрально-азиатских кочевников в эпоху
раннего и развитого Средневековья. Новосибирск, 1991. 190 с.
10. Худяков Ю.С. Сабля Багыра: Вооружение и военное искусство
средневековых кыргызов. СПб, 2003. 192 с.
11. Худяков Ю.С. О происхождении культуры средневековых кыпчаков //
Древности Алтая. Горно-Алтайск, 2004. № 12. С. 138-153.
KIPCHAKS AND THE MONGOI CAMPAIGNS AGAINST
EASTERN EUROPE
István Zimonyi
Hungary, Szeged University
There were three important political actors in the beginning of the 13th century
in Eastern Europe. The Kipchak tribes ruled the steppe zone, while the Kievan Rus
and Volga Bulgars controlled the forest zone. The Kipchak tribes reached Eatern
Europe in the middle of the 11th century and from that time on they played
important role not only in the history of Rus and Volga Bulgars, but they had deep
impact in Georgia, Byzantium, Danube Bulgaria and Hungarian Kingdom. The
Mongols creating a vast empire in the first half of the 13th century waged war
twice against Eastern Europe and after successful conquest the Golden Horde was
founded.
1
This paper focuses on the Mongol campaigns against the Kipchaks within the
western conquest. The Kipchak tribes of Eastern Europe migrated along the rivers.
The reconstruction of their settlements was based on the direction of the Rus
attacks which have survived in the Russian annals, the archaeological excavations,
the territorial distribution of the Kipchak stone sculptures and the evidence of place
names. Accordingly the following groups can be distinguished: Danube, Bug,
Dnepr, Azov, Don, Donec, Caucasus and Volga-groups.
2
The Mongol forces attacked Eastern Europe first through the Caucasus in
1223. The campaign was a part of a larger war against the empire of the
Khwarazmshah. Chinggis Khan’s troops assembled on the river Irtish in the
summer of 1219 and reached Otrar in the autumn. The Khwarazshah distributed his
forces among the big cities as he was afraid of a decisive battle, but Chinggis Khan
abandoning the tactics applied in north China conquered the towns of Transoxania
one by one. Otrar was captured after five months siege in February 1220. Bukhara
was taken in the same month and Samarkand in March. The empire came to an
end. Jal l al-Dīn, the son of the Shah was the only leader, who defeated the
Mongols in a battle, but he was forced to retreat to India. Chinggis Khan sent his
generals Jebe and Sübötey to pursuit Muhammad, the Khwarazmshah according
the basic Mongol strategy. He flew to an island of the Caspian Sea and died there
in January 1221.
3
The Mongol generals asked the permission of Chinggis Khan to
continue the campaign to reconnoitre the western countries and so they attacked
Azerbaijan and Georgia, then they crossed the Caucasus in 1222. The Alans made
an alliance with the nomadic Kipchaks.
4
The Mongols sent envoys to the Kipchaks
according to Ibn al-Athīr who were successful in alienating the Kipchaks stating
that the Mongols and Kipchaks were of the same stock (jins) and they have
1
The western campaigns of the Mongols in general: Spuler 1943, ; Vernadsky 1953; Grekov-Jakubovskij 1950;
Tihvinskij 1970; Göckenjan 1991; Sinor 2001; sourcebooks on the campaigns: Göckenjan, Sweeney 1985;
Tatárjárás emlékezete; Revised and supplemented version: Tatárjárás.
2
Fedorov-Davidov reconstructed six (1966, 147-150) and Pletneva eight groups (1974, 19-23), twelve by Pritsak
1982, 340-341
3
Ratschnecsky 1993, 118-134.
4
The term used in Muslim and eastern sources, whereas Cumans in western and Polovtsians in Russian sources.
different religion than the Alans. The Mongols promised treasure and clothing to
the Kipchaks, who accepted the offer and left the Alans and dispersed. First the
Alans were crushed and then the Cumans.
5
The Mongols spent the winter in the
northern Caucasus and took Sugdak on the Crimea.
6
In 1223 they penetrated into
the steppe and they killed the son of Konchak, Yuriy and Danil Kobyakovich
during the wars, but Köten and other princes escaped.
7
The western Russian princes paid little attention to the raid of Chinggis Khan,
as the Russian annals did not record it at all. The prince of Galych, Mstislav was
informed about the events in the Caucasus by his father-in-law, the Kipchak ruler
Köten, who offered presents for making an alliance against the Mongols. Mstislav
convoked the Russian prince to Kiev. The princes of Kiev and Chernigov took part
in the war council and decided to march together with the Kipchaks against the
Mongols toward southeast and to attack the Mongols on the steppe. The main
body of the army went along the Dnepr and met the envoys of the Mongols under
Zarub who declared that the Mongols did not intend to attack the Rus’ territories
west of the Dnepr and said: “We have heard that you are marching against us,
having harkened to the Polovtsians/Kipchaks; but we have not attacked your land
or your villages, nor have we marched against you; but we have come, sent by
God, against our serfs and our grooms, the pagan Polovtsians. Make peace with us.
Should (the Polovtsians) escape to you, then drive them off and take their goods
for yourselves. We have heard that they have done much evil to you, and for this
reason we are fighting them.”
8
The report contains several topoi, but reflects the
aim of the Mongols to divide the opponents. The Russians killed the envoys and
the reinforcement from Chernigov, Galych and Smolensk arrived. The allied forces
reached the easternmost bend of the Dnepr, when other Mongol envoys arrived:
“You have harkened to the Polovtsians and have killed our envoys and are
marching against us. March on, then. But we have not attacked you. May God (be
judge) of all men.”
9
The Russian troops crossed the Dnepr and marched forward on
the steppe. The battle took place on the Kalka on 31 May between the Mongols
and Russian-Kipchak army. The Kipchak troop under Yarun retreated. The three
leading princes fell during the fight and the Mongols defeated the Russian forces
and pursued the remnants as far as the Dnepr, then retreated.
10
The crushing defeat
was due to the feud among the Russian princes and lack of unity among the
commanders, absence of the troops from the powerful northern and eastern
principalities such as Novgorod and Vladimir-Suzdal. The casualties amounted to
the half of the participating princes.
11
The news of the Mongol attack in 1223
reached Europe through Henry of Livonia’s Chronicle.
12
5
The basic source is Ibn al-Athīr description on the Mongol campaign. On operations in the Caucasus cf. Schütz
1973.
6
Ibn al-Atīr X, 416–417; Richards 2010, 222–223; A tatárjárás… 58–59).
7
NPL 62, 265.
8
Fennell 1983, 65
9
Dietze 1971, 94-96; Fennell 1983, 66.
10
The Russian annals recorded the events under title the “Tale of the battle on the Kalka” in different versions,
which preserved reliable historical data. Cf. Fennell 1980, 18-31.
11
Fennell 1983, 63-68
12
Göckenjan, Sweeney 1985, 29-32.
Then the Mongols attempted to conquer the Volga Bulgars, but they had precise
information about the nomadic tactics of the Mongols and they put up ambushes
for the Mongols and defeated them. Ibn al-Athīr recorded: “Most of them were
killed, none but only a few escaped. It was said they were about 4 000 men. They
went to Saqsin returning to their king, Chinngis Khan. The territoty of the
Qipchaqs became empty of them and whoever survived of them returned to his
country. The road was cut: The Tatars had entered it and nothing arrived from
them from fox, ermine, sable, etc. of what is carried from these countries. When
they left it (the road), they returned to their country and the roads was
uninterrupted and carried the goods as before.”
13
During the first Mongol invasion
the Kipchak tribes between the Dnepr and Volga were temporally conquered.
Parallel with the campaign of Jebe and Sübötey Jochi, the eldest son of
Chinggis Khan marched on the Syr-darya and captured the towns of Sugnak,
Özkend, Barchin and Ashnas and finally Jand im April 1220. Afterwards Chingis
Khan sent Jochi, Ögedey and Chagatay against Khw razm during his campaign in
Transoxania. Ögedey and Chagatay sieged the town and returned to their father,
while Jochi marched to the steppe and remained there till the spring of 1223.
Chinngis Khan with his sons met him between Chimkent and Jambul and spent the
summer with hunting. Then Jochi returned his camp.
14
Rashīd al-Dīn recorded the
events in another way after the siege of Khwarazm stating: „Chagatay and Ögetey
then set off to join their father, and they reached Chingiz-Khan before the fortress
of T laq n. As for Jochi, he set out from Khw razm for the Erdish, where his
heavy baggage was, and reached his ordos. Previously, Chingiz-Khan had ordered
Jochi, he set out upon the conquest of the northern countries, such as those of the
Bular, Bashghïrd, Orus, Cherkes, and the Qïpchaq Steppe, and to subjugate them.
As /Jochi/ had held back from this operation and returned to his own tents,
Chingiz-Khan was extremely annoyed and said: ‘I will put him to death without
seeing his face.’ Jochi was taken suddenly ill.”
15
Finally Jochi died and the conflict
came to an end. Rashīd al-Dīn mentioned the order of Chingiz-Khan to attack the
western countries once again: „It had been previously ordained by a yarlïgh of
Chingiz-Khan that Jochi should proceed with an army and seize and take
possession of all the northern countries, such as Ibir-Sibir, Bular, the Qïpchaq
Steppe, and the lands of the Bashghïrd, Rus, and Cherkes as far as Darband on the
Caspian, which the Mongols call Temür-Qahalqa. Jochi neglected this command,
and when Ögedey Khan acceded to the Khanate, he charged Batu with the same
undertaking, deputing his nephew Möngke Qa’an, the latter’s brother Böchek, and
his own son Güyük Khan, along with such great emirs as Sübetey Bahadur, the
army commander of the Uriyangqat people who came to this country with Jebe, at
the head of an army, to gather all together with the other princes under Batu and set
about the conquest of the northern countries.”
16
The chronology of this neglected
command is debated, as Juwaynī having described the campaign of Jebe and
Sübedey as far as the cross of the pass Darband in the Caucasus than he wrote that
13
Ibn al-Athīr XII, 388-389; Zimonyi 1992/3, 350; Zimonyi 1985, 197-204; Volžskie Bulgarija 1988).
14
J. A. Boyle, Djuči: EI II, , 571; Ratschnevsky 1993, 136-137.
15
Boyle 1971, 118, Thackston 1999, 359.
16
Boyle 1971, 107-108; Thackston 1999, 352
Sübedey met Jochi in the Dasht-i Qipchaq in the beginning of 1224 and both
joined to Chingis Khan:
17
„Then they came to Darband and none remembered that
any army had ever passed through or gone to war by this route, but they had resort
to a stratagem and so passed through. The army of Tushi stationed on the Plain of
the Qifchaq and that region; they linked up with them and departed from thence to
rejoin Chingiz-Khan.”
18
According to Rashīd al-Dīn Jochi refused to meet Chingis Khan as he
neglected his command to attack the western countries, so it cannot be dated before
1223, which seem to be logical, as Jochi could help the campaign led by Sübötey
and Jebe. All in all Chingis Khan sent his eldest son Jochi to the west. The details
and results of this attack is not known, only the western border of Jochi ulus were
recorded by Juwaini: «When during the reign of Chingiz-Khan the kingdom
became of vast extent he assigned to everyone his place of abode, which they call
yurt. To his eldest son, Tushi (Tūšī), he gave the territory stretching from the
regions of Qayaligh
19
(Qay līġ) and Khorezm (Hw rizm) to the remotest parts of
Saqsin (Saqsīn) and Bulghar (Bulġ r) and as far as the hoof of Tartar horse had
penetrated.”
20
We have no data on the attack of Jochi between 1224 and 1227.
Chinggis-Khan’s attention turned toward the Tanguts and he died during the
campaign against the Tanguts in 1227.
The new great khan, Ögödey was elected in 1229, whose first step was to
conquer the Qitays in north China. It meant that greater forces were not sent
against Eastern Europe between 1227 and 1235. The Russian annals mentioned
border incidents in 1229 and 1232 referring to the Volga-region.
21
Both attacks had
consequences for the Kipchaks and Volga Bulghars. In 1229 a Mongol raid is
recorded in the Russian annals: “In 1229 the inhabitants of Saqsin and the Polovec
escaped from the Tatars to the Bulgars from the south and the Bulgar advanced
guard also retreated as they were defeated by the Tatars near the Yayik (Ural)
river.”
22
In 1232 the Mongols attacked the Volga Bulgars nott reaching their Great
Town (Biler).
23
The eastern borders of the Volga Bulghars were conquered. These
Mongol attacks had an impact on the Kipchaks along the Volga.
Ögedey having consolidated the East, i.e. North China and Persia convoked a
quriltay in 1235 and it was decided to launch an attack against the West, i.e
Europe. Rashīd al-Dīn described it in detail: “Having returned in the Year of the
Horse (1234) from his conquest of the lands of Khitai, Qa’an had called an
assembly in Talan-Daba and held a quriltay. In this Year of the Sheep (1235) he
wished to reassemble all the sons, kinsfolk, and emirs and cause them to listen
once again to the yasas and ordinances. They all presented themselves in
accordance with his command, and he distinguished them everyone with every sort
of kindness and favour. For one continuous month, in union with his kinsmen, he
joined the morning /draught/ to the evening draught in feasting, and in his wonted
17
Buell 1993, 19-20.
18
Qazwini 1912, 116; Boyle 1958 I, 149.
19
A lay to the west of Kopal (Boyle 1958 I, 42, note 9).
20
Qazwini 1912, 31; Boyle I, 42
21
Zimonyi 1992, 351-352.
22
PSRL I, 453; Zimonyi 1992/93, 351.
23
PSRL I, 459; Zimonyi 1992/93, 352.
manner in accordance to his practice, he bestowed upon that assembly all the
valuables that had been gathered together in the treasuries. And when they had
done with feasting and merrymaking he turned to the disposal of the affairs of the
state and the army. And since some parts of the lands had not yet been conquered,
and in certain countries some were practicing rebellion, he set about dealing with
these matters, dispatching each one of his kinsmen in a different direction and
intending to proceed in his own person to the Qïpchaq Steppe. However, Möngke
Qa’an, who, although in the first flower of youth, had the perfect wisdom and
counsel of an old man, remarked upon Qa’an’s intention and said: “All of us
brothers and sons stand awaiting thy ever-fulfilled command so that we may give
our lives in whatever manner he may suggest whilst Qa’an busies himself with
spectacles and pleasure and amusement and does not endure the toils and hardships
of travel. Otherwise of what use are kinsmen and emirs, and a countless army?”
All present approved these perfect words and made them their model and guide;
and the august mind of Qa’an resolved that of the princes, Batu, Möngke Qa’an,
and Güyük Khan, together with others of the princes and a great army, should set
out for the countries of the Qïpchaq, Orus, Bular, Majar, Bashghïrd, Sudaq, and
/all/ that region and subjugate them all.”
24
The aim of the campaign was described
in the Secret History of the Mongols as follows: “Earlier on, Sübe’etey-ba’atur,
campaigning against Meket (=Magas), Men-kermen, Keyibe and other cities, had
crossed the rivers Adil and Jayaq rich in water, and had reached as far as Qanglin,
Kibcha’ut, Bajigit, Orusut, Asut, Sesüt, Majar, Keshimir, Sergesüt, Buqar (read
Bolar) and Keler peoples.
25
The subjugation of the Kipchaks were mentioned
among main strategic aim of the campaign.
The basic strategy of the Mongols during the western campaign was the attack
against the nomads on the steppe in summer and against the peoples of the forest
region in winter. The Hungarian friar, Julianus illuminated the matter with the
following words: “Those Russians, Hungarians and Bulgars, who escaped from
them, told me personally that the Tatars look forward to the coming winter, when
the rivers and marshes freeze and so they can plunder easily the whole Russia with
their numerous strength as they did in case of the Rutens.”
26
The great western campaign directed first against the Volga Bulgars. Mongol
forces joined near their country in the autumn of 1236 and conquered Volga
Bulgaria during the winter. The parallel and subsequent events of the raid against
the Volga Bulgars were recorded in the letter of Julianus. The attack against Saksin
on the lower Volga led by Möngke and Büjek with the left wing of the Mongol
army was described by Juwaynī.
27
Pelliot dated the campaign to the winter of
1236/1237.
28
After consolidating the Mongol power in the Volga-Kama region and
Volga-Don steppe the Mongols attacked the Mordvins and Burtas (Vedin/Veda
and Merovia by Julianus).
24
Ali-Zade 1980, 116-119; Boyle 1971, 54-55; Verhovskij 1960, 35-36; Thackston 1999, 324
25
Rachewiltz 1985, 26-27.
26
Vernadsky 1953, 50; Dörrie 1956; Göckenjan, Sweeney 1985, 104-105; Györffy 1986, 76-77.
27
Boyle 1958 II, 553-554 cf. Chinese description by Pelliot 1920, 166.
28
Pelliot 1920, 167.
Rashīd al-Dīn gave a detailed description of the events inserting the campaign
against the Hungarian king at the beginning of the report: „They all set out
together in the spring of the bichin yïl, that is, the Year of the Monkey, falling in
Jum d II of the year 633 /12
th
February - 12
th
March, 1236/. Having travelled
throughout the summer, in the autumn, in the region of Bulghar, they joined the
family /of Jochi/, Batu, Orda, Shiban, and Tangqut, who had also been deputed to
that region ... (Raid against the Hungarians)….Thereafter
29
, in the winter, the
princes and emirs gathered together on the River Yaman
30
and sent the emir
Sübedey with an army into the country of the Ās and the region of the Bulghar.
They /themselves/ went as far as the town of Kūy.k.
31
The emirs /of the town/,
Bayan and Chïqu, came and paid homage to the princes. They were received with
honor, but upon their return /Bayan and Chïqu/ again rose in revolt, and Sübedey
Bahadur was sent /against them/ for the second time in order to take them
prisoner.
32
Thereafter the princes held a council, and each with his army set out in an
encircling movement and attacked and conquered the countries which lay across
their path. Möngke Qa’an moved in such a circle upon along the bank of the river
and captured both Bachman, who was one of the chief emirs of those parts, of the
Ülirlik people in the Qipchaq federation, and Qachir-Ukula of the Ās people. This
happened in the following manner. This Bachman together with a number of other
robbers, had escaped from the sword and a further group of fugitives had joined
him. He would strike upon every side and carry something off, and day by day the
mischief he caused grew greater. He had no fixed place of abode, and the Mongol
army could not lay hands on him. In the daytime he used to lie hidden in the forests
on the banks of the Etil. Möngke Qa’an ordered two hundred boats to be
constructed and one hundred fully armed Mongols to be set in each, while he and
his brother formed a hunting ring and proceeded along the banks of the river. In
one of the forest on the Etil they found some dung and other traces of an
encampment that had been hurriedly abandoned. In the middle of this they found
an old woman, from whom they learnt that Bachman had crossed on to an island
and that he had acquired during that period by his wickedness and mischief was on
that island. Because no boats were at hand, it was impossible to cross the Etil, but
suddenly a strong wind arose, the water began to billow, and (it) receded from the
passage leading from the island to the other side; and because of Möngke Qa’an’s
good fortune the bottom became visible. He ordered the troops to ride in. Bachman
was seized and his army destroyed within an hour, some being flung into the river
and some killed outright. The Mongols bore off their wives and children as
prisoners, and they likewise carried off much valuable booty. Then they returned.
29
After describing the campaign against Hungary earlier events were mentioned Minorsky 1952, 228.
30
Yayiq i.e. Ural river cf. Minorsky 1952, 239
31
KWYK, KWXK, KRNK. The identification of the town is debated. Tizengauzen referrred to the Great City
without special explanation. Smirnov after Berezin (1951, 268) reconstructed as Kermenčuk. Fahrutdinov rejected
it as the town was located north of the Kama river whereas Bilyarsk was the greatest centre of the Volga Bulghars
south of the Kama, and Kermenčuk can be dated to the Mongol age (13-15th century) there is no trace of earlier
settelement there. According to Fahrutdinov the term can be read as Turkic kirmen 'town, fortress' (1984, 101-102).
32
The date of the revolt is uncertain cf. Smirnov 1951, 53-54; Fahrutdinov 1984, 100-102.
The water began to move, and when the troops had crossed, it was back again
without one soldier’s having suffered harm. When Bachman was brought before
Möngke Qa’an, he bagged to be put to death by the latter’s own hand. Instead
Möngke ordered his younger brother Böchek to cut him in half. Qachir-Ukula, the
Ās emir, was likewise put to death. That summer Möngke remained in that region.
Then in the taqïqu yïl,that is, the Year of the Hen, falling in the months of the
year 634 (1236-7/, the sons of Jochi Khan, Batu, Orda, and Berke, the sons of
Qa’an, Qadan and Güyük Khan, as also Möngke Qa’an, the grandson of Chaghatai
Khan, Büri, and the son of Chingiz-Khan, Kölgen, went to war against the Boqshi
and Burtas and conquered them in a short space of time.”
33
Julianus, Juwainī and Rashīd al-Dīn proves that the left wing of the Mongol
army under Mengü and Böchek marched against Bachman who must have been the
chief of the Kipchak tribes along the lower Volga in the winter of 1236-37 and the
Mongols conquered the steppe region between the Volga and the Don. After
defeating the Volga Bulghars the other Mongol princes, their western and south-
western neighbours i.e the Mordvas and the Burtas were subdued. The Mongols
reached the borders of the principality of Vladimir-Suzdal.
The Hungarian friar, Julianus was in Suzdal in 1237 and he copied a Mongol
letter written to the king of Hungary, which was confiscated by the grand duke of
Suzdal. Among others it is stated: „Further, I have learned that you keep the
Cumans, my slaves, under your protection. Whence I charge you that
henceforward you do not keep them with you, and that you do not make me your
enemy on their account.”
34
The Mongols regarded the reception of the
Cumans/Kipchaks as a hostile act. The Cumans on the lower Danube under prince
Borc embraced Christianity and became the subject of the Hungarian king with his
people in 1227 and a Cuman episcopacy was founded and the Hungarian king took
the title Rex Cumaniae from 1229.
35
It can be regarded a crucial motive for the
later Mongol invasion against the Hungarian Kingdom.
The Kievan Rus’ was not a centralized political unit, several principalities
flourished. The most powerful principality was that of Vladimir-Suzdal in the
north-east controlling Novgorod. The south-western part of Russia was unstable, as
the royal families of Smolensk, Chernigov and Volynia–Galich fougt for
supremacy over Kiev symbolizing the control over Russia.
The Mongols conquered Russia in two different phases. The attack against
north-eastern Russia was a complicated task, which was perfectly planned. In
winter 1237-38 the Mongols conquered the principilty sieging its main cities:
Rjazan’ on 16-21 December 1237, Vladimir on 3-7 February 1938 and defeating
the grand duke in the battle on the river Sit’ on 4 March. The Principality of
Vladimir-Suzdal, the most powerful state of Russia was totally defeated and the
Mongols left the territory of the principality in spring and arrived in the steppe of
the Kipchaks.
The next two years the Mongols first had to secure their further invasions by
seizing the steppe region and then they had to pacify the peoples of the northern
33
Ali-Zade 1980, 128-133; Boyle 1971, 57-59; Verhovskij 1960, 37-38; Thackston 1999, 326-327.
34
Sinor 1999,11.
35
Balogh 2001, 149-160; Kovács 2005, 55-66.
Caucasus. Rashīd al-Dīn recorded the events of 1238: “in the autumn, Möngke
Qa’an and Qadan proceeded against the Cherkes and, in winter their king, Tuqar
(Tūqār
36
) by name, was killed. Shiban, Böchek and Büri proceeded against the
region of Qirim and conquered Tatqara of the Qipchaq people. Berke proceeded
against the Qipchaq and captured Arjumaq, Quranmas, and Qiran (Arjumāk,
Qūrānb/mās, Qap/tarān), the leader of the Mekrüti (B/Makrūti).”
37
The Mongols
first attacked the Cherkes in the Kuban region east of the Black Sea. Moving
westward they crossed Perekop, the gate of the Crimea defeated the Kipchaks of
the Crimea and captured Sugdak (Sudak) on the coast on 26 December.
38
Besides,
the Mongols attacked the Kipchaks living in the steppe from the lower Dnepr to
the Dnestr. The Mongol raid against the Kipchaks provoked the western migration
of the fourth Cuman ruler, Küten with his people (40 000) to the territory of the
Hungarian kingdom, as the Hungarian king Béla IV reset the Kipchaks after having
been baptized to strengthen his position against his internal opponents and as
useful auxiliary troops against the threatening Mongols.
39
After the successful campaign against the Caucasus in the winter of 1239-1240
the Mongols made a banquet and Möngke and Güyük with their armies were
ordered to return to the great Khan to Mongolia. The remaining Mongol army
under Batu continued the campaign against Kiev, which was sieged on 6th
December 1240. Then the Mongol army conquered Galych and Volhynia. The
Mongol central army crossed the Verecke Pass in the Carpathian Mountains, the
gate of the Hungarian Kingdom from the East on 12 March and they annihilated
the border protection. A Mongol patrol reached in the vicinity of Pest on the
Danube. The Kipchaks under Küten had to face serious challenge as the opponents
of the Hungarian king accused the Kipchaks with cooperation with the Mongols
and the mob massacred Küten and his revenue in Pest. The Kipchaks having heard
of the murder left the country along the Danube to northern Bulgaria.
40
The Hungarian king, Béla IV. Led his army to the river Sajó and he was totally
beaten by the Mongols near village Muhi on 11 April 1241. The Mongols crossed
the Danube in the winter 1241-1242 and perhaps the death of Ögödey in December
1241 was among the main reason that the Mongol army retreated from the
Hungarian Kinngdom following the lower Danube.
Rashīd al-Dīn noted that during their march they met Kipchaks: “The news of
Qa’an death had not reached them. Then in the Year of the Leopard, a number of
Qipchaq had come to fight with Köten (Kūtan
41
) and Shingqur, the son of Jochi.
They gave battle and the Qipchaq were defeated. In the autumn they returned again
and passed into the region of Temür-Qahalqa (Tīmūr Qahalqa
42
) and the
36
Var: Būqār, Būqān.
37
Ali-Zade 1980, 136-137; Boyle 1971, 60; Verhovskij 1960, 39; Thackston 1999, 327; cf. Golden 1995-1997,
116).
38
Spuler 1943, 19.
39
Polgár 1999, 91-102; Balogh 2001, 53-61.
40
Göckenjan, Sweeney 1985, 141-142,157-159; Pálóci-Horváth 1989, 48-51.
41
Var: Kūs. Köten, the second son of Ögödey. The identification with the Cuman chief Köten is hard to defend as he
was killed in 1241 in Pest (Boyle 1971, 71 note 350).
42
The Iron Gate is the name of several passes. According to the geographical context the Iron Gate of the lower
Danube in the vicinity of Orsova is mentioned here.
mountains of those parts. They gave an army to Ila’udur (Aylāwdūr
43
) and
dispatched him against them. He proceeded thither and defeated the Qipchaq, who
had fled to that region. They subjugated the Urungqut (Ūrunkqūt
44
) and Badach
(Bādāğ
45
) and brought (back) their envoys. The whole of that year was passed in
that region. In the beginning of the taulai yil, that is, the Year of the Hare,
corresponding to the months of the year 640/1242-1243, having completed the task
of conquering that country, they returned their ulus in the mogha yil, that is, the
Year of the Snake, corresponding to the months of the year 641/1243-1244, and
alighted in their own ordos. And God best knows the truth.”
46
The Mongol central army led by Batu left the Carpathian Basin in spring of
1242 along the Danube, while the Mongol princes conquering Transylvania
marched along the river Olt toward Bulgaria. Thence most of the Mongol princes
returned to their homeland. Batu and his family settled on the rivers of the South
Russian steppe. Plano Carpini described the Cuman territory (terra Comanorum)
in his journey across the steppe of Eastern Europe in 1245. He mentioned four
rivers, Dnepr, Don, Volga and Ural, whose both banks were used as migrating way
for the Mongol elite.
47
Batu moved along the Volga and it became the centre of the
Golden Horde, which determined the fate of Eastern Europe in the next two
centuries.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Literature - Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Literature
Abramowski, W. (1976) Die chinesischen Annalen von Ögödey und Güyük –
Übersetzung des 2. Kapitels des Yüan-shih: Zentral-Asiatische Studien 10, 117-
167.
Ali-Zade, A. A. (1980) ed. Fazlall h Rašīd al-Dīn, Džāmi
c
at-Tavārīh. Vol. II/1.
Moskva.
Allsen, T. T, (1983) Prelude to the Western Campaign: Mongol Military
Operations in the Volga-Ural Region, 1217-1237: Archivum Eurasiae Medii Aevi
3, 5-24
Allsen, T. (1991) Mongols and Transcaucasia: Archivum Eurasiae Medii Aevi 7,
11-17.
Balogh L. (2001) Mikor költözött Kötöny kun fejedelem Magyarországra [When
did Kuthen thr Cuman prince proceed to Hungary?]: Acta Historica (Acta
universitas scientiarum Szegediensis) 113, 53-61.
Balogh L. (2001a) Egy 1237-es mongol levél [A Mongol letter from 1237]. In:
Nomád népvándorlások, magyar honfoglalás. Szerk. Felföldi Sz., Sinkovics B.
Budapest, 149–160.
Boyle, J. A. (1958) The History of the World-Conqueror by ‘Ata Malik Juwaini.
Translated from the Text of Mirza Muhammad Qazvini. Bd. I-II. Manchester.
Boyle, J. A. (1971) The Succesors of Gengis Khan. Transl. from the Persian of
Rashid al-Din by ~. New York.
43
Var: Aylāwdur
44
Var: Ūrūnkqūt, Ūrūxkqūt. Golden 1995-1997,116.
45
Var: Xārāğ, Xādāğ . Golden 1995-1997, 109.
46
Ali-Zade 1980, 164-167; Boyle 1971, 69-71; Verhovskij 1960, 45-46; Thackston 1999, 331-332.
47
Giessauf 1995, 210.
Buell, P. D. (1993) “Sübötei Ba’atur” in Igor de Rachewiltz, Hok-lam Chan, Hsiao
Ch’i-Ch’ing and Peter W. Geier, ed., The Service of the Khan. Eminent
Personalities of the Early Mongol-Yüan Period (1200–1300). Wiesbaden, 13–26.
Dietze, von J. (1971) Die erste novgoroder Chronik nach ihrer ältesten Redaktion.
Hrsg. von ~. Leipzig.
Dimnik, M. (1981) Mikhail, Prince of Chernigov and Grand Prince of Kiev 1224-
1246. Toronto.
Dörrie, H. (1956) Drei Texte zur Geschichte der Ungarn und Mongolen: Die
Missionreisen des fr. Julianus O.P. ins Uralgebiet (1234/5) und nach Rußland
(1237) und der Bericht des Erzbischofs Peter über die Tartaren. Göttingen.
Фахрутдинов, Р. Г. (1984) Очерки истории Волжской Болгарии. Москва.
Fedorov-Davydov, G. A. (1966) Kočevniki Vostočnoj Evropy pod vlast’ zoloto-
ordinskich chanov. Moskva.
Fennell, J. L. I. (1977) The Tale of Baty’s Invasion of North-east Rus’ and its
Reflexion in the Chronicles of the Thirteenth-Fifteenth Centuries: Russia
Mediaevalis 3, 41-78)
Fennell, J. (1980) The Tatar Invasion of 1223: Source Problems: Forschungen zur
Osteuropäischen Geschichte 27, 18-31.
Fenell, J. (1983) The Crisis of Medieval Russia 1200-1304. Longman London and
New York.
Gießauf, J. (1995) Die Mongolengeschichte des Johannes von Piano Carpine.
Graz.
Golden, P. B. (1987) A Timurid Persian Geographical Abridgement on the Lands
of the Northern Mediterranean and Black Sea Coasts. In: Between the Danube and
the Caucasus. Ed. Gy. Kara. Budapest, 63–83
Golden, P. ( 1995-1997) Cumanica IV. The Tribes of the Cuman-Qıpčaqs:
Archivum Eurasiae Medii Aevi 9, 99-122.
Golden, P. B. (1996), The Černii Klobouci. In: Symbolae Turcologicae. Studies in
Honor of Lars Johanson, eds. A. Berta et al. Uppsala, 97–107.
H. Göckenjan, J. R. Sweeney, (1985) Der Mongolensturm. Berichte von
Augenzeugen und Zeitgenossen 1235-1250. Ungarns Geschichtsschreiber 3. Graz,
Wien, Köln.
Göckenjan, H. (1991) Der Westfeldzug (1236-1242) aus mongolischer Sicht. In:
Wahlstatt 1241. Beiträge zur Mongolenschlacht bei Liegnitz und zu ihren
Nachwirkungen. Hrsg. von Ulrich Schmilewski. Würzburg, 35-75.
Греков, Б. Д., Йакубовский, А. Ю. (1950) Золотая орда и ее падения. Москва.
Györffy Gy. (1963, 1987) Az Árpád-kori Magyarország történeti földrajza. [The
historical geography of Árpádian Hungary] Vol. I, II. Budapest.
Histoire secrète des Mongols. ed., L. Ligeti. Monumenta Linguae Mongolicae
Collecta I. Budapest 1971.
Ibn-el-Athiri, Chronicon quod perfectissimum inscribitur. Vol. XII. Ed. C. J.
Tornberg. Lugduni Batavorum 1853.
KMTL Korai magyar történeti lexikon (9-14. század). )[Lexicon of ancient
Hungarian history (9-14
th
centuries]. Ed. Kristó Gy. Budapest 1994.
Korobeinikov 2008 – Korobeinikov, D.: A broken mirror. The Kıpçak world in the
thirteenth century. In: The Other Europe in the Middle Ages. Avars, Bulgars,
Khazars and Cumans. Ed. by Curta, Fl. with the assistance of Kovalev, R. East
Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450–1450. Vol. 2. Leiden–Boston:
Brill. 379–412.
Kovács 2004 – Kovács Sz.: A Német Lovagrend és a kunok közötti fegyveres
hódítás és térítés. In: Balogh–Keller 2004, 139–150.
Kovács 2005a – Kovács, Sz.: Borc, a Cuman chief in the 13th century. AOH 58/ 3
(2005) 255–266.
Kovács 2005b – Ковач, С.: Экспансия западного христианства: миссия
доминиканцев среди половцев (куманов). Бюллетень (Newsletter). 12 Hungaro
– Russica II. История и культура Евразийской степи. 2-й Сборник статей.
Российских и венгерских востоковедов. Москва: ИВ РАН, 2005, 52–73.
Kristó Gy. (1984) A tatárjárás (1241-1242)[The Mongol Invasion]. In:
Magyarország története [History of Hungary]. Vol. 1. Ed. Székely Gy. Budapest,
1417-1440, 1713-1714.
Ligeti L. (1962) A mongolok titkos története [Secret History of the Mongols –
Hungarian translation]. Budapest.
Ligeti L., A magyar nép mongol kori nevei (magyar, baskír, király) )[Designations
of the Hungarian people in the Mongol period]. Magyar Nyelv 60 (1964), 385–404
Minorsky, V. (1952) Caucasica III. The Al n Capital *Magas and the Mongol
Campaigns: BSOAS 14, 221-238.
NPL – Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов.
Москва– Ленинград: Издательство Академии Наук СССР. 1950.
Pálóczi Horváth, A. (1989) Pechenegs, Cumans, Iasians. Steppe people in
medieval Hungary. Corvinus. Budapest.
Pelliot, P. (1920) À propos des Comans: Journal Asiatique 15, 125-185.
Pelliot, P. (1949) Notes sur l’histoire de la Horde d’Or. Paris.
Pletneva 1974 – Плетнева С. А. Половецкие каменные изваяния. Свод
археологических источников. Москва: Наука.
Polgár Sz. (1999) Kötöny, kun fejedelem [Kötöny, the Cuman prince]. In:
Tanulmányok a középkori magyar történelemről. Szerk. Homonnai S., Piti F., Tóth
I. Szeged,
Polnoe Sobranie Russkich Letopisej (=PSRL) Sanktpeterburg 1908, Band. 2.
Pritsak 1982 – Pritsak, O.: The Polovcians and Rus. AEMAe 2 (1982) 321–380.
Qazwini, Mirza M. (1912) ed. The Ta’rikh-i-Jahan-Gusha of ‘Ala’u’d-Din ‘Ata
Malik-i-Juwaini, E. J. W. Gibb Memorial XVI. Vol. 1. London.
Ratchnevsky, P. (1993) Genghis Khan. His Life and Legacy. Trans. and Edited by
Th. N. Haining. Blackwell. Oxford, Cambridge.
Rachewiltz, I. De, The Secret History of the Mongols: Papers on Far Eastern
History 30 (1984), 81-160 (100, 155-157); 31 (1985), 21- 93 (26, 31, 58-61, 70).
Rogers, G. S. (1996) An Examination of Historians’ Explanations for the Mongol
Withdrawal from East Central Europe: East European Quarterly 30, 3-26.
Schmieder, F. (1997) Johannes von Plano Carpini, Kunde von den Mongolen.
1245-1247. Übersetzt, eingeleitet von ~. Sigmaringen.
Schütz, E. (1973) Tatarenstürme in Gebirgsgelände. (Transkaukasien, 1220, 1236)
Central Asiatic Journal 17, 253-273.
Sinor, D. (1999) The Mongols in the West. Journal of Asian History 33, 1-44.
Смирнов, А. П. (1951) Волжские Булгары. Москва.
Spuler, B. (1943) Die Goldene Horde. Die Mongolen in Russland 1223-1502.
Wiesbaden
Tatárjárás emlékezete [Sources on the Mongol Invasion]. Szerk.[ed.] Katona
Tamás. Budapest 1981.
Tatárjárás [The Mongol Invasion]. Szerk.[ed.] Nagy Balázs. Osiris, Budapest 2003.
Thackston, W. M. (1999) Rashiduddin Fazlullah, Jami’u’t-tawarikh. Compendium
of Chronicles. A History of the Mongols. Transl. and Annotated by ~. Sources of
Oriental Languages and Literatures 45. Harvard University.
Тихвинский С. Л. (1970) (ред.) Татаро-монголы в Азии и Европе. Москва.
Vernadsky, G. (1953) The Mongols and Russia. Newhaven.
Верховский, Ю. П. (1960) Рашид-ад-Дин, Сборник летописей. Т. ІІ. Пер. ~.
Москва.
Veszprémy L. (1994) Újabb szempontok a tatárjárás történetéhez [New aspects to
the history of Mongol invasion]. Iskolakultúra 4:15-16, 28-35.
Волжская Булгария и монгольское нашествие. Казань 1988.
Wyngaert, A. (1929) Sinica Franciscana. Itinera et Relationes Fratrum Minorum
saeculi XIII. et XIV. B. 1. Quaracchi-Firenze.
Zimonyi, I. (1985) The First Mongol Raids against the Volga Bulgars. Altaistic
Studies. Papers at the 25
th
Meeting of the Permanent International Altaistic
Conference at Uppsala June 7-11 1982. Ed. G. Jarring - S. Rosén. Konferens 12.
Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Almqvist and Wiksell Inter-
national, Stockholm, Sweden, 197-204 = Первый монгольский рейд на
волжскую булгарию. Из истприи золотой орды. Казань 1993, 86-97.
Zimonyi, I. (1992/93)Volga Bulghars between Wind and Water: Acta Orientalia
Academiae Scientiarum Hungaricae 46, 347-355.
Zimonyi, I. (2000) The Towns of the Volga Bulghars in the Sources (10-13
th
century): Srednevekovaja Kazan’ - Vozniknovenie i razvitie. Red. F. Š. Huzin.
Kazan’, 134-140.
Zimonyi, I. (2001) Die Aussage eines mongolischen Kriegsgefangenen zur Zeit der
Belagerung von Kiev im Jahre 1240: Chronica 1, 52-66. 309.
AVRASYA DALASINDA KIPCHAKTAR ATKARGAN
TARIHI MANIZDI OKIGALAR:
(Avrasya Bozkırların a Kıpçakların Oyna ığı Tarihi Roller)
Ahmet Taşağil,
Mimar Sinan University
1.1 KUMAN-KIPÇAKLAR
1.1.1 Kuman A ı- Kıpçak A ı
9. asırdaki, Doğu Avrupa’da Peçenekler ile başlayan kaynaşmada, batıya
yayılmanın son halkasını Kuman-Kıpçaklar oluşturur. Kaynaklarda en çok Kuman
adı ile bahsedilmesine rağmen, birçok farklı söyleniş şekli vardır. Kumanlara
Ruslar “Polovets”, Bizanslılar ve Latinler “Kumanos, Kumanon, Cumanus,
Komani”, Almanlar ve diğer batılı milletler “Khartes” Macarlar “Kun”,
Müslümanlar Kıpçak demişlerdir.
Kuman ve diğer bütün farklı söylenişler, genellikle, sarı-açık sarı saman rengi,
sarışın gibi anlamlar ifade ederler. Bundan anlamaktayız ki, bir kısım Kumanlar
gerçekten, beyaz tenli, kumral sarı saçlı idiler. Bu isim onlara diğer Türk
boylarından farklı olduğu için verilmiştir. Kuman ismi 885’ten itibaren İslam ve
Gürcü kaynaklarında “Kıpçak” ismi ile geçmektedir.
Kuman-Kıpçakların kökeni konusunda bir çok tartışmalar olmuş, özellikle
tiplerinin, sarışın, kumral, mavi gözlü olduklarının belirtilmesi Hint-Avrupalı
iddiasının ortaya atılmasına sebep olmuştur. Buna karşılık M.Ö. 2 yy.dan itibaren
3-4 yüzyıl boyunca Tanrı Dağlarının Kuzey yamaçları ile Isık göl dolaylarında
oturan Wu-sunların da Çin kaynaklarında Kumral ve mavi-yeşil gözlü olduğu
bilinmektedir. Diğer taraftan İslam kaynaklarında bildirildiğine göre 936 yılında
Çin’de Liao (Moğol K’i-tan) adlı bir kavmin saldırıları sonucunda Kun adlı bir
kavim Sarılar ülkesine çekilmiştir. Onların aslında Dokuz Oğuz boylarından biri
olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca 925 yılında Kansu Uygurları arasında Kun (Huna)
adlı bir boyun da yaşadığı biliniyordu. Neticede Seyhun-İrtiş arasında Oğuzlar,
Tobol ve İsim çevresinde Kıpçaklar, buradan Altaylara doğru Kimekler, Isık göl
etrafında ise Karluklar bulunuyordu. Daha doğu da ise Sarı Uygurlar yaşamakta ve
bunlara bağlı olarak da bu civarda Kunlar varlığını sürdürüyordu.
Kunlar (Kumanlar), Kıtanların baskısı sonucu, beraberlerinde Sarı
Uygurlardan bir kitleyi de yanlarında sürükleyerek, Cungarya’dan geçip, Karluk
bölgesine geldiler. Oradan da Kuzey Kıpçak sahasına doğru ilerlediler. Aslında
Kunların kuzeye doğru göçmelerinin sebebi güneyde Karahanlı hükümdarı Togan
Han tarafından sıkıştırılarak kuzeye doğru püskürtülmeleridir. Diğer bölgelere
uzaklığı açısından boylara bir tür ana kaynaklığı oluşturan kuzeye yönelen Kunlar
(Kumanlar), Kimeklerin bir kolu olan ve Tobol, İşim ırmakları arasında oturan
Kıpçaklar ile birleşip, Kuman-Kıpçak birliğini meydana getirdiler. Doğudan gelen
Kıtan baskısı ve otlak darlığı sebebiyle İtil nehrine doğru ilerlediler (1030) ve
Uzları Balkanlara doğru ittiler. 1064 yıllarında Uzları kesin olarak mağlubiyete
uğrattıktan sonra Karadeniz’in kuzeyine yerleştiler. Bu tarihten sonra Doğu
kaynaklarında Karadeniz’in kuzeyi ve Hazar Denizi’nin kuzeyine Deşt-i Kıpçak
denmeye başlandı.
1.1.2 Deşt-i Kıpçak’a İlerleme
Kuman-Kıpçak Karadeniz’in kuzeyine gelir gelmez kendilerinden önceki
Peçenek ve Uzların gibi Rus knezleri ile mücadele etmek zorunda kaldılar. İlk
çarpışma Preyeslav knezi Vsevolod ile oldu. Sonuç alınamamış olmalı ki, 1055
yılında iki taraf barış yaptı. Bu sırada Kuman-Kıpçakların başbuğunun “Boluş”
olduğunu görmekteyiz. Boluş’tan sonra 1061 yılında, Rus vekayinamelerinde
geçen adıyla İskal(Sakal?) adlı başbuğ idaresinde, Kıpçaklar Rusları ağır bir
yenilgiye uğrattılar. Daha sonra Rusların Kıpçaklara karşı Peçenek ve Uzları
koruması üzerine 1068 yılında Kıpçak orduları tekrar Rus arazisine girip Kiyef
yakınındaki Alta Irmağı üzerinde birleşik Rus ordusunu çok ağır bir mağlubiyete
uğrattılar. Bu yenilgi neticesinde Kiyef’te karışıklıklar çıktı. Knez İzyaslav
Lehistan’a kaçmak zorunda kaldı. Kuman-Kıpçaklar daha sonra Çernigov
knezliğine kadar sokuldular. Bundan sonra Rus topraklarına arka arkaya Kuman-
Kıpçak hücumlarını görmekteyiz. Bu akınlarda Kuman-Kıpçaklar 1071’de
Rostovtsev ve Neyatin bölgesine, 1079’da “Voin” kasabasına, 1080’de ise
Novogrod sahasına kadar ilerlediler. Bu sırada Kuman-Kıpçak hakimiyeti Don-
Dnyester bölgesi ağırlık merkezi olmak üzere Balkaş-Talas havalisinden Tuna
ağzına kadar geniş bir sahayı kaplıyordu. Kafkaslarda Kuban sahası ile kuzeyde İtil
Bulgarları ülkesine kadar uzanıyordu. Kuman-Kıpçak akınları 1080-1090 yılları
arasında da devam etti. Bu akınlar Rus şehirlerine kadar uzanmakla birlikte,
düzenlenmelerinin gerçek sebepleri Rus knezlerinin davetidir. Hatta bazı akınlarda
Rus şehirleri dahi yağmalanıyordu. Ayrıca Rus knezleri tahta çıkar çıkmaz,
Kuman-Kıpçaklarla barışı korumak için onlara, altın, kumaş ve sürü
gönderiyorlardı.
1.1.3 Tuna Nehrine Uzanma/ Balkanlar a Akınlar
Bu arada 1087 yılında Peçenek başbuğu Tatuş’un ittifak teklifi üzerine
Kumanlar, Tuna Nehrini geçerek Balkanlara doğru ilerlediler. 1090 yılından
itibaren Kuman-Kıpçaklar en parlak devirlerine girdiler. Bu sıralarda başlarında
çok cesur oldukları vurgulanan yetenekli başbuğlar vardı (Benek=bonyak,
Tugorkan=Tugorhan, Sarıhan=Şaruhan ve Altınoba=Altınopa). Kuman-Kıpçaklar
1091 yılında Bizans ile ittifak yaparak, Peçenekleri imha ettiler. Bu suretle Bizans
mutlak bir felaketten kurtulmuş oldu. 1092’de Lehistan üzerine sefer düzenlediler.
1092/1093’ te Bizans arazisinde yağmalarda bulundular. Daha sonra bir grup
Kuman-Kıpçak Kapuç adlı bir başbuğ idaresinde Macaristan içlerine kadar
sokuldu. 1093 yılında tekrar Kiyef Knezliğine saldırıp, Toreçsk şehrini aldılar.
1.1.4 Rusya Düzlüklerin e Maceralar:
1094 yılında Kuman-Kıpçaklar ile Rus knezleri arasında barış yapıldı. Bu
barışın en önemli maddesine göre Kuman-Kıpçak başbuğu Tugorkan’ın kızı ile
Kiyef knezi evlenecekti. Bu suretle Karadeniz’in kuzeyinde bir süre barış
sağlanacaktı. Fakat bu barış uzun sürmedi. Knez Vladimir Monomah’ın İtler ve
Kıtan adlı Kuman-Kıpçak elçilerini ve maiyetindekileri haince öldürmesi üzerine,
tekrar Kuman-Kıpçak orduları Rus topraklarına girdi. Hatta başbuğ Benek
(Bonyak) bir Pazar akşamı ani olarak Kiyef’e kadar yaklaşıp Knez’in köşkünü
yakmıştı(1096). Kıpçaklar, Peçeneklerin daha önce yaptığı gibi Dnyeper(Özü)
nehrini esas kabul edip doğusunda ve batısında ayrı iki siyasi birlik oluşturdular.
Bu Gök Türk döneminde olduğu gibi sağ ve sol şeklindeydi. Bir tür bozkır
örgütlenme biçiminin Karadeniz kuzeyine taşınmasıdır. Don havzasında olana
Kara Kıpçak, Dnyeper Dnyester arasındakine Ak Kıpçak yurdu adı verilmişti.
Doğudaki Kıpçak yurdunun sınırları çok geniş olup, İdil Bulgar ülkesine yani
Kama Irmağına kadar uzanırdı. Burada yaşayan Fin Ugor kökenli Burtaslar
Kıpçaklara bağlanmışlardı.
Diğer başbuğ Tugor Han ise Pereslavl şehrine hücum etti. Fakat şehre yardım
için gelen Rus knezleri Tugor Han’ı yenerek öldürdüler(1096). Bu arada damadı
(Svyatopolk), Tugor Han’ı cesedini Kiyef’e götürerek merasimle gömdü. Kuman-
Kıpçaklar derhal bu yenilginin acısını ani bir baskınla aldılar. Başbuğ Küre, Kiyef
şehrine kadar geldi. O zamanki vekayinameyi yazan vak’anüvisin bulunduğu
manastıra kadar giren Küre, son derece değeri yüksek bütün eşyaları götürdü.
Daha sonraki yıllarda Kiyef ve Çernigov Knezlerinin Kuman başbuğlarının
kızı ile evlendiğini görmekteyiz. Bundan sonra kısa bir müddet barış dönemi
yaşandı. Volınya knezi David İgoroviç, Kuman-Kıpçaklarla ittifak yaparak
1099’da Macarlara karşı sefere çıktı. Macarlar, ağır bir zayiata uğratıldı.
Arkasından Ruslar ile Kuman-Kıpçaklar arasında “Sakov” barışı yapıldı. Fakat bu
barış da kısa sürdü ve Kiyef knezi Svyatopolk 1103’te Kuman-Kıpçakları Suteni
nehri kıyısında ani bir baskınla yendi. Çarpışmalar esnasında 20 kadar Kuman
beyinin öldüğü bildirilmektedir. Bu mağlubiyetin de acısını unutmayan Kuman-
Kıpçaklar, arka arkaya üç yıl Rus topraklarına akın yaptılar ve pek çok ganimet
aldılar. Kiyef ve Pereyeslav çevreleri tamamen yıkıldı.
1110’lu yıllarda kabiliyetli başbuğlarını (Tugor Han, Şaru Han, Bonyak/Benek)
birer birer kaybeden Kumanlar, artık zayıflamaya başlamıştı. Şaru Han’ın yerine
geçen oğlu Otrok (=Atrak) kızını Gürcü Kralı II. David’e verdi. Kiyef knezi
Svyatopolk 1113’te ölünce oğlu Vladimir Monomah yerine geçti. Bu sırada Rus
knezi Vladimir Monomach, Kuman-Kıpçak topraklarına taarruza başlamıştı. Rus
knezlerinin Kuman topraklarına saldırıları 1116 yılında da sürdü. Başbuğ Otrok, bu
baskıya dayanamayarak 1118 yılında damadı II. David’in yanına gitti. Bu sırada
Kafkaslarda birleşen Kuman-Kıpçak orduları, Anadolu Selçuklularını Kafkaslara
doğru ilerlemesini durdurdu. Daha sonra bu ordular Şirvan, İran, Ermenistan’a
başarılı seferler düzenlediler.
1150’yi takip eden yıllarda Dnyeper bölgesindeki Kumanlar tekrar kuvvetlendi
ve Rus arazisini akınlara başladı. Hatta 1154’deki akında Çernigov knezini esir
aldılar ve büyük hediyeler, fidye karşılığında tekrar serbest bıraktılar. Bu akınlarda
Peryeslav Çernigov ve Novgorod-seversk knezlikleri büyük zarar gördüğü için
ahalisi kuzeye Suzdal bölgesine göç etti.
1170 yılında Kumanların başında Konçak ve Kobyak (Köpek-Kebek) adlı
başbuğları vardı. Bu başbuğların idaresinde Kuman-Kıpçaklar, Peresyeslav
knezliğine akınlar yaptılar (1177-1179). Fakat 1184’de Knez Svyatoslav
idaresindeki Rus ordularına mağlup olup 7.000 esir verdiler. Esirler arasında
mancınık benzeri ateşli silah ustası bir Müslüman ustanında bulunması ilginçtir.
Kuman-Kıpçaklar, bu mağlubiyete de karşılık vermekte gecikmediler. 1185
baharında Novgorod-Seversk knezi İgor kumandasındaki birleşik Rus ordusunu
aşağı Don nehrine bağlı Kayalı ırmağı kıyısında kuşatarak imha ettiler. Başbuğ
Konçek (Konçak)’in idare ettiği bu savaşta prens İgor dahil Rus ordusundaki
knezleri hepsi yakalandı. Fakat Prens İgor, sonradan kaçmayı başardı. Rus milli
destanı olup “Slovo o polku İgoreve”nin konusu bu 1185 muharebesidir. Bu İgor
destanında seferin ayrıntıları, kahramanlık, üzüntü ve İgor’un karısının feryatları
kısaca anlatılmıştır. Rus kültürü oluşmaya başladığı ilk devirlerden itibaren
bozkırda yaşayan Türk kökenli halkların etkisi altında kalmıştır. Özellikle sosyal
ve siyasi örgütlenmede Türk etkisi görülmektedir. Bu etkileme destanlara da
yansımıştır. İgor Destan’ında din, madencilik, savaş tekniği, donatım ve benzeri
yönlerden Ruslar üzerindeki Türk tesiri açıkça fark edilmektedir.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник материалов международной научной конференции кипчаки евразии: история, язык и

text:
Түркі жазбалары мен мәдениеті күндері аясында
Кимек мемлекетінің 1100 жылдығына арналған
ЕУРАЗИЯ ҚЫПШАҚТАРЫ: ТАРИХ, ТІЛ ЖӘНЕ
ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ
халықаралық ғылыми конференциясы материалдарының
ЖИНАҒЫ
СБОРНИК
материалов международной научной конференции
КИПЧАКИ ЕВРАЗИИ: ИСТОРИЯ, ЯЗЫК И
ПИСЬМЕННЫЕ ПАМЯТНИКИ,
посвященной 1100 летию Кимекского государства
в рамках Дней тюрскской письменности и культуры
The collection of materials International Conference
"THE KIPCHAKS OF EURASIA: HISTORY,
LANGUAGE, AND WRITTEN RECORDS"
dedicated to the 1100th anniversary of Kimeks State in the Days
of Turkish Literature and Culture
АСТАНА,
ASTANA
2013
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ
ТІЛ КОМИТЕТІ
МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ И ИНФОРМАЦИИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
КОМИТЕТ ПО ЯЗЫКАМ
MINISTRY OF CULTURE AND INFORMATION OF RK COMMITTEE FOR LANGUAGES
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Л.Н.ГУМИЛЕВ АТЫНДАҒЫ ЕУРАЗИЯ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ЕВРАЗИЙСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ Л.Н. ГУМИЛЕВА
MINISTRY OF EDUCATION AND SCIENCES OF RK
LEV GUMILEV EURASIAN NATIONAL UNIVERSITY
ЕУРАЗИЯ ҚЫПШАҚТАРЫ: ТАРИХ, ТІЛ ЖӘНЕ ЖАЗБА
ЕСКЕРТКІШТЕРІ
(2013 жылғы 29-30 мамыр)
КИПЧАКИ ЕВРАЗИИ: ИСТОРИЯ, ЯЗЫК И ПИСЬМЕННЫЕ
ПАМЯТНИКИ
"THE KIPCHAKS OF EURASIA: HISTORY, LANGUAGE, AND
WRITTEN RECORDS"
Астана, 2013 жыл
УДК 94
ББК 63,3 (0)
Е 89
Баспаға Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Ғылыми
кеңесі ұсынған
Жалпы редакциясын басқарған: академик Көмеков Болат Ешмұхамбетұлы
Редакциялық алқа: Д. Қамзабекұлы, Ж.З. Оразбаев, С.А. Қасқабасов, Ж.
Әбділдин, Ә. Дербісәлі, Х.Әбжанов, Б.Аяған, М. Әбусейітова, К.Байпақов,
Г.Т. Мусабалина, Тәуел Г, А.Мұсағалиева (жауапты редактор).
Е-89 «Еуразия қыпшақтары: тарих, тіл және жазба ескерткіштері»:
халықаралық ғылыми конференция. 29-30 мамыр 2013 жыл. Жалпы
редакциясын басқарған академик Көмеков Болат Ешмұхамбетұлы. Астана,
2013. – 430 б.
ISBN -978-9965-31-560-2
Жинаққа 2013 жылы 29-30 мамырда Қазақстан Республикасы Мәдениет
және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті мен Л.Н. Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университеті бірлесіп ұйымдастырған Түркі жазбалары мен
мәдениеті күндері аясында
Кимек мемлекетінің 1100 жылдығына арналған
«Еуразия қыпшақтары: тарих, тіл және жазба ескерткіштері» атты
халықаралық ғылыми конференция материалдары еніп отыр. Шетелдік және
қазақстандық ғалымдардың мақалалары Еуразия тарихының іргелі мәселесі
қыпшақтану тақырыбына, сондай-ақ түркологияның өзекті тұстарына
арналған. Жинақта авторлардың көзқарастары өзгертілмеген және
редакциялық алқа кейбір авторлар пікірлерімен толық келіспейді.
УДК 94
ББК 63,3 (0)
ҚР МАМ Тіл комитеті
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ
МАЗМҰНЫ
СОДЕРЖАНИЕ
TABLE OF CONTENTS
1.
Шерубай Құрманбайұлы- Кіріспе сөз. Қазақстан Республикасы
Мәдениет және ақпарат министрлігі Тіл комитеті төрағасының
орынбасары
2.
Е.Б.Сыдықов- Кіріспе сөз. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің ректоры, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор
ПЛЕНАРЛЫҚ БАЯНДАМАЛАР
ПЛЕНАРНЫЕ ДОКЛАДЫ
PLENARY SESSION
1.
Кумеков Б.Е. Кипчаковедение - концептуальное научное направление
евразийского масштаба. Казахстан, Астана. Академик НАН РК,
профессор ЕНУ
2.
Кляшторный С.Г. Кипчаки, команы, половцы. Россия, Санкт-
Петербург
3.
Питер Б. Голден. К вопросу о происхождении племенных названий
кипчаков. США, Rutgers University, Newark, New Jersey
4.
Стоянов В. Драконы и ельбиры в куманско-кипчакском мире.
Вариации по теме структурирования жилого пространства.
София, Болгария. Институт исторических исследований Болгарской
академии наук
5.
Худяков Ю.С. Сравнительный анализ комплексов вооружения
кыргызов и кимаков в IX –X веках. Институт археологии и этнографии
СО РАН, Новосибирск, Россия
6.
István Zimonyi. Kipchaks and the Mongol campaigns against Eastern
Europe. Hungary, Szeged University
7.
Ahmet Taşağil. Avrasya Dalasında Kıpchaktar Atkargan Tarihi Manızdı
Okigalar: (Avrasya Bozkırlarında Kıpçakların Oynadığı Tarihi Roller).
Mimar Sinan University.
I БӨЛІМ. ҚЫПШАҚТАНУ
РАЗДЕЛ I. КЫПЧАКОВЕДЕНИЕ
SECTION I. STUDY OF KIPCHAKS
1.
Павлов П. Куманы (половцы) в жизни поздней византийский империи
ХІІІ – ХV вв. Республика Болгария, Великотырновский университет
им. Св.св. Кирилла и Мефодия
2.
Илиев Н.Ж. Десять половецких имен. Республика България,
Регионален исторически музей – Видин
3.
Кадырбаев А.Ш. Кыпчакская гвардия монгольских императоров
Китая и государственный переворот в империи юань в 1307 году (по
материалам китайской династийной истории «юань-ши»). Россия,
Москва.
4.
Konuralp ERCİLASUN. MOĞOLLARIN ÇİNCE TARİHİNDE KIPÇAK
KELİMESİ. Gazi Üniversitesi, Doç. Dr.
5.
Коробейников Д.А. Кыпчаки в Пафлагонии. Центр истории Византии
и восточно-христианской цивилизации, Институт Всеобщей истории
РАН, Москва, Российская Федерация; Research Center for Anatolian
Civilizations, Koç University, Istanbul, Turkey
6.
Князький И.О. Кумании южнорусских степей в свете истории
миграции тюркских народов в XI веке. РГТЭУ – РЭУ им. Г.В.
Плеханова, Москва, Россия
7.
Гарустович Г.Н. Степные кочевники в пределах Башкортостана. К
вопросу о причинах и времени расселения кыпчаков в лесостепной
зоне Южного Урала (ИИЯЛ УНЦ РАН, Уфа, Россия)
8.
Кузембаев Н.Е. Монгольское завоевание кипчакских племен
восточного Дешт-и Кипчака и судьбы кипчакской элиты в составе
монгольской империи и за ее пределами. (Павлодарский
государственный университет имени С.Торайгырова, Павлодар,
Республика Казахстан)
9.
Голев К. Дешт-и Кипчак и Внешний мир. Типология контактных зон
между кумано-кипчакской общностью и внешнего мира. Болгария,
София. Софийский университет им. Св. Климента Охридского
10.Cабыр М.Б. Көне қыпшақ жазба ескерткіштерін зерттеудің өзекті
мәселелері. Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университеті,
Орал қаласы
11.Жумалиева С.Ч. Проблемы изучения кыпчаков в Кыргызстане.
Кыргызстан, КНУ им. Ж.Баласагына.
12.Mehmet KILDIROĞLU KIPÇAKLARIN ANADOLU’DAKİ İZLERİ
Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
Öğretim Üyesi Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Misafir Öğretim
Üyesi
2 БӨЛІМ. ТҮРКІТАНУ
РАЗДЕЛ 2. ТЮРКОЛОГИЯ
SECTION 2. TÜRKOLOGISTS
1.
Кумеков Б.Е. О специфике степной цивилизации. Казахстан,
Астана академик НАН РК, профессор ЕНУ
2.
Муминов А.К. Махмуд ибн Сулейман ал-Кафави и его сведения по
истории Золотой Орды. Институт востоковедения им. Р. Б.
Сулейменова, Алматы, Казахстан; Koç University’s Research Center
for Anatolian Civilizations, İstanbul, Turkey
3.
Кәрібаев Б.Б. XIII ғ.соңы мен XIV ғ.басындағы Шығыс Дешті
Қыпшақтың этносаяси тарихының кейбір мәселелері жөнінде.
Қазақстан, Алматы, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
1.
Жумаганбетов Т.С. Характер брачно-семейного права в улусе
Джучи. Актюбинского государственного университета им.
К.Жубанова, Актюбинск
2.
Пилипчук Я.В. «Неизвестные сообщества» (манихеи, несториане,
миафизиты и иудаисты в Дешт-и-кыпчак). Киев, Украина, Институт
востоковедения им. А.Ю. Крымского НАН Украины
3.
Торланбаева К.У. О некоторых племенах западных тюрков и
тюргешей. Алматы, Казахстан, Институт востоковедения им. Р.Б.
Сулейменова
4.
Кушкумбаев А.К. О некоторых особенностях применения боевых
уранов и кличей средневековых номадов Евразии и Дашт-и
Кыпчака.
Астана,
Казахстан,
Евразийский
национальный
университет им. Л.Н. Гумилева
5.
Кушкумбаев А.К. Оригинальные названия предметов вооружения
золотоордынских воинов как исторический источник. Астана,
Казахстан, Евразийский национальный университет им. Л.Н.
Гумилева
6.
Оразбаева А.И. Природа миграции в среде евразийских
кочевников. Институт дипломатии Академии государственного
управления при Президенте Республики Казахстан
7.
Боранбаев С.Р. Түркі халықтарының рухани ортақтығын тіл
деректері арқылы зерделеудің кейбір мәселелері. А. Ясауи аындағы
ХҚТУ, Түркология ғылыми-зерттеу институты (Түркістан,
Қазақстан)
8.
Құдасов С.Ж. XVI-XVII ғғ. Армян әліпбиімен жазылған қыпшақ
тілі ескерткіштері: зеттелуі мен өзекті мәселелері. М. Әуезов атынд.
ОҚМУ Н. Келімбетов атынд. «Түркітану» ҒЗО (Шымкент,
Қазақстан)
9.
Анарбаев Қ.С. Ортағасырлық «Кодекс Куманикус» (ХІІІ-XIV ғ.
басы) жазба ескерткіші материалдары тарихи-этнографиялық
дереккөз ретінде. Қазақстан инженерлік-педагогикалық Халықтар
Достығы университеті (Шымкент, Қазақстан)
10.
Кумекова Р.Б. Сведения классических арабских географов о
тюркских племенах Казахстана. МИК КазНУ им. аль-Фараби.
Алматы, Казахстан
1.
Нуржанов А.А. Тенгрианство древняя религия тюркского мира.
Алматы, Казахстан, Институт археологии им. А.Х. Маргулана МОН
РК
2.
Қажыбек Е.З. Қазақстан Қыпшақ өркениетінің әлемдік өресі.
Халықаралық Түріктану Орталығы, Алматы
3.
Сулейманов
И.М.
Древнейшие
истоки
кипчакского
транскультурного
феномена.
Методологические
инновации.
Авторская студия Сулейменова, Алматы
4.
Азмұханова А. Дешті Қыпшақтың халықаралық байланысындағы
рухани фактор. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университеті, Астана, Қазақстан
5.
Кадиркулова Г.К. Расселение кипчаков первой трети XIв.
(Источниковедческий анализ). Алматинская академия экономики и
статистики, Алматы
6.
Әлменбетова У.А. Қыпшақ ескерткіштеріндегі кездесетін жазба
деректердің ерекшелігі. «Еуразия» ғылыми зерттеу орталығы,
Астана қаласы
7.
Айткожина Ш.М. Қыпшақ тілінің құрылымдық ерекшеліктері
Қарағанды, №34 жалпы білім беретін орта мектеп.
8.
Гюнейлигиль Э. «Барақ оғыз-қыпшақ түріктері туралы соңғы
деректер һәм көшпелі тайпа мәселелері» Зерттеуші жазушы,
сәулеткер Газиантеп қаласы.
9.
Бейсетаев Р., Жақияд Д. Шыңғыс хан империясының «Мемлекет
және құқық жүйесінің тарихы:бастауы мен айтулы кезеңдері»
Қарағанды, ҚР ДСМ КАжЕГ ҰО, ҚР ІІМ Қарағанды академисы ,
10.
Сыздықов С.М. Түркілердің қала мәдениеті. Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, т.ғ.д.,
11.
Конурбаева Р.Э. Отношение письменного памятника «Codex
Cumanicus» к кыргызскому языку. Институт языка и литературы им.
Ч.Айтматова, Бишкек, Кыргызская Республика.
12.
Артыкбаев Ж.О. Аксарай на иртыше- памятник Кимакской
эпохид.и.н.(Из опыта изучения топонимических памятников
Среднего Прииртышья) проф. ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
13.
Артықбаев Ж.О. «Ертіс сүмбе» (Эрчисын сумэ)-Семейдің қимақ
дәуіріндегі атауы.т.ғ.д., проф. Л.Гумилев атындағы ЕҰУ
М.Н. Сқақов
Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат
министрлігі
Тіл комитетінің төрағасы
Кіріспе сөз
Біздің руханиятымыздың қайнар көзі – сонау көне тарихтардан бастау
алатыны сөзсіз. Қазақстан тәуелсіздігін алған жылдардан бері төл тарихын
тереңнен тануға, тарихи ақиқатты барынша ашуға, ғасырлар қойнауынан
бастау алатын мәдени мұраны жас ұрпаққа жеткізуге бар күш-жігерін
жұмсап келеді.
Әр жылдары қазақ жазуы мен мәдениетінің түп төркіні болып
табылатын жазба ескерткіштер тілін ғалымдар тарапынан зерттеп, сүбелі
жиындар ұйымдастырып келсе, 2012 жылы Астана – түркі әлемінің мәдени
астанасы аталды.
2007 жылы «Көне түркі ескерткіштері:палеография, мәтінтану, жазу
тарихы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияны осы білім
ордасымен бірлесе өткізе отырып, көне түркі мұраларына тағзым ету
мақсатында арнайы бір күнді «Түркі халықтарының ғұрыптық ұлықтау
мерекесіне» айналдырсақ деген болатынбыз.
«Сабақты ине сәтімен» дегендей, ендігі кезекте Қазақстан
Республикасында Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жыл сайын дәстүрлі «Түркі
жазбалары мен мәдениеті күндерін» кең көлемде атап өтуді қолға алмақпыз.
Ұлттық ғылым тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда түркітану
бағытында біршама жетістіктерге жетті. Қазақ және өзге де түркі
халықтарының этносы мен мемлекеттігін, тілін, тарихи-мәдени және
этносаяси жағдайын ғылыми түрде жан-жақты әрі жүйелі зерттеу – түркі
тілдес халықтар үшін, оның келешек ұрпағы үшін өте маңызды.
Зерттеушілердің айтуынша «түрік» деген халықтың аты 542 жылдан
белгілі болса керек. Ұрпақтан-ұрпаққа мұра болған руникалық жазба
ескерткіштер – қазақ және өзге түркі халықтарының көне дәуірде мәдени
деңгейінің өте жоғары болғандығын дәлелдейтін баға жетпес асыл қазына.
Бүкіл әлемге танылған түркі руникалық жазбалары атақты Египет
перғауындарының қорғандарынан табылған шумер жазуларымен дәуірлес.
Қазақстан мен Орталық Азия және Оңтүстік Сібір жерлерін мекендеген түркі
тілдес ру-тайпалар бірігіп бір кездерде өз елі мен жерінің бостандығы,
тәуелсіздігі үшін алапат қақтығыстар мен жойқын соғыстарды басынан
кешті. Ұрпаққа өнеге болар атақты Күлтегін, Тоныкөк, Білге, Бумын
қағандар әрі тарихи, әрі әдеби дастан жырлардың кейіпкерлеріне, сомды
тұлғаларына айналды. Ардақты есімдерді ел жадында сақтау үшін сол
заманның данагөй білімдарлары өркениеттің белгісі болып табылатын
түркілік сына жазумен тас бетіне түсірді.
Тамыры тереңге тартқан мәдени баға жетпес байлығымыз бізді, түркі
халықтарын жаһанға паш ете отырып, мәңгілік болмысымызды айшықтайды.
Осы Түркі жазбалары мен мәдениеті күндері аясында ұйымдастырылған
Кимек
мемлекетінің
1100
жылдығына
арналған
«Еуразия
қыпшақтары:тарих,тіл және жазба ескерткіштері» халықаралық ғылыми
конференциясы зерттеуші ғалымдар үшін де, өскелең жас буын үшін де
табысты боларына сенемін.
Қыпшақтар қазақ халқының және қазақ тілінің қалыптасуына маңызды
рөл атқарған. Тарих сахнасында «қифшақ», «қыпчак», «коман», «құман»,
«половцы», «күн» т.б. делінген қыпшақтар біздің арғы тегіміз. ХІ ғасырдың
бастарында Қимақ мемлекетінің өкімет билігі қыпшақ тайпасының қолына
көшті. Олар батыстан шығысқа жылжып, Сырдария бойындағы оғыздардың
мемлекетін құлатып, оғыздар қонысын басып алып, оны дешті қыпшаққа
(қыпшақ даласына) айналдырды. Дешті қыпшақ Ертіс өзені мен Дон өзеніне
дейін, Орал тауынан Қара теңізге дейін жетті. Осы ұлан байтақ өңірді
мекендеген түркі тілдес тайпалар, қазақ тайпалары да қыпшақтар деп аталды.
Шығыс Еуропаға, кіші Азияға, Мысырға дейін жайылды. Сөйтіп Мысырда
қыпшақ қолбасшылары Айбек пен Бейбарыстай бабаларымыздың ізі қалды.
Көне шежірелерде «тоқсан екі баулы қыпшақ» деп бекер айтпаса керек.
Қыпшақ тілінің грамматикасы мен қарыштап дамыған сөздіктерін
айтпағанда, қазақ тіліне тікелей қатысы бар құнды ескерткіш «Кодекс
Куманикустың» бір өзі жүздеген зерттеулерге жүк болары анық. Зерттеуші
Машковтың айтуынша сол кездегі қыпшақ тілі Батыс еуропа жиһанкездері
мен шығысты зерттеушілер үшін халықаралық тіл болып есептелген, деген
мына деректің өзі көп жағдайды аңғартқандай.
Түркінің сар даласының ішкі сырын бойына сіңірген таңбалы тастар,
ескерткіштер қас батырдың ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының
шындығы мен шырғалаң тағдырын, асқақтығы мен тектілік келбетін арқалап,
еш өзгерместен күні бүгінге жетіп отыр.
Сондықтан да бабалар аманатына берік болып, түркі жұртының
төрткүл дүниедегі абырой-беделі, білік-ғибратын танытатын көне
жәдігерлердің жоқшысы, сақшысы болайық!
Е.Б. Сыдықов
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университетінің ректоры,
ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі,
профессор
Кіріспе сөз
Приветствую
уважаемых
участников
международной
научной
конференции «Кипчаки Евразии: история, язык и письменные памятники»,
посвященной 1100-летию Кимекского государства. Проведение конференции
в стенах Евразийского национального университета, названого в честь
выдающегося евразийца, историка и востоковеда Л.Н. Гумилева в самом
центре материка Евразии, на территории, входившей в раннем средневековье
в восточное Кипчакское ханство, знаменательное событие в научной жизни
Казахстана.
История и культура кипчакских племен это национальное наследие
казахского народа, это связь насельников Дешт-и Кыпчака с народами и
государствами Запада и Востока. Отрадно, что среди участников
конференции представлены ведущие казахстанские и зарубежные ученые-
специалисты в области этнополитической истории, исторической географии,
материального, духовного и культурного наследия Дешт-и Кыпчака. Это
свидетельство тесной интеграции казахстанской и зарубежной исторической
науки, что особенно актуально в эпоху глобализации образовательных и
научных процессов во всем мире.
В
области
общественных
и
гуманитарных
наук
Казахстана
кипчаковедение является одним из приоритетных научных направлений. Это
и понятно, так как кипчакский язык лег в основу казахского языка,
литературные кипчакские памятники стали предтечей казахской литературы,
кипчакский племенной массив составил основное ядро в образовании
казахской народности, само слово «қазақ» возникло в кипчакской среде.
Кипчакское ханство, распространившее политическую гегемонию на
обширную территорию Великой степи от Иртыша и Алтая вплоть до
Причерноморских степей находилось в тесных взаимосвязях и
взаимопроникновениях с сопредельными и отдаленными странами и
народами Тюркского мира, Арабского Востока и Восточной Европы.
В результате двухвекового изучения истории кипчакских племен
отечественными и зарубежными исследователями разработаны их научные
основы
источниковедческого,
исторического,
лингвистического,
литературоведческого и археологического характера. Однако многое еще
предстоит сделать в будущем. Кипчаковедение, безусловно, научная
проблема евразийского масштаба. В целях развития кипчаковедения в
Казахстане необходимо развивать научную инфраструктуру, создавать
условия
для
проведения
научных
исследований
и
укрепления
международных научных связей. Для достижения поставленных целей мной
принято решение о создании научного центра кипчаковедения в Евразийском
национальном университете имени Л.Н.Гумилева. Это придаст новые
организационные возможности для дальнейших разработок кипчакской
проблематики с целью формирования нового мышления, обретения новых
знаний и создания прочных основ стабильности и взаимодействия народов
Евразии.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-obrazovatelenoj-konfe.html?page=10#№3_Красный_Яр_көпсалалы_орта_мектеп-гимназиясы,___қ___азақ_тілі_мен_әдебиеті_пәні_мұғалімі,___СҚО,_Қазақстан

title:
Ә

дебиет - Сборник материалов Международной научно-образовательной конференции

text:
|
Ә
дебиет:
1.
В.Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы.-Алматы, 1996.
2.
Р.Қоянбаев. Тәрбие теориясы.- Алматы, 2000.
3.
С.Ұзақбаева. Тамыры терең тәрбие. - Алматы, 2005.
4.
Қ
.Жарыңбаев, С.Қалиев. Қазақтың тәлім тәрбиесі.- Алматы, 2005.
5.
Қ
.Оразбекова. Отбасы психологиясы.- Алматы, 2007.
Ә
дебиеттану
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
Қ
АЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҚТАРЫНДА ЖАҢА ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ
Қ
ОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ
САУАТТЫЛЫҚТАРЫН АРТТЫРУ
Бактыбаева Гульзат Оразбаевна
№3 Красный Яр көпсалалы орта мектеп-гимназиясы,
қ
азақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі,
СҚО, Қазақстан
Турсунбаева Майра Дауренбековна
№3 Красный Яр көпсалалы орта мектеп-гимназиясы,
қ
азақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі,
СҚО, Қазақстан
Түйін
Оқу-тәрбие үрдісінде заманауи әдістерді тереңдете қолдана отырып, оқушыларға
сапалы білім мен саналы тәрбие беру, оқыту мен тәрбиелеуде әр пән бойынша заманауи
ә
дістерді тереңдете қолдану арқылы білім сапасын арттыру, ұлттық ерекшелік пен білім
мазмұнын жетілдіріп нақты нәтижеге қол жеткізу, білім сапасы мен шығармашылық ізденіс
деңгейін арттыру арқылы мұғалімнің кәсіби қызметін жаңарту, оқушы құзіреттілігін
қ
алыптастыру,
оқушыларға
патриоттық,
рухани-адамгершілік
тәрбие
беру,
шығармашылық қабілеттерін арттыру, жеке тұлғаның өз құқықтары мен міндеттеріне
сай ұлттық негізде көзқарастарын қалыптастыру бағытында жұмыстар заман талабына
сай жүргізілуде. Мұғалімнің кәсіби дамуы - білім беру жүйесін жаңартудың негізі.Заман
талабына сай жаңа әдіс-тәсілдерді сабақта тиімді қолдана білу арқылы біз оқушылардың
функционалдық сауаттылығын арттырып, өмірге бейім тұлға тәрбиелейміз.
Аннотация
Статья посвящена применению новых технологии в образовании. Применяя новые
технологии в преподовании можно достичь высоких результатов качества знания, у
учеников появляется интерес к знаний.
Обучение через диалог, развитие критического
мышления могут способствовать развитию учеников и их результативности в обучении, а
развитие критического мышления учителя позволит применять новые методы и подходы в
обучении, поможет критически оценивать практику своей работы.
Жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес оқу-тәрбие үрдісінде заманауи
ә
дістерді тереңдете қолдана отырып, оқушыларға сапалы білім мен саналы тәрбие беру,
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
оқыту мен тәрбиелеуде әр пән бойынша заманауи әдістерді тереңдете қолдану арқылы білім
сапасын арттыру, ұлттық ерекшелік пен білім мазмұнын жетілдіріп нақты нәтижеге қол
жеткізу, білім сапасы мен шығармашылық ізденіс деңгейін арттыру арқылы мұғалімнің
кәсіби қызметін жаңарту, оқушы құзіреттілігін қалыптастыру, оқушыларға патриоттық,
рухани-адамгершілік тәрбие беру, шығармашылық қабілеттерін арттыру, жеке тұлғаның
ө
з құқықтары мен міндеттеріне сай ұлттық негізде көзқарастарын қалыптастыру
бағытында жұмыстар заман талабына сай жүргізілуде.Әр мұғалім – өз сабағының
көшбасшысы. Көшті қалай бастап алып жүремін десе де өз еркі. Көшті дұрыс бағыттай
білу оның шеберлігіне байланысты. «Ұстаздың биігі ойлана қарасаң – биіктей береді, үңіле
қ
арасаң – тереңдей береді, қол созсаң - қарсы алдыңда, айналсаң – айналаңда тұрғандай», - деп
Сократ айтқандай егеменді еліміздің алдында түбегейлі өзгерістер, жаңа талаптар тұр.
Соның ішінде болашақ ұрпаққа әлемдік деңгейде білім беру мақсатына орай білім мазмұнына
жаңаша қарау – басты міндеттердің бірі болып отыр. Қазіргі кезде білім берудің жаңа
жүйесінің жасалуы, білім мазмұны мен әдіс-тәсілдерінің жаңаруы бәсекелестікке қабілеті
мол, шығармашылық бағытта еңбектенетін, ой қабілетімен ерекшеленетін азаматты
тәрбиелеуді көздейді. Сапалы білім – ел болашағын айқындайтын басты көрсеткіш болып
табылады. Бүгін мектеп партасында отырған білім алушылар – ертең ел тағдырын
шешетін азаматтар. Олардың сапалы білім алуын бүгін қамтамасыз ету – мұғалімнің
басты міндеті болып отыр. Жаңа әдіс-тәсілдердің бір ерекшелігі оқушыларды топтап
оқыту. Осы топтық жұмыс барысында оқушылар арасында бір-біріне деген ерекше құрмет,
сыйластық, тыңдай білу мәдениеті, өзгенің пікірімен санасу, қоян-қолтық қарым-
қ
атынаста болып, әрбір тапсырманы жаңашылдықпен орындап, әр оқушы өзін жеке керекті
тұлға ретінде сезінеді және өз үлесін қосуға талпынды, өз пікірлерін ашық түрде айта біледі,
бірлесе әрекет жасап, диалог құрады. Жалпы, мен сабақта оқушыларды өз бетімен жұмыс
жасауға
бейімдеп,
шығармашылық
қ
абілетін
дамытуға
көңіл
бөлінеді.
Қ
азақстандағы оқыту мен оқуды дамыту үшін өзекті болып отырған жетекші заманауи
педагогикалық әдістің тағы бір түрі - сын тұрғысынан ойлау. Еліміздің президенті
Н.Ә.Назарбаев айтқандай: «...қазіргі таңдағы білім беру жүйесінің ең бірінші міндеті - сын
тұрғысынан ойлайтын және ақпарат ағындарына бейімделуге қабілетті адамдарды
дайындау» болып отыр. Қазіргі таңдағы қоғамның күрделі жағдайларына бейімделуі үшін
жиналған білім қорынан гөрі білімді өз бетінше алу және оны практикалық қызметте
пайдалану қабілеті маңызды болып табылады. Cын тұрғысынан ойлау - оны жетілдіруге
назар аудара отырып, талдау және бағалау өнері болып табылады. Сын тұрғысынан ойлау
нәтижесі:
-
жақсы өсіп жетілген сын тұрғысынан ойлаушы:
-
ө
мірлік мәселелер мен проблемаларды көтереді, оларды айқын және нақты
құ
растырады;
- тиісті ақпаратты жинақтайды және бағалайды;
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
- оларды критерийлер бойынша бағалап, қорытынды шешімге келеді;
- өз бағалауы, болжамдары болады;
Сын тұрғысынан ойлау – өзін - өзі бағыттаушы, өзін-өзі тәртіпке келтіруші, өзін-өзі
қ
адағалаушы және де өзін-өзі түзетуші ойлау болып табылады.
Ойлаудың үш деңгейі бар:
Аса жоғары деңгейдегі ойлау - тікелей ойлау, дағдының ең жоғарғы деңгейі, жүйелі түрде
шынайы;
Жоғары деңгейдегі ойлау - таңдаулы ойлау, дағдының жоғары деңгейі, жүйесіз шынайы;
Төмен деңгейдегі ойлау - ойланбайтын, дағдының төмен және аралас деңгей, көбінесе ішкі
сезімге сүйенеді;
Мектепте оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын дамыту қалай жүзеге асырылады?
Барлығы да біздің сабақтарымыздан басталады. Оқу үрдісін сауатты етіп құра алсақ онда
оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын да дамытуға болады. Мұғалімнің өзі осы сын
тұрғысынан ойлауды өзі арқылы «өткізуі» тиіс, өзі сын тұрғысынан ойлауы қажет, оның не
екендігін түсінуі қажет. Білім алушыларға сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін
біріншіден, мұғалім сабақтың мақсаттарын жақсы ойластыру керек. Нақты, түсінікті
болуы шарт. Екіншіден, «сын тұрғысынан ойлау сұрақтар қоюдан және шешуі қажет
мәселелерді анықтап алудан басталады. Сабақта мәліметтер жинай отырып, мәтіндерді
талдай отырып, баламалы көзқарастарды салыстыра отырып, ұжымдық талқылау
мүмкіндіктерін пайдалана отырып олар өздерін толғандыратын сұрақтарға жауап іздейді».
Сабақтағы маңызды саты сабақ барысында шешуге тиесілі бірқатар мәселелер
анықталатын ой шақыру сатысы болып табылады. «Ой шақыру сатысы жаңа ақпарат
алуға алып келеді. Мұғалім оқушылардың осы тақырып бойынша бар білімдеріне ой
шақыртады, олардың ойлау әрекетін жандандырады, сонымен қатар мақсаттарды түзеу
және нақтылау жүреді. Оқушылар өз кезегінде, игерілген тақырып бойынша оларға не белгілі
екендігін естеріне түсіреді, ақпаратты жүйелейді, жауап алғылары келетін сұрақтар
қ
ояды». Мұғалім өз алдына келесідей міндеттер қояды:
-
оқушылардың тақырып бойынша бар білімдерін көкейкесті ету және жинақтап
қ
орыту;
-
игерілетін тақырыпқа деген қызығушылықтарын ояту;
-
оқушылардың игерілетін тақырып бойынша осы сәттегі білім деңгейін анықтау.
Сабақта осы және басқа да міндеттерді шешу үшін біз сын тұрғысынан ойлау
стратегияларына жүгінеміз.
Ой шақыру сатысында біз барлық оқушыларды зерттеу аясындағы сұхбатқа тарту
мақсатында «Миға шабуыл» стратегиясын қолданамыз. Сөзжұмбақтар, ребустар - жоғары
деңгейдегі тапсырмалар - топ ішіндегі байланыстың жақсаруына алып келеді; қиындықсыз
мәселеден шығуға жәрдемдеседі; сайысқа түсу рухының пайда болуына ықпал етеді;
ауызбірлікке алып келеді, зияткерлік ойлау әрекетін дамытады.Сын тұрғысынан ойлайтын
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
адам мәселенің өзіндік шешімін табады және осы шешімді қисынды, негізделген дәлелдермен
бекітеді. Дәлелдерді, шешімдерді оқушы ұғыну сатысында табады.
Ұғыну – бағытталған, тиянақты жұмыс жүргізілетін саты. Ұғыну сатысында
мұғалім
оқушыларды
жаңа
ақпаратты
белсенді
алуына,
ұғ
ынуға
ынталандырады.Төртіншіден, «сын тұрғысынан ойлау өзіндік ойлау әрекетіне қатысты
рефлексия дағдыларының, түсініктермен, пайымдаулармен, ой қорытындыларымен,
сұрақтармен жұмыс жасай білу қабілетінің болуын, талдау қызметіне, сондай-ақ басқа
адамдардың осы тектес мүмкіндіктерін бағалауға қатысты қабілеттерді дамытуды
ұ
йғарады. Рефлексия сатысында сабақта меңгерілетін ақпарат өзіндік білімге түрленеді.
Осы сатыда бірыңғай ұғыну, алынған ақпаратты жинақтап қорыту жүреді, сондықтан ол
мұғалім үшін де, оқушы үшін де маңызды.
Сын тұрғысынан ойлауды практикаға енгізу және мақұлдау нәтижесінде келесідей
қ
орытындылар жасалды:
сын тұрғысынан ойлау технологиясы оқу үдерісіне деген қызығушылықты
арттырады;
ә
ртүрлі жанрдағы мәтіндерді жазу дағдыларын қалыптастырады;
кез келген күрделі ақпаратпен өз бетінше талдау және бағалау жұмыстарын
жүргізу қабілетін дамытады;
қ
арым-қатынас дағдыларын қалыптастырады;
Сын тұрғысынан ойлауды игеру және қолдану мұғалімге не береді?
1)
білім алушының өз ой қорытындысын, оның ДАУЫСЫН ести аламыз;
2)
балаларға сенуді үйренеміз;
3)
танымдық әріптестік атмосферасы құрамыз;
4)
оқытылатын пәнді түсіну дәрежесін бағалаймыз;
5)
оқу үдерісін жаңашаландыруға мүмкіндік аламыз
Сын тұрғысынан ойлау оқушыларға не береді?
1)
басқа оқушылармен еркін пікір алмасуды үйренеді;
2)
ө
з ойларына дәлелдер келтіру дағдыларына ие болады;
3)
ө
з беттерінше ақпарат іздейді;
4)
ақпаратты іріктейді;
5)
ө
з ойларын айта алады;
6)
ақпарат ала отырып, сабақтарда қандай да бір әдістерді меңгере келіп оқушы
оларды өмірде қолдану мүмкіндігіне ие болуы тиіс.
Мұғалімнің кәсіби дамуы - білім беру жүйесін жаңартудың негізі.Заман талабына сай жаңа
ә
діс-тәсілдерді сабақта тиімді қолдана білу арқылы біз оқушылардың функционалдық
сауаттылығын арттырып, өмірге бейім тұлға тәрбиелейміз.
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
КӨРКЕМ МӘТІН НЕГІЗІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ
САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ
Балабекова Алуа Төлеутайқызы
«№82 ЖББОМ» КММ,
Сүлейменова Құралай Халиевна,
«№82 ЖББОМ» КММ,
Бекмаганбетова Асем Сайлаубековна
№68 МИББ кешені КММ,
Қ
арағанды қаласы, Қазақстан Республикасы
Түйін
Мақалада қазіргі оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру мақсатында
көркем мәтінмен әртүрлі жұмыс түрлері көрсетілген.
Аннотация
В данной статье даны разнообразные виды заданий с художественными текстами
для развития навыков функциональной грамотности . Предложены разнообразные методы и
формы работ.
Қ
азіргі кезеңде Қазақстанда әлемдік білім беру кеңістігіне енуге байланысты
бағытталған жаңа талаптарға лайықты білім беру жүйесі жүзеге асып келеді. Бұл бағыт
оқу-тәрбие үрдісінің педагогикалық теориясы мен іс-тәжірибесін мәнді өзгерістермен
халықаралық білім беру деңгейіне көтеруді көздейді.
Қ
азіргі педагогикалық технология талаптары оқушыға білім берудің ең тиімді,
ұ
тымды жақтарын таңдауды талап етеді және үнемі дамыту, жетілдіру, толықтыру сабақ
сапасын арттырады. Оқушыны да, мұғалімді де шығармашылыққа жетелейді.
Қ
азақ тілі пәнінің түпкі мақсаты – оқушыларға қазақ тілін меңгерту, туған елінің
тыныс тіршілігімен жан-жақты, терең таныстыру, тілдерін дамыту.
Сонымен қатар педагогикадағы озық, жаңа технологияларды, жаңалықтарды зерделеп,
жетілдіріп, түрлендіріп, дамытып жүзеге асыру жауапкершілігін алға қояды. Оқушылардың
талантын ашып, шығармашылығын шыңдап, жетілдіре түсу үшін ұстаз оқушының табиғи
қ
абілетінің оянуына, оның ақиқатқа айналуына көмектесуі қажет.
Функциональдық сауаттылық деген ұғымды таратып айтар болсақ, адамдардың (жеке
тұлғаның) әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық қызметтерге белсене араласуы
және өмір бойы білім алуына ықпал ететін базалық факторы. Яғни бүгінгі жаһандану
дәуіріндегі заман ағымына қарай ілесіп отыруы. Сонымен, функциональдық сауаттылық
адамның мамандығына, жасына қарамастан үнемі білімін жетілдіріп отыруы. Мұндағы
басшылыққа алынатын функциональдық сапалар: белсенділік, шығармашылық тұрғыда
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ХХІ ғасырдағы білім және ғылымның өзекті мәселелері /Актуальные проблемы образования и науки в ХХІ веке
ойлау, шешім қабылдай алу, өз кәсібін дұрыс таңдай алуға қабілеттілік, т.б. Яғни, жалпы
білім беретін мектептерде Қазақстан республикасының зияткерлік, дене және рухани
тұрғысынан дамыған азаматын қалыптастыру, оның физикалық құбылмалы әлемде
ә
леуметтік бейімделуін қамтамасыз ететін білім алудағы қажеттіліктерін
қ
анағаттандыру болып табылады.
Мәтін – қазақ тілін оқыту барысында үлкен орын алатын оқыту нысаны. Біріншіден,
тілден білім беретін материал оқыту мәтіндері түрінде болса, екіншіден, жаттығулардың
тұтас мәтін түрінде берілуі де мәтінмен орындалатын жұмыстардың сараланып
жүйеленуін қажет етеді. Мәтіннің қызметін таныту – оқушыға тіл бірліктерін
функционалдық тұрғыдан танып-білуіне, сол арқылы логикалық ойлауы бірізді
қ
алыптасуына мүмкіндік береді. Осыған байланысты мұғалім мәтінмен жұмысты жүйелі
жүргізгенде және оқушының сауатты оқу дағдысын қалыптастыра білгенде ғана нақты
нәтижеге қол жеткізе алады.
Көркем мәтінмен жұмыс жүргізбес бұрын, мәтіннің ерекеше сипаттарына тоқталсақ.
Мәтін –өте күрделі құбылыс.
Мәтін тілге де, әдебиетке де, әдістемеге де қатысты және олардың әрқайсысында
мәтіннің атқаратын қызметі бар. Көркем әдебиетте мәтін әдеби шығарма ретінде
қ
арастырылса, тіл білімінде ол тілдік бірлік ретінде қаралып, оның жасалу жолы құрылымы,
қ
асиеттері зерттеледі. Мәтін сонымен бірге тілді оқытуда әдістемелік құрал қызметін де
атқарады. Мәтіннің бұл қызметі- тілді оқыту әдістемесінде өте үлкен орын алатын аса
маңызды қызмет. Тілді оқытуға арналған оқулықтардың ішінде мәтін қолданылмаған бірде-
бір оқулық жоқ деуге болады.
Көркем мәтінмен жұмыс жүргізуде оқушының ойына, сезіміне, қиялына әсер етіп, жан
дүниесіне қозғау салуы- басты шарт. Оқушы жанын дүр сілкіндірер қолайлы тың деректер,
оқиғалар, естеліктер, мұғалімнің ұтымды ой-пікірлері арқылы астасып жатуы керек.
Тіл дамыту арқылы оқушылардың ақыл – ойы кеңейеді, адамгершілік, эстетикалық
тәрбие, бір – бірімен достық қарым – қатынас мәселелері де дұрыс жолға қойылады.
Тілдік норма жетілу үшін оқушының ауызекі сөйлеу тілін, жазба тілін дамыту керек.
Осы мақсатта тіл дамыту оқушыларға еркін тақырып аясында ауызша мәтіндер
құ
растыруға, өздері оқыған шығармаларын мазмұндап, көркемдеп баяндауға, ертегі, әңгіме
құ
рауға үйретіледі. Сөйлеу арқылы ауызша тіл дамыса, еркін тақырыпқа жазылған мақала,
эссе, ойтолғау, әңгіме, мазмұндама, шағын шығарма жазу арқылы жазба тілді дамытуға
болады. Әр сыныпта белгілі бір тақырыптар қайта қайталанғанымен оқушылардың жас
ерекшелігіне қарай жұмыс көлемі күрделенетіні анық. Осы жұмыстардың ішінде сабақ
барысында өте жиі қолданылатыны - мәтінмен жұмыс.
Мәтінмен жұмыс кезінде әр түрлі әдіс-тәсілдер қолданылады. Бірақ сол қолданылатын
ә
діс-тәсілдердің мақсаты оқушыларға айқын болуы керек.
Мәселен:
|
|
|


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-obrazovatelenoj-konfe.html?page=10#КӨРКЕМ_МӘТІН_НЕГІЗІНДЕ_ОҚУШЫЛАРДЫҢ_ФУНКЦИОНАЛДЫҚ___САУАТТЫЛЫҒЫН_ДАМЫТУ___Балабекова_Алуа_Төлеутайқызы


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-obrazovatelenoj-konfe.html?page=10#ОЛДАНУ_АРҚЫЛЫ_ОҚУШЫЛАРДЫҢ_ФУНКЦИОНАЛДЫҚ___САУАТТЫЛЫҚТАРЫН_АРТТЫРУ______Бактыбаева_Гульзат_Оразбаевна


url: http://emirsaba.org/sbornik-materialov-mejdunarodnoj-nauchno-obrazovatelenoj-konfe.html?page=10#ХХІ_ғасырдағы_білім_және_ғылымның_өзекті_мәселелері_/Актуальные_проблемы_образования_и_науки_в_ХХІ_веке