Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
62.Т.Джефферсонның жеке тұлғаның, адам мен азаматтың құқын қорғау туралы ілімі Джефферсон — азаматтардың теңдігін жақтаушы, адамдарды езуге, қоғам байлығын әділетсіз бөлуге қарсы болды. «Тәуелсіздік деклорациясында» былай делінген, «Адамдардың барлығы бірдей жаратылған және Жаратушы белгілі бір ажырамас құқықтар берген, олардың ішінде — өмір сүруге, бостандыққа және бақытты болуға ұмтылу құқығының берілуі көрініп тұрған ақиқат деп санаймыз…» .Ол үндістердің европалықтардан принципті түрде ешқандай айырмашылығы жоқ екендігі туралы жазды. Америка континентінде, бүгінгі күнінің заңдары мен құлдықтың өмір сүруінің тарихи ақталғандығынан бастау алатын дәстүрлеріне мойын сұнып отырғанымен, африкалықтарды құлдықта ұстаудың сақталып отырғандығын сынады. Соған қарамастан, ол, адамдардың әр түрлі өмір сүруі мен теңсіздігін, рухани байлық пен талантқа негізделген туа бітті ақсүектіктің» қағамда байлық пен туысқандық және шығу тегіне негізделген «жасанды ақсүйектіктен» айырмашылығы бар екендігін мойындады. Джефферсон АҚШ конституциясының қайсы бір жақтарын, атап айтқанда Призиденттің уәкілдік мерзімі шегінің анықталмағандығын, адам құқығы жайлы тараудың болмауын сынға алды.Құқықтар туралы Биллдің қабылдануын қолдады. Алғашында ол конституцияның алғашқы редакциясына қарсы өре түрегелген штаттарды ақтауға ниет қылса, Дж. Мэдисон мен »Федералист» мақалаларының ықпалымен, сондай-ақ конституцияны халық қолдауының нәтижесінде, байыпты саяси баға бере білді. Ойшыл мемлекет пен құқықты адам баласының ақыл-ой, ернкіндік және адамгершілік табиғатымен байланысты құбылыс ретінде қарастырды. Сонымен қоса адам ол үшін өзінің дамушы ақыл-ойы мен еркін ерік жүйесі арқылы жануарлар әлемінен бірте-бірте алыстай беретін, табиғат берген құқықтары мен туа біткен әділеттілік сезімдері бар [16] әлеуметтік тіршілік иесі. Ол 1821 жылы Джон Адамсқа … қауым мен еркіндік тарихқа үздіксіз қадам басып келеді» [17] деп жазды. Солай бола тұрсада адам баласының әлемді басқаратын прогресивті дамуы, білімі меғн мәдениетінің жетілуі, заңдылықты түсінуі, ұзақ әрі біртіндеп болатын прогресс. Адам жауынгер, өзін-өзі құртығуға қабілетті тіршілік иесінен қоғамды өзінің даму деңгейіне сәйкес ұйымдастыратын ақыл-ойы жетілген тіршілік иесіне дейін дамиды.Джефферсонның ойынша адам баласының прогрессивті дамуын, білімі мен мәдениетін қолдау және көтермелеу қоғам мен мемлекеттің мүддесі, себебі оқыған, ақылды, еркін адамдармен жұмыс істеу, басқару жеңіл әрі тиімді болмақ. «Ақыл-ой мен шындық» – адам баласы мен қоғамның табиғатына ең тиімді әлеуметтік басқару құралы. Егер де жеке адам, не партия немесе әлеуметтік топ ақылсыз істі аңғарса, оны адамзаттың негізгі құқығына әсер еткен тұтас бір ақыл-ой өлшемі деп қарауға болады, - деп есептеді ойшыл.Джефферсон — өзінің революциялық – демократиялық рухының түсінігі мен шынайы құқық теориясының дәйекті жақтаушысы еді. Шынайы құқыққа шағым жасау АҚШ-тың Англиядан рухани-құқықтық жағынан ақыл-ойының азат болуының негізгі «Тәуелсіздік деклорациясында» қамтылды. Шынайы құқық, жағымды құқықпен салыстырғанда қандай жағынан болмасын аса бағалы деп түсіндірілді. Себебі ол жеке адаммен ғана байланысты құбылыс емес, халықтың адамзаттың егемендігімен және оның еркіндігімен байланысты делінді. Ешкім, ешқашан, қандай уақытша билікті пайдаланбасын, жоғары адамзаттық құндылықтарға қол сұғуға, адамның табиғатына және қоғамның негізіне менсінбеушілік пен қарауға құқығы жоқ. Бұл — әлем дамуының ақыл-ойымен, табиғат заңдарымен, Құдаймен байланысты адамзаттың аса жоғары мәселесі.Тарихта қанша дамығанмен әзірге адамның мүмкіндігін ғарыштың биік заңдарымен және күштерімен салыстыруға болмайды, табиғи құқық соның белгісі болып табылады. Джефферсон осы бір мәңгілік өзекті мәселе жайлы ойлана келіп, табиғи құқықтан адамның ғарышқа әлемнің ең жоғарғы заңына қатысы бар екендігін аңғарғанды. Табиғи құқық – табиғатпен бірлестіктегі құбылыс, адам табиғатының елеулі жағы.Бұл – табиғи дамудың терең әрі спонтанды әрекет етеді, бірақ қажет болған жағдайда революцияның бәрін қирататын құқықтың құралы ретінде өзін көрсетуге қабілетті. Бұрынғы батыл демократ Джефферсон саяси тәжірибесі қалыптасқан сайын, икемді саясатшыға айналып, қандай істе болмасын шыдамдылық танытып, қақ ортаны» сақтап отырады. АҚШ президенті қызметіне 1801 жылы кірісерде ол америкадағы негізгі партиялар бөлек-бөлек болмай, қайта біріге түсуі үшін «Біздердің барлығымыз республикашылдармыз, біздердің бәріміз федералистерміз» деп сөйледі. Бірақ ол әр қашанда табиғи құқықпен демократияның теориясын жақтаушы болып қалды. Ұлы Француз революциясы басталған жылы ол былай деді: «Үкіметке сеніп тапсыруға болмайтын және үкімет біткен осы уақытқа дейін бұзуға тырысып бағатын құқықтар бар. Бұл – ойлау және өз ойының жариялығын ауызша немесе жазбаша беру құқығы; бұл – жеке адамның бостандығы мен қол сұғылмаушылық құқығы». Джефферсонның көп жылғы тәжірибеден алынған прагматизмі оны демократиялық көзқарастан тайдырған жоқ.Ойшыл-демократ 1826 жылы былай деп жазды: «Құдайдың мейрімі түсіп басқаларды ерттеп мінуге дайын артақшылықты азғантай адамдардың өкше темірлі етікпен туайтындығы сияқты, адамзаттың көпшілігін құрайтын адамдар да дүниеге арқасына ертоқым салып тумайды» . Томас Джефферсон – адамдардың еркін де саналы таңдауын ұйғаратын азаматтардың құқығы мен бостандығына кепілдік беретін конституциялық құрылыстың жақтаушысы.Қоршаған әлемнің адам бостандығы мен келісімі, оның табиғатының атрибутты белгісі ретінде, прогресс жолында алға жылжи отырып, Джефферсонның айтуы бойынша, икемділік пен ақылдылықты, заңнаманы үнемі жетілдіріп отыруды, соның ішінде оның нағыз формальды конструкциясын, негізін қалаушы актілерді талап етеді.«Қайсыбір адамдар бар, — деп жазды ол. – Конституцияға киелі зат ретінде қастерлеп, оны қасиетті өсиеттің кемесі ретінде сынап, осы үлкен кемеге жанасудың өзін қадыр тұтады. Олар адамдарға өткен өмірінің даналығын таңып, олардың қолымен істелген дүние қандай да бір түзетуге немесе толықтыруға жатпайды деп есептейді… Мен, әлбетте, заңдар мен конституцияларға тәжірибеде өзін ақтай қоймаған өзгеріс еңгізулерді жақтаймын. Мен оның азғантай ғана жетіспеушілігіне ең жақсысы шыдау керек деп ойлаймын… Бірақ мен заңдар мен адамгершілік институты бір-бірімен қатар, адамзаттың ақыл-ойының дамуымен бірге жүруі қажет деп білемін». Нағыз республикашыл Джефферсонның монархияға теріс қатынасына ең алдымен ағылшын монархиясының талқыға түсуі және 1780 жылдары Франциядағы және басқа елдердегі, әсіресе оның өмірінің европалық кезеңдеріндегі, монархияны бақылаудың жеке тәжірибесі ықпал етті. Монархты тәрбиелеу жағдайы, оның пікірінше, әлсіз де ынжық, тояттағы әрі өзімшіл тіршілік иесінің пайда болуына жағдай туғызады.ХVІІІ-ғасырдағы Еуропаның көптеген мұрагер монархтарына сайлау науқанына қатысу мүмкіндігі туса, онда олар Американың ең кішкентай қаласының өкілді органдарының бәсекесіне шыдай алмас еді, — деп жазды Джефферсон. Еуропалық монархия оған тарихтың кешегі күні болып көрінді.Республика тіршілік ете алатын аумақтың көлеміне қатысты мәселеде еуропалық ойшылдарға қарағанда американдық теоретиктер – А. Гамильтон, Дж. Мэдисон, Т. Джеферсон және тағы басқалары республика ірі мемлекетте де тіршілік ете алады деп ұйғарды. Джефферсон, мысалы, республика – аумағы бойынша шағын мемлекеттерге тән басқару нысаны, ал монархия, деспотия – керісінше – ірі елдерге тән деп санайтын Монтескьемен айтысқа түсті. «… Монтескьенің принципіне қарамастан, — деді ол АҚШ-тың мысалы туралы айтқанда, — ол неғұрлым үлкен болса, оның республикалық құрылысы, егер ол басқыншылыққа емес, шарт, келісім және теңдік принциптеріне сүйенетін болса, солғұрлым мықтырақ болатынына бәрінің көзі жететің болады». Мемлекеттің келісім-шартқа құрылған табиғаты және оны іске асыру, Джефферсонның айтуы бойынша, мемлекетті жаңарта түседі, ол жайындағы немқұрайлы түсініктен бас тартуды талап етеді. Ол үкімет пен күш саясатын емес, үкімет пен парасат саясатының тұжырымдамасын жақтап шығуға бейім еді. Бұдан басқа АҚШ-тың негізін салушы өкілдерінің ойынша ХVІІІ және ХІХ – ғасырдағы республикалық мемлекеттің көлемі қажет болған жағдайда елдің жоғарғы заң шығару органын кезек күтірмейтін мәселелерді шешу үшін қолайлы мерзімде жинап алатындай болуы керек. АҚШ, өздерінің сенімі бойынша, өзінің көлемі бойынша бұл критерийге сай келеді. Томас Джефферсонның призиденттік кезеңінде 1803 жылы Наполеон Франциясының Луизиянаны сатып алғаннан кейін (бір миллионға жуық шаршы миль, 60 млн франк немесе мөлшермен 15 млн долларға түскен) АҚШ өзінің аумағын екі еседей ұлғайтып, жер планетасында Рессейден кейінгі екінші орынды алды. Бұл мәміле, сірә, жылжымайтын мүлік мәмілесінің тарихындағы ең тиімдісі болған шығар. Джефферсон Луизиянаны сатып алуды іске асыру барысында конституцияда көрсетілген Призиденттік өкілдіктен формальды түрде ауытқыды. Алайда ол бұл жағдайда Конституцияның әрпіне емес, рухына, азаматтардың кең қолдауына сүйенеді.Президент болып тұрғанда, ол мемлекеттік қарызды 80 млн. доллардан 27,5 млн. долларға дейін, сондай-ақ мемлекеттік шығындарды қысқарту жөнінде батыл шаралар қабылдады. Ол армияның санын 4 мыңнан 2500 адамға дейін қысқартуға қол жеткізді. Консулдармен және өкілдіктермен амалдай тұруға болатын жерлерде АҚШ-тың елшілерінің санын қысқартты, азаматтардан алынатын салықты күрт азайтты, азаматтардың алынатын салықты күрт азайтты, демократиялық пен өзін-өзі басқаруды дамытуға бағытталған шараларды белсенді түрде қолдады.Ол – билікті бөлу жағында болды. Алайда концервативті федералистер жетекшілерінен (А. Гамильтон, Дж. Адамс және басқаларынан) артықшылығы, оны орта және ірі жеке меншік иелерін биліктің тепе – теңдік пен тежемелік жүйесінің көмегі мен кедей отандастарының көпшілігінен қорғау, екі палаталы парламентті бекіту, кедейлер үшін жоғарғы палатаның жабық болуы қажет деушілерді және т.б. қорғау мәселесі емес, биліктің барлық тармақтарының халықпен байланысы принципі мәселесі қызықтырды. Сонымен қатар ол былай деп атап көрсетті, егер көпшілікке зорлық-зомбылық жасалмай, азшылық халықтың еркі құрметтелетін, азшылыққа жататын, соның ішінде байлардаң, басқаша ойлайтындардың және тағы басқа да тең құқылығы танынатын болсы, көпшіліктің еркіне бағынатын республикалық табиғи принцип ақылға сыйымды болып қала берді. Ол сондай-ақ Республика үшін оның уақытында ең басты қауіп билікте орын алуы мүмкін озбырлық атқарушы биліктен емес, заң шығарушы биліктен шығады деген федералистерменде келісті. «Заң шығарушылардың зорлық-зомбылығы деп жазды ол, уақытқа және алдағы болашақ жылдарға да нағыз мықты қауіп. Өз кезегінде атқарушы билікте қауіпті жағдай тудырады, бірақ ол — әлі алда болатын іс» – деді.Баспасөз бостандығы демократияның маңызды бөлігі деп танылды, ол тіпті оған мүмкін болатын асыра пайдалануға қатысты түзету еңгізуіне, баспасөзді қудалау мен сөз бостандығын шектеудің нәтижесі ретіндегі жалған бірауыздылыққа қарамастан, Джефферсонның пікірінше, демократияның баянды болуына көбірек жәрдемдеседі. Джефферсон ант берген соттың және осы демократиялық институттың неғұрлым кеңінен қолданылуының табанды жақтаушысы болды. Ант берген сот – деп жазды ол, бұл жеке құқықты, жекеменшікті және кез-келген адамның кіршіксіздігін қорғайтын ең жақсы қорғаушы. Джефферсонды бүгінгі күнге дейін, кейбіреулер, соның ішінде қайсы бір американдық судьялар да бар, сот билігінің тәуелсіздігін шектеуге ұмтылғаны үшін кінәлайды. Ол респуликалық басқару нысанына тағайындап қоятын емес, судьялардың импичментке шынайы мүмкіндігі бар, халық кәсіби сот сәйкес келеді деп жорамалдады. Джефферсон американың соттарында демократизмнің жетіспейтіндігін сынға алды, ол жалпы көпшілік үшін неғұрлым ашық болу керек, соттардың қызмет ету мерзімі оларды бақылаусыз, бетімен жібермеу үшін оларды ас үлкен болмауы керек деп санады. Оның пікірі бойынша, сот билігінің жүйелі демократиялық констукциясы, жекелеген кемшіліктеріне қарамастан, тұтастай алғанда азаматтардың энергиясы мен бастамасын, халықтыцң еркі мен мүддесін барынша игере отырып, неғұрлым болып шығады. Ол Президент болып тұрған кездің өзінде, сот жүйесінің ұйымдастырылу принципіне және судьялардың тұрақты құрамына елеулі ықпал ете алмады. АҚШ-тың Жоғарғы Соты, оның төрағасы, федералистік судьялар сот тәуелсіздігін қорғайтын алын,бас қамал болып шықты.Джефферсон Президент болып тұрғанда »әкімшіліктің атағы мен беделі саясатқа қандай тәуелді болса, оның қызметкеріне одан бір де кемдігі жоқ тәуелді» – деп санап, лауазымды тұлғаларды іріктеуде және орнынан түсіруде өте талғампаз әрі сақ болды. Өзінің Президентік екі мерзімінде, Президент тағайындайтын 433 шенеуніктің бар болғаны 109-ын ғана ауыстырды, оның өзінде де федералистік және республикашылдар партияларының Конгрестегі үлес салмағын ескере отырып жасады.Джефферсон екі рет 1801 және 1805 жылдары АҚШ Президенті лауазымына клгенде инаугурациялық сөзін сөйледі. Жаңа Президенттің сөзі демократиялық саяси-құқықтық көзқарасты білдірді және оның үкіметінің сайлау алдындағы уәделерін жүзеге асыру жөніндегі іс-әрекеттер бағдарламасы болды. Екінші инаугурациялық кезіндегі сөзі теңдік, бостандық, өзін-өзі басқаруды дамыту және мемлекеттік шығындарды қысқарту, сол арқылы халықтан алынатын салықты азайту идеясын жүзеге асыру туралы есебі ретінде тартымды болды. Төменде беріліп отырған инаугурация кезіндегі сөздері іс басындағы саясаткерлерге де және саяси, құқықтық ой-пікірлер тарихын оқып, зерттеушілерге де өте қызғылықты болмақ.Адамның бағыт-бағдары мен көзқарасы туралы оның тарихи тұлғаларға баға беруі, тұтас алғанда жалпыға белгілі позициясы көп нәрсені аңғартады. Джефферсон Наполеонның Франция халқын азат ету жолындағы әрекеттердің бірін тұңшықтырғандығын, Европа халқына соғыс арқылы көптеген қайғы-қасірет әкелгендігін мойындап отырып, оған сын көзімен қарады.Робеспьердің және басқа якобиншілердің «қатігездігі мен жауыздығы» дүниежүзілік қоғамдық пікірде революцияның беделін түсірді деп санап, және Америка француз революционерлерінің қайғылы қателерін қайталамайды деп үміттене отырып, ол Ұлы француз революциясы кезеніңдегі якобиндік террорға да теріс көзқараста болды. Сөйтсе де Джефферсон үшін революция, халық көтерілістері – қоғамдық өмірдің жаңа нысандарына табиғи жолмен түбірлі ауысу, қоғамды «биліктің сұрқиялық шектен тыс пайдалануынан» тазарту. Ол «Тәуелсіздік деклорациясында» былай деп жазды, егер мемлекеттік құрылыс адамның табиғи құқына сәйкес келмесе, оны бұзса, басқарушылардың келісіміне еңгізілмеген болса, онда «халық оны өзгертуге немесе жоюға және жаңа құрылысты орнатуға құқылы. Ол негізінен халықтың қауіпсіздігі мен берекесін ең жақсы түрде қамтамасыз етіп, ұйымдастыра алатын принципке құрылады». 1823 жылы экс-президент Джефферсон, Президент Джеймс Монроның сыртқы саясат доктринасының қалыптасуына шын мәніңде қатысты. Монро өзінің әріптесіне АҚШ-тың Англияға және басқа да европа елдеріне саясаты қандай болмақ деген кеңес сұрады. Президент Монроға жазған хатында Джефферсон былай деп жазды: «…Біздің бірінші негізгі приципіміз, ешқашанда, европалық жанжалдарға араласпауымыз керек. Біздің екінші принципіміз мынаған саяды, Европаны біздің Атлант мұхиты жағындағы қандайда іс болмасын араласуға жібермеу қажет. 1823 жылғы желтоқсанда Джеймс Монроның Конгреске жазбаша түрде жіберген жолдауында сыртқы саясаттың стратегиясы айтылды. Монро доктринасы деп аталған бұл принциптердің мәлімдеулерінде Америкңа мен Европа елінің бірінің ісіне бірі араласпауы, сондай-ақ АҚШ-тың Америкаға үстемдігін айқындайтын басқа да идеялар ресми түрде мәлімелді.» Біздің еңбегіміз текке кеткен жоқ, — деп жазды Т. Джефферсон Дж. Адамсқа 1821 жылы. Қоғамдық пен еркіндік ісінің алға қарай батыл қадам басқанына қарап мен үмітсіз өлмеймін… 1776 жылғы 4-шілдеде жағылғкан алуан планетаның үлкен бөлігін қамтып отырғандығы сонша, оны қатал әкімшіліктің әлсіз демі сөндіре алмайды». Тағдырдың бұйрығы болар, Джефферсон «Тәуелсіздік деклорацияссясының» 50 жылдық мерекесі күніне дейін өмір сүрді.


63.Н.Ә.Назарбаевтың “Сындарлы он жылдық” еңбегінің негізгі идеялары
“Сындарлы он жыл” атты еңбегіндегі терроризм,аймақтық қауіпсіздік және олармен күресу мәселелері
«Сындарлы он жыл» — Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың 2003 жылы жазылған кітабы Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясаты, жаһандану, есірткі бизнесі, қауіпсіздік, Каспий аймағы, халықаралық құқық, жікшілдік саласында соңғы 10 жылда әлемде және Қазақстан Республикасында болған жағдайлары мен өзгерістері туралы айтады. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың кітабы Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясаты, жаһандану, есірткі бизнесі, қауіпсіздік, Каспий аймағы, халықаралық құқық, жікшілдік саласында соңғы 10 жылда әлемде және Қазақстан Республикасында болған жағдайлары мен өзгерістері туралы айтады. Мемлекет басшысы бұл жұмысында қазіргі жаһандануға еніп бара жатқан дүниенің тіршілік үшін маңызды мәселелерін оз көзқарасы тұрғысынан қарастырып, оның жаңа ғасырда Қазақстанның дамуындағы бейнеленуін көрсетеді. Кітап фактілік материалдарға аса бай, соның негізінде автор адамзат қауіпсіздігіне төнетін қауіптерге ашық түрде баға беріп, қазіргі таңдағы мәселелердің шешілу жолдарын ұсынады.
Кітаптың бірінші бөлімі «Қорқыныш империясы және террор риторикасы» деп аталып, мұнда қазіргі замандағы ерекше зор қауіптер - бүкіл өркениет әлеміне соғыс жариялаған халықаралық терроризм жайлы баяндайды. Кітап осы бір өткір мәселе ең алдымен белгілі бір күштер арқылы өзінің нақты саяси мақсаттарына қол жеткізу ретінде қаралады. Соның негізінде автор әскери әсер ету рычагтарынан басқа терроризммен күресте оған түрлі елдер арасындағы экономикалық дамудың теңсіздігін жеңу жөніндегі белсенді қызметті, сондай-ақ қазіргі кедейшілік мәселелерін шешуді, этностар аралық және конфессия аралық диалогтарды шешуді қажет деп есептейді.
Екінші бөлімнің атауы «Дінде экстремизм жоқ» деп аталып, мұнда кейбір адамдардың санасында орнығып қалған «Ислам және терроризм» ұғымдарына түсінік береді. Кітаптың бұл бөлімінде айтылған ойлар қазіргі әлем халықтарының ұлттық ұстанымдарын жоюға алып келетін жаһандану салдарлары сияқты мәселелерді қамтиды. Мұның өзі тіптен де түсінікті, өйткені кейбір жеке елдер үшін дін өзінің этникалық және мәдени ерекшеліктерін сақтап қалу факторы болып қалуда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екі билік қарым-қатынасы – орта ғасыр саяси ойының негізгі мәселесі

text: Батыс Еуропа тарихында ортағасыр тарихы ең ұзақ кезеңді (V–XVI) қамтиды. Батыстағы саяси-құқықтық идеялардың қалыптасуы үлкен таптық қайшылықтарға толы, құқықтық институттардың пайда болуымен және мемлекеттік тәртіптердің қалыптасу процесімен қатар жүрді. Ортағасырда Батыстағы саяси ойлар ылғи өзгеріп, дамып отырды. Қоғамдағы сол өзгерістер кейіннен ескі құрлықтағы әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістердің, сондай-ақ, феодалдық қатынастардың дамуына әкеліп соқты. Батыстағы саяси ойлардың дамуы мен қалыптасуын үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – ерте феодалдық (V–XI ғғ). Бұл уақытта қоғамда феодалдық қатынастар енді ғана қалыптасып, жаңа қоғамдық-экономикалық формацияның негізі қаланған уақыт еді. Осы уақытта ірі мемлекеттік құрылымдар қалыптасып, монархиялық билік орнады және сол ірі мемлекеттер кейіннен ұсақ конгломераттарға бөлшектеніп кетті. Екінші кезең – феодалдық қатынастардың шарықтап дамыған (XI–XV ғғ.) тұсына және орталықтандырылған сословиелік-монархияның орнауына тұспа-тұс келеді. Үшінші кезең – (XVғасырдың аяғы – XII бас кезі) феодализмнің аяғы, капиталистік қатынастардың енді пайда бола бастаған кезі, сондай-ақ, монархиялық биліктің көпшілігі абсолюттік монархияға ұласып үлгерген тұсымен сипатталады. Ортағасырлық Батыстағы саяси ілімдердің қалыптасуына христиан дінінің, соның ішінде рим-католик шіркеуінің ықпалы өте күшті болды. Христиан діні Батыста тұтастай христиандық мәдениеттің қалыптасуына тікелей әсер етті. Осыдан барып белгілі библиялық «Құдайдан басқаның билігі жоқ, барлық билік тек құдайдан» деген қағиданы ұстанды және ол феодалдық қоғамның басты идеологиясына айналды. Батыс Еуропаның ортағасырлық саяси тарихында мемлекеттік билік үшін рим-католиктік шіркеуі, папство мен зайырлы феодалдар арасында қатаң тартыс жүрді. Ортағасырлық Еуропаның саяси және рухани өмірінде папство өзінің шарықтау шегіне ХІІІ ғасырда жетті. Оның ерекше дамуына үлкен үлес қосқан доминикандық монах, теолог-ғалым Фома Аквинский (Аквинат, 1225– 1274 жж.). Фома Аквинскийдің еңбектері сол замандағы шіркеу билігінің ресми идеологиясына айналған еді. Негізгі еңбектері «Билеушінің басқаруы туралы» (1265– 1266 жж.), «Теология жиынтығы» (1266–1274 жж.). Фома Аквинский өз саяси доктринасының негізі етіп Аристотельдің идеяларын қабылдады. Әсіресе, оған Аристотельдің мемлекет туралы идеясы құба-құп келді. Аквинский Аристотельдің «адам саяси хайуан» ұғымын басты назарға ала отырып, адамдардың әу бастан бірігіп мемлекет құруға ұмтылысы олардың табиғатынан, өйткені адамдар жеке-жеке жүріп өз қажеттілігін қамтамасыз ете алмайды, сондықтан да олар мемлекет құруға ынталы болды дейді. Мемлекеттің пайда болуы құдайдың әлемді жаратқанымен пара-пар. Әлемді жаратпастан бұрын құдай жерде тәртіп пен біркелкілікті орнатты. Монархта осы жолды қайталайды. Әуелі мемлекеттің құрылымын анықтап алғаннан кейін, тәртіп пен басқаруды жүзеге асырады деп тұжырымдайды. Мемлекеттің мақсаты – «жалпыға жайлы» адамдарға лайықты өмір сүру мүмкіндігін қалыптастыру. Аквинат билікті айқындауда үш: 1) биліктің мәніне; 2) формасына (пайда болуына); 3) билікті қолдану элементіне назар аударады. Аристотельдің мемлекетті басқаруын (аристократия, олигархия, демократия) саралай келе, Аквинат, басқарудың ең жоғарғы жетілген формасы ретінде монархияны қолдайды. Ол монархияның екі түрін ұсынады: абсолюттік және саяси монархия. Аквинат абсолюттік монархияға қарағанда, саяси монархияға үлкен ықыласпен қараған. Өйткені ол кезде, яғни саяси монархия жағдайында ірі феодалдар мен шіркеу қызметкерлерінің мүдделері қарастырылып, олар билікке ықпал ете алатын еді. Фома Аквинский өз заманының нағыз идеологы болды. Әсіресе ол католиктік шіркеу мен ірі феодалдар мүддесін қорғаушы ретінде жасаған еңбегі католиктік шіркеу тарапынан жоғары бағаланып, Аквинатқа «періштелер докторы» деген жоғарғы титул берілді. Аврелий Августин (345–430 жж.) – христиан-теологы, философ-мистик, көзқарасы, ұстанымы жағынан неоплатондық бағытты жақтаған. Басты ұстанымы «Cенімсіз білім мен шындық жоқ». Негізгі еңбектері «О граде божем» және «О земном граде». Аврелий Августин әлемдік тарихтың христиандық концепциясын дамытушы және оның сөзімен айтқанда «дүние жаратылысының өзі құдайдың қалауымен болған іс» деген идеяны жақтаушы ғалым. Адамдардың жердегі барлық көрген қиындықтары мен жамандықтары олардың құдай алдындағы жасаған күнәларынан деп түсіндіреді. Августиннің ілімі римдік шіркеу қызметкерлерінің зайырлы феодалдық бағытты ұстанушыларға қарсы күресінде басты идеологияға айналды. Мемлекетті басқару формасында Аврелий абсалюттік билікті жақтаған. Августинизм әлі күнге дейін христиан дініндегі протестанттық бағытты жақтаушылардың басты ілімі деп саналады. Католиктік шіркеудің ықпалына қарсы күрескен ірі неміс ғалымы Мартин Лютер (1483–1546 жж.). Мартин Лютердің пікірінше адам екі әлемде өмір сүреді. Алғашқысы – рухани әлем, екіншісі – жер әлемі. Рухани әлемде құдайға сенушілер, яғни құдайлар үстемдігі, ал жер әлеміне барлық адамдар тұрағы, яғни жердегі билік үстемдігі жатады. Рухани әлем адамның рух еркіндігі мен сенімін және ішкі дүниесін, ал жер әлемі адамның іс-әрекетін, болмысын анықтайды. Қоғамдағы рухани өмір адамдардың жердегі іс-әрекетіне тікелей байланысты. Осыдан барып жердегі билеушілердің негізгі қызметі қоғамды әділдікпен басқару, күш қолданбау деп түсіндіреді. М.Лютердің бұл идеясы көпшіліктің қолдануына ие болды. Бұл идея бұқараны христиандық құндылықты қайта қарауға итермеледі, нәтежисінде католиктік діндегілердің ішінде жаңа ағымның лютерандық сенімнің пайда болуына әкеліп соқты. Ортағасырдағы діни концепцияның саяси ілімдерді дамытудағы рөлін жоққа шығаруға болмайды. Себебі, адамдардың әділетті басшы мен әділетті мемлекетке деген сенімін қалыптастырды. Екіншіден, адамдардың саяси санасына, саяси мәдениеттің қалыптасуына тікелей әсер етті. Сондай-ақ, қоғамда саяси плюрализммен қатар діни плюрализмнің де негізін қалады. Үшіншіден, діни дәстүр кейінірек көптеген мемлекеттердің идеологиялық бағытын айқындады.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
64.Әл-Фарабидің “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы” трактаты. Билеуші қасиеттері хақында
Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы
Ең алдымен әл-Фарабидің бұл трактатын қозғамас бұрын, әл-Фараби жайлы мағлұмат айтып кеткенім жөн болар. Бүкіл шығыс араб-парсы мәдениетін меңгеріп, өз шығармаларын көпке ортақ тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра етіп қалдырған - Әбу Насыр әл-Фараби. Әл-Фараби түрік тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны бізге мәлім, бұған дәлел оның толық аты -жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс өзені Сырға барып құятын өңірдегі, Фараб қаласында дүниеге келді. Фарабидің толық аты-жөні Әбу Насыр Мұхаммед иби Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби, яғни әкесі Ұзлағ, арғы атасы Тархан. Туған жері қазақтың ежелгі қаласы Отырарды арабтар Барба-Фараб деп атап кеткен, осыдан барып ол Әбу Насыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Бұл қаланың орны қазіргі Шәуілдір ауданы, Шымкент облысының территориясында. Сол тұста өмір сүргендердің қалдырған нұсқаларына қарағанда, Отырар қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен сауда жолдарының торабындағы аса ірі мәдениет орталығы болған.
Әбу Насыр бастауыш білімді туған қаласы Отырарда алады. Одан соң Хорасанға барады. Кейінірек білімін толықтыру мақсатымен сол кездегі мәдени орталық Бағдатқа кетеді. Ғылым - білімге құмартқан зерек шәкірт мұсылман бола- тұра «кәпірлерден» де сабақ алудан тайсалмайды. Мәселен, тәуіптік өнер мен логиканы христиан оқымыстысынан, жаратылыстану ғылымы мен грек тілін атақты аудармашыдан үйренеді.
Фараби ғылымды көбінесе өз бетінше оқып игерген. Ол әсіресе, грек ғалымы мен философиясына, Аристотельдің бай мұрасына зер қойған. Осы жолда әл-Фараби шыдамдылық пен ыждағаттылық үлгісін көрсетеді.
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары жөніндегі трактат» – әл-Фарабидің ең кемел туындыларының бірі. Бұл еңбек 948 жылы жарыққа шықты. Бұл трактатта әл-Фараби өзі тұрған «қайырымды қала» туралы оқуды баяндайды. Адам толығымен дамып жетілуі үшін ол көптеген нәрселерден тәуелді. Себебі ол барлық өзіне қажет нерселерді жалғыз өзі жасай алмайды, әрі қол жеткізе алмайды дейді. Сондықтан адам өзінен басқа адамдардың қоғамдастығында өмір сүруі керек және сонда ғана ол толық жетіліп, бақытқа қол жеткізе алады дейді. Жалпы адам қоғамдастығын ғалым екі түрге бөліп көрсетеді: толық және толық емес. Толық қоғамдастықтың өзін ол үш түрге бөледі: үлкен, орташа, кіші. Үлкен қоғамдастық деп ол бүкіл жерді мекендеуші барлық адамдардың жалпы қоғамдастығы деп көрсетеді. Ал орташа қоғамдастық дегеніміз белгілі бір халық ретіндегі қоғам дейді, кіші қоғамдастықты ол белгілі бір қала ретінде көрсетеді.
Толық емес қоғамдастыққа келсек Фараби оларды төртке бөліп көрсеткен. Олар - квартал, көше, үй және ауыл. Соңғысы қала құрамына кірмегенімен ол қалаға қызмет көрсетуші толық емес қоғам болып табылады. Жоғары деңгейдегі даму мен игілікке адам ең бірінші ретте ең кіші дегенде қалада ғана қол жеткізе алады деп көрсетіледі. Кез келген нәрсеге шын көңіл білдіріп, шынайы таңдау жасап талаптанып жетуге болатындықтан кез-келген қалада бақытқа қол жеткізуге болады дейді. Әрбір тұрғыны бақытқа жету жолында бір-біріне көмектесетін қала қайырымды қала деп түсіндіріледі. Және сол секілді қайырымды қоғам, қайырымды халық та болады дейді.
Ал сол қалада тұратын тұрғындарды бес топқа бөледi. Яғни қайырымды қала бес түрлi адамдар тобынан құралады: ең құрметтi адамдардан, шешендерден, өлшеушiлерден, жауынгерлерден және байлардан. Әл-Фараби ең құрметтi адамдарға ақылдыларды, пайымдағыш адамдарды, маңызды iстерде беделге ие болғандарды жатқызады. Екiншi топтағы шешендерге — дiни қызметкерлердi, ақындарды, музыканттарды, хатшыларды сол сияқты шығармашылық жұмыспен айналысатындарды, ал өлшеушiлерге-есепшiлердi, дәрiгерлердi, астрологтарды, математиканы оқытушыларды қосады. Әл-Фараби бойынша, байлар дегенiмiз — қалада байлық табатындар, егiншiлер, мал өсiрушiлер, саудагерлер, қол өнершiлер.
Қайырымды қаланы әл-Фараби сау әрі мінсіз адам денесіне ұқсас дейді. Себебі оның әрбір мүшесі денсаулықты сақтау үшін бір-біріне көмектесіп өмір сүреді. Бірақ адам денесіндегі органдар бір-бірінен табиғаты, атқаратын қызметіне байланысты айырмашылық жасайтындығы сияқты қала тұрғындары да өздерінің қыметі мен қоғамдағы орны бойынша айырмашылық жасайды дейді. Қалада бір басшы болады, ол өзінен бір саты төмендегілерден белгілі бір істің атқарылкын талап етеді, ал талап етілгендер өз кезегінде өздерінен кейінгілерден талап етеді, осылайша ең төменгі ешкімнен талап ете алмайтын сатылардағыларға да жетеді дейді.
Адам денесінің бас мүшесі, яғни жүрегі ең жетілген және ешкіммен басқарылмайтын, ең жоғары сатыдағы органы болып табылатыны секілді қала басшысы да ең жетілген, ең дамыған, бәрінен жоғары тұратын мүше болып табылады. Адам жүрегі басқа органдардың бірігуінің, яғни адам денесінің бар болуының себебі, қалған органдардың белгілі тәртіппен орналасып, жұмыс істеуінің ұйытқысы. Дәл сол сияқты қала басшысы да қаланың бар болуының, адамдардың оның маңайына топтасуының себебі, олардың белгілі сатымен үйлесімді түрде іс атқаруының ұйытқысы. Жүрек денеде орын алған кез-келген орынсыздықтың барлығы жойып отыратыны секілді, басшы да қалада орын алған әрбір келеңсіздіктерді жойып отыруы керек.
Дене мүшелері жүрекке жақын орналасқандарынан бастап жоғары істерді атқарады, ал одан бір саты төмен орналасқандары жоғарыда орналасқандардан қарағанда төменірек іс атқарады. Сөйтіп ең төменгі іс атқаратындарға дейін жалғаса береді. Қала басшысы мақсаты артынан басқалар өз сатыларына қарай ұмтылуы керек.
Қала басында кез-келген адам тұра алмайды. Ондай адам қаланы басқаруы үшін екі шарт орындалуы қажет. Бірінщісі ол қаланы басқаруға дайын болуы керек. Екіншісі басқаруға мүмкіндіктері мен жағдайы келуі керек. Оның өнері де басқалардың өнерінен жоғары тұруы керек, ол өнер ештеңе үшін қызмет етпейді, не басқалар оны қолданатын өнер түрі де емес дейді, ол - оған басқа өнерлердің барлығы бағынатын өнер, ол үшін басқа өнерлер қызмет жасайтын өнер болуы керек деп тұжырымдайды. Қала басшысы осы өнерді біле тұра, өзі ең жетілген, бақытқа жетудің барлық жолдарын білетін адам дейді. Сонымен қатар қала басшысы алты түрлi қасиетке ие болуы керек деп есептейдi. Олар: даналық, асқан пайымдымдылық, сенiмдiлiк, ойлау қабiлетiнiң жоғары болуы, соғыс өнерiн жетiк бiлуi, денсаулығының мықты болуы. Осы қасиеттердің барлығын өз бойында ұштастыратын адам барлық уақытта кiмге елiктеу керек екенiн, кiмнiң айтқан сөзiн тыңдау керек екенiн, яғни қандай адамдардан кеңес алу керек екенін көрсетеді және мұндай адам мемлекеттi өзiнiң қалауынша басқара алады дейді.
Біз осы еңбектен әл-Фарабидің идеалды қоғам жасауға ұсынысын көреміз. Ол қоғамда әрбір өнер түрі, әрбір білім-ғылым түрі қажет болады. Ал ондай қоғам басшысы тіптен ең жетілген, ең жоғары тұрған адам болуы керек. Ондай адам өнерлердің ең жоғарғысын игерген, ең батыл, ең данышпан, ең ақылды, ең білімді т.б. адам болуы керек. Ол басқаратын қоғам идеалды адам денесі сияқты қызмет ететін, әрқайсысы өз орнын білетін мүшелерден тұрады.
Менің ойымша әл-Фарабидің бұл еңбекті жазудағы басты мақсаты адамдарға идеалды қоғамға, яғни бақытқа қалай жетуге болатынын, және ең бастысы сол жолда барлық адам жеткен ғылымдардың, оның өнерлері мен мүмкіндіктерінің қаншалықты маңызды екенін көрсету деп түйеміз. Сондықтан ол тарктатты материямен формадан бастап, барлық бағытта мағлұмат бере отырып бақыт пен өнер категорияларынан аяқтаған. Себебі ол осының барлығын бір жүйеге, бір ұғымға біріктіруге тырысқан деп ойлаймын. Сөйтіп ол барлық нәрсенің бірімен тығыз байланыста екенін, және адам қоғамы адам денесі сияқты құрылуы керек, ал оны құраушы мүшелердің әрбірінің өзара қатынасы мен әрбірінің қызметі үйлескен болуы керек.
Сонымен қатар бұл трактатта тек қана қоғам, онда болып жатқан жағдайларды емес, адами құндылықтар жайындада айтқан, яғни адамдардың рухани жетiлуiндегі дiн мен философияның орнын салыстырады. Әбу Насыр әл-Фараби, философия дәлелдеудi, дiн сенудi қажет етедi, бiрақ екеуi де адамдардың ақиқатқа жету жолына көмек бере алады дейдi. Философия мен дiндi, әсiресе этиканы жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкiндiк беретiн ғылым ретiнде қарап, адам баласын жаратылыстың ең құндылығы, яғни осы өмірде адамнан асқан оның өмірінен асқан құнды зат жоқ екенін біз білеміз, сондықтан да адамдар арасындағы бір-біріне деген құрмет, мейiрбандылық, сыйластықты жоғары деңгейде болу керек екенін айтқысы келген.
Сонымен Әл-Фараби осы трактатында қазіргі біз сүріп жатқан өмірге керекті құндылықтардың барлығын бізге осы трактаты арқылы жеткізуге тырысқанын айтқым келеді.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
65.Ж.Ж.Руссо қоғамдық келісім және халықтық сувериитет туралы
Жан-Жак Руссоның философиясы
Негізгі идеясы - халық егемендігі. Қоғамдық келісім негізінде ортақ ерік жатыр. Мінеки, осы ортақ ерікпен бағытталатын билікті ол егемендік деп атаған. Мемлекеттегі егеменді биліктің бөлінуін қолдамады. Руссо пікірінше, заң шығарушы билік тікелей егеменді халықтың өзімен іске асырылады. Ал атқарушы билік егемендіктің шешімі бойынша қол астындағылармен байланыс үшін құрылады. Атқарушы билік кімге тапсырылды соған байланысты биліктің түрлерін бөлген: демократия, аристократия, монархия. Географиялық фактор рөлін көрсеткен: демократиялық басқару кішігірім мемлекетте; аристократиялық басқару орта, монархиялық басқару үлкен мемлекетке тән. Табиғи жағдайда барлық адамдар тең және еркін, тек бір теңсіздік - адамдардың денсаулығы мен жасына байланысты. Қоғамдық теңсіздік жеке меншіктің пайда болуымен байланысты. Мемлекет пен құқық осы жеке меншіктің нәтижесі.
Руссоның демократия теориясы көбінесе қатысу теориясы болып табылады. Өзінің "қоғамдық келісімінде" ол саяси шешімдерді қабылдау процесіне эр жеке адамның қатысуына ерекше назар аударады. Оның тұжырымдамасы жеке адамдарға қатысудың психологиялық әсер етуіне (яғни, әлеуметтік мінез-құлықтың психологиялық құрылымы мен сәйкес әлеуметтік институттардың құрылымы арасындағы өзара байланысына) деген қызығушылықты білдіреді.
Руссо байқаған идеалды партиципаторлық жүйе белгілі бір шарттарды орындаған кезде ғана мүмкін болады. Біріншіден, әлеуметтік-экономикалық тепе-теңдіктің белгілі деңгейін орнату басты шарт болып табылады. Мұндағы сөз болып отырған абсолюттік тепе-теңдік емес, экономикалық тәуелсіздік пен әр жеке адамның қауіпсіздігі қамтамасыз етілген қоғамның мүліктік біртектілігі. Екіншіден, осы реттегі тәуелсіздік барысында азаматтардың бір-біріне деген жалпы әлеуметтік тәуелділік жағдайы болу қажет. Әр адамның жеке басы белгілі бір маңызды қоғамдық мәселені шешуге бейімсіз болып, ол үшін оның басқа жеке адамдармен қарым-қатынасқа түсуге мәжбүр болуы керек. Жеке тұлға тұтастай ағза ретіндегі қауымдастықтың іс-әрекеттеріне тәуелді екендігін сезінуі қажет.
Осы екі шарт қатысу жағдаятын толыққанды әділ әрі тең құқықты етеді. Тәуелсіз сайлаушылар пайда мен міндеттемелер ауыртпалығы тең бәлінген саясатты қалыптастырады. Ӏстің мұндай мәнісі саяси тепе-теңдіктің негіздемесі болады, өйткені ол бұл қауымдастық мүшелерінің барлық құқықтары мен мүдделерінің қорғалуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ мұнда қоғамдық мүдденің алға басуына ықпал етеді.
Руссоның айтуы бойынша, қатысу жағдаяты үшін өздерінің жеке еріктерін бірегей қоғамдық мүддеге қайшы орнататын азаматтардың түрлі ұйымдасқан топтарының болмағаны қолайлы. Сайлаушылардың ұйымдасқан топтарының пайда болуынан құтыла алмаған жағдайда олардың санының айтарлықтай көлемді, ал саяси ықпалдың барынша бірыңғай болғаны дұрыс. Ондай кезде жеке қатысуға тән партиципаторлы жағдаяттың қайталануы мүмкін.
Руссоның пайымдауынша, қатысудың тұтастай құрылымының анықтамасы оның демократия теориясының негізгі мотивін жасап шығарудың, нақтырақ айтқанда, жеке тұлғалардың әлеуметтік-саяси мінез-құлықтарының сипаты мен мазмұнына деген демократиялық қатысудың ықпалы жайындағы мәселенің алғышарты ғана болып табылады. Руссо теориясының шеңберінде қатысудың өзіне тән әлеуметтік-саяси педагогикалық сипаты бар. Ол азаматтардың шын мәнісінде жауапты әлеуметтік-саяси әрекеттерін қалыптастыруға бағытталған. Қатысу әр жеке тұлғаның бірегей қоғамдық мүддеге қатыстылық сезімін, өзінің жеке өмірінің тар шеңберінен шығып, басқа да жеке тұлғалардың қоғамдық ағзаға қатыстылық сезімдерімен ортақтану икемділігін, оған тәуелділік сезімдерін тәрбиелеу қажет. Қатысу жағдаятында жеке тұлға жеке және қоғамдық мүдделердің біріккендігін түсінуді үйренеді. Педагогиканың мұндай әлеуметтік-саяси процесі әлеуметтік даулардың әлеуетін төмендетуге мүмкіндік береді, өйткені азаматтар өздерінің жеке ниеттері мен қауымдастықтың талаптарын қатаң түрде ажырата білуді үйренеді. Руссо пікірі бойынша, демократия - мемлекеттік тетік қана емес, сонымен қатар адамдарды жетілдіру, олардың мүмкіндіктерін дамыту. Руссоның теориясы кішігірім меншігі бар ұсақ шаруалардан құралған квазидәстүрлі қоғамның идеалды жобасына бағытталған.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
66.П.Кропоткиннің қоғамның таптық құрылымына көзқарасы. Биліксіз қоғам идеясы.
67-билет. М. Падуанский: мемлекеттің шығу тегі туралы саяси ілімі. Батыс Еуропада ХІ-ХІІІ ғасырларда өндіргіш күштер тез қарқынмен дамыды. Қалалардың өсуі мен қолөнердің дамуы, сауда байланыстары күшейді. Өндіргіш күштердің дамуымен бірге жаңа қоғамдық топтар – көпестер, банкирлер, кәсіпкерлер, шеберхана иелері пайда болды. Бұл қоғамдық топтар мемлекеттегі өзара қақтығыстар мен соғыстарды жоюға, тәртіп пен заңдылықтың сақталуына, күшті мемлекет билігін сезінуге мүдделі болды. Осындай топтардың мүддесін қорғаушылардың бірі Марселий Падуанский болды.
Өзінің кең көлемдегі «Әлем қорғаушысы» деген еңбегінде ол өмірдегі қайыршылық пен бақытсыздықты шіркеу жауапкершілігне жүктейді. Егер шіркеу бұдан былай адамдардың рухани өмірі салсында ғана қызмет етсе, бұл қайшылықтарды жоюға болады деп есептеді. М.Падуанскийдің айтуынша, шіркеу мемлекеттен бөлінуі тиіс. Ол билік пен мемлекет адам қауымдастығы формаларының біртіндеп күрделенуінен пайда болды деп есептейді. Алдымен жалпы игілік үшін отбасы және жалпы келісім бойынша ру, одан кейін тайпа және осындай жолмен қалалар, қалалардан мемлекет пайда болған, - дейді М.Падуанский.
М.Падуанский барлық биліктің нағыз қайнар көзі халық деген тезисті батыл жақтады. Бірақ, М.Падуанский халық қатарына мемлекеттегі барлық тұрғындарды емес, оның бай топтарын ғана кіргізді. Ол қоғам мүшелерін екі категорияға – төменгі және жоғары деп бөлді. Ол қоғамның жоғары тобы (әскерлер, шіркеу иелері, чиновниктер) жалпы игілікке қызмет етеді, төменгі тобы (саудагерлер, шаруалар, қолөнершілер) өз мүдделеріне ғана қызмет етеді деп есептеді. Оның айтуынша, мемлекеттік билік, ең алдымен заңдар шығару арқылы әрекет етеді. Яғни, нақты жаза арқылы адамдарды қорқыту және жақсы істері үшін марапаттауға уәде беру. Падуанскийдің сөзімен айтсақ, құқықтық заңдарды шығаруға халықтың ғана құқығы бар.
М.Падуанский алғашқылардың бірі болып мемлекеттегі заң шығару және атқару биліктерінің айырмашылығы туралы айтты. Қабылданған заңдар халық үшін және оны қабылдаушылар үшін да міндетті болуы тиіс. Заң оны шығарушыларға ғана емес, қалың көпшілікке қызмет еткенде ғана толысқан заң болып есептеледі. Заңның күші оның ала-құлалығында емес, барлық адамдар үшін бірдей міндеттілігінде. Заң шығарушы орган атқарушы биліктің құрылымын және өкілеттілігін айқындайды.
Сол кездегі итальяндық республикалардағы саяси институттардың тәжірибесіне сүйене отырып, Марсилий Падуанский мемлекеттік қызметтегі лауазымды адамдардың сайланбалы принципін ұсынды. Ол мемлекеттік құрылымның ең үздігі деп таныған монархияның өзінде де бұл принципті қолдануға болады деп есептеді. Оның айтуынша, мұрагерлікпен келген монархқа қарағанда, сайлау арқылы билікке жеткен монархтың өкілеттілігі де, билігі де ауқымды және әділ болмақ.
М.Падуанскийдің мемлекеттің шіркеуден тәуелсіздігі, заң шығарушы және атқарушы биліктің арақатынасы, заңның билеушіні қоса есептегенде барлық адамдар үшін бірдей міндеттілігі және т.б. ойлары қайта өрлеу мен ерте буржуазиялық дәуірдегі қоғамның демократиялық саяси құрылымы туралы жаңа көзқарастары мен идеяларының одан әрі дамуына өз әсерін тигізді.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
68-билет. Саяси ілім тарихындағы қоғамдық келісім тұжырымы Қоғамдық келісім (лат. socialis contractus - қоғамдық келісім, шарт) - басқарушылар (билеушілер) мен олардың қол астына қарайтындар арасында өзара құқықтары мен міндеттерін анықтайтын шынайы немесе болжамдық келісім. Қоғамдық келісім теориясына сәйкес, адамдар көне заманда олардың өзі үшін қолайлы немесе қолайсыз болуы мүмкін анархияның (бассыздықтың) табиғи жағдайында өмір сүрді. Кейін, табиғи себептерге байланысты, индивидтер арасында шарт жасау арқылы қоғам және мемлекет қалыптасты.
Ұқсас идеяларды ертедегі Грекиядағы софистер айтса да, қоғамдық келісім теориясы XVII-XVIII ғ.ғ. кең таралу алды және Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж. Ж. Руссо аттарымен байланыстырылады. Сол уақыттағы басқа саяси доктриналардан айырмашылығы, олар өздерінің теорияларында жеке игілік пен қоғамдық келісім тұрғысынан саяси билікті ақтауға тырысты. Олар биліктің толық жоқтығымен сипатталатын табиғи жағдайдың кемшіліктерін азаматтық қоғамның (яғни бар буржуазиялық қоғамның) артықшылықтарымен салыстыру арқылы мемлекет және құқық институттарының маңызы мен мақсаттарын әйгі етіп көрсетуге тырысты.
Қоғамдық келісімнің әлеуметтік келісім турасындағы тұжырымдамасында адамдар өздерінің мүдделерін өз ортасында қамтамасыз ету үшін мемлекет пайдасына өздерінің егеменді құқықтарын кепілге қоюға мәжбүр болады. Әлеуметтік келісім-шарт азаматтардың мемлекеттік басқарудың қағидалары бойынша тиісті заңдық жобамен қол жеткізілген келісімді білдіреді.
Осы бастапқы ұстанымға сүйене отырып, әлеуметтік келісімшарт теориясының жақтастары әртүрлі жолдармен түсіндіреді: ақылды адам өзінің жеке мүдделерін ескере отырып, өз еркімен табиғи мемлекетте болатын еркіндіктен бас тартуы керек. Томас Хоббс (1651), Джон Лок (1689) және Жан-Жак Руссо (1762) - әлеуметтік келісім теориясының ең танымал өкілдері. Олар әлеуметтік келісімді теорияның бастапқы позициясынан өте әртүрлі тұжырымдар жасады. Хоббс авторитарлық монархияны қорғап, Локк либералды монархияны қорғап, Руссоның либералды республикалықты қорғаған.
ХVII-XVIII ғасырлар аралығын қамтыған жаңа дәуірдің дүниетанымы екі негізгі принципті басшылыққа алды: «табиғи құқық» және «қоғамдық келісім». Жаңа заманда француз ағартушылық кезеңінің көрнекті саяси ойшылы және құқықтанушысы Шарль Луи Монтескьенің (1689-1755 жж.) тұжырымдарының маңызы зор. Ол Ұлы француз революциясының идеялық ізашарларының бірі. Ол «Заңдар рухы» атты еңбегінде мемлекетті қоғамдық келісімнің нәтижесі деп санады.
Ж.Ж.Руссоның саяси көзқарастары оның басты еңбегі - «Қоғамдық келісім туралы немесе саяси құқық принциптері» деп аталатын трактатында баяндалған. Оның аталған негізгі шығармасы
«Адам еркін, азат болып туылған, сонымен қатар ол қайда болса да бұғауда» деген белгілі жолмен басталады. Басқа ағартушылар тәрізді Ж.Ж.Руссо да мемлекетті басқаруда қоғамдық келісім теориясын ұстанып, еркіндік пен теңдікті жоғары құндылықтар ретінде қарастырды. Ойшыл заң туралы: «Заң арқылы кез-келген басқару республикалық басқару», - деген тұжырым жасаған Ойшыл еңбегінде үкіметке: «Үкімет дегеніміз – бодан мен егемен арасы байланыстыру үшін құрылған, заңдардың орындалуын қамтамасыз етуге және азаматтық бостандықты да, саяси бостандықты да қолдап отыруға өкілеттік алған делдалдық организм», - деген түсініктеме береді.


69-билет. Саяси теория мен саяси өмірдегі сталинизм Сталинизм Кеңес Одағының саясатын басқару құралдарын жүзеге асырды. Ол марксизм-ленинизмге негізделген. Сталинизм саясатына мемлекетте тоталитарлық полицияны құру; жылдам индустрияландыру; социализм теориясы; оппозицияны жою; ауыл шаруашылығын ұжымдастыру; басым идеологияның күшеюі; жеке тұлғаға табыну және Кеңес Одағы халықтарының Коммунистік партияның мүдделеріне бағыну, жетекші сталинизм кірді.
Сталиндік режим қоғамға және коммунизмге қауіп төндіретін нәрселерді күштеп тазартты. Сталинизм сонымен қатар діни қудалаумен және этникалық тазарту арқылы күштеп жер аударумен де суреттелді. Роберт Сервис сияқты кейбір тарихшылар Сталиндік саясатты аштықтың себебі деп айыптады, ал басқа тарихшылар мен ғалымдар бұл пікірмен келіспейді.
Дамуды жеделдету үшін ресми түрде дамыған коммунизм Кеңес Одағында индустрияландыру, Кеңес Одағының батыс елдерінен экономикалық жағынан артта қалуымен және социалистік қоғамға коммунизмнің ішкі және сыртқы жауларынан туындайтын қиындықтармен күресу үшін өнеркәсіп қажет екендігімен ерекшеленді. Жеделдетілген индустрияландыру ауыл шаруашылығының жаппай ұжымдастырылуымен және көптеген шағын ауылдарды өнеркәсіптік қалаларға айналдырған жедел урбанизациямен қатар жүрді. Индустрияландырудың дамуын жеделдету үшін Сталин шетелден жұмыс күші мен идеяларды әкелді. Батыс Еуропа, АҚШ секілді елдер тәжірибесі мен жұмысшылары, прагматикалық бірлескен кәсіпорын құру, ірі американдық компаниялармен келісім-шарттар мемлекет бақылауындағы экономикалық салалардың негіздерін дамытуға көмектесті.
70-билет. Т. Джефферсонның халық егемендігі идеясы Томас Джефферсон (1743-1826) өз дәуірінің атақты замандастары сияқты философиямен айналысуды мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі үлкен белсенділікпен біріктірді. Өзінің ең ірі туындысын туған штаты Виргинияның мемлекеттік құрылысы мен тарихына арнады («Виргиния штаты туралы ескертпелер», 1775), ал ең белгілі шығармасы АҚШ-тың «Тәуелсіздік» декларациясы (1776) болып табылады. Ол шығу тегі жағынан провинциалдық плантатордың баласы. Джефферсон саяси мансаптың барлық баспалдақтарынан табысты түрде өтті: қарапайым үйренуші заңгерден және графтық иелігіндегі милиция шенеунігінен штат губернаторына дейін, ал кейін елдің президентіне дейін өсті. Оның саяси көзқарастарының эволюциясы радикалды, ал кейде утопиялық бағдарламалардан шектеулі либералдық принциптерге дейін өзгерді. Ағарту ісі мен еркін ойлауды насихаттаудағы Джефферсонның сіңірген еңбегі елеулі.
Ол діни «Еркіндікті бекіту туралы» заңының авторы (1777), американдық философиялық қоғамның президенті, өзінің жеке сәулеттік жобасы бойынша Виргиния штатында құрылған университеттің қамқоршысы болды. Ол қоғамдық оқытуды (бастауыш мектептен университетке дейін) адамның табиғи құқығы мен халықтың өзін-өзі басқару құқығы тәрізді демократиялық республиканың ажырамас атрибуты деп есептеді.
Т. Джефферсонның ойынша нағыз президент «халыққа пайда әкелу үшін сайланған, халық тарапынан бақыланып отыратын, күрделі мемлекеттік машинаның жұмысына көмектесетін, заңмен тағайындалған өз халқының басты шенеунігі» ретінде сипатталады.
«Виргиния штаты туралы ескертпелерде» Джефферсон Америкадағы болашақ демократия туралы мәселелерге байланысты өз пікірін білдіреді. Ол адамзат барлық құқық пен биліктен өзіне керегін алады деп үміттенді, сонымен бірге халық еркіндігін сақтай отырып, заң шығарушы, атқарушы және сот билігі мекемелеріндегілерге толық сенімділіктен сақтандырды. Джефферсон бір сөзінде: «жуық арада бұл елде де сыбайлас жемқорлық өкіметті қамтиды және халықтың негізгі бөлігіне таралады. Атлант мұхитының екі жағалауындағы адамдардың
жаратылысы бірдей және белгілі бір жағдайлардың ықпалын бірдей бойына сіңіре алады. Бізді жаулап алмай тұрғанда сыбайлас жемқорлық пен тираниядан сақтанатын мезгіл жетті» деген болатын.
Діни наным-сенім еркіндігіне деген құқықты қорғай отырып Джефферсон оны табиғи құқықтардың қатарына жатқызады. Мемлекеттің қызметі мен ұйымдастырылуындағы республикандық принциптер, оның пікірінше, жүйелі түрде барлық деңгейлердің өн бойын қамтып өтуі тиіс: ол
федерацияның (сыртқы және жалпы федералдық саясат мәселелері бойынша), штаттың (азаматтарға қатынасы бойынша), сондай-ақ округтың, ауданның және жекелеген елді мекендердің (барлық жергілікті маңызды мәселелер бойынша) қызметі мен ұйымдасуын қамтиды.
Барлық әділ билік пен оны тасымалдаушылардың (көпшілік, азшылық, жекелеген тұлғалар) шығу тегі жөнінде Юммен пікір таластыра отырып, Джефферсон көпшіліктің басқару принципін қатаң ұстанды. Оның пікірінше, демократиядан келген кеселдің емі онан да кең демократияландыру болып табылады, өйткені әділетсіздікті халықтан гөрі билеуші азшылықтан көбірек күтуге болады.
Өмірінің соңғы жылдарында Джефферсон байлық пен дәреженің дәстүрлі аристократиясы білім мен қабілеттің табиғи аристократиясына орын босататындай мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру қажеттілігі туралы ойға келді.


title: -билет. Саяси теория мен саяси өмірдегі сталинизм


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
71-билет. Ж. Боден. Мемлекеттік егемендік теориясының пайда болуы Жан Боден мемлекетті тарихи зерттеуге жақындауға тырысты. Жан Боденнің саяси идеологиясы-феодалдық бытыраңқылықты алмастырған зайырлы ұлттық орталықтандырылған мемлекеттің идеологиясы, оған қарсы ол сол кездегі ең маңызды саяси идеялардың бірі-мемлекеттік егемендік идеясын алға тартты. Ол заңның үстінде тұрған бөлінбейтін, біртұтас, тұрақты мемлекеттік билік идеясына негізделген. Боден мемлекетті көптеген отбасылардың құқықтық басқаруы және егеменді билік негізінде оларды біріктіретін нәрсе ретінде анықтайды. Мемлекет-бұл әділеттілік пен табиғат заңдарына сәйкес келетін құқықтық басқару.
Боден отбасын мемлекеттің негізі мен бірлігі деп атайды. Мемлекет-бұл жеке адамдар емес, отбасылар жиынтығы; егер олар отбасыларға біріктірілмесе, олар жойылып кетеді және мемлекетті құрайтын адамдар өлмейді. Аристотель сияқты, ол отбасындағы билік қатынастарының үш түрін ажыратады: неке, ата-ана және қожайын. Боден, Аристотельден айырмашылығы, құлдықты табиғат заңы деп санамады және оны жоюды ұсынды. Ол құлдықты әрдайым табиғи құбылыс емес, мемлекеттегі толқулар мен толқулардың қайнар көзі деп санады. Боден құлдыққа жақын феодалдық тәуелділік қатынастарын олар әлі де болған жерде біртіндеп жоюды жақтады.
Боден Томас Мордың «Утопиясының» алғашқы сыншыларының бірі болды. Англия канцлері Т.Мордың утопияның мемлекеттік тәртібі туралы кейбір ойларын мақұлдап, Боден өзінің негізгі ойына қатты қарсылық білдірді. Меншіктің ортақтығына негізделген мемлекет туралы Боден былай деп жазды: "Құдай мен табиғат заңдары жеке меншікке тікелей қарсы болар еді. Жеке меншік табиғат заңдарымен байланысты, өйткені табиғи заң біреудің мүлкін алуға тыйым салады. Мүліктік теңдік мемлекет үшін зиянды", - дейді. Байлар мен кедейлер әр мемлекетте бар; егер біз оларды теңестіруге, міндеттемелерді жоюға, келісімшарттар мен қарыздарды жоюға тырысатын болсақ, онда біз мемлекеттің толық жойылуынан басқа ештеңе күте алмаймыз, өйткені бір адамды екіншісімен байланыстыратын кез-келген байланыс жоғалады."
Мемлекет туралы ілімде Боден негізінен Аристотельге, бірақ ортағасырлық схоластикамен бұрмаланған және жалған Аристотельге емес, саяси және құқықтық институттардың кейінгі тарихы аясында түсіндірілген шынайы Аристотельге бағынады.
Ж. Боденнің саяси қарсыластары тиранократтар болды, олар абсолютті монархия тұжырымдамасын сынға алды және оны мемлекеттік демократия идеалына қарсы қойды (Ф.Атман, Ф. Дюплесси де Марн).
Жан Боденнің саяси теориядағы ең үлкен еңбегі - "Мемлекет туралы алты кітап".


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
72-билет. Д.С. Милль демократиялық және құқықтық негізде мемлекеттік механизмді ұйымдастыру туралы Саяси философияның негізгі мәселелері Дж. Ст. Милль: жеке адам мен бүкіл қоғам игілігінің арақатынасы, мемлекет билігінің рөлі мен шектері; жеке тұлғаның автономия саласының көлемі.
Милл либералды демократиялық қоғамда адам еркін болуы керек деп сенді. Философтың пікірінше, бостандық-бұл ең алдымен жеке адамның, жеке адамның бостандығы; адамның бостандығы мемлекетке де, қоғамға да басымдық болып табылады, ғалым жеке бас бостандығын, өзін-өзі бағалауды, адалдық пен әлеуметтік әл-ауқатты орталық және маңызды құндылықтардың қатарына жатқызады.
Ағылшын ойшылының жеке тұлғаның автономиясын қорғауға ұсынған дәлелдерінің байлығы таң қалдырады. Философ адам мен қоғам үшін "кейіпкерлердің максималды әртүрлілігі және сансыз қарама-қарсы бағытта адам табиғатын дамытудың толық еркіндігі"маңыздылығын үнемі атап өтеді.
Ағылшын философы Демократия жағдайында адамның бостандығы, дербестігі түбегейлі маңызды деп санайды. Милл адамның өмір сүру құқығын қорғайды, оның пікірінше, әрқайсымыз өз денсаулығымыз туралы, дене, ақыл-ой және рухани жағынан өзін-өзі қамтамасыз етуіміз керек. Әлеуметтік өсу әр түрлі жеке бастамалардың дамуының салдары болып табылады. Әркімнің бостандығы өз шегін екіншісінің бостандығынан табатыны анық. Демократиялық қоғамда әр адам еркін, әр автономды, әркім өз мақсатына жетеді; әркім еркін болғандықтан, әркімнің бостандығы тек екіншісінің бостандығымен шектеледі. Бұл демократияның шынайы мағынасы-жоғарыдан келген адам адамның бостандығын шектемейді, ал адамның бостандығы басқаның бостандығымен шектеледі, өйткені басқа адам да еркін.
Жеке тұлға басқалардың мүдделеріне немесе белгілі бір мүдделер тобына нұқсан келтірмеуге міндетті, олар заң бойынша немесе үнсіз келісім бойынша заңды деп оқылуы керек, дейді Милл. Ол қоғам мен оның мүшелерін кез-келген зиян мен алаңдаушылықтан қорғау үшін жауапкершілік пен қажетті құрбандардың бір бөлігін қабылдауға мәжбүр. Ойшыл: "адам өзінің мінез-құлқының басқаларға қатысты бөлігі үшін ғана жауап береді. Қалғаны-мүлдем тәуелсіз. Өз-өзімен, өзінің денесімен және жан-тәнімен басын суверенна".
Миллдің саяси тұжырымдамасында адам құқықтарына көп көңіл бөлінеді. Ғалым "жеке бостандық саласы - бұл жеке адамның өзіне тікелей қатысты нәрсе... еркін қоғам емес, оның басқару формасы қандай болса да, онда жеке адамның ой мен сөз бостандығы, өмір сүру бостандығы, қалағандай өмір сүру еркіндігі, қауымдастық бостандығы жоқ"деп баса айтады. Ол сөзін жалғастырады: "біріншіден, бұл түсінікті мағынада еркіндікті қажет ететін сананың ішкі патшалығы; ой мен сезім бостандығы; барлық пәндер бойынша абсолютті пікір бостандығы. Пікір білдіру мен пікірді жариялау еркіндігі өзге принциптік шеңберге жататын секілді көрінуі мүмкін, өйткені ол басқаларға кедергі келтіреді, бірақ оның да еркіндік секілді маңызы бар. Екіншіден, талғам мен кәсіптің еркіндігі, табиғатқа сәйкес өмір сүруге қабілеттілік, өзіңізге ұнайтын нәрсені жасаңыз. Үшіншіден, осындай бостандықтардың әрқайсысы бірдей топтардан, қауымдастықтың бостандығынан тұрады және шектеулерге бағынады. Қандай басқару формасы болмасын, қоғамдастықта бұл бостандықтар құрметтелмейді және еркіндігінен айырылған. Әркім өз ақыл-ой және физикалық денсаулығының қамқоршысы. Адамзат басқаларға қарағанда "қалай" өмір сүруге мәжбүр етуден гөрі адамдарға өз жолымен өмір сүруге мүмкіндік беру арқылы көп пайда көреді".
Бостандық тек биліктің тираниясынан ғана емес, пікірлер мен басым сезімдердің тираниясынан, жалпы әлеуметтік тенденциядан, идеялар мен әдеттерден қорғайды. Онда философ ұжымдық пікірдің жеке тәуелсіздікке заңды енуінің шегін көреді.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
73-билет. Т. Гоббс пен Дж. Локк еңбектеріндегі табиғи құқық пен табиғи жағдай тұжырымы Томас Гоббс (1588-1679) - ағылшын философы және саяси ойшылы. Гоббс мемлекетті «жасанды дене», құдайдың орнатуы емес, адамзаттың іс-әрекетінің нәтижесі деп анықтаған. Философтың ойынша мемлекет адамдар бытыраңкы өмір сүрген және «барлығының барлығына қарсы соғысы» жағдайында болған «табиғи» күйден қоғамдық келісімге келу негізінде пайда болды. Қоғамдық келісім нәтижесінде өз еркіндігін ерікті түрде шектеген жеке азаматтардың құқығы бейбітшілікті сақтау және азаматтарды қорғау функциясы берілген мемлекет басшысына немесе мемлекеттік органдарға беріледі. Гоббстын ойынша, қоғамдық келісім бір уақытта мемлекеттің және қоғамның пайда болуына әкеп соғады.
Томас Гоббстың негізгі еңбектері "Азамат туралы ілімнің философиялық бастауы", "Левиафан, әлде материя, шіркеулік және азаматтық мемлекеттік билік, оның түрлері". "Левиафан" атты саяси философиялық трактатымен әлем жұртшылығына танылған Томас Гоббстың революцияға деген өзіндік көзқарасы болды. Ол өзінің мемлекет және құқық туралы теориясының негізі ретінде жеке тұлғаның табиғаты туралы түсінікті алға қояды. Т. Гоббстын ойы бойынша адамдар алғашқы кезде дене және акыл-ой қабілеттері жөнінен тең дәрежеде жаратылған. Бірақ адам табиғатынан өзімшіл, ашқарақ- тойымсыз Яғни, "адам адамға —қасқыр" Осыдан келе қоғамда "барлығына бәрінің қарсы күресі" келіп шығады. Бітімге жету құралының ең басты түйіні бейбіт өмір мен өзіндік қорғаныс үшін өзінің кейбір құқыктарының шектеуге тура келетіндігі. Бұл — екінші табиғи заң. Адамдар өздерінің құқықтарын өзара келісімділікпен басқа адамға немесе адамдар тобына береді. Екінші табиғи заңнан үшінші табиғи заң шығады. Олар (адамдар) өздері бекіткен келісімдерді орындауы тиіс, олай болмаған жағдайда келісімнің ешқандай маңызы болмайды. Үшінші табиғи жағдайдан әділдіктің қайнар көзі мен бастауы көрінеді. Аталған үш заңнан басқа тағы он алты табиғи (өзгермейтін және мәңгі заң бар. Олардын барлығы да бір ғана ережені — өзіңе ұнамағанды басқаға да істемеу қағидасын білдіреді.
Гоббс ерікті келісім арқылы күрылған мемлекетті орныққан мемлекет, ал күш арқылы қүрылған мемлекетті ойлап табылған мемлекет деп атайды.
Джон Локк (ағылш. John Locke; 29 тамыз 1632 — 28 қазан 1704) — британ педагогы және философы, эмпиризм және либерализм өкілі. Сенсуализмның тарауына әсер етті.
Негізгі еңбектері: «Тәрбие туралы ойлар», «Адамның санасы туралы тәжірибе». Адам жаны туғанда таза тақтай сияқты болады, адамдар тәрбиеге қарай ғана мейрімді не жауыз, пайдалы не пайдасыз болып қалыптасады деген. Локк бойынша тәрбиенің мақсаты - іскери, адал адамды, өз мүддесіне жетуде табандылық көрсете алатын, бірақ басқалармен де есептесетін «нағыз жігітті» тәрбиелеу.
"Мемлекеттік басқару туралы екі трактат" еңбегінде Дж. Локк өзінің мемлекет туралы ілімін баяндайды. Гоббс тәрізді ол да адамдарды табиғи жағдайда еркін, өзара тең, тәуелсіз ретінде қарастырады. Бірақ оның Гоббстан айырмашылығы жеке меншік пен енбек тақырыбын адамның табиғи ажырамас атрибуттары түрінде түсіндіреді. Оның айтуынша, адамның жеке меншікке ие болу ұмтылысы, адамдардың өздерінің пайдасын көбірек ойлауы табиғи нәрсе.
Дж. Локктың пікірінше, мемлекеттің калыптасуына дейін адамдар табиғи жағдайда болған. Мемлекетке дейінгі кауымдастыққа "бәрінің барлығына карсы күресі" болған емес. Адамдар ешкімнен рұқсат сұрамай, ешкімнің еркіне тәуелді болмай өздерінің қадір-қасиеті мен меншігіне иелік еткен. "Барлық билік пен құқықтар өзара тиімді жағдайда және ешкім артықшылықта болмаған", теңдік үстемдік құрған. Ал адамдардың табиғи қалыптан мемлекетке өтуі табиғи жағдайда құкықтардың тұрақсыздығынан туды. Бірақ мемлекеттік жагдайда да еркіндік пен меншік сақталуы тиіс. Сонымен бірге жоғары мемлекеттік билік қалай болса солай және шексіз бола алмайды.Мемлекеттің пайда болуын Локк адамдардың табиғи құқықтарын, бостандығы мен еркіндігін, жеке меншігін берік камтамасыз ету мақсатындағы келісім арқылы құрған саяси қауымдастығы деп біледі. Бұндай келісімді ол "кез-келген мемлекеттің бейбіт түрде орнауы халық келісімінің негізі" деп түсіндіреді.
Джон Локк таным концепциясын психологиялық теория тұрғысынан негіздеп, психологияның ғылым ретінде қалыптасуына жол ашты. Егер Бэкон білім-тәжірибеден шығады десе, Локк оған қосымша тәжірибенің өзі сезімдік түйсінулер арқылы қалыптасқан деді. Локктың таным теориясы негізінен үш қағидадан тұрады:
1. адамда «туа біткен идеялардың» болуы мүмкін емес, себебі идеялардың өзі тәжірибе арқылы пайда болады;
2. адамның дүниеге келген кездегі ақыл-ойы ештеңе жазылмаған таза тақта немесе «ақ қағаз» сияқты, ол тек тәжірибе арқылы мазмұнға толады.
3. ақыл-ойда тек сезімдік түйсіктер арқылы қабылданған мәліметтерден басқа ештеңе жоқ, себебі дүниеге шығатын терезе - түйсік.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
74-билет. Гамильтонның мемлекетті жекеменшік ретінде қарастыруы Федералистердің ең көрнекті өкілі Александр Гамильтон (1757-1804) кең ауқымды көзқарастағы мемлекет қайраткері ретінде конституциялық теория мен практика саласындағы терең зерттеулердің авторы және қуатты бір орталыққа бағынған федералдық өкімет билігінің жалынды жақтаушысы болды.
Бір орталыққа бағынған мемлекеттің мүддесін көздейтін федералистер халық билігінің үстемдігі туралы демократтардың пікірлерімен келіскенімен, билікті тобырдың жаман әдеттері мен қасиеттерін ауыздықтау қажеттілігімен байланыстырды, өйткені онсыз халық ешқашан да ақыл-ой мен әділеттіліктің еркіне бағынбайды. Федералдық конституцияның жобасына сыни пікір түрінде жазылған «Федералистердің ескертпелері» деп аталатын жинақта билік пен басқарудың барлық түрлерінде де өз артықшылықтары мен кемшіліктері болатыны айтылған. Саяси шындықты бұлай бағалау
федералистерді ағартушы-демократтармен жақындастырды.
Гамильтон адамдарға тән эгоизмге орай жалпы игілік үшін қызмет етуге мәжбүрлейтін биліктегі күштеу жүйесін бекіту туралы Дж.Адамстың пікірімен келісті. Халық дана басқарушының қолға үйретіп отырған алып жыртқыш аңына ұқсайды. Мұны ескермесе кез келген конституция жалаң сөзге айналады.
Гамильтон 1787 жылдың қазаны мен 1788 жылдың мамыры аралығында ерте римнің республикашыл патриоты Публиус Валерийдің бүркеншек атымен жарияланған «Федералист» мақалаларын жазған үш автордың бірі. Бұл үш автор да Конституцияны даярлауға қатысып, кейінірек өкіметтегі негізгі қызметтерді атқарды: Гамильтон – қаржы министрі, Дж.Джей – Жоғары сот төрағасы, Дж.Мэдисон – елдің төртінші президенті.
Гамильтон штаттардың жаңа федералды одағын сақтап қалу үшін жаңа өкіметке қорғаныс саласында шексіз өкілдіктер беруді дәлелдеп жазады. «Федералист» мақаласында Гамильтон сот бақылауының қажеттілігін жүйелі түрде негіздейді. Гамильтонның пікірінше, өмір бойы сайланған тәуелсіз, құрметті және жоғары жалақы төленетін соттар басқаруды жауапкершілікпен қамтамасыз ете алады. Атқарушы биліктің қылышы, Конгрестің қалтасы болса, ал сотта даналық қана бар.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
75-билет. 2007 ж. «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына Президент жолдауының аясында Қазақстанның саяси жүйесін модернизациялау
76-билет. Ағылшын либерализмі. И. Бентам Ағылшын либерализмінің ең көрнекті өкілінің бірі Иеремия Бентам (1746-1832) утилитаризм («utilitas»-пайда ) теориясының негізін қалады. Оның негізін мынадай төрт постулат құрайды.
• Біріншісі: адам әрекетінің мәні, қасіретті болдырмау және ләззат алу құрайды.
• Екіншісі: пайдалылық , қандай да бір міндетті шешудің құралы болу мүмкіндігі - бүкіл құбылыстарды бағалаудың ең құнды өлшемі.
• Үшіншісі : адамгершілік мейілінше көп адамның барынша бақытқа жетуін
бағдарлайтын қасиеттерден құралады.
• Төртіншісі: индивидуалды және қоғамдық мүдделердің үйлесімділігімен жалпы ортақ мүддені барынша арттыру адамзат дамуының мақсаты болып табылады.
Бентам саясат, мемлекет, құқық, заң шығару және т.б. талдау барысында осы постулаттарға сүйенеді. Оның саяси-құқықтық көзқарастары «Заң шығарушылықтың принциптері» , «Өкімет туралы үзінділер» , «Барлық мемлекеттер үшін конституциялық кодекстің жетекші бастаулары» , «Деонтология немесе мораль туралы ғылым» және т.б.еңбектерінде мазмұндалады.
Бентам өзінің алғашқы шығармаларында - ақ табиғи құқық теориясын теріске шығарады. Оның пікірінше, табиғи құқықтың мазмұны айқындалмаған және әрқилы түсіндіріледі. «Қоғамдық шарт» ұғымының да мәні жоқ, өйткені мемлекеттер зорлықпен қалыптасып, әдетке айналудың арқасында бекітіледі. Бентам 1789 жылғы Францияның «Адам және азамат құқықтарының декларациясын» жалған «метафизикалық шығарма»
ретінде сынға алады, себебі жеке тұлғаның құқықтары идеясы анархияны негіздеуге алып келеді. Заңға қарсы қойылған «құқық ақыл-ойдың дұшпаны және өкіметті күйрететін күш болып табылады». Бентам да Гоббс сияқты құқықты егемендік еркінің көрінісі деп есептеді.
Құқық - бұл мемлекеттің бекіткен және санкциялармен қамтамасыз етілген бұйрықтары мен тыйымдары. Субъективті құқықтар заңнан туындайды, егемендіктің ықтиярынсыз ешқандай да тұлға құқықтары жоқ. Бентамның айтуынша , «табиғи құқықтар» – бұл» анархиялық софизмдер» , заң мен оның қызметін өз еркімен бағалау. Прагматикалық- саяси тұрғыда
оның құқық пен заңды айырып қарастыру идеясына қарсы шығуы Бентамды заң ғылымындағы позитивизмнің негізін қалаушы ретінде көрсетеді.
Мемлекеттік биліктің ұйымдасуы мәселесіне келгенде Бентам демократиялық позицияны ұстанды. Бұл оның либерализмін күшейтіп нығайтты. Ол монархия мен мұрагерлік аристократияны сынады да , негізгі үш билік тармағы бөлінуге тиіс болатын мемлекеттің республикалық құрылымын қолдады. Бірақ, Бентам бұл билік тармақтары өздерінен – өздері өмір сүріп, бір- бірінен тәуелсіз әрекет етуін қолдамады. Бентам олардың
корпорациясын бір – бірімен өзара әрекетте болуын қалады, өйткені «осы өзара байланыс олардың бір - бірімен келісімге келуіне , тұрақты ережелерге бағынуына жағдай жасайды және жүйелі түрде үздіксіз қызмет етуге мүмкіндік береді. Егер биліктер мүлдем тәуелсіз болса, онда олардың арасында үнемі қақтығыстар болып отырар еді».
Бентам Англияда бір палаталы парламент жүйесін енгізуді және лордтар палатасын таратуды ұсынады. Бентамның ойынша тек мемлекеттік билікті ұйымдастыруды ғана емес, қоғамның бүкіл саяси жүйесін демократияландыру қажет. Осыған байланысты ол сайлау құқығын барынша
кеңейтуді, оның ішінде әйелдерге де сайлау құқығын беруді жақтады. Ол демократия институтының көмегімен (оның ішінде баспасөз бостандығы, қоғамдық пікірталас , жалпы халықтық жиналыстар және т.б.) заң шығарушы және атқарушы биліктің қызметін тиімді бақылап отыруға болады деп үміттенді.
Өкіметті тағайындау Бентамның ілімі бойынша , ең алдымен тұрғындардың қауіпсіздігі мен меншігіне кепілдік береді, яғни негізінен қорғаушылық қызмет атқарады. Әрбір жеке адам үшін бақыттың не болып саналатынын анықтауға, бақыт туралы өз көзқарасын индивидке таңуға және қалай болғанда да оны бақытты етуге өкметтің құқығы жоқ. Бентамды өкімет қызметінің көлемі, оның бағыттары мен шекаралары туралы мәселелер
көп толғандырды. Ол мемлекеттің экономика саласына тікелей араласауы көп жағдайда қажетсіз , өйткені ол жағымсыз нәтижелерге әкелуі мүмкін деп есептеді.
Бентамның бірқатар идеялары ХІХ-ХХ ғасырлардағы саяси – құқықтық ойдың дамуына, құқықтық ғылымның дамуына пәрменді ықпал етті. Мысалы, оның ұсынған заң шығарушылық және әлеуметтік мақсат пен мүдделер балансының арақатынасы мәселесі құқықтың әлеуметтік мектебінің қалыптасуына алып келді. Екінші жағынан, Бентамның
қарастырған табиғи құқық және заң арақатынасы мәселесі құқықтың заңгерлік – позитивистік мектебі құрылуының алғышарты болды.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
Қазіргі кезеңдегі Қазақстан саяси ойындағы егемедік және тәуелсіздік мәселелері.
Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта егеменді ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың 16 желтоқсанында аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16-17-желтоқсан күндері күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен офицерлер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен (наградалар) марапатталады. 16-желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке.
1991 жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16-желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25-қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.
Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде ең алғаш болып мұхиттың арғы жағында жатқан Америка Құрама Штаттары мойындады, екінші болып Қытай, сонан соң Ұлыбритания мойындады. Оның артынан Моңғолия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран Ислам мемлекеті мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. Түркия алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген. ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2-наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды. Қазіргі пандемия және соның салдарынан туындаған дағдарыс бүкіл әлемнің бұрын болмаған жаңа сынақтармен бетпе-бет келіп отырғанын анық көрсетті. Экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, биологиялық және басқа да қатерлерге қоса, жер жүзіне жағымсыз идеологиялық вирустар да жайылып келеді. Жаһандану кезінде ел жат жұрттың ықпалына бейсаналы түрде ілесіп кеткенін аңғармайды. Басқаша айтқанда, мәжбүрліктен емес, санасының улануы арқылы өз еркімен торға түседі. Сондықтан, жаңа заманның жақсы-жаманын екшеп, артықшылықтарын бойға сіңірумен қатар, тамырымызды берік сақтауымыз қажет. Ұлттық болмысымыздан, төл мәдениетіміз бен салт-дәстүрімізден ажырап қалмау – барлық өркениеттер мидай араласқан аласапыранда жұтылып кетпеудің бірден бір кепілі.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
77-билет. О. Конттың саяси-социологиялық идеялары. О. Конт позитивті саясат туралы Батыс әлеуметтануының негізін салушы, француз философы және социологы, әлеуметтану пәнінің пайда болуы мен пәндік аясының анықталуына Огюст Конт зор үлес қосты. Ғылыми айналымға алғаш рет «социология» терминін енгізген де - Конт. Оған дейін «әлеуметтік физика» деген атпен көпшілікке белгілі ілімдер жаңа ғылым - әлеуметтануға топтастырылды.
Огюст Конт өзінің көзқарастарын «Позитивті философия курстары» (1830-1842) деген еңбегінде баяндады. Оның өмір сүрген кезеңі түбегейлі өзгерістер кезеңі болды. Әлеуметтік-экономикалық дағдарыстар мен төңкерістер жаңа топтар мен таптардың пайда болуына, осылайша қалыптаскан құндылықтардың ауысуына алып келді. Өтпелі кезеңде қоғам дамуының заңдылықтарына талдау жасау ғылыми ерлік пен көрегендікті талап еткені сөзсіз. О.Конт ақыл-парасаттың жасампаздығына кәміл сенді және ғылымды қоғам дамуының сан саласын құрайтын саясат пен діннің, әлеуметтік өмірдің т.т. көш басына қойды.
Огюст Конт философияны заттардың мәні туралы мәселелермен яғни «ғылыми емес, шешімі табылмайтын мәселелермен» айналысқаны үшін айыптады. «Ғылым құбылыстар арасындағы байланыстарды түсіндіретін тұрақты, кайталанып отыратын заңдарды ашумен айналысуы керек. Ғылымдарды жүйелеумен айналысатын яғни ғылымдардың ғылымилығын айқындайтын позитивті философия ғана өмір сүруге кұкылы», — деп есептеді.
Позитивті философия ғылымдардың пәнін, әдістерін, заңдарын, ұксастықтары мен ерекшеліктерін талдайтын жалпыға ортақ жүйе болып табылады. Конт ұсынған аса маңызды ойдың бірі осы еді. Ғылымдар жүйесі иерархия болып табылады, себебі ол дамудың тарихи процесін карапайымнан күрделіге, жалпыдан жекеге өтетін логикалық түрде көрсетеді. Білімнің дамуындағы келесі саты — жоғарғы деңгей, ал алдыңғы саты осы деңгейге негіз болады. Негізгі абстрактілі ғылымдардың иерархиясы мынадай: «математика-астрономия-физика-химия-биология-социология»..
Огюст Конт іліміндегі тағы бір үлкен жаңалық — тарихи дамудың «Үш кезең заңы». Әлеуметтік динамика туралы пікірін дамыта отырып ұсынылған бұл заңда «кезең деп адам акыл-ойының даму кезеңдері мен әлеуметтік ұйымның тарихи дамуы» да айтылып отыр. Бірінші кезеңде адам да, қоғам да теологиялық (діни) сатыда тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл кезеңге рулык коғамның авторитарлы жүйесі сәйкес келеді. Бұл саты «католиктік және феодалдық тәртіппен» аякталады.
Екінші — метафизикалык кезең шындық ретінде қабылданатын абстракциялардың және мәнділіктердің үстем болатын сатысы. Тарихи тұрғыда бұл кезең 1300-1800 жылдарды қамтыды және көне көзқарастардың тарих сахнасынан түсіп қалатын өтпелі дәуірі болып табылады. Бұл кезеңнің аса маңызды оқиғалары — реформация, ағарту философиясы, француз революциясы.
Үшінші - позитивті саты ғылымдардың таралуы, олардың қоғамдық маңызының артуы және позитивизм ілімінің жасалуынан басталады. Позитивті дәуірді Огюст Конт 1800 жылдан бастайды. Осы кезеңнен бастап адамзат абстракциялардан гөрі ғылыми тұжырымдарға көбірек көңіл бөле бастады. Қоғам дамуының шынайы заңдылықтарын акыл-парасат таразысына салып, бақылау арқылы зерттеуге тырысу, коғамдық кұбылыстардың ішкі себептерін айқындауға мүмкіндік береді. Сонымен коғам әлеуметтік тұрғыдан «эгоизмді альтруизм жеңген», әлеуметтік сезімдер ұлғая түскен, әлеуметтік тәртіп пен бейбітшілік күшейген, әскери қоғам өнеркәсібі дамыған қоғамға айналған жүйе бола бастайды.
Огюст Конттың позитивті ілімі үш негізгі іргелі қағидаға негізделеді:
Әлеуметтік кұбылыстар кез келген аналитикалык тұрғыдан карағанда сапасы табиғи кұбылыстар сияқты;
Жаратылыстанымдық ғылымдардағы талдау әдістерін әлеуметтанулық зерттеулерде де пайдалануға болады;
Әлеуметтік ілімінің міндеті — әлеуметтік кұбылыстардың болжауға негіз болатын жоғары деңгейде жалпыланған эмпириялық негізделген теориялық қағидаларды жасау.
О.Конт үшін позитивизм адамның бар болмысын айқындайтын практикалық ойға, дінге айналды. Кейінірек Конт ілімінде адамзат күшті яғни біртұтас «ұлы тіршілік иесі» ретінде көрініс табады. Әрбір адам осы «ұлылыққа» сіңісуі керек. Бұл коғам жаңа элитаның, жаңа салт-дәстүрлердің пайда болуымен байланыстырылды.
Осы тарихи кезеңдердің алмасуы — Конттың іліміне қоғамдық прогресс идеясын қосты. Позитивті саты — ең жоғары дамыған кезең. Бұл ілімді Конт «әлеуметтік динамика» деп атады. «Әлеуметтік статикамен» бірге ол социологияны кұрайды.
Огюст Конттың прогресшіл сипаттағы тұжырымдарына ғылымилықтан гөрі морализаторлық тән болды. Ол сол қоғамның негізін калауда адамның адамгершілік-рухани әлеуетіне көбірек жүгінеді. Конт идеяларынан либералдықпен қатар консервативті көзқарастарды да байкауға болады. Огюст Конт коғамды тұтастык ретінде қарастыруды жақтайды. Оның ілімі бойынша әлеуметтану барлық коғамдық ғылымдардың теориялық негізі болып табылады.


title: Неміс консерватизмі.Гегель

text:
78.Неміс консерватизмі.Гегель
Немістерді Наполеонмен бірлік пен күреске шақырған атақты философ И.Г. Фихте "неміс ұлтына" сөз сөйледі, бірақ ол үшін ұлт әлі де қажет болды. Фихте немістерді басқа неміс халықтарынан ерекшелендірді, өйткені олар басқалардан айырмашылығы өз аумағында қалып, өз тілдерін сақтап қалды, бірақ ол оларды "алғашқы халықтардың" бірі деп атағандықтан, немістер ерекше мемлекеттік өнерді игеріп, өздерін ұлт ретінде құруға мәжбүр болды. Сонымен бірге, Фихте немістердің ең жоғары міндеттерін жалпыадамзаттық деп санаса да, ол үнемі ұлт адамға беретін басты нәрсеге бет бұрды.
Германия империясындағы Консерватизм
Неміс консерватизмінің дизайнындағы түбегейлі өзгеріс XIX ғасырдың екінші жартысындағы біріктіру процестерінде болды. консервативті идеолог ретіндегі негізгі тұлғалардың бірі әйгілі тарихшы Генри Фон Трейчке (1834-1896) болды. Пруссияның көрнекті, басым рөлі-Трейчке шығармаларының орталық тақырыбы, ол басқа Еуропа елдерін, ең алдымен Францияны бастапқы Жаулар ретінде, ал басқа неміс жерлерін, ең алдымен Баварияны Пруссияның лайықты емес қарсыластары ретінде қарастырды. Пруссия мемлекетіне табыну, ұтымды бюрократияның күші, оның ең жақсы, ағартылған, гуманистік, барлық таптардың құқығы мен өркендеуіне құрметпен байланысты талаптарын мойындау – мұның бәрі ескі неміс дәстүрі болды. Бірақ Трейчке жақын өткенді емес (мысалы, екінші пруссиялық Фредерик кезінде) емес, әлдеқайда алыс дәуірді қарастыруға шешім қабылдады.
Германияның саяси өміріндегі консерватизм(1945жылдар)
Неміс консерватизмінің тағдырындағы өзгеріс идеологиясы бастапқыда дәстүрлі консервативті құндылықтармен нашар үйлесетін қарсылықпен байланысты. Монархизм мен авторитаризм жағдайында қалған бірнеше консерваторлар соғыстан кейінгі Германиядағы саяси және идеологиялық процестерге әсер етпеді. Қарсылық идеологиясын дамытуда әйгілі ақсүйектер отбасынан шыққан Гельмут фон Молтке бастаған "Крайзау шеңбері" маңызды рөл атқарды. Үйірме түрлі саяси көзқарастардың өкілдері арасындағы диалог алаңына айналды, бірақ онда терең реформаларды жақтаушылар басым болды. "Жаңа тәртіп қағидаттары" (1943) үйірмесінің негізгі идеологиялық құжатында" халқымыздың моральдық және діни жаңаруы үшін, өшпенділік пен өтірікті жеңу, ұлттардың христиан қауымдастығын қалпына келтіру үшін "жеке адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты, ар-ождан мен дін бостандығын, еңбек пен меншік құқығын, мемлекет пен қоғамның тұтастығын мойындау қажет" делінген.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель (27 тамыз 1770, Штутгарт — 14 қараша 1831, Берлин) — неміс философы, неміс классикалық философиясының және романтизм философиясының негіздеушісі. Йоһанн Готтлиб Фихте және Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллингпен бірге неміс идеализмінің негізін қалаушы.Гегельдің ғылыми-шығармашылық қызметі Германиядағы саяси-әлеуметтік тұрмыстың елеулі өзгеріске ұшырап, елдегі ішкі қайшылықтардың күрт шиеленіскен кезеңіне тұстас келді. Сондықтан ол өзіне дейінгі ойшылдардың, әсіресе 17 — 18 ғасырлардағы ағылшын, француз ағартушыларының, дәстүрлі неміс ғылымы мен мәдениетінің, өнері мен әдебиетінің жетістіктерін мұқият зерттей отырып, дәйекті тарихилық жүйені ұсынды. Ол кез келген философиялық ілім нақты проблемаларды негіздей отырып, тарихи қажеттілікке қарай жүріп келе жатқан тұтас жүйенің даму кезеңінде белгілі рөлге ие болатынын айтты. Гегельдің бұл пікірі философия тарихында үлкен маңыз атқарды. Егер философия үнемі үздіксіз даму үстіндегі тарихи жүйе болса, онда оның аясындағы нақты проблемалар ғылыми дамудың негізгі құрамдас бөліктері саналады.
Тарихи дамудың нәтижесінде проблемалар үнемі өзгеріп, дамып, жетіліп, жаңадан туындап отырады, ескілері заман талабына сай келмей, кейін ығыстырыла береді. Мұның барлығы саяси-қоғамдық өмірмен, жаратылыстану және қоғамтану ғылымдарының дамуымен, әсіресе, философияның өзіндегі ішкі өзгерістермен тығыз байланыста көрінеді. Ал әр ұрпақ, жаңа буын философияның алдында тұрған соны мәселелерден ғана емес, сондай-ақ, өткен дәуірден ауысқан проблемалардан да өз заманының талабына оңтайлы шешім іздейді. Яғни, Гегельдің пікірінше, философия — өтіп кеткен процесті, тарихты оймен шолу. Әйтсе де, ол тарихқа өткен шақ деп қарамайды, үздіксіз жалғаса беретін процесс ретінде бағалайды.
Ірі және жүйелі шығармалары:
«Рух феноменологиясы»
«Логика ғылымы»
«Философиялық ғылымдар энциклопедиясы»
«Құқық философиясы»
«Табиғат философиясы»
«Рух философиясы»
«Тарих философиясы»
«Эстетика»
«Дін философиясы
«Философия тарихынан лекциялар»
Достарыңызбен бөлісу: |


79.Даосизм:жеке тұлғаның әлеуметтік мінез-құлқындағы әлеуметтік зұлымдық себептері мен оның шығу тегі туралы Ежелгі Қытай философиясы мен қоғамдық-саяси ойындағы ықпалды ағымдардың бірі даосизм ілімінің негізін салушы болып б.з.д VI ғасырда өмір сүрген Қытай оқымыстысы Лао-цзы болып саналады.Оның басты еңбегі "Дао және дэ туралы кітапта" Аспан астындағы күштер туралы діни түсініктерден даосизмнің айырмашылығы-аспан астындағы билеушіден тәуелсіз заттардың табиғи дамуы мен табиғи заңдылықтары туралы сипаттама берілуінде.Яғни,даосизм ілімі "дао" ұғымына негізделеді,ал "Дао" "алғашқы түп негіз" дегенді білдіреді.
Даосизм ілімінде аспан,табиғат және қоғам заңдылықтары анықталады.Бұл заңдылық жоғары қайырымдылық пен табиғи әділдікті жақтайды.Дао ілімі бойынша барлық адам тең.Өз дәуіріндегі мәдени жетімсіздіктер мен адамдардың әлеуметтік-саяси теңсіздігін,халықтың қайыршылық жағдайын және т.б.Лао-цзы даодан ауытқу деп есептейді.Сол кездегі халықтың ауыр жағдайына наразылық білдірген Лао-цзы даоның әділдікті қайта орнататынына сенеді.
Лао-цзы даоны аспан және адам даосы деп екіге бөледі.Оның айтуынша,аспан даосы байлардың артық дүниелерін алып,кедейлерге береді,ал жердегі дао кедейлердің керек затын алып,байларға береді.
Даосизм ілімінде адамдардың қанағатшылдығы мен белсенді әрекеттерден тартыну принципі көбірек орын алған.Лао-цзы сонымен бірге соғыстың барлық түрі мен армияны қатты сынға алады.Оның айтуынша,әскер жүріп өткен жерде арам шөптер мен тікенектер ғана өседі,үлен соғыстардан кейін ашаршылық жылдары басталады.Прогресстік дамуды жақтырмаған Лао-цзы өткен дәуірге қайта оралуды және білім мен ғылымнан бас тартуды ұсынады.Оның айтуынша ақылды билеуші өзінің қол астындағыларға "дао" жолымен жүруге жағдай жасайды.Ондай билеуші халықтың жеке ісіне араласпайды.Оның басты міндеті-елдегі тәртіп пен заңдылықты сақтау ғана.
80.Алексис де Токвиль.Американдық демократияны талдауы. Токвиль Алексис (1805-1859) - "Америкадағы демократия туралы", "Ескі тәртіп пен революция" еңбектерінің авторы. Демократияны теориялық және тәжірибелік тұрғыдан жан-жақты талдаған. Демократияның негізгі тендік принципі жаппай тендік өз-өзінен индивид автономдығын сақтайтын саяси құрылымға әкелмейді. Еркіндік және теңдік әртүрлі құбылыстар. Адамдар А.Токвиль бойынша, еркіндіктен гөрі теңдікті қалайды. Демократиялық құндылықтарға қолдау көрсету мен оны таратудағы саяси қатысудың рөлі. Бұл дәлел кезінде А. Токвильмен негізделген. А. Токвиль пікірінше, адамдардың саяси немесе саяси емес мақсаттардағы еркін біріккен қызметі демократиялық бағыттың пайда болуына және әлеуметтік сенім, өзара қарым-қатынас ережелерін, ортақ игілік тұжырымын қалыптастыруға және өзімшілдікті жоюға жағдай жасайды. Сонымен бірге, азаматтардың кеңінен еркін қатысуына сай қауымдастықтардың болуы, өз кезегінде мемлекеттік араласуды шектейтін және еркіндікті қорғайтын, азаматтық қоғамның негізі болып табылады. Мүдделік топтарға бірлесуде американдықтар алдына жан салмайды деуімізге болады. Американдықтар өз мүдделерін қорғап, оны жүзеге асыру мақсатында әртүрлі бірлестіктерге бірігуге дайын тұрады. Осы ерекшелікті кезінде танымал ойшыл А. Токвиль өзінің "Америкадағы демократия" еңбегінде американдықтардың ұлттық қасиеті ретінде тамаша көрсете алған. А. Токвиль "... Францияда әр жаңа бастаудың басында сіз өкімет өкілін көресіз, Англияда - ақсүйек өкілін, ал Құрама Штаттарда сіз қандай да бір комитетті көретініңізге сенімдімін" - деп дәл айқындаған. Ал демократиялық мемлекеттерде мүдделік топтарға бірлесу не үшін қажет? Демократиялық басқарудың өзі халықтың саяси өмірге қатысуын қамтамасыз етпей ме? деген сұрақтар туындайды. Тағы да еріксіз А. Токвильге жүгінуге тура келеді, себебі ол "демократиялық халықтарда өмір сүрудегі теңдікпен жойылған вельмождар орнын бірлестіктер алуы керек", - деп бірлестіктердің басқаруға қатысу маңыздылығын анықтаған. Сонымен бірге, демократиялық елдердегі бірлестіктерге бірігу қоғамдық өмірдің негізі, әрі оның үдемелі дамуы осы саладағы үдемелікке тәуелді екенін көрсеткен.


title: Даосизм:жеке тұлғаның әлеуметтік мінез-құлқындағы әлеуметтік зұлымдық себептері мен оның шығу тегі туралы


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
81.Ш.Уәлихановтың қоғамдық идеяларының либералдық-демократиялық бағыты.Билікті сайлау принципі,соттың ерекше әлеуметтік рөлі туралы. Шоқан Уалиханов – ұлы ағартушы – демократ, қазақтың ғұлама ғалымы, шығыстанушы, тарихшы, этнограф, фольклорист Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов қазақ мәдениеті мен әдебиетінің тарихында ерекше орын алады. Аса дарынды қазақ халқының ғалымы және ағартушының өмірі мен қызметі ерекше таң қалдырады. Өзінің қысқа өмірінің ішінде ғылым саласында орасан зор табыстары сол кездегі өзінің орыс достары мен жолдастарын, орыс ғалымдарын таң қалдырды.Қоғамдық құбылыстарды ол ағартушылық тұрғыдан түсіндірді. Өз халқын Еуропа мәдениетінен үйренуге прогреске шақырды. Шоқан Уәлиханов ағарту мәселесінде орыстың революциялық-демократиялық педагогикасының бағытына жақын болды. Оның ойынша, мектептер ұйымдастыруда тәрбие мен білімнің халықтығы қағидасына сүйену қажет. Тілмаштар мен билеп-төстеуші чиновниктер әзірлейтін мектептердің орнына еуропалық ғылым мен гуманизмді таратушы болатын мектептер мен тәрбие жүйесінің ұйымдастыруды арман етті. Бірақ басқа ағартушылар сияқты, Ш.Уәлиханов та қоғамдық құбылыстарды материалистік тұрғыдан түсіндіре алмады. Оның ойынша, сахарадағы әлеуметтік прогресс пен демократиялық өзгерістерге жетудің шешуші жолы мен құралы тек ғана ағарту, «нағыз шынайы білімдерді» тарату, мәдениетті жетілдіру. Ш.Уәлиханов арнайы педагогикалық еңбектер жазбағанмен, бірақ ол Қазақстанның мәдени өмірінен тыс қалған жоқ. Ағартушы-ғалым ретінде Ш.Уәлиханов халықтың арасында ағарту ісін тарату және дамыту үшін күресті.
«Қоғамдағы мұқтаждықты бiлмегендiктен, гуманистiк теорияға шамадан тыс
қызғанышпен қараудың салдарынан, қазiргi белгiлi жағдайда мүлдем қажетi жоқ жаңа
өзгерiстер, реформалар туындауда» деп күйiне жазды Шоқан. Солардың бiрi
қазақтың билер сотын орыс сотына зорлап таңу реформасы екенiне прогресшiл
адамзаттың назарын аударды. 1864 жылғы ақпанның 28-жұлдызында Ресей империясы
жүргiзiп отырған саясаттың шынайы сиқын əшкерелейтiн «Сот реформасы туралы
жазбалар» атты өзінің атақты еңбегін жазды. Ол бұл еңбегiнде, халық өркендеудiң
қандай сатысында тұрса да қарапайым өсу жолында - өздiгiнен даму, өзiн-өзi қорғай
бiлу, өзiн-өзi басқара бiлу қажеттiлiгiн басшылыққа ала отырып, билер сотын бұрынғы
қалпында өзгерiссiз қалдыруды талап еттi, пiкiрiн бұлтартпайтын деректермен
қорытындылады. «Билер сотының артықшылығы, ол iстi некен-саяқ болмаса жалғыз
шешпейдi, оған қатысатын адамға шек қойылмайды, ал тiптi кейде олар ақтаушы да болып көрiнедi, бидiң шешiмiне шағым жасауға да құқы бар... Қазақты орыс заңымен
соттауға болмайды»
Ш.Уалиханов өзiнiң сот реформасы туралы тарихи жазбасында зорлықпен
ырықсыз жасалған реформа адам баласын жойқын апатқа душар ететiнiн, қоғамдық
организм жан-жақты дами алатын мызғымас прогресс заңына негiзделiп жасалған
реформа ғана пайдалы болатынын, өйткенi, халықтың «өмiр сүру-сүрмеуi» соған
байланысты екенiн саралап түсiндiрдi.Патша өкіметінің қазақ даласындағы сот ісін қайта құрудағы кемшіліктерін
сынаған Шоқан сол кез үшін билер сотын артық көреді.
Заманының саяси-әлеуметтік қайшылықтарын көре білген Шоқан қазақ қоғамын сұлтандар мен қожалар, билер мен байлар және “дала пролетариаты” деп айтқанындай кедейлерге бөлді. “Сұлтандар мен билердің пікірлері қадір тұтуға тіпті де лайық емес, өйткені түгел бір ұлттың мүдделері, шын әділдігіне келгенде жеке сословиялық топтың көретін пайдасынан анағұрлым жоғары тұруы керек” – деп, жалпы бұқара мүддесіне сай келетін реформалық билікті көздегеніне көз жеткіземіз.


Байланысты: Саяси ілімдер тарихыны п ні, оны о ыту міндеттері
82.Н.Чернышевскийдің революциялық күрестің,жетекші мамандарды дайындаудың қажеттілігін негіздеуі.Революционерлердің саяси ұйымының маңыздылығы туралы. Орыстың ұлы сыншысы, философ — материалист, жалынды революция-тныл — демократ, жазушы және публицист Никалай Гаврилович Чернышевский 1828 жылы 24 шілдеде Саратов қаласында священниктің семьясында туды. Бастауыш білімді үйінде алған, одан кейін жергілікті семинарияда оқып, кейін Петербург университетінде оқыды. Университетте оқыған кезінің өзінде крепостнойлық бүғаудың езгісінде жүрген қарапайым халақтың өміріне зер сала көңіл аударды. Оның дүниеге көзқарасы крепостнойлық қүрлысқа қарсы шаруалар қозғалысының баған сайын қүлаш жайған жылдарында қалыптасты.
XIX ғасырдың 60 жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыстың ықпалымен Н.Г.Чернышевский орыстың ұлы педагогі К.Н.Ушинский бастаған ағарту ісінің прогресшіл қайраткерлердің жалпыға бірдей білім беру талаптарын қолдады. Бірақ ол бұл сияқты талаптардың шеңбері тар екендігін көрсетті. Чернышевскийдің дәлелдеуінше, халықтың материалдық хал — жағдайын түбірінен жақсартпайынша, халық саяси билікке ие болмайынша, оның оқып білім алуына берілген қандай прова болса да іс жүзіне аспайтын бос қиял ғана болып қалады.Н.Г.Чернышевский тәрбие мен оқытудың мақсаттары мен міндеттерін де ревалюцияшыл — демократтық тұрғыдан шешті. Оның ойынша, тэрбиенің мақсаты — қоғамдық идея жағынан үстамды күрес адымын, ревалюцияшылда тэрбиелеу, халық мүддесін ойлайтын, «азаматтық іскерге» араласа алатын, адал ниетті адамдар тәрбиелеу. Тэрбиенің осы мақсаттары арқылы тәрбиеленетін жаңа адамдардың асамаңызды қасиеттердің бірі — отанға жэне өз халқына деген сүйіспеншілік деп есептеді. «Әрбір орыс адамының тарихи маңызы оның отанға еткен еңбегінде, оның адамгершілік азаматтығы -оның патриоттық күшімен өлшенеді», — деп жазды. Ол бүл образды өзінің атақты «Не істеу керек?» романындағы кейіпкер Рахметов арқылы береді. Сөйтіп, Чернышевскийдің педагогикалық принципінде: бүкіл жаңаның жеңіп шығуы жолындағы күресшілерді тәрбиелеу, жаңа қоғам күресшілеріне қажет қасиеттерді тәрбиелеу талаптары болды.Н.Г.Чернышевский жас өспірімдерге, болашақ белсенді қоғам қайраткерлеріне, шын халық мүддесін қорғаушыларға мынадай негізгі адамгершілік сапалар мен қасиеттер қажет деп есептеген: патротизм, гуманизм, еңбекке сүйіспеншілік, адалдық, сөзді іспен байланыстыра білу, кішіпейілділік, әдептілік т.б.


title: Саяси ілімдегі анархиялық идеалдар

text:
83.Саяси ілімдегі анархиялық идеалдар
Анархизм (гр. ἀναρχία - «бассыздық», «басқарусыздық»[1]) — адамдар арасындағы баршаға ортақ тәртіптерді мойындамайтын, жеке адамның шексіз еркіндігін уағыздайтын, мемлекеттік және басқа да биліктің түрлерін жоққа шығаратын қоғамдық-саяси ағым. Өзінің мемлекеттік билікті жою, ұйымдастырылған саяси күрес, беделді, тәртіпті мойындамау деп жариялаған саяси ағым;.[2] XIX ғ. ортасында қалыптасқан.
Анархизмнің негізін қалаушылар: неміс философы М. Штирнер (1806-1856), француз философы, экономисті П. Прудон (1809-1865). Көрнекті өкілдері: орыс төңкерісшілері М. А. Бакунин (1814-1876), П. А. Кропоткин (1842-1921).
Анархизм дүниетанымының негізі - индивидуализм. Бұл ағымды қолдаушылар тұлға еркіндігін шектейтін кез келген әрекетке қырын қарайды. Анархистер мемлекеттік биліктің барлық түрлеріне жеке тұлға еркіндігін жүзеге асыру жолындағы басты кедергі ретінде қарауы заңдылық. Өйткені олар мемлекеттік және саяси биліктің түрлерін дереу жойылуы тиіс жамандық, жауыздық деп жариялайды. Олардың пікірінше, әлеуметтік төңкерістің негізгі міндеті - мемлекетсіз өзін-өзі басқаратын өндірістік бірлестіктерден, әлеуметтік қауымдастықтардан тұратын қоғамдық құрылым орнату.
Күнделікті өмірде «анархия» терминін басқарудың дұрыс ұйымдастырылмауы салдарынан болатын тәртіпсіздік, хаос жағдайында қолданады. Алайда, анархистер болашақта мінсіз мемлекетсіз өмірді қоғамдық процестердің тәртіпсіз, басқарусыз, бей-берекет қалпынан іздемейді. Керісінше, олардың пікірінше тек анархия, яғни, адамдарды еш нәрсеге мәжбүрлемеу, қарым-қатынастьщ еркіндігіне негізделген, басқарусыз шынайы қоғамдық тәртіп орната алады. Бұл қозғалысты жақтаушылардың кең таралған "Анархия - тәртіптің бастауы!" ұранын осы түрғыда түсіну керек.
84.Н.Ә.Назарбаевтың "Сындарлы он жылдық" еңбегіндегі Шығыс пен Батыстың өркениетаралық диалогы мәселесі.
85.Солонның негізгі реформалары
Солон (шамамен ол Афинаның алғашқы ақыны болған, б.з.д. 594 ж. дейін Афиныдағы ең ықпалды саясаткер болды. Афина мемлекетінің құрылуына әсер еткен бірқатар маңызды реформалардың авторы.
Біздің дәуірімізге дейінгі 594 ж. Солон Дельфий Оракл қолдайтын ең беделді саясаткер деп саналды. Оған ақсүйектер де, қарапайым адамдар да мейірімділік танытқанын атап өту маңызды.
Сол кезде оның өмірбаянында адам қолында үлкен күшке ие аттас архонт болып сайланды. Сол дәуірде аркондарды Ареопаг тағайындады, бірақ Солонды ерекше жағдайға байланысты халық жиналысы сайлады.
Ежелгі тарихшылардың пікірінше, саясат мемлекет мүмкіндігінше тез және тиімді дамуы үшін соғысушы тараптарды татуластыруға мәжбүр болды. Солонның алғашқы реформасы ол өзінің маңызды жетістігі деп атаған сисахфия болды.
Осы реформаның арқасында штаттағы барлық қарыздар қарызға құлдыққа тыйым салумен бірге жойылды. Бұл бірқатар әлеуметтік мәселелердің шешілуіне және экономикалық дамуға әкелді. Осыдан кейін билеуші жергілікті көпестерді қолдау мақсатында шетелден тауар импортына шектеу қоюға бұйрық берді.Содан кейін Солон аграрлық секторды дамытуға және қолөнер өндірісіне баса назар аударды. Бір қызығы, ұлдарына ешқандай мамандық үйрете алмайтын ата-аналарға балаларынан қартайған кезде оларға қамқорлық жасауды талап етуге тыйым салынды.
Әмірші зәйтүн өндірісін барлық жолмен көтермелеп отырды, соның арқасында зәйтүн өсіру үлкен пайда әкеле бастады. Өмірбаянының осы кезеңінде Солон ақша айналымын әзірлеумен айналысты, евро монетасын айналымға енгізді. Жаңа ақша бірлігі көршілес саясат арасындағы сауданы жақсартуға көмектесті.
Солон дәуірінде өте маңызды әлеуметтік реформалар жүргізілді, соның ішінде полицейлердің тұрғындарын 4 меншік категориясына - пентакозиомедимна, иппея, зевгит және фетаға бөлу болды. Сонымен қатар, билеуші Ареопагқа балама ретінде қызмет еткен Төрт жүздік кеңесті құрды.
Плутархтың хабарлауынша, жаңадан құрылған Кеңес халық жиналысына заң жобаларын дайындады, ал Ареопаг барлық процестерді басқарды және заңдардың қорғалуына кепілдік берді. Тіпті Солон жарлықтың авторы болды, оған сәйкес кез-келген баласыз адам өз мұрасын қалаған адамына қалдыруға құқылы болды.Салыстырмалы әлеуметтік теңдікті сақтау үшін саясаткер жерді максимумға енгізу туралы жарлыққа қол қойды. Сол кезден бастап ауқатты азаматтар заңмен белгіленген нормадан тыс жер учаскелеріне ие бола алмады. Өмірбаяны жылдарында ол Афина мемлекетінің одан әрі қалыптасуына әсер еткен бірқатар маңызды реформалардың авторы болды.
Архондық аяқталғаннан кейін, Солонның реформалары әртүрлі әлеуметтік қабаттармен жиі сынға ұшырады. Байлар өздерінің құқықтары шектелді деп шағымданды, ал қарапайым халық одан да түбегейлі өзгерістерді талап етті.
Көбісі Солонға озбырлық орнатуға кеңес берді, бірақ ол мұндай ойдан үзілді-кесілді бас тартты. Сол кезде көптеген қалаларда тирандар билік жүргізгендіктен, самодержавиеден өз еркімен бас тарту ерекше жағдай болды.
Солон өз шешімін озбырлықтың өзіне және ұрпақтарына ұят әкелетіндігімен түсіндірді. Сонымен қатар, ол кез-келген зорлық-зомбылыққа қарсы болды. Нәтижесінде ер адам саясаттан кетуге және саяхаттауға шешім қабылдады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: А.И.Герценнің шаруалар социализмі

text:
86.А.И.Герценнің шаруалар социализмі
А.И.Герцен мен Н.П. Огаревтің социалистік ілімі біршама жағдайларды ескере отырып құрылды: Россиядағы шаруалардың азаттық күресі, батысевропалық утопиялықсоциализмге сынмен қараудың әсері т.б. 1848 ж. революциядан кейінгітәжірибе және әркез дамып отырған жұмысшылардың таптық күресі оларды бай филантроптарға арқа сүйемеуге үйретті. Олар батысевропалық утопиялық социализмді өзінің теориясын практикалық түрде жүзеге асыруға қабілетінің жоқтығына қарап сынады. Бұл тәжірибе оларды сонымен қатар социализм қоғамның ең қаналған қабатының таптық күресінде тууы керектігіне үйретті. Шыны керек 60 ж. аяғына дейін олар пролетарияттық революциялық ролін жете бағаламады және керісінше орыс шаруаларының социалистік қайта өзгертулерге қабілетін асыра бағалады. Нақ орыс шаруалары кейін бүкіл батысты қамтитын революция өртін бастайды деп санады. Олар социализмнің кейін “шаруалар социализмі” теориясын атап алған өзіндік социализм теориясын құрды.
Бұл теорияның жіберуші пункті қауымды жаңа қоғамның шеткі ғимараты деп тану болды. Герцен мен Огаревтің пікірі бойынша Европада капитализм қауымдық тұрмыс пен еңбектің алғашқы формаларын бұзды, сондықтан мұнда жұмысшыларға өндірістің қоғамдануы жұмысшы қауымы үшін жаңа алғышарттар тудырғанша күтуге тура келеді. Ал Россияда ол кезде шаруалар қауымы болды, олардың санауынша, осы қауым социализмге жетудің алғашқы алғышарты ғана емес, сонымен қатар оның дайын формасы болуы тиіс.
Бұл кезде Герцен мен Огарев орыс қауымының ыдырай бастауының шынайы себептерін түсінбеді. Алайда шаруаларды жермен босату идеясы шаруалардың революциялық мүддесіне қызмет етіп, Россияның 60 ж.-да прогрессивті болды. Герцен мен Огаревтің тағы бір қателігі, олар орыс қауымын орыс тарихының жүрісінен даралап алып қарады, және капитализмнің дамуын сезбеді.
А.И.Герценнің социалистік дүниетанымының эволюциясында аяқтаушы этапты “Письма к старому товарищу” (1869) көрсетеді. Бұл шығармасында ол еңбекшілердің босануын пролетариаттық топтық күресімен байланыстырады. Ленин айтқандай бұл хаттар Герценнің “Бакуниннің анархизмінен түбегейлі арасын үзіп, өзін көңілін Маркс басқаратын интернационалға аударғанын” көрсетеді. Алайда пролетарлық ғылыми социализмге деген жолды ол аяғына дейін жүріп өте алмады. Герцен мен Огарев өмір сүрген тарихи және экономикалық жағдайлар оларға пролетариаттық тарихи ролін түсінуге мүмкіндік бермеді. Олардың “шаруалар социализмі” утопиялық социализмнің бір түрі болды.
Дегенмен 50-60 ж. А.И.Герцен мен Н.П.Огаревтің социалистік ілімі үлкен маңызға ие болды. Олар шаруалардың революциялы қозғалысына, помещиктік және самодержавиелік қанаудан босатуға қызмет еткілері келгендерге бағдарлама ұсынды және Россиядағы крепостнойлықтың санын дамытуда жалғастырды.
Жоғарыда аталған мемлекет, шіркеу кызметкерлері мен ғылыми зиялы кауым Ресейдегі крепостниктік, феодалдык катынастарды жақтап, ия сынаумен катар, бүкілресейлік рынок псіг манфактуралык тәсілдің ықпалын сезді, олар туралы ой-пікірлер танытты.
Достарыңызбен бөлісу: |