Он бірінші ерлік – Тереңнен тамыр тартқан
Шәпекі сары жігіт-ұстаз студенттермен сырласа дәріс оқып
тұр.
– Қазақ әдебиетінің тарихы қай дәуір, қандай кезеңдерден
басталарын білесіздер ме?
– Білеміз.
– Қайдан бастау алады?
– Түрік халықтарына ортақ кезеңдерден.
– «Түрік қағанаты» дәуірінен.
– Бұл концепцияның авторы кім?
– Профессор Бейсембай Кенжебайұлы!
***
Қазақ әдебиетінің ғылыми тарихы көп уақыт талас-тар-
тысқа түсті, ұзақ жылдарға созылған дау-дамайға айналды.
Ақиқатқа жету жолы – айтыс-тартыс болуы заңды. Ғылым
– бас шұлғи берумен, өзіне дейінгі ғалымдардың айтқанын
мүлтіксіз мойындаудан тұрмайды, ғылым – өзіне дейінгі әр
буын ғалымдар жасаған тұжырым, жазған еңбекті жіті қарап,
жете игеріп, сын көзбен саралау арқылы жетіледі. Қазақ
әдебиетінің жазба тарихының қайдан, қай дәуірден, қандай
әдеби жәдігерліктен басталатыны жөніндегі айтыс-тартыс
та міне осындай заңдылықтың жемісі деп қарау жөн. Бұл,
шындығында жеке адамдардың бас араздығынан туған солақай,
сорақылық емес, ғылыми көзқарастар қайшылығынан туған
ғылыми концепциялар күресі.
1960 жылы «Қазақ әдебиеті» газеті бетінде профессор Бей-
сембай Кенжебайұлының «Қазақ әдебиетінің тарихы қайдан
басталады?» – деп аталатын принциптік мәні зор полемикалық
мақаласы жарық көрді. Мақала қазақ әдебиеті тарихын жасау-
шы ғалымдар арасына “бомба” жарғанға пара-пар әсер етті.
Неге?
Біріншіден, орыс басқыншылығына негізделген кеңестік
идеология қай ұлт, қандай халықтың да қадым замандық,
ұлттық әдебиет, мәдениет үлгілерін іздеуде ғалымдар көзін
байлап, аяғын тұсап тастаған еді. Өзге ұлт ғалымдары секілді
қазақ ғалымдары да «қазақ халқы Ресейге өз еркімен қосылған
жерден бастап жазу-сызуға ие болды, әдебиеті өсті, мәдениеті
өркендеді» – деп бірауыздан бірдауыспен сайрап үйренген.
Қазақстанның Ресейге қосылуын айтамыз-ау, тіпті ұлттық
мә дениеттің дамуын көп ғалымдарымыз Қазан төңкерісімен
байланысты қарады. Орайында бір ақынның «Октябрьден әрі-
ге өлтірсең де барман» деген бір сөзі еске түседі. Ғалым да
зәрезап, ақын да зәрезап. Қыранжүрек не бір ғалымдар бір-екі
рет түрмеге қамалып шыққан соң қоянжүрек халге келген. Ке-
ңестік идеологияның айтқанына көніп, айдауына жүрген.
Екіншіден, алпысыншы жылдарға дейін «Қазақ жазба
әде биетінің тарихы ХVІІІ ғасырдан басталады» – деген пікір
әдебиетшілер арасында бұлжымас концепцияға айналып ор-
нығып үлгерген еді. Айталық, академик Қажым Жұмалиев өзі-
нің «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері» (1958
144
145
ж.) аталатын қос томдық еңбегінің бірінші кітабында мынадай
пікірлер айтты:
«Жазбасы кеш басталып, шын мәнінде мәдениетке Со
циалистік Ұлы Октябрь революциясынан кейін, совет өкіметі
кезінде ғана еркін қолы жеткен /?/ қазақтың жазба әдебиеті
өзінен бұрынғы ауыз әдебиетімен тікелей байланысты» /243-
бет/.
«Ол кездегі қазақ ақындары орыс тілін білмеді, сон дықтан
орыс, Европа мәдениетімен араласа алмады. ХІХ ғасырдың
жарымының аяқ кезінде өмір сүрген кейбір ақындардан шаға
тай, түрік, татар тілінде басылып шыққан әдеби шығарма
ларға еліктеушілік байқалады. Дүниетану көзқарастарына
ислам дінінің әсер еткені сезіледі» /244-бет/.
«Бұларға шейінгі әдебиет нұсқаларында Асанқайғы, Сы
пыра жыраулардың да аттары аталғанымен, олар та рихи
адамнан гөрі легендаға айналып кеткен, тарихта дәл қай кезде
болғаны мәлім емес және олар айтыптымыс деген толғау
сөздер әр жерде әр түрлі айтылуын еске алсақ, олар әдебиет
тарихының басы бола алмайды» /244-бет/.
«Тарихи әдебиет пен ауыз әдебиетінің жігін ашудағы
белгінің бірі – осы, авторын сақтау десек, сонымен қа тар,
негізгі айырмасы – тарихи әдебиеттің бірімен бірі байланысты
түрде өсуі деуге болады» /244-бет/.
“Ал, ХVІІІ ғасырдың екінші жарымы, ХІХ ғасырдың бас
кезінен бері қарай тарихта бірінші рет аты мәлім, шы ғар
малары да бірінші рет өзінің атымен сақталған ақын Бұхар
жырау” /245бет/. «Сондықтан да қазақ әдебиетінің тарихы
бар. Қазақ әдебиет тарихының басы – Бұхар жырау дейміз».
/248-бет/.
Міне, қазақ әдебиетінің тарихы жөнінде алпысыншы жыл-
дарға дейін қағидаға айналған концепция осындай болатын. бұл
пікір қайда да, кімнің тарапынан болса да айнымас, бұлжымас
ақиқат райында қалыптасқан концепция. Көрнекті ғалым Қа-
жым Жұмалиевтің бұл концепциясының ақиқат ретінде қа-
былданғанын автордың аталмыш қос томдық зерттеуіне жазған
рецензия, білдірілген пікірлерден де көреміз. Нақты мысалға
жүгінсек, абырой-атағы жоғары ғалым Жұмалиевтің қос том-
дығына жазған «Ғылыми құнды кітап» аталатын мақаласында
Бүркіт Ысқақов: «Профессор Қ.Жұмалиев өз кітабының екінші
бөлімінде қазақ әдебиеті тарихының көптеген мәселелерін сөз
етеді, ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің ерекшеліктері
не тоқталады. Қазақ әдебиетінің тарихы кімнен басталады
деген сұраққа жауап береді. Ол орыстың ұлы сыншысы
В.Г.Белинскийдің ғылыми қа ғи даларына сүйене отырып, қазақ
әдебиетінің тарихы Бұ хардан басталатындығын дәлелдейді.
Бұл жөнінде Қ.Жұ малиев ғылыми батыл пікір (?) айтып
отырғанын атап ай туымыз керек» («Лениншіл жас» № 63, 29
март, 1959 жыл) – деп жазды.
Көріп отырғанымыздай, «қазақ әдебиетінің тарихы Бұхар
жыраудан басталады» – деген пікір концепция ретінде әдеби-
ортада әбден орныққан. Ол ғылымдағы «батылдық»(?), «бай-
салдылық» (?) болып бағаланған. Міне, осындай сәтте профес-
сор Бейсембай Кенжебаевтың бұл концепцияға қарама-қарсы
«Біз Қажымның бұл пікіріне қосылмаймыз, қарсы дау айта-
мыз» – деп бастап мақала жазуы жайма шуақ аспаннан жай
түскенмен бірдей еді.
Профессор Бейсембай Кенжебайұлы «Қазақ әдебиетінің
тарихы қайдан басталады?» – деген мақаласында қандай кон-
цепция ұсынады? Ойын қалай дәлелдейді?
«Қай халықтың болсын жазба әдебиетінің басы бір
адам, жеке бір ақын, жазушы яки соның шығармасы болуы
заң емес. Жазба әдебиеттің басы, алғашқы нұсқалары түрлі
дін, заң кітаптарының, ресми жазусызулар мен бұйрық
жарлықтардың, жеке кісі хаттары мен өмірбаяндарының
шешен, өткір, көрікті, шебер жазылған жерлерінен іріктеліп
алынуы, солардың жиыны болып келуі де мүмкін».
«Сондайақ, кейбір жазба әдебиетінің алғашқы нұс қа
ларының сол халықтың өз тілінде, бүгінгі тілінде болуы мін
детті емес: басқа тілде, ол халыққа осы күнде түсініксіз
тілде жасалған, бірақ сол халық жерінде, сол халықтың өкі
лі тарапынан жасалған, сол халықтың өмірін, салтын, мі
незін көрсететін әдебиет нұсқаларының болуы да ық ти мал».
«…бір халық жазба әдебиетінің сол халық болып құ ралған
соң жасалуы да заң емес, онан бұрын жасалуы, ең болмағанда
кейбір нұсқаларының онан бұрын болуы мүмкін».
«Біздің қазақ көп рудан құралған халық. Осы күнгі қа зақ
Х ғасырда халық болып құралды деп біреулер айтады да, ХV
ғасырда халық болып құралды деп екінші біреулер айтады.
Қалайда қазақ болып біріккен рулар дүниеге дәл сол қазақ болып
біріккен ғасырда ғана келген жоқ, тарихта онан көп бұрын
бар рулар. Тек олар бұрын бытырап, әр халыққа бір қосылып
жүрген.
146
147
Мысалы қазақ халқы құрамына енген үйсіндер та рих та
біздің жыл санауымыздан бірер ғасыр бұрын бол ған; қазақ
халқының негізі болып саналатын қаңлы, қып шақ, қоңырат,
керей, арғын рулары да тарихта VІІІІХ ғасырлардан бар
рулар».
«Міне, осы рулардың жүрген жерлерінде ерте уақыттар да
жасалған, сол рулардың тірлігін, салтын бейнелейтін, бір кезде
сол руларға түсінікті болған жазусызулар, жазба әдебиет
нұсқалары болса, олар сол рулар жазба әдебиетінің, кейін сол
рулардан құралған халық жазба әдебиетінің нұсқалары болып
есептеледі». /Б.Кенжебаев, «Көне әдебиет туралы», А., 1969,
3-бет/.
«Қазақ әдебиетінің тарихы қай дәуір, қандай кезеңдерден
басталады?» – деген проблема полемикаға айналып алпысын-
шы жылдарға дейін тартыста келді. Алпысыншы жылдардан
кейін де түрік халықтарына ортақ көне әдебиетке деген кен-
же көзқарас көп салқынын тигізіп келді. (Біз мұндай кежір
көзқарасқа 1984 жылы Б.Кенжебаевтың «Әдебиет белестері»
– деген атпен екі томдық қолжазбасын кітап етіп дайындап,
баспаға ұсыну үстінде де кездескенімізді айта кетелік).
Қазақ әдебиеті тарихы жөнінде қайшылықты көзқарастың
туу сыры неде? Қайшыласқан кереғар пікірдің қайсысы дұрыс
еді?
Қай елдің әдебиетінің тарихы да сол халықтың азаматтық
тарихының ізімен жасалатыны хақ. Қазақ әдебиеті тарихы жө-
ніндегі пікірлердің ала-құла болатыны, қайшылыққа ұшырап,
өзара бітімге келе алмайтын себебі – қазақтың көне түркі дә-
уірлерден желі тартқан азаматтық керуенінің ғылыми тарихы
жасалмаған. Азаматтық тарихы ғылыми тұрғыдан жүйеленіп,
зерттеліп жазылмаған соң ол халықтың әдебиет тарихының
жүйесін жасау оңай болмайды. Ұлы жазушы, ғұлама ойшыл
Мұхтар Әуезов 1927 жылы жарық көрер-көрместе «жөргегінде»
тұншықтырылған «Әдебиет тарихы» аталатын еңбегінде бұл
мәселе жөнінде: «Әдебиет тарихының қазіргі заманда шығуы
туралы айтатынымыз: тегінде бұл тарих қазақ елінің жалпы
тарихы шыққан соң тізілуі лайық еді. Бұл күнде шалғай шығып
қалды. Сондықтан барлық ескілікті қарастырған уақытта, қазақ
тарихының ұлы аңғарына жанастыруға тырысып, әлеумет тір-
шілігінің ішкі-сыртқы қалпымен байланыстыруға талап етсек
те, нағыз тарих сөзі мен бұның мөлшерінің арасында шалғайлық
болып кетуге мүмкін. Ондайлық адасқан жері болса, кітаптың
тарихсыз заманда шыққанын еске алуды тілейміз» (М.Әуезов
«Әдебиет тарихы», Ана тілі, 1991, 11-бет) – деп жазған еді.
Ғалымдарды адастырған жайдың бірі – алпысыншы жылдарға
дейін қазақтың азаматтық тарихының жүйелі жазылмауы.
Сонымен қатар көңіл діті жете тұра ғалымдардың әріге сілтей
алмай, беріден (ХVІІІ ғ.) қайта беретін себебі – кеңестік иде о-
логияның қытымыр ызғарының әсері. Үшінші бір себеп – қазақ
ақын-жазушылары, ғалымдары арасындағы жікке, бірін-бірі
мойындамауға, яки ғылыми кісілік мәдениетке байланысты.
Алайда, ғылым – ізденіс, ғылым – талас, ғылым – талқы.
Қазақ әдебиеті тарихы жөнінде өзара айтыс-тартысқа барған
екі бірдей аға ғалым да одан әрі ізденіс жолына түсті. Өздері
ұстанған көзқарасты ғылыми ізденіс арқылы дәлелдеулері
керек еді.
Осындай игі мақсатпен профессор Бейсембай Кенжебай-
ұлы кейін «Ертедегі тіл, әдебиет ескерткіштері» (1961 жылғы
республикалық филологиялық кеңесте жасаған баяндамасы),
«Қазақ әдеби тілінің тарихы жайлы», «Жүйелі үлгі» (Н.М.Мал-
лаевтың «Өзбек әдебиетінің тарихы», бірінші кітабы жөнінде),
«Девону луғат-ат түрік», «Кодекс-Куманикус», «Мұхаббат на-
ме» (/А.Қыраубаевамен бірге), «Қазақ әдебиеті тарихының жү-
йесі», «Қазақ әдебиетін дәуірлеу мәселелері», «Қазақ әде бие-
тінің тарихы туралы», «Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет»
– аталатын мақалаларын жазды. Бұл – ғалымның 1940-1970
жылдар аралығында тындырған еңбектері. Ғалымның бүкіл қа-
жыр-қайратын алған жұмыс болды бұл.
Ұзақ ізденістен кейін профессор Бейсембай Кенжебай-
ұлының қазақ әдебиеті тарихын түрік халықтарына ортақ
көне кезеңдерден бастау керек деген концепциясы орнығып,
қалыптасты. Ұзақ ізденістен кейін профессор Бейсембай Кен-
жебайұлы жасаған қазақ әдебиеті тарихының мынадай жү йесі
қалыптасты:
I. Бұрынғы әдебиет (V-ХV ғасырлар арасы). Қазақ ру-тай-
паларының ежелгі ру, ұлыс дәуірлеріндегі әдебиеті. Көбінше,
сол замандардан түрік ру-тайпаларымен бірге жасаған ортақ
әдебиет.
ІІ. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХV-ХІХ ғасыр ара-
сы). Қазақтың өзіндік әдебиеті.
ІІІ. Қазақтың ХІХ ғасырдағы жаңа, сыншыл, реалистік
әдебиеті.
148
149
ІV. Қазақтың ХХ ғасыр басындағы (1990-1920 жылдардағы)
әдебиеті.
V. Қазақ халқының Ұлы Октябрь социалистік революция-
сынан кейінгі советтік әдебиеті (Б.Кенжебайұлы «Қазақ әде-
биеті тарихының мәселелері», Ғылым 1973, 14-бет).
Қазір қазақ әдебиеті тарихы жөнінде профессор Б.Кен-
жебайұлы жасаған осы ғылыми жүйе концепция ретінде
әбден орнықты. Бір қалыпта қатып қалған ештеңе де жоқ.
Алғы күндері талантты ізденушілер тарапынан бұл жүйе то-
лықтырылып жатса нұр үстіне нұр! Ал, әзірге 1965 жылдан
бастап осы жүйе бойынша жоғары оқу орындарына бағдарла-
ма дайындалып, оқулық, оқу құралы шығарылып, зерттеулер
жүргізілуде, жаңа еңбектер жарық көруде. Бұл – профессор
Бейсембай Кенжебайұлының үлкен жеңісі еді.
Бұл күнде «Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу мектебі қа-
лыптасты» – деп дабырайтатынымызға қарамастан Б.Кен же-
байұлы бұл биігіне бір күнде, бірден жеткен жоқ. «Дүние бір
қисық жол бұраңдаған» демекші, бұл ғалымның бар ғұмырын
алған ұзақ та, бұралаң жол.
Төңкерісшіл ақын Сәкен Сейфуллиннің 1932 жылы «Қазақ
әдебиеті» (Билер дәуірі)» аталатын зерттеу еңбегі жарық көрге-
ні мәлім. Қазақ әдебиетіне алғашқы барлаудың бірі секілді міне
осы еңбекке жазған сын мақаласында Б.Кенжебайұлы қазақ
әдебиеті тарихын тарих тереңіне қарай ілгерілету керектігін
ал ғаш айтқан еді. Одан кейін 1940 жылы «Қазақ әдебиеті та-
рихын дәуірлеу», «Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет» ата-
латын екі бірдей проблемалық мақала жазып «Қазақ тілі мен
әдебиеті мәселелері» (1941 ж) – аталатын жинақта жариялады.
Осының бәрі табанды ғалымның уақыт қира-кезеңдігіне, сая-
сат қытымырлығына қарамай қазақ әдебиеті тарихын қадым
замандарға қарай ілгерілету, біртіндеп тереңдету талабы еді.
Алайда көз басыр, құлақ тасыр болған, саясат қуғындап,
езіп тастаған уақытта ғалым сөзі ғылыми жұртшылық құлағы-
на жете қоймады. Айтқан сөзім жетпеді, уақыт талабына сай
келмеді деп жігері мұқалмай, Б.Кенжебайұлы өзінің қазақ әде-
биеті хақындағы концепциясын орнықтыру бағытында талмай
ізденіп, аянбай айтыс таласқа барды. «Қазақ әдебиеті» газетінде
«Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері» (1955 ж, № 7,
18 ақпан) – аталатын актуальды мақаласын және жазды. 1959
жылы «Әдеби мұра және оны зерттеу» жөнінде Қазақстан
Республикасы Ұлттық ғылым академиясында өткен ғылыми-
теориялық конференцияда арнайы баяндама жасады. Әріптес
ғалымдармен «бет жыртысқан» айтыс-тыртысқа барды, беделге
қарамады. «Бейсембай, айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер
жарады», «Көтере алмайтын шоқпарды беліңе қыстырма» –
дегендей арға, намысқа тиетін талай-талай ғайбат сөз естіді сол
жолы. Қайтесің уақыт, түсінік солай!
Ғайбат сөзден көңіліңе қаяу түскен шығар-ау. Алайда, туған
халқының әдебиеті тарихын, рухани мәдениетін тереңдетсем,
ғылыми негізде жүйелеп берсем деген асқақ арман ғалымды
алға жетелей берді, жетелей берді. Қажырлы ғалым қатарына
шәкірттерін тарта тәрбиелеп, ісін ілгері жалғай түсті. Өзі
қинала жүріп, шәкірттерінің әрбір алым-адымына, қызық
қадамына қуана білді. “Қазақ университеті” газетінің 1969
жылғы 13 маусым күнгі 16-шы санында «Ат тұяғын тай басар»
– деген атпен ғалымның сұхбаты жарияланыпты. Онда да
аяулы ғалымның жас шәкірттері еңбегіне балаша қуанған, адал
көңілден қуанған жан лебізі жатыр. Құлақ түрелік. «Ертедегі
жазба әдебиеттерді зерттеуде көптеген ғалымдар арасында
біржақты пікірлер туып келген болатын. Мұны зерттеуде көп
кедергілер бола беретін. Әйтседе, жас ғалым М.Жолдасбеков
бұл салада жемісті еңбек етіп жүр. Ол жуырда ғана Орхон
Енисей жаз баларының қазақ әдебиетіне қатыстылығы жө
нін де кан дидаттық диссертация қорғады. Сонымен қатар
М.Ма ғауинның (ХІVХVІ ғасыр), Қ.Сыдықовтың (ХVІІ–ХVІІІ ғ)
әдебиеті жайлы зерттеулері – сөз жоқ, аса құнды дүниелер.
Сөйтіп, әдебиетіміздің тарихын сонау Орхон дәуірінен бас
тауға мүмкіндік туды. Осының нәтижесінде қазақ әдебиетін
арнаулы курстарға бөліп оқытуға жағдай туып отыр.
Жоғарыда аталған ғалымдарымыздың бәрі дерлік осы өз
факультетіміздің түлектері. Әрбір ұстаз лекция оқып қана
қоймай, олар өз шәкірттерінің сапалы білім алуына, олардың
бойындағы ғылымға, білімге деген құштарлықты оятып, оған
қамқоршы бола білуі керек. Олай болса, ғы лымға икемі, қабілеті
бар жастарды біз алғашқы курс тан бастапақ қамқорлыққа
алып, ақылкеңестер беріп отырамыз. Студенттердің жыл
сайынғы ғылыми конферен ция ларында баяндамалар береміз.
Әйтеуір, қайткен күнде де ондай адамдарды жоғалтпауға,
қайткен күнде де ондай адамдарды өсіріп шығаруға тырысамыз.
Өйткені біздің бо лашағымыздың өзі осы жастар емес пе?
Факультетімізде келешегінен үлкен үміт күттіретін жастар
аз емес. Со лар дың ішінде мен әсіресе Алма Қыраубаеваны атар
150
151
едім» – деп жазған еді ғалым. Осы жолдарда шәкірт еңбегіне
қуа на білетін шынайы ұстаз жүрегінің лүпілі жатқан жоқ па?!
Ғылым жолы қандай ауыр? Өзі жетпеген биікті жылдар бойы
шәкірт тәрбиелеп, шәкірт баулып барып алып отыр. Өзі айтып,
дәлелдеген мәселенің өзін өмірге енгізіп, концепция ретінде
орнықтыру қандай қиын?! Әсіресе, қазақ жағдайында осының
бәрі мейлінше күрделі жолдармен жүзеге асады.
Арлы істің ақыры қайыр. Ақыры профессор Бейсембай
Кенжебайұлының «Қазақ әдебиеті тарихы түрік халықтарына
ортақ қадым заманалардан бастау алады» – деген ғылыми
концепциясы орнықты. Бұл күнде Б.Кенжебайұлы концеп ция-
сының орныққанын, зерттеу мектебінің қалыптасқанын досы
түгілі дұшпаны да мойындайды. Ал, игілікті істі, ғылымдағы
ірі табысты көпшілік мақтан тұтады.
«Абай атындағы Қазақ педагогика институты мен Ака
демиямыздың Мұхтар Әуезов атындағы әдебиет және өнер
институтында да мықтап орын тепкен кертартпалыққа
қарамай /тарихты 18ғасырдан бастауды қолдайтындар/,
Қазақтың С.М.Киров атындағы университетінің қазақ
әдебиеті кафедрасында да жаңа идея орын ала берді.
«Орхон ескерткіштері және оның қазақ әдебиетіне қа
тысы» деген тақырыпта арнайы зерттеу жұмысы жүр
гізіле бастады. Бұл идеяны қызу бастап, айнымай, сескенбей
қозғаған профессор марқұм Бейсембай Кенжебайұлы, ка фед
рада «Ежелгі әдебиет» деген атпен курс дайындап сабақ
жүргізді». (Асыл арналар, А., 1990, 339-340-беттер) – деп сүй-
сіне жазды кейін абыз ақын Әбділдә Тәжібаев.
«Әртүрлі себептермен ұзақ жылдар бойы байтақ әде
биетіміздің ерте кезеңі зерттелмей, оқытылмай келгені мә
лім. Соның салдарынан сан ұрпақ құрдымнан келе жатқан
ғажайып жырдастандар мен даналық кітаптарын біле ал
ған жоқ. Туған әдебиетіміздің терең тамырларына алғаш
ба тыл барлау жасап, оның көне көзін ашқан, сөйтіп әрі кө
регендік, әрі көсемдік көрсеткен кісі әдебиет тарихының
біл гірлерінің бірі, біразымыздың ұстазымыз Бейсембай Кен
жебайұлы еді. Бейсекеңнің жетекшілігімен мың тоғыз жүз
алпысыншы жылдардың басында Қазақ мемлекттік уни вер
ситетінде қазақ әдебиеті тарихын зерттеудің жаңа мек
тебі қалыптасты. 1967 жылы «Ежелгі әдебиет нұсқала
ры» деп аталатын тұңғыш хрестоматия жарияланды. Бұл
еңбек қазақ әдебиетінің ең көне, ежелгі әдебиеттерінің
бірі екендігін дәлелдеді. Сол бір тар кезеңде Бейсембай Кен
же байұлымен пікірлес, тағдырлас болғанымды, туған әде
биетіміздің терең арнасына түсіп, көне көзін ашқа ным ды,
сөйтіп университет аудиториясында тұңғыш рет «Ежел
гі әдебиет» деп аталатын лекциялық курстың негізде ліп,
қа лыптастырылуына өз үлесімді қосқанымды бақыт са най
мын». Бұл – белгілі ғалым Мырзатай Жолдасбеков пікірі. (Ежел-
гі дәуір әдебиеті (хрестоматия) А., Ана тілі, 1991 ж, 3-бет.)
«Қазақ сөз өнерінің көне түрік дәуіріндегі рухани мұра
лармен табиғи жалғастығы, осыған орай әдебиет тарихын
да жаңаша жүйелеу керектігі туралы алғаш рет мәселе
көтерген профессор Бейсембай Кенжебайұлы еді. Тарихи
деректерге, әдебиеттің даму заңдылығына, орыс және батыс
ғалымдарының қалыптасқан таным, зерттеулеріне сүйе
ніп айтылған бұл даусыз ақиқат баспасөз бетінде де, ғылы ми
ортада да мазаққа, келекеге ұшырады…
…Күлкіге ұшыраған, жалпы жұртқа мазақ болған аяу лы
Бейсекең университеттің өзі басқарып отырған қазақ әдебиеті
кафедрасының негізгі жұмысын көне әдебиетке – ғасырлар
тереңіне қарай бағыттапты, бұл қиын іске өзі ғана белсене
кіріспей, пікірлес, тілектес інілерін де араластырыпты, бар
үмітін келер ұрпақтан күтіп, жасы жиырмаға жаңа ілінген
жастарға – өзі студент кезінен бастап баулыған шәкірт
аспиранттарына ауыр міндет жүктепті…» /М.Мағауин
Ғасырлар бедері, А., 1991, 201-бет/
Бұл – Бейсекең арқасында ғалымдық, жазушылық бақытын
қос қатар тапқан Мұхтар Мағауин лебізі, шәкірттік махаббаты.
«…қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірін жоғары оқу орын
дарында оқыту ісін 1965 жылы профессор Бейсембай Кен
жебайұлы тұңғыш рет қолға алған болатын». (Н.Ке лімбетов.
«Ежелгі дәуір әдебиеті», А., Ана тілі, 1991, 3-бет).
Бұл – зерттеуші Немат Келімбетов пікірі.
Айтулы батыр ғалымның және бір табанды, талантты шә-
кірті Алма Қыраубаева өзінің «Ғасырлар мұрасы» ХІІІ-ХІV
ғасырлардағы түркі тілді әдебиет (Мектеп, 1988 ж.) – аталатын
еңбегін көне әдебиеттің көшбасшысы марқұм Бейсембай Кен
жебаев рухына арнады. Әрі, «ХІІІХІV ғасыр ескерткіштері
түпкі бастаулары тереңде жатқан қазақ әдебиетіндегі ежел
гі дәуірлердің бір арналы бұлағы. Оны алғаш профессор Бей
сембай Кенжебайұлы «Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебие
152
153
ті» деп атап, бұл бір дәуір әдебиетінің түбегейлі зерттелуі
керек екендігін қазақ әдебиеттану ғылымының алдына проб
лема етіп қойып берген еді». (Аталмыш еңбек, 3-бет) – деп жаз-
ды ғалым Алма Қыраубаева.
Алға тартылған пікірлер бұл күнде профессор Бейсем-
бай Кенжебайұлының әдеби мектебінің қалыптасып, ғылыми
концепциясының ақи-тақи мойындалуының айғағы. Кезінде
ғалым Б.Кенжебайұлы өз шәкірттерін студенттік партадан та-
нып, тәрбиелеп, балаң шағындағы бұла еңбектерін жоғары
бағалаған болса, бұл күнде ғалым шәкірттері – әрқайсысы
қазақ әдебиетінің бір-бір дәуірін ыждағаттай зерттеген үлкен
ғалымдар марқұм ұстаздарының көшбастаушы роліне ерекше
ден қояды, еңбегін аса жоғары бағалап, марқұмның рухына
тағзым етеді. Бұл – үйлесім. Бұл – кісілік. Дүние – кезек деген
осы!
Қазіргі кезеңде профессор Бейсембай Кенжебайұлының
бұл арнадағы еңбектерін қазақ қана емес, өзбек, қырғыз, қара-
қал пақ ғалымдары да қапысыз мойындайды, аса жоғары баға-
лайды. Өзбек ғалымы Н.Маллаев, қырғыз ғалымы Қ.Артық -
баев, қарақалпақ ғалымы К.Мәмбетов қазақ оқымыстысы Бей-
сембай Кенжебайұлының тарихи-ғылыми мектебі хақында
қызықты пікірлер айтып, арнайы мақалалар жазды.
Айталық, әрі көрші, әрі бауырлас қырғыз ғалымы Қаш-
қынбай Артықбаев: «Қазақ әдебиетшілері қазақ әдебиеті та
рихын ХVІІІ ғасырдан емес, одан бұрынғы кезеңдерден бас та
латындығы жөнінде мәселе көтеріп жатыр.
…қазақ оқымыстысы, профессор Б.Кенжебайұлының «…
жоғарыда аталған жазусызулар, жазба әдебиет нұсқа ларын,
әдеби шығармаларды әзірбайжан мен түрікмен де, қырғыз
бен қарақалпақ та, қазақ пен өзбек те өз әдебиетіміз деп
иелік етуіне, әдебиет тарихына кіргізуге хақысы бар. Солай
етуге міндетті де» («Қазақ әдебиеті», 1996, 18 март) – де
ген пікіріне қосылуға, қуаттауға тиістіміз. Расында да мұн
дай ортақ көріністер орыс, беларус, украин әдебиеттерінде де
кездеседі екен ғой» («Советтік Қырғызстан» 1966, 9 июль) – деп
үн қосыпты.
Сондай-ақ, сонау Қарақалпақстаннан арнайы келіп, Бей-
сембай Кенжебайұлының кеңесін тыңдаған, тағлымын алған
қарақалпақ ғалымы Кемал Мәмбетов те бертінде: «Соншама
тарихи дәуірді басынан кешірген халықтың сол дәуірге тиесілі
әдеби мұрасы болмауы мүмкін бе? – деген сұрақтың тууы
заңды. Себебі, бұл күнге дейін оқу программаларында ХVІІІ
ғасырдан бұрынғы дәуірдегі қарақалпақ әдебие ті белгісіз де
ген принципте оқытылып келеді». /Әмуда рия жур налы, 1974
ж, № 1/ – деп өз әдебиетінің ертедегі тарихы туралы мәселені
Бейсекең концепциясына сүйене көтереді. Бейсекең архивінде
К.Мәмбетовтың өзара пікірлескен хаттары да сақталыпты.
Демек, профессор Бейсембай Кенжебайұлының түрік тек-
тес халықтардың қадым заманғы ортақ әдебиеті жөніндегі
концепциясын бүгінде туысқан көрші мемлекет – түрік тектес
халықтар ғалымдары да мойындап, өз әдебиеті тарихын терең
тамырларға қарай ілгерілетуде басшылыққа алып келеді.
Міне, профессор Бейсембай Кенжебайұлының қазақ әде-
биеті тарихын зерттеу мектебі осындай бұралаң-бұралаң жол-
дардан, намысқа тию, жеке басын қорлауға дейін жеткен талас-
тартыс, дау-дамайлардан өтіп барып, осылай қалыптасты, осы-
лай мойындалды, осылай өріс ашып халықаралық шеңберге
шығып, шарықтап өсті. Қазіргі күнде Б.Кенжебайұлының та-
рихи мектебі көп балалы анадай махаббат-мейірге толы, мәуелі
бір жайқалған жеміс ағашындай төңірегіне тоқшылық таратып,
кейінгі ұрпаққа ұлан-асыр рухани қорек беріп келеді. Қазақтың
қаһарман ұлы Бауыржан Момышұлы батырлық жолын беріп,
«Мені жұрт батыр дейді, халық құрметіне рахмет. Бірақ
мен әдебиет майданының бір батырын білемін, мақтаныш
тұтамын. Ол – профессор Бейсембай Кенжебайұлы. Ұлт әде
биеті тарихын сан ғасырларға ілгерілетуден артық қандай
ба тырлық керек?! Қазақ әдебиетін зерттеуге бар ғұмырын
арнап келе жатқан ол – нағыз қаһарман» – деді ғалымның ал-
пыс жылдық мерейтойында. Айтса – айтқандай, десе деген-
дей, бұл – Бейсембай Кенжебайұлының қайталанбас бір рухани
ерлігі.
Бұл – кешенің ісі ғана емес, бүгіннің берекелі шаруасы,
ертеңге әруақтанып жететін, ұрпақтан ұрпаққа рухани қазына
болып кететін – ұлы іс. Ертеңгі ұрпақ өзінің туған әдебиетінің
тарихы терең де берен, кең де кемел екендігіне қуанып жүретін
болады. Кешегі Әуелбек Қоңыратбаев, Ханғали Сүйіншәлиев,
бүгінгі Мұхтар Мағауин, Мырзатай Жолдасбеков, Нәмет Ке-
лімбетов, Алма Қыраубаева, Шәкір Ыбыраев, Әжібай Ке рі-
мов секілді филолог ғалымдар ұлы ға лым, ұлт әдебиеті та-
рихын көнеге тартқан көреген Бейсембай Кенжебайұлының
шәкірттері. Кенжебайұлының шәкірттері ертең де бола береді.
154
155
Достарыңызбен бөлісу: |


Ояну дәуірінің әдебиеті – ойлы ғалым зеттеуінде
(Он екінші ерлік)
ХХ ғасыр да аяқталды.
Қара үйін (киіз үй) жығып, бау-шуын буып-түйіп тарих
қойнауына беттеп бара жатқан ХХ ғасыр – адамзат баласы
тарихындағы ең бір күрделі кезең. Әсіресе қазақ секілді тағ-
дыры ылғи да қыл үстінде жүретін, түйесінің жүгі ылғи да
аумалы-төкпелі келетін халық бұл дәуірді біркелкі даму ая-
сында өткізбегені хақ. Ілгері басқан қадамы кейін кетіп, ал-
дым деген бостандығы бодандық таз кепештің өңі өзгерген
түрі болып шыға берген қазақ халқы үшін ХХ ғасыр әр буын
ұрпағы әр қырынан үңіліп қарайтын; бірі бейіл берсе, бірі рен-
жи әңгімелейтін кезеңге айналары және шындық.
Қай нәрсенің де бастауы бар, аяқталуы бар. Аяқталып ке-
ле жатқан ғасыр жайында ойланғанда адамзаттың бұл дәуір-
дәурені қалай басталып еді деген сұрақ көңілде жатады.
ХХ ғасыр басы – қазақ халқы үшін жер бетінен жойылу мен
тарих аренасында қалу дегендей алмағайып халді алға тартқан
күрделі тарихи кезең. Қазақша айтқанда өмір не өлім дерлік
бұл кезеңге орыстың отарлау саясаты шеннен асқан қысым бо-
лып жетті. Бұл кезеңге хандық дәуір тұсындағы жыраулардың
өктем үні талып-талып жетсе, әлсіреген ақындық үн қайта оя-
нып, халықты ояту сарынына айналып, қайта зорайып жетті.
Жаңа дәуір есігін өшкен ел ретінде емес, өзгелердей өскен ел
райында ашайық деген үн, асқақ рух кең даланы кернеді. Сары
даланың жаңбырдан кейінгі нөсер жаңбырмен көгеретіні сын-
ды отарлық тесікөкпе етіп езген, ұйқы басқан қазақтай халық
бостандықпен ғана түлейтінін жарлай айтты, зарлай айтты
ақындар. Халықты ояту, бостандыққа үндеу – отар ел ақындары
үшін оңай болмасы хақ. Астарлай айту, ажарлап айту, тәмсілдеп
айту дегендей қазақ ақындары ой айтудың сан-алуан тәсіліне,
халықты оятудың сан-алуан амалына барды. Осыдан келіп
халық, бостандық деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жар-
лап жүрген ақын, жазушылар «кітаби», «ағартушы», «сын-
шыл ағартушы», «ұлтшыл», «демократ» дегендей түрлі атау,
жарғыға ие болды. Ой айтудың сан-алуан формасынан әдебиет
байлығы туындайды. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі
түрлі ағым, әдіс, әдеби мектептер өмірге осылай келді. ХХ
ғасыр басындағы әлеуметтік өмірдің сан қатпарлығы секілді
жиырмасыншы ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің мейлінше
күрделі болатын себебі де міне осыдан.
Күрделі әдебиет, бай әдебиет – халыққа ұнағанымен орыс
отарлық саясатын өңін өзгертіп жалғастырған кеңестік кезеңде
жақсы атала қоймады. Дәуірдің дауылпаз қаламгерлерінің
бірі діни-клерикалдық, бірі ұлтшыл-буржуазиялық деген-
дей шеттетілумен болды. Міне, осындай әдебиетті М.Әуезов,
С.Мұқанов, Е.Бекенов, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, Б.Кен-
же байұлы секілді ғалымдар кезең-кезеңде зерттеп оқулық,
монография жазды. Солардың ішінде профессор Бейсем-
бай Кенжебайұлы еңбегі ерекше. Ғалым еңбегінің ерекше
шоқ тықты екенін әрісі М.Әуезов, С.Мұқанов та, тұстас-қа-
нат тасы Е.Ысмайылов та мойындаған, жоғары бағалаған.
Б.Кенжебайұлының «Қазақтың ХХ ғасыр басындағы демо-
крат жазушылары» (1958 ж) аталатын құнды монографиялық
зерттеуі оқулық райында әлденеше рет қайта басылым көріп,
студент қауымының ықыласына бөленді. Оқулық соңғы рет
1993 жылы «ХХғасыр басындағы әдебиет» (Білім, 1993 ж) де-
ген атпен жарық көрді. Ендігі әңгіме осы ояну дәуірі әдебиетін
қиын-қыстау кезеңде ғалымның қалай зерттегені жөнінде.
Бұл – көрнекті оқымысты, профессор Бейсембай Кенже-
байұлының «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» аталатын,
алпысыншы жылдардың басынан бері бірнеше дүркін басы-
лып, жас өркен студент қауымының рухани қажетін өтеген
оқулығының кезекті басылымы. Белгілі бір биік мақсатсыз
қолға қалам алмайтын, ақ қағазды орынсыз шимайламай-
тын бағдаршыл ғалым оқулығының аз-кем қайта қаралған,
түпнұсқа қолжазбасымен салыстырылған нұсқасы болатын
бұл! Ғалымның өзі жоқ, еңбегі алдымызда ашық жатыр…
Шын бағалы еңбектің қай-қайсысының да қиын-қызық
ғибратты тағдыры болмақ. Марқұм Бейсембай Кенжебайұлы-
ның аталмыш еңбегі де талай тар жолдан қысылып, қиындық
көріп өткен еңбек. Бала күннен әдебиет, ғылымға баулыған
ұстаз еңбегінің қалай туып, қандай жолдан өткенін ғалым
тағдырымен сабақтастыра әңгімелеп беру – шәкірттік, қажет
болса перзенттік парыз.
Көркем әдебиетке қарағанда тез тозып, тез ескірердей көрі -
ніп келген сала – әдебиеттану. Әсіресе, әдебиет тарихы жа-
йындағы зерттеулер әсіреқызылдай оңғақ келгені де рас. Мұ-
ның себебін жанрдан іздеп жаңылысып келген екенбіз. Әдебиет
тарихы жайлы зерттеулердің солғындық танытуы – оның
156
157
мерзімдік саясатқа икемделе тар өрісте жазуылуында екенін
енді біліп жүрміз ғой. Әйтпесе әдебиет тарихы жайындағы
зерттеудің өмірін ұзартатын ғалымның тың концепциясы,
тегеурінді ойы ғой. Әдебиет тарихы жайындағы бар еңбектің
кешеден бүгінге жетпеуінде, ертеңге жол тартып кетпеуінде
автордың терең ой, тегеурінділік, тың концепцияның болмауы-
нан деп білуіміз керек.
Болашақты болжағыш – көреген, мерзімдік идеология өк-
темдігіне көне қоймаған, аяғын уақытша-алдамшы саясатқа
шалдырмай, не айтса – ұлт мүддесі тұрғысынан жазған табан-
ды ғалымның бірі – Бейсембай Кенжебайұлы еді. 1904-1987
жылдар аралығында өмір сүрген ол уақыт қира кезеңдігін ба-
стан көп кешті, уақытты малданған тар өрісті, тараң пиғылды
әсіребелсенді әпербақан жандардан зәбір-жапаны көп көрді.
Ол айтысқан, ол тартысқан адамдар – Қазақстан Компартия-
сы Орталық Комитетінің кезіндегі хатшылары Мұхаметжан
Әбдіхалықов, Нұрымбек Жанділдин, М.С.Соломенцев секілді
биік лауазым иелері болуының өзі көп жайды аңғартса керек.
Азуын айға білеген лауазым иелерімен не үшін айтысты, не
үшін тартысты ғалым? Ұлт әдебиетінің мүддесі үшін. Ұлтын
сүйгені үшін жазықты болып, «ұлтшылдығы» үшін талай нәлет
сөзін естіді. Талай партиялық сөгіс алып, 1953 жылы партия
қатарынан шығарылды. Бүгін күлкілі көрінетін бұл жай, бұл
шаруа уақытында соншалық зәрлі, соншалық қатерлі естілетін.
КОКП қатарынан шығарылған ұлтшылды итжеккен күтіп
тұрар еді ол жылдары. Саналы өмірін қазақ әдебиеті тарихын
зерттеуге арнаған Бейсембай Кенжебайұлы бар ғұмырын осын-
дай қауіп пен қатер арасында өткізді. Көне шығыс философы
әл-Жиһаз (775-868 ж) айтқандай, «қатер күткен жан – қатерге
берілген жан» – дегендей, сәт сайын қауіп-қатер күте жүріп, ұлт
үшін еңбектенді.
Көңілге қауіп ұялатып, басты қатерге тіге жүріп қазақ
әдебиеті тарихы жайында аянбай еңбек етті. Тасқа салса
кетілмей, қайта жетіле түсер шарболаттай өршіп, саясатқа
қайшы келетін, тек қана ұлт мүддесімен үндесетін толайым
еңбектер берді халқына. Құлағынан қиқу кетпей жүріп тың
концепциялар бірінен соң бірі туындап жатты әдебиетте. Ба-
сын қатерге тігіп, жанын шүберекке түйе жүріп жасалған
еңбектерден ғалым кезінде көбіне қарғыс алды. Тек кейін ғана
алғыс алды. Тек кейін ғана ол еңбектердің, ол концепциялар-
дың шын бағасын білдік. Қымбат ойлардың қадіріне кейін
жеттік. Ерте қалыптасқан, дер мерзімінде мойындалуға тиісті
«Бейсембай Кенжебайұлының қазақ әдебиеті тарихын зерттеу
мектебі» кешігіп кейін мойындалды, ғалым әбден қартайғанда
кеш құрметтелді.
Қиындықпен, күреспен жүзеге асқан ғалым еңбегінің әр-
қайсысы ерлікке бара-бар күй кешті. Ғалым қазақ әдебиеті
тарихын біртіндеп ілгерілетіп, біртіндеп тереңдете түсті.
Сөйтіп жүріп ғалымның тұтас қазақ әдебиеті жайлы жүйесі
қалыптасты. Түркі халықтарына ортақ кезеңдерден бастау
алатын қазақ әдебиеті тарихының Бейсембай Кенжебайұлы
жасаған дәуірлеу жүйесі қазір мейлінше мойындалған, мек-
теп оқушыларынан бастап жоғары оқу орындарына дейін
оқытылады. Сонымен қатар, бас-басына атап айтар болсақ,
профессор Бейсембай Кенжебайұлы әдебиетіміздің түркі ха-
лықтарына ортақ ежелгі дәуірі, қазақ хандығы тұсындағы
әдебиеті, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті кезеңдерін тың
проблема ретінде алғаш көтеріп көпке жеткізген, концепцияға
айналдырып әдебиетте орнықтырған табанды, көреген ғалым.
Өзі бастап зерттеген тұтас-тұтас дәуір әдебиетіне талантты
шәкірттерін бағыттай тәрбиелеп ұстаздық ұлылығымен тәнті
еткен де Бейсекең. Мырзатай Жолдасбеков, Мұхтар Мағауин,
Рымғали Нұрғалиев, Қабиболла Сыдықов, Нәмет Келімбетов,
Алма Қыраубаева секілді дарынды ғалымдар еңбегі аталған
жерде Бейсекең есімі қосарлана аталып, құрметтелуінің сыры
да міне осындай есепсіз адал ұстаздық тәрбиеге байланысты.
Өзімен өкшелес шығып, қазақ әдебиеті тарихында қанаттас
еңбектенген Әуелбек Қоңыратбаев, Ханғали Сүйіншәлиев,
Рахманқұл Бердібаев, Тұрсынбек Кәкішев, Зәки Ахметов, Ше-
рияздан Елеукенов, Темірбек Қожакеев сынды ғалымдар да
Бейсекең алдында әрдайым шәкірттік бейілмен бас иеді.
Бүгін арамызда ғалымның өзі болмағанымен еңбегі ерек-
ше аталатыны, бүгін арамызда ғалымның өзі болмағанымен
есімі шәкірттерінің аузынан түспей құрметпен аталатыны –
ғалымдық пен ұстаздықтың, кісілік пен кішіліктің, азаматтық
пен парасаттылықтың аға ғалым бойында құп жарасып,
қосарланған қасиеттердің егіз-егіз қатар дамуынан. Кешегі
бейнет – бүгін зейнет, кешегі нәлет – бүгінгі құрметке ұласқан.
Бұл ретте Б.Кенжеайұлы әдебиеттану ғылымындағы Потеб-
ня, Лосев, Бахтин секілді ғалымдар санатынан еді. Замананың
жақсарып, ықыластың ауғанын шет жағалап жақсы жасаған
ғалымның өзі де көріп, көп нәрсені көңіліне түйіп аттанды
158
159
мынау жарық дүниеден. Оған да шүкіршілік! Жарық таңның
атқанын көрмегенмен алғашқы шапақтарын көріп, таң атарына
көз жеткізіп аттану да бақыт-ау, асылы.
Ғалымның ой-қуатын, көз-жанар қуатын ала қыруар бей-
нетпен келген еңбегінің бірі – «Қазақ халқының ХХ ғасыр
басындағы демократ жазушыларың» (1958 ж) аталатын аса
бағалы монографиясы. Қазақ әдебиеттану ғылымына аса зор
үлес болып қосылған, кезінде Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұ-
лан, Мәдине Богданова (Мәскеу), М.Ғайнуллин (татар), Ісмет
Кеңесбаев, Аалы Тоқамбаев (қырғыз) сынды әр ұлт, әралуан
оқымыстылары тарапынан тап солай аса жоғары бағаланған
бұл еңбек дүниеге оңай келген жоқ-ты. 1958 жылы ғылыми мо-
нография, кейін жоғары оқу орындары студенттеріне арналған
оқулық райында әлденеше дүркін басылым көрген бұл еңбек
ғалымның докторлық диссертациясы. Демек, бұл еңбекке
ғалымның талай жылдық маңдай тері сіңді деген сөз.
Он жыл ұлындай болып қолында тұрған кездері аталмыш
еңбектің қалай туғаны жайында бірде жадырап, бірде жауар
күндей түнеріп, бірде күліп, бірде күрсініп талай сыр айтқаны
бар. Өзінің айтуына қарағанда кандидаттық диссертациясы –
«Сұлтанмахмұттың ақындығы». Жаңалығымен жақсы қорғал-
ған диссертация қолжазба күйінде (әлі кітап болып басылмаған
кезі) «достарының» көрсетуімен Қазақстан Компартиясы Ор-
талық Комитетінің қаулысына ілінеді. Сондағы бар жазығы –
диссертациясында қазақ әдебиеті тарихын тапқа жіктей зерт-
теудің қажеті аз деген пікір. Ғалым диссертациясы Орталық Ко-
митетке алдырылып әлгіндей пікір айтылған «Кіріспе» тарауы
жыртылып алынып өртелген. Өзі қудаланған, газет-журналға
қараланып жазылған. Ақыры, жоғарыда айтқанымыздай, 1953
жылы партия қатарынан шығарылған.
Міне, осындай көрген зәбір-жападан зәрезап болып жүрегі
шайлыққан ғалым әуелі докторлық диссертацияға – «Қазақ со-
вет әдебиетінің қалыптасуы» – деген тақырыпты алады. «Жи-
ырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиеті» – аталатын еңбекті
жазып аяқтап, «Жұлдыз» журналында жариялатады. (Кейінірек
кітап етіп шығарды). Бірақ көңілі толар емес. Күні кеше өзі
аға тұтқан ардақтардың көбін атауға, қазақ кеңес әдебиетін
қалыптастырудағы еңбектерін ауыз толтырып бағалай айтуға
тиым салынған. Оларсыз дәуір әдебиеті түгенделетін түрі
көрінбейді. Олардың әдеби мұрасын әңгімелемей еңбек ғы-
лыми болмақ емес. Кеше ғана өзіне әдебиет әліп-биін үйреткен
марқасқалар еңбегін атап, бағасын бермеу – ғалым үшін опа-
сыздықпен тең. Жазылып, пісіп-түсіп дегендей дайын болған
диссертациядан ғалым бас тартты. Саналы түрде бұл тақырып-
ты тәрк етіп, «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» аталатын
кезең әдебиетіне көшті. Идеология жегіндісіне айналғысы кел-
меді. Саясаттан ғылым, ғылымнан саясат жасағысы келмеді.
Өзгеміз болсақ әлде қайтер едік, оңайдан орайы келіп тұрған
«советтік» тақырыптан бас тартпас едік-ау. Ал Бейсекең біткен
істі жылы жауып тастап, бәрін қайтадан, тыңнан бастады.
Міне, оңайға ұмтылмай, ғылымды қиыннан жасар шын ғалым
табиғаты. «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» монография-
сы өмірге осылай келген.
ХХ ғасыр басындағы – жаңа ғасыр көгіндегі әдебиет қан -
дай әдебиет еді? Зерттеуші міндеті ауырлады ма, жеңілдеді ме?
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті – әдеби ағымдар өзара
айқасқан, ақын-жазушының әрқайсысы әртүрлі бағыт ұстаған,
ақтарар архиві, қарап оқыр кітабы, жарық көрген баспасөзі
мол, қысқасы бейнеті белуардан келетін күрделі кезең. Ең ба-
стысы ол кезеңге саяси баға теріс беріліп келген. Оны Сұл-
танмахмұт Торайғырұлының әдеби мұрасын зерттеу үстінде
өзі де байқаған, ақ сөйлеймін деп кермек дәм татқан. «Ауызы
күйген үрлеп ішеді» демей, сөйте тұра өзі қуғын көрген кезең
әдебиетіне қайта баруы – ғалым қайсарлығы, ұлтжандылығы,
принциптілігі, табандылығы. Жаным халқымнан аяулы ма?
– деген ардақ сезім жетегіне ергендік. Жаным – арымның
садағасы деп білген ердің әрекеті бұл!
Ғалымның осындай ақ-адал ойын сүйіп, сүйсініп бағала-
ғаны болар, әйтеуір ұлы Мұхтар Әуезов ҚазМУ-дың ректо-
рына бірінен соң бірі дегендей екі хат жолдапты Бейсекеңді
қолдап. Орайында сол хаттан үзінді келтіре кету де артық
болмас. Бірінші хатта: «Б.Кенжебайұлымен ҚазМУде көп
жыл үзеңгілес қызмет атқаруым себепті оның ғылымипе
да гогикалық еңбектерін жақсы білемін. Әрі докторлық дис
сертациясын ойдағыдай қорғап шығарына қапысыз сене
тін діктен аталған диссертацияға кеңесші болуға қуа на
қуана келісетінімді хабарлаймын». – депті (19.1.1955 ж).
Екін ші хатында: «ҚазМУдың доценті Б.Кенжебайұлы
«ХХ ғасыр басындағы қазақ демократиялық әдебиеті» атала
тын тақырыпта еңбек етіп келеді.
Бұл қолдай қуаттауға әбден лайық тақырып, өйткені ав
160
161
тор еңбекші бұқара тіршілігімен сабақтас демократтық
бағыттағы әдеби процесті зерттеу талабын қойып отыр.
Бұл кезең әдеби процесі әлі күнге байсалды зерттеу нысанасы
на айналған жоқты.
Доцент Кенжебайұлы бірсыпыра жылдардан бері бұл
тақырыпты үздіксіз зерттеп келеді. Торайғыров ақындығы,
С.Дөнентаев, М.Сералин өмірі мен шығармашылығы хақында
басбасына зерттеулер жазып жариялады. Аталмыш ең бек
терге қарап Кенжебайұлының ұланасыр материал жинап
қана қоймай, бағалы байламдарға келгенін көруге болады.
Маған сондайақ Кежебайұлы жолдастың ХІХ ғасыр әде
биеті және совет әдебиетіне арналған зерттеу еңбектері
(Абай, Жамбыл тағы басқалар) де жете мәлім.
Міне, осы жайлардан кейін Кенжебайұлының доктор лық
диссертациясын жемісті аяқтап, табысты қорғарына күмән
болмасқа керек» (30.VІ.1955 ж) – деп жазыпты.
Осының бәрі үлкен сенім, осының бәрі көл-көсір көңіл,
қанаттас-дос ғалымға деген үлкен үміт, үлкен асыр тілек, ал-
дына түсіп, келер кедергілерді күні бұрын болжап, кедергі-
бұлттарды ыдырату, ғалымға жол ашу.
Сөйтіп ғалым саналы түрде күрделі кезең әдебиетіне бар-
ды. Ғалым жүгі ауырлады. Ғалым аянбай еңбек етті. Бұл ретте
ғалым ізденісі сала-сала.
Біріншіден, Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Өфе, Қазақ-
стан архивтерін сүзіп шықты.
Екіншіден, ХХ ғасыр басында жарық көрген қазақ, татар,
башқұрт баспасөзін көп дәптерге көшіре конспектілеген.
Үшіншіден, ХХ ғасыр басында жарық көрген кітаптарды
жинаған, оқыған, зерттеген.
Төртіншіден, ХІХ ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қазақ
даласында ашылған мектеп-медреселердің тарихын зерттеген.
Бесіншіден, ХХ ғасыр басында өмір сүрген ақын-жазу шы-
лардың ағайын-туыс, көзкөрген дос-жарандарымен жолығы-
сып, көп-көп естелік әңгімелерін жазып алған.
Аталмыш сала-сала зерттеулерді жүйелі жүргізіп, матери-
ал өзегіне концепция ұялата қамшының өріміндей жымдасты-
ра өріп шығу үшін әрі тарихшы, әрі әдебиетші, әрі тілші, әрі
журналист, әрі педагог дегендей үлкен эрудит, шынайы фило-
лог болуға керек-ті. Сол қасиет Бейсекең бойынан табылды.
Б.Кенжебайұлы әрі журналист, әрі әдебиетші, әрі тарихшы, әрі
тілші, әрі педагог ретінде жан-жақты зерттеу жүргізіп, орыстың
басқыншылық саясатының әрекет аясын, ішкі сырын ашты.
Ашқанын мол дерекпен жемдеп астарлап айта білді. Ақын-
жазушылардың діни оянушылық, ағартушылық, ағартушы-
демократ дегендей дүниетаным, көзқарас сатыларынан өткенін
аша білді. Ұлы замандасы Мұхтар Әуезовті сүйсіндіріп жүрген
де ғалымның осындай іргелі ізденісі, осындай мол-мол табы-
сы, толайым ашқан жаңалығы. «Қазақ халқының ХХ ғасыр
басындағы демократ жазушылары» (1958 ж) аталатын ғылыми
монографияның архивтік дерекке бай, жан-жақты, тарихи-
филологиялық аспектідегі аса құнды еңбек болып шығуының
шын сыры міне осында. Дуалы ауыздардың батасына ілінетіні,
көре алмас күншілдердің шағым-шатағына ілігетіні де еңбектің
ұлттық мүддеге байланған ұлттық болмыс-бітімінде.
Көре алмаушылар дегеннен шығады, аяулы ғалым еңбегін
мансұқтағысы келген әсіресақ «көргіштер» Ақмолада башқұрт,
Әкірам татар – олардың қазақ әдебиетіне қатысы қанша – деп,
Әбубәкір, Нұржан, Шәді, Мәшһүр Жүсіп – діндар, оларды әде-
биетке әкелу зиянды деп байбалам салған, үстінен арыз ай-
датқан, Мақыш Қалтаевтың қызына арыз жаздырып: «әкем нің
мұрасын зерттейді, маған ақша төлемейді» – дегізіп аран дат -
қан. Ғалым есіл уақытын сарп етіп, осындай әдейі ұйым-
дастырылған арыздың бас-басына жауап жазып, әбігерге түс-
кен. Жауаптың бірсыпырасы біздің қолымызда…
Міне осындай қосылмас бастары, бір-біріне дегенде қой-
нына тыққан тастары бар, бірін-бірі жау көрген қазақы ортада
әрекет ете отырып, ХХ ғасыр басында өмір сүрген әрбір қазақ
ақын-жазушыларын жаманаттан аршып, арылтып әдебиет тари-
хына қосу ғалым үшін қаншалықты қымбатқа түсті десеңізші?
Елден етекбастыны көп көре жүріп ел үшін еңбектену – ерлік!
Бір ғана мысал келтірейік: Мұхаметжан Сералин жөнінде ма-
териал іздеп оның ауылына барған ғалым үлкен қайғының
үстінен түседі. М.Сералиннің мал-мүлкін тәркілеп, көк түніке-
лі үйін өртеп, қатын бала-шағасын жер аударып жіберген екен.
Қаламгердің жарияланбаған бірсыпыра шығармасы, ұзақ
жыл дар жинап, жасақтаған кітапханасы күйіп кетіпті. Басын
сауғалай бет-бетіне ыдырай қашқан туыстары – ізденіп кел-
ген ғалымға естелік айтып беруге қорқыпты. Көрші-қолаң Се-
ралин атын атауға жасқанады екен. Ағайыны Ақыш, шәкірті
Жұмаш Еленовті әңгімеге көндіріпті. Әйтпесе, С.Торайғыров
162
163
жөнінде Шәйбай Айманов, Кенжетай Айманов, Шаймер-
ден Торайғыровқа жолығып, көп-көп мәлімет алып қалған да
ерінбес еңбекші Бейсекең ғой.
Ғалым қос ғасыр тоғысында жасаған қазақ ақын-жазушы-
лары жайындағы материалдарды осындай зор қиындықпен
жүріп жинақтаған. Қиындықпен қолға түскен ол материалдар
бүгінде қазақ әдебиеті қазынасына қосылды, сирек дерек бо-
лып тарих бетінен сөйлейді.
Осылай аянбай еңбектеніп, бейнет кешкен ғалымды түрт-
пектеу, ағын – қара, дұрысын – бұрыс деу жанға тиер қиянат
емес пе?! Сұлтанмахмұт ұлтшылдығын ашпады, қарилық-тал-
мудтық көзқарасын әдейі жасырып отыр деп байбалам сала-
тын сол кездегі Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
хатшысы Нұрымбек Жанділдиннің «Коммунист» журналында
1951 жылы № 5 номерінде жариялаған жалалы мақаласын кім
ұмытар?! Әйтпесе әдебиетші Жұмағали Сәрсековтің Бейсе-
кең ді ұлтшыл баспасөзді («Қазақ», «Айқапты» айтады) қозға-
ды, ұлтшыл ақын-жазушыларды қатарға қосты деп кінәлады.
«Әдебиет және искусство» (1951, № 7) журналында кірлеп
жазған мақаласын қалай өкінішпен еске алмассың?!
Профессор Бейсембай Кенжебайұлының аталмыш еңбегі
өміржасы өксіп жүріп жазылған еңбек.
Дау аяғы алпысыншы жылдарға жеткен. Қазақстан Респуб-
ликасы Ұлттық академиясы 1959 жылы жазда «Қазақ әдебиеті-
нің негізгі проблемаларына» арналған ғылыми-теориялық кон-
ференция өткізгенде де Бейсекең еңбегін күстаналамақ беріш
бейілдер төбе көрсеткен. Абырой болғанда Мұхтар Әуезов
үзеңгілесі Бейсекеңнің бұл еңбегін ерекше бағалап, айбар та-
нытып арашалаған, «Көпшілікке ұнаған баяндаманың бірі Бей
сембай Кенжебаев жолдастың баяндамасы болды… ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиеті шығармаларын көп зер салып зерт
теп жүрген Бейсембайдың баяндамасындағы қорытынды,
жаңағыдай сын пікір өте орынды, дұрыс айтылған ой деп
білемін» – («Әдеби мұра және оны зерттеу», 1961, 349-бет) –
деп жоғары бағалаған.
Аяулы ғалым Бейсембай Кенжебайұлының «Қазақ хал қы-
ның ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары» – аталатын
абыройы зор еңбегі осындай көп жаланы бастан кеше, мол-мол
қайратпен жарық көрген қымбат еңбек.
Қандай да бір оқулық алдымен әдеби-ғылыми жұртшылық
талдау-талқысынан өтіп барып жас өркенге жол тартады. Бей-
секеңнің оқулығы да жоғарыда айтқанымыздай ауыр жол,
қиын тағдырды бастан кешкен еңбек. Докторлық диссертация-
да айтқан ойын ғылыми монографияда бүркемелей, астарлай
сөйлеуге, монографияда келтірілген деректің кейбірін оқулық-
та алып тастауға мәжбүр. Қайтесің уақыт қира кезеңдігі. Кейін
араға бірсыпыра уақыт салып барып студент қауымға қайыра
жол тартқан сәтте оқулықты, ғалым шәкірті, профессор Тұр-
сынбек Кәкішев: «ХХ ғасыр басындағы әдебиетіміздің ағар
тушыдемократтық бағытпен өркендеу, даму барысын ғы
лыми негізде баяндау арқылы Б.Кенжебаев 1966 жылы жоғары
оқу орындарының студенттеріне «ХХ ғасыр ба сындағы қазақ
әдебиеті» оқулығын жасап беріп, қазақ әде биеттану ғылымы
на өзінің үлкен үлесін қосты» (Б.Кен жебаев, «Асау жүрек», 5-
бет) – деп жоғары бағалады. Аталмыш оқулық 1993 жылы
«Білім» баспасынан қайыра жарық көрген сәтте (бірнеше ба-
сылым көрді) «Ғалымның хаты…» – аталатын соңғысөз жа-
зып, кәделі оқулықты докторлық диссертация, ғылыми мо-
нографиямен салыстыра, толтыра таразылап жіберуге тура
келді. Ғалымның көзі тірісіндегі аманат-тапсырысы да, кейінгі
ұрпақтың үміт-тілегі де осы болатын. Аманатты қаншалық
орындадық, бір аллаға аян. Жүрек таза, тілек ақ! Ең басты-
сы – ғылыми құнды монографияның қайта басылымға толық
жарағаны.
Сөйтіп ұлт мүддесін ешқандай атақ-лауазымға айырбаста-
май ту етіп көтеріп өткен қыранжүрек ғалым еңбегі бірсыпыра
жылдан соң жас өркенге асылдың сынығы, жақсының көзі,
әділдік сөзі болып, 1993 жылы қайта жол тартты. Жас ұрпақ
жатырқамай, жатсынбай қабылдады. Бұл да ғалымның өшпестей
етіп жасаған бір рухани ескерткіші.
Ғалым басының қадір-қасиеті, еңбектерінің ерекшелігі ту-
ралы Рахманқұл Бердібаев былай дейді: «Олар: аға ғалымның
ерекше еңбек сүйгіштігі, кең білімділігі, творчестволық ба
тылдығы, және көздеген нысанасына беріктігі, ғылыми ақи
қат үшін күресіп, өз пікірін ақырына дейін қорғай алатын
қайсарлығы» (Ұстаз. Ғалым. Азамат).
Бауырлас өзбек ғалым Натан Маллаев Бейсекең туралы:
«Кенжебаев есімін біз – М.О.Әуезов, Е.Ысмайылов, Қ.Жұ
малиев, М.Қаратаев секілді ірі ғалымдармен бір қатарда
құр меттейміз. Себебі – Б.Кенжебаев қазақ әдебиеті тари
хы, қазақ совет әдебиеті проблемаларын жаңа методология
164
165
не гізінде терең зерттеген қазақ әдебиеттану ғылымының
ал ғашқы қарлығаштарының бірі. Ол біз үшін қазақ әде
биет ғылымының алғашқы кірпішін қалаудан зәулім мұ наралы
көк күмбезін тұрғызысқан сәулетші (архитектор) іспетті бо
лып көрінеді» – деп жазды.
Міне, ғалымның бір арнадағы еңбегі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ояну дәуірінің әдебиеті – ойлы ғалым зеттеуінде


title: Сыр сандықты ашып қарағанда…

text:
Сыр сандықты ашып қарағанда…
(Он үшінші ерлік)
Күнделік сөзі қайдан, қалай шықты екен осы? Күнбе-күн
жазылатындықтан ба? Күнделікті бастан кешкен оқиғалар,
күнделікті басқа келген ойлар жиынтығы болғандықтан ба
екен? Қайдан шығып, қалай пайда болса да күнделік халық
тұрмысына дендеп енді. Қарапайым адам да, студент те, ғалым
да, жазушы да күнделік жүргізуі әбден мүмкін. Бірде қатар-
құрбы жігіттің бірінен атақты балуан Жақсылық Үшкемпіров-
тің ұдайы күнделік жүргізетінін есітіп қайран қалғаным бар.
Қайран қалатын да ештеңесі жоқ. Тарихты, келешекті ойлаған
адам солай күнделік жүргізуді дағдыға айналдыруы керек-ақ.
Әдет болмаған ба, қанға сіңбеген бе, әйтеуір күнделік жүргізуге
енжарлау қараймыз ғой. Жастарымыз енжар. Жастар түгілі,
ой бағып, сөз аулап өсетін жазушы ағайынның өзі күнделікке
ұқыпсыздау…
Ай-шай жоқ, күнделік жайлы әңгімеге кірісіп кеттік. Күн-
делік дегеніміз не нәрсе? Әдебиетке қатысы бар ма оның?
Қатысы болса қандай жанрға жатпақ? Алдымен осы жайларды
анықтап алуымыз керек екен ғой.
Қазақ әдебиетінде күнделік-әдебиет жөнінде жөндем әңгі-
ме сабақтала қоймады-ау, сірә. Ал әлем әдебиетінде күнделік-
әдебиет туындысы ретінде еленеді, әңгіме болады. Арнайы
қарастырылады. Жанры белгіленеді.
Күнделік – әдебиет үлгісі. Әдебиет үлгісі болғанда, айта
беретін мемуардың ішкі бір жанрлық бұтағы. Біз күнделік –
әдебиет үлгісі дегенде, күнделіктің бір ғана саласын айтып
отырмыз. Әйтпесе, күнделікпен іштей туысатын шаңырақ жә-
дігерлігі – тұрмыстық күнделік, күнделік формаларын пайдала-
нып жазылған көркем шығармалар бар. Әрине, олардың жайы
бөлек. Тұрмыстық күнделік белгілі бір әулет шежіресін түзіп
ұрпақтан ұрпаққа өтіп кейінгі буынға желі тартып, тармақта-
лып кете бермек. Ал күнделік формасын пайдаланып жазылған
көркем шығармаларда қиял белең алады да, олар мемуарлық
әдебиет үлгісіне саналмайды. Айталық, А.С.Пушкиннің «Мар-
құм Иван Петрович Белкиннің жазбалары» кейіпкердің күнде-
лік өмірнама жазбалары формасында туған шығарма. Қазақ жа-
зушысы Сәбит Мұқановтың әуелде «Адасқандар» деген атпен
жазылып кейін «Мөлдір махаббатң болып өңделген романы
да кейіпкері Бәтес пен Бүркіттің күнделігі райында жазғанын
білеміз. Бексұлтан Нұржекеевтің «Ерлі-зайыптылар» романы
да осыған келеді. Ал венгр жазушысы Б.Иллеш, орыс жазушы-
лары О.Форш, П.Лукницкий романдары әуел баста қарапайым
күнделік ретінде түзілген де кейін белгілі бір композициялық
құрылымға келтіріліп романға айналған. Демек, олардың қай-
қайсысы да мемуардан іргесін аулақ салған көркем әдебиет үл-
гісі. Біздің қарастырғалы отырғанымыз – мемуарлық әде биет
үлгісінен саналатын күнделік. Онда да бір адамның күнделігі.
Әлемдік әдебиет пен философия тарихында күнделік қал-
пында туып, кейін халық қажетіне айналған деректі мемуар үл-
гілері аз емес. Айталық Филлип де Каминнің «Мемуарлары»
(ХV ғ.), Бабырдың «Бабыр-намесі» (ХV-ХVІ ғ.), декабристердің
мемуарлық жазбалары бәрі-бәрі де әуел баста күнделік жаз -
ба лар ретінде өмірге елеусіз келген. Кейін тарихи сипат алды,
әдебиет тарихына енді. Әйтпесе әлем философтарының «кар-
манный оракул» аталатын қойын кітапшалары да әуел ба-
ста күнделікті жай жазбалар ретінде дүниеге келген. Испан
фи ло софы Балтасар Грасианның (ХVІІ ғ.) осылай аталатын
кітаптарынан күн делік сипатын көреміз. Тіпті Марко Полоның
(ХІІІ ғ.) жазбаларын да күнделікке жатқызуға болар еді. Оны
айтасыз неміс философы Г.К.Лихтенбергтің «Афоризмдері»
(ХVІІІ ғ.) де күнделік әдебиетпен еншілес туған десек қа те-
леспеспіз.
А.С.Пушкин, Н.В.Гоголь, Л.Н.Толстой, И.С.Тургенев,
Ф.М.Дос тоевский күнделіктері орыс әдебиетінде күнделік жан-
рын орнықтырды. Кейінгі ұрпаққа ғажап бай әдеби күнделік
мұраларын қалдырды. Әрине, олар көзі тірісінде күнделіктерін
жариялауды мұрат тұта қоймады. Есесіне біздің заманда күнде -
лік жариялау ерсі болмай қалды. «Бір жол жазылмас күн бол-
масын» (Ю.Олеша), «Болған оқиғалар» (Е.Долматовский), «Ли-
рикалық күнделік» (В.Цыбин) секілді атаулар беріп күнделік
жариялау дағдыға айналған. Эпенди Капиевтің «Қойын кі-
тапшалары» (М., 1956 ж) өзі өлген соң жарық көрді.
166
167
Қазақ халқының ХІХ ғасырдағы ұлы ағартушысы Шо қан
Уәлихановтың «Ыстықкөл күнделіктері», «Қашқар күнде лік-
тері» – күнделік-әдебиеттің қайталанбас асыл үлгілері. Тари-
хи, этнографиялық мәліметтерге мейлінше бай ол күнделіктер
материалына сүйеніп бүгінде бірсыпыра қазақ жазушылары
роман, повесть жазып жүр. Бұған С.Бақбергенов, С.Мұқанов,
Ж.Бейсенбаев шығармалары куә. Бұл жайлар күнделік қадір-
қасиетін бізге сезіндіре түссе керек.
Қазақ даласында қағазға түсіп, араға көп жыл салып ба-
рып көпшілікке жеткен поляк революционері А.Янушкевичтің
күнделік жазбалары да қайталанбас жәдігерлік.
Қазақ әдебиетінің М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин, Ә.Тәжібаев секілді нар тұлғаларының күнделік-
те рі әл-әзір арнайы кітап болып жариялана қойған жоқ. Ептеп
ағымдағы баспасөзде төбе көрсетіп жүр. Олардан өзге, күн-
делік жазбаларын құнтты жүргізетін қаламгерлер қатарына
Әзіл хан Нұршайықов, Мұзафар Әлімбаев, Мырзабек Дүйсенов
секілді қаламгерлерді жатқызуға болады. Аталмыш жазушылар
күнделік жазбаларын ұсынықты пайдаланып, кітап етіп жария-
лап келеді.
Күнделікті кітап болып жарық көрген соң, оқып пікір айту-
ға болады. Немесе, қолжазба күйінде оқып, оқушылармен күн-
де лік проблемасын бөлісуге болады. Көзі тірісінде жариялан-
ған күнделік жазбаларға оқырман көпшілік кінәмшілдеу қарап,
талап қойыңқырайды. Олай болуының өзіндік себебі де бар.
Неге десеңіз, күнделік – мынау тіршілік-ғаламға бір кісінің
көзімен қарау, бір кісінің дүниетанымымен безбендеу мы-
нау ғаламды. Осындай ерекшелігімен де күнделік жалпы
емес, жалқы мі незді жазба. Ал өзіңмен мынау дүниені үзеңгі
қағысып бірге кешіп келе жатқан замандасыңның жеке көзімен
қарап, ойымен таразыланған көріністерге, әрине, келісу, келіс-
пеуің әбден мүмкін. Сөйте тұра замандас күнделігіне өз көзқа-
расымызды таңбауымыз керек. Күнделік ерекшелігі осында!
Күнделік – иесінің көзі кеткен соң, жарық көруінің тиімділігі
де осында.
Қазақ халқына қатысты бірнеше жазушының естелігі сақ-
талған. Табиғат жыршысы аталған М.Пришвиннің қазақ дала-
сын аралағанда қағазға түсірген күнделігі едәуір. 1984 жылы
қарашада жол түсіп Литваға барған едім. Сапар мақсаты Сәбит
Мұқановқа байланысты еді. Сол сапар Ұлы Отан соғысы жылда-
ры Алматыға эвакуациямен келген Литва әдебиетінің көрнекті
өкілі Пятрас Цвирка музейінде болдым, жазушы жесірі Ма-
рия Цвиркене ханыммен әңгімелестім. Мәдениетті елдің өкілі
емес пе, Мария Цвиркене Алматыдағы ауыр жылдар жөнінде
күнделік жүргізіпті. Күнделігінде Алматыға, қазақ халқына,
жыр алыбы Жамбыл қарияға қатысты көптеген көз көрген
жайлар, қызық мәліметтер қамтылыпты. Сол ойлардың бір-
сы пырасын литван тілінен аудартып жазып алған едім. Қазақ-
станға соғыс сұрапылына байланысты ығысып келген ақын,
жазушы, киномаманы дегендей бірсыпыра әдебиет пен өнер
қайраткерлерінің күнделіктерімен танысқан жайым бар. Бұл
күнделіктердің бір ерекшелігі – өз халқың жайлы сырт адам-
дардың көзімен қарауға мүмкіндік береді. Бұл ретте күнделік
– дерек көзі.
Арнайы кітап болып жарияланған күнделікті кім-кімде зерт-
теп талдауға мүмкін. Біз осы дәстүрді «бұзып» бүгін қолжазба
күнделік жөнінде әңгіме маздатпақпыз. Ол – ғалым Бейсембай
Кенжебайұлының күнделігі. Шынтуайтында, осы еңбектің өне
бойында Бейсекең күнделігінен кейбір үзінділер келтіріліп,
кейбір әңгімелер айтылып отырды. Еңбекке дәм берер дерек
ретінде қосалқы қарастырылды. Ал, арнайы қарастырғанда не
айтар едік?
Әрбір басқан ізін бұрынғы КГБ /МКК/ аңдыған, басы қа-
уіп-қатерде жүрген, СОКП қатарынан шығарылған адамның
күнделік жүргізуі – ерлік. Өйткені, талай ғалым, жазушы
күнделігінен айырылды ғой ол жылдары. Ал, Бейсекең күнделік
жүргізбей отыра алмапты.
Ғалым күнделігі 1950-1983 жылдар аралығын қамтиды.
Оны «Бастан өткендер, ойға келгендер мен жиғантергендер»
– деп атапты ғалым. Жобалап айтқанда Мәшһүр Жүсіптің
«Месі» секілді етіп құрған. Күнделіктің алғашқы бетіне беташар
ретінде асау жүректі ақын, өзі өмірін арнаған Сұлтанмахмұт
Торайғырұлының:
Сезімнің сыртқа шықпас түсі бар ма?
Оны жасырар адамның күші бар ма?
Біреу күй, біреу пішін, біреу сөзбен
Көрсетпейтін жүректің іші бар ма? –
деген өлең жолдарын келтіріп отырыпты. Бір дәптер емес, төрт
дәптердің бірдей беташары – осынау жолдар. Әр дәптердің ал-
ғашқы бетіне қайталанып жазылып отырған бұл – әрі өмірлік,
ғылым қызығына айналдырған Сұлтанмах мұт ақын жырына де-
168
169
ген зор құрмет. Әрі жыр жолдарын күнде лік те айтылар ойдың
темірқазығы етіп алу, оқушыға аңғарту.
Ал, көрнекті ғалымның бұл күнделіктері не жөнінде? Қам-
тылған тақырыбы, қадап-қадап айтқан ойлары қандай? Күн де-
лікте қасаң да, қатал уақыт салдарынан жасырып айтқан ойлар
бар ма? Күнделік тағлымы бізге не айтады?
Күнделік қамтыған мәселелерден тақырып тумақ. Тақырып,
әдетте күнделікте автордың азаматтық, қайраткерлік болмысы-
нан келіп шығады. Бейсембай Кенжебаев кім еді? Кім болып
өтті өмірден? Уақытында қадіріне жеттік пе, жоқ па?
Біздің ұғымымызда Бейсембай Кенжебайұлы сөздің шын
мағынасындағы филолог ғалым еді. Ол не деген сөз? Осы
ретте академик Н.И.Конрадтың белгілі арабист И.Ю.Крач-
ков ский жөнінде айтқан мына бір сөздері ойға оралады:
«И.Ю.Крачковский филологарабист еді. Бұл нені аңғар
тады? Филология ғылымының кандидаты, докторы деген
атақдәреже тілшіғалымға да, әдебиетшіғалымға да бірдей
беріледі. И.Ю.Крачковский тілші һәм әдебиетші ғалым бола
алды ма? Болды деуге де, болмады деуге де келеді. Алайда,
ол сөздің өте дәл мағынасындағы ФИЛОЛОГ болды. Шы
найы филолог тек қана тілші болумен шектелуге хұқы жоқ.
Тіл құбылыстары арғы жағынан ол тілдің өзін көре білуге,
ал тіл арқылы – халықтың ойлау жүйесін, ақылпарасатын
тани білуге тиісті. Өлең, әйтпесе роман оқығанда халық
данышпандығына үңіле білуі жөн. Филолог әмсе тарихшы да
бола білуге тиісті, онда да тарихтан барша өмір құбылысын,
өмір үшін күрес пен жасампаздықты танитын тарихшы бола
білуге керек» (Н.И.Конрад «Батыс және Шығыс», М., 1972,
489-б).
Иә, ұлы шығыстанушы Н.И.Конрад осылай деген еді Крач-
ковский жөнінде. Осы ойларды қазақ әдебиеті тарихын сан
ғасырға ілгерілетуге және тереңдетуге мұрындық болған Бей-
сембай Кенжебаев жөнінде де қайталағың келіп тұрады.
б.кенжебайұлы – журналист еді. Алайда, бүгін бар да
ер тең жоқ жеңіл мәселелерді жазбады. Мезгілдік саясаттың
құлына айналмады. Ол журналист бола жүріп тіл, әдебиет, та-
рих, өнердің ірі мәселелерін көтерді баспасөз бетінде. Қазақ
баспасөзінің тарихын зерттеді.
б.кенжебайұлы – әдебиет сыншысы еді. Алайда, уақыт
жүгін көтере алмас арзан дүниелерге алданып, малданып
– жадағай рецензент, жалпақ шешей атанған сыншы емес.
Әдебиеттегі құбылыстар жайында, бүгін болмағанымен күні
ертең құбылысқа айналар туындылар жайында қалам тербеді.
Барды бар деп, жоқты жоқ деп айта білді. Солай деп жаза
білді. Басқасын былай қойып, Мұхтар Әуезовтің «Абай» рома-
нын жете танып, жарыққа шығарып, арашалап мақала жазып,
Қ.Шаңғытбаев екеуі «Қазақ өмірінің энциклопедиясы» деп
тақырып қоюының өзі көрегендік емес пе?!
б.кенжебайұлы әдебиет тарихшысы еді. Тарих қойнауы-
на тереңдеп батып барып түркі халықтарына ортақ асыл
мұраларды алғаш бағдарлаған, қазақ жұртшылығымен алғаш
табыстырған да осы табанды әдебиетші.
б.кенжебайұлы тарихшы еді. Халықтың азаматтық та-
рихы мен әдебиеті тарихын өзара сабақтастыра қарастырды.
Әдебиет тарихын сол халықтың азаматтық тарихы ізімен жа-
сауға тырысты, әдебиет тарихына тереңдеу арқылы азаматтық
тарихымыздың көп келелі мәселелеріне пікір айтты. Басқасын
былай қойып, қырқыншы жылдардың өзінде «Абылай» атты
кітап жазып, бастыруының өзі неге тұрады?!
б.кенжебайұлы – лингвист-тілші ғалым еді. Ана тілінің
тазалығы жөнінде журналист кезінде айтқан пікірін үнемі ұш-
тап, өрістетіп, дамытып отырды. Ол тіл білімі саласындағы жаз-
баларын тіл тарихымен байланыстырып отырды. Бұл ретте ол
орыстың үлкен тіл тарихшысы Р.Будаговты еске түсіруші еді.
«Сөз туралы сөз» аталатын кітабы сөз тарихын қарастыратын,
сөз этимологиясына тереңдеп баратын құнды еңбек еді.
Міне, осы жайлардан кейін Бейсекеңді сөздің шын мағы-
насындағы ірі филолог ғалым еді демеске лажымыз қайсы?!
Біз ғалымның біреуге белгілі, біреуге белгісіз дарын қыр-
ларын неге тәптіштеп айтып отырмыз? Айтып отырған себебі -
міз – күнделік жазбалары автордың кім екендігіне тікелей тәу-
елді. Б.Кенжебайұлының күнделігі ғалымның тарих, этногра-
фия, археология, лингвистика, әдебиет, ұстаз ойлары секілді
жазбалардан бас құрайды. Тақырыбына орай ол жазбалардың
сан алуан проблемалары бар. Ол ойлардың проблемалық мәні
болса уақытында, неге ағымдағы баспасөзде жарияланбаған?
Шынтуайтында, уақытында жариялануға тиісті-ақ жазбалар.
Әттең, уақыт қиракезеңдігі, саясат қытымырлығы, ұлтым деген
ұлы сөздің «жоғарыға» жақпайтыны…
Тәтті-тәтті дей бергенмен тілге дәм үйірілмейтіні секілді
ғалым күнделігін сырттай сипаттай бермей, нақты мысалдар-
170
171
мен сөйлейік. Сонда ол күнделік жазбалардың уақытында неге
жарияланбағаны да түсінікті болады.
«Совет Одағы халықтарының 1959 жылы, 15 январь күні
алынған есебі жарияланды. («Правда» № 35, 4.11.60 ж.) Со
вет Одағында барлығы 208.826.650 адам (94.050.303 еркек,
114.776.347 әйел) бар. Совет Одағы адамдары ішінде 3 милли
он 581 мың қазақ бар екен.
Ұмытпасам, 1920 жылғы санақ бойынша Совет Ода ғында
қазақ 6 миллион адам деп айтылушы еді. Сонда соңғы қырық
жыл ішінде қазақ өспеген, қайта кеміген; екі жарым миллион
шамасы кеміген.
Бұл неден? Бұл, әрине, 1932 жылғы қиыншылықтан, 1936
1937 жылдар оқиғасынан, 19411945 жылдардағы Ұлы Отан
соғысынан деп білу қажет. Өзге халықтардан қазақ көп опат
болған…
19411945 жылдардағы соғыс көппен көрген ұлы той: бүкіл
елге бірдей. Ал, 1932 жылғы ашаршылық қазаққа елден ерекше
келген пәле: бірдіекілі оңбағандардың асыра сілтеуінің салда
ры болды.
Тегі қазақ өспейтін тұқымнан емес, өсетін тұқымнан. Ол
келешекте, сөз жоқ, өседі. Оның өсуіне қазір барлық жағдай
бар. Бірақ…
Әлгі 3 миллион 581 мың қазақтың бір жарым проценті өз
ана тілінде сөйлемейді делінген. Яғни, олар қазақ тілін білмейді.
Келешекте, қазақтың жалпы саны өсуімен бірге, оның осы өз
ана тілін білмейтіндерінің де саны өседі. Сонда екі есеп – бір
есеп болады…»
Елуінші жылдардың аяғында күнделікке түскен осынау
жазбалардан не ұғуға болады? Ойланып, бажайлап, тереңдеп
оқысаңыз бұл сұмдық астарлы сөз. Халық тағдырына жасалған
қиянат пен жасалып отырған қиямпұрыстықтың неше ата-
сын астарлап айтып, жұрт құлағына салып отыр. «Сүт болып
ұйып келе жатқан халықтың» (Қ.Мырзалиев) қалай төгілгенін,
келешегінен қалай кесіліп отырғанын артық астарлы, осыдан
артық батыл айту мүмкін емес шығар, асылы?! Өзі басымен
қайғы болып жүрген елуінші жылдары осындай демографиялық
ойлар айту – ерлік қой. Мұндай ой жұртын сүйген жүректен
ғана шықса керек. Күнделігіндегі бар ой осындай халықтану
бағытында өрістеп отырады.
«Құда, анда. Осы күнгі қазақ тілінде жекжат деген ма
ғынада қолданылатын «құда, анда» деген қос сөз ерте уа
қытта «одақ», «союз» деген мағынада қолданылады екен.
Құда – қыз алып, қыз беретін одақ, анда – әскери одақ деген
сөз екен.
Бір заманда, көбінше жаугершілік кезінде бір ел мен екінші
ел әрі қыз алып, қыз беретін одақ, әрі әскери одақ құрады екен:
құда, андалы ел болады екен.
Кейін жаугершілік саябырсыған заманда оның анда –
әскери одақ мағынасы жойылып, құда – қыз алып, қыз беретін
одақ мағынасы ғана қалған. Бірақ бұрынғы тұлғасында «құда
анда» деп айтыла берген».
Күнделіктегі екінші бір жазба осындай. Бұл не? Тіл мәселе-
сі ме? Тарих мәселесі ме? Әдебиет пе әлде? Бұл – әрі тіл тари-
хы, әрі шын тарихтың өзі, әрі әдебиет. Бұл – ең бастысы елім,
жұртымның санасына тарихи сапа бітірсем деп армандаған әзіз
жүректің үні. Елуінші жылдардың өзінде ғалымның осындай
филологиялық ізденісте жүруінің өзі кісіге ой салады емес
пе?! Тіл тарихына осылай бойлау ғалым күнделігінде өз алды-
на өнімді жинақталып, өз алдына бір арна тартқан, үлгерімді,
өнегелі атқарылған бір жүйелі еңбек.
«Адам жылқы мінезді – дейді қазақ. Мен осының мәнісі
былайау деп ойлаймын.
Жылқы бірінен бірі бөлек, алыс жүрсе кісінеседі. Ал бірі мен
бірі қосылысса, жақындаса кетсе тістеседі, тебіседі.
Адам да (әсіресе қазақ) дәл осылай ғой… Сондықтан тағы
қазақ адамды:
Алыста жүрсе – кісінескен,
Жақындасса – тістескен», –
дейді».
Күнделіктің тағы бір мезеті осылай сөйлейді. Өз халқын
сырттай бағып, іштей бақылап, ұзақ толғаныс, ұзақ байқаудан
түйген қорытынды. Әлде, Абай айтқан достан да, дұшпаннан
да көңілі қалып, жаны құлазып отырғанда жазған ойы ма?
«– Сенің ең жақсы досың кім? – деп сұрапты бір даныш
паннан.
– Кім өз халқымның досы болса, сол менің жақсы досым,
– деп жауап беріпті данышпан» (Қытай халқының да налық
сөздері)
Күнделіктегі «конспекті» дерлік екінші бір сөз осылай
сөйлей ді. Бұл ғалымның өзі пір тұтқан сөз болуға керек. Өзі
172
173
де үнемі осындай ойда өтті ғой. Ара-тұра «осы халқым кім?»
– деп ойланар болса, құлазыңқы көңіл-күй аңғарылса, ол –
тұтас халыққа емес, халықтың белгілі бір пенде-перзенттеріне
арналған сөз. Ал, өз басы халқын шексіз сүйіп өткен жан еді
ғой Бейсекең.
Қысқасы, ғалым Бейсембай Кенжебаевтың күнделіктері
ғылым дүниесінде ой кешіп жүрген жанның көңіл әуеніне
құрылған. Онда ақыр-аяғы оқыған кітабын конспектілеуге де -
йін бар. Оқыған мақал-мәтел аудармасы қаншама?! Сондай-
ақ қиын жылдары өзіне сан мәрте төнген қатер жөнінде жаза-
ды. Қатер төндірушілердің кімдер екенін кейде тік атап, кейде
ишаралап білдіріп отырады. Замандастарын мінездейді. Аяулы
адамдар, жақсы замандастары өмірден өткенде қоштасу сөзін
жазып қояды. (Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, Е.Ысмайылов, Ә.Марғұ -
лан, А.Жұбанов, т.б.) Дарынды шәкірттеріне бата береді, ма-
мандығы ұстаз болған соң, студенттердің мінез-қылығын бақы-
лайды. Айтқан ақылды сөздерін күнделік арқылы қадағалайды.
Шәкірт білімін мерей көреді. Күнделіктер – М.Горький айтқан,
кісіні сүйген жүректің дүрсілі. Қаза жетіп, қисая кетсем, ке-
йінгі ұрпақ қапы соқпасын деген ойлар әмсе мол жатыр-ау.
Күнделіктер – көне заман философтарында жиі кездесетін «Кар-
манный оракул» (Ақыл қалта) іспетті. Бейне Мәшһүр Жүсіптің
«Месі» іспетті бай қазына. Бейсекең күнделігінен ұлтын сүйген
сабырлы саз аңғарылады.
Қайсысы да ойландырады. Қайсысы да қайғыға шомдыра-
ды. Мынау жалғанға барынша саналы көзбен қарауға үйретеді.
Күнделік – мол-мол тәжірибе. Күнделік – өмір жайлы сыр.
Күнделік – ой-парасат. Өмірдің нарқын, тіршілік парқын білуге
септесе күнделіктің де әдебиет міндетін атқарғаны.
Ғалым күнделіктері сырға толы, мол қазына! Қытымыр
уақыттан қорқып, осындай ойларын жазып қалдыра алма-
са қандай өкініш болар еді? Уақытпен тайталаса жүріп ойлы
күнделік жазбаларын қалдыруы ғалымның ерлікке пара-пар са-
налы бір әрекеті.
ӨТелгеН парыз
(Профессор б. кенжебайұлының
бір мақаласының тарихы)
(Он төртінші ерлік)
Ол мақтанды.
Мақтан сыры кезінде «Қазақ әдебиеті» апталығында қыз-
мет істеп жүріп, ұлтшыл атанып жұмыстан қуылғаны. Кеше
қиналған, бүгін қуанады. Кеше жылаған, бүгін күледі. Кеше
өкінген, бүгін шаттанады, өзін қаһарман сезінеді. Бәрі де жөн.
Бірақ, бірақ, кызметтен не үшін қуылғанын тәптіштей бермеді.
Ал, менің көз алдымнан көлбеңдеп көп сурет елестеп өтіп жат-
ты, өтіп жатты.
Жасамыс оқымыстыға соңғы кездері бір ой маза бермей
жүр. Жатса, тұрса ойлайтыны – Алаш ардақтылары. Бәрінің
дерлік көзін көрді. Бала да болса қол қусырып сәлем берді, ке-
мел келешек жайлы арманды әңгімелерін тыңдады. Біразынан
жақсылық көрді. Елім деп еңіреген ерлер еді. Енді жоқ. Елдік
мүддеден өзге ойлары болған жоқ еді. Неден жазды тағдырға?
Бәрін көрген, бәрін біледі. Ұсталды. Сотталды. Ақ теңізге дейін
айдалды. Қайта оралды. Қайта сотталды. Итжеккенге айдалды.
Атылды. Бәрі де көз алдында. Ұмыту мүмкін емес. Жатса, тұрса
көз алдынан кетпей көлбеңдеп жүрген бір елес.
Ашынады профессор, ашынады. Өз-өзінен жынданып, бар
шындықты айқай салып айтқысы келеді. Айта алмайды. Айт-
қызбайды. Кіжінеді келіп, кіжінеді. Кіжінгеннен не пай-
да?! Айналасы түсінбейді.
Ұлы Мағжан ұстазы еді. Ақталды. Университетте жиын жа-
сап еді. Бәлеге қалды. Қазақ «қырағы». Қазақ «көргіш». Көріп
қояды. Көрсетіп қояды. Тіпті ұстатып жібереді, көзіңді жояды.
Бұдан төрт жыл бұрын Сұлтанмахмұт үшін сорлады. Партия -
дан шығарды, жұмыстан қуды. Ақаң, Жақаң, Мағжан, Жүсіп-
бек, Халел, әріде Әлихан, беріде Сұлтанбек, Садықбек, Нәзір...
Құдай-ау, көрерге көз керек еді ғой кетпен тұяқ кемеңгерлерді.
Шынымен ұмытылмағаны ма шын асылдардың?!
Алаш аймүйіздерін ойласа іші өртеніп кете жаздайды. Тұла
бойын тұлан тұтады. Өзін босқа өмір сүріп жүргендей сезінеді.
Әлиханды Сәлихан, Әлімханды Сәлімхан, Жүсіпбекті Жүнісбек
деп алып Сұлтанмахмұт өмірінен деректі әңгімелер де жаз-
174
175
ды. Аз. Бәрібір аз. Қашан ел боламыз?– дейді ол, қашан
ақтап аламыз Алаш аймүйіздерін? А.Т.Твардовский өзінің жеке
беделін салып жүріп кеңес өкіметін келекелеп, жат елге қашып
кетіп, сыртта өлген Иван Бунинді ақтап алды. «Литературная
газетаны» ашып қалсаң Жазушылар одағы бұрын өткен жазу-
шылары жөнінде комиссия құрғанын оқисың. «Жылымықтың»
әсері әрине. Мемлекет басына Н.С.Хрущевтің келгенінің
пай дасы. Соғысқа дейін бір үйде тұрған еді. Сырттай көріп,
есендесіп өтіп жүретін одан мұншалық ерлік күтпеген еді. Тек
енді басталған ісін алға жүйелі апарғай! Орыс үлкен ел. Үлкен
елдің шарапаты тиер ме дейді. Шарапаты тиер деген сәттің
бәрінде кесапаты тиіп келеді бірақ. Дегенде, үлкен Империя.
Ал, біз ше? Біз өлгенімізді тірілтіп, өшкенімізді жандырар күн
болар ма екен, сірә?!
Кенет оған бір ой түсті.
«Әрекет болмай, берекет болмайды». Жазу керек. Асса
асар, атса атар. Алаш ардақтыларынан жаным қымбат емес.
Ақаң елуінде ел көсемі атанды. Біз де елуден астық. Ендігі өмір
олжа. Ел кәдесіне жараса одан артық не керек?!
Ол жазу үстеліне отырды. Ақ қағазға «Асыл жерде қалма
сын» деп бадырайтып жазып қойды. «Елді – ел ете тін – елдік
іс» – деп ой сабақтады. Жоқ. Тым жоғары нота. Қарадай жау
шақыруы мүмкін. Жамылғы керек, жамылғы. Әлгі ойды сауа -
йын. «Литературная газетаның» соңғы кездегі номерлерінде
«ССР Жазушылар Одағының қаза тапқан совет жазушы ла
рының әдеби мұраларын жинау, зерттеу жөнінде комиссиялар
құрған хабары жиі жарияланып жүр. Бұл – мәденитарихи
мәні зор іс» – деп бір қойды. Біздің Қазақстан Жазушылар
одағы басқармасы да осындай елдік іс, іргелі қадамдарға баруы
керектігін атап өтті. Ояту. Қанаттандыру. Жігерін жану.
КПСС Орталық комитетінің елге еңбегі сіңген таланттарды
дүниетаным, көзқарасына қарап жатпай, ақтауға кіріскенін ер-
генекке апарып ілді. Кезінде түрлі жағдаймен шетелге өтіп, ке-
йін оралған М.Горький, А.Куприн, А.Толстойдың кеңестік мә-
де ниет қайраткеріне айналғанын айтып өтті. А.Твардовский
көрсеткен қайратқа сүйсінді. И.Буниннің есімі мен әдеби мұра-
сы ның елге оралғанын үлкен олжа деп қадап айтты. Сол жолда
замана кеңшілігін қазақ әдебиеті үшін пайдалану қажеттігін,
олай ету КПСС Орталық Комитеті талабына іспен жауап
беру екенін де ескертіп өтті. «Біз де осы міндеттен кешігіп
қалмауымыз керек: өйткені бізде де әдеби мұралары жиналу
ға, зерттелуге, әдебиетіміздің тарихынан орын алуға тиісті
бұрынсоңды қаза болған ақын, жазушылар бірталай» – деп
ойып жазады.
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Айма уы -
тов есімдерін оқырман есіне салды. С.Қожанов, Н.Төре құ -
лов, С.Сапарбековтің қайраткерлігі мен қалам герлігі қа тар
ұшталғанын да ұмытпады. Екінші кезекте Ш.Иман бае ва,
Ж.Тілепбергенов, С.Садуақасов, Е.Алдоң ғаров, С.Ерубаев,
Е.Бекенов, А.Жұмағалиев, А.Сегізбаев, С.Нұр жанов, Б.Бұл-
қышев, С.Дайырбеков, Р.Малабаев есім дері аталды. Бұлар
«еш жерде ауызға алынбайды, тіпті ұмытылып барады.
Дұрысында бұлар ұмы ты луға тиісті емес» – деп шегеледі
ойын. Оппоненттердің дауыс көтерерін сезіп, олар жазған
дүниелердің тақырыбы, идеясы бүгінгі күнге келмейді деп
қорықпау керектігін айтты. «Олар өз кезінде әдебиетіміздің
көрнекті қайраткерлері болған» – деп көз көргендік райымен
сендіре сөйледі. Бас-басына тоқталып, шығармаларын атап-
атап өтті. Мән-маңызына тоқталды. Соңында «Амал не, қазақ
жазушыларының жоғарыда аталғандай үлкен бір тобының
творчествосы күні бүгінге дейін ұмыт болып келеді. Олардың
еңбегіне лайық баға беру Қазақстан әдебиетшілерінің өтел
меген парызы болып отыр» – деп түйеді.
Міндет арту сөзінің соңын ала «Әрине, олардың таң да
малы шығармалар жинағын шығару керек. Мұны тиіс ті орын
дар жедел қолға алар деп сенеміз. Асыл жерде қал масын!» –
деп ымыраласа сөйледі, елдік іске үндей аяқтады мақаласын!
Көңілінде телқабыс сезім тербеледі. «Асыл жерде қалмасын»
атап маңызды мақала жазды, ұмыт қалып жүрген мәселені
көтерді. Дұрыс-ау, онысы! Бірақ, ойын оң түсінер ме, совет
мектебі түлектері? Өз басына бәле болып жабыспас па? Жа-
риялай ма, жоқ па? Тәуекел! Алаш аймүйіздері әруақтарына
сүйендім! Ғалымның ақсары жүзі алаулады. Азарлығы тағы бір
азап. Тәуекел!
Аяңдап «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясына келді. Пісте
мұрын, жымсық көз, тамағының астына бұғақ байлай бастаған
ақсары азаматқа өтініш айтып, қолындағы мақаласын ұсынды.
Обалы не, ол да «Бейсекелеп..». орындық ұсынып құрақ ұшып-
ақ жатыр.
– Соңғы кезде батыл мақалалар бере бастадыңдар – деп ри-
176
177
ясыз ойын айтты. Мүмкін болса, мына мақаланы да газеттеріңе
бассаңдар. Сауапты іс болар еді.
– Ой-бу, Бейсеке ағаларымызға батыл мақала жаздыра
алмай жүрміз ғой. Әйтпесе, неге баспайық?! Басамыз – деді
ақсары жігіт... Жылы қоштасып, Бейсекең үйіне қайтты.
Ұзамай «Қазақ әдебиеті» газетінің 1957 жылғы 25 қаң-
тардағы N4(108) номерінде мақаласы жарқ ете түсті. «Асыл
жерде қалмасын» аталатын тақырыбын «Өтелмеген парыз»
деп өзгертіпті. Мейлі-ақ. Шағындау ғой. «Құлағын кесіп, құн-
титып, құйрығын кесіп шұнтитып» әдеттеріне басыпты-ау. Ә,
ә, жарықтық Алашорда бұл жолы да бағың жанбапты. Жолың
кесіліпті. Қысқарған. Кешіріңдер, Алаш аймүйіздері! Жігіттер-
ді де түсініңіздер. Амал қанша?! Кезектерің бір келер. Күндерің
бір туар. “О, о, мына қараңыз. Смағұл дос ілініпті-ау, әйтеуір”.
Қадалып оқыды: «Ал, Смағұл Сәдуақасов (ұмытпасам, 1935
жылы өлді) революцияның басынан бастап жауапты партия,
совет жұмыстарында болды. 1921 жылы оның «Жастарға
жаңа жол» деген кітабы шықты. Смағұл «Салмақбайдың
ауылында кооператив қалай ашылды», «Күлпаш» деген роман
дар, «Күміс қоңырау» деген повесть, көптеген саяси– әдеби
мақалалар жазды”.
Қуанып кетті. Ұлы жобасы сақталыпты. Бұл да болса үл
кен олжа. «Мәскеудегі Лизаға жіберермін. Ол да қайбір оңып
жүр дейсің. Туған жерден жырақта. Смағұлдан қалған жал
ғыз тұяқ соғыста опат болды...».
Ғалым ойын телефон сылдыры үзді. Арғы беттегі әбіржу
үн Бейсекеңді Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
хатшысы Нұрымбек Жанділдиннің жедел шақыртып жатқа -
нын хабарлады. Әрине, хатшы Бейсекеңнің ата жауына ай-
налған адам. Еңбегін жоққа шығарып «Сұлтанмахмұт тура
лы сапасыз кітап» аталатын айуандық мақала жазған хатшы.
Мақаласында асау жүректі ақынды да, мұны да аямаған. Енді,
міне тағы шақырып отыр. Сағынып отыр дейсің бе? «Өтелмеген
парыздың» өтеуіне шақырып отырған болар?! Жаңа майдан,
жаңа айқас! Бейсекең іштей ширыға түсті.
Қарабет хатшы мен қайсар ғалым итше сілкілесті. Сіл кі-
лесуге себеп – Смағұл Садуақасов! Итжеккенге айдататын бо-
лып хатшы қалды. «Басқа салғанды көрерміз» – деп бұл кетті.
Қайтпады. Телефон сылдырады. Семейден екен.
– Бейсеке, мен Рахымжан ғой!
– Қай Рахымжан?
– Рахымжан Малабаевпын!
Ғалым жүрегі дір ете түсті. Өзі кешегі мақаласында өлген-
дер қатарында атап еді. «Жерден шықты ма, көрден шықты
ма?» Тірі екен-ау бейбақ! Уақыттан қорқып бой тасалағаны
ғой, қайтсін енді?! Рахымжан аңқыл дап бар жағдайын баяндап
өтті. Өлі десе де, тірі десе де атап мақала жазғанына қуаныш -
ты. Хат жазып, хабарласпақ болып телефон тұтқасын жапты.
Телефон сылдырады. Орталық Комитеттен. Жаманат хабар.
Бейсембай Кенжебаевтың ұлтшыл рухты, халықтар достығына
кесел келтірер зиянды мақаласын жариялағаны үшін «Қазақ
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sarasoz-edebiettanu-sin-elemi.html?page=13#ӨТелгеН_парыз_(Профессор_б._кенжебайұлының_бір_мақаласының_тарихы)__(Он_төртінші_ерлік)

title: Сыр сандықты ашып қарағанда…