title: ШыМыр жаңҒақ - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
ШыМыр жаңҒақ...
(Темірбек Қожакеев жайында бір үзік сыр)
1973 жылы ма, әлде 1974 жылы ма? Әйтеуір біздің курсқа
«Абайтану» мен «Қазақ сатирасы» арнаулы курсы қос-қабат
келді. Әдебиетшілер тобы тағы екі жарылатын болдық. Әлгі
арнаулы курстың бірін профессор Ханғали Сүйіншәлиев,
екіншісін Темірбек Қожакеев жүргізеді. Біздің әулетке әуелден
күлкі түстеніп аттанған. Бір ауыл түгел ойқы-шойқы сөйлеп,
бірін-бірі мүйіздеп, әзілмен түлкі сойғызып, қалжыңмен қасқыр
алдырып жүреді. Содан ба, әйтеуір сатираға жанымыз жақын.
Кейде ащы әжуалап, кейде жұмсақ қалжыңдап жүру – бізге
сүйексіңді әдет. Жаныма жақын сатираға бөліндім.
Аудиторияда отырмыз.
Маңдайы жарқырап, басқан жері шақ-шақ етіп, нақ-нақ
қадаммен кірді Темкең аудиторияға. Аз-кем түгендеді де, дә-
рі сіне кірісті. Сөзі тірі, лекция арасына әзіл-қалжың араласты -
рып та қояды. Сатирадан дәріс оқып, өзі қалжыңнан тысқары
тұрса қызық та болмас. Алғашқы сабақ – «сатираның қоғам-
дағы мәніне, алатын орнына» арналды. Обалы қане, тақыры-
бын тануы мен танытуы, жанрдың жай-күйі, өткені мен бо-
лашағы дейсіз бе? – бәр-бәрін біліп, тауып, шешен сөйлеп жет-
кізіп тұр. Бірінші жартысы жақсы өткен сабақтың екінші жары-
мы жетті менің түбіме. Үзіліске шығып қайтып келгенбіз. Түн-
де ұйқтамағанның әсері ме, дәріс тыңдап отырып көзім ілініп
кетіпті. Бір «құс ұйқы» деген қараң қалғыр бар еді менде. Сол
қысып кетсе бола ма? Ол – өзі біреу біліп, біреу білмей қалатын
бір-екі минөтке жетер-жетпес ұйқы жобасы. Кірпігің айқасып
үлгере ме, жоқ па, әйтеуір тыңайып шыға келесің. Оның үстіне
кешкі ақшам уақыты. Күндізгі ыңыранған лекторлар дәрісі
ыңыршағымызды айналдырып жіберсе керек. Әйтеуір көзім
ілініп кетіпті.
– Әй, Ергөбеков, тұр орныңнан!
Темкеңнің даусы саңқ ете қалды.
Құдайдың төбемнен қосқолдап ұрғанын бір-ақ білдім.
Үрпиіп тұру орнына жымиып көтерілдім орнымнан. «Не де
болса – болары болды. Тәуекел!...»
– Не қарабасты сені? Түнімен қыз қудың ба? Жын қудың
ба? Ұйқтау үшін келдің бе? Тыңдау үшін келдің бе?
Темкең біраз шаңқытты. Онысы жөн. Студенттер ішінен
260
261
дем алады. «Не деу керек? Бірдеңе деу керек шығар..» Мің-
гірледім: – Бір қазықты айнала берсе, кім де болса қалғып кетуі
мүмкін ғой...
– Не дейді-әй, мынау. Бір қазығың не сенің? Менің лек-
циямды сен солай бағалайсың. Ана Кенжебаев, Нұртазин, Ша-
лабаевтардың лекциясын қалай қабылдап жүрсің-ей сен? Сен
немене мына балалардан артықсың ба? Сен туғанда шешең
қалжа жепті де, мына балалар туғанда шешесі қалжа жемеп
пе?
Өкіртіп ұрысты Темкең. Мен жынды адамға ұқсап ыржың-
ыржың күле берсем керек. Аузыма әрқилы сөз келіп-ақ қалады.
Бірақ, айыпты өзім. «Бір елі ауызға төрт елі қақпақ..» Әрі қарай
тыңдамадым. Ұстаз сөзінің ырғағы таныс.
– Отыр. Көремін сені сынақта!
Сылқ ете түстім.
Менің атақты Темірбек Қожакеевтен дәріс тыңдауым осы-
мен тамам.
Келесі сабақта мінезі жұмсақ ағайымыз Ханекең – Сү-
йіншәлиев семинарына ауысып кете бардым.
– Мен сатираға адасып барыппын. Біле-білсек Абай да
сатирик емес пе?! Абай даналығынан сусындайын деп..Сізге
келдім.
– Дұ-р-ы-с айт-а-сың. Әуел бастан Абайды таң-дау-ың ке-
рек еді. Міне, азамат! Абайдан бірінші баяндаманы сен жа-
сайсың. Жарай ма? Ағай дауысын кербез созып қарсы алды.
Сөйтіп аяқ астынан «абайтанушы» болып шыға келдім.
Дәл осы сәтте келесі аудиторияда «Ергөбеков Құлбек! Әй,
ол қайда? Ә, Құлбек құрымай тұрғанда құтылайын деп қашып
кетіпті ғой. Біз де құтылдық деп есептейміз» – деп лекіте күліп,
алып әрі қарай лекциясын оқи жөнеліпті Темкең.
Осы бір қолайсыз кездесуден менің көңілімде «қап, бекер
болды-ау» дегеннен басқа ешқандай бөтен ой, тосаң пікір қал-
ған жоқ. Темкең көңілінде сыз қалмаған секілді. Өйткені, өмір-
дің кейінгі белеңдерінде жылы амандасып, жақсы араласуы-
мыз соның көрінісі.
1982 жылдың наурызы. Қай күні екені есте жоқ.
Сәбит Мұқановтың музей-үйінде жұмыс істеп отыр ған-
мын.
Телефон шылдырады. Таныс дауыс. Телефонда бұйырған-
дай өктем сөйледі.
– Сен мына Бейсекеңнің үйіне келіп кет! Жарай ма?
– Тап қазір ме?
– Тап қазір. Кел!
Сәбең жарықтық пен Бейсембай Кенжебайұлы үйі бір
көшеде. Бір көше ғана емес, бір квартал дейтін бір мүйісте.
Арасы жақын.
Жетіп бардым. Бұрын да барып, Бейсекеңнің халін біліп
кетіп жүретінмін. Шынымды айтсам, ақсақалға бірдеңе болып
қалды ма? – деген күдік алды-артыма қаратпай қуып әкелді.
Барсам, Бейсекең «сорлы болдым ғой» – деп кемсеңдейді.
Мәскен апай Сармурзина «Күйеуім қол көтерген емес. Әкем
үшін мына иттен..» – деп қояды. Филология, журналистика ка-
федралары ұстаздары отыр. Темкең екі белін таянған. Ашулы.
– Әй, сен аяғың аспаннан салбырап түстің бе? Жоқ, мына
шал сияқты, шалдан жаралып, анадан тудың ба? Сен итте
жүрек жоқ екен ғой. Мына Бейсекең саған әке болайын дейді.
Сен көнбейсің. Бейсекең сен түгілі біздің әкеміз. Көрмейсің бе,
әкеміз үшін таяқ жеп, қырылып қала жаздадық. Мені қойшы.
Мына Мастура Ғайсақызына қол көтеріп, оңбаған. Ұят болды.
Өзіміз-ақ бағар едік, Бейсекеңді. Жан деп бағар едік. Бірақ,
біздің өзіміз шалмыз. Кемпіріміз аяғын сүйретіп зорға жүреді.
Өзімізді бағатын кісі керек. Өзіңді білеміз. Келін қазақы бала
дейді. Нелерің кетеді? Бағыңдар мына әкемізді. Бала болыңдар.
Қалап отыр. Ана маскүнемді қойыңдар. Бүгін көшіп кел! Жарай
ма? Кергіме. Бейсекең айтса кергитін көрінесің.
Ашуын ішіне бүккен Темкең төгілді. Ара-арасында «Жарай
ма?» – деп қоятыны болмаса, сөзінің бәрі бұйрық.
– Келіншегіммен ақылдасып көріп едім: «Үдесінен шыға
алмасақ ұят болады. Үлкен кісі...» – деп отыр. Негізінен кір-
қоңын жуатын әйел. Ол жаңағыдай дейді.
– Әйел. Әйел. Кімнің әйелі ол?
– Менің әйелім деп жүрмін ғой... Әзілге шаптырдым.
– Сенікі болса, көндірмей қара басты ма сені? – Әрі қарай
Темкең де қалжыңға басып жіберді. Жұрттың жүзіне шырай
жүгірді.
«Құлбек көндіреді ғой», «Келін қазақы бала болса көнеді
ғой», «Бейсекең өзі жүріп-тұрады. Ауыртпалық сала қоймас».
Біреуі төндіріп айтады. Біреуі көндіріп айтады. «Сорлы бол-
дым ғой» – деп Бейсекең күңіренеді. «Сүйт, сүйт, қарағым,
сүйт». Әйелдер жағы жинала бастады. «Болды. Келістік!».
Тағы да Темкең. Нығарлап жатыр. «Бейсеке, Сізге, қартайғанда
бала құтты болсын! Саған әке құтты болсын!», «Хабарласып
262
263
тұрамыз. Саған сендік Құлбек!». Бәрі біртіндеп есікке беттеді.
Менің лепесім «енді...» деуден әрі аспай, жолдан қиылып кетіп
жатыр. Тыңдайтын ешкімді көріп тұрғаным жоқ.
Шошайып Бейсекең екеуміз екі жерде отырмыз. Люда
жеңгей күйеуін милицияға айдатып жіберген зиялы топты оқты
көзімен атып шығарып салды.
Кішкентай Шыңғыс пен Фархад даладан ойыннан кірді.
Олардың ештеңемен шаруасы жоқ. Бейсекең «аһлеп, уһлеп»
қояды. «Меңжамал бақытты екен. Алдымен кеткен. Мені тас-
тап кетті. Уәдеміз бұлай емес еді» – дейді үзіп-үзіп. «Сорлы
болдым ғой» – дейді тағы да. Кісі аярлық. Жары – Меңжамал
(Минкамал Мұхамедиярқызы ) анамыз қайтыс болғалы көріп
келе жатқаны – осы. Бірге тұруға шәкірті – Бисенғалиев Зинолды
шақырған. Жамал екеуі ақылдаса келе бас тартты. Ұлы Шыңғыс
– Асқар есімді суретші жігітті алып келіп, үйінде тұрғызған.
Өзі «Әкейге серік боларсыңдар» – деп алып келген баланы өзі
шығарып жіберді. Тұрақтамады. Жиі хабарласып, келіп халін
біліп тұратын мен бұл жайлардың бәрінен хабардармын. Аузы
ішкіліктен құрғамайтын ұлдан қайыр жоқ. Бірінші әйелден
ажырасқан. Бір ұл, бір қыз онда кетті. Енді екінші әйелмен
тұрады. Шыңғыс, Фархад есімді екі ұл өсіп келеді. Тәрбие жоқ.
Екі сәбиде жазық жоқ...
Бірсыпыра уақыт отырып, әңгімелесіп, көңілін аулаған
болдым. Бейсекең «Кел. Көшіп кел. Мені балам болып бақ.
Ақырғы сапарға сенің қолыңнан кетейін...» – деген өлердегі
сөзін айтып қалды. Қоштасып қайттым.
Ертеңіне тағы телефон. Темкең. Қандай шешімге келгенімді
сұрайды. Мен қиқаңдаймын. Ол қоқаңдайды...
Тағы телефон. Көтерсем Бейсекең.
– Құлбек, келіп кетші – дейді. Үні жалынышты.
Жақын жер. Жеделдетіп жетіп бардым.
Бейсекең төрде. Қасында Шыңғыс аға. Ванна қабылдаған
ба, сүртініп отыр. Люда жеңгей, балалар көрінбейді.
Әке балаға қарады. Бала басын қасып отырып маған өтініш
айтты.
– Құлбек, сен келін екеуің келіп осында тұрыңдар. Папама
қараңдар. Люда, балалар үйге кетті. Біз енді мұнда келмейміз.
Кеше папамның шәкірттері мені он бес күндікке жібере
жаздады. Зорға шықтым. Суға түстім. Күнәмді жудым. Құлбек
сөйт. Жарай ма?
– Біз Шыңғыс екеуміз осылай келістік – дейді әке байқұс
– Осы соңғы сөз. Мен тіріде табалдырығымнан аттама деп
отырмын Шыңғысқа!
Қысқасы, біз наурыздатып келіншегім Баян екеуміз бір
чемоданмен Бейсекең босағасын аттадық. Біріміз бала, біріміз
келін болып.
Әрине, Бейсекеңе бала болу маған, келін болу Баянға
оңай болған жоқ. Ресейге «өз еркімен» қосылған қазақ елінің,
орысша тәрбие алған аға буынның тағдыры аса оңай болған
жоқ. Ұрпақ урбанизацияға ұшырап туды. Әке мен бала бірін-
бірі түсінбейтін халде тіршілік кешті. Басы жақсы басталған
өмірдің аяғы осылай ырың-жырың болып аяқталып жатты.
Қазақ халқының қадірменді ғалымы – Бейсекең де соның бірі
еді.
Қалай болғанда да жұрт өз әке-шешесін бағудан бойын
аулақ салып, ат-тонын ала қашып жатқан сол бір тұста жарынан
айрылып, жар соғып қалған Бейсекеңе тумасақ та туғандай
бала бола алғанымыз үшін өзімізді бақытты санаймыз. Біз
жарымыз екеуміз Бейсекеңді біздің ғана әкеміз емес, халықтың,
елдің әкесі деп ұқтық. Жастық шақта қызметімізді солай ой-
лап, Бейсекеңдей ақсақалға аямай арнадық. Әсіресе миға
қан құйылу салдарынан жылдап төсек тартып жатып қалған
кездері қиын-ақ болды. Кім білсін?! Темір емес, адамбыз
ғой. Қажыдық талай. Торықтық талай. Дегенде, осы бір ауыр
міндетті абыроймен атқарып шықтық деп өзіміз тәуба етеміз.
Кезінде біздің бұл еңбегігімізді жазушылық ортаның рухани
ерлікке балаған, аңызға айналдырған кезі де бар.
Міне, сол Бейсекеңе бала болуды бізге ерекше міндеттеген
жарықтық Темкең еді.
Кейін білдім. Темкең Бейсекеңе шәкірт десе шәкірт, бала
десе бала екен. Шәкіртін баласындай көретін Бейсекең әдеті.
Оның үстіне, неге екенін, Бейсекең шәкірттері ылғи қина-
лып жүріп қорғайды. Бұл – біріншіден, Бейсекеңнің шәкірт-
теріне бейсауыт жеңіл-желпі тақырып бермей, ылғи бір қиын ға
салатынынан. Сонымен қатар, Бейсекеңмен ғылымда айтыс-
қан ғалым оның шәкірттері жолын міндетті түрде бөгеуге
тырысады. Бұл – Бейсекеңнің концепция ғалымы екенінен.
Бейсекең шәкірттері қорғаса – ұстазының концепциясы ор-
ныға береді, белең алып, бедел алып кетеді. Шамасы, осыны
ойлаған әріптестері Бейсекең шәкірттеріне қарсы шығып
қала береді. Әйтпесе, олар да обал-сауапты білетін жандар.
264
265
Темкең де қазақ сатирасы жайлауын бір өзі иемденіп, соның
жетістігі мен кемшілігін, жанрлық табиғаты мен жаратылу
тарихын бір кісідей жазып, ғылымға айналдыра талдай айтып
жүруіне қарамастан Қазақстанда қорғай алмай қорлық көріпті.
Бейсекең шәкіртін жетелеп Қырғызстанға апарады. Онда ескі
көз достары Қарасаевтар бар. Беделді ғалым. Шолпан қызын
ұзатқан құдандалы ел. Олар қарсы емес. Қайта құшақ жая қарсы
алады. Жеме-жемге келгенде Темкең ізіне түсушілер, жұдырық
түюшілердің аяғы онда да жетеді. Аяғы жеткен соң қазақ қоя
ма, таяғы тиеді. Жап-жақсы басталған іс Қырғызстанда да
жүзеге аса қоймайды. Тауы шағылатын кісің Бейсекең бе?
«Қорғамасаң – қорғамассың. Сенің осы жүрісің, жазған ең-
бегің шын ғалымға тән жағдай. Бір жанрдың табиғатын аштың.
Одан артық не керек?» – дейді. Одан әрі жігерлендіріп, тонның
ішкі бауындай шәкіртін Оғыздар еліне – Әзірбайжанға алып
барып бәйгеге қосады. Бағы жанады. Оншақты жыл шәкіртімен
бірге мұңайып, бірге күліп, өмірдің еңісі мен биігін бірге алып
жүрген ұстазын иманды шәкірт «әкем» демегенде не дейді?!
Аптасына бір-екі рет арнайы келіп Бейсекеңнің көңілін
сұрау – Темкеңнің бұлжымас шарты. Ондайда, Темкең екеуміз
«ауызбен» Бейсекеңе кемпір де әпереміз, тойын да жасаймыз.
Мереке сайын дәл сол күні таңертең почта жәшігінде
Темкеңнің құттықтау хаты құлқынсәріден түсіп жатады. Оны
көбіне ұлы әкеліп жәшікке салып кетеді. Қиғаштай жазылған
құттықтауда толайым жақсы тілек толғанып, соңына таман
«Құдай бұйыртса бір сары қарын бәйбішені Сізге ұйғарып
жүрмін. Той болар күн алыс емес» – деген әзіл де аралас жүреді.
Әкеліп, ашып Бейсекеңе оқып беремін. Бейсекең езуін тартып
әлсіз күледі. «Айналайын!» – дейді әлсіз ғана.
Біреуге ойын керек, біреуге өлім керек дегендей, өзін-өзі
зорға алып жүріп келе жатқан Бейсекеңе елден өтініш арқалап
келушілер бар. Олар не балаларын оқуға түсіруді сұрайды.
Немесе, өз бетімен оқуға келеді тағдыр айдап. Қолынан кел-
генінше Бейсекең оларға жәрдем еткісі келеді.
Бірде балдызымның сыныптасы келді. Жетім қыз екен.
Онсыз да барар жері жоқ қызға «Бағын сынап көрер. Үйде
тұра берсін» – дедік Баян екеуміз. Әлгі қыз балаға бірте-бірте
жанымыз аши келе оқуға түсуіне тілек қосқымыз, ықпал еткіміз
келді. Бейсекеңді артық қинағымыз келмейді. Өзі төсек тартып
жатып «оқуға бала түсір» деп өтініш айтқызу ауыр. Кісілікке
жатпайды. Бейсекеңнің халін білу, көңілін сұрау үшін Темкең
келді әдетінше. Әзіл-қалжың әңгіме арасында Темкең қыздың
жайын сұрай қалсын. Мен дәнекерші болып Бейсекең шәкіртіне
тапсырма беріп кеп жіберді.
– Темірбек, мен жетім өскенмін. Жетім бала көрсем жаным
ашып тұрады. Мына қыз бала әке-шешесі жоқ, аға-жеңгесінің
қолына қараған жетім екен. Аға-жеңге менде де болған. Әке-
шешедей қайдан болсын?! Жазатыны бар дейді Құлбек. Осы
бала оқуға түсетін болсын, Темірбек.
– Болды Бейсеке! Әңгіме бар ма?! Келін, мына қыз бала
Бейсекеңнің көрпе-төсегін жуысуға жәрдем ете ме? Жәрдем
етсін. Еңбек бір жағы өзіне тәрбие. Студентпін десін.
Ой, қыз баланың қуанғанын көрсең.
Бейсекеңнің бір ауыз сөзімен оқуға түсті. Оқуға түсіп қана
қойған жоқ. Бес жыл бойына қаһарлы декан Темірбек Қо жа-
кеевтің қамқорлығында болды. Сөйтіп Меңдігүл Шыңдалиева
Бейсекеңнің батасымен бақытын тапқандай болған.
Бірде үйге Бейсекеңнің туған жері – Шымкент облысы,
Бөген ауданынан аудандық газеттің бас редакторы ақын ағамыз
Нармахан Бегалиев келді баласын алып. Он жылдықты бітірген
баланың талабы – журналистика.
Негізі – Бейсекең кіндігін туған жерден үзіп алған кісі. Оқта-
текте ағасының қызы – Тәш апай болмаса, ешкім хабарласып
жатпайды, ешкім елден келе бермейді. Осындай жағдайда,
Нармахан аға Бейсекеңді елмен байланыстырушы дәнекер
азамат. Нармахан келгенде Бейсекең міндетін кісіге артып,
төсек тартып жатып қалған. Есі бірде кіреді, бірде шығады
дейтін жағдай. Өзіне келген бір сәтте Нармаханды танысты -
рып, келген жұмысын айттым. Басын изеді Бейсекең. Күрмел-
ген тілімен «Темірбекке айт» дегенді ишара аралас білдірді.
Уақыт, жағдай талғамай келіп Бейсекең көңілін сұрайтын Тем-
кең уақыт, сағатында кірді үйге. Хал сұрады. Бейсекеңнің
жатысына налыды. «Академиктердің келіншектерінің ықы-
ласын аударған қайран Бейсекең!» – дейді ишаралап. Оны
Бейсекең мен екеуі ғана түсініп жатса керек.
Темкең шабыттана сөйлеп отыр. Бірде торығады. Ондайда
көзіне жас та үйіріледі. Бірде, айқай қалжың айтып, бөлмені
басына көтеріп, қарқылдап кеп күледі. Бейсекең Темкеңдей
сүйікті шәкірті айтқан әңгімеге іштей ілесіп, бірде көзіне жас
алып, бірде езу тартып, жымиып қойып төсекте жатыр. Тезегін
266
267
өзі тастай алмай жатқан адамды Темкең екеуміз екеулеп ауыз-
бен қыз көрсетіп, үйлендіріп, тойын да жасап қоямыз.
Әңгіме арасында маған ымдады. Бөлмеге кірген Дидар
баланы – Бегалиевті нұсқады.
– Не айтады? – дейді Темкең маған қарап.
– Мына бала Бейсекеңді туған жерімен байланыстырып
тұрған жалғыз «шуда жіп» (Ғ.Қайырбеков) – аудандық газеттің
бас редакторының баласы. Осы баланы оқуға түсірсін – дейді
Бейсекең.
– Бізге ме?
– Иә. Журфакқа!
– Кәне бері қарашы-ей бала. Болатын бала ма, жоқ па? Атың
кім?
Бөлмеден Бейсекеңнің шелегін алып сыртқа шығуға бет-
теген бала жұмсақ үнмен өзін таныстыра бастайды.
– Болды Бейсеке. Сіз айтқан соң, бізде не тұрыс бар?!
Тапсырмаңыз орындалады, Бейсеке! Шелек-шелек боқты төге
бер, бала! Бейсекеңнің боғы да дәрі, қарағым. Әлі шелек-шелек
боқ төккенің тарихқа айналады...
Кеше Бейсекеңнің көлеңкесін сағалаған көп кісі сырттап
кеткен. Ал, шәкірттері адал. Мұхтар Мағауин жүр «Бейсекеңнің
қолжазбасын қашан әкелесің? Қаражатын дайындатып қойдым.
Тезірек қолжазбасын әкеліп, ақшасын алып кет. Бейсекең
қисайып қалса – қиналып қаласың, бала!» – деп.
Темкең ұлық тұтқан ұстазы соңғы демі бітіп Ана – Жер-Ана
қойнына біржолата кеткен соң да ол кісінің рухына адалды ғын
танытты. Сирек те болса «Амансыңдар ма?» – деп телефон
шалатын. Дүние құбылып кеткен бір заман болды емес пе?
Темкеңнің өз басына да бұлт үйірілді емес пе? Партиядан шы-
ғарылып, қызметтен қуылып, көрмеген құқайды көрді. Мо йы -
ған Темкеңді көргенім жоқ. А.С.Пушкин атындағы (қазіргі
ұлттық кітапхана) кітапханаға барып, «Ақ жол» секілді сот-
талған сөздерді ашып, қазақтың небір қасқа мен жайсаң аза-
маттарын қайраткер ғана емес, қаламгер райында да қара тізім-
нен арашалап алып, қайта тұлғалап, халқына қайта таныстырып
жатты. «Жыл құсы», «Көксеңгірлер» кітаптары солай келді
өмірге. Сол кітаптарды, ондағы журналистік қырынан ашы-
лып, қайраткерлік биігіне барып сабақтасатын шығармашылық
порт реттерді бас алмай, шөліркей оқып оты рып, Темкеңнің
өзге әріптестері секілді «мынау алыс, мынау жақын» деп бұра
тарт пай, беделге салмай, барынша әділ бағалап жазғанына куә
болдым. Аға – ағаламаған, бедел жағаламаған, турасын айт қан
да ,қарап тұрған. Бұл – бір жағы өзі де жалған жала жабы лып,
қолдан ұйымдастырылған қуғын зардабын көрген адамның
1937 жылы нақақтан-нақақ күйіп атылып кеткен жан дардың
тағдырын терең түсінуі, қайта құруға байланысты ақтаңлақтар-
ды ашуға өз тарапынан қолқабыс жасауы, қаламгер ретін де
үлесін қосуы! Сонымен қатар, ұстазы Бейсекеңмен тізе қоса
еңбектеніп жаз ған қазақ баспасөзі тарихын зерттеуді заңды
түрде одан әрі ұластыру. Бұл да кезінде ұстаз ұсынған, тапсыр-
ған тақырыпқа адалдықтың куәсіндей. Темірбек Қожакеевтің
сол екі кітабында қазақтың небір қасқа мен жайсаң азаматтары
рухани ақталды, тарих толқыны аумалы-төкпелі күй кешіп,
қазақ ұлты тәуелсіз ел боламыз деген ұлы ұмтылысқа түскен ХХ
ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы талай атпал азаматтың ұл-
тын сүю, халқын құрметтеу, өз мүддесінен халық мүддесін жо-
ғары қоя сөйлеген сөзін тасқа басқан талай газеттің өмір-тари-
хын шын талқылап жазып, шынайы методологиялық жітілік-
пен хатқа түсіріп кеткен Темкең. Соның жуан ортасында өмір
сүрген уақытына орай журналист Бейсембай Кенжебайұлының
шығармашылық портреті. Онда Бейсекең, қазақ баспасөзіне
20-шы жылдары келіп араласып, жаңа газеттерді негіздеуші,
сөйтіп ұлт журналистикасын қалыптаушылардың қатарында,
қазақ баспасөзінің тарихын ұлттық тұрғыдан зерттеуші, оны-
мен шектелмей, қазақ журналистикасы теориясын жасау шы-
лардың бірі болғанын әділ айтып береді. Бейсекеңдей ұстаз-
дың ұстаздығын, оның әдебиет тарихы саласындағы реформа-
торлығын да жеткізіп зерттеп, жетелі баяндаушы да Темірбек
Қожакеев!
1994 жылы Бейсембай Кенжебайұлының туғанына 90 жыл
толды.
Тәуелсіздікке қол жеткізген еліміз қуана тойлап, қол
соғатын бір әдемі сәт деп ойлағанбыз. Олай болмады. Бір
жағы өмір бойы сыртта өсіп, сырттап қызмет істеп туған ауыл,
облысымен байланысты ойламаған фидаиылық әсері шығар,
бір жағы қасиетті перзенті қадірін біле бермейтін марғау пе-
йілдің самарқаулығы болар, әйтпесе атасын тексеріп ала қоя-
тын өңірдің суықбауырлығы ма, әйтеуір, Бейсекең тойы бас-
пасөз бетінде қаншама жазып, мәселе көтеріп жатқанымызға
қарамастан, алға бір жылжымай қойды. Бейсекең туған өңір,
268
269
жылы жақтан үп еткен жылы самал еспеді. Амалсыз сол кезгі
Мемлекеттік хатшы, халқымыздың дана перзенті, кісі қадірін
білетін Әбіш аға Кекілбайұлына хабар жеткіздік, мәнсіз жайды
аңғарттық. Өзі де Бейсекеңдей ой шешенінің шәкіртімін деп
есептейтін Мемлекеттік хатшы білек сыбанып кірісті де мәсе-
ле оң шешілді. Туған жерінде Бейсекеңдей әзіз ұстаз, ғажа-
йып табанды ұлтшыл ғалымды елімен, туған жерімен қайта
қауыштырар той жоспарланды. Комиссия жауапты хатшысы
ретінде делегация құрамын жасақтауға атсалыстық. Әрбір
шәкіртін туған баласындай көретін ұстаз тойына кешегі бала,
бүгінгі бас сөзді айтып жүрген шәкірттерін алаламай-бөлмей
іріктеп қостық. Жуан ортасында Темірбек Қожакеев.
Тұтас бір вагонды алып оңтүстікке беттеген қонақтар ара-
сында гу-гу әңгіме, бейресми сұхбат. Қарсы алдында отырған
Рымғали Нұрғалиұлы қайдағы сұрақтарды қойып, Темкеңді
сөйлетіп отыр.
– Сонда не дейді бұлар Сізге, Темке? Коммунист болса
Сіздей-ақ болсын, декан болса Сіздей-ақ болсын. Не істемедің
дейді бұлар Сізге?
– Бір сөзбен айтайын ба?
– Өз еркіңіз. Бейсекең туған Бөгенге жеткенше екі құлағым
Сіздікі...
– Бір сөзбен айтсам «Өлтіреміз» – дейді.
– Сіз өлмей қала бересіз. Қазақтың «бессмертный Кощейі.»
– Ей, неге өлейін? Оларға қор қылғанда өлмей қала беремін.
Және ештеңе болмағандай жүремін. Жауларымның жыны келе-
ді. Ең болмаса ері мойнына кетіп, ұнжырғасы түсіп, мұрнынан
боғы ағып жүрсе дейді. Мен өйтпеймін. «Кесіп ал!» – деп қарап
тұрамын. Ол жаналғыштарыма ұнамайды. Ұнамаса қайтейін?
Ұстазымыз Бейсекең өнегесі. «Басыңа іс түссе, бұқпа! Басыңды
көтеріп жүр. Дұшпаныңның мысы басылады» – деп үйреткен.
Бейсембай Кенжеабайұлының туғанына 90 жыл толуы об-
лыста жақсы аталып өтті. Шәкірттері ақжарылып сөйлеп, ақ-
тарылып сыр айтты. Ұстаз ұлылығы, талант тұғырлылығы, ол
қозғаған тарих тұңғиықтығы соның бәрін ұлттың көркеюіне
қалтқысыз жұмсаған Бейсекең данышпандығы тілге тиек етіл -
ді. Мемлекеттік хатшының бағалауға толы құттықтау хаты
оқылды. Міне, осы тойда «бірінші», «екінші», «үшінші», «төр-
тінші» деп ұстаз ерлігі мен өрлігін саусақпен санап, қолмен
қойғандай етіп сөз сөйлеген ақадал шәкіртінің бірі – Темкең –
қайтпас қайсар қазақ Темірбек Қожакеев болды.
Той тарқады.
Ауыл-аулымызға қайттық. Өмір бойы ой кешіп өткен ойлы
адамның тойынан ой кешіп қайттық. Мен ол кезде Түркістан-
да – Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік универ си-
тетінде доцентпін. Түркістанға қарай жол тарттым. Қонақтар
Алматыға аттанды. Көзіммен шығарып салып, Ал матыға деген
қимастығым сағынышқа айналып туған Түркістанға қайттым.
Ауылдың алыстап кетуінен шығар, әйтеуір Бейсекеңнің
өзге шәкірттері секілді Темкеңмен де байланысым сиреді.
Түркістаннан Шымкент ауысып, облыстық әкімдікте біраз жыл
қызмет атқарып қара орын – қара шаңырақ – Түркістанға 2003
жылы қайта оралдым. Бұл жолғы қызметімнің түрі –Қ.А.Ясауи
атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің вице-пре-
зиденті. Қызмет еткен жеріңнің мүддесін алдымен ойлайсың.
Ол заңды. Қызмет соңынан кетіп біраз жыл суыған қалам ісімен
бірге, жаныңа жақын жақсылығын көп көрген қимас жандар-
ды да іздей бастайсың. Сол іздеген қимас ағалардың бірі тағы
да Темірбек Қожакеев болыпты. Жақсы лектор, бір жанрдың
білгірі тұтып Түркістанға қызметке шақырыппын. Сол бір сәтті
күнделікке былай түсірген екенмін:
«Жақында Темкеңмен телефон арқылы сөйлестім. Кәдімгі
профессор Темірбек Қожакеев.
Барлық жерден шеттетілген, содан да жетімкөңіл болып
жүр екен. Телефондағаныма қуанып қалды. Алғысын жаудырып
жатыр. Рас шеттетілген. Темағаңның өзінен де бар. Мінезі
жайсыз. Жүрген ортасына сыйымсыз. Өзімде кемшілік бар
ау, менікі қатеау деп сірә да ойламайды. Тек «алға!» Ұстаған
жерде тырнағы, тістеген жерде тісі қалады. Балашаға, кәрі
құртаң, алысжақын деген ұғым жоқ ол кісіде.
Бірақ, осы кісіде бір жақсы мінез бар. Өз көңілі жеткен
жерге – адал. Бірінші – сатира жанрына адал... Содан соң,
ұстазы Бейсекеңе (Кенжебайұлы) мейлінше адал...
Асылы, кісі дүниеден жақсылық іздей білуі керек. Кім
болғанда да кісі бойынан жақсы мінез, жайсаң қасиеттер
іздеуі керек. Іздесе – табады. Темірбек Қожакеев ағамыз
бойынан мен жақсылық іздеймін. Сол жақсылықты табамын.
Содан хабарластым. Қуанып қалды. «Мені де іздейтін кісі бар
екен ғой» – деп қалжыңдап қояды.
270
271
Хабарласқан себебім:
1. Біздің журналистика кафедрасына келіп, дәріс берсе.
2. «Бейсембай Кенжебайұлының кабинетін» ашып едім.
Облысқа қызметке кетсем, жаңа басшылық кабинетті жа
уып, әріптес бір ағамыз ішіндегі кітаптарын алып кетіпті.
«Кабинет ашқаның жақсы екен. Тапаталтүсте үптеп кеткен
кім? Масқара!» – деді ол. Соған кабинетті қалпына келтіру
үшін өзіңіздің жеке кітапханаңыздан кітап берсеңіз. Айта
алмай тұрмын, тіпті кітапханаңызды түгел бізге берсеңіз.
Тізімдеп алып, өз атыңыздан қояр едік. «Беремін кітап,
беремін. Бейсекеңнен бөлектейтін не бар? Бейсекеңді бас
етіңдер. Шәкірттерінің кітапханасын сонда қойып төбесіне
бірбір сурет ілсеңдер жетіп жатыр.»
Екі өтінішіммен де келісті. Қанша айтқанда ескі кадр.
Журналистер «Темірбек Қожакеевті көрген едік, тыңдаған
едік, білім алған едік» – деген сөздің өзі не тұрады?!
20 шілде 2003жыл».
Иә, күнделігіме осылай деп жазыппын.
Бірақ, Темкең Түркістанға келе алмады, халықаралық
университет студенттері оның дидарын көріп, шебер оқылар дә-
рісін тыңдай алмады. Екеуара әңгімеде денсаулығы жөнінде тіс
жарып ештеңе айтқан жоқ еді. Сөйтсек, соңғы кезде денсаулығы
сыр беріп жүреді екен. Біраз уақыт өткен соң Темкеңнің дүние
салғанын естідік. Ұлы Мәдет хабарлады. Жылап тұр. Ата-ана
баланы өлгенімде жыласын деп табатын болуы керек. Барып
топырақ салғым келді-ақ. Реті келмеді. Түркістанда тұратын
замандас досы Рахаң – Рахманқұл Бердібайды жарақтап жол-
ға дайындадық. Маған Темкең жарықтық оңайлықпен шағыл-
майтын шымыр жаңғақ секілді елестейтін. Кеңестік қоғамда
шағылмаған «шымыр жаңғақты» ажал шіркін шақты... Кімді,
нені шақпаған ажал! Атпал азамат жалғасы бар. Соңында қал-
ған із бар. Одан бері бірсыпыра жылдар өтті. Азат жеңгей де
қайтыс болды. Жақсы жандар еді. Салған бір уыс топырағымыз,
оқытқан дұғамыз осы естелік болсын!
14 қыркүйек,
Түркістан.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БақыТТы ҒҰМыр - СарасөЗ (Әдебиеттану, сын әлемі)

text:
БақыТТы ҒҰМыр
(Ұстаз, ғалым Серік Қирабайұлы жайында)
Алқалы көпке ұсынылар мақаланың тақырыбын тап осы -
лай атауды ұйғардым. Сөйттім де, сөз объектісі – Серік Қи-
рабайұлы һәм оның әдебиетке еселей-еселей үлес қосып келе
жатқан бір шоғыр құрдастары хақында ой кештім…
1932-33 жылғы ақшұнақ аштық. 1937-38 жылғы сүркіл
сүргін. 1941-45 жылғы сұрапыл соғыс. Соғыстан кейінгі ста-
линдік қуғын-сүргін. Хрущевтік «жылымық» – жартылай жа-
риялылық. Брежневтік даңғаза «молшылық». Горбачевтік жа-
риялылық. КСРО аталатын жалмауыз империяның күйреуі.
Ға сырлар бойы бодандық қамытын киген қазақ халқының
бос тандық алуы, егеменді ел болуы, тәуелсіздік. Уақытша та-
рыншылық…
Осының баршасын бір адам бастан кешіп отыр. Осының
баршасын бір буын әдебиетші, ғалымдар бастарынан өткеріп
барып келіп жетті бүгінгі күнге.
«Дүние – бір қисық жол бұраңдаған…» – деп халықтың
қара өлеңінде айтылғандай замана қырық құбылған. Қоғам ның
құбылуы – Адамның тағдырына әсер етпей тұра ма? Теңізде
толқын тұрғанда кеме шайқалмай ма? Дауыл түйені шайқаған-
да ешкіні аспаннан көр деген, сол бұраңдаған қисық жолдардан
аман өтіп, сол кеме шайқалған толқындардан бүгінге аман же-
тіп, жетпісін тойлағалы отырған, тойға жәй келмей, бойындағы
бар жұпарын жұртына беріп, толайым еңбекпен келіп отырған
аға буынды бақытты демегенде кім дейміз?! Бірі емес, бір буын
– осылай! Соның бірі – академик Серік Қирабайұлы!
Жетпіске еңбегімен жетіп отыр дедік. Рас сөз. Өңгесін
бы лай қоя тұрып, Серік Смайылұлын алайықшы. Жақында
«Се рік Смайылұлы Қирабаев» (1996 ж) аталатын биобиб ли-
ог ра фиялық көрсеткішті парақтаған жайым бар. Мына жайға
қараңыз: әлгі көрсеткішті түзушілердің дерегіне ден қойсақ,
күні бүгінге дейін С.Қирабаев қаламынан 565 еңбек туыпты.
Екі докторлық, 26 кандидаттық ғылыми жұмысқа жетекшілік
етіп қорғатыпты. Ағымдағы баспасөзде ғалым, сыншы ең-
бектері жайында жетпіске тарта мақала жазылып, пікір біл-
діріліпті. Осының баршасы қыруар еңбек емес пе? Сөз жоқ,
қыруар еңбек! Ол еңбектердің ойы, қыры, еңісі, биігі аралас,
272
273
әрине. Серағаң жайында мақала жазғанда еңбектерді атап-атап
шығудың өзіне қыруар уақыт кетер еді. Биобиблиографиялық
көрсеткішті түзушілер 95 беттік кітап жинақтап, шығарып
отыр. Міне, мәселе қайда? Ал, біз бұл ұзын-ырғасы көлемді,
қазына-байлығы мол үлкен шығармашылық тағдырдың басты-
басты сипаттарына ғана тоқталамыз.
Ұзақ та, баянды шығармашылық жолды бақылап, қалам-
герлік тұлғаны бағамдағанда нендей ерекшелік, қандай қадір-
қасиетті байқадық?
Әдеби сынға Абай атындағы педагогикалық институттың
екінші курсында оқып жүргенде жазған «Идеясыз жинақ»
(«Социалистік Қазақстан», 24.Х.1948 ж) мақаласымен келіп
араласқан Серік Қирабайұлы өмір белеңдерін өнімді еңбекпен
алып келе жатқан әдебиетші ғалым. Тәй-тәй басқан студенттен
сардар сыншылыққа дейін, аспиранттан академикке шейінгі
ұзақ та жемісті жолда талай сын мақала, талай оқулық, талай
монография жазылып, жарық көрді. Серағаң қаламынан туған
дүниелер рецензиядан шолып талдай жазатын проблемалық
мақалаға дейін, оқу бағдарламасын түзу, оқу кітабын құрас-
тырудан он екі-он үш рет қайта басылған оқулыққа шейін,
очерктен – шығармашылық сыни очерк кітабына дейін, барлау
мақаладан маңызды монографияларға шейін ұласым тауып
жатады. Аға буынның тынымсыз ізденіп, өнімді жазатын
мінезі, әдебиет керегіне, халық кәдесіне жарайық деген оймен
алуан жанрға барған жан-жақтылығы Серік Қирабайұлына да
мирас болған. Ол – әдеби процесті үздіксіз бақылап, пікірін
алғаусыз айтып сын жазған сыншы, орта мектеп, жоғары
оқу орындарына арнап оқулықтар, оқу-әдістемелік еңбектер
тудырған ағартушы-педагог, ғылым саласында маңызды моно-
графия, толымды зерттеулер берген ғалым. Айтылған жай,
қалам тартқан жанрлардың қайсысын да Серік Қирабайұлы
әдебиет ісінің ұйымдастырушысына айнала жүріп атқарғаны
және мәлім.
Ойлап отырсақ, әдеби сынға үлкендердің үмітін оятқан
тү бітиек бала қалпында келген ол көрнекті ғалым, акаде мик,
Абай атындағы Мемлекеттік, Шоқан атындағы академия лық
сыйлықтардың иегері, Қазақстан, Қырғызстан Республика ла-
рының еңбек сіңірген ғылым қайраткері биігіне дейін үш түлеп
өсіпті.
Алпысыншы жылдарға дейін Серік Қирабайұлы баспа, бас-
пасөз орындарында қос-қатар қызмет атқарған, әдебиет қана
емес, түрлі өнер саласына сыншыл ой-пікірімен араласқан,
көркемдікті – идеялылық, эстетикалық талғамды – социалистік
реализм арнасынан іздеген, уақыт талабын, КОКП шақыруын
алғы планға шығарыңқыраған, байламын бүкпесіз айтатын
белсенді сыншы райында көрініпті. Қазақ әдебиетімен бірге
«Одақ» әдебиетінің кейбір ақын, жазушылары хақында қалам
тербеу, аудармамен шұғылдану, көркемөнер жайында жазу –
сыншының ізденіс өрісін, қалыптасу кезеңін байқатқандай. Ал-
дындағы аға буын М.Әуезовтің – Абай, С.Мұқановтың – Шо -
қан, Б.Кенжебаевтың – Сұлтанмахмұт, Қ.Жұмалиевтің – Ма-
хамбет, Е.Ысмайыловтың – Жамбыл жайындағы ізденісі, сы ни
очерк, монография жазу дәстүрін жалғастырып бұл жылдары
әдебиетшінің «Спандияр Көбеев», «Ғабиден Мұс тафин» се-
кілді сыни очерк, монография беруі – уақытында үлкен табыс
еді. Екі дәуірдің екі ақын, жазушысы шығармаларын жан-жақты
талдап, ашып көрсетуде бұл монографиялардың орны бөлек.
Ал, саны көп сын мақалалардан бізге қазақ балалар әде-
биеті жайында жазған мақала, рецензиялары көбірек ұнады.
В.Г.Белинский рухында жазылған «1949 жылғы балалар әде
биеті» /1950/, «Балаларға арналған жинақ» /1951/, «Ба лаларға
арналған әңгімелер» /1953/, «Балалар әдебие тінің кейбір
мәселелері» /1954/, «Қазақ совет балалар әдебиетінің кейбір
мәселелер» /1954/, «Детям – хорошие книги» /1954/ аталатын
мақалалар проблемалылығымен, танып айтып, тал дай қоюы-
мен көңілді елең еткізген кезінде. Балалар әдебиеті – бейкүнә,
жанап кетсең жаныңа шуақ ұялататын кәусар бұлақ секілді
мөлдір әдебиет қой. «Пионер» журналындағы бас ре дакторлық
қызмет әсері ме, әйтпесе балалар әдебиетінің кен желеп келе
жатуы жанына батқаны ма, әйтеуір Серағаң біраз жыл қазақ
балалар әдебиеті мәселелерін назардан тыс қал дырмай айтып
отырды, жазып жүрді. Осы әңгімені балалар әдебиеті ғана емес,
сол жылдардағы әдебиеттің негізінен проза, поэзия жанрына
қатысты да айтуға болады.
Алпысыншы жылдарға дейін Серағаңның кандидаттық
диссертация қорғауы, «Қазақ совет әдебиеті тарихының очер-
кі» /1958/ атты іргелі томға «Ғабиден Мұстафин» секілді бай-
салды зерттеу еңбегімен қатысуы – сыншы өміріндегі елеулі
274
275
сәттер, белең дерлік белесті сәттер. Міне, осы кезеңдерден
бас тап С.Қирабайұлы сыншылықпен бірге ғалымдықты да
мақсат тұтты, табанды зерттеушілікке ден қойды. Кейбір сын
мақалаларымен «одақтық» баспасөз бетінен көріне бастауы да
– осы жылдар.
Алпысыншы жылдар – империялық қоғам ниетін оңға
бұрған, жазықсыздан жазықты болып сотталған, атылған жан-
дарды ақтауға алғаш ниеттенген «жылымық» кезең бол ғаны
баршаға белгілі. Деміккен бөлмені, терезені бір ашып жел-
деткен, тас қараңғы тамұқта отырған пендеге жарқ еткізіп көзін
қарықтыра күн сәулесін бір себездетіп өткендей болған сол
бір «жылымық» кезеңі – сыншы Серік Қирабайұлы және оның
буындастары үшін қайта түлеген екінші кезең болды. Қазақ
жазба әдебиетін Мәшһүр Жүсіп Көпеевтен бастап, қазақ кеңес
әдебиетінің алғашқы бетін Жамбылдан бастап ашып келген,
соған өзі сенбей, өзгені сендіргісі келіп, әуре-сарсаңға түсіп
жүрген әдебиетші-ғалымдар КОКП-ның ХХІ съезінен кейін
жазықсыз жазықты болып, нақақ күйген, атылып кеткен Сәкен
Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіровтерден тартып,
жиырмасыншы, отызыншы жылдары әдебиетімізге үлес қосқан
үлкенді-кішілі дарындар өмірі мен шығармашылығына ден
қойды. Міне, осындай жағдайда Серік Қирабайұлы дауылпаз
дарын Сәкен Сейфуллин тағдырына ен тақты. Қазақ, орыс
тілдерінде Қазақстанда, Ресейде дүркін-дүркін басылым көрген
«Сәкен Сейфуллин» аталатын еңбек алпысыншы жылдардағы
алдын-ала ертерек туған, факты, дерегі бай, архивтік ізденіске
толы. Сәкен өмірін, өсу жолын жеке-дара алмай, өскен ортасы,
қанат жайып, қалыптастырған қоғамдық-әлеуметтік фактор,
әдеби-қаламгерлік ортамен сабақтастыра қараған, бір ғана
қаламгердің әдеби мұрасымен шектелмей, отыз-қырық жылдық
әдеби өмірді бар қайшылығымен, табиғи қалпымен көрсететін
байсалды еңбек еді. (Сәбеңше жақша ішінде айта кетерлік бір
жай – бүгінгі уақыт өзгерісіне орай ескіріп қалмады ма екен
деп, мен жақында әріптес ағаның аталмыш еңбегін қайта
ақтарып, оқып шықтым. Сонда дерек, дәйегі бай, ой мәйегі
болымды бұл еңбек әлі де өз оқырманына айтарын сақтаған
қажетті, қызықты монография сапында екеніне көз жеткіздім).
60-70-80 жылдар – Серағаңның күнделікті әдеби процесті,
жанр табиғатын, таланттар тағдырын үзіліс-үздіксіз бақылап, өз
мақалаларымен үн қатып отырған, өнімді жазған, алғы саптағы
сыншылық кезеңі. Мақалалар жинағын бір томдап, екі томдап
жарыққа шығарды. П.Косенко, Фаткуллин аудармасымен ма қа-
ла, монографияларын орыс аудиторияларына алып барды. Орыс
аудиториялары да қазақ сыншысының еңбегін жатсынбай,
жақсы қабылдады.
Сапар саздары, аяулы аға, қимас қатар-құрбы жайында
естелік жазу да осы екінші кезең жемісі. Қалай айтсақ та, бұл
кезеңде де С.Қирабайұлы жемісті еңбек еткен.
Сексенінші жылдың аяғынан империяда дауылды, жауын
ды
күндер басталды. Қайта құру рухымен халық оянды, буырқан-
ды. Бодан халықтардың біразы бостандық алды. Қазақстан
қолы егемендікке жетті. Бұрын революция рухымен деп ойла-
ған ойларымызға тұман тұнды, социалистік реализм рухымен
деп сөйлеген сөздерімізге күмән кірді. Хрушевтік «жылымық»
беріде жүр екен, халық қоғам құрылысын түбірінен өзгертіп
жіберді. Өнер дүниесі абдырады. Өнерпаздар ойланды. Өзгенің
жазғанын былай қойып, көркем шығармасына «ұлы орыс»
халқының бір өкілін міндетті түрде енгізіп, ақыл айтқызатын
ақын, жазушы, аға ұлт – ұлы ел әдебиетінің кіші ұлтқа әсер,
ықпалынсыз сөйлей алмайтын сыншы, ғалымдар, енді келіп,
алдымен өз жазғандарына күдікпен қарайтын халге жетті.
Бұған дейін жазған, бұған дейін жазылғандардан «садақа»
айтып, қалғандарын іріктеп, қайта қарамасқа болмай қалды.
Бұл күнге жетпегендерді қайтейік, аман жеткендер абыр-сабыр
күйге түсті. Бойда күш, ойда қуат бар, ұлтын, жұртын сүйген,
өздерін сыйлайтын қаламгерлер өздері өмір бойы жазып
келген дүниелерге қайыра оралып, сын көзбен қарауға, қайта
түлеп, қайта жазуға ден қойды. Ұлғайған жасқа қарамай, қайта
түлеген әдебиетші-ғалымдарымыздың бірі – академик Серік
Қирабайұлы!
Серағаңның үшінші түлеуі, тіпті бөлек, ерекше өнімді,
тура жолдағы, тазару жолындағы табысты дүниелер болды
ғой деп ойлаймын. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым
академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтын басқара жүріп, Қайта құру рухымен өмірге
келген «ақтаңдақтарға» Серағаң алдымен себепкер басшы –
ұйымдастырушы болып араласты. Ұлы Абайдың, алау ақын
Сұлтанмахмұттың екі томдығы, маздаған Мағжан, аяулы Ақаң,
276
277
Жақаңдар, ғұлама Ғұмардың бір томдық еңбектерінің жарық
көруіне тікелей атсалысты. Аталмыш «ақтаңдақтарды» айту,
ашу, әділетті қалпына келтіру жөнінде қызметтік хат, мерейтой,
конференцияларға байланысты баяндамалар жасау, міне Серағаң
басшы бола жүріп атқарған істер. Демек, 90-шы жылдары,
ғалым үшінші рет түлегенде, әдебиетке – ұйымдастырушы
ретінде, өзіне дейінгі аға буын атқара алмаған, (атқаруы мүмкін
емес еді) міндеттерді мойнына ала отырып араласты дейміз.
Тек ұйымдастырушы ретінде ғана араласты ма әдебиетке?
Жоқ. Әдебиетке беліне дейін шешініп тастап, міндетке бел ше-
сінен бата отырып, білекті түрініп, еңбекші ретінде араласты.
Серағаң қаламынан бұл кезеңде проблемалық мақала, ал-
ғы сөз, баяндама, әдеби сын очерк, мақалалар жинағы туды.
Солардың ішінен бізге «Жүсіпбек Аймауытов» (Өмірі мен
шығармашылығы) – (1994 ж) пен «Әдебиетіміздің ақтаңдақ
беттері» (1995) аталатын еңбектері ерекше ұнайды. Ғалым,
сыншының шығармашылық үшінші түлеуінің жемісіндей болып
өмірге келген осы екі еңбекке аз-кем аялдауға тура келеді.
«Жүсіпбек Аймауытов» – шығармашылық очерк кітабы.
Сыншылық сапта жазылып, жарияланған көп мақаланы былай
қойғанда, әрідегі – «Спандияр Көбеев», «Ғабиден Мұстафин»,
берідегі «Сәкен Сейфуллин» секілді толымды-толымды зерттеу
еңбектерін берген, енді келіп өзінің сол еңбектеріне ойлана
қарап отырған кісіге бүгін келіп Жүсіпбек Аймауытов жайында
зерттеу очерк кітабын жазу қайдан оңай болсын?!
Адамның шығармашылық түлеуі – оның ішкі жан-дү-
ниесінің жаңаруынан басталары хақ. Жаңа зерттеу Серік Қи-
ра байұлындай кейінгі буынның көбіне ұстаз, рухани жетек ші
кісінің сол ішті-тысты жаңаруының кепіліне жатады. Кей бір
азаматтар Серік Қирабайұлының арқалы ақын Қасым Аман-
жолов жөнінде ана бір жылдары артықтау сөйлеп жібергенін
бетке шіркеу ететін сыңайлы. Өмірге диалектиканың көзімен
қарау керек деп жатамыз. Ал, алдымыздағы аға, жанымыздағы
замандасқа сол диалектиканың көзімен қарауға жоқпыз. Біле
білсек, бетбұрысты Серік Қирабайұлы тап сол қасиетті һәм
қасіретті Қасым ақынның өзінен бастаған жоқ па?! Сөйтті.
Жайшылықта арқалы ақынның жыртысын жыртқансып жү-
ретін көп қазақ Қ.Аманжоловты ұмытып кете жаздаған кешегі
80 жылдығы тұсында, ақын өлеңдерін түгелге жуық білетін,
қай өлеңінің қандай жағдайда, қандай қасіретке ұшырап жұл-
маланғанын, қытымыр саясатқа байланысты қандай жол да-
рының үзіліп, кесіліп, түсіп қалғанына дейін қалт жібермей
қадағалаған әдебиетші оның бір томдығына қатырып тұрып
алғысөз жазды. Алғысөздің шынайылығы, мәтіншілік жітілігі
бізді қатты қызықтырды. Ескінің соңы болып қала ма деген
әдебиетші көңіл кірін кетіріп, жаңалықты көш-керуенге осы-
лай қайта ілесті. Содан соң сол бетбұрыс берекесіндей болып
«Жү сіпбек Аймауытов» зерттеу еңбегі келді дүниеге. Елемеуге
бола ма? Жоқ. Болмайды! Болмайтын себебі, бұл еңбек екі
жақты жаңалықты мәнге ие. Алдымен Аймауытовтай алыпты
қалам қуатымен қайта «тірілтуіміз» – қасиет, содан соң автор
үшін де!
Басы шарға түсіп, тағдыры тәлкекке айналған Ж.Аймауытов
әдеби мұрасы әлі түгел жинақталып жеткен жоқ. Ал, қолға
түскен, жинақталып жарияланған дүниелері барша қауымды
жорға стиль, төгілген тілі, көркемдік нәрімен таңқалдыруда.
Қандай көрнекті қаламгерден айырылғанын үлкен-кіші бү-
гінгі күні шамалауда. «Өмірінен деректер», «Алғашқы із
деністер», «Үлкен прозаның тұңғышы», «Ақбілек» секілді
тарауларға жүйелене жазылған «Жүсіпбек Аймауытов» –
алыптар тағдырына деген берекелі бетбұрыстың басы. Бұл
еңбек – жүсіпбектанудың алғашқы қазық-қадаларының бірі.
Бұрын «Берекелі бетбұрыс» аталған мақаламызда айтылғандай,
еңбектің бағалы бір сипаты, ғалым жаңа зерттеуі тұсында өзі-
нің ертеде айтқан пікірлерінің бірсыпырасын қайта қараған.
Айталық, бұрындары «Қалың малды» – қазақтың алғашқы
романы ретінде қарайтын Серағаң бұл жолы райдан қайтады.
Бұрындары «Тар жол, тайғақ кешуді» үлкен роман үлгісі ретін-
де қарайтын зерттеуші «Бірақ, бұл тарихимемуарлық кітап»
– деп, біріншілікті «Қартқожаға» ұсынады. Бұл жолдар мен
ойларда өз пікір, көзқарасын қайта қараудан бастап, әде биет-
шінің қазақ әдебиеті, оның роман жанры жөнінде ақ сөйлеуі,
әділ байлам жасауы бар. Ғалымның өз концепциясын қайта
қарап отырған әділетті жүрегі көрінеді. Сүйсінесің.
Аға буын ғұмыр бойы жиған тәжірибесін – жеткен жетісті-
гі, бармақ тістеткен кемшілігі болар, әйтеуір ойға түйгенін ке-
йінгі ұрпаққа ақжарылып айтар тұста тұр. Ақжарылып айту,
тәжірибесін беру. Бұл не? Ол қалай жүзеге асады?
278
279
Бұл – ғылымда методологиялық мақалалар жазу. Бұл –
сында өткен өмір, көшкен керуен жайында қанын шығарып,
шынайы шыншыл естелік жазу.
Ағалық жасқа жеткен Серағаң ұлғайған жасқа, молайған
тәжірибеге орай осы екі міндетті қатар атқаруға кірісіпті. Соң-
ғы кезде жарық көрген – «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері»
– мақалалар жинағы бізге осындай ой түйгізді.
Жинақтағы «Әдебиет пен өнер – ұлттық идеологияның
маңызды саласы», «Әдебиет – ұлттың рухани байлығы», «Қайта
құру және әдебиеттану» – секілді мақалаларда бүгінгі таңда
әдебиет ісін қалай өркендетеміз, ғылымды қалай дамытамыз,
әдебиетті қалай зерттеу керек? – дегендей методологиялық
мәселелер көтерілген. Расында белгілі бір объектіні зерттеу
үшін зерттеу методологиясын меңгеру, концепцияны айқындау
шарт. «Ешбір қоғам, мемлекет идеологиясыз өмір сүре алмай
ды. Идеологияның жоқтығы қоғамның даму бағдарын әлсі
ретеді, оны құлауға жеткізеді» (4-бет) дейді ғалым. Жанашыр
сөз. Қазақ әдебиетінің көп томдық тарихын жазу, оны мето-
дологиялық жағынан қалай жазу керектігі хақындағы ойлары
терең толғанысты. Бұл зәру мәселе. Әттең, уақыт шіркін, қара-
жат жағдайы мұрсат бере ме?! Халық әдебиетінің 150 томдық
үлгісін бастырсақ деген ой да мейлінше ізгі. Бұл да бастала бе -
ріп, қағаз тапшылығынан тоқтап, жалғасын күтіп тұрған іс.
Мұның бәрі не үшін? Әрине, әдебиет – әдебиет үшін дейтін
сәттер де болады. Бұл да тым жат пікір болмай қалды. Алайда,
ғалым әлгі халық әдебиетінің 150 томдығын шығару, қазақ
әдебиетінің көп томдығын жазуды – халықты рухани игілікке
кенелту, осы уақытқа дейін үстем идеология салдарынан
кеткен кемшілікті жөндеу, келешек ұлттық болмысы мықты,
есті ұрпақ тәрбиелеу мақсатында айтып отыр. Түптің түбінде
осындай әдебиет істері ұлттық идеологияны қалыптастыруға
сеп боларын, ал қалыптасқан идеология халықты асыл мұрат-
тарға жетелер деген оймен толғанады ғалым. Ұлы Абай әде би
мұрасынан бастап, әр буын ақын, жазушылары асыл туын-
дыларын мәтіндік (текстологиялық) жағынан жіті зерттесек
деген ой да келешекті кезей, келер ұрпақты меңзей айтылған,
методологиялық жетелілікке бастайтын ой. Шортанбай, Жанақ,
Ақан сері сынды азды-көпті зерттелген ақындар табиғаты жа-
йында жаңаша сөйлеу, Ақаң, Жақаң, Мағжан, Жүсекең, Сұл-
танмахмұт жайындағы мақалалар да көп жүк көтеріп тұрған
дүниелер.
Сонымен ардақты аға, кемел ғалым, академик Серік Қира-
байұлы үш түлеп, үш үлкен белеңнен өтіпті. Енді жетпістің
асуына келіп тұрған беті екен. С.Қирабайұлы тұлға! Оны тұл-
ғаға айналдырып тұрған нендей ерекшеліктер? Түйіп айтсақ,
олар мыналар: 1. Әділдігі. 2. Қимыл ілкімділігі. 3. Өзі жазып
қана қоймай, белгілі бір объектіні өзгеге тақырып етіп ұсынар
кеңдігі. 4. Қазақ әдебиеті қазынасын орыс тілі арқылы кезінде
үлкен аренаға шығарған азаматтығы. 5. Әдеби процесті тұтас
көргісі келетін алымдылығы. 6. Ақ деп таныса пікірін батыл
қорғайтыны, қажет пе, өз пікірін қайта қарауға баратын объ-
ективтілігі. Әрине, осының қай-қайсысына да өмірден, ғы-
лымнан мысал келтіріп дәлелдей айтуға әбден болады.
Бізде көбіне-көп әдебиетші, сыншы ғалым еңбегі жана
бермейтін. Еңбек етіп, өнбегін көрмейтін, бейнет кешіп, зей-
нетін кешпейтін, жайсаң сыншыдан кез-келген өлеңші кеудесі
көтеріңкі, кез-келген жайдақ прозашының шоқтығы биік жа-
татын. Әмсе солай көрінетін. Гәп – жанрда емес, жазушыда,
мәселе – талапта емес, талантта екенін жұрт ескере бермеуші
еді. Өткен жыл, әдебиетші ғалымдар үшін рахымды жыл
болды. Жеті ғалымға Мемлекеттік сыйлық берілді. Соның бірі
– Серік Қирабайұлы! Шығармашылық недәуір ұзақ, шабысты,
табысты өткен еңбекшіл жылдардың нәтижесіндей бұл сый-
лық – лайықты сый-құрмет! Бұл – әдебиеттану ғылымы және
оның қайраткерлері еңбегінің елене бастауы. С.Қирабайұлы
жетпіске күш-қайраты кеміп, жазар жоспары ортайып келген
жоқ. Алда қайнаған еңбек. Құдай қуат берсін!
1997 ж.
280
281
КеКІрелІдеН БаСТалҒаН жол
Әдебиет те бейне алуан талант тағдырынан сабақталып,
тармақталып тынымсыз ағып жататын өзен секілді. Сан
тарау тағдыр жолынан саяқ келген талапкерлерден бір буын
құралады. Дарын шама-шарқына орай қалыптасқан буыннан
біреу қара үзіп шығады. Дара шығады да бүтін буын, қала берді
тұтас халық мерей-мақтанышына айналады. Халық ұлына,
қалаулы перзентіне айналып өтеді өмірден. Мәселен, Мүсілім
Базарбаевты алайықшы.
Сұлу Сырдың жағасында көңторғай шаруа отбасында
жарық дүниеге келген Мүсілім Базарбаев қаламгерлік пен
қай раткерлікті егізқатар ұштастырып халқына елу жыл қыз-
мет етті емес пе? Өмір жолына үңілсек, 1948 жылы Қазақ
мемлекеттік университетінің тарих-филология факультетінің
журналистика бөлімін тәмамдаған ол «Лениншіл жас» («Жас
алаш») газетінде, Қазақстан Ғылым академиясының Тіл және
Әдебиет институтында кіші ғылыми қызметкер, директордың
орынбасары, директоры, Қазақстан мәдениет министрі, Қа-
зақстан Сыртқы істер министрі қызметтерін атқарды. Кезінде
Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінде де істегені бар.
1971-1985 жылдар аралығында бірнеше дүркін Қазақ КСР жо-
ғарғы Кеңесінің депутаты, Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің мүшелігіне кандидат болып сайланды. Азамат
атқарған қызмет кезіндегі атауымен беріліп отыр. Қазір бұл
қоғамдық және мемлекеттік қызметтердің бірі де жоқ. Тіпті ол
қызметтерді атқарған азамат та көрінбейді арамызда. Мәселе –
кезінде болғандығында. Шағын ауыл – Кекіреліден басталған
жолдың халық тағдырымен сабақтасып әдемі жалғасқандығын
айтқалы отырмыз ғой баяғы. Әйтпесе мәңгілік не бар мына
жалғанда?! Үзеңгі қағыстырып, әдебиетте қатар келе жатқан
әріптестерінен Мүсекең жүріп өткен жолдың өзі бөлек қой.
Осынау асу-асу жолдар, сеніп тапсырылған қызмет Мүсекеңе
көрсетілген құрмет қана емес, жүктелген ауыр міндет те еді.
Жауапты қызмет атқара жүріп әдебиетпен шұғылдану, оның
ішінде мехнаты көп ғылыми-зерттеу және аударма саласында
еңбектену оңай емес. Мүсілім екі саланы егіз қатар жарысты-
рып, жарастырып алып жүре білді.
Әдеби-сын мақалалар жазуды университет қабырғасынан
бастаған М.Базарбаевтың әдебиеттану ғылымы саласындағы
алғашқы адымы 1954 жылы қазақ орта мектебінің 10 сыныбына
арналған «Қазақ совет әдебиеті» оқулығы. А.Нұрқатов,
Б.Сахариевпен бірге жазған оқулықтың өзіндік өзгешілігі бар.
Бұл – қоғамның жаңа белеңіндегі рухани қажеттілікке бай-
ланысты соны методологиялық тәсілмен қаруланған ав торлар
жазған еңбек. Қазақ әдебиеттану ғылымына жігерлі, екпінді,
дайындығы мол жаңа күштің келуінің айғағы. Алыс сапарларға
айдалып, атылып, сотталып дегендей түрлі себеппен қатары
сиреген қазақ әдебиетшілерінің сапын нығайту еді бұл! Егер-
де, уақытша жағдайға байланысты жазылған кезеңдік қана
оқулық болса, ол оқулық қайта басылмас еді. Оныншы сынып
оқушыларына арналған оқулықтың арадағы отыз жыл беде-
лін де сан рет қайта басылуы педагогикалық-ағартушылық
талаппен бірге эстетикалық талғамға да толық жауап беруінің
белгісі болса керек.
Мүсілім Базарбаевтың әдеби жолы – оқулық жазумен
осылай басталады да үлкен өредегі әдеби-эстетикалық пробле-
маларды қарастыратын мақалалар жинағы мен маңызды мо-
но графияларға ұласады. Жылдар межесінде дүниеге келген
«Қазақ поэзиясындағы адамның образы», «Нәрлі дәстүрлер»,
«Әде биет және дәстүр», «Қаһарлы жылдар жыры», «Өлең –
сөздің патшасы, сөз сарасы», «Әдебиетіміздің эстетикалық
байлығы», «Көрікті ойдан көркем сөз», «Ерлік пен еңбек дас
таны» (Ә.Нарымбетовпен бірге) секілді мақалалар жинағы,
монографиялар қазақ әдебиеттану ғылымына өзіндік үлес бо-
лып қосылды. Бәрі бірдей демейік, осы еңбектердің бірсыпы-
расы бүгінгі талап-талғамға да жап-жақсы жауап береді. Мүсі-
лім марқұм айтар ойы болмаса ақ қағазды бекер «қараламай -
тын» өзіне де, өзгеге де талапқой, тәкаппар да талғампаз әде-
биетші еді! Ойға алғанын артық тіл безеу, айырықша жалты-
рақ, жыл тыраққа ұрындырмай, қарапайым, бірақ сөлді тілмен
ұстамды, жүрдек оқылатын, жақсы қабылданатын тілмен жа-
затындығы да ол еңбектердің қаламнан бүгін туғандай оқы-
луына септеседі деп ойлаймын.
Еңбек ерекшеліктен тұруға тиісті. Ол ерекшелік – авторын
замандастарынан бөлек тұлғалауға керек. Осындай талап биі-
гінен қарасақ М.Базарбаев қаламынан туған еңбектердің мы-
надай ерекшеліктерін аңғарамыз.
Біріншіден, докторлық диссертациясын Шығыстану инсти-
тутында, орыс тілінде қорғаған ол еңбектерін қос тілде –
қазақша, орысша қатар жазды. Еңбекті екі тілде жазу – үлкен
жауапкершілік тілейді. Өйткені, кезіндегі Одақ оқырманы,
282
283
бүгінгі ТМД елдері оқырмандарының дені қазақ әдебиетінің
бар жай-жағдайын, сол орыс тіліндегі еңбектер арқылы
бағалайды. Мүсекең, бәлкім сондықтан да болар орыс тілінде
жазылған үлкенді-кішілі еңбектеріне үлкен жауапкершілікпен
қараған. “Образ человека труда в казахской поэзии” (1961),
«Живые традиций» (1962), «Эстетическое богатсвто нашей
литературы» (1976) аталатын еңбектері орыс тілінде жазыл -
ды. Қазақ әдебиеті даму эволюциясы образ табиғаты, эстетика-
лық мұраттарын сырт аудиторияларға жеткізе насихаттауымен
де бағалы бұл еңбектер.
Екіншіден, М.Базарбаев негізінен поэзия зерттеушісі. Әмсе
қазақ поэзиясындағы ұлттық дәстүр мен жаңашылдық проб-
лемасы М.Базарбаев зерттеуінде тыңғылықты, тиянақты шеші-
мін тапқан деуге болады. Ол әдебиеттің ең күрделі проблемасы-
ның бірінен саналатын ұлттық дәстүр мен жаңашылдықты
қазақ поэзиясы мысалымен шектелмей, алыс, жақын шет ел
әдебиетімен байланыстыра, философиялық еңбектерді қаты с-
тыра отырып, әдеби эстетикалық, философиялық категория дә-
режесіне көтере зерттеген проблемашы ғалым. Тіпті, ара-тұра
ұлттық дәстүр проблемасына қатысты пікір айтқан, арнайы
қарастырған философ ғалымдармен полемикаға баратын мінезі
ұнайтын еді бізге. Бұл – әдебиетші ғалымның жан-жақты
дайындығын, ойға алған проблемасын кең қамтыр алымды-
шалымдылығын байқататын мысал.
Үшіншіден, белгілі бір кезең әдебиетін зерттегенде сол дәс-
түрдің елеулі-елеусіз фактілерінің ешқайсысын назардан тыс
қалдырмауға тырысады. «Ерлік пен еңбек дастаны» – аталатын
зерттеуден осындай тыңғылықты тиянақтылық табамыз.
Аталған дербес еңбектердің сыртында 1960 жылы Москва-
да жарық көрген «Қазақ әдебиеті» зерттеу очерк кітабы, 1960-
67 жылдары жарыққа шыққан алты томдық «Қазақ әдебиеті-
нің тарихы», М.Әуезов шығармалар жинағы тікелей Мүсекең
басқаруымен, Жамбыл, С.Сейфуллин шығармалар жинағы қы-
зықты алғысөзімен жарыққа шықты. Жетпісінші жылдары ке-
зіндегі кеңес әдебиеті мәселелері бойынша Ашхабад, Джонь-
якартада өткен ЮНЕСКО жиындарында, Швеция, Германия,
Чехословакия, Дания, Конгода арнайы баяндамалар жасағанын,
ұлт мәдениеті жөнінде шетелдік оппоненттеріне тойтарыс бе ріп,
мақалалар жазғанын ұмытуға болмайды. Ол мақалалар кезін-
дегі саясат ығында жазылған-ақ шығар. Оның үстіне бүгінде
шетел жөнінде ұғымдарымыз да оңғарылып жатыр. Әйтсе де,
ол мақалаларда қазақ ұлты мәдениетін қорғау, ол баяндамалар-
да қазақ жұртын шетелге шығара насихаттау бағытында көп
бағалы ойлар айтылғанына күмән бар ма?! Кеңестік кезеңде
жасалған әдебиет, сол кезеңде қалыптасқан мәдениеттен бір-
жолата безінбейтін болармыз. Кеңестік кезеңнің рухани құн-
дылықтарын кезеңінде кеңестік дүниетаным, идеологиямен
келіп насихаттап жатса, сол дүниелердің баршасы бүгін түкке
тұрмайды деуге негіз жоқ. Өз кезеңінде мемлекет қайраткері
болып халықаралық мінбелерден баяндама жасаса, қаламгер
болып мақала жазса, Мүсілім Базарбайұлының ол әрекеттері
шетел жұртына қазақ жұрты, қазақ әдебиетінің көп мәлімет-
дерегін, көп-көп қадір-қасиетін жеткізіп жатты емес пе?!
Кейбір әдебиетшілер ұлт әдебиетін сақтау жолы – тұйық
ұстау секілді пікірде. Бұл – кеңею орнына, тарылу. Зиялы тұтып
жүрген кей азаматтың сыртқы тұрқы келгенімен, ішкі болмысы
таяз тартып, сиықсызданып барады. Ұмытпасақ В.Гюго болар,
шынайы интеллигент болып қалыптасу үшін жылына кемінде
мың кітап оқу керектігін айтқан. Оқу – оқу ғой. Кісінің іші таза
болса оқу да интеллигент ретінде қалыптастыруы мүмкін. Ал,
іші таза болмаса, оқудан да пайда аз. Ал, ұлт әдебиетінің көшін
түзеп, өркениет өрісіне жол тартуы үшін – әлем әдебиетімен
тығыз қарым-қатынас керек. Мұндай қарым-қатынастың ма-
ңызды бір жүйесі, өкінішке қарай бұл күнде әлсіз тартып
кеткен Аударма. Аударма – елші. Бар ғұмырын аудармаға ба-
ғыштаған қаншама аяулы адамдар атаусыз қалды бұл күнде.
Майталман аудармашы Хасен Өзденбаевтың өз тәжірибесін
тәржіма жөнінде оқулық, методологиялық еңбек дәрежесіне
көтере жазған арнайы кітабымен қолжазбасынан танысқан
едім. Құнды дүние еді. Жаны жайсаң тәржіманның қолжазбасы
кітап болып жарыққа шықпай, баспалар тартпасында қалды
ма, қайдам?! Әдеби мұрасы – әңгіме өзегіне айналып отырған
Мүсілім Базарбайұлы И.С.Тургеневтің «Алғашқы махаббат»,
«Ася», «Көктемгі тасқын», «Бекет үй» повестерін, Арис то-
фанның «Лисистрата комедиясын», М.Ибрагимовтың «Ме
зозой тарихы» пьесасын қазақша сөйлеткен тарлан тәржі-
машы.
Мүсілім Базарбайұлы өмірден мемлекеттік қызмет пен
қаламгерлік міндетті қатар ұстап өткен жан. «Қызметке
барсаң, Базарбаев әдебиетші ғой дейді. Академиктік сай лауға
284
285
түссең, Базарбаев министр ғой дейді. Мансап пен ғылымды
қатар ұстаған қиын екен» – дер еді Мүсекең өзара әңгіме-
сұхбатта. Алайда өмірінің соңына дейін білгенін, дұрыс деп
тапқан пікірін кім-кімнің бетіне де қасқайып қарап ірікпей
айтып өтті. Өмірінің соңғы кезеңі – қайта құру дәуіріне тап
келген Мүсілім бірде оң, бірде теріс дегендей бірсыпыра ой-
пікір айтты, ағымдағы баспасөзде жасырмай, жаппай, ықпай
жазды. Мүсекеңе қарсы жазылған мақалалар да болды. Кімнің
қай пікірі дұрыс, оны “өтпелі кезең” аталатын сарыөзектей
ұзаққа созылған осы бір ауыр белең, сын сәттен асқан соң, емін-
еркін отырып таразылау шарт. Қандай пікір айтса да Мүсілім
Базарбайұлы біреуге жағынуды ойламайтын, көңіліндегі әділ
байламындай көріп айтатын, қазақ қоғамының өсу-өркендеуін
армандай айтатын, жас қоғам, жаңа мемлекетке пайдам тисін
деген ойда болатын. Ол ойлары – қазақ елі дербес болса, кеңдеу
болса деген мақсаттан туындайтын еді.
Мүсілім Базарбайұлы – сенгіш еді. Сенгіш кісі кейде
сөзге ереді. Сенгіш кісі – ақкөңіл. Ақкөңіл жан – алданғыш,
арандағыш. Әлдекімнің шын болмысын жасырып, өтірік көлгір
бейнесін көркейтіп көрсетіп бауырына кіріп кеткенін білмей
қалатын. Өзі бірбет, өжет жан, содан да алданып, арандап қалып
жүретін.
Қайта құру дегеннен шығады, Мүсілім Базарбайұлы өзге
еңбектері бір төбе де, «Көрікті ойдан – көркем сөз» (Рауан
1994) аталатын еңбегі бір төбе. Ол – қолынан қаламын түсірмей
өткен Мүсекеңнің уақыт бетінің бері қараған сәтінде әдебиетті
де, өзін де қайта қараған кәделі еңбегі. Өзіне өзі сын көзбен
қарай білгенінің кепілі. Аталмыш еңбектің қай-қай мақаласы
да мазмұнды, ерекшелікті. Дегенде екі монографиялық очеркке
арнайы тоқтала өтуді парыз санаймын. Оның бірі – “Құдіретті
өлең өнегесі” (Мағжан Жұмабайұлының өлең әлемі), екінші-
сі – «Шәкәрім ақын» аталатын еңбек. Аталмыш қос еңбек –
Мүсілім Базарбайұлының ұлт әдебиетіне сергек қарағанының
белгісі. Әдетте, біз үлкен қызметте болған азаматтар отырған
орнына байланысты шын сөзін айта алмай, түкірігін жұтып,
тілін тістеп өтті дейміз ғой. Ал, Мүсілім Базарбайұлының
1966-69 жылдары Шәкәрім әдеби мұрасын ақтау, аршуға,
зерттеуге мұрындық болғысы келген әрекеттері, 1985 жылы
14 мамырда осы өзекті мәселені көтеріп, Д.А.Қонаев атына
хат жазуы, лауазым, мансапқа қарап жатпай, батыл қимылдауы
біздің әлгіндей пікірімізді өзгертеді. Азамат – қашанда, қайда
да азамат. М.Базарбайұлының әлгіндей батыл әрекеттері
ризалық туғызады. Бұған Шәкәрім жайындағы мақаланың
1969 жылы, Мағжан жайлы мақаланың 1990 жылы жазылуын
қосыңыз. (Ұмытпасақ, соңғы мақала “Советская тюркология”
журналында сол кезде басылды). Ертелігі, жеделдігі өз ал-
дына, бұл екі мақала аяулы ақын, Алаш ардақтары өмірі мен
шығармашылық тағдырын жіті барлап, жете ашқан алғашқы
байсалды еңбектер. Объектісін терең білу, жүйелей ашу, ойын
ажарлап жеткізуі жөнінен бұл монографиялық қос зерттеу –
М.Базарбайұлының ғана емес, қазақ әдебиеттану ғылымының
табысынан саналады.
Мемлекеттік қайраткерлік пен шығармашылық қалам-
гер лікті жарыстыра қатар алып өткен Мүсілім Базарбайұлы
әрекеттерінің мәнін кең бажайласақ, әлем әдебиеті үлгілерін
қазақ оқырмандарына еркін таныстырсам, ұлт әдебиеті же-
тістіктерін әлем жұртшылығына кең насихаттасам деген ішті-
тысты кең тілек, кеңбейіл мақсат жетегінде жүретін ғалым
азаматты табады екен. Қазақ әдебиеті бұл күнде ғалымға кенде
емес. Әйтсе де қазақ әдебиеті табыстарын әлемдік деңгейде
насихаттау екінің бірінің маңдайына жазыла қоймаған сирек
бақыт. Әдебиет өлшемі – жазған, жарияланған еңбек. Филоло-
гия ғылымдарының докторы, профессор Мүсілім Базарбайұлы
ғұмыр бойы жасап, соңына қалдырған еңбектер – елеулі. Бұдан
жетпіс жыл бұрын Кекіреліде жарық дүниеге келген бала – қа-
зақ азаматына айналып жарық дүниеден өтті. Еңбек аты – ең-
бек. Еңбек – ер азаматтың өмірінің үлкен ескерткішіне айна-
лып, халқының қолында қалды. Бұл – Мүсілім Базарбайұлы
сынды атпал азаматтың рухани өмірі. Рухани өмірі ұзақ бол-
ғай!
29.01.1997 ж.
Түркістан.
286
287
Достарыңызбен бөлісу: |