title:
-

шу – - Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі

text:
-
шу –
киiз үйге, мал байлауға, отын
-
су тасуға қажеттi
жiптердiң жиынтығы.
Зербарақ –
шашағы зерлi, түктi кiлем.
81
Иін ағаш
–
иыққа іліп су тасу үшін бейімделген үй дүниясы.
Итарқа –
кҿшi
-
қон кезiнде екi керегенiң басын түйiстiрiп,
туырлықпен жаба салатын баспана.
Иткiрмес –
күркеге, қосқа пайдаланылатын есiк.
Қарбау –
уықтың қарбауы. Сҽндік үшін уық ортасына ілінеді.
Киіз үй
–
қазақ халқының ежелгі баспанасы.
Киіз
–
жүннен жасалатын бұйым.
Кепілдік –
шаңырақ күлдіреіштерін біріктіріп тұратын қысқа
ағаштар.
Кереге –
киiз үй сүйегiнiң негiзгi бұымдарының бiрi.
Кереге шыбықтары
–
керегенің торларын құрайтын
шыбықтар.
Кереге ерісі
–
керегенің ең ұзын шыбықтары.
Кереге сағанасы
–
керегенің қысқа шыбықтары.
Кереге басы
–
керегенің уық бекітлетін жағы.
Кереге аяғы
–
керегенің жерге тірелетін жағы.
Кереге кҿгі
–
кереге сағаналарын бір біріне айналмалы
(шарнирлі)
бекіту үшін пайдаланатын иленбеген кҿннен жасалатын
қайыс таспа.
Кереге бауы
–
керегені керегеге жҽне шеткі керегені босағаға
бекітетін құр бау.
Кереге кҿзі
–
кереге торы. Жел кҿз, тор кҿз болып бҿлінеді.
Керме –
ат байлайтын, құс отырғызатын, шаруашылық заттарды
жаю үшiн қолданылатын керiлген арқан, жiп.
Кҿз –
кереге кҿзi, шаңырақ кҿзі, уық кҿзі
Кҿктеу –
кереге шыбықтарын қайыс таспамен бекiту.
Кҿктеу
–
кҿрпе тiккенде, киiз тiккенде уақытша сирек тiгiс жүргiзу
.
Кҿпшiк –
жастық.
Кҿмкеру –
нҽрселердiң ендiк, бойлық жиектерiн кҿмкеру,
жиектеу.
Кҿнтулақ –
илеп кептiрген мал терiсiнен жасалған тҿсенiш.
Кҿрпе –
iшiне мамық, түие жүн, мақта салып жасалатын
жамылғы.
Құрақ кҿрпе –
тысы ҽртүрлi қиындылардан құрап жасаған
кҿрпе.
Сырыған кҿрпе –
айқұш
-
ұйқыш не ҿрнек сала жиi
кҿктелген кҿрпе.
Терi кҿрпе –
терiмен тысталған кҿрпе.
Түйе жүн кҿрпе –
iшiне түие жүн салынған кҿрпе.
Шҽйi кҿрпе –
шҽйi матамен тысталған кҿрпе.
Кҿрпе
-
жастық –
жатар орынның мүлкi, тҿсек
-
орын жабдықтары.
Кҿрпеқап –
кҿші
-
қон кезінде кҿрпе салынатын қап.
82
Кҿрпе
-
тҿсек –
жатар орын мүлiктерi.
Кҿрпеше –
тҿсеуге арналған шағын кҿрпе.
Кҿш сырмақ –
кҿшi
-
қон кезiнде жүк артылған түйеге жүк
сыртынан жабылатын сырмақ.
Кҿш –
қазақ аулының үй
-
жайы мен мал
-
мүлкiнiң жаңа
қонысқа жұрт аудару кҿшi.
Кҿшпелi –
малдың қонысына байланысты кҿшiп жүрiп тiршiлiк
ету түрi. Кҿшпелiлер қазақтың киiз үйiн ойлап тапқан.
Кҿшпендi –
кҿшпелi мағынасын бiлдiредi.
Күмбез –
киiз үй күмбезi.
Күпсек
–
қалың, ҿскелең жүндi терiден жасалған тҿсенiш.
Күрке –
шағын баспана.
Күлд
i
реу
i
ш –
шаңыраққа күмбез түр бер
i
п тұру үш
i
н и
i
лген б
i
р
топ ағаш бұтақтарынан жасалып, ҽлемн
i
ң тҿрт бағытын
кҿрсет
i
п тұратын, б
i
р
-
б
i
р
i
не бек
i
т
i
лген, бастары шаңырақ
кҿз
i
не к
i
р
i
п тұратын шаңбақ.
Қазандық –
пешт
i
ң қазан орнатуға арналған жер
i.
Қалам –
шаңырақ кҿз
i
не сұғылатын уықтың тҿрт қырлы ұшы.
Қаламдау –
уықтардың ұшын кереге кҿз
i
не сҽйкестенд
i
р
i
п жону,
қаламдау.
Қаламдық –
шаңырақтың уықтың ұш жағы кіріп тұратын тесіктері.
Қалмақ үй –
ки
i
з үйд
i
ң б
i
р түр
i.
Қанат
–
киіз үйдің керегесі.
Қарсысы
-
ҿрмектің астыңғы бой жібі.
Қара үй
–
Қара құрым үй –
Қара шаңырақ –
кҿбiне ҽкеден балаға мұраға қалған үй деген
мағынада айтылады.
Қараша үй –
Қалжуыр –
есiктi iш жағынан бекiтетiн iлгiш.
Қарпу –
басу кезінде
киізді ширата түсу үшін орындалатын соңғы
ҽдіс.
Қапсырма есiк –
екі жаққа
ашылатын жарма есiк.
Қасаба –
үш аяқты ошаққа орнатылған, қазан тұратын қайқы
бас темiр құрал.
Қазанаспа –
қазан асатын ошақ.
Кҽкпір
–
сүзгіш.
Қобди
–
ұсталық, зергерлiк құралдарды жҽне
ұсақ
-
түйек
нҽрселердi салып қоятын ағаш сандықша.
83
Қоңыр үй –
Қонақасы –
ҽр
қазақтың
жеке дҽулетiнiң iшiнде қонақ ырзығы,
қонақ несiбесi бар деген ұғым қалыптасқан.
Қоз –
бетi күлденген, астындағы шоғы сҿнбеген жағылған от
орны.
Қоламта –
жанып бiткен оттың ыстық күлi.
Қом арқан
–
түйеге жүк таңу үшін бір ұшы қомға бекітілетін арқан.
Қыл жуғыш
–
қазанды жуу үшін жылқы қылынан арнайы жасалған
бұйым.
Құрым киiз –
ҽбден тозығы жеткен ескі киіз.
Құс таңдай
–
бау тоқудың (керегелерді бір
-
біріне жалғастыратын
жҽне
кереге басын тартатын, арнайы ерекше ҽдіспен қалың
тоқылатын, мықты таңғыш бау)
Қанат –
киiз үйдiң бiр керегесiн бiр қанат деп атайды.
Қарнау –
уықтың иiнi.
Қары –
уықтың иiнiнен қаламдығына дейiнгi жерi.
Киiз туырлықты қазақ –
киіз үйлі қазақ деген мағынада
Киiз үй –
тал, қайың секiлдi ағаштардың жiңiшке сырықтарынан
жасалған кереге, уық, шаңырақтардан күмбез кеңiстiгiн
құрайтын, сырты киiзбен жабылатын қазақ халқының ежелгі
баспанасы.
Киіз үй есігі
–
1. Киіз үйдің ағаш есігі –
маңдайша босаға,
табалдырық, сықырлауықтардан тұратын киіз үй қасбеті (фасад)
міндетін атқаратын киіз үй порталы. 2. Киіз үйдің киіз есігі –
үйді –
шаң
-
тозаңнан сақтау үшін ағаш есігінің сыртынан жабатын, шиден
тоқылып, киізбен қапталатын киіз үй дұниясы.
Кҽң –
қыста киiз үй iшiнде орнатылған ошақ мұржасын үй
еденiн аралатып барып далаға шығару.
Қоспа –
1. Киiз үйдiң екi нҽрсесiнiң бiрiктiрiлiп таңылатын,
байланатын жерi. 2. Киiз үй тарлық еткен шақта кереге мен
кереге арасына бiр керегенiң тҿрттен бiрiндей шамада қоспа
қосылады. Ондай тҿрт қанат үйдi “қоспасымен бес қанат” деп,
үлкейтiп жатады.
Күйме –
арбаның үстiне тiгiлген киiз үй.
Кұршiк –
есiктi бекiтетiн, жабатын нҽрсе.
Кiлем –
түрлi
-
түстi жiптермен тоқылып,еденге тҿсеу үшiн,
қабырғаға ұстау үшiн пайдаланылатын үй жи¿азы.
Кiлем қоржын
–
клемнен жасалған қоржын.
Кiлемше –
шағын кiлем.
Кіреуке
–
батырлар киетін сауыттың бір түрі
Кірлеу
-
ҿрнектеліп болған текеметті ыстық су құйып, бір нҽрсемен
орап
84
қойып, буландырып білектеу.
Қазықбау
–
байлаудың бір түрі.
Қайыс
–
иленген тері.
Қаю
–
қол тігісінің бір түрі.
Қабу
–
мақтасы не жүнi жылжып кетпеу үшiн кҿрпенiң тысы
мен астарын жапсырып тiгу.
Қалы кiлем
–
жүннен тоқылған қалың түктi кiлем.
Қаршы (тең) –
киізден жасалып, бетіне, екі бүйіріне қызыл шұғадан
оюлы
ҿрнектер жапсырылған, тҿсек
-
орын салынатын, сандық
тҽрізді, шаң кір мейтін киіз үй мүлкі.
Қарын –
май сақтау үшiн ҽдейi дайындалған уақ малдың
қарыны.
Кҿнек –
сұйық сусындар сақтайтын шағын кҿн ыдыс.
Кҿр шеге
–
қолдан соққан ірі шеге.
Күптеу
–
заттың сыртын бір асыл затпен қаптау.
Лагон
–
бітеу ағаш шелек.
Малма –
тері илеуге арнайы дайындалған ертінді.
Мама ағаш
–
ат байлайтын діңгек.
Мес –
ешкiнiң, қойдың пұшпақтарын байлап айран сақтауға, сүт
шайқап май дайындауға пайдаланатын кҿн ыдысы.
Мҽсуек –
тіс шұқығыш.
Мҽймҿнке
–
кілемнің, терменің жіптерін теріп отыратын қайқы бас
жұқа
қалақша.
Мес
–
қой, ешкі терісінен істелетін тері ыдыс.
Мес қарын
–
су сақтайтын қарын ыдыс.
Метей
–
су тасуға арналған ағаш ыдыс.
Миҿт
–
жүк тартатын түйенің мойнына кигізетін киіз; қажалып
ушықпасын деп жараның айналасына қоятын, шиыршықтап
ораған мақта, таза шүбірек.
Мойнақ
–
тұз салып босағаға iлiп қоятын малдың иленбеген
мойын терiсiнен жасалатын кҿн ыдыс
.
Масаты кiлем –
жiбек жҽне бағалы жүннен тоқылған кiлем.
Маңдайша –
киіз үй есігінің уық бекітілетін кҿлденең ағашы
Мор ошақ –
жер ошақтың киiз үй iшiне орнатылған түрi.
Мор –
үйшiлердiң ағашты қыздырып, ию үшiн қойдың қиын
тұтатып, үстiне дымқыл кҿң, қи үйiп, бықсытып жаққан оты
бар, қазылған шұңқыр жер (33, 95 бет
).
Морлау –
ағашты морлау, ыстық түтiнмен балбырату, жұмсарту.
Нар кiлем –
үлкен кiлем.
Ошақ –
қазан асуға арналған темiрден, жезден, мыстан
85
жасалынатын үй құралы. Байлар күмiстен де ошақ жасаған.
Уақытша тастан, жерден де жасалынатын кедерi болады.
Ошаққазан –
жезден ошақ пен қазанды бiрге құйып жасалады.
Орда –
еңсел
i
, салтанатты үй.
Ораулы ши
–
бояулы жүн, немесе жіппен оралып тоқылатын, сҽндік
үшін
тоқылатын ши.
От киіз
–
киіз үйдің тҿрінен от басына жететін сырмағы, текеметі.
Ою –
текемет, сырмақ, алаша, бау, басқұр секiлдi сҽндiк
бұйымдарға түр беру үшiп пайдаланылатын ұлттық
ҿрнектер.(33, 65
-
66 бет.)
Ожау –
арқар мүйізінен қымыз құюға, сапыруға арналып жасалатын
ыдыс.
Ҿпшін
–
ат жабу.
Ҿре –
құрт, iрiмшiк сыяқты тағамдарды кептiруге арналған сҿре
.
Ҿре киіз
–
бір ҿре киіз, арнайы басылған ҿлшемі үлкендеу киіз.
Ҿрелеу
–
малды үш аяғынан тұсау.
Ҿрмек –
тоқымашылық ҿнерінің аты.
Ҿрмек құру, ҿрмек жүгірту
-
ҿрмектің жіптерін тоқуға даярлау.
Арнайы
қағылған қазықтарға (болашақ дүнияның ұзындығына сҽйкес
қағылған) айналдырып орау.
Ҿру –
таспадан, жіптен ҿріп бұйым жасау.
Ҿріс
–
құрылған ҿрмек жібінің ұзындығы.
Ҿріс жібі
-
ҿрмектің негізін құрайтын, ұзына бойына бір
-
біріне
жарыса тартылған жіптері.
Ҿреше –
шимен қоршаланып, ас
-
су. қазан
-
аяқ тұратын оң
босаға жақ.
Пісіру (пысықтау, пысыру) –
басылған киізді біраз уақыт ҿткен соң
ширата түсу үшін қайтадан білектеу, қарпу.
Пысу
–
пысыту, ширатту, пысықтау.
Пісіру
–
ұсталған киізді шымырлығын қалпына келтіру үшін
қайтадан
басу.
Піспек
–
саба, торсық, күбі пісетін ағаш жабдық.
86
Сабау –
жүндi тал шыбықпен осқылап ыдырата түтудi жүн сабау
дейдi.
Сабау –
жүндi осқылап сабайтын шыбық аты.
Сандық –
сҽндеп, оюлап ағаштан жасалатын үй жиғазы. Бет
жағын сҽнделген қаңылтырмен қаптап та жасайды.
Қаптама сандық –
былғарымен не қаңылтырмен қапталған сандық.
Қол сандық –
жол сандықша.
Тай сандық –
тҿрт адам қолдасып кҿтеретiн үлкен сандық.
Сандыққап –
кҿшi
-
қон кезiнде қажалмауы үшiн сандыққа
кигiзiлетiн арнай жасалған қап.
Сҽкi –
киiз үй жиғазы, орындық
-
диван.
Сыпыра
–
қамыр илейтін жұқа жарқан тері.
Сымбал
–
үлкен етіп буылған тең.
Саба
–
терiден iстелген қымыз сақтайтын ыдыс. “Есеней
сабаны
алты айғырдың терiсiнен тiктiрiп, атын “тай
жүзген”
қойған
екен”
(37, 121 бет).
Сүйретпе –
сабадан соңғы қымыз сақтайтын үлкен кҿн
ыдыс.
Сағанақ –
1. Кереге ағаштарының ең шетiне шығып тұратын
қысқа балашығы. 2. Мойын, алқым.
Сықырлауық
–
киiз үйдiң екi есiгi болады. Бiрiншiсi маңдайша,
табалдырық, босағалардан жҽне екi сықырлауықтан тұратын
киiз үй сүйегiне жататын есiгi болса, екiншiсi сыртын киiзбен
қаптаған ши есiк.
Сырғауыл –
киiз үйдiң киiзiн салуға жабуға арналған ағаш.
Сырық –
сырғауылды қара.
Сусек
–
астық сақтайтын ағаш науа.
Саба
–
кептірілген шикі теріні ҽуелі құрымға салып, құм кептеп
қатырып,
содан кейін ысқа салып тҿрт бойдан құрастырылған қымызға
арналған тері ыдыс.
Саба аяқ
–
сабаның астына қою үшін ҽшекейлеп жасаған тҿрт
бұрышты
жүк аяқ.
Сабау
–
жүн сабайтын ағаш шыбық.
Сағанақ
–
керегенің қоспасындағы шолақ ағаштар.
Сақар
–
сабын істеу үшін алаботаны ҿртеп, оның күлінен
дайындайтын
сілті.
Сарнау
–
керегеге сызық түсіру үшін пайдаланатын 3
-
4 тісті құрал.
Серу
-
ҿрмектің жіптерін шатастырмау үшін бір астыңғы, бір үстіңгі
жіпті
теріп, екі
-
екіден байлап қоятын таяқ.
Сояу
–
киіз, жабағы тігетін ағаш
ине.
87
Тарамыс
–
малдың жіліншік сіңірінен дайындалатын мықты жіп.
Тін
-
ҽрқайсысы бҿлек
-
бҿлек есіліп, қатар ширатылып біріктіріліп
есілетін
арқан жіптерінің бірі, тіні.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Таңғыш - Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі

text:
Таңғыш
(тегеріш) –
уық байланғанға дейін кереге басының
жайылып
кетпеуін қамтамасыз ететін бау.
Тақыр кiлем –
түксiз кiлем.
Терме –
бетіне ҿрнек салынған үй жиһазы.
Термелеу
–
үй бұймбарынның бетіне термелеп ҿнер салу.
Терме ши –
бояулы жүнмен оралып тоқылған ши.
Теріден жасалатын киіз үй бұйымдары:
Бастырма –
былғары бетіне ҿрнек түсіру
ҽдісі.
Бҿстек –
теріден жасалатын жұмсақ тҿсеніш.
Күдері
-
ҽбден иі қанып, жұмсартылған тері.
Малма –
үлкен ыдысқа құйылған тері илейтін ашыған и.
Текемет
-
ҿрнектеліп басылған киіз.
Теріс құрсау
-
ҿте ұзын уықтардың майысып кетпеуі үшін іш
жағынан
салатын қиық конус тҽрізді құрамалы дҿңгелек жұқа ағаштан
жасалатын уықтар тиянағы. “Сҽукеленің жиегіндей сҽндеген”
дегендей теріс құрсауға асыл тастар орнатып,т алтынмен
аптап, күміспен күптеп сҽндейтін болған.
Тең –
арнайы тiгiлген сандық секiлдi қаптарға буылған үй
жиғаздары.
Тұтқыш
–
қазан құлағын ұстауға арнайы киізден жасалған нҽрсе.
Тұс кiлем –
қабырғаға ұстау үшiн тоқылған кiлем.
Тұс киіз
–
Керегеге ұсталынатын сҽндік жиһаз.
Тоғанақ
–
үлкен етіліп буылған жүк, тең.
Тҿсекағаш
–
ағаш
тҿсек.
Тҿр –
киiз үйдiң ошағынан жоғары жағы тҿр аталады.
Табалдырық –
киiз үй сүйегiнiң ерекше қасиет тұтатын бiр заты.
Табалдырыққа оң жақ жҽне сол жақ керегелердiң аяқ жағы
бекiтiледi жҽне босаға мен сықырлауықтар орнатылады.
Таптаурын –
кҿнге ҿрнек салу
88
Таңғыш –
керегелердiң қоспаларын бекiтетiн тоқылған, ҿрнектi,
жалпақ құр.
Тоғын –
шаңырақтың дҿңгелек ағашы.
Тҿр –
киiз үйдiң құрметтi орны.
Туырлық –
киiз үйдiң кереге санына байланысты саны ҿзгерiп
тұратын киiзден жасалған мүлкi. Үзiктi үйлерде туырлық
-
кереге мен уықтың жоғарғы иiнiне дейiнгi жерге жабылады.
Үзiгi жоқ үйлерде кереге мен уықты тұтас қамтып шаңыраққа
дейiн тұтас жабады.
Тұндiк –
киiз үй жабдықтарының бiрi. Шаңырақ үстiне
жабылылады. Тҿрт бұрышы ҽлемнiң тұрт жағын кҿрсетiп
тұрады. Тҽңертең түндiк
күншығыс жақтан ашылады. Тҿрт
бұрышына тағылған арқандармен белдеуге байланып
бекiтiледi.
Торсық
–
жолаушылардың сусын сақтауға пайдаланатын шағын
кҿн ыдысы.
Тулақ –
иленбеген терiден iстелген тҿсенiш. Жүнсiз жағын
Тыс –
кҿрпенiң тысы, киiмнiң тысы,
сыртқы қабаты.
жабатын киiзден жасалған жабдығы.
Тиек –
үй есiгiн бекiтетiн нҽрсе.
Тiзе бүгу –
киiз үйге кiрген кiсi асығыс болса тiзесiн бүгiп
отырып, асығыс болмаса жайласып отырғасын шаруасын
айтады. Тiзесiн бүкпей шаруасын айтқан адамға үй иесi ҿкпе
айтуға қақылы.
Тҿр үй –
екi не үш киiз үйдi жалғастыра тiккендегi түпкi
бҿлмесi.
Тұтқа –
есiк тұтқасы.
Уық –
шаңырақ пен керегені жалғастырып тұратын, бір басы иілген,
бір
басы кереге кҿзіне кіріп тұру үшін қаламдалған (ұшталған)
жіңішке сырықтан жасалатын киіз үй сүйегі.
Уық қарнауы –
уықтың иілген жерінің ішкі жағы.
Уық қары
–
уықтың ұзын жағы. Шеберлер (үйшілер) уықтың қарын
кҿзге
кҿп байқала бермейтін жобада сыртқа қарай дҿңес етіп
дайындайды.Ондай дҿңес біріншіден киіз үйге жарты шар
секілді форманы сақтауға кҿмектессе, екіншіден уықтың киіз
салмағымен майыспауына мүмкіндік туғызады.
Уық қаламы
–
уықтың шаңырақ кҿзіне кіріп тұратын қаламы, ұшы.
Уықты қаламдау
–
уықтың ұшын қиық пирамида формасында
ұзындығын (6
-
7 см.) етіп ұштау.
89
Уық кҿзі
–
уыққа бау тағу үшін тесілетін (иілген басынан 6
-
7 см
жерден)
тесік.
Уық бау
–
уық кҿзіне ҿткізіліп, уықты кереге басына бекіту үшін
тағылатын бау.
Уыққап –
кҿшi
-
қон кезiнде уық қаламын сақтау үшiн
кигiзiлетiн арнайы қап.
Ұранқай –
уық тҽрiздi ағаштардың басын түйiстiре байлап киiз
жаба салатын уақытша баспана.
Ұршықбас
–
ірі қараның ортан жілігінің жамбас ұясына кіріп
тұраптын
басынан жасалатын ұршықтың басы (ебелегі).
Үйшi –
киiз үйдiң сүйегiн дайындайтын шебер, ұста.
Үйші ызбрайлары, саймандары:
Тез
–
қоздан шыққан ағаштарды түзететін қондырғы.
Сықаурын
–
ағаштың қисық жерлерін түзететін тез құралы.
Жоңғы
–
үй ағаштарының сыртын ҿңдейтін құрал.
Үскі
–
кереге желісінің кҿк ҿткізетін кҿздерін жҽне уық
алақанындағы уық бау ҿткізетін кҿзді тесу үшін арнайы
жасалған құрал.
Ырғақ –
кереге сағаналарының мүсін біркелкілігін сақтау үшін
арнайы жасалатын қалып.
Уық қалпы
–
тегіс жерге қағылған үш ағаш қазық. Тезден
шыққан
уықтардың иіні жазылып кетпеуі үшін арнайы жасалатын
қазық қалып.
Үзiк –
киiз үйдiң уықтың иiнiнен шаңыраққа дейiнгi жерiн
жабатын киізі
Үй
-
жай –
тұрмысқа қажеттi шаруашылық, жағдай.
Үйші
–
үй сүйегін жасайтын шебер.
Үлкен шаңырақ –
бiр ҽкеден тараған ағайынды жiгiттердiң ҽке
шаңырағын ұстап қалған үйi деген мағынаны бiлдiредi.
Шалма –
уықтарды
қисайтпай ұстап тұру үшін ҽр уықты бір шалып
орап байлайтын құр.
Шаңырақ –
киiз үй сүйегiнiң барлық басын бiрiктiрiп, үйдi
кеңiстiкте орнықты ететiн басты мүшесi.
Шаңырақ түйе
–
киіз үй шаңырағы артылатын, үй иесінің байырғы,
жуас,
мінезді малы.
Шанақ
–
кҿннен iстелген домбыра
.
90
Шайла –
күрке.
Шаппа –
жарма есiктi жабатын күршiк.
Шетен
–
жіңішке шыбықтан немесе ҿсімдік қабығынан тоқылған
тоқыма.
Шетік
–
темір құрсау (сынған, шытынаған шыны бұйымдарды
құрсау).
Шыбынқанат
–
ши орауда, ағашты қарып бедерлеуде кездесетін
ұсақ
ҿрнек.
Шым ораулы ши –
шидiң түрлi
-
түстi бояулы жүнмен оралып,
ҿрнек сала тоқылған түр
i.
Шошала –
ки
i
з үй маңындағы азық
-
түл
i
к сақтайтын шағын үй.
Шҿміш ҿрнек
–
бұтақты мүйіздер мен қымыз ожаудың қайқы сабын,
басын бейнелеген ҿрнек.
Шынжыр
–
ҿрнек .
Шыныгүл
–
ҿрнек.
Шытырман
–
ҿрнек.
Шіленгер
–
ұста.
Шүмек
–
қойдың асық жілігінен жасалатын түтік.
Ши
–
шиден тоқылатын ұлттық үй жиһазы.
Шуда жіп
–
түйе шудасынан иірілген жіп.
Шүйке
–
түтілген жүннің ұршық иірерде қол басына ілінетін бҿлігі.
7
. Киіз үйге байланысты сҿз тіркестері
Атамыз Алаш, керегеміз ағаш –
қазақтың “алаш” ұранды кезінде
шыққан бұл сҿз тіркесінің “керегеміз ағаш” дегенін “үйіміз ағаш”
деп те түсінуге болады. Шығыс Қазақстанда киіз үйді кереге
деп те атай береді.
Киіз туырлықты, ағаш уықты –
туырлық сҿзі кейде киіз үй
мағынасын
да беретін сҿз. Уық киіз үйдің еңсесін кҿтеріп тұрар мұшесі.
Еңсесi биiк ақ орда –
орта дҽулеттiлер кҿшi
-
қонға ыңғайлы
болсын деп алты, жетi, сегіз
қанат үйлер тiксе хандар мен
атақты
байлар он екi он тҿрт, он алты
қанат еңсесі биік ақ
ордалар
(
үйлер
)
жасатқан.
Қақсал кепкен ағаш –
ұй сүйегіне арнайы кесілген жіңішке
бұтақтардың
қабығы сыдырылып отыз
-
отыздан буып, кҿлеңкеде ұзақ уақыт
кептіреді. Ауық
-
ауық орындары ауыстырылып бір жылдай
кептірілген ағашты “қақсал кепкен ағаш” деп атайды.
Шаңырақ түйе
–
ұзатылған қыздың жүгі артылған түйе. Бұл түйеге
91
ұзатылған қыздың шешесі, не жеңгесі мініп келеді. Үй
ағаштарын
морға салу –
үй ағаштарын керекті түрге түсіру үшін жалыны,
оты
жоқ ыссы ортады жұмсарту. Ол үшін жерден мол отын сыятын
қазандық жасайды. Жағылған от түтінін жерден қазылған, екі
қапталын, тҿбесін таспен қалаған қазандық кҿмейінің кҿленең
мойыны (ұзындығы 350 см, қимасы 30
-
40 см) арқылы жібереді.
Кҿлденең мойынның екінші басы тік мойынға жалғанады. Тік
мойынның ішіне тікесінен үй ағаштары қойылады.
Үй ағаштарын обынға салу –
үй ағаштарын керекті түрге түсіру
үшін
жалыны, оты жоқ ыссы ортады жұмсарту. Ол үшін жерден мол
отын
сыятын қазандық жасайды. Жағылған от түтінін жерден
қазылған,
екі қапталын таспен қалаған қазандық кҿмейінің кҿленең
мойыны
арқылы жібереді. Кҿлденең мойынның ұзындығы 350 см
-
ден
кем
болмайды. Кҿлденең мойынның жалын жетпейтін жеріне үй
ағаштарының ұзындарын тастайды. Ал қысқа сағанақ
жасайтындарын мойынның үстіне кҿлденең тастап, оның
үстіне
шыммен жабады да, қазандыққа от жағады.
Үй ағаштарын қозға салу –
бұл ҽдіс ҿте қарапайым, жерінде тасы
жоқ
жерлерде кҿбірек қолданылады. Ұзындығы үш метрдей, ені
жарты метрдей жерге қи не тезек ҿртейді. Кейде арнайы құм
тҿгіп отты соның үстіне жағады. Келесі күні оттың жалынын
шығармай бықсытып қойып, кептіріліп дайындалған үй
ағаштарын қоламтаға, құмға тығып, жарты сағаттай ұстайды
да тезге салып ҿңдейді. Қозға салар алдында ағаштарды
ылғалдайды.
Ағаштарды тезге салу
–
мор мен обыннан не қоздан шыққан
ағаштарды суымай тұрып тезге салып ҿңддейді. Ҽуелі қисық
жерлерін түзетеді. Ол үшін ағаштың қисық жерін тездің кертпесіндегі
қазықша мен сықаурын алақынының ортасына қойып, үйші
сықаурынның жамбастығын ҿз жамбасына келтірін тұтқалық басын
бұру арқылы үй ағашына үлкен күшпен ҽсер етеді.
Тез қасында қисық ағаш жатпайды
–
үйшілер уық, кереге
сағаналарына қажетті ағаштарды морлап балқытып, сосын тезге
салып оқтай түзу етіп алады.
92
Шаңыраққа қара –
бҿтен үйде отырып артық сҿйлеген, орынсыз
сҿйлеген кісіге басу айту.
Шаңырғың шайқалмасын –
алғыс ретінде жиі пайдалынылатын
сҿз тіркесі.
Шаңырақ кҿтерді
-
ҿз алдына үй болды деген мағынады
қолданылатын сҿз тіркесі.
Шаңырағы құлады –
артындағы ұрпағы
ҿшті деген мағынада
айтылатын сҿз тіркесі.
Шырағым, қайда отырсың, шаңыраққа қарашы –
қонағының
орынсыз қылығына ренжіген үй иесінің ескертуі.
Босағасы берік болсын –
алғыс, бата.
Босаға аттау –
қыз баланың тұрмысқа шығуы.
Босаға аттаған
–
бұрын тұрмысқа шыққан деген мағынады
қолданылады.
Босағада жүру –
біреудің үйінде жалшылықта жүру.
Босағалары берік болғай –
алғыс, тілек.
Босағасын аттап кҿрмеу –
бұрын ол үйде болмағандығын
мағынасында.
Босағасы үңірейіп қалды –
бір адамның мезгілсіз ҿлуі, не кетіп
қалуы.
Босаға майлау –
ырым.
Ерулік –
жаңа кҿшіп келген кҿршіге арнайы мал сойып қонағасы
беру дҽстүрі.
Бір шаңырақ астында қартайыңдар –
жаңа қосылғандарға бата
ретінде пайдалынылатын сҿз тіркесі.
От басында, ошақ қасында
–
шаруашылықта жүрген адамдар
туралы айтылады.
Қағанағы қарық, сағанағы сарық
–
қағанағы қарық барлықтың,
тоқтықтың жобасын байқатса, сағанағы сарқ (мүмкін сырық)
ҿсудің, жетіскеннің символы ретінде айтылатын сҿз тіркесі.
Киіз кімдікі болса, білек сонікі –
киіз басқан кезде айтылатын сҿз.
Бақандай бес жігіт –
күштілікті, мықтылықты танытатын сҿз тіркесі.
Түндігі ашылмай қалды
–
адамдары қырылып қалды деген
мағынада айтылады.
Сырықтай болмай –орынсыз состыйып тұрған кісіге айтылар ҽзіл
сҿз тіркесі.
Босаға аттар –
күйеудің алғаш қыз үйіне келген кезінде жеңгелердің
сұрайтын ырымы.
Босаға аттау
–
жас келіннің алғаш түскен үйіне келуі.
Кереге бойлы кер жылан, босаға бойлы боз жылан
–
бақсылар
жырынан.
Сырыққа құрық жалғап –
ертегілерде кездесетін сҿз тіркесі.
Бұраудың да сұрауы бар –
үнемшілдікке баулитын сҿз тіркесі.
93
Киіз үй қаңқасы –
киіз үй сүйегі.
Ши жүгіртіп –
адамдарды араздастырушылардың, ҽңгімені
ұшындыра түсетін кісілер ҽрекетін бейнелейтін сҿз.
Есік кҿрген
–
тҿркініне қайтып келген, күйеуде болған деген
мағынада айтылады.
Есік кҿргенді алма, бесік кҿргенді ал
–
бұрын тұрмыста болмаған
қызды ал деген сҿз.
Барымды киіп, бақанымды таянып –
күтініп отырғанды
бейнелейтін сҿз тіркесі.
Есік пен тҿрдей –
кҿшелі, тұрқы келіскен, кҿбіне жылқы малына
арналып айтылатын теңеу сҿз.
Керегеге таңылды
–
жазықты болды, масқараланды деген
мағынада.
Түйін
Ұлы Жаратылыстың кез
-
келген туындысы –
тек қана табиғи
қасиеттерімен қымбат. Саналы адам баласы табиғи дарынымен
ерекшеленсе, асыл тастар сҽулесімен бағалы. Гүлдер табиғи
түсімен сүйікті болса, жемістер тҽтті дҽмімен сағындырады. Бірақ
барлығы да жаратылыс силаған қасиеттерін сақтай алғанда ғана
ардақты!..
Бір кездегі қазақ халқын ат құлағында ойнайтын батыл
жігіттерімен, сҽукелелі қыздарымен елестетеміз. Иен даласын ен
жайлап, жұмыртқадай киіз үйлерін жал басына дҿңгелете тігіп
тастап, бүгінгі емес ертеңгі, ертеңгі емес келесі ғасырды болжап
отыратын дана қарияларды кҿз алдымызға келтіреміз. Азаматтары
бірлікте болып, бірлік берекеге айналған, жетім қалған баласы жоқ,
иесіз қалған даласы жоқ елді қызыға есімізге аламыз.
Бір замандарда біздің ата
-
бабаларымыздың дҽл осы
айтылғандай болғаны рас.
Ерлігі мен ҿрлігінен айырылса, бірлігі мен тірлігінен бас тартса
адам пенделері ҿздеріне табиғат силаған қасиеттерін жоғалта
бастайтын сияқты. Содан барып ұлт есебінде қасиет тұтары мен
94
қимас қылығы қалмайтын болса керек. Қимас қадірлісі қалмаған
халық дініне де, ділін де немқұралы қарап, ҽспеттеп жатпайтын
болар. Қай жерде қарны тоқ болса, сол жердің тауығына айналатын
секілді.
Сондайларға айналмас үшін, тағдыр мен тарих басымызға
салған сол сабақтардан қандай қортындыға шығарамыз?..
Жанымыз бен тҽнімізде ұлттық болмысымызды сақтап тұрар,
тіліміз бен ісімізде қазақтығымызды танытып тұрар нелер бар?
Кҿрмей қалсаң сағындыратын, шалғайға кетсек шақыратын,
“ат айналып қазығын табар” дегізетін алтын діңгегіміз не?
Ҽрине, бұл сұраққа жауап кҿп. Ҽр адам ҿскен ортасы мен
алған тҽрбиесіне байланысты, білімі мен кҿргеніне байланысты сан
түрлі жауап қайтарар. Бірақ кҿпшілігінің: “Ұлттық болмысты ұстап
қалу үшін ұлттың тҿл заттарын сақтап қалу керек!” –
деп жауап
береріне сенімдіміз. Қазақ халқына ұлттық ҿнер мен ұлттың тҿл
заттарын сақтап қалу үшін не істейміз деген мҽселеге оңай жауап
беру қиын мҽселе емес.
Қазақ халқының болмысы ҿзінің киіз үйі мен ҽдет
-
ғұрпында!
Қазақ халқының жаны
-
тҽні күйі мен ҽнінде!
Қазақ халқының рухы қолҿнері мен кҽсібінде!
Қазақ халқы қазақ атын алып жүремін десе осы нҽрселерді
жоғалтпаса болғаны.
Ел ҿз болмысы, ҿз тілі, ҿз ҿнерімен ғана ұлт атанады.
Қазақтар да сол ұлттық ерекшеліктерін сақтай, дамыта жүріп қазақ
атанса керек.
Болмысы батыстанған, ҿнері ҽлемденген “Жаңа қазақтар” мен
“асфальт қазақтар” қазақтың ҿнері мен ҽдет
-
ғұрпына мемлекеттік
қамқорлық күшейген кезде ҿз ортасына қайта оралатын болады.
Ұлттық болмысқа, ұлттық ҿнерге мемлекеттік қамқорлық қалай
жүзеге асырылады деген сұраққа тек қана заң қабылдау арқылы деп
жауап берер едік.
Сҽулет жҽне құрылыс басқармаларын, жобалау мекемелерін
жҽне жобалауға қатысатын шет ел фирмаларын қалалық, ауылдық,
жол бойы ғимараттарын жобалау кезінде негізге аларлық заң
тармақтарымен қаруландыратын уақыт жетті, жеткен жоқ ҿтіп
барады. Оларды міндетті түрде ұлттық сҽулет пен ұлттық қолҿнер
туындыларын пайдалану арқылы ғимраттарға ұлттық түр, ұлттық
сипат берілуге міндетті болатындай ету қажет..
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі - бет 12

text:
95
Пайдаланылған ҽдебиеттер
1.
Столпянский П. Киргизская кибитка при высочайшем
дворе Николая 1, Тургайская газета, 1903, н
-25
Труды института этнографии им. Миклухо
-
Маклая АН
СССР, новая серия, т.37, 1958.
2.
Востров В.В. Новые материалы по этнографии казахов
-
адаевцев. “ТИИАЭ АН КазССР”, т.8, Алма
-
Ата, 1960.
3.
Қыдыралин О. Маңғыстау қазақтарының революцияға
дейiнгi мҽдениетi мен тұрмысы. (қолжазба) қазақ ССР ғылым
академиясы тарих жҽне этнография институтының қолжазба
қорынан.
4.
Предания адаевцев о святых секты ханафие живущих и
умерщих на Мангышлаке. Сборник сведений о Кавказских
городах. Тифлис. 1873. Вып.7.
5.
Арынов Т. Киiз үй атаулары. Жалын. –
1987.
–4. 64б.
6.
Арынов Т. Этнографиялық ҽлiппе. Киiз үй. Ақ желкен. –
1995.
–
12. -40-
43б.
7.
Басенов Т.К. Орнамент Казахстана в архитектуре. –Алма
-
Ата.
АН КазССР, 1957. 98с.
8.
Басенов Т.К. Прикладное искуство Казахстана. –Алма
-
Ата,
1958. 47с.
9.
Бекенов А. Кҿнеден жеткен киiз үй. Этнографиялық толғау.
Соц. Казахстан. 1991. 22 наурыз.
10.
Бромлей Ю.В. Этнос и этнография. М. Наука, 1973. 283с.
11.
Валиханов Ч.Ч. Тенгри (бог). Собр.соч. т.5. Алма
-
Ата.
Наука, 1961. 480с.
12.
Вопросы этнографии и антропологи Казахстана. Сб.ст. /Ред
коллегия А.Х. Маргулан и др./ Алма
-
Ата, 1962.
13.
Қазақ халқының сҽндiк ою
-
ҿрнектерi. Альбом растыр. Н.И.
Оразбаева/ Л. Аврора, 1970.
14.
Қасиманов С. Киiз үй. /Этнографиялық очерк /Қазақстан
ауылшаруашылығы. 1971 н
-7.
15.
Қасиманов С. Қазақ халқының қолҿнерi. Алматы,
Қазақстан, 1969.
16.
Маковяцкий Л. Юрта /Летнее жилища киргиз/ Записки
Зап. Сибир. Отдела Рус. Географ. Общества. Омск, 1893.
17.
Маргулан А.Х. Казахская юрта и еѐ убранство. 7
международный конгресс наук. М. Наука,1964.
18.
Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искуство.
96
Алма
-
Ата, 1986.
19.
Марғұлан Ҽ. Қазақ этнографиясы хақында. Қазақ ҽдебиетi.
1967. 17 ноябрь.
20.
Муканов М.С. Казахские домашние художественные
ремесла. Алма
-
Ата. Казахстан, 1979.
21.
Муканов М.С. Некоторые материалы по войлочно
-
ткацкому
производстду
казахов
Семиречья.
Вопросы
этнографии и антропологии Казахстана. Алма
-
Ата, 1962.
22.
Халық мұрасы /Тарихтық жҽне этнографиялық шолу/.
Алматы. Қазақстан, 1974.
23.
Народное декоратвно
-
прикладное искусство казахов. Л.
1970.
24.
История возникновения казахского орнамента в 5
-
7 вв. До
нашей эры.
25.
Оразбаева Н.А. Народное декоративно
-
прикладное
искусство казахов. Л. Аврора, 1970.
26.
Озонтов Т. Киргиз из окретностей Гурьва
-
городка.
Этнограф. Очерки. Оренбургские губернские ведомости. 1862,
н
-2
27.
Соколовский В.Г. Казахский аул. Ташкент, 1926.
28.
Тҽжiмұратов Ҽ. Киiз үй жҽне оның жиhаздарына байлансты
Сҿздер. Қазақ тiлiндегi жергiлiктi ерекшелiктер. Алматы, 1973.
29.
А.Х. Маргулан. Казахское народное прикладное искусство,
т. 1
-
3, Алматы “ҿнер”, 1994.
30.
М.С. Муканов. Казахская юрта. Алма
-
Ата, “Қайнар”
1981.
31.
С. Қалиев, М. Оразаев, М. Смайылова. Қазақ халқының
салт
-
дҽстүрлер
i
. Алматы “Рауан” 1994.
32.
Шаңырақ (Үй
-
тұрмыс энциклопедиясы)
Нұрғалиевтың бас редакторлығымен, Алматы, 1990.
33.
Қазақ дҽстүрл
i
мҽдениет
i
н
i
ң энциклопедиялық сҿзд
i
г
i.
А. Қаралұлының құрастыруымен. Алматы,
“Сҿзд
i
к
-
Словарь”, 1997.
34.
Қазақ халқының салт
-
дҽстүрлер
i.
С. Қалиев, М. Оразаев,
М. Смайылова. Алматы, Рауан, 1994.
35.
Сейiт Кенжнахметұлы. Қазақтың салт
-
дҽстүрлерi мен ҽдет
-
ғұрыптары. Алматы. “Ана тiлi”
1994.
36.
Р. Н. Шойбеков. Қазақ зергерлiк ҿнерiнiң сҿздiгi. Алматы.
“Ғылым” 1991.
37.
С.Мұқанов. Қазақ қауымы (тарихтық жҽне этнографиялық
шолу). Алматы, “Ана тiлi”
1995.
38. С. Қасиманов. Қазақ халқының қҿлҿнері. Алматы “Қазақстан”
1995
97
39. Б. Қалиев. Қазақ тіліндегі ҿсімдік атаулары. Алматы “Ғылым”
1988
40. Первые этнографы Казахстана. Алматы “Білім” 2002
41. Спандияр Ақаев. “Қазақтың тыйым сҿздері”. Қазақ ҽдебиеті, №
12, 23.03.2001.
42.
Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолҿнері. Алматы “Ҿнер”
1987.
43.
Ақселеу Сейдімбек. Қазақ
ҽлемі. Этномҽдени пайымдау.
Алматы “Санат” 1997
44.
Ж.Н.Нығмет. Қазақ тілі хрестоматиясы.Алматы “Білім” 2003.
45.
Жҽрдем Кейкин. Қазақы атаулар мен байламдар. Алматы
“Ҿлке” 2000.
46.
С.Е.Толыбеков. Кочевое общество казахов в 17
-
начале 20
века.
47.
Ҿзбекҽлі Жҽнібеков. Жолайырықта.Алматы “Рауан” 1995
48.
Узбекали Джанибеков. Эхо. Алма
-
Ата “Ҿнер” 1991
49.
Той. Бейбіт Сапаралы, Жақау Дҽуренбеков. Алматы “Ҿнер”
1993
50.
Карутц Рихард.”Маңғыстаудағы қырғыздар (қазақтар) мен
түрікмендер арасында”.
51.
Ҽмірқызы К. Патшаны таңдандырған киіз
үй: /1892 жылғы
Сібір қырғыздарының (қазақтарының) орталығы Омбы
шаһарында ұйымдастырылған кҿрмеге паң Нұрмағамбет
пен Жанайдардың Мейрамы апарған киіз үй туралы/ Егемен
қазақстан, 2001 28 сҽуір.
52.
Назарбекұлы С. Қазақ киіз үйі –
қазақ болмысы. Маңғыстау,
2003 ж., 19 шілде.
53.
Арынов Тоқтар. Киіз үй: /қазақтың киіз үйлерінің түрлері
туралы/Жұлдыз, 1993 ж., № 11.
54.
Ҽбдуов Қ. Киіз үйдің кереметі. Сыр бойы, 2001 ж., 14 шілде.
55.
Смайыл А. Қазақтың киіз үйі: /Киіз үйдің сипаты, құрылысы/
//Астана ақшамы.
- 1999.-
7 қыркүйек.
56.
Жҽнібеков Ҿзбекҽлі. Үйлесімі жарасқан: /Қазақтың киіз
үйлері туралы/ //Халық кеңесі.
-1993.-
19 наурыз.
57. Ҽліұлы Ҽ. Жайлаудың кҿркі азбоз үй //Ақ жол.
-1993.- 20
наурыз.
58. Бозжігітұлы Б. Қазағымның қастерлі құтханасы. //Маңғыстау.
-1998.-
21 наурыз.
59. Қуатайұлы Е. Киелі киіз үй //Астана ақшамы. –
2002.
–
21
наурыз.
60. Киіз үй атаулары //Коммунизм жолы.
- 1987.-8, 12, 22,
қыркүйек.
61. Омаров Е. Қазақ ҿркениеті. Студент 2003. Мамыр.
98
62. Тҽттіғұлов Ҽ. Киіз үй шежіресі //Парасат.
-2003.-
№ 7.
-8.
63. Мырзатаева Б. Халықтың тұрмыс
-
тіршілігімен балаларды
таныстыру арқылы тҽлім
-
тҽрбие берудің психологиялық
ерекшеліктері: /Киіз үй жабдықтарымен таныстыру/ //Отбасы
жҽне балабақша.
-2002.-
№ 1.
64. Ғаппаров М. Киіз үй –
биік ҿнер туындысы //Қазақстан мектебі.
–
2003. -
№ 4
65. Қайболдина А. Ата ҿнері –
балаға мұра: //Бастауыш мектеп. –
2000. -
№ 3.
66. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М., “Наука”,
1964.
67. Тҿребаев А. Киіз үй –
ата мұрасы, асыл қазына //Коммунизм
жолы.
- 1990.-
26 шілде.
68. Отарбаев Р. Екі киіз үйдің тарихы //Қазақ ҽдебиеті.
-1988.- 24
июнь.
69. Кенжеахметов С. Киелі қарашаңырақ: Киіз үйдің тарихынан
//Азия. Транзит. –
2001. -
№ 1
70. Қасиманов Садық. Ағаштан түйін түйген: Қазақтың киіз үйінің
жасалуы туралы //Қазақ ҽдебиеті.
- 1993.-
2 кҿкек.
71. Қамхашыұлы Қ. Киіз үйдің қасиетін сҿз етсек //Сарыарқа
самалы.
- 1994.-
1 наурыз.
72. Киіз үй жайлы не білесіз? //Сарыарқа.
- 1991.-
20 желтоқсан.
73. Қанафияұлы Е. Қазақтың киіз үйі //Семей таңы.
- 1991.- 4
қыркүйек.
74. Жалғасбаева С. Киіз үй –
киелі үй. //Маңғыстау.
- 1996.
–
18
қаңтар.
75. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство:
Альбом.
-
Алма
-
Ата, Ҿнер, 1984.
Оқушылар есіне
Киіз үй тақырыбында бұрын пайдаланылып енді ұмытылған,
қазіргі тұрмыстық тілімізде жҽне ҽдебиетіміздің айналымында
жүрген мақалдар мен мҽтелдер, сҿздер мен сҿз тіркестерінің бҽрі
бірдей осы жинақтан орын таппағанына кҿзіміз жетеді. Киіз үй
туралы кітапты толықтырып, қайта жазып
шығатын болашақ
авторларға кҿмек ретінде оқырмандар ҿз дҽптерлеріне жазатын
естеліктерін толықтыра түседі деп, соның арқасында болашақ
жарық кҿрер осындай кітап беттерін кҿбейте түседі деп сенеміз.
Автор осы еңбекті жазу барысында пайдаланылған
ҽдебиеттер
тізіміне кірген барлық авторларға, қазақ киіз үйіне еңбек
еткен барлық азаматтарға ҿзінің рахметін айтады.
99
Мазмұны
Алғысҿз
……………………………………………………... 2
Тарихи деректер
......................................................................... 3
Кҿшпелі ҿмір салт туындысы
................................................... 16
Киіз үй түрлері
......................................................................... 28
Киіз үй сүйегі
......................................................................... 35
Киіз үй бітімінің геометриялық, сҽулеттік үйлесімі .............. 42
Киіз үй киізі
......................................................................... 48
Киіз үй мүліктерінің атаулары .......................................
.......... 57
Этнографиялық пайымдаулар
............................................ 60
Түйін
.................................................................................... 91
Пайдаланылған ҽдебиеттер
...................................................... 93
Мазмұны
.......................................................................... 97
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі - бет 2

text:
Кҿшпелiлер үшiн, ҽсiресе қазақ елi үшiн осыдан аз Қана
жылдар бұрынырақ киiз үй маңызын дҽлелдеп жатудың қажетi жоқ
едi. Ал ендi бұ заманда киiз үйде тумақ түгiл киiз үйдi кҿрмеген
ұрпақтар ҿмiрге келдi, келiп жатыр жҽне келе де бермек.
Ҽлемдiк техникалық революция
тегеурiнi мен оның жетiстiктерi
кҽзiргi заманға тиiмдiлiк кҿзқарасымен қарағанда даму процесiнiң бұ
кезеңiнде қазақ елiнде киiз үйдi пайдаланудың тиiмсiздiк
кҿрсеткiштерiн алға тартады. Сол кҿрсеткiштердi мойындау –
қазақ
13
халқының сан мыңдаған жылдарғы рухани сұраныстарымен
санаспау, ал ол болса, қазақтың киiз үйiн жер бетiнен жоқ етiп
жiберуiне жеткiзгелi отыр. Оның алғашқы сатысы ретiнде киiз үй
сүйегiн дайындайтын шеберлер мен шеберханалардың жойылып
кетуi процесi басталды, басталған жоқ, аяқталуға таяу қалды. Ендiгі
жерде киiз үй туралы қазақ бабаларымыздың пайдаланған сҿздерi
де бiрте бiрте ауызға түспек түгiл жадымыздан жай таппайтын ретi
бар. Бiздiң ұрпақ бара
-
бара “қазақ киiз үйде тұрыпты” дегенге
арланар кезеңге бет түзеп келе жатырған секiлдi.
Бiз дҽлел келтiрген 2000 жылда да, оның арғы жағындағы сан
мыңдаған жылдар бойы да ата
-
бабамыздың негiзгi баспанасы
болған киiз үй “мен қазақпын” дейтiн ҽрбiр қазақ үшiн қасиеттi дүние
екенiн дҽлелдеп жатудың қажеттiлiгi жоқ деп ойлаймыз.
Қазақтар ҿздерiнiң жаратылыспен қатар ҿмiр сүруден жинаған
тҽжiрибелерiнiң негiзiнде киiз үйiн, барлық жаҚынан да,
(архитектуралық, экономикалық, ұлттық) ҽлемде теңдесi жоқ
туынды ете алып едi. Бiрақ, бiздердiң, 21 ғасырда тiршiлiк ететiн
қазақ ұрпақтарының алдынан жаңа
сұрақтар пайда болып, жаңа
мiндеттер туындайтын реттерi бар секiлдi. Қазаққа киіз үй керек пе
деген сұраққа тіреліп қалғандаймыз.
Барлық халық та, тіпті жабайылар да дүниежүзілік мҽдениетке,
жаратылыс тану ғылымына ҿз үлестерін қосады. Қазақ халқының
сол
дүниежүзілік қорға қосқандарының ішіндегі ең қомақты
еңбектерінің бірі ҿзінің киіз үйі еді. Олай болса киіз үйді сақтап қалу
ол тек қана қазақтарға етілетін еңбек емес, ол дүниежүзілік мҽселе.
Ол тек қана қазақтар еңбегінің жемісі емес. Ол дүниежүзілік
эволюция қортындысы.
Сондықтан
біздер,
қазақтар,
киіз
үйдің
қажетсіздігін
мойындамас бұрын ҿзімізге бірнеше сұрақтар қойып жҽне сол
сұрақтарға жауап іздестіріп қарауға міндеттіміз.
Бiздiң алдымыздағы негiзгi сұрақ –
ата
-
бабаларымызға Ұлы
жаратылыс сыйға тартқан, ата
-
аналарымызға пана болған,
үлесiмiзге тиген жеке дара еншiмiздi, осы тамаша кҿркiмен болашақ
ұрпағымызға мұра ете аламыз ба?.. Тырыстық делік. Олай болса
бұл сұрақтарға жауап iздегендердiң, киіз үйді келешек ұрпақтарға
мұра ретінде жеткізбек болғандардың мойнына артылар бiрнеше
мiндеттер туындайды.
Бiрiншiден,
кезiнде дүниежүзi саяхатшыларының таңдайын
қақтырып, бабаларымыздың басын игiзген қасиеттi киiз үйдiң қазақ
халқы үшiн қаншалықты маңызы бар екенiн ұрпағымыздың
болмысына сiңiру.
Бұл мҽселе қалай іске асады десек, ол тек қана насихат
қуатын күшейту арқылы іске аспақ; екiншiден,
бiздердi, қазақтарды,
14
не қилы замандардан аман
-
есен осы ғасырға, осы заманға
жеткiзген, баспанамыз бола алған киiз үйiмiз туралы жазба
деректердi толықтырып, мұражайларды киiз үй үлгiлерiмен
қамтамасыз ету. Бұл міндет зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру
арқылы, қолда бар нҽрселерді жинақтау арқылы іске аспақ;
үшiншiден,
кҽзiргi заман сұраныстарын зерттей отырып, қазақ киiз
үйiн киіз үй түрінде пайдалану жолын iздеу, нарық заңдылығына
бейiм шешiмдер табу, соның арқасында қазақ киiз үйiн жҽне
конструкциясы сол пошымда жасалған киiз үй секiлдi жайлардың
қолданылу аясын кеңейту. Бұл міндет киіз үй жасайтын цехтарға
кҿмек кҿрсету, жобалау институттарында киіз үй архитектурасын
қаланы
безендіру
барысында,
ғимараттарды,
шағын
архитектуралық формаларды жасақтауда пайдалану арқылы іске
аспақ.
Кҿшпендi болғаныңа ұялатын заман ҿттi. Ендiгi ұрпақтарды
ата
-
бабаларының кҿшпендi болғанына мақтаныш тұтарлық
шындыққа жеткiзу қажет.
Бiздiң пайымдауымыз бойынша адам баласының ақылы
жеткен
барлық
табиғат
құпияларының,
ашқан
барлық
жаңалықтарының басында кҿшпендiлердiң жаратылыс туралы
тҽжірибесi мен танымы жатыр. Бiздiң бұл болжамымызға бiр
кездерде оқымыстылар мен ғалымдардың да кҿздерi жетер деп
ойлаймыз. Солардың iшiнде киiз үй орны ерекше. Оны заманы
ҿткен нҽрсе ретiнде тiршiлiк атты үйiрiмнiң айналымынан шығарып
тастау үлкен бiлместiк болар едi. Киiз үйiнен айрылған қазақ
қазақтық болмысынан да аулақтай бастары сҿзсiз. Ол жалпы адам
баласына да пайда бермес
i
анық. Сондықтан да кҽз
i
рг
i
заман
талабы мен батыстанған ұрпақ санасын ескере отырып, ки
i
з үйд
i
ң
кҽз
i
рг
i
заманға сҽйкест
i
г
i
н табу, қала тұрмысында пайдалану сек
i
лд
i
i
зг
i
л
i
кт
i i
стерд
i
ң аясын кеңейту тек қана
i
скерлерд
i
ң емес, қала
сҽулетш
i
лер
i
мен мемлекет басшыларының да алдындағы
маңызды шаруа....
Ки
i
з үй туралы жазылған беттер мен ет
i
лген еңбектерд
i
ң,
қазақтар үш
i
н, б
i
р кездег
i
шумерлер (олар да кҿшпенд
i
тайпалар
ұрпағы) жазған “саз к
i
таптар” сек
i
лд
i
, енд
i
5000 жылдан кей
i
н де
бағасын жоймасы анық...
Қазақ халқы –
ҿз
i
н
i
ң күдел
i
кт
i
тұрмысы мен т
i
рш
i
л
i
г
i
нде, ҿнер
i
мен кҽс
i
б
i
нде отырықшы елдер түг
i
л ҿздер
i
ндей кҿшпел
i
бауырларына да ұқсамайтын, тек қана ҿздер
i
не тҽн, кҿптеген
ерекшел
i
ктер қалыптастырған ел. Жүздеген жыл бойы үй
i
р
i
нен
адасқан бауырларымыз тек қана қазаққа тҽн қасииеттер
i
н аман
сақтағандығының арқасында, б
i
р
-
б
i
р
i
н тосырқамай, жатырқамай
15
қайта табысып жатады. Оған нег
i
зг
i
себеп –
олар нағыз қазақтар,
қазақтық болмысын сақтағандар еді.
Ғалымдар болжауынан қазақ халқы атты алып бҽйтерекке
тамыр болып жатқан ҽр
i
с
i
сақ, ғұн, скиф, бер
i
с
i
арғын, үйс
i
н, алшын,
жалайыр, қаңлы, адай, мерк
i
т, найман, қыпшақ, керей, бер
i
ш тағы
солар сек
i
лд
i
кҿптеген тайпалар жасы б
i
зд
i
ң жыл санауымыздың
арғы жағындағы 5000 жылдыққа алып кетсе, жартастағы таңбалар
мен құлпытастардағы еск
i
түр
i
к жазуларының словян ҽл
i
ппес
i
нен
1500 жасқа, грузин, армян жазуларынан 1000 жасқа қартаңдау
екен
i
н дҽлелдеп берд
i
. Бұл тек қана мойындалған, дҽлелденген
ақиқаттар. Болашақтың енш
i
с
i
нде ашылуға, дҽлелденуге ти
i
с,
дүниежүз
i
елдер
i
танысуға, бұлтартпас айғақтардың арқасында
ер
i
кс
i
з мойындауға ти
i
с қаншама кҿшпенд
i
елдерд
i
ң бұ т
i
рл
i
кке
қосқан үлес
i
бар десеңш
i
. Солардың б
i
р
i
–
қазақтың ки
i
з үй
i.
Қазақ халқының алғашқы баспана еткен жер асты үңг
i
рлер
i
н
i
ң
пошымдары (формалары) ҿздер
i
н
i
ң ки
i
з үй
i
н
i
ң болмысына сҽйкес
екенд
i
г
i
, дҽл
i
рек айтқанда ки
i
з үйлер
i
н
i
ң бар адам баласының алғаш
баспана еткен үңг
i
рлер үлг
i
с
i
нен алынғандығы байқалады. Соған
қарағанда қазақ ки
i
з үй
i
н
i
ң жасын жобалап айтудың ҿз
i
мүмк
i
н емес
сек
i
лд
i.
Қазақтар ұлттардың адам баласының ҿркендеуіне қосқан
үлестері туралы басқалардан ұялмай ҽңгіме ете алатын халық.
Жылқы малын жуасытып м
i
н
i
п, ҿг
i
з жеккен арбаларының үст
i
не ки
i
з
үй т
i
ккел
i
, қытай тауларынан Қап тауына (Кавказ) дей
i
нг
i
аралықты
мекен ет
i
п,
ен даланы мал мен жанға толтырып, бақытты ҿм
i
р кеше
жүріп талай істі тындырғандығы белгілі болып жатыр.
Қазақ халқы саны жағынан да ешк
i
мнен кем түспеген ел ед
i.
1897 жылғы санақ бойынша 4084 мыңға жетсе, орыс револиюциясы
қарсаңында, саны азайған шағында 6 миллион адамнан асқан
болатын (бұл санақтардың кез
i
нде қазақ халқын толық қамти
алмауы да мүмк
i
н).
Жиырмасыншы ғасырдың б
i
р
i
нш
i
ширег
i
нде 3 миллион шаршы
шақырым жерд
i
иемденген қазақтар б
i
р шақырым шаршы жерге 2
адам жобасында келген. Дүниежүз
i
л
i
к тығыз орналасқан елдерд
i
ң
кҿрсетк
i
ш
i
мен салыстырғанда б
i
р шаршы шақырымға ек
i
адам
қаншалықты аз болып кҿр
i
нген
i
мен қазақтың иес
i
з қалған, адам
қоныстанбаған б
i
р шаршы да жер
i
жоқ болатын. Мал қонысының
жайына қарай, жер отының ыңғайына байланысты, олар
ұлан
-
байтақ қонысын “тұяқ тест
i
” етпей, аздырмай
-
тоздырмай пайдалана
б
i
лген. Ҿзен мен кҿл суларын жағалай, тау етектер
i
мен орман
-
тоғай маңайын қоныстанған отырықшы бҿл
i
г
i
нен, қалалық
тұрғындарынан басқалары жыл он ек
i
ай кҿшпел
i
ҿм
i
р кешкен.
Кҿшпел
i
қазақтарды жаздың ыстығы, қыстың суығынан, жаңбыры
16
мен қарлы боранынан, шаңды жел
i
мен ыссы аптабынан қорғайтын
жалғыз панасы –
ки
i
з үй
i
ед
i.
Кҿшпелiлер кiмдер едi дегенде ойға оралар, кҿзге елестер екi
-
ақ нҽрсе: қазақтың киiз үйлерiнен тұратын ауылы (кҿшпелiлер
қаласы) мен дала толы мыңғырған тҿрт түлiк мал. Ҽрине, соларды
ҿсiре бiлген, баға бiлген, күте алған, сҽндей алан қазақтардың
ҿздерi. Қазақ халқы сан мың ұрпақ ҿсiрдi, ұлы халық қатарына
қосылды. Ұлы
-
Ұлы империялар құруға қатысты. Осы киiз үйлердi
жанына жайлы, кҿзiне кҿрiктi ету мақсатында талай
-
талай ҿнер
туындыларын ҿмiрге ҽкелдi...
“Қазақ даласында қанша киіз үй тігілді екен?” деген сұраққа
В.Козловтың 1983 жылы Москвада жарық кҿрген “СССР ұлттары”
атты кітабының деректері нақты жауап бере
алады.
1897
1939
(халық санақтарының қортындысы, млн. адам).
(+) ҿскен (–) кеміген
Қазақтар 4,084
2,300
–1,80 есе
Ҿзбектер 0,726 3,900
+5,37
Тҽжіктер 0,350 0,900 +2,57
Түркімендер 0,281 0,760 +2,70
Қырғыздар 0,201 0,750 +3,73
Бір киіз үйде, орта есеппен, бес адамнан тұрды деп есептесек
1897 жылы 4084000:5=817000 киіз үй, 1939 жылы 500000 жуық киіз
үй болған. Ҿткен ғасыр басында қазақтар саны алты миллионнан
асқаны белгілі. Сонда біздің ҽлгі есебіміз бойынша қазақтың Ұлы
Даласында 1
-
1,5 миллион киіз үйлер тігулі тұрған болар деген ойға
берілеміз. Жыл сайын қаншама отаулар бҿлініп шығып жатты,
оларға қаншама үй дайындау керек болды. Ел сұранысын
қамтамасыз ету үшін ҿндірістік негізде құрылған ҿндіріс
орындарының қажет екені түсінікті. Ҽрине, соншама үйді дайындау
үшін үйшілердің ҿздері білетін, кҽзір ұмытылған тұрақты ҿлшемдері,
киіз сүйектерінің бір
-
біріне қатынас сандары болғаны сҿзсіз. Сол
ҿлшемдерден, сол қатынас сандардан ел есінде қалғаны шаңырақ
шеңберінің ұзындығы мен киіз үй шеңберінің ұзындығының
1:3
қатынаста екендігі. Осы санды негізге ала отырып, кҿптеген зерттеу
нҽтижелерінде, киіз үй сүйегін дайындау барысында үйшілер
(шеберлер) киіз үй сүйегін қалай дайындады деген сұраққа жауап
іздедік. Зерттеу, зерделеу нҽтижесінде киіз үйдің ҽр сүйегінің
сандық мҽні кереге саны мен шаңырақ ҿлшемдеріне бағынышты
екені байқалды.
17
Кейбір жағдайларда кереге биіктетіліп, уық иіні соның есебінен
қысқартылатынына кҿз жетті. Бірақ киіз үйдің сҽулеттік пішіні
ҿзгертілмеген қалыпта қалады.
Киіз үйдің классикалық түрін, кҿзге сҽнді кҿрінер формасын
сақтай отырып сүйектерінің ҿлшемдерін зерттегенде аз қанатты
үйлердің адам бойына ыңғайлап 4, 5, 6 қанат үйлер керегелерін сҽл
биіктетіп, уықтарын сҽл қысқартты ма екен деген ойға жетектейді.
Мақтануға тұрарлық бір құбылыс қазақ киіз үйінің сҽндік,
архитектуралық формасының тұрақтылығы. Сол тұрақтылықты
негізге ала отырып, киіз үй сүйектерінің ҿлшемдерін салыстыру
арқылы, қазақ киіз үйін дайындау барысында үйшілер пайдаланған
(халық жадында қалмағанына қарағанда жасырын ұстады ма екен?)
тұрақты сандар жобасын анықтауға мүмкіндік туды.
Киіз үй кҿшпелі ҿмір мен ҿнер туындысы
Киіз үй қолдан жасалған алғашқы күмбезді ғимрат. Адам
баласының қолынан шыққан барлық күмбезді тас ғимраттар (жер
асты кеуектер мен үңгірлерді есептемегенде) жас жағынан киіз
үймен таласа алмайды.
А.Н.Бернштамның ойынша күмбез (купол) кҿшпелілер
(қазақтардың деп қабылдауға да болады) еншісі. Күмбезді
кесенелер қазақ киіз үйінің тасқа ыңғайлы етіп аударған кҿшірмесі.
Күмбезді ғираттардың сан түрлі артықшылықтары бар.
Сыртынан сҽнді кҿрінуі, ішкі ауасының тазалығы бұндай
ғимраттарды ерекше кҿңіл бҿлуге, мҽртебесі жоғары, сҽн
-
салтаны
айрықша үйлерді салуға пайдалануға итермеледі.
Қазақ ауылы жарты шеңбер, немесе жарты ай пішінінде
орналасады. Бірге кҿшіп жүрген ауылдардың сол шеңбер бойында
ҿз орыны болады. Ҽркімнің кҿршісі жаңа жұртқа қонбас бұрын анақ
болады.
Күмбез бен дҿңгелекті табиғат пен жаратылыс моделі деген
түсінік пен қарағанда алғашқы боп арбаны ойлап тауып, оған бар
жаратылыс негізі
дҿңгелек орнатуы, киіз үй жасап, оны бүкіл ҽлем
моделінен алынғандай етіп жасақтауы біздің бабаларымыздың
18
жалпы ҽлемдік жаратылыс заңдылықтарын түсіне білгендігін, онда
тіршілік құрудың ең оңтайлы ҽдісін пайдаланғандығын сездіреді.
...Біздің эрамызға дейінгі 107 жылы (бұдан 2100 жыл бұрын)
үйсін ханына ұзатылған қытай қызы еліне (Қытайға) ҿлең сҿзбен:
“Мені ұзатқан Үйсін патшаның елі кҿшіп жүреді екен. Дҿңгелек
үйлерде тұрады екен. Оны киізбен жабады екен –
деп хат жазыпты”.
Қытай шешеміз Си
-
гюньнен 1000
жылдай кейін ҿмір сүрген
саяхатшы Худуд Ал
-
Алем ҿзінің “Ҽлем шекарасы” атты кітабында
кҿшпелілердің жазы да, қысы да ҿздерінің дҿңгелек киіз үйлерінде
ҿтетінін жазып кеткен.
Ал, сол үйсінханшасы Си
-
гюньнен 2000 жыл кейін ҿмір сүрген
(сол шешеміздің ұрпағы десек те болатын шығар) Сүйінбай қырғыз
ақыны Қатағанмен айтысқанда:
...Тіле деді манаптар
Тілерге кетті ауызым.
Бір тілесе Сүйінбай
Аз ғана қылып тілей ме...
Бір үй берші үстіме –
Керегесі күмістен,
Уықтары алтыннан,
Маңдайшасы гауһартас,
Иіліп оған кірерге...
Он бес жасар бір қыз бер,
Онымен ойнап күлерге... деп, киіз үйді ең басты нҽрсе деп
түсінеді.
Қазақтың киіз үйі –
ҽрбір шаңырақ иесінің, ҽрбір қазақ
баласының қоғамдағы орнының, елдегі беделінің, тұрмыстағы
байлығының кҿрсеткіші болып еді десек біз сол кез шындығынан
аулақ кете қоймаспыз.
Кҿрнекті ғалым, этнограф Ақселеу Сейдімбек ҿзінің “Кіші ҽлем”
атты мақаласында (43, 331 бет) киіз үй тарихы туралы бағалы
деректер келтіреді. Ол “Ҽзірше киіз үй туралы ең кҿне дерек біздің
заманымыздан бұрынғы үш мыңыншы жылдардан, қола дҽуірінің
сорабынан белгі беріп отыр. Мұны Алтай тауларындағы, Сібірдегі
Баяр жартасындағы, Қырымның жақпар тастарындағы суреттерден
аңғаруға болады. Ең кҿне заттық айғақтарды Алтайдағы Пазырық
жҽне Монғолиядағы Ноин
-
улин қорғандарында сақталған киіз
үлгілері ҽйгілеп отыр. Ал ең кҿне жазба дерек грек тарихшысы
Гередоттың кҿшпелі скифтер туралы жазбасында бар. ...Мҽселен,
үйсін гуньмосының (ханының) киіз үй тігіп отырғанын кҿне қытай
шежіресінен Н.Я.Бичурин келтіреді. Земархтың жазбаларында арба
үстіне тігілген киіз үй сҿз болады. Жалпы, кҿшпелі ҿмір салтына
19
орай алғашқы арба үстіне күйме сияқты біржола орнататын киіз үй
пайда болған сияқты. Мұндай арбалы киіз үйлер Плано Карпини,
Рубрук, Ибн
-
Батута сияқты саяхатшылардың жазбаларынан жиі
ұшырасады” –
деген деректер келтіреді. Біз жазушы
-
ғалымның осы
еңбегінен ұзынды
-
қысқалы үзінділер келтіруді жҿн кҿрдік...
...Киіз үйдің сықырлауығынан бастап шаңырағына дейінгі ҽрбір
бҿлшегі ҿз алдына оқшау ҿнер туындысы бола тұра, сол мың сан
бҿлшек бір
-
бірімен мінсіз үйлескен шақта шегіне жеткен, ҽбден
аяқталған ҿнер туындысын құраған...
...Киіз үй кҿшпелілер үшін табиғаттай сұлу, кеңістіктей
үйлесімді шағын ҽлем...
...1253-
55 жылдары Қазақстан жерін басып ҿткен француз
елшісі Рубруктың айтуы бойынша “кейбір киіз үйлерді тарту үшін
арбаға 22 ҿгізге дейін жегіледі екен”...
...Ачинск тҿңірегінде зерттеу жүргізген археолог Г.А.Абраменко
басқаратын экспелиция палеолит дҽуіріндегі адамдардың тұрағын
тапқан. Бұл тұрақ тарих ғылымының докторы В.Ларичевтің пікірі
бойынша қазақтың киіз үйін елестетеді...
...Шамамен тҿртінші ғасырдың орта тұсы –
Шығыс еуропаға
ғұндардың қоныс аударған кезі. Осы жағдайды кҿзімен кҿрген Рим
ҽскерінің жауынгері Аммиан Мрацелиннің айтуынша “ғұндар
дембелше келген, кҿсе, аттың арқасынан ҿсіп шыққандай. Олар тек
ат үстінде соғыс салады, қарулары семсер, садақ жҽне арқан болып
келеді. Кҿшіп жүреді, егер оты
-
суы мол жерге тұяқтары тисе болды,
жинамалы дҿңгелек үйлерін тігіп, сол жерде аялдайды. Жердің оты
сұйылған кезде арбаларын моншақтай тізіп тағы да кҿшеді”...
...Киіз үйді кҿзімен кҿріп, оған түнеп шыққан сырт жолаушының
таңданыспен жазбағаны жоқ десе болғандай. Мысал ретінде,
қытайдың айтулы ақыны Бо Цзюийдің (772
-
846 жж.) “Киіз үй” деп
аталатын ҿлеңін белгілі ақын Несіпбек Айтовтың аударуында
келтіріп кҿрелік:
Киізіне жүні кеткен мың қойдың,
Шаңырағы қайыңынан күнгейдің.
Ҽрі берік, ҽрі ыңғайлы, ҽрі ҽсем,
Дей алмаймын ағашына мін қойдым.
Сайын дала оның мекен
-
тұрағы,
Бірде кҿрсең терістікте тұрады.
Сарбаздармен бірге кҿшіп сағымдай,
Бір қарасаң түстік жақтан шығады.
Шым жібектен мықты белбеу байлаған,
Қозғалта алсын қандай дауыл, қай боран?!
20
Кірсең жылы, іші қыз
-
қыз қайнаған,
Кҿкжиектей дҿп
-
дҿңгелек айналаң.
Тауқыметтің тартып едім талайын,
Бұл киіз үй болды менің сарайым.
Айлы күнгі кҿлеңкесі
-
ай кҿлбеген,
Қыста онымен бірге ҿтеді сан айым.
Туырлықтың сыртын қырау шалса да,
Ызғар ҿтпес боран соқсын қаншама.
Сҽн
-
салтанат іші кірсең шыққысыз,
Кҿрген пенде таңдай қағар тамсана.
Жыршы тҿрде, бұлбұл құстай сайрайды,
Бақсы билеп от басында ойнайды.
Балдай қымыз балбыратып денеңді,
Алпыс екі тамырыңды бойлайды.
Қою түннің құшағында аунаған,
Қандай ғапжап жалынды ошақ лаулаған!
От сҽулесі аймалайды іргені,
Дірілдеген қызыл гүлден аумаған.
Кең ашылып түнгі ауаның құшағы,
Қасиетті түтін кҿлбеп ұшады.
Сҽл сейілсе, кенет кҿктем суындай,
Тасқындаған ҿлең кҿпті құшады.
Мұнда отырған жанда қандай бар қайғы,
Ұжымаққа шақырсаң да бармайды.
Шҿп күркеде күн кешкендер күйбеңмен,
Май тоңғысыз қыста
-
дағы жаурайды.
Сопылар да киіз үйді армандап,
Пысықай да қарызданар қалбаңдап.
Мен осында ұрпағымды ҿрбітіп,
Дҽм
-
тұзымды жаям келген жанға арнап.
Салтанатты сарайына патша мас,
Сарай барлық үмітіңді ақтамас.
Киіз үйдің құдіретіне жоқ талас,
Сарайыңа бермеймін мен баспа
-
бас!
21
...Георги жазатын
мың киіз үйдің бір жерде отыруы немесе
инженер И.Шангиннің Нұра жағасынан 4 мың киіз үйді бір жерден
кҿруі, расында да, кҿшпелі қала дегізгендей...
...Киіз үйдің маңдай алды міндетті түрде шығар күнге
қаратылып тігіледі...
Қазақтың ки
i
з үй
i
–
қазақ баласы үш
i
н адамгерш
i
л
i
к ұясы,
қасиет тұтар ордасы. Ұзатылған қызына да, енш
i
бер
i
п бҿлек
шығарған ұлына да қазақ халқы үй т
i
г
i
п, үй кҿтер
i
п берет
i
н болған...
Қазақтың ки
i
з үй
i
–
ҽр қазақ баласы үш
i
н тҽуелс
i
зд
i
г
i
мен
бостандығының, байлығы мен барлығының, рухани к
i
с
i
л
i
г
i
мен қоғам
алдында м
i
ндетт
i
л
i
г
i
н
i
ң символы. Үй т
i
г
i
п бер
i
п бҿлек шығарылған
ұл санаққа к
i
ред
i
. Ҿз алдына жеке салық тҿлеп қоғам байлығына
үлес қосады. Соғыс кез
i
нде адам бҿл
i
п ел қорғанысына
қатынасады. “Б
i
р түт
i
н” деген ҿлшем атына ие болады.
Түт
i
нн
i
ң шаңырақтан шығары белг
i
л
i
. Олай болса түт
i
н деп
отырғанымыздың ҿз
i
кҽд
i
мг
i
қазақтың ки
i
з үй
i
. Тек шаңырақ иес
i
ғана
ҿз ошағына от түтете алады, ешк
i
мнен тҽуелд
i
емес дегенге саяды.
Ҽлемд
i
билеген Шыңғыс хан ҽулет
i
н
i
ң толып
-
болып, асып
-
тасып мақтанған шағында, ҿздер
i
н
i
ң ҿзгеден артық екен
i
н, бай
екен
i
н суреттеу үш
i
н “Дидар сұлу қыздарды, қазақ күйме м
i
нг
i
з
i
п”
деген теңеуд
i
пайдаланады. Ал олардың да қазақ күйме деп
отырғандары қазақтың кҽд
i
мг
i
арбаға орнатылған ки
i
з үйлер
i.
Қазақтар ҿз
i
н
i
ң ки
i
з
үй
i
арқылы жаратылыстағы сҽулет ҿнер
i
н
i
ң
(архитектура), ти
i
мд
i
л
i
кт
i
ң (экономика), табиғат пен адам
үндест
i
г
i
н
i
ң (жарасым) ҽлемд
i
к үлг
i
с
i
н (модель) жасай алған халық.
Ки
i
з үйді арнайы зерттеген кісі оның
тек қана қажетт
i
л
i
ктен
туған форма емест
i
г
i
н кҿз жеткізер еді. Ол сҽулет ҿнерi тұрғысынан
қарағанда керемет үйлесім мен жарасымдылықты танытса,
философиялық ойларға ҽлемдік жаратылыс тұрғысынан жауап бере
алады... Кез
-
келген баспана, адам баласы үшiн, ҿмiр. Ал киіз үй
болса қазақ халқының эстетикалық тҽрбилеушісі, қол ҿнерінің
мұражайы ретінде де қымбат.
Киiз үй пенделiк, адами тұрғыдан қарағанда да иелерiн бiр
-
бiрiнен айтарлықтай алшақтата қоймайды. Еуропа байларының
сҽулеттi сарайының қасында жарлылар лашығының тұра
алмайтыны қаншалықты рас болса, қазақ
байының киiз үйi қатар
тiгiлген жарлысының киiз үйiнсiз кҿзге елестетiлмейдi. Қазақтың киiз
үйлерi иелерiн, адамдарды рухани теңестiредi, жақындата түседi.
Сондықтан да Жиренше шешен, сирағының жартысы тысқа шығып
жататын шағын киiз үйiн: “Қайран менiң ҿз
үйiм, кең сарайдай боз
үйiм” –
деп, мҽртебесiн хан ордасына теңестiрген.
Киiз үй –
адам ғұмырының бұл жақтағы жартысы...
Жаратылыстың мызғымас заңының негiзi –
бар нҽрсе шар тҽрiздi
22
ұсақ бҿлшектерден тұратын болса, бар тiршiлiк негiзi –
шар тҽрiздi
форма
болатын болса, киiз үй шардың жартысы, сол форманың
бiрiншi бҿлiгi. Киiз үйдiң есiгiнен кiрiп тҿрiне шыққан, жайласып
молдасын құрып отырған ҽрбiр пенденi ғажап шексiз ҽлем туралы,
сол ҽлемнiң жартысындай боп, кереге, уық, шаңырақ арқылы
жасалған ғажайып күмбез формасы туралы, жаратылыстың кҿк
күмбезi туралы ойға шақырады да сол шақта киiз үй ҽлем
жаратылысының моделi секiлдi боп кетедi. Табиғатқа үйлесiмдiгiгi
мен адамдарға ыңғайлылығы соншалық киiз үйдi ойлап тапқандар
мен оны үстiне үй етiп тiгiп пайдаланушылар сан ғасырлар бойы
оны қайта жасауға тырыспаған, басқа форма iздеп, ҿзгерiс
енгiзбеген. Ол –
киiз үйдiң мiнсiздiгiнiң дҽлелi.
Киіз үй туралы соңғы кезде біраз мақалалар жарық кҿрді. Бірақ
барлығы бірдей киіз үй пайдасына шығып жатыр деуге болмас.
Мысалы Ҽ.Ҽліұлының “Жайлаудың кҿркі ақ боз үй” (Ақ жол, 20
наурыз 1993 ж.) мақаласынан “...керегенің ҽр басына бірдей тұтас
тізіліп уық байлана бермейді. Араларында бос бастар да қалады.
Бұл үйді желге шыдамды болсын деуден туған”... Немесе: ...
“керегенің жел, дауылға –
жел кҿздісі, ал жауын
-
шашынға тор кҿздісі
шыдамды болады” –
деген секілді, киіз үй туралы қате түсінік
таратар жолдарды оқимыз.
Киiз үй байлық пен барлықтың, кедейлiк пен жоқтықтың
арасын барынша жақындата алудың, бай мен кедей тартыстысын
да тез қалпына келтiруге, араша түсудiң де даяр ортақ құралы.
Сыйға тартылар бiр ҿре киiзбен бай мен жарлы арасындағы
алшақтықтың арасы едҽуiр жақындап қала беретiн болған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Киіз үйге арналған ҿлең жолдары

text:
Киіз үйге арналған ҿлең жолдары
Қыз аттаған келін боп, ақ босаға,
Ақ босаға, мерейлі бақ босаға.
Қасиетті халқымның дҽстүріне,
Куҽ болып ғасырлар жатты осы ара.
С.Желдербаева
Келін түсті жолы ғой бұрынғының,
Біздің үйге бірі енді бұрымдының.
Ақ ниетпен аттаған босағаны,
Ағарып тұр ҽнеки шымылдығың.
Ҽ.Рахымбеков
Еңсесі биік ақ орда
Еріксіз кірсем деп едім
23
Махамбет
Үйің, үйің үй екен,
Үйдің кҿркі ши екен.
Саба кҿркі бие екен,
Ақ ордадай кҿрінген,
Қай кісінің үйі екен?
Жарапазан ҿлеңдерінен
Баймағамбет сұлтан Шернияз ақынға: “Сен ақын болсаң, осы
үйдің ішкі
-
тысқы сайман
-
жабдығын ойланбай ҿлеңге қосып айтшы” –
депті.
Ҽкеңнің бір атасы Қоянжырық,
Босаға, маңдайша мен табалдырық.
Кереге алты қанат, алтын уық,
Шаңырақ, күлдіреуіш оған жуық.
“Тҿріңде,
-
сандық айтар,
-
тҿремін”,
-
деп,
Есік айтар: “ҽр нҽрсе кҿремін”,
-
деп.
Ернін жалақ қылыпты жомарт ожау,
Кҿрінгенге қол қайыр беремін деп.
Ожау айтар: “қазанға қапталдым”,
-
деп,
Қазан айтар: “қарнымнан қақталдым”,
-
деп.
Жүгіріп от айнала шҽйнек жүрер,
Қылығым не құдайғаға жақпаы деп.
Кетпен айтар: “ағашқа басталдым”,
-
деп,
Балта айтар: “барлығына дақ салдым”, деп.
Текемет жерде жатқан сал ауыру,
Жақсыға, жаманға да тапталдым деп.
Ыстыққа қол батпаған шҿміш батқан,
Сықырлап тҿсек ағаш жылап жатқан.
Қылмысы бұл жалғанға жаққан тұтқыш
Бетіне қазан ұстап күйе жаққан.
Асылып керегеге ішік толып,
Толғайып тұз баспақ тұр іші толып.
Мейманды үйге келген күтіп алып,
Құман тұр от басында келін болып.
Туырлық, үзік, белдеу, ши, дҿдеге,
Шалқайып түндік жатыр дҽл тҿбеде.
24
Орнықты бҽйбішедей қара саба,
Қасында қара саба мыс тегене.
Тағы да мен айтпаған күнің қалды,
Қабыңда түтілмеген жүнің қалды.
Шелек, қайрақ, ұстара адалбақан,
От басы, ошақ қасы күлің қалды.
Тағы да мен айтаған мосы қалды,
Ыңыршақ, ашамай мен қосы қалды.
Тосыннан тҿре жарлық қылғаннан соң,
Бұл Шерің сҿз таба алмай шошып қалды.
Болғанда топай, құлжа асық қалды,
Аяқ қап та қырғыш пен қасық қалды.
Тосыннан тҿре жарлық қылғаннан соң,
Бұл шерің жауап таппай сасып қалды.
Хан мақтап бҽрекелді дегеннен соң,
Бұл Шерің тағы да ҿсіп, тасып қалды.
Сағыныш
Сағынышпен келе қалдым ауылға,
Аунап
-
қунап кҿңiлдi дем алуға.
Нусыз
-
сусыз шҿл даланы кҿргенде
Кҿңiл шiркiн айналды ғой налуға.
Сағынышпен талай
-
талай таң атты
(Ол не нҽрсе санаттырған сағатты?)
Сар далаға құмар қылған құдiрет –
Дҽл бүгiнге қалған күндi санатты.
Осы ойлар жол
басшы боп, ерiксiз,
Алып шықты жақын тұрған тҿбеге.
Бiз сол жерде сезiмге ерiк берiппiз,
Жаныңды жыр, тҽнiңдi жел ҿбе ме?..
…Тҿбе қандай…Дҿңгеленген қыз кҿйлек
Ҽшекейлер ҿздiгiнен тұр сҿйлеп.
…Дей
ме –
қара сҽнiме сен, ҿрнекпiн,
Оюымын дейдi ағаш үй, кҿйлектiң.
25
Баса алмай кҿңiл
-
күйдiң толқынын
Мен де кенет ҿз
-
ҿзiмнен сҿйлеппiн…
…Қыз дауысы сыңғырындай шолпының,
Ал ҿздерi –
шолпысындай кҿйлектiң…
…Ерегесiп ұмытшақтау немеге…
Есiне алсын сҽн
-
салтанат немене –
Дегендей
-
ақ, кҿрсiн тҿбе басынан,
Кiл келiншек жайып жатыр кереге.
Бiр ақсақал, талай жасты еңсерген,
Қара жусан тамырындай, кҿрсең сен –
Шаңырақты ол кҿтерген жоғары,
Қыз келiншек бекiтiп жүр белсенген.
…Сезiм қозғар кҿтерiлген шаңырақ,
Бала
-
шаға жүгiргенi жамырап.
Ен даланы кернеп кетер ҽн
-
ҽуен,
Тҿл дауысы қосылғанда маңырап.
…Ендi бiр сҽт жабады үйдiң үзiгiн,
Ана шал кiм?.. ескiлердiң кҿзi кiм?..
…Ой бiткенше үй тiгiлiп бiтiптi,
Куҽсiмiн ғажайып бiр сезiмнiң…
…Отаның ғой, кесiлген жер кiндiгiң,
Бұл ауылда танымайды кiмдi
-
кiм.
Ашты ҽне, құшып тұрып ұланын,
Жас келiншек тiгiлген үй түндiгiн.
Құрып берiп бiр үйлi жан тұрағын
(Кҿкiрекке құйылып тұр жыр, ағын) –
Ақсақал шал ұзай бердi ауылдан,
Жайлап қана, қолына ұстай құманын.
Жас арамыз анау қартпен тым жырақ,
Қолым жайдым бата қылып мен бiрақ…
…Жас ұланның, ескiлердiң кҿзi боп,
Кҿтергенiн ҿз қолымен шаңырақ…
…Бiлдiм ендi сағындырған не екенi,
Сар даланы –
ата
-
бабам мекенi…
26
…Сол құдiрет, еске түссе осылар,
Жанарыңа жас толтырып кетедi…
…Ҿмiр деген –
ол керуен кҿш едi,
Талай кҿштен белгi қалмай ҿшедi.
Тек даналық керуенi жүгi аумай
Ғасырлардан ғасырларға кҿшедi…
…Бейнесi ме киiз үй жер шарының,
Қақ бҿлiнген қауызындай тарының.
Түр
-
сипатын ҿзгерiссiз сақтаған,
Талай ғасыр –
белгiсi ел арының.
Түндiгi тҿрт құбыла кҿрiнiсi,
Үзiк бау –
меридиан, паралелдер.
Түсiнбей, кҿшпелiнiң кҿрiп iсiн
Таңқалған, басын шайқап, қарап елдер.
Ортада –
тiреу бақан, Темiрқазық,
Шаңырақ –
бүкiл Ҽлем кҿк аспаны.
Жүрекпен бұл ҿлеңдi тұрмын жазып,
Ойламаң бар екен деп сҿз астары.
Бастары керегенiң –
бейне жұлдыз,
Аспанға
шашқан сҽуле уықтары.
Тҿбеде қолын бұлғап ақсақал тұр,
Жолаушы, қонақ бол деп, жуықтағы.
…Ғажайып ҽн
-
күйiмен шексiз далам,
Ҿзiңе ғашық болған мен бiр балаң.
…Макетiн бар Ҽлемнiң ҿз үйiне
Сиғызған, ел айтатын, епсiз бабам…
Сайын Назарбекұлы,
қазан, 1988 ж.
Алтын бақан
қазақтың қара шаңырағына алғашқы Тәуелс
i
зд
i
к туын көтерген, ел
ардағы, Нұрсұлтан Әб
i
шұлына
Бiр сезiм бар менде ҽлi айтылмаан,
Ұқпас оны, ойсыздар, жҽй тыңдаған.
...Далаң
--
Ұлы!, Ҽлемдi бас идiрдi,
Балаң
--
Ұлы!, кем түст
i
қай тұлғадан...
27
Күн бейнел
i
киең бар, шаңырақтай,
Ҽр күн түнд
i
к ашылғай, таңың атқай.
Сол шаңырақ астынан табылмағай,
Мҽңгүрттенген ҿгей ұл, жаны жаттай.
Ол –
ҽулиең, бас ие, табынарың,
Ол –
Отаның, сарғая, сағынарың.
Түтiнiмен ошақтың иiс сiңiп,
Ардағыңа айналған шаңырағың...
Қасиетiн елемей шаңырақтың,
Кейде ҿзiңдi, қазеке, аңыраттың.
Бiрлiк емес билiктiң тартысында
Сен емес пе ең, бодан боп, сан ұратын?..
Кҿрдi ғасыр, ақыры, кҿз жасыңды,
Босатты да ноқтадан ҿз басыңды.
Тiгiп бердi ұл
-
қызың, сақ бол ендi,
Тҽуелсiздiк тұғырын, тозбасыңды.
Елiң кҽзiр егемен ел атанды,
Аңсағанды сан ғасыр жұрт бұл таңды.
Алғысың бар айтатын Жаратқанға,
Заманыңа тап қылған Нұрсұлтанды!..
Құжаттары Алматы Актiсiнiң
Жасап бердi Ел Басы бас мүсiнiн.
Қытай, Орыс, Үндiлер
--
Ұлылардың
Пiкiрiмен бағала, жат кiсiнiң.
Нұрсұлтан деп соғып тұр ел жүрегi,
Шаңыраққа ту болып желбiредi.
Мекке барып халқына бақ тiлеген –
“Бар тынысым тек ҿзiң”
--
деп жүредi.
Танып болды он жылда халқын Жаhан!..
Танып болды он жылда салтын Жаhан!..
Нұрекеңнiң бiр қолы Тҽуелсiздiк,
Нұрсұлтанны бiр қолы Алтын Бақан!..
...Алтын Бақан –
сол тiреу шаңыраққа...
Жақтасады қашанда Тҽң
i
р аққа...
...Ҽуре болмаң қолпаштап айқайшыны,
28
Құмарлар кҿп, дайынға, ҽзiр асқа...
...Мен
--
қазақпын дейтiннiң табынары,
Жүрек сыздай сарғая сағынары –
Ей, ағайын, бiрлiк деп тiрлiк етсең,
Айбындылау Ордаңның шаңырағы!..
Шаңырақсыз –
күн кешер, кезiп бекер,
Кейде қаңғып ел
-
жұрттан безiп кетер.
Шаңырақсыз ел болар, қазақ болмас,
Жан
-
тҽнiмен соны тек сезiп пе ер...
...Ойлап тапқан киiз үй атам зерек,
Жығылмаса, бес мың жыл, батаң дер ек...
...Құйын соқса құлатпай ұстап тұрар,
Шаңыраққа алтыннан бақан керек...
Сайын Назарбекұлы
Ақ дігердей кҿрінбей
Үйдің сҽні келмейді.
Шым ораулы болмаса
Шидің сҽні келмейді
Молдабай ҽнінен
29
Киіз үй түрлері
Киіз үй туралы жарияланған еңбектермен танысу барысында
осы тақырыпқа зерттеу жұмыстарын жүргізген, ғылыми еңбек
жазған Шоқан Уҽлиханов, Ҽлкей Марғұлан, Ҿзбекҽлі Жҽнібеков,
М.С.Мұханов, Сейіт Кенжеахмет, Ҽбдісағит Тҽтіғұлов, Ақселеу
Сейдімбеков секілді ғалымдардың киіз үйді қазақы киіз үй, қалмақы
киіз үй деп бҿлетініні байқалады.
Қазақ киіз үйі ҿзінің архитектуралық пішімі мен қолҿнерлік
жасақтауы жағынан ҿзіне тең келер нұсқасы жоқ дүние.
Ҿзбекҽлі Жҽнібеков: “Үйлесімі жарасқан” (Халық кеңесі, 19
наурыз 1993 жыл) атты мақаласында: “... қыпшақ, қазақ киіз үйлері
... моңғолдың гэрімен салыстырғанда керегесі биіктеу, уығының
тҿменгі жағы иіңкі болатындығымен күмбезі кҿтеріңкі, келбеті
сымбатты болып келеді” –
деп, баға берген.
Киіз үй кҿшіп қонуға ыңғайлы етіп 4, 5, 6, 7, 8, 10 қанатты жҽне
сҽн
-
салтанат құру мақсатында 12, 14, 16 қанатты етіп
жабдықталады.
Кейбір деректерде, ауызша ҽңгімелерде 24 (тіпті 30) қанатты
киіз үй жасалғаны туралы айтылады. Ондай
киіз үйдің шаңырақ
шеңберінің ұзындығы 24, диаметрі 7,64 метр, киіз үй шеңберінің
ұзындығы 72, үй даметрі 23 метр болмақ. 24 қанатты киіз үй
уығының ұзындығы 10 метр, үй биіктігі 13 метр жобада болатынын
есептеп шыққаннан кейін ол кездейсоқ таралып кеткен
ҽңгіме деген
қортындыға келдік. Ондай киіз үйді, қазақ киіз үйінің философиялық
30
мҽнін, архитектуралық сҽнін сақтай отырып, құрастырып шығу
мүмкіншілігі шектеулі екенін аңғардық. Киіз үйді ҽрі кеткенде 16
қанаттыдан асыру ешқандай саналы есепке, кҿші
-
қон заңына тиімді
емес. Ондай үйдің жел ҿтіне тұрақтылығын қамтамасыз ету де
мүмкін емес. Биіктігі 13 метр үйдің түндігін ашып
-
жабу үшін де үлкен
қосымша қондырғылар тұрғызу керек болған болар еді. Ауыз
ҽдебиетінде, аңыздарда киіз үй уығының ат үстінде тұрып
байланғандығы туралы деректер кездеседі. Ол қазақтардың
тұрмыс
-
салтына сҽйкес келетін жағдай. Сондықтанда киіз үй
биіктігінің 9
-
10 метрден асуы, жайылған кереге биіктігі 3 метрден
асуы тиімділік заңдылықтарына, табиғи мүмкіншіліктерге сҽкес
келмеген болар еді. Осындай тҽжрибелік қортындыларға сүйене
отырып қазақтар 16 қанаттан артық киіз үй жасамады деп
ойлаймыз. Ал, қазақ киіз үйінің сҽулеттік сҽніне, геометриялық
болмысына мҽн бермей, шаңырағын ортасынан бірнеше
тіреулермен тіреп, кереге биіктігін аласартып, оны киізбен жауып
кҿп қанатты үй тігуге болар, бірақ ол қазақтың киіз үйі аталмақ емес.
Қазақ киіз үй дҿңгелегінің ауданын есептеп шығарып қаралық.
Бес қанатты киіз үй дҿңгелегінің ауданы (жайылған кереге ұзыны 3
м деп қабылданды) 20 шаршы метр болса, алты қанатты үйдікі –
28;
жеті –
40; сегіз –
50; тоғыз –
64; он –
78; он бір –
95; он екі –
113; он
үш –
133; он тҿрт –
154; он бес –
177; он алты –
200 шаршы метр.
30 қанатты киіз үйдің (керегенің жайылған кездегі ұзындығы 3
метр деп қабылданды) шеңберінің ұзындығы 90 метр, диаметрі 28
метрден астам, ауданы 700 шаршы метр, ұй биіктігі 18 метр
болатынын есептелініп шығарылды.
Ұзындығы 12 метр уық жасап, оны кҿтеріп шаңыраққа қадау,
қадалған күнде де биіктігі 20 метрге жуық солқылдақ конструкцияны
дауыл жел ҿтіне шыдамды ету мүмкіншілігі жоқ екеніндігін
пайымдау онша қиын нҽрсе емес.
Қазақтың киiз үйлерi жоғары лауазымды
,
мемлекет басқарған
иелерiнiң дҽрежесiне сҽйкес: Алтын Орда, Ақ Орда, Хан Орда, Орда
деп аталып, сол аттарға лайық жасақталатын болған
.
Киiз үй иелерiнiң рулық, тайпалық түсiнiктегi мансабына қарай:
Үлкен үй, Кiшкене үй, Отау, Кiшi отау деген атқтармен
мҽртебеленген.
Қазақтың киiз үйлерi пайдалану аясына байланысты бiр
-
бiрiнен: Киiз үй
(ағаш үй), Қонақ үй, Ас үй, Ауыз үй, Жорық үй,
Жолым үй, Шатпа, Күрке, Ақтағыр деген аттарымен бҿлiнедi.
Киiз үйге тiгiлу ҽдiсiне байланысты: Жабасалма, Жолым үй,
Жорық үй, Шайла деген аттар берiлген.
Жалпы ауыз ҽдебиетiнде киiз үйдi:
31
Киiз үй, Ағаш үй, Шаңырақ, Қара шаңырақ, Қара үй, Қараша үй деп
атау жиi кездеседi.
Киiз үйдi киiзiнiң түсiне байланысты: Ақ үй, Боз үй, Қара үй
деп, үзік, іргеліктері болмайтын үйлерді Туырлық үй деп
бҿледi.
Киiз
үй –
кҿші
-
қанға ыңғайлы етіп жасалған
кҿшпелі елдердің
сҽулеттік (архитектуралық
)
ғимраты
!
Қазақ киіз үйі –
кереге басын күмiстеп, уық иiнiн сүйекпен
ҿрнектеп,
ара
-
араларына
алтын
жалатып
,
маңдайшаына
жарқыратып гауһар орнатып, Алла тағаланың нұрындай аппақ
жүннен басылған киiзбен жауып, табиғат ғажабы жұмыртқадай сҽнiн
келтiре домалатып, дос мерейiн кҿтере, ағайынды қуанта, қазақ
даласының кез
-
келген тҿбесiнiң басынан,
шаңырағынан шыққан
түтiнi қонақжайлығымен жолаушы бiткендi шақыра шалқып, бейқұт
тiршiлiк кешкендердiң қасиеттi мекенi болған алтын ұя...
Киіз үй –
қазақ халқының бар ҿнері мен ҿнегесін бір басына
жинақтауымен ҽр адамның алыста жүрсе сарғая сағынары,
қасында жүрсе қасиет тұтып табынары, тарихы...
Бабаларымыздың iсмер, шебер қолдарынан шыққан талай
ҿнер туындылары бұл заманға жеткен жоқ. Бiрақ киiз үйлерiн
аталарымыз ең соңғы мүмкiншiлiгiне дейiн сақтап бақты. Сақтауға
тырысып та жатыр. Ки
i
з үйд
i
ң кҽз
i
рг
i
енш
i
с
i
не тиген
i
мақтанарлықтай
онша кҿп емес. Бұ замандағы атқарып жатқан соңғы м
i
ндет
i
–
кейір
қазақтарға жаз айларының ыстық кездерінде баспана болу ғана.
Сонымен қатар Байтағымыздың кейб
i
р түкп
i
р
i
нде мүрден
i
тек қана
ки
i
з үйге түнет
i
п барып шығару ғұрпы сақталып қалыпты. К
i
с
i
с
i,
ҽс
i
ресе жасы келген адамы қайтыс болған үй қайдан да болса ки
i
з
үй ҽкел
i
п т
i
г
i
п, мүрден
i
соған б
i
р
-
ек
i
күн түнет
i
п барып шығаратын
салт сақталған. Сонысымен қазақтар ки
i
з үйд
i
бұ жақтағы да, о
жақтағы да баспанасы етуге тырысатын сек
i
лд
i.
Ата
-
бабаның ұрпағына қалдырған басты мұрасы ана тілі мен
киіз үйі деп есептейтіндерді киіз үйдің кҽзіргі жағдайы, тебірентпей
қоймайды.
Тарихшы, этнограф, ҿнертанушы ғалым ретінде артына
қалдырған мұраларына қоса, кезінде қолында билігі бар басшы
ретінде де қазақ халқының дҽстүрлі ҿнерінің үлкен қамқоршысы
бола алған Ҿзбекҽлі Жҽнібеков марқұмның мына сҿздерінен етек
-
жеңі жырым
-
жырым боп бізге жеткен ата
-
бабаның дҽстүрлі ҿнерінің
болашағы туралы үлкен уайым сазын байқағандаймыз...
...Жасыратыны жоқ, қазақтың бүгінгі қалпы –
аңыз
-
ертегілердегі үмітпенен жоқ қуып, тоғыз тарау түйіскен
жолайырыққа
тап болғандықтан, қай соқпақпенен кетерін білмей,
32
дал болатын жалғыз атты жолаушының кебі. Самарқаулықтан ба,
салақтықтан ба, ҽлде ҽкімге бас иген жарамсақтықтан ба,
мінсіздіктің тегінен кҿрінетін ата
-
баба мұрасы үлгілерінің біразынан
кҿз жазып қалғанымыз ҿкінішті
-
ақ. Оның кездейсоқ шешімнің жемтігі
болып, “кҿлденең жүрген кҿк аттының” қанжығасында кеткені де аз
емес.
Біздің зерттеуіміздің негізгі мақсаты –
қазақтың дҽстүрлі
ҿнерінің
ұмытыла
бастаған
салаларының
бірі
–
халық
сҽулеткерлігінің ерекшеліктерін үйреніп
-
білу арқылы Қазақстанда
ғылым, мҽдениет пен ҿнер саласында қалыптаса бастаған
ҽлеуметтік жағдайға азды
-
кҿпті ықпал ету. Мұның ҿзі ата
-
баба
мұрасын қорғау, қалпына келтіру жҽне пайдалануда тығырықтан
шығудың жолын қарастыруға қосатын үлес болмақ... дейді,
Ҿ.Жҽнібеков “Жолайырық” кітабында (47, 26 бет).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі - бет 4

text:
Қазақ халқы ҿзінің қасиетті мекеніне жалпы киіз үй деп ат
таққанымен, оған қоса ағаш үй, шаңырақ, қара шаңырақ секілді
атаулармен де атай береді. Естігенде сезім түйсіктеріңді бір қозғап
ҿтерлік Алтын орда, Ақ Орда секілді сҿздер мен елеусіздеу ғана
үлкен үй, жабасалма, күрке секілді аттар да сол киіз үй аттары.
Басқа халықтарға сол атаулардың бҽрі де киіз үй секілді боп
кҿрінгенімен сҿз мағынасына мҽн бере ҿмір сүрген қазақ халқы ҽр
атаудың арғы жағынан сол киіз үй иесінің даңқы мен дҽрежесін,
қоғамдағы орны мен жетістігін байқап жатады.
Ағаш үй
Киiз үйдi Қазақстанның кейбiр ҿңірінде ағаш үй деп те атай
бередi. Киіз үйдің ішін тҿр жақ, есік жақ деп екіге бҿледі. Есік жақты
да екіге бҿліп –
оң жақ, сол жақ деп атайды. Тҿрде есікке қарап
отырған кісінің оң қол жағы оң жақ болып есептеледі. Оң жақтың да,
сол жақтың да ҿз міндеттері бар. Сол жақ үлкендердің (үй иелерінің)
орны болса, оң жақ жастардың орны.
Шаңырақ. Қара шаңырақ
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сҿзге кҿптеген ұғымдарды
сыйғызады. Мысалы “Пҽленшекемнiң ұрпағы пҽлен шаңыраққа
жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр рудың ҿсiмiн жобалап отыратын
болған.
Шаңырақ киiз үйдiң күмбездiк, жартышарлық ұлттық, кҿркемдік
қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн
ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк,
ескiлiк кҿз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш
-
қуат та бере
алатын сҿз. Ол сҿз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы
33
бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата
дҽстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дҽлелi
секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырық” атауы бар үй сол рудың
жҽне сол румен қарым
-
қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары,
тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi кҿп жағдайда аты
аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол
қара шаңырақ ұрпақтары мен жек
-
жаттары қара шаңыраққа сҽлем
бере келiп, арнайы сыбағалар ҽкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бҿлек үй болып кеткенде
ҽкенiң кенжесi (сүткенжесi) ҽке қолында қарашаңырақ иесi боп
қалады. Ата
-
ананы күтiп
-
бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi
алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.
Орда
Орда сҿзi байырғы қазақ тiлiнде астана, хан ордасы деген
мағынада пайдаланылады. Ал жалпыхалықтық тiлде ҽр адам ҿз
үйiн сүйiспеншiлiкпен менiң ордам деп те атай бередi.
Ҿ.Жҽнібеков (56) киіз үй түрлерінің ішінде 12 қанат ордаға
ерекше мҽн беріп, олардың сҽулеттік (архитектуралық) қисыны,
конструкциясы алты қанат ақ орданы қайталайтынын жҽне қазақтың
қолтума ҿнерінің үйлесімін тапқан ұқыптылықтың арқасында
ағашты, сүйекті, алтын
-
күмісті, қымбат тастарды, былғары мен
киізді, иірілген жіп пен түтілген жүнді кҽдеге жаратудың мүлтіксіз
шегіне жеткендігінің кҿрінісі болғанын айрықша атап ҿтеді.
Қазақ
этнографиясын
ұзақ
жылдар
бойы
зерттеген
Ҿ.Жҽнібековтың 12 қанат орданың сҽулеттік қисыны (пішіні) алты
қанат қазақ киіз үйін қайталайды деген тұжырымы алты қанат киіз үй
ҿлшемдері арқылы кҿп қанатты киіз үй ҿлшемдерінің қалыптасу
заңдылықтарын табуға итермелейді.
Ақ Орда
15-
16 ғасырларда
құрамындағы кҿптеген тайпалары қазақ
хандығына қосылған мемлекет аты. Қазақтар таза ақ киiзден
басылған жұмыртқадай аппақ үйлерiн “ақ орда” деп асқақтатып
жатады.
“Орда”, “Ақ Орда” сҿздері дҽрежелі, мҽртебелі кісілердің
үйі екенін білдіреді.
Адамдар арасындағы күнделікті қарым
-
қатынаста,
ауыз
ҽдебиетінде “алты қанат ақ орда” сҿз тіркесі жиі пайдалынылады.
Соған қарағанда кҿшпелі қазақтар алты қанатты үйді кҿбірек
пайдананды ма екен деген ой туады.
34
Алтын Орда
Бiр кездерде “Түрiк қағанаты” атанған алып империяның
құрамында болған қазақтың
Ұлы даласы, кейiн Шыңғыс хан билеген
қазақтың байтақ елi қоныстанған Ұлы дала Шыңғыстың үлкен Жошы
үлесiне тиедi де, одан кейiнгi билеушiлер жер иелерiнiң ыңғайынан
шыға алмай, Шыңғыс хан империясынан бҿлiнiп, жеке “Алтын Орда”
атты мемлекет құрады. Алтын
Орда атағы қазақтың ҿз ортасындағы
ең билiктi, ең қасиеттi шаңырағын атайтын сҿзiнен алынған болса
керек.
Отау
Отау сҿзi қазақтың байырғы сҿздерiнiң бiрi. Отау деп кҿбiнесе
Үлкен үйден бҿлiнiп шыққан, бiрақ ҽлi сол ауылдың ықпалымен
кҿшiп
-
қонатын сол ауылға қарайтын үйдi айтады. Отау иесi –
кҿбiне
ҽкесiнiң үй тiгiп берген баласы, не ағасының үй тiгiп берген iнiсi.
Үлкен отау. Кiшi отау.
Үлкен отау, кiшi отау атауларының мағынасы ұқсас, олар тек
қана отау иесiнiң тайпалық, рулық қарым
-
қатынастағы орнына
байланысты берiледi. Егер ауыл ақсақалы iнiсi мен баласына үй
тiгiп берiп бҿлек шығарса, бiрақ ҽлi еншiсi бҿлiнбесе, онда олар iнi
үйiн Үлкен отау, баласының үйiн Кiшi отау деп атар едi.
Үлкен үй. Кiшкене үй.
Бұл атаулар отау мағыналас. Тек қана бұл атауларды орташа
дҽулетт
i
ауылдар кҿб
i
рек пайдаланады.
Тҿр үй. Ауыз үй.
Жағдайы жеткен кiсiлер екi не үш үйдi жалғастыра тiккен. Ол
үйлер тҿр үйлер мен ауыз үй атағын алатын болған.
Қонақ үй. Ас үй.
Қонақ кҿп түсетiн үйлер қонақтарына ас беретiн жеке ас
үй,
қонақтарын дем алдыратын жеке қонақ үй тiккен. Атақты кiсiлердiң
бiрнеше қонақ үйлерi болған.
Ақ үй.
Киiз үйге таңылған осындай аттар кҿбiнесе киiз үйдiң киiзiнiң
түсiне байланысты айтылады.
Алты қанат ақ үй туралы толық мҽлімет бере кету мақсатында
ақ үй туралы анықтаманы Ҿ.Жҽнібеков (56) еңбегінен келтірелік...
Ақ үй. Молшылық пен сҽттіліктің белгісі болып есептелген,
“қазақтың киіз үйі” деген жалпылама атауды жеке иемденген,
35
таңғыштармен, арқан
-
жіптермен байланыстырылатын қаңқасы
(сүйегі) құрастырылып
-
ажыралытылатын киіз жабынды баспана
үлгісі. Биіктігі 135
-
140 сантиметрдей 15 басты (17
-
18 бас болып та
жасалады) алты қанат керегеден (жайылған кереге ұзындығы 290
-
300 сантиметрдей), күмбезін құрайтын ұзындығы 240
-250
сантиметрдей 80
-
90 уықтан, диаметрі 180
-
190 сантиметрдей
шаңырақтан, босаға, маңдайша, табалдырыққа бекітілген ағаш
есіктен (сықырлауық) құрастырылады. Тҿрт туырлықпен, екі үзікпен,
түндікпен Қазақстанның кейбір аймақтарында туырлық жерге
жеткізілмей ұсталады да, оған іргелік киіз жалғасады) жабылады.
Қара үй. Қараша үй.
Кедейлеу адамдар ақ қой жүін таппаса үйін қоңыр жүннен
басылған киізбен жабады да ондай үйлер “қара үй”, “қараша үй”
аталады.
Бай ауылдың шаруашылық үшін пайдаланатын үйлері де
кҿбіне қоңыр жүннен басылған киізбен
жабылып, ҽлгі аттарға ие
болады.
Жабасалма. Жолым үй. Жорық үй.
Киiз үйлер тiгiлу ҽдiсiне байланысты ҽртүрлi аттарға ие. Кҿшiп,
не керуен салып келе жатып бiр қонып аттанатын жағдайда екi
керегенi жайып бастарын түйiстiрiп бекiтiп үстiне киiз жауып жасаған
баспананы жабасалма
атайды.
Кҿш кезiнде шаршаған малдың, кҿш кҿлiктiң жағдайына қарап
аз уақытқа еру жасаған шақта бума уықтарды бастарымен
түйiстiрiп, үстiне киiз жауып жасаған баспананы жолым үй
атаған.
Бұл сҿз жолшыбай жасалған үй мағынасын бередi. Жабасалма мен
жолым үйлерге от жағылмайды.
Жорық
үй,
кейiнiректе
Абылай
хан
кезiнде
кҿп
қолданылғандықтан Абылайша аталып кеткен баспана –
киiз үйдiң
салмағын жеңiлдетiп, тiгу мерзiмiн қысқартады. Абылайшаның
уақытша тігілетін үйлерден ҿзгешелігі оған
міндетті түрде шаңырақ
кҿтеріледі. Қазақ халқының шаңырақты сыйлау үрдісі ҿз ханын
шаңырақсыз жабасалма үйге кіргізуге ұрқсат бермейтін болса керек.
Бұндай үйдiң сүйегi уықтар мен шаңырақтан тұрады. Сырты үзiкпен
ұсталып, тҿбесi түндiкпен жабылады. Абылайшаға, жорық үйге от
жағылады.
Шайла. Шатпа. Күрке. Қос.
АқтаҚыр.
36
Кҿшпелi қазақтар уақытша баспана жасау үшiн кез келген
нҽрселердi қалқитып бекiтiп алып, үстiн киiзбен жаба салатын
болған. Сондай күркенi, қосты жергiлiктi жерлерде бiреулер шайла,
шатпа деп атаса бiреулер ақтағыр деп ат тағып жатады.
Күркені
малды ҿргізіп жайып, жайылым ыңғайына бейімделіп мал
бағатындар кҿбірек пайдаланған. Үлкен үйлер қасында кереге
сыртынан ши ұсталған, “иткірмес” етіп жасап, тағам сақтайтын
күркелер тұрады.
Киіз үй сүйегі
Киіз үй қаңқасын немесе киіз үй сүйегін атадан балаға мирас
болып келе жатқан шеберлік кҽсіпті меңгерген, ҿнер қонған
шаңырақтар дайындайды. Ежелгі аты “қаңқа” сҿзі болғанымен соңғы
атау қазіргі ауызша да, ҽдеби тілде де кҿбірек пайдалануына
байланысты біз де “киіз үй сүйегі” атауын пайдаландық.
Киіз үй сүйегі арнайы дайындалған ағаш сырықтар мен
бұтақтардан дайындалады. Олар желге, жабылатын
киіз
салмағына, ҽсіресе кенеттен пайда болатын дала құйынына
шыдамды етіп жасалынуы қажет.
Киіз үй формасының дҿңгелек түрде алынуы, барлық
бҿлшектерінің бір
-
бірімен айналмалы, қозғалмалы (шарнирлі) етіп
жалғастырылуы киіз үйді жел екпініне, жер сілкінісіне тҿзімді етеді
жҽне киіз үйдің бұндай қасиеттері кездейсоқ құйын соғып, не қатты
дауылға шыдамай құлаған жағдайда үйлерді аз ғана шығынмен
қайта тұрғызуға мүмкіндік береді.
Ҿмірлік тҽжірибе құлаған киіз үйдің ең кҿп зақымданатыны уық
қаламдары екенін кҿрсетіп жүр. Бұндай жағдайға ұшыраған киіз үй
сүйектері зақымданған уық қаламдарын сҽл ұзартып, қайта
қаламдаумен шектеледі де, үй қалпына келтіріледі.
Киіз үй –
қазақ халқының осы дҽуірге дейінгі негізгі баспанасы.
Ауа райы жылылау ҿлкелерде қазақтар қысты киіз үймен қыстап
шығатан болған.
Киіз үй ішін тҿр жақ, есік жақ деп, негізінен екіге бҿледі.
Үйде
тҿр ең құрметті орын. Үйдің оң жағы жастардың, ал сол жағы
37
шаңырақ иелерінің орыны болып есептелінеді. Соған байланысты
тҿрдің оң жағынан сол жағы құрметтілеу. Есік жақты оң жақ босаға
жҽне сол босаға деп айырады.
Киіз үй сүйегі (қаңқасы) –
киіз үйдің үш ҿлшемді кеңістіктік
сұлбасын шығарып тұрған шаңырақ, уық, кереге, есік (маңдайша,
табалдырық, босаға, сықырлауық) деп аталатын мүшелерінен
тұрады.
Тарлау үйді кеңіту мақсатында, үй керегегелерінің біріне бір, кейде
екі қоспа (ені бір метрдей) жалғанады, оны кереге қоспасы деп
атайды.
Киіз үй сүйегін жасауға жарамды ағаштар қазақ байтағының ҽр
тараптарында кездеседі. Киіз үй сүйегін дайындауға сҽмбі тал
(келіншек тал), қара тал, кҿк тал, боз тал, құба тал секілді тал
тұқымдастар мен бірге қайың да пайдаланылады.
Киіз үй сүйегі кҿбіне жоса секілді табиғи ертінділермен
боялады. Табиғи сҽнін жоғалтпау үшін қайың ағашынан жасаған
үйлер боялмай, сол табиғи қалпында қалдыратын болған. Соңғы
кездерде үй сүйегін ҽрлеуге қызыл, кҿк түсті майлы сырлар
пайдаланылып жүр.
Шаңырақ
Шаңырақ сҿзі тек қана киіз үй сүйегінің бір мүшесі ретінде
емес, ол қазақ халқының Кіші Отан
мағынасында түсініп, қасиет
тұтар ұғымы.
Шаңырақ
–
шаңырақ
қарынан,
шаңырақ
кҿзінен,
күлдiреуiштерiнен
жҽне кепілдіктерінен тұрады.
Шаңырақ қарының
шеңбер бойына кереге басының саны мен маңдай уық (саны
5-7)
санына байлансты уықтың қаламы кiрiп тұратын кҿз (тесiк
)
тесiледi.
Шаңырақ екі, үш, тҿрт, кейде одан да кҿп ағаштан құралып
жасалады. Аз қанатты үйлер шаңырағын кейде бір ағаштан иіп
жасайтын да шеберлер кездеседі.
Шаңырақтың дҿңгелек шеңберін тоғын дейді. Кейбір
зерттеушілер еңбектерінде тоғынды бҿген деп атау да кездеседі
(Кеңгірбай Раисов, Сарыарқа, 20 желтоқсан, 1991 ж.).
Шаңырақ кҿзі қиық конус формалы бұрғымен (бас жағы 2 см.,
түп жағы 2,5 см.) ойылады. Шаңырақ кҿзі остерінің арасы 5
-
6 см.
жобада тесіледі.
Күлдіреуіштер аз қанатты үйлерде тҿрт, алты, сегіз ағашты
болып келсе, кҿп қанатты үйлерде он алты ағаштан, шаңырақ
шеңберінің жазықтығына 45 градус доға етіліп жасалып, тҿрт
(одан
да кҿп жерінен) кҿлденең кепілдіктермен бекітіледі. Кепілдікті
38
бақалақ деп атау (Кеңгірбай Раисов, Сарыарқа, 20 желтоқсан, 1991
ж.) да кездеседі.
Кереге саны кҿбейген сайын шаңырақ диаметрінің де
үлкейетініне байланысты, күлдіреуіш шаңбақ түрінен (тҿрт) алтыға,
сегізге дейін кҿбейтіледі. Бұл шаңырақтың конструкциялық
беріктігіне септігін тигізумен қатар түндіктің күмбез қалпын сақтауға,
үйге жауын
-
шашын суларының ақпауын да қамтамасыз етеді.
Шаңыраққа екі, үш не тҿрт желбау жҽне аспа бау тағылады
.
Шаңырақ маңдайы арнайы белгімен белгіленеді. Шаңырақ
маңдайына киіз есіктің бауы оралып маңдайшаға бекітіледі.
Шаңырақ
күлдіреуішінің
доғасының
биіктігі
шаңырақ
диаметрінің тҿрттен бірі жобасында иіледі. Бұл жобаны
Е.Қанафияұлы “Қазақтың киіз үйі” мақаласында (Семей таңы, 1991,
4 қыркүйек): “...киіз үйдің тҿбесіне жауын
-
шашын іркіліп қалмауы
үшін 45 градус шамасында айқастыра бекітілген ағаштарды
күлдіреуіш деп атайды” –
деп, дҽлелдей түседі.
Т.Арынов “Қазақтың киіз үйлерінің түрлері туралы” (Жұлдыз,№
1
1 1993 ж.) мақаласында уықтың шаңыраққа 75 градустық сүйір
бұрыш жасап түйісетіндігі туралы жазады. Тігулі тұрған киіз үйлерді
зерттеу барысында жасалған қортындылар уықтың шаңыраққа 45
градус шамасында бұрыш жасай жалғантындығы анықталды. Киіз
үй уығы қаламдарының сынып, тозып қайта қаламдалуына
байланысты ол градус шамасының аз
-
аздап азая түсетіні
байқалады. Егер уық пен шаңырақ 75 градус бұрыш жасап жалғасса
ондай үй қазақтың киіз үйіне мүлде ұқсамай, тым шошайып жай
күркеге, жабасалмаға ұқсап кеткен болар еді.
Шаңырақ кҿзінің конус тұрінде 2,5 см
-
ден басталып, 2 см
жобада тесілетіні туралы кҿптеген зерттеушілер пікірі бір
-
біріне
сҽйкес келгенімен, шаңырақ кҿзі тҿрт бұрышты етіліп ойылады
деген қате пікірлер де кездеседі (Кеңгірбай Раисов, Сарыарқа, 20
желтоқсан, 1991 ж.;).
Тҽжрибе жүзінде уық қаламы тҿрт бұрышты қиық пирамида
пішінді болады да, шаңырақ кҿзі қиық конус пішінді етіліп ойылады.
Осылай етіп ойылу уық қаламының шаңырақ кҿзіне кіргеннен кейін
қалаған жағыңа бұрып бектуіңе мүмкіншілік береді жҽне бұрған
кезде уық қаламын сынып кетуден сақтайды.
Шаңырақ шеңберінің ұзындығы немесе оның диаметрі туралы
зерттеушілер арасында қате түсінік қалыптасқан. Мысалы:
“...шаңырақтың шеңбері –
3
–
5 м шамасында деген пікірді
(Шаңырақ, үй
-
тұрмыс энциклопедиясы, Алматы, 1990); жҽне
Е.Қанафияұлы “Қазақтың киіз үйі” (Семей таңы, 1991, 4 қыркүйек)
мақаласында қайталаса, Т.Арынов “Қазақтың киіз үйлерінің түрлері
39
туралы” (Жұлдыз,№ 11, 1993 ж. ...шаңырақ... диаметрінің
ұзындығы бір метрден екі метрге дейін жеткен)” дейді.
Шаңырақ диаметрінің тұрақты сан емес екендігі, оның кереге
қанатының санына байланыстылығы туралы деректер келесі
тарауларда келтіріледі.
“Шаңырақ” сҿзінің тҿркіні туралы айтылған пікірлерге
кездеспедік. Қазақ тілінде “шаңбақ” деген сҿз бар. Ол
сҿз тек қана
бір
-
біріне тік бұрышпен бікітілген нҽрселерге арналатын сҿз.
Қауғаның шаңбағы деп құдықтан су шығаратын тері ыдысты
бекітетін, тура шаңыраққа ұқсатып жасаған құралды айтады. “Шаң”
сҿз түбірі болса (қосу таңбасы) “рақ” пен “бақ” жалғаулары
олардың бірін шаңыраққа бірін шаңбаққа айналдырып тұрады. Бұл
мҽселе жҿнінде тіл мамандарына ой толғап кҿруіне болатын секілді.
Уық
Уық шаңырақ пен кереге арасын жалғастыратын, үйге ерекше
сҽн беретін, бір шеті иілген ұзын сырық. Уықтың шаңырақ кҿзіне
кіріп тұрар шеті ұзындығы 6
-
7 см, кҿлденең қимасының бас жағы 2
см, тҿменгі жағы 2,5 см. Жобада, Уық қиық пирамида етіліп
ұшталады. Оны уықтың қаламы деп атайды. Иілген екінші шеті
жалпақтау етіп жасалып, 6
-
7 см жерінен уық кҿзі тесіледі. Уықтың
керегеге бекітілетін жері “уық алақаны” деп аталады. Уықтың
қаламы шаңырақ кҿзіне кіріп тұрады, ал уық алақаны кереге басына
уық бауы арқылы бекітіледі.
Уық саны кереге басына байланысты болса, уық ұзындығы
кереге қанатының санына тҽуелді, ол қанат саны кҿбейген сайын
ұзара түседі.
Академик Ҽ.Марғұланның “Казахская юрта и ее убранство”
(Москва, 1964) атты еңбегінің алтыншы бетінде келтірілген: “30
қанатты хан ордалары болған” –
деген қате пікірді ойланбастан
кҿшіріп жазу ҽдетке айналғандықтан кҿптеген киіз үй туралы
мақалаларда жаңылыс деректер берілген.
Қазіргі тігіп жүрген алты қанатты үйлердің уығының ұзындығы
3 м болса, қазақ киіз үйінің сҽулеттік пішінін сақтай жасалған 16
қанатты киіз үй уығының ұзындығы 7м 30 см, ал 30 қанатты киіз
үйдікі 12 м болар еді.
Ҽрине, ондай уықты екі
-
үш сырықтан құрастырып жасауға
болар, бірақ пайдалану мүмкін емес екендігі қарапайым кҿзге де
анық.
Ұзындығы 12 метр уықпен кҿшпелі ел қалай кҿшер еді, ондай
уықты шаңыраққа қалай шаншыр еді...
Біздің пайымдауымызша қазақ киіз үйінің ең мүмкін қанат саны
16. 16 қанатты үй тіккенде уықты екі ағаштан құрастырады да,
40
уықтың майыспауын қамтамасыз ету үшін уықтардың ішкі жағынан,
орта жерінен жұқа, жеңіл дҿңгелек құрсау бекітіледі. Оны “қарсы
қҿұрсау” деп атайды.
Қарсы құрсауға уықтардың барлығы бірдей бекітілмейді,
кереге сайын бір уыққа бекітсе де жеткілікті деп есептелінеді.
Қалған уықтар оның үстінде жай ғана тіреліп жатады да, оларға ҿз
салмағы мен киіз салмағынан майысып кетпеуіне мүмкіндік
жасалады. Дҿңгелек қарсы құрсау асыл тастармен безендіріліп,
күміспен күптеліп, алтынмен апталып үй сҽнін арттыра түседі.
Киіз үй сүйегін үйшілер дайындайды да, зергерлер мен
шеберлер уықтың қарнауы (иіні) мен қарын, алақанын сүйектеп,
күмістеп, ҽр уықты қолҿнер туындысына айналдырады.
Ең соңында уық қолҿнердің не түрлі қыр
-
сырына жетік қыз
-
келіншектер мен ҽйелдер қолынан ҿтетін болған.
Уық кҿзіне түрлі түсті жіптерден ҿрілген не ызылған бау (уық
бау) ҿткізіледі. Сол баудың кҿмегімен уық кереге басына бекітіледі.
Ҽр кереге ортасына қадалатын бір уық қарының орта жеріне адам
басына тимейтіндей етіп салбыратып сҽнді бау (қар бау) ілінеді. Ол
уыққа “қазықбау шалынып” байланып, екі қатар боп салбырап
тұрады. Баудың екі не үш жеріне бекітілетін сан түрлі пішінде
жасалынған күпекшелер бауға кҿлемдік түр беріп сҽндендіре түседі.
Уық сҿзінің мағынасы иілген, иін, иық сҿздерінің тҿркінінен
алынған деп пайымдауға болар.
Киіз үй уықтарының саны керегелер басының саны мен
маңдай уықтар санының (5 –
7) қосындысынан шығады. Уық кереге
басында бос бас қалдырылмай шаншылады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Маңдай уықтар - Сайын Назарбекұлы Қазақтың киіз үйі

text:
Маңдай уықтар
Қанат саны онша кҿп емес үйлердің есігі керегеден биік
болады. Соған байланысты маңдайшаға қарының ұзындығы басқа
уықтармен бірдей, бірақ иіні қысқалау уықтар қадалады. Ол уықтар
“маңдай уықтар” деп аталады. Маңдай уықтар саны 5
-
7 жобасында
болады.
Кереге
Қазақ киіз үйінің негізі кереге саны немесе үйдің қанатының
саны. Үй керек кісі үйшіге сұраныс жасап, мысалы: “Маған жеті қанат
үй керек” дейді. Үйші үй қанатының санына қарай киіз үй сүйегінің
басқа ҿлшемдерін анықтайды.
Зерттеушілер киіз үйде 30 қанатқа дейін кереге болуы мүмкін
екендіктерін (Ҽ.Марғұлан, “Казахская юрта и ее убранство”, Москва
1964., С.Қасиманов, “Ағаштан түйін түйген”, Қазақ ҽдебиеті 1993, 2
41
кҿкек) жазады. Кереге басының саны, жайылған кереге ұзындығы
туралы да кереғар пікірлер кездеседі. Бір авторлар кереге басы 15
болады десе (57) екіншілері 20
-
22 ге жеткізіп жатады (71).
Жайылған кереге ұзындығы туралы да ҽртүрлі пікірлер бар. Жалпы
жобасы 2 метрден 3 метрге дейінгі жобаны кҿрсетеді. Үй қанаты
кҿбейген сайын керегеде биіктей түседі. Т.Арынов “Киіз үй” атты
мақаласында (Сарыарқа 20 желтоқсан 1991 ж.) киіз үй керегесінің
биіктігі 1,5 метрден аспайды деген жаңсақ пікір келтірген.
Киіз үй керегесінің саны туралы Алдан Смайыл “Қазақтың киіз
үйі” (Астана ақшамы, 7 қыркүйек 1999 ж.) мақаласында “Монгол
халық республикасының академигі Пинген кереге саны жиырмадан
жиырма беске дейін жететін, 500 адам сыйған киіз үйді кҿргенін
айтады. Бұл Монголияның соңғы ханы Наран Герелттің салтанатты
үйі болса керек. Ал ескі аңыздарға сенсек, 75, тіпті 85 керегеден
тұратын киіз үйлер кездесіпті...” делінеді.
Қазақ киіз үйі туралы ҽңгіме қозғаған адам ҽр кез кҿз алдына
жұмыртқадай аппақ, еңселі күмбезді, кҿз үйренген, кҿкірекке жылы,
жаныңа жақын, менің ұям болса дейтіндей үйді елестетуі қажет
емес пе?
Ҽрине, керегені бір
-
біріне таңғыш құрлармен жалғастыра
беруге болар. 85
-
ін емес 185 керегені де жалғастырып, қалқитып
қоюға адам еңбек ете алады. Бірақ ол не үшін?.. Біріншіден ол
керегелерден киіз үй шықпайды. Тҿбесі жабылмайтын қора
жасалады. Киіз үйдің ең күрделі мҽселесі –
уық ұзындығы. Отыз
қанатты үйге 12 метрлік уық қажет болатын болса, 85 қанатты үйге
30 метрлік уық қажет болатын болар?.. Оны қандай ағаштан
жасайды, оны кім кҿтере алады?..
Біздің зерттеуіміздің нҽтижесі алты, жеті қанатты керегелердің
кҿпшілігі 17, 18 басты болып, жайылғандағы ұзындығы 2,9 метрден
3 метрге дейін жететінін кҿрсетті.
Кереге конструцкциялық элемент ретiнде киiз үйдiң
орнықтылығын қамтамасыз етедi жҽне киiз үйдiң барлық салмағын
кҿтерiп
тұрады. Керегелер кҿзiнiң тар, кеңдiгiне байланысты тор кҿз,
жел кҿз болып бҿлiнедi. Кҿп қанатты үйлер тек қана тор кҿз
керегелерден жасақталады.
Керегелер сегмент формасына келтiрiлiп жасалынады да, киiз
үйге дҿңгелек түр бередi
.
Кереге басы шалқақтау
жасалады.
Кереге мен уықты жасау үшiн мол сулы жерлерде ҿсетiн тал
(қарағай, сҽмбi тал...) шыбықтары мен бұтақтарын кептiрiп, содан
соң морлап (ыссы түтінге жҽне от қоламтасына салып жiбiтiп),
42
содан соң киiз үйдiң сүйегiне пайдаланылатын бұйымына сҽйкес
форма берiп суытады, қатырады...
Кереге сағаналары түйенің не сиырдың мойын терісінен
жасалған иленбеген кҿннен дайындалған таспалармен бір
-
біріне
бекітіледі. Оны керегенің кҿгі деп атайды. Сағаналардың екі
шаршысына кҿк ҿткізіледі де келесі қатары бос қалады. Оны “азат”
деп атайды.
Кереге құрайтын ҽрбір ағаш бағытын “желі” дейді. Желінің ең
ұзыны “еріс” деп, қысқалауын “балашық”, ал ең кішісін “сағанақ” деп
атайды.
Керегенің басына күміс шегелер қағып, сүйектеп сҽндейтін
болған.
Кереге сҿзінің мағынасын жайылатын, керілетін деген
түсініктен шыққан болар деп жобалауға болар.
Қазақстанда соңғы кезеңдердегі экологиялық ҿзгерістер
ҽсерінен бұлақтар, кішігірім ҿзендердің тартылуына байланысты
киіз үй сүйегін жасайтын ағаш ҿсетін жерлер жойылып кетуге
айналды. Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы
басын
Қарқаралы тауынан алатын Тоқырауын ҿзенінің бойында
жаратылыс ҽдейі киіз үй сүйегін жасауға жаратқандай тал ҿсетін
жер бар
.
Кереге қоспасы
Қоспа кҿбіне тҿрт, бес қанатты үйлерді аз да болса кеңіту
мақсатында, екі кереге ортасына жалғанатын, ені шаңырақтың бір
ҿлшеміне тең қосымша.
Есік
Киіз үй есігі екеу: біріншісі маңдайша, табалдырық, босаға,
сықырлауықтардан тұрады да (биіктігі 190 см., ені 130 см
жобасында болады), екіншісі тоқылған шиден жасалатын, сырты
киізбен қапталатын есік.
Маңдайша
Сҽулет
ҿнерінде
ғимраттың
порталь
деп
аталатын
архитектуралық конструкция міндетін атқарып тұрған, үйдің негізгі
қасбетін (фасад) басқа жақтарынан ерекшелеп тұратын киіз үйдің
(кҿрікті тас ғимраттардың) бір мүшесі. Маңдайша киіз үй
керегелерінің жоғарғы бастарын тұтас конструкцияға айналдырады.
Маңдайшаға маңдай уықтар бекітіле босаға мен сықырлауықтың
жоғары бастарын ұстап тұрады. Маңдайшаны оюлап сҽндейді.
43
Табалдырық
Маңдайшаның жердегі кҿшірмесі. Тек қана табалдырықты коп
сҽндемейді, бір түсті бояюмен сырлайды. Табалдырық пен
маңдайшаға кереге тіреліп, жалпақ сҽнді құрлармен бекітіледі.
Шаңырақ секілді, табалдырық та киіз үйдің ерекше қасиетті заты
саналады. Табалдырықты баспайды, табалдырыққа отырмайды.
Табалдырыққа сүрінгенді жақсы ырымға жатқызады.
Босаға
Маңдайша мен табалдырық арасын белгілі қашықтықта ұстап
тұратын, кереге бекітілетін, адамдардың үйге кіріп
-
шығуы үшін
арнайы жасалған, екі жаққа ашылатын есіктің айналмалылығын
(шарнирлігін) қамтамасыз ететін мүшесі.
Сықырлауық
Киіз үй есігінің ағаштан жасалған маңдайша мен табалдырыққа
ергенек арқылы айналмалы (шарнирлі) жалғасатын, екі жарылып
ашылатын есігі.
Киіз үй бітімінің геометриялық, сҽулеттік
үйлесімі
44
Қазақстан байтағында ҽлі күнге қазақ халқының тұрмыстық
қажеттілігіне, ұлттық мақтанышына ҿз ҽлінше
қызмет кҿрсетіп келе
жатырған атадан қалған мұра –
киіз үйлер бар.
Маңғыстау ҿңірінде кҿбірек пайдаланылатын алты, жеті қанат
киіз үйлер сүйегіне жасалған ҿлшеулер мен зерделеуден туындаған
қортындылар киіз үй сүйегін дайындау заңдылықтарын анықтауға
мүмкіндік берді жҽне зерттеу жұмыстарының қортындысы киіз үй
сүйегінің ҿлшемдері бір заңдылыққа бағынатындығын байқатты.
Үйшілер киіз үй сүйегінің барлық ҿлшемдерін кереге саны мен
шаңырақ ҿлшемі арқылы шығаратыны туралы, ҽсіресе, шаңырақ
шеңберінің ұзындығының киіз үй шеңбері ұзындығының үштен бір
бҿлігіне тең болатыны ел аузында айтылатын.
Киіз үй сүйегінің ҿлшемдері туралы кейбір деректерді
Ҽ.Х.Марғұланның “Қазақ киіз үйі жҽне оның жиһаздары” атты
кітабынан табамыз.
Ҽлкей Марғұлан кереге басының бҽріне
де уық шаншылатыны
туралы анық жазған. Демек шаңырақ ҿлшемі кереге санына, кереге
басына тҽуелді. Шаңырақ кҿздерінің арасы 5
-
6 см болатын болса,
керегелер басының санын, немесе уық санын 5
-
6 см санына
кҿбейту арқылы біз шаңырақ шеңберінің ұзындығын оңай анықтай
аламыз.
Сонымен қатар Ҽлкей Марғұлан да шаңырақ шеңберінің
ұзындығының киіз үй шеңбері ұзындығының үштен бір бҿлігіне тең
болатыны туралы дерек келтірген (67, 10 бет).
Шаңырақ ҿлшемі жҽне “А” саны
Киіз үй сүйектерінің тұрақты бір сан арқылы жасалалатыны
туралы айтылды. Біздің зерттеуімізде ол сан “Шаңырақ ҿлшемі”
деп аталып, “А”
ҽрпімен белгіленіп 1 метрге тең деп қабылданды,
ал шаңырақ дҿңгелегінің сыртқы шеңберінің ұзындығы “Ш” ҽрпімен
белгіленді.
Бұл санды (ҿлшемді) үйшілер ҿздерінше ҽртүрлі жобада
қабалдауы мүмкін, мысалы 93 см, 95 сантиметр шамасында.
Шаңырақтарына ҿлшеу жүргізілген бірнеше алты қанат үй
шаңырағының сыртқы шеңберінің ұзындығы 570 см (570:6=95 см)
болып кездессе, бір жеті қанат үй шаңырағының сыртқы шеңберінің
ұзындығы 657
см (657:7=94 см) болып кездесті. Шаңырақ
шеңберінің ұзындығын үйдің қанат санына бҿлгенде тұрақты сан
шығатыны байқалды. Ол сан бір метрге (93
-
95см.) жуық шамаға тең
болып, теориялық есептерге бір метр деп қабылданды.
Сонымен:
Шаңырақ ҿлшемі “А”
=
1 метр.
45
Шаңырақ дҿңгелегінің сыртқы шеңберінің ұзындығы “Ш”
Киіз үй сүйегінің барлық мүшелерінің сандық мҽні шаңырақ
дҿңгелегінің ұзындығы “Ш”
жҽне шаңырақ ҿлшемі “А”
санының
кҿмегі арқылы жасалады. Үйшіге керегі бір сан, ол кереге саны “К”.
Үй жасатушы Үйшіге қанша қанат үй жасатқысы келсе, ол ҿзінің
“А” санын кереге санына кҿбейтіп, шаңырақ шеңберінің ұзындығын
табады.
Ш = КА
(1)
Мысал: тапсырыс берушіге 16 қанат үй керек болса, үйші 16
санын 1 метрге кҿбейтіп шаңырақ шеңберінің ұзындығын табады.
Біздің мысалымызда 16 х 1 = 16 метр.
16 қанат үй шаңырағының диаметрі (С
=
пД); Д
= 16 : 3,14 =
5,09 м.
Киіз үй шеңберінің ұзындығы “С
үй
”
Кереге саны арқылы шаңырақ ҿлшемін, ал шаңырақ ҿлшемі
арқылы үй шеңберінің ұзындығын анықтауға болады дедік.
Оқушыларға түсінікті болу үшін мысалымызды тағы бір пысықтап
ҿтелік.
Мысалы: 16 қанатты үй жасау керек болды делік. 16 санын “А”
мҽніне кҿбейтеміз де, шаңырақ шеңберінің ұзындығын анықтаймыз.
Біздің қабылдауымызда “А” саны 1 метрге тең. Демек, 16 қанатты
киіз үйдің
шаңырақ шеңберінің ұзындығы 16 х 1 = 16 метр.
Қазақ халқының күнделікті тұрмыстық тҽжрибесінде үйдің бел
арқанын ширатқан ҽйелдер оның ұзындығын шаңырақ шеңберінің
ұзындығынан үш есе ұзын етіп ҿлшеп алып, оның үстіне киіз үй
босағасына арқанды байлайтын артықтарын қосып есетіні белгілі.
Демек, екі метрдей артық есілсе 16 қанат киіз үйдің белдеу
арқаны
(16 х 3) + 2 метр
=
50 метр.
Киіз үй шеңберінің ұзындығы шаңырақ шеңберінен үш есе артық.
С
үй
= 3Ш + Т
(2)
Т –
тұрақты сан, киіз үй есігінің ені, 130 см.
16 қанат киіз үй шеңберінің ұзындығы:
С
үй
= (3 х 16) + 1,30
= 49,30 м.
Кереге саны
“К” үй иесінің қалауы бойынша анықталады.
К = Ш:А
(3)
“А” саны бірге тең болған жағдайда кереге саны шаңырақтың
метрлік ҿлшем санына тең болады.
Мысал: Үй иесі шеберге (үйшіге) 16 қанатты үйге сұраныс жасады
делік.
Кереге саны 16.
46
Шебер, шеңберінің ұзындығы 16 метр, шаңырақ дайындауға кіріседі.
Шаңырақ диаметрі: (С
=
пД); Д
= 16 : 3,14 =
5,09 м.
Үй шеңберінің ұзындығы: С
үй
= (3 х 16) + 1,30
=
49,30 м
Осылар арқылы киіз үй сүйегінің қалған мүшелерінің ҿлшемдері
анықталады.
Кереге биіктігі
Жайылған кереге биіктігі (Һ
к
)
шаңырақ шеңберінің ұзындығының
(Ш)
бестен бір бҿлігіне тең.
Һ
кер
= Ш:5
(4)
Шаңырақ шеңберінің ұзындығы 16 м.
Һ
кер
= (16 : 5 = 3,20)
Жайылған кереге ұзындығы (Ж
кер
)
Жайылған кереге ұзындығы үш шаңырақ ҿлшеміне тең.
Ж
кер
=3А.
(5)
Жайылған кереге ұзындығы: Ж
кер
= 3 х 1 = 3 метр.
Жайылған кереге ұзындығын одан ҽрі ұзарту кҿші
-
қон
шаруалырына ыңғайсыздық туғызып, ҽрі кереге сүйегін ауырлатып
жібереді. Тҽжрибе жүзінде алты, жеті қанатты киіз үй керегелері
290-
295 сантиметр шамасында болады.
Уық иінінің бұрышы
Зерттеу тҽжрибелерінің нҽтижесінде уық пен еден жазықтығының
арасындағы бұрыш 45 градусқа жуық екені байқалды
.
Кейбір зерттеу жұмыстарында бұл бұрышты 60 градусқа, 72
градусқа тең деген қате пікірлер кездеседі. Ол бұрыш 45 градустан
үлкен болса үй тым шошайып, сҽнсіз болып кҿрінер еді. Ал
бұрышты сол мҿлшерден азайту шық
-
шылау, жаңбырлы кездерде
үйге тамшы таму мүмкіндігін кҿбейтеді.
Уық ұзындығы “У
ұ
”
Уық ұзындығы (16 қанатты киіз үй ҿлшемдері атты .... беттегі
суретте кҿрсетілген) тең қабырғалы тік бұрышты үшбұрыштың
гипетенузасы ретінде анықталады. Р
үй
–
үй радиусы. Р
шаң
–
шаңырақ
радиусы.
У
х
У = 2(Р
үй
-
Р
шаң
)(Р
үй
-
Р
ш
) (7)
Мысал: 16 қанатты киіз үй уығының ұзындығын табалық.
Қанат саны –
16.
Шаңырақ шеңберінің ұзындығы Ш = 16 метр.
Шаңырақ диаметрі (С = пД
ш
); Д
ш
= 16 : 3,14 = 5,09 метр.
47
Шаңырақ радиусы (Р
ш)
Р
ш
= 5,09 : 2 = 2,55.
Киіз үй шеңберінің ұзындығы С
үй
= 3Ш + Т = (3 х 16) + 1,30 = 49,30
м.
Киіз үй диаметрі Д
ш
= 49,30 : 3,14 = 15,70 метр.
Киіз үй радиусі
Р
үй
= 15,70 : 2 = 7,85 метр.
Уық ұзындығы:: УхУ = 2(Р
үй
-
Р
шаң
)(Р
үй
-
Р
ш
)
УхУ = 2(7,85 –
2,55)(7,85
–
2,55)
= 2(5,30 х 5,30) =
56,18.
У = 7,5 метр.
Уық иіні (У
и
)
Уық иіні
“У
и
”
кереге биіктігінің үштен біріне тең.
У
и
=Һ
кер
:3
(8)
16 қанатты киіз үй уығының биіктігі кереге биіктігінің үштен біріне
тең болатын болса: У
и
= 3,2
0 : 3 = 1,07 метр.
Киіз үй биіктігі (Һ
үй
)
Киіз үй биіктігі тҿменде кҿрсетілген формуламен анықталады.
Бұл формуладағы У
и
–
уық иінінің биіктігі, (Р
үй
), (Р
ш
)
үй мен шаңырақ
радиустері.
Һ
үй
= (Һ
кер
+ У
и
) + (Р
үй
-
Р
ш
)
(6)
16 қанатты киіз үй биіктігі
Һ
үй
=
(3,20 + 1,07) + (7,85
–
2,55) = 4,27 + 5,30 = 9,57 метр.
Кереге басы
Жайылған кереге ұзындығы 3 метрге тең болғанда бір керегеде
уық байланатын 16
-17-
18 бас болғаны тиімді деп есептеледі.
12 қанатты үй керегесінің басы (12 х 17) = 204 бас.
Уық саны
Керегеге бекітілетін уық саны 204.
Маңдайшаға бекітілетін уық саны 5
-
7. Барлық уық саны 204 + 7 =
211.
Шаңырақ кҿзі:
Шаңырақ кҿзі уық санына тең.
Шаңырақ шеңберінің ұзындығы (12 қанатты үйде) 12метр.
Шаңырақ кҿздерінің арасы 1200: 211 = 5,68 см.
48
Үй мен шаңырақ шеңберінің ұзындығы жҽне кереге мен уық
биіктіктері арқылы киіз үй киіздерінің ҿлшемдерін (үзік, туырлық,
түндік, іргелік)анықтау қиындыққа түспейді.
Жарияланған ғылыми еңбектерде мақалаларда киіз үйдің
қанатының саны туралы сан түрлі пікірлер айтылады. Сол мҽселені
тҽжрибе тұрғысында қарастырып, киіз үй қанша қанатты бола
алады деген сұраққа жауап беруге тырысып кҿрелік.
Ҽлкей Марғұлан (“Казахская юрта и ее убранство” Москва, 1964)
қазақтардың 30 қанатты хан ордаларын жасағынды туралы
жазады
.
Осы бастаудан алынған, қазақтардың отыз қанатты үй
тіккендіктері туралы дҽлелденбеген деректер басқа да авторлар
еңбегінде кездесіп жүр.
Қазақтар отыз қанатты үй тіккен бе?
Отыз қанатты үй жел ҿтіне шыдай ала ма?
Кҿшпелі елге отыз қанатты киіз үй тігу
қажет пе?
Бұл сұрақтарға жауап бермес бұрын ҽуелі тҿрт қанатты, он екі
қанатты, он алты қанатты жҽне 30 қанатты киіз үй сүйектерінің
ҿлшемдерін есептеп шығаралық.
Қанатты киіз үй
4
7
12
16
30
Кереге саны “К”
4
7
12
16
30
Шаңырақ
шеңбер.
ұзын.
“Ш”
4
7
12
16
30
Үй шеңбер. ұзындығы
“С
үй
”
13,3
22,3
37,3
49,3
91,3
Үй
радиусы
“Р
үй
”
2,12
3,55
5,94
7,85
14,5
4
Шаңырақ
радиусы
“Р
ш
”
0.64
1,11
1,91
2,55
4,78
Кереге
биіктігі
“Һ
кер
”
0,80
1,40
2,40
3,20
6,00
Уық иіні “У
и
”
0,27
0,47
0,80
1,07
2,00
Үй биіктігі “Һ
үй
”
2,52
4,30
7,23
9,58
17,7
6
Достарыңызбен бөлісу: |