title: ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ
Бижанова Қ.Ж.,
№3 орта мектебі, Ақтӛбе қаласы
Жамангарина Д.Ж.,
Родниковка орта мектебі,
Қазақстан, Ақтӛбе
Қазіргі таңда мемлекеттік тілді оқытуда жаңа идеяларды әр сабақта жан-жақты
қолданып, жаңаша оқытудың тиімді жолдарын тауып, жҥйелі тҥрде қолдану – заман
талабы. Тәуелсіз Қазақстанның ел басқарушысы Нҧрсҧлтан Әбішҧлының кезекті
Жолдауында қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту, дамыту және жетілдіру мәселелері
сӛз болғаны баршамызға мәлім. Сондай-ақ, Елбасы:
«Біз қазақ тілін
жаңғыртуды жҥргізуге тиіспіз.Тілді заманға сай ҥйлестіріп, терминология мәселесінен
консенсус іздеу керек. Сонымен қатар, әбден орныққан халықаралық және шет тілінен
енген сӛздерді қазақ тіліне аудару мәселесін біржола шешу қажет. Бҧл мәселе
оқшауланған қайраткерлердің ортасында шешілмеуге тиіс. Ҥкімет мҧны реттегені жӛн»
дегенді шегелеп тҧрып тапсырған еді. Кӛп жайларды зерттеп, кӛңілге тҥйіп, мәселелер
тӛңірегінде іздену әр ҧстаздың міндетіне айналды. Сондықтан ҧстаздардың
тәжірибесінде мынадай проблема тууы мҥмкін: оқушылардың танымдық қабілеттерін,
танымдық процестерін (есту,кӛру,қимыл және т.б.) дамытуда қолданып жҥрген әдіс-
тәсілдердің заман талабына сай болмауы. Осы проблеманы шешу ҥшін тиімді
жолдарды қарастыру қажет.
Қазіргі заман талабы бойынша білім берудің ақпараттандырудың негізгі
талаптарының бірі – оқу ҥдерісіне мультимедиалық технологиялар мен
коммуникативтік интерактивті әдістемелердің ҥйлесімді байланысы негізінде жасалған,
оқыту және тексеру электрондық бағдарламаларды, оқулықтарды енгізу.
Интерактивті тақтаның келуіне байланысты оқытудың жаңаша әдісі пайда болды.
Мҧғалімдер ӛз сабақтарында мейлінше интерактивті тақтаны пайдалана отырып, жан-
жақты ізденіп, сабақтарын қызықты, әрі тартымды, нәтижелі ӛткізуге тырысуда.
Интерактивті тақтаның мҥмкіншілігі шексіз.
Оқушылардың жеке-дара ерекшеліктерін ескере отырып, коммуникативтік
шығармашылық қҧзіретін дамыту. Оқушының тілдік қорын дамыту, іс жҥзінде ауызша
сӛйлей білуге ҥйрету.
1. Қазақ тілін оқыту әдістемесін әлемдік ақпараттық білім кеңістігінің деңгейіне
кӛтерудің тиімді жолы – білім беру саласын толықтай ақпараттандыру.
2. Мемлекеттік тілді оқытуда– ақпараттық-коммуникациялық технологияларды
оңтайлы пайдалану.
Ақпараттық технологиялардың бірі – интерактивті тақта, мультимедиялық және
онлайн сабақтары. Былтырғы жаңа оқу жылының ерекшелігі – республикада алғаш рет
жалпы білім беретін мектептерде Елбасының онлайн режимінде ӛткен интерактивті
сабағымен басталды.
Ӛзім қызмет жасайтын мектепте жаңа ақпараттық технологияларды қолдану
кеңінен қарастырылған. Қазақ тілі кабинетінде интерактивті тақта орнатылған.
Сондықтан, бҧл тақтамен әр сабақты қызықты ӛткізуді ойластырып, жоспарлаймын,
себебі қолда бар мҥмкіндіктерді пайдалану арқылы оқушыларды жаңа заман
технологиясымен жҧмыс жасауға ҥйретеміз.
ХХІ ғасыр – жаңа технология мен ақпараттандыру ғасыры. Тәуелсіз Қазақстан да
сол ғасырға нық қадам басты. Еліміздегі барлық білім ошақтары компьютер және
интерактивті тақтамен жабдықталуда. Қазіргі заманғы, ғылыми-техникалық ҥдерістің
қарқыны кҥннен-кҥнге ӛсуде. Сонымен қатар, білім беру жҥйесінің алдына да жаңа
міндеттер жҥктелуде. Білім беру саласында жаңа ақпараттық технологияны практикада
меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болу мҥмкін емес. Жаңа ақпараттық
20
технологияны меңгеру мҧғалімнің білімін шыңдап ғана қоймай, интеллектуалдық,
кәсіптік, адамгершілік, рухани, азаматтық және тағы басқа кӛптеген адами келбетін
қалыптастыруына ықпал жасайды.
Білім берудің негізгі мақсаты – білім мазмҧнының жаңаруымен қатар, оқытудың
әдіс тәсілдерімен әртҥрлі қҧралдарын қолданудың тиімділігін арттыруды талап етеді.
Осы мақсатты жҥзеге асыруда ақпараттық технологияны пайдалану әдісі зор рӛл
атқарады. Мектеп пәндерін оқыту процесінде интерактивті тақтаны пайдалану мҧғалім
мен оқушы қарым-қатынасы жҥйесін, олардың білімге деген қызығушылығының,
ізденушілікке деген ынтасының, сезімінің ӛсуіне әсер етеді.
Ақпараттық технологияны оқыту ҥдерісінде екпінді тҥрде енгізу бағытына
қолданылатын жаңа тҥрдегі қҧрал – интерактивті тақта болып табылады. Интерактивті
тақтаның келуіне байланысты оқытудың жаңаша әдісі пайда болды. Мҧғалімдер ӛз
сабақтарында мейлінше интерактивті тақтаны пайдалана отырып, жан-жақты ізденіп,
сабақтарын қызықты, әрі тартымды, нәтижелі ӛткізуге тырысуда. Интерактивті
тақтаның мҥмкіншілігі шексіз. Оны кӛрнекілік ретінде қарастырсақ, ол оқу нәтижесінің
сапасына оң әсер етері сӛзсіз. Бҧл – бейнеконференциялар, мектептер арасында
бірлескен сабақтар ӛткізу ҥшін қолданылатын ерекше жҥйе. Сонымен қатар, пәндік
кӛрнекі қҧралдарды бейнематериалдар арқылы кӛрсетуге болады.
Сабақ ҥстінде оқушының жҥйелі жҧмыс істеуіне мҥмкіндік туғызу, сабақтың
тақырыбына сай нақтылы міндет қоя білу – ол әрбір мҧғалімнің шеберлігіне
байланысты. Ӛйткені, оқушыларды терең әрі жинақты біліммен қаруландыру, олардың
шығармашылық қабілетін, қызығушылық талғамын дамыту, ӛз бетінше білімін
толықтандыруға дағдыландыру сияқты кҥрделі жҧмыстар сабақ барысында
қалыптасады. Бҧл әрбір мҧғалімді ойландырып, жаңаша жҧмыс істеуге, жаңа
ізденістерге жетелейді. Әрбір мҧғалімнің негізгі алға қойған міндеті – шәкірттерінің ой-
ӛрісін кеңейтуге, биік адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру.
Орыс мектептеріндегі қазақ тілін жҥргізу мҧғалімдерден кӛп дайындықты талап
етеді. Мҧғалімнің еңбегінің табысты болуының қайнар кӛзі оқушының ана тілі мен
қазақ тілінің арасындағы әр қилы ҧқсастықтарын, айырмашылықтарын есепке ала
отырып, соларға негіздей оқытқанда ғана сабақ табысты да тиімді болады. Оқу тәрбие
жҧмысының негізі – сабақ. Сапалы сабақ оқу тәрбиесінің нәтижелі болуына тікелей
әсер етеді.
Тілді оқытып, ҥйретудің сапасын арттыру әр тҥрлі жағдайларға байланысты.
Орыс мектебінде оқытылатын қазақ тілі пәнінің тҥпкі мақсаты – оқушыларға қазақ
тілін меңгерту, ойлау қабілеті мен сауаттылығын арттыру, қазақ тілінде сӛйлеп, жаза
білетін дәрежеге жеткізу, қазақ халқының әдет-ғҧрпын, тарихын танып талаптандыру,
тілін қҧрметтеуге тәрбиелеу, сонымен қатар Отанды, табиғатты, айналадағы
қҧбылысты, тыныс – тіршілігімен жан-жақты терең таныстыру.
Осылардың барлығы ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дәстҥрлі
әдістемеге қарағандағы артықшылықтарын пайдалану арқылы тіл ҥйренушінің білім
сапасының артуына, қатысымдық қҧзіреттілігінің қалыптасуына ықпал етеді. Тілдік
білім
беруде
ақпараттық-коммуникациялық
технологияларды
қолдану
тіл
ҥйренушілерді әлемдік мәдени қҧндылықтарға, ақпараттық ресурстарға жақындатып
алып келеді, шынайы мәдени аралық коммуникацияға жағдай жасайды. Бҧл
технологияның тіл ҥйретудегі мҥмкіндіктері ғылыми-теориялық тҧрғыдан жан-жақты
дәлелденген, тек практикалық тҧрғыдан жҥзеге асыруға мамандардың дайындығы арта
тҥсуі қажет. Алдағы уақытта жоғары талаптарға жауап беретін ақпараттық-
коммуникациялық технологиялардың тҥрлері арта беретіні сӛзсіз.
Сондықтан қазақ тілін оқыту-ҥйрету ҥдерісінде бҧл технологияларды ҧтымды
қолдану ҥшін оқытушылардың ӛз кәсіби шеберліктерін, ақпараттық-технологиялық
қҧзыреттілігін ҥнемі дамытып отыруы талап етіледі.
21
Сабақта интерактивті тақтаны дҧрыс пайдалану мазмҧнды ҧғымдардың
қалыптасуына кӛмектеседі, оқушылардың логикалық ойлау және сӛйлеу қабілетін
дамытуға, нақтылы қҧбылыстарды қарастыру және талдау негізінде, кейін практикада
қолданылатын тҧжырымдарға келулеріне кӛмектеседі.
Сонымен, оқуда интерактивті тақтаны пайдалану арқылы оқушылардың білімі
нанымы болады. Сонымен қатар интерактивті тақтамен орындалатын жаттығулар
оқушылардың білімді меңгеруін жеңілдетеді, деректерді есте сақтауға ықпал жасайды.
Оқушылардың кӛпшілігі естігенінің 5% және кӛргенін 20% есте сақтайтыны
белгілі. Аудио – және видеоақпаратты бір мезгілде қолдану есте сақтауды 40-50% дейін
арттырады.
Интерактивті тақтада орындалатын тапсырмалар бір мақсатқа бағытталған, ӛзара
байланысты әрекеттердің тҧтастығын кӛрсетеді. Ол әрекеттер тілдік және ой
операциясының кҥрделенуіне байланысты болады.
Оқу тапсырмаларының негізінен, жазба тҥрде орындалуын қажет ететін
логикалық тілдік жаттығулардың арқалайтын «жҥгі» салмақты, ӛйткені бҧл жаттығулар
арқылы оқушы қазақ тілі тақырыптарын грамматикалық ерекшелігін танудың нық әрі
сенімді баспалдағын қалайды және оқушы ҥшін маңызды болып табылатын жазу,
орфография ережелерін меңгереді.
Білім берудегі интерактивті тақтаны қолданудың ҥш кілттік бағытының
артықшылығын қарастырайық.
1. Презентациялар, демонстрациялар, модельдеуді сабақтарда қолдану
Интерактивті тақта – визуалды ресурс. Сабаққа қажетті кез келген суреттер,
сызбалар, кесте, диаграммаларды қолдануға мҥмкіндік береді. Интернет желісіне
қосылып ақпарат алуға, оқу материалын қозғалмалы кҥйге келтіру, абстрактілі ойлау
мен тҥсінуді моделдеуге, обьектілерді ойлау мен тҥсінуді моделдеуге, обьектілер
арсындағы байланыс орнатуға болады.
2. Сабақ барысында оқушылардың белсенділігінің артуы
Интерактивті тақтамен жаңа сабақ ӛткізу кезінде тиімді қолдануға болады. Әр
пәннің ӛз ерекшелігімен қатар, ӛзіндік кҥрделігі де болады. Сондықтан ҧстаздың
міндеті осы кҥрделікті дҧрыс қҧрастырып, сабақтың әр сағатын тиімді ӛткізу. Жалпы
интерактивті тақтаны пайдалана отырып білімін жетілдіру барысында іскерлігін
дамыту, тапсырмаларды орындау барысында теориялық білімдерін тиімді пайдалана
білу.белсенділік танытып тапсырмаларды ҧқыпты орындаған оқушылардың ой-ӛрісін
жан-жақты жетілдіруіне, шығармашылық қабілетін арттыруына, белсенділігін
дамытуына ықпалы зор.
3. Уақыт ұтымдығы
Егер сізде интерактивті тақта болса, сізге кҥтуге тура келмейді. Мысалы, жаңа
тақырыпты, ҥй тапсырмасын жазып уақыт алмаймыз. Алдын ала дайындалған
материалдарды қолдау арқылы тіпті қиын тақырыпты оқушыларға меңгеруге оңай
болады. Қолданылған материалдарды сақтап қоюға болады. Тіпті шетелдік оқыту
әдісінде сабаққа келмей қалған оқушыға дайын материалды беріп жіберіп, меңгеріп
алуын қамтамасыз етеді екен.
Интерактивті тақтаны кез келген елде, кез келген білім беру саласында кез келген
пәнді оқыту ҥшін қолдануға болады.
Интерактивті тақтаны қолданудың негізгі әдістері:
- Экранда кӛрсетілетін сурет туралы ақпаратты жоғары жаққа жазу;
- Интернеттен алынатын ақпаратты тікелей оқушылармен бірге іздеу;
- Топпен тығыз жҧмыс жасау;
- Конференциялар ӛткізу ҥшін басқа мектептермен байланыс орнату;
- Интерактивті тақтаны компьютердің кӛмегінсіз басқару;
- Қолданылған материалды кейін пайдалану ҥшін файл тҥрінде сақтап отыру;
- Видеороликтер кӛрсету, электронды оқулықтар пайдалану;
22
- Сабақ кезінде сақталған файлды оқушыларға беру.
Сонымен, қазақ тілін орыс мектептерінде оқытудың тиімді тәсілдерінің бірі –
интерактивті тақталар мен жаңа технологияларды қолдану десек, олардың бала жадын
жаттықтыруға тигізер септігі мол екендігін кӛруге болады. Ҧстаздың ӛз шәкірттерінің
қазақ тілін дҧрыс, заман талабына сай меңгеріп шығуы ҥшін жасаған барлық әдіс-
тәсілдері бҧл жерде орынды. Сондықтан, қазақ тілін дамытуда және ӛз шәкірттеріңіздің
мемлекеттік тілді тереңінен біліп шығуына ӛз ҥлесімізді қосайық.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Садуова Ж. «Инновациялық технологияларды білім беруде қолдану».// Білім.
Алматы, № 5, 2006ж., [22-24.
2. Қасым Б. «Қазақ тілін оқытуда интербелсенді тәсілді қолданудың ерекшеліктері
мен тиімділігі».
ОҚЫТУ МЕН ОҚУДАҒЫ КЕМБРИДЖ ТӘСІЛІНІҢ ТИІМДІЛІГІ
Бисенкулова А.К.,
бастауыш класс мұғалімі,
№24 лингвистикалық мектеп – гимназия,
Қазақстан, Ақтӛбе
Ҧстаз ҥшін нәтижеге жету шәкіртінің білімді болуы ғана емес, білімді ӛздігінен
алуы және алған білімдерін қажетіне қолдану болып табылады. Еліміздің болашағы - ол
бҥгінгі балалар. Ал олардың қандай азамат болып шығуы мҧғалімдерге байланысты.
Сондықтан мҧғалімдеріміздің алдында ҥлкен міндет, ауыр жҥк тҧр. Жасыратыны жоқ,
бҧрын оқыту ісіне біржақты қарап, оқытуды тек сабақты жақсы беру деп санап келдік.
Соның салдарынан ауыртпалық мҧғалімнің мойынына тҥсті, ол ӛзі сабақ айтады,
сӛйлейді, сҧрайды, қосымшалармен толықтырады, яғни сабақ ҥрдісінің барысында
ҧстаздық қызметі басым еді. Бала тек тапсырманы орындаушы ғана болды. Қазір бҧл
әдіс-тәсілді қоғамның дамуы қабылдай ала ма? Жоқ. Себебі, заман ағымына сай оқыту
мен тәрбие ісін жаңаша жетілдіруді ӛмірдің ӛзі талап етеді. Ендеше бҧрынғы дәстҥрлі
оқыту жҥйесінің озығында, тозығында қайта қарап, оқытудың жаңа технологияларын
сабаққа енгізуге шҧғыл бетбҧрыс жасалды.
Бҥгінгі кҥні ақпараттар ағымы ӛте кӛп. Ақпараттық ортада жҧмыс жасау ҥшін кез
келген мҧғалім ӛз ойын жҥйелі тҥрде жеткізе алатындай, коммуникативті және
ақпараттық мәдениеті дамыған, интерактивтік тақтаны пайдалана алатын, Он-лайн
режимінде жҧмыс жасау әдістерін жақсы меңгерген, заман талабына сай жаңа
технология әдістерін ҥйреніп, бағыт-бағдар беруші болуы тиіс. Оқушылардың жаңа
тҧрмысқа, жаңа оқуға, жаңа қатынастарға бейімделуі тиіс. Осы ҥрдіспен бәсекеге сай
дамыған елдердің қатарына ену ҧстаздар қауымына зор міндеттер жҥктелетінін
ҧмытпауымыз керек.
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы барысында орта білім
берудің жҥйелі реформалануы қоғамдық тҧрғыдан ҥлкен маңызға ие болды. Қазақстан -
дербес мемлекет. Еліміздің мәртебесінің биік болуы қоғам мҥшелерінің, келешек ел
болашағы - жас ҧрпақтың белсенділігі мен іскерлігіне тікелей байланысты болмақ.
Ендеше, саналы, салауатты, ҧғымды, халқымыздың барлық дәстҥріне де, әлем
мәдениетіне де қанық, ел тізгінің берік ҧстай білетін ҧрпақ тәрбиелеу бізге сеніп
тапсырылған. Қазіргі заманғы білім беруге қойылатын басты талап – оның сапасын
арттыру.
Ақтӛбе қаласында Білім берудегі Кембридж бағдарламасы бойынша оқу болып
жатыр дегенді естігенімде қатты қуанып, осы оқуға баруға ҧсыныс білдірдім. Сӛйтіп,
Білім берудегі Кембридж бағдарламасы бойынша оқуға келдім. Кембридж
бағдарламасының негізгі міндеті – Қазақстандық мҧғалімдердің педагогикалық
тәжірибесін жетілдіру. Бҧл бағдарламаның басым бӛлігі, тҥрлі тәсілдер, сындарлы
23
оқыту теориясы негіздерін қамтыған. Бҧл теория оқушылардың ойлауын дамыту
олардың бҧрынғы алған білімдері мен жаңа немесе сыныптағы тҥрлі дерек кӛздерінен,
мҧғалімнен, оқулықтан және достарынан алған білімдерімен астастырыла жҥзеге асады
деген тҧжырымға негізделеді. Сондықтан білім беру мен оқытудың қазіргі заманғы
әдістері мҧғалімнің кҥнделікті тәжірибесі және кәсіби мәнмәтінімен қарастырылады
Қазақтың даналық сӛздерін ӛте кӛп. Олар бекерден – бекер айтылмаған дегім
келеді. Себебі, «Жҧмыла кӛтерген жҥк жеңіл», «Бірлік болмай тірлік болмас» дегендей,
осы дана сӛздердің әрбір сӛзінің жанды екендігін бҥгінгі Кембридж бағдарламасы
дәлелдеп отыр. Нҧсқаулықта сабақтарда қарастырылатын жеті модуль сараланған.
Алайда, осы жеті модульде қарастырылған идеялар сабақта пайдаланылатын
жекеленген стратегиялар мен тәсілдер сияқты ӛзара байланысты болады.
Бағдарламаның модульдері:
1. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер.
2. Сыни тҧрғыдан ойлауға ҥйрету.
3. Оқыту ҥшін бағалау және оқуды бағалау.
4. Оқыту мен оқуда ақпараттық – коммуникациялық технологияларды (АКТ)
пайдалану.
5. Талантты және дарынды балаларды оқыту.
6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу.
7. Оқытудың басқару және кӛшбасшылық.
Бағдарламаның бірінші бетпе – бет кездесуінде тренерлеріміз бізге қажетті
оқулықтарды, ресурстарды беріп отырды Осы модульдерді жҥзеге асыруда
тренерлеріміз әр кҥн сайын ӛздерінің шеберліктерімен психологиялық тренинг ӛткізіп,
ҧжымның арасында ынтымақтастық атмосфераны қалыптастырып отырды. Тҥрлі әдіс –
тәсілдерімен ҧжымды топтарға топтастырып, кҥнделікті тапсырмаларды тҥрлендіріп
беру мақсатында, ҧстаздар топтарының арасында диалогқа тҥсіп, берген тапсырманы
сыни ойлау арқылы талқылап, бір – бірінің пікірін тыңдап, бір шешімге келіп, соны
ӛзгелерге жеткізіп отырды. Оқушы болып әр бір тапсырманы жҧппен, топпен орындау,
біздің сыни ойлау қабілеттерімізді, шығармашылық дарындылықтарымызды,
тәжіриебеміздің шыңдалуына кӛп ықпалын тигізді.
Осы курстың бірінші кезеңінен алған біліктілігім мен теориямды бір айлық
практикада қолдану мақсатында мектепте тәжірибеден ӛттім. Мектептегі тәжірибені
мен мектеп басшылығымен кездесуден бастадым. Мектеп бҧл курстың жалпы
бағдарламасымен таныс емес. Әр жерден естігендері болмаса. Барған кҥннен бастап
мектеп директорына жолығып, Білім берудегі Кембридж бағдарламасының бірінші
кезеңін бітіріп, практикаға келгенімді айттым. Оқу ісінің орынбасарымен сабақтардың
кестесі жайында ақылдастым. Мақсат-міндеттермен қоса, талқыланатын жҧмыс пен
жоспарларымды реттеп алдым. Берген информатика кабинетін реттеп, әріптестеріммен
семинар кеңес жҥргіздім. Олар жоспарланған жҧмыстарды орындауға жан – жақты
кӛмек кӛрсететіндерін айтты. Кездесу сәтінде ең алдымен психологиялық тренинг
ӛткізіп, ынтымақтастық атмосфераны қалыптастырып, әріптестерімді мамандық
бойынша топтарға бӛліп топтастырдым. Содан әр топтан Кембридж бағдарламасымен
оқу дегенді қалай тҥсінесіздер деп, жеке одан кейін жҧппен, топпен талқылаттым.
Сонан кейін Кембридж бағдарламасын оқыту негізінде ҥш айлық курс, бағдарлама
мазмҧны мен міндеттері, мақсаты мен кҥтілетін нәтижелерімен таныстырдым.
Әріптестеріме «Мінсіз мҧғалім» тақырыбында постер жасауды ҧсындым. Әріптестерім
оқушының рӛліне қалай еніп кеткендерін байқамай, топ арасында ақылдасып, постерді
керемет жасап, қоғады. Осы мҧғалімдермен ӛткен кездесуім ӛте сәтті ӛтті. Осы
кездесуден кейін әріптестерім бҧл курсқа ерекше қызығушылық танытты.
Әріптестеріммен кездесіп болғаннан кейін, практикамды 4-класта ӛткізетін
болғандықтан, сол сыныптың ата – анасымен кездесіп, оқушыларды жаңаша тәсілмен
оқытатынымды, осы уақыт ішінде оқушыларды камераға, суретке тҥсіретінімді айтып
24
кеңестім. Ата-аналар бҧл сабақтардың оқушыларға кӛп ықпалын тигізетініне
сенімдерін білдірді. Ата – аналар 4-класты жаңаша тәсілмен оқытатыныма
тҥсіністікпен қарап, оқушылардың сабақтан қалмауына жағдай жасады. Содан 4-
кластың оқушыларымен кездесіп, 4-класс оқушыларына тӛрт апта бойы олармен
жҧмыс жасайтынымды,сабақта камераға, суретке тҥсіретінімді айттым. Сабақ жақсы
деңгейде ӛтуіне ҥлес қосып, сабақта камераға немесе суретке тҥсіргенде кӛңіл бӛлмей
сабақтарын орындай берулерін ескерттім. Мектептегі тәжірибе кезінде тізбектелген
сабақтар топтамасын ӛткізу барысында оқушылардың кӛңіл кҥйлерін сҧрап, кӛңіл-кҥй
тақтасына смайликтер жапсыртып, ынтымақтастық ахуал қалыптастыру мақсатында
тҥрлі сергіту тренингтерін ҧйымдастырып отырдым. Ең алғашқы сабақтарымда «Мен
ӛзімді таныстырғым келеді», «Не ортақ?» сергіту тренингтерін ӛткіздім. Ойын
барысында оқушылар туралы бҧрын білмеген мәліметтер алдым. Осындай тренингтер
арқылы оқушылар ӛздерін жақсы қырынан таныта біліп, оқушылармен кері байланыс
жасауда олардың қызығушылық танытатын пәндері, сҥйікті ҧстаздары, хоббилары
туралы біліп, оқушылармен қарым-қатынасым одан әрі нығая тҥсті. Ынтымақтастық
атмосфера қалыптастыру барысында: бҧрын сабақтарымда оқушылардың тыныш
отыруын, артық қозғалысқа жол бермей келген мҧғалім болған болсам, енді
оқушыларыма барынша еркіндік, мҥмкіндік бере отырып, сабағымда кҥлкі жиі
естілетін болды. Мені таң қалдырған тосын жаңа тың идеялар естідім. Осындай
мҥмкіндіктер бере отырып, оқушыларымның ойлау қабілеті мен ойларының әлдеқайда
жоғары екеніне кӛз жеткіздім. Ынтымақтастық ортаны қалыптастыруда курстан алған
тҥрлі әдіс-тәсілдерді қолдандым. Ынтымақтастық орта қалыптасқаннан кейін,
оқушыларым жҧмыс жасау кезінде ӛздерін ӛте жайлы сезініп, бір - бірімен
әңгімелесуге, бір – біріне кӛмектесуге қҧлшынып тҧрды. Әсіресе оқушылар топтық
жҧмыс барысында, сергіту сәттерінде кӛңіл кҥйлері ӛте жақсы болды.
Алғашқы сабағымда ӛткізген сергіту тренингтері арқылы жаңа сабағымның
тақырыптарын ашып отырдым. Сонымен қатар, сол сабаққа қатысты сурет
қиындылары, «домино» әдістерін, яғни, мақал – мәтелдер, берілген суреттің ішінен
сандарды табу арқылы сыни ойлатуға бағытталған кеспе қағаздар пайдаланып, топтарға
бӛлдім.
Сҧрақ қою маңызды дағдылардың бірі болып табылады, себебі сҧрақ дҧрыс
қойылған жағдайда сабақ берудің тиімді қҧралына айналады және де оқушылардың
оқуына қолдау кӛрсетіп, оны жақсарта және кеңейте алады. Ӛз сабақтарымда
оқушының білім алуын қолдау ҥшін сҧрақ қоюдың тҥрткі болу, сынақтан ӛткізу және
қайта
бағыттау
сияқты
әртҥрлі
техникаларын
қолданып,
оқушылардың
қызығушылығын ояту, сыни тҧрғыдан ойлауға ынталандыру мақсатында қайта
бағыттау сҧрақтарын қойып,оқушылардың берген жауаптарын тыңдап, оның ішінде
қате жауап берген жағдайда «қателестің», «дҧрыс емес» деген жауап қайтармай,
тақырып тҥсінікті болу ҥшін немесе оқушымыздың қателесіп тҧрғанын ҧғындыру ҥшін
«қане, кімнің қандай ойы бар?», «тағы қосатындарыңыз бар ма?», «дҧрыс, әлі де
толықтырайық, ойымызды жинақтайық », «сен қалай ойлайсың?», - деген тәрізді
сҧрақтар арқылы сыныпта қайта бағыттаушы сҧрақтар мен қҧптау сӛздері арқылы
оқушылардың білімге қҧштарлықтарын дамытып, сыни тҧрғыдан ойлануына ықпал
етіп, диалог ӛрбіттім. Мерсер мен Литлтон (2007) ӛз еңбектерінде диалог сабақта
оқушылардың қызығушылығын арттырумен қатар олардың білім деңгейінің ӛсуіне
ҥлес қосатынын айтты. Диалог барысында оқушылар берілген тақырыпты талқылады.
Диалог барысында оқушылар келісілген нәтижеге жету ҥшін кҥш жігерін жҧмсайтын
және Мерсер (2000 жыл) сипаттағандай, білімді бірлесіп алуда немесе «пікір алмасу»
барысында тең қҧқылы серіктестер болып табылады. «Сын есім» тақырыбын ӛткен
кезде, оқушылар диалогқа тҥсіп берілген тақырыпты талқылады. Мысалы, ҥндемейтін
оқушым «Сын есім заттардың тҥсін, сынын білдіреді, оның сҧрақтары «Қандай?»,
мысалы: таза сынып, кең сынып» - деп, қасындағы жҧбымен диалогқа тҥсті. Оқушылар
25
бір-біріне қойған сҧрақтарына жауап қайтарып отырғаны мені қатты таң қалдырды.
Сыныпта
оқушылар
диалог
арқылы
бір-бірімен
ынтымақтастық
ортаны
қалыптастырып, жҧмыс жасай алды. Оқушыларға сҧрақтарды қоя отырып, берген
жауаптарының негізінде бағалау жҥргіздім. Топтық таныстырылымда оқытуды
бағалаудың тиімді жақтарын атап кӛрсеткеніміздей, оқушылардың жоғары деңгейдегі
ойлауын қалыптастыру ҥшін тҥрлі сҧрақтар қою арқылы оқушылардың нені ҥйренгенін
бағалауға болатынын ҧғындым.
Джин Раддок «Оқушы ҥнінің» белгілі жақтаушысы ретінде «Оқушылармен
пікірлесудің мақсаты – қабылдаушының кӛзқарасы тҧрғысынан алғанда оқудың не
екендігін тҥсіну, жекелеген оқушылар мен топтар ҥшін оқуды қалай жақсарту»
екендігін жазды [Rudduck et al, 2004].
Оқушылардың сыни ойлауын дамыту ҥшін диалогтың, соның ішінде жҧптық,
топтық әңгіменің орны басым. Бағдарламаның жеті модулін қолдануда жҧптық, топтық
әңгіме ӛрбіп, жеке ерекшеліктерін байқадық, пікірлерінің қҧнды екеніне кӛз жеткіздік.
Сыни ойлауды пайдалануда мен оқушыларымың сӛздік қорларының, сӛйлеу мәнерінің,
тіл байлықтарының дамуына кәміл сенгенмін. «Етістік» тақырыбын ӛткен кезде
оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, екі топқа сурет бердім. Оқушылар
берілген сурет бойынша ӛз топтарында бір-бірлерін пікірлесіп әңгіме қҧрды. Аралап
жҥріп әр оқушыға стикерді микрафон ретінде жапсырып, микрафон бойынша
сӛйлейсіндер дедім. Ойларын жинақтап, әңгімелерін қҧрып болғаннан кейін, әр топтан
бір – бір оқушыдан шығып сурет бойынша қҧраған әңгімесін оқып, сол қҧраған
мәтінінің ішіннен етістіктерді тауып берді. Орташа деңгейдегі оқушым кластастарының
алдында кӛп сӛйлемейтін, біле тҧрып айтпайтын ҧяң оқушылардың бірі, ортаға шығып
мәтіннің ішіндегі етістіктерді сҧрақ қою арқылы тауып, етістіктің қай шағы екенін
айтты.
«Сын есім» тақырыбын ӛткен кезде оқушыларға тҥрлі тапсырмалар беру арқылы,
яғни сҧрақтар қойып, бір-бірімен пікір алыса отырып жауап алу арқылы оқушылардың
сыни ойлауларына мҥмкіндік тудырып отырып, сабақ басындағы мекен жайлары
адасқан жануарлар ӛз мекен жайларын орналастырып, оқушыларға мысық, балық,
торғай суреттерінің ішінен ҧнайтын жануарларының суретін салдырттым. Мен мҧнда
бҧрын байқамаған оқушыларымның бойларындағы таланттарын аңғардым. Класта
суретті ӛте жақсы салатын оқушыларымды байқадым. Осы әдіс арқылы талантты
оқушымды таныдым.
«Сан есім» тақырыбын ӛткен уақытта оқушыларға ертегіні сахналау ретінде
тапсырма бергенмін. Оқушылар топтарында сыни ойлана отырып, ӛзара диалогқа тҥсіп,
ертегідегі кейіпкерлердің рӛліне еніп ойнап, ӛз шеберліктерін кӛрсетіп, мінезіне, іс-
әрекетіне қарай әртістік қабілеттерін танытты. Тізбектелген сабақтарымда бақылап
жҥрген дарынды және талантты оқушыларды оқытуда әртҥрлі деңгейдегі ҥш
оқушының қалай жҧмыс жасайтындығын анықтадым. Тек ҥлгерімі жақсы оқушы ғана
дарынды, талантты, қабілетті бола бермейтіндігіне кӛз жеткіздім.
Әр тапсырманы орындау барысында, оқушыларды тҥрлі әдістермен бағалап
отырғанды оқушылар тҥсініп, сабаққа белсене қатысып отырды. Оқушылар берген
тапсырмаларға жауапкершілікпен қарап, мҧқият орындап, ӛзін-ӛзі реттей отырып,
топта ҥнемі белсенділік танытып, ӛздеріне деген сенімдері артты. Ҥнсіз оқушыларым
да ашылып, сӛйлеуге ҧмтылды.
Мектептегі
тәжірибе
жасап
келген
топтағы
барлық
мҧғалімдердің
таныстырылымдарын кӛре отырып, талқылап, ӛзіме қажет деген мәліметтер алдым.
Топтағы әріптестермен ой бӛлісіп, пікір алысқаннан кейін менің алдағы уақытта
қарқынды жҧмыс жасауыма сенімім артты.
Қазақ халқында жеті санын қасиетті санға теңесе, мен ҥшін де осы Кембридж
бағдарламасындағы жеті модульдің қасиеті ерекше болып табылады. Оқытудың
26
жаңаша әдіс-тәсілдері – жеті модульді ықпалдастырып қазір де іс-тәжірибемде қолдану
арқылы оның артықшылықтарына кӛз жеткізіп отырмын.
«Сабақ
–
оқытушының
педагогикалық
мәдениетінің
айнасы»,
-деп
А.Сухомлинский айтқандай, осы жеті модульді саралай келе әр сабақта бір немесе
бірнеше модульді бірден қолдануға болатынын анықтадым. Бҧл қолданыстан
ҧтылғанымнан ҧтқаным кӛп болды. Әр мҧғалім ӛз сабағының –кӛшбасшысы. Кӛшті
қалай бастап алып жҥрем десе де ӛз еркі. Ал кӛшті дҧрыс бағыттай білу ол шеберлігіне
байланысты.
Жеті модульмен жҧмыс жҥргізгенде жеткен жетістіктерім:
- Оқушыларымның пәнге деген мотивациялары артты;
- Жҧппен, топпен жҧмыс жасауға дағдыланды;
- Мәселенің ең негізгі тҥйінін табуға ҥйренді;
- Оқушылар АКТ-мен жҧмыс істеп, ӛз бетінше ізденуге ҥйренді;
- Сҧрақ қойып, сҧрақтарға жауап беруге машықтанды;
- Ақпаратты саралауға, жҥйелі жҥргізуге дағдыланды;
- Оқушылардың сыни тҧрғысынан ойлай білуге машықтанды;
- Талантты және дарынды оқушыларым анықталды;
- Ӛз – ӛздерін реттеп, бағалауға ҥйренді.
Сондықтан алдағы уақытта да бағдарламаның оқыту тәсілдерін тҥрлендіріп
қолдана отырып, биік жетістіктерге жетемін деген сенімдемін. «Мҧғалім – мектептің
жҥрегі. Жҥрек арқылы қан тамырлары тіршілік беріп, жан бітіріп тҧратын болса,
мҧғалімсіз ешқандай оқулық, кітап, әдістемелік қҧралдарға жан бітпейді, яғни, олар
мҧғалімсіз жансыз дҥние болып қала береді. Сонымен қатар адами қасиеттерін дамыту,
бала бойына сіңіру мен қалыптастыруында да мҧғалімнің алатын орны ерекше.»
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пайдаланылған әдебиеттер - Сборник материалов международной научно практической конференции

text:
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Мҧғалімге арналған нҧсқаулық «Назарбаев Зияткерлік» ДББҦ, 2012.
2. Интернет ресурстары.
3. «Голос и ведение» журналы.
ОҚЫТУ ҤРДІСІНДЕ АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯНЫ
ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Бӛрібай А.Ж., Изтлеуова Г.К.,
информатика пәнінің оқытушылары,
Ақтӛбе гуманитарлық колледжі,
Қазақстан, Ақтӛбе
Қазір «Ғасырдың мектебі мен мҧғалімі қандай болу керек?» деген негізгі сҧраққа
жауап ізделуде. Білім берудің ҧлттық моделіне кӛшкен қазіргі мектепке ойшыл,
зерттеуші, тәжірибелік қызметте педагогикалық ҥйлестіруді шебер меңгерген іскер
мҧғалім қажет екендігі аз айтылып жҥрген жоқ. Қазір заман да, қоғам да ӛзгерген.
Бҥгінгі балалардың мақсаттары да, қҧндылықтары да, идеялары да бҧрынғыдан мҥлде
басқаша. Ӛйткені олар – ӛзінің болашағына тиімділік тҧрғысынан қарайтын, іскерлікке
бейім, жоғары талап қоя білетін адамдар. Олай болса, бҧл қоғам кез келген педагогтан
ӛз пәнінің терең білгірі ғана болу емес, теориялық, нормативтік – қҧқықтық,
психологиялық – педагогикалық, дидактикалық әдістемелік тҧрғыдан сауатты және
ақпараттық компьютерлік технология қҧралдарының мҥмкіндіктерін жан – жақты
игерген ақпараттық қҧзырлығы қалыптасқан маман болуын талап етіп отыр.
ХХІ ғасыр – техниканың озық дамыған ғасыры. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың
сындарлы саясатының арқасында бҥкіл мектеп компьютермен қамтамасыз етілді.
Компьютер оқушы ҥшін қоршаған әлемді танудың табиғи қҧралы болып табылады.
Олай болса, барлық сабақтарды компьютердің қуаттануымен жҥргізуді ҥйрену – бҥгінгі
кҥннің кезек кҥттірмейтін ӛзекті мәселелерінің бірі. Жаратылыстану және математика
27
пәндерін оқыту қҧралы ретінде компьютерді қолдану – оқу ҥрдісін белсендіруге,
оқытуды жекешелендіруге, оқушының ӛзін-ӛзі бақылауына мҥмкіндік туғызады.
Білім беру жҥйесін ақпараттандыру дегеніміз – берілетін білім сапасын кӛтеруді
жҥзеге асыруға бағытталған процесс, яғни еліміздің ҧлттық білім жҥйесінің барлық
тҥрлерінде кәдімгі технологияларды тиімді жаңа комплекстік ақпараттандыру
технологияларына алмастыру, оларды сҥйемелдеу және дамыту болып табылады.
Ақпараттық
коммуникациялық
технология
электрондық
есептеуіш
технологиясымен жҧмыс істеуге, оқу барысында компьютерді пайдалануға,
модельдеуге, электрондық оқулықтарды, интерактивті қҧралдарды қолдануға,
интернетте жҧмыс істеуге, компьютерлік оқыту бағдарламасына негізделеді.
Ақпараттық әдістемелік материалдар коммуникациялық байланыс қҧралдарын
пайдалану арқылы білім беруді жетілдіруді кӛздейді. Интерактивті тақтаның
мҥмкіндіктері мҧғалімдерге баланы оқытуда бейне және ойын бағдарламаларын тиімді
пайдалануға мҥмкіндік береді.
Ақпараттық қоғамның негізгі талабы – оқушыларға ақпараттық білім негіздерін
беру, логикалық – қҧрылымдық ойлау қабілеттерін дамыту, ақпараттық технологияны
ӛзіндік даму мен оны іске асыру қҧралы ретінде пайдалану дағдыларын
қалыптастырып, ақпараттық қоғамға бейімдеу. Демек, ақпараттық бірліктердің білімге
айналуы әлемнің жҥйелік – ақпараттық бейнесін оқушылардың шығармашылық
қабілеттері мен қҧндылық бағдарларын дамыту арқылы қалыптастыруды кӛздейтін,
адамның дҥниетанымының қҧрамдас бӛлігі болып табылатын интеллектуалды дамуды
қалыптастырудың бір жолы.
Қазіргі білім беру жҥйесі ақпараттық технологиялар мен компьютерлік
коммуникацияларды белсенді қолдануда. Әсіресе, қашықтан оқыту жҥйесі жедел
қарқынмен дамуда, бҧған бірнеше факторлар, ең бастысы – білім беру мекемелерінің
қуатты компьютер техникасымен қамтылуы, оқу пәндерінің барлық бағыттары
бойынша электрондық оқулықтар қҧрылуы және Интернеттің дамуы мысал бола алады.
Қашықтан оқыту – оқытушының студентпен оқыту қҧралдары арқылы
интерактивті қарым-қатынас әрекет ҥрдісін ҧйымдастыруға мҥмкіндік беретін жаңа
ақпараттық-педагогикалық технология.
Қашықтан оқыту технологиясы –оқу ҥрдісі кезінде оқып ҥйренушілер мен
оқытушылар арасында интерактивті ӛзара іс-әрекетте оқытылып, материалдың негізгі
кӛлемін оқып ҥйренушілерге жеткізуді қамтамасыз ететін, оқылған материалдарды
меңгеру бойынша, сонымен бірге оқу ҥрдісі барысындағы оқып ҥйренушілердің ӛз
бетімен жҧмыс істеуіне мҥмкіндік беретін ақпараттық технология. Қашықтан оқыту –
компьютерлік және телекоммуникациялық технологияларға негізделген оқытудың
қҧралдары мен тҥрлері, білім беру ҥрдісінде ҥздік дәстҥрлі және инновациялық әдістер
қолданылатын, кҥндізгі және сырттай білім алу ретінде білімді қабылдау тҥрі болып
табылады.
Қашықтан оқыту артықшылықтары тӛмендегідей болып табылады: кез келген
жерде, кез келген мерзімде оқуға мҥмкіндігі бар; кәсіби қызметпен қатар білім алуға
болады; оқу ҥрдісінде ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың жаңа
жетістіктерін пайдалана отырып, студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенді
диалог, оқу ақпаратына мҥмкіндік беру; білім алушының мекен жайына, денсаулық
жағдайына, элитарлық және материалдық жағдайына қарамастан тепе-тең дәрежеде
білім алуға мҥмкіндігі бар. Қашықтан оқыту технологиясын пайдалана білім беру
ҥрдісінің негізіне арнайы жасалған оқу-әдістемелік материалдармен білім алушының
мақсатты және бақыланатын ӛзіндік жҧмыс жасауы алынған. Қашықтан оқытудың
компонеттері мен әдістемелік тәсілдері оқытуды мҥмкіндігінше ыңғайлы және тиімді
етуге бағдарланған.
Бҥгінгі таңда білім беруді ақпараттандыру формалары мен қҧралдары ӛте кӛп.
Оқу процесінде ақпараттық және телекоммуникациялық қҧралдар мҥмкіндігін
28
комлексті тҥрде қолдануды жҥзеге асыру кӛп функционалды электрондық оқу
қҧралдарын қҧру және қолдану кезінде ғана мҥмкін болады. Осындай электрондық
оқулықтарды оқытуда пайдаланудың негізгі дидактикалық мақсаты білім беру, білімді
бекіту, дағды мен іскерліктер қалыптастыру, меңгеру деңгейін бақылау.
Кӛп функционалды электрондық оқулықтар:
оқушылардың ӛз бетінше білім алу қызметін ҧйымдастыруға;
әр тҥрлі ақпаратты жинау, ӛндеу, сақтау, объектілерді, қҧбылыстарды модельдеу
сияқты, оқыту қызметін ҧйымдастыру процесіңде қазіргі заманғы ақпараттық
технологиялардың мҥмкіндіктерін пайдалануға;
оқу процесінде мультимедия технологияларын, гипермәтіндік және гипермедия
жҥйелерін пайдалануға;
оқушылардың интеллектуалды мҥмкіндіктерін, білім, дағды, іскерлік денгейлерін,
сабаққа дайындық денгейін бақылауға;
оқытуды басқаруға, оқу қызметінің, тестілеудің нәтижелерін бақылау процесін
автоматтандыруға интеллектуалдық денгейіне қарай тапсырмалар беруге;
оқушылардың ӛз бетінше оқу қызметін жҥзеге асыру ҥшін жағдай жасауға;
қазіргі заманда ақпараттық ағымдарды басқаруды қамтамасыз етуге мҥмкіндік
береді.
Оқытудың компьютерлік әдістерін интерактивті деп атайды, себебі олардың
мҧғалім мен оқушының әрекетіне ―дыбыс беру‖, олармен диалог ―жҥргізу‖ қаблеті бар.
Бҧл компьютерлік оқыту әдістемесінің ең негізгі ерекшелігі болып табылады.
Компьютерлік оқыту жаңа материалдарды тҥсіндіргенде, бекіткенде, қайталағанда,
білімін, іскерлігін және дағдыларын бақылағанда қолданылады. Сонымен қатар, оқушы
ҥшін ол әр тҥрлі функцияларды атқарады: мҧғалімнің, жҧмыс қҧралдарының, оқыту
объектісінің, ҧжымның қызметін, ойын ортасын.
Мҧғалім қызметінде компьютер:
оқыту ақпаратының кӛзі (мҧғалімді және кітапты жартылай немесе толық
алмастыра алады);
кӛрнекі қҧрал (мультимедиа және телекоммуникация мҥмкіндіктерімен сапалы
жаңа деңгейде);
дербес ақпараттық кеңістік;
тренажер;
диагностика және бақылау қҧралдары.
Электрондық оқулықты пайдалану мҧғалімнің де ғылыми-әдістемелік
потенциалын дамытып, оның сабақ ҥстіндегі еңбегін жеңілдетеді. Оқытудың әр
сатысында компьютерлік тесттер арқылы оқушыны жекелей бақылауды, графикалық
бейнелеу, мәтіндері тҥрінде, мультимедиалық, бейне және дыбыс бӛлімдерінің
бағдарламасы бойынша алатын жаңалықтарды іске асыруға кӛп кӛмегін тигізеді.
Электрондық оқулықтарды қарапайым оқулықтарға қарағанда пайдалану ыңғайлы және
оларда ӛзін – ӛзі тексеру жҥйесі бар. Осы электрондық оқулықтың артықшылығы
болып табылады. Сондықтан, ӛзін – ӛзі тексеру жҥйесі оқушы мен оқытушының
арасындағы байланысын алмастырады.
Электрондық оқулықтарды пайдалану оқушылардың, танымдық белсенділігін
арттырып қана қоймай, логикалық ойлау жҥйесін қалыптастыруға шығармашылықпен
еңбек етуіне жағдай жасайды.
Осы уақытқа дейінгі білім беру саласында тек мҧғалімнің айтқандарын немесе
оқулықты пайдалану қазіргі заман талабын қанағаттандырмайды. Сондықтан қазіргі
ақпараттандыру қоғамында бҧл оқулықтарды пайдаланбай алға жылжу мҥмкін емес.
Оқыту ҥрдісінде оқыту әдістерін тиімді пайдалану, білім беру жҥйесін тҧтастай
ақпараттандыру арқылы жаңа оқыту технологиясын енгізу оқыту процесінде
толыққанды дамуына мҥмкіндік жасайды. Оқыту процесінде компьютерге негізделген
жеке әдістемелер оқу мақсаттары мен жағдайларына байланысты тиімді қолданылуы
29
қажет. Оқытудың тиімділігі оқытудың жеке тҧлғалық стиліне, яғни, оқушыға оқу
материалын тиімді сипаттайтындай қабылдау механизміне тәуелді болады. Осыған
байланысты оқу іс-әрекетін тиімді қамтамасыз ету бәрінен бҧрын оқушылардың ӛзіндік
іс-әрекетін, оқытушының әрбір оқушымен жеке тҧлғалық оқу іс-әрекетін сҥйемелдеуді
және жобалар мен оқу жҧмыстарын оқытушылармен бірге ҧйымдастыруды жобалайды.
Осылайша ақпараттық технологиялардың дамуы жаңа әдіс-тәсілдердің пайда болуына
кӛмектеседі және сонымен бірге оның сапасын жоғарылатады.
Бҥгінгі таңда ақпараттық қамтамасыз ету жҥйесіне баса мән бермейінше, білім
берудің ақпараттық технологияларын, дәлірек айтқанда, электрондық оқулық және
бейнефильмдерді, басқа да электрондық басылымдарды қашықтықтан оқытудың
спутниктік арнасы арқылы ендірмейінше, кез келген әлеуметтік-экономикалық саланың
алға басуы мҥмкін емес.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қабдықабырҧлы Қ. «Оқытудың жаңа педагогикалық технологиясы».
2. Семенов А.Л., Рудченко Т.А., Щеглова О.В. «Информатика, Институт новых
технологиий образования, 2000.
3. Остеміров Қ., А.Айтбаева «Қазіргі білім беру технологиялары», Алматы, 2000.
ҚАЗАҚ ТІЛІН МЕҢГЕРУДЕ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫҢ АЛАТЫН
ОРНЫ.
Бузанова Салтанат Бакитовна,
қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі,
№ 1орта мектеп,
Қазақстан, Ақтӛбе
«Ұлттың сақталуына да,
жоғалуына да себеп болатын
нәрсенің ең қуаттысы – тіл»
Ахмет Байтұрсынов
«ХХІ ғасырда білімі дамымаған елдің тығырыққа тірелері сӛзсіз»- деген
Қазақстан халқына жолдауында елбасымыз Н.Ә. Назарбаев. Міне, сондықтан білімі
дамыған елдердің қатарынан ӛзімізді, ҧрпағымызды кӛргіміз келсе дҧрыс, сапалы
бағытты ҧстануымыз керек. Ал, бҧл ҧстаным, бағыт ең алдымен жаңа технологияларды
тиімді игеру.
Заман талабына сай,соңғы кездері жаңа технологиялар туралы кӛп сҧрақтар
кӛтерілуде. Адамзат баласының ӛз ҧрпағын оқыту, тәрбиелеудегі ең озық, тиімді,
ізденістерін, тәжірибелерін жалғастырып, тың жолдарын іздеу, классикалық
педагогиканың озық ҥлгілерін жаңашылдықпен дамыту ӛз жалғасын таба бермек. Тек,
бастысы дҧрыс және тиімді пайдалана білуіміз қажет.
Тәуелсіз ел тірегі – білімді ҧрпақ. Қазіргі мектеп жағдайындағы білім берудің
ҧлттық моделіне ӛту, оқыту мен тәрбиелеудің соңғы әдіс-тәсілдерін, жаңа
инновациялық педагогикалық технологияны игерген, психолого-педагогикалық
диагностиканы қабылдай алатын, педагогикалық жҧмыста қалыптасқан, бҧрынғы ескі
сҥрлеуден тез арада арылуға қабілетті және нақты тәжірибелік іс-әрекет ҥстінде ӛзіндік
даңғыл жол салуға икемді, шығармашыл педагог-зерттеуші, ойшыл мҧғалім болуын
қажет етеді.
Мемлекеттік білім стандарты деңгейіне оқыту ҥрдісін ҧйымдастыру жаңа
педагогикалық технологияларды ендіруді міндеттейді. Сондықтан оқу-тәрбие ҥрдісіне
жаңа
инновациялық
әдіс-тәсілдерді
енгізу
оқушылардың
білімге
деген
қызығушылығын, талпынысын арттырып, ӛз бетімен ізденуге, шығармашылық еңбек
етуге итермелейді.
30
Бҥкіл дҥниежҥзілік білім беру кеңістігіне кіру мақсатында қазіргі кезде
Қазақстанда білімнің жаңа жҥйесі қҧрылуда. Бҧл ҥрдіс педагогика теориясы мен оқу-
тәрбие ҥрдісіне нақты ӛзгерістер енгізумен қатар, елімізде болып жатқан тҥрлі
бағыттағы білім беру қызметіне жаңаша қарауда, қол жеткен табыстарды сын кӛзбен
бағалай отырып саралауды, оқушылардың шығармашылық әлеуетін дамытуды, мҧғалім
іс-әрекетін жаңаша тҧрғыда ҧйымдастыруды талап етеді. Бҥгінгі таңда мектептің оқу
ҥрдісін жетілдіру ҥшін инновациялық білім беру технологияларын пайдаланудың
тиімділігін ӛмірдің ӛзі дәлелдеп отыр.
«Инновация» деген сӛз – латынның «novus» жаңалық және «in» енгізу деген
сӛздерінен шыққан, ал оның қазақша аудармасы «жаңарту, жаңалық, ӛзгеру» деген
мағынаны білдіреді. Зерттеулер бойынша «инновация» - педагогикалық категорияға
жатады және мектептегі қҧбылысқа тың жаңалық, яғни жаңа бағдарламаны, оқу
жоспарын, әдіс-тәсілдерді оқу және тәрбие жҧмыстарына енгізу болып табылады.
Инновациялық технология дегеніміз не? Технология – амал-тәсілдердің жиыны,
іс-қимыл, адамның шеберлігі, ӛнері (Г. Хайруллин) Педагогикалық технология – оқу
ҥрдісін жҥзеге асырудың техникасы (В. Беспалько ).
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында оқыту формасын, әдістерін,
технологияларын таңдауда кӛпнҧсқалық қағидасы бекітілген, білім мекемелерінің
педагогтарына ӛзіне оңтайлы нҧсқаны тиімділігіне қарай пайдалану мҧғалімнен ҥлкен
шеберлікті талап етеді.
Заман талабына сай технологияларды қолдану ауқымы, тҥрлері ӛзгеріп
отырады.Дегенмен де, ең бастысы технологияларды тиімді, жҥйелі қолдану керек.
Инновациялық технологиялар:
- Жобалау технологиясы
- Саралай-даралап оқыту технологиясы
- Дамыта оқыту технологиясы
- Модульдік оқыту технологиясы
- Биоақпараттандыру және синергетика технологиясы
- Сын тҧрғысынан ойлауды дамыту технологиясы
- Сатылай комплексті талдау технологиясы
- Деңгейлеп оқыту технологиясы
- Проблемалық оқыту технологиясы
- Ойын технологиясы-
- Ірі блокты шоғырландыра оқыту технологиясы
Инновациялық технологияларды қолдану барысындағы кҥтілетін нәтижелер:
- Тҥрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану сабақтың нақты мәнін терең ашуға кӛмектеседі
- Оқушылардың барлығын сабаққа қатыстыруға мҥмкіндік туады
- Әр оқушының білім деңгейін анықтай аласың
- Класты толық бағалауға мҥмкіндік туады
- Оқушыны ізденіске баулып, ӛз бетінше жҧмыс істеуге ҥйретеді
- Оқушылардың қабілеттері, сӛз саптау еркіндігі, ҧйымшылдығы, шығармашылық
белсенділігі артады
- Жеке тҧлғалық сипатын дамытуға,шығармашылығын шыңдауға, ӛзіне деген
кәсіби сенімін қалыптастырады.
Тиімді қолданылған инновациялық технологиялар қазақ тілі мен әдебиет
сабақтарында білім сапасын арттырады:
- Кластың жас ерекшелігін әрдайым ескеріп отыру
- Әр оқушының психологиялық ерекшелігін ескеру
- Әр сабақта мҥмкіндігінше интерактивті әдістерін қолдану
- Міндетті деңгейдегі білімді қалыптастыра отырып, мҥмкіндік деңгейлерін ашу
- Инновациялық технологияларды тәжірибе жҥзінде сынау арқылы тиімділігін
арттыру, мектеп жағдайына бейімдеу
31
- Оқушылардың тілін, сӛздік қорын дамытуда, ӛздік жҧмыс жасауға, ӛз
дағдыларын қалыптастыруда ӛз ойларын еркін жеткізіп ғана қоймай, оны дәлелдеуге
баулу.
Болашақта ӛркениетті елдердің жоғары технологиясын меңгерту, дҥниежҥзілік
білім кеңістігіне шығу – бҥгінгі кҥннің басты мақсаты. Келер ҧрпаққа қоғам талабына
сай тәрбие мен білім беруде мҧғалімдердің инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-
педагогикалық негіздерін меңгеру маңызды мәселелердің бірі.
Соңғы уақытта мультимедиялық қҧралдар кеңінен қолданылады. Ақпараттық
технологиялардың ішіндегі мультимедиялық қҧралдардың тиімді жақтарын атап ӛтсек:
- оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырады
- танымдылық қабілетін арттырады
- этнопедагогикалық тәрбие береді
- оқытушының уақытын ҥнемдейді
- оқулықтан тыс қосымша материалдар береді.
Модульдік технологиялардың ерекшелігі: тек білімді меңгерту емес, оқушының
танымдық қабілетін және танымдық процестерді жадынын алуан тҥрлерін есту, кӛру,
қимыл ойлауды, ынтаны қабылдау қабілетін дамытып, оны бекітіп, шығармашылық
деңгейін арттыру. Сабақтың қызықты, тартымды, сапалы ӛтуі тікелей мҧғалімнің
шеберлігіне байланысты. Осы жерде белгілі ғалым Жҥсіпбек Аймауытовтың «Сабақ
беру ҥйреншікті жай ғана шеберлік емес, ол жаңадан жаңаны табатын ӛнер» деген асыл
сӛздерін айта кеткен жӛн сияқты. Сабақтың әр кезеңдерінде, тҥрлі әдістерді орнымен
пайдалану арқылы сапалы нәтижеге жетуге болады.
Биоақпараттандыру және синергетика технологиясының ерекшелігі: мҧғалім
басқарушы,білім алуды және пікірталасты ҧйымдастырушы. Оқушылар арнайы жоспар
бойынша ӛз бетінше жҧмыс жасайды, дағды қалыптасады, ӛз білгенін басқаға ҥйретеді.
Жҧптық, топтық, ҧжымдық жҧмыс тҥрлері орындалады. Машықтану жаттығулары
жасалады, жҧмыс жасау уақыты шектеледі. Әр оқушы ӛз білім деңгейіне қарай жҧмыс
жасайды. Оқушылардың есте сақтау, ойлау қабілетін, зейінін, жҧмыс жасау
жылдамдығын дамытуға ықпалы зор. Оқушылардың ӛзіндік ізденіс дағдылары
қалыптасады. Оқушылар ӛздерін, жҧбын бағалауға ҥйренеді. Ынтымақтастық
тәжірибесі жҥзеге асады.
Қазақ тілін оқытуда осы айтылған инновациялық технологияларды пайдалану –
шығармашылық жетістіктің негізгі кӛзі және мҧғалімнің кәсіби ӛсуінің тура
жолдарының бірі.
ИНТЕРАКТИВНЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ОБУЧЕНИЯ И ИННОВАЦИИ В
ОБЛАСТИ ОБРАЗОВАНИЯ.
Виноградова Т.М.,
учитель СШЛ № 27,
Казахстан, Актобе
Знание только тогда знание,
когда оно приобретено усилиями
своей мысли, а не памятью.
Л. Н. Толстой.
В стратегии «Казахстан - 2030» Президент Республики Казахстан Н.А. Назарбаев
выдвинул в качестве одного из важных приоритетов развития страны на будущее
систему образования. Особое внимание уделяется двум приоритетным началам
образования культурного базиса человека и владение знаниями. В Законе РК «Об
образовании» эти два начала являются стержневыми, сутью всех его статей: это четко
зафиксировано в статье «Приоритеты государственной политики в области
образования» и статье «Задачи системы образования». Главная задача системы
32
образования – «создание необходимых условий для получения образования,
направленных на формирование, развитие и становление личности на основе
национальных и общечеловеческих ценностей, достижений науки и техники».
В настоящее время в нашей стране происходят существенные изменения в
национальной политике образования. Это связано с переходом на позиции личностно-
ориентированной педагогики.
Изменение роли образования в обществе обусловило большую часть
инновационных процессов. «Образование становится активным. Актуализируется
образовательный потенциал, как социальных институтов, так и личностный». Раньше
безусловными ориентирами образования были формирование ЗУН, информационных и
социальных умений, обеспечивающих «готовность к жизни» (способность
приспособления личности к общественным обстоятельствам). В настоящее время
образование все более ориентируется на создание таких технологий и способов
влияния на личность, в которых обеспечивается баланс между социальными и
индивидуальными потребностями, и, которые обеспечивают готовность личности к
самореализации и изменениям общества.
В Законе РК «Об образовании» закреплен, как один из основополагающих,
принцип гуманизации образовательного процесса. Это требует признание творческой
природы личности каждого ребенка. Наличия в нем внутренней активности приводит к
отказу от усвоения определенного объема соответствующих знаний как главной цели
образовательного процесса. Главная цель – целостное развитие личности ученика.
Средством же развития личности, раскрывающим ее потенциальные внутренние
способности является самостоятельная познавательная и мыслительная деятельность.
Следовательно, задача учителя – обеспечить на уроке такую деятельность, чему
способствуют современные интерактивные технологии. В этом случае ученик сам
открывает путь к познанию. Усвоение знаний – результат его деятельности.
Что же такое интерактивные технологии? Интерактивными технологиями
являются такие технологии, в которых ученик выступает в постоянно флуктуирующих
субъектно-объективных отношениях относительно обучающей системы, периодически
становясь ее автономным активным элементом.
Познакомимся с некоторыми интерактивными технологиями и методами, через
которые можно внедрить интерактивную модель обучения в рамках урока:
— работа в малых группах — в парах, ротационных тройках, ―два, четыре,
вместе‖;
— метод карусели;
— беседы с проблемным изложением;
— эвристическая беседа;
— уроки – экскурсии, уроки – встречи с творческими людьми (в форме
дискуссий, дебатов);
— «мозговой штурм», «дерево решений»;
— деловые игры, ролевые игры, имитация;
— использование средств мультимедиа (компьютерные классы);
— технология полноценного сотрудничества;
— метод проектов (как внеурочная деятельность).
Интерактивная модель своей целью ставит организацию комфортных условий
обучения, при которых все ученики активно взаимодействуют между собой. Именно
использование этой модели обучения учителем на своих уроках, говорит об его
инновационной деятельности. Организация интерактивного обучения предполагает
моделирование жизненных ситуаций, использование ролевых игр, общее решение
вопросов на основании анализа обстоятельств и ситуации, проникновение
информационных потоков в сознание, вызывающих его активную деятельность.
Структура интерактивного урока будет отличаться от структуры обычного урока, это
33
также требует профессионализма и опыта преподавателя. Поэтому в структуру урока
включаются только элементы интерактивной модели обучения – интерактивные
технологии, то есть конкретные приѐмы и методы, позволяющие сделать урок
необычным и более насыщенным и интересным. Хотя можно проводить полностью
интерактивные уроки.
В интерактивном обучении учитель играет роль помощника в работе,
активизирующего взаимонаправленные потоки информации.В интерактивных моделях
обучения меняется и взаимодействие с учителем: его активность уступает место
активности учащихся, задача учителя — создать условия для их инициативы. В
интерактивной технологии учащиеся выступают полноправными участниками, их опыт
важен не менее, чем опыт учителя, который не столько дает готовые знания, сколько
побуждает учащихся к самостоятельному поиску. В интерактивных технологиях
учитель выступает в нескольких основных ролях. В каждой из них он организует
взаимодействие участников с какой-либо областью информационной среды. В роли
информатора-эксперта учитель излагает текстовый материал, демонстрирует видеоряд,
отвечает на вопросы участников, отслеживает результаты процесса и т.д. В роли
организатора-фасилитатора он налаживает взаимодействие учащихся с социальным и
физическим окружением (разбивает на подгруппы, побуждает их самостоятельно
собирать данные, координирует выполнение заданий, подготовку мини-презентаций и
т.д.). В роли консультанта учитель обращается к имеющемуся опыту учеников,
помогает искать решения уже поставленных задач, самостоятельно ставить новые и т.д.
Одной из педагогических технологий, активно используемых специалистами в
последнее время, является метод проектов, имеющий весьма много аспектную
трактовку. «Образовательные проекты» - наиболее потребляемый в педагогической
литературе термин. К сожалению, проектом зачастую называют обычные методические
разработки, сценарии, материалы из опыта работы и т.д., что не вполне оправдано.
Самерсова Н.В., считает: апробация метода проектов в современных условиях
показывает, что с его использованием эффективность процесса образования и
воспитания возрастает.
Американский педагог В. Килпатрик вошѐл в историю педагогики как
родоначальник метода проектов. Его работа открыла целую педагогическую
библиотеку, посвящѐнную этой методике. В своей книге «Метод проектов» он развил
идею обучения через организацию целевых действий учащихся и предложил строить
процесс обучения на основе расширения и обогащения их индивидуального
жизненного опыта в социальной среде.
Проект есть слияние теории и практики, он заключает в себе не только
постановку определѐнной умственной задачи, но и практическое еѐ выполнение.
Метод проектов – это система учебно-познавательных приѐмов, которые
позволяют решить ту или иную проблему в результате самостоятельных и
коллективных действий учащихся и обязательной презентации результатов их
работы.
Этот метод предполагает использование учителем при проектировании и
осуществлении образовательного процесса личностно-ориентированного подхода,
который поддерживается, помимо общепринятых, дидактическими принципами.
- Принцип детоцентризма . В центре творческой деятельности находится ученик,
который проявляет свою активность. У него имеются замечательные возможности
реализовать себя, ощутить успех, продемонстрировать свои возможности.
- Принцип кооперации . В процессе работы над проектом осуществляется
широкое взаимодействие учащихся с учителем и между собой.
- Принцип опоры на субъектный опыт учащихся. Каждый, работая над
проектом, имеет хорошие возможности применить уже имеющийся у него
собственный опыт и знания.
34
- Принцип учѐта индивидуальности учащихся : их интересов, темпа работы,
уровня обученности;
- Принцип свободного выбора: темы проекта, подтемы, партнѐров в работе над
проектом, источников и способов получения информации, метода исследования,
формы представления результатов.
- Принцип связи исследования с реальной жизнью. Происходит соединение
знаний и практических действий.
- Принцип трудной цели. Легко достижимый результат не является для многих
учащихся мобилизующим фактором.
Известный русский педагог Е.Г. Кагаров (1926г.) указывал на следующие этапы
реализации проекта:
1. Составление плана.
2. Выполнение проекта:
а) сбор конкретных фактов, самостоятельно наблюдаемых и изучаемых;
б) группировка материала и установление общих положений;
в) применение полученных знаний на практике.
3. Подведение итогов: коллективное обсуждение, оценка работы, составление
отчѐта о ней.
В трактовке М.В. Крупениной работа над проектом включает 5 этапов:
1. Постановка задачи.
2. Разработка проекта принятого задания.
3. Организация общественного мнения об осуществляемом мероприятии.
4. Непосредственно трудовая работа.
5. Учѐт проделанной работы.
Определение образовательного проекта (по А.В. Хуторскому).
Образовательный проект – это форма организации занятий, предусматривающая
комплексный характер деятельности всех его участников по получению
образовательной продукции за определѐнный промежуток времени – от одного урока
до нескольких месяцев.
К организации проекта предъявляются следующие требования:
1. Проект разрабатывается по инициативе учащихся. Тема проекта для всего
класса может быть одна, а пути его реализации в каждой группе - разные. Возможно
одновременное выполнение учащимися разных проектов.
2. Проект является значимым для ближайшего и опосредованного окружения
учащихся – одноклассников, родителей, знакомых.
3. Работа по проекту является исследовательской.
4. Проект педагогически значим, то есть учащиеся приобретают знания,
строят отношения. Овладевают необходимыми способами мышления и действий.
5. Проект заранее спланирован, сконструирован, но вместе с тем допускает
гибкость и изменения в ходе выполнения.
6. Проект ориентирован на решение конкретной проблемы, его результат имеет
потребителя. Цели проекта сужены до решаемой задачи.
7. Проект реалистичен, ориентирован на имеющиеся в распоряжении школы
ресурсы.
Название, количество, последовательность, содержание и стиль структурных
элементов проекта формулируются на основе конкретных целей и задач.
Чечель И.Д. выдвигает следующую процессуальную схему этапов работы над
образовательным процессом (американский вариант метода проекта)
В целом при работе над проектом учитель:
- помогает ученикам в поиске нужных источников;
- сам является источником информации;
- координирует весь процесс;
35
- поощряет учеников;
- поддерживает непрерывную обратную связь для успешной работы учеников над
проектом.
Работа над проектом стимулирует истинное учение самих учеников, потому что
она:
- личностно-ориентирована;
- использует множество дидактических подходов;
- мотивируема, что означает возрастание интереса и вовлечѐнности в работу
по мере еѐ выполнения;
- поддерживает педагогические цели на всех уровнях;
- позволяет учиться на своѐм опыте и опыте других в конкретном деле;
- приносит удовлетворение ученикам, видящим продукт своего труда;
Проекты охватывают огромное количество задач.
Задачи проектов могут быть разделены на следующие группы:
1. Индивидуальные навыки:
- Определять задачи, которыми стоит заниматься.
- Формировать независимые суждения.
- Развивать личный интерес и углублять знания в определѐнной области.
- Приобретать навыки самоорганизации.
- Развивать практические навыки. Создавать что-либо своѐ.
- Делать то, что имеет практическое применение, что-либо уникальное.
- Развивать способность справляться с новыми проблемами.
- Собирать и анализировать новую информацию.
- Изучать и внедрять в практику стратегии разрешения проблем (алгоритмы
решения задач).
Учиться анализировать и оценивать чужую работу.
- Научиться быть более активными. Развивать в себе инициативность.
2. Междисциплинарные навыки:
- «Выходить» за пределы одного предмета.
- Интегрировать знания, получаемые из различных источников. Научиться
воспринимать факты, точки зрения и ситуации в незнакомых ракурсах. Учиться быть
готовым к противоречивым, спорным утверждениям.
3. Навыки работы в группах:
- Учиться работать в группах.
Учиться возглавлять команду и организовывать проведение встреч.
- Участвовать в процессе принятия решений. Приобретать навыки
сотрудничества.
- Развивать чувство такта и дипломатичность.
- Руководить и направлять деятельность в процессе проекта.
4. Работа с самосознанием:
- Изучать свои сильные и слабые стороны.
- Получать чувство удовлетворения от проделанной работы.
- Давать реальную оценку своим возможностям по отношению к поставленной
задаче. Добиваться чувство автономии и свободы.
5. Навыки общения:
- Выносить свою работу на обсуждение в ясной и эффектной форме (письменно
или устно).
Совершенствовать навыки убедительной, логически построенной аргументации.
- Развивать навыки восприятия информации на слух и постановки вопросов в
процессе выбора и усвоения информации.
Учиться писать понятный и грамотный отчѐт о проделанной работе
36
Несложность проектов обеспечивает успех их выполнения и потому возбуждения
сил ученика и его желание к работе над другими проектами.
Силы ребѐнка невелики – пусть невелики будут и его дела, но пусть это будут всѐ-
таки полезные дела. Каждый проект – вполне реальное дело для ученика: он знает цели,
может своим умственным взором охватить весь процесс работы, может предвидеть
затруднения, промерить к ним свои силѐнки и составить план своей несложной работы.
В технологии обучения проектно-исследовательской деятельности учителю
необходимо формировать объѐм учебной информации, выбирать методы и способы
изучения, определять средства и формы его выражения и направлять учеников к
осуществлению соответствующей учебной деятельности и осуществлять:
- проектно-исследовательскую деятельность на научной основе;
- использовать результаты проведенного исследования в процессе обучения;
- эффективное использование различных учебных средств и материалов,
внедрение информационной технологии в процесс обучения (мультимедийное
представление информации, интерактивное сопровождение материала);
- формирование отношений делового сотрудничества.
Для успешного осуществления проектно-исследовательской деятельности
субъекту требуется специфическое личностное образование – исследовательские
способности, проявляющиеся в поисковой активности, умение видеть проблему,
выдвигать гипотезы, экспериментировать, делать умозаключения, прочности овладения
способами исследовательской деятельности.
Обращаясь к наукотворчеству, создавая научный проект, ученики работают не
только ради оценки, но и ради возможности первого серьѐзного самовыражения. Работа
над проектами дает возможность профессионального самоопределения, так как
интересующая проблема позволяет углубиться в изучение одного или нескольких
предметов. Использование данной модели обучения (системный, научно-проблемный
подход), дает качественный результат. Курсовой проект новый тип сотрудничества с
учениками, качественный тип, соответствующий новому мышлению. Хотя, по сути,
курсовой проект содержит элементы конспектирования, реферирования и доклада,
проект должен быть не только подготовлен, но и защищен на научно-практической
конференции. Работа с научными проектами значительно улучшает качество знаний по
отдельным предметам (до 11%), так как появляется личная заинтересованность знать
дисциплину не только «вширь», но и «вглубь».
На основе изложенного выше, можно сделать вывод, что данная образовательная
техника позволяет современному ученику:
- повысить уровень коммуникативности;
- расширить кругозор;
- научиться мыслить глобально;
- уметь владеть формами и методами научного мышления;
- делать самостоятельные, научно обоснованные выводы;
- аргументировано уметь доказать свою точку зрения;
-
чувствовать себя уверенно в условиях рыночных отношений как
востребованную в профессиональном плане личность.
Информационная технология обучения – это технология, ориентирующая
учащегося на новый стиль образования в течение всей жизни, развивающая умения и
навыки для устойчивой жизни и непрерывного самосовершенствования. Наблюдения в
этой области говорят о том, что, улучшая качество образования традиционными
методами, без использования информационных технологий в обучении, можно
получить эффект в 40%, а остальные 60% потенциала повышения качества заложены
именно в информационных технологиях образования, не все из которых еще раскрыты.
Именно благодаря применению информационных технологий, пропущенные элементы
37
знаний, сами, без усилия обучающегося, восстанавливаются в мышлении, что
обеспечивает устойчивость образования, т. е. его непрерывность.
Информатизация образования является одним из важнейших условий успешного
развития общества. С процессом развития информационного общества связаны и
интенсивные процессы становления новой образовательной парадигмы, идущей на
смену классической. В основе новой парадигмы лежит изменение фундаментальных
представлений о педагоге и его развитии через образование и иновацию.
В современной школе возросла потребность в инновационном учителе,
способном модернизировать содержание своей деятельности, которая принимает на
себя роль организатора учебного процесса, активно участвует в поиске своего
оригинального творческого пути. А творчество – это деятельность, содержанием
которой является неповторимость, оригинальность и уникальность.
Применение компьютерной методологии обучение ориентировано на интеграцию
всех видов учебной деятельности и подготовку учащихся к жизнедеятельности в
условиях информационного общества. Для интеграции в образовательное пространство
используется технология проектного обучения. С развитием информационно-
коммуникационных технологий метод проектов получил широкое признание во всем
мире и стал технологией 21 века.
Обучение на основе проектов является моделью спланированного обучения,
ориентированного на ученика, его перспективу, интегрировано с проблемами и опытом
реальной жизни. Данный метод предполагает использование окружающей жизни как
лаборатории, в которой происходит процесс познания, исследования с помощью
проектно-ориентированного
обучения
с
использованием
информационно-
коммуникативных технологий.
Проектно-ориентированное обучение «учит учиться», вырабатывает у учащихся
навыки:
- ставить проблему и решать ее;
- мыслить и получать знания;
- исследовать, экспериментировать;
- доказывать и защищать свои идеи;
- ясно выражать свои мысли;
- познавать окружающий мир, познавать самого себя;
- стремиться к истине, добру, красоте.
Продолжительность работы над проектами разная:
курсовые проекты – от 1 урока до полугодия;
мини-проекты – несколько уроков;
проекты средней продолжительности – несколько месяцев;
долгосрочные проекты – в течение года.
Проекты могут быть индивидуальными ил групповыми, разновозрастными,
общешкольными и т. д.
Для проведения исследования важно видеть проблему, т.е. сложные вопросы,
возникшие затруднения, которые учащиеся должны решить, устранять в ходе
исследования. Темы проектов отражают характерные черты проблемы.
Интерактивное обучение следует рассматривать как многомерное явление. Оно
решает одновременно 3 задачи:
учебно-познавательную (предельно конкретную);
коммуникационно-развивающую
(связанную
с
общим,
эмоционально-
интеллектуальным фоном процесса познания);
социально-ориентированную (результаты которой резонируют за пределами
учебного времени и пространства).
38
Сегодня образование составляет основу инновационной системы любой
достаточно развитой страны, придавая совершенно новое место школьному
образованию. Именно в школе зарождаются знания – основа основ «умной экономики».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Список литературы - Сборник материалов международной научно практической конференции

text:
Список литературы:
1.
Назарбаев Н.А. Новый Казахстан в новом Мире. Послание народу Казахстана.
2.
Государственная Программа развития образования в Республике Казахстан на
2005 -2010 годы. Астана, 2004.
3.
Государственный
общеобязательный
стандарт
образования.
Среднее
образование. Основные положения. 2007 г.
4.
Алексеева, Л.Н. Инновационные технологии как ресурс эксперимента/ Л..
Алексеева// Учитель. – 2004. – № 3. – с. 28..
5.
Боно Э. Учите своего ребенка мыслить//Пер. с англ. – Мн.: ООО «Попурри»,
2005.
6.
Бордовская Н.В., Бродская Н.В., Дандарова И. М. и др. Современные
образовательные технологии: учеб. пособие / Под ред. Н. В. Бордовской. – 2 - е
изд., стер. – М.: КноРус, 2011. – 432
7.
Гузеев, В.В. Теория и практика интегральной образовательной технологии. – М.,
2010. – 223 с.
8.
Гузеев
В.В.
Основы
образовательной
технологии:
дидактический
инструментарий. – М.: Сентябрь, 2006. – 192 с.
9.
Иоффе А.Н. Активная методика – залог успеха / Гражданское образование.
Материал международного проекта. СПб.: Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена, 2000.
382 с.)
10.
Загвязинский, В.И. Инновационные процессы в образовании и педагогическая
наука/ В. И. Загвязинский// Инновационные процессы в образовании: Сборник
научных трудов. – Тюмень, 1990. – с. 8.
11.
Подласый, И.П. Педагогика: учебник / И.П. Подласый. – 2-е изд., доп. – М.:
Высшее образование, 2010. – 574 с.)
12.
Селевко, Г.Я. Освоение технологии самовоспитания личности школьников: как
стать экспериментальной площадкой/ Г.Я.Селевко// Народное образование. –
2005. – № 1. – с.181.
13.
Селевко
Г.К.
Педагогические
технологии
на
основе
активизации,
интенсификации и эффективного управления УВП. М.: НИИ школьных
технологий, 2005.
14.
Ударцева В. М. Технология развития творческих умений. // Сборник материалов
международной научно-практической конференции «Образование и наука в 21
веке: взгляд в будущее». Алматы, 2001, с. 83-84.
15.
Как проектировать универсальные учебные действия в начальной школе. От
действия к мысли: (пособие для учителя / А.Г. Асмолов, Г.В. Бурменская,
И.А.Володарская и др.; под ред. А.Г. Асмолова. –2-е изд. –М.: Просвещение,
2010. –152 с)
16.
Общая и профессиональная педагогика: Учебное пособие для студентов
педагогических вузов / Под ред. В.Д. Симоненко. – М.: Вентана-Граф, 2006. –
368 с.
39
ҚАЗАҚ ТІЛІҢ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ
Данабаева Р.У.,
қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімі,
№ 27 орта мектеп-лицейі,
Қазақстан, Ақтӛбе
Тілді меңгеру кҥрделі ҥрдісі, ӛйткені оған психологиялық, лингвистикалық,
әлеуметтік шарттар ықпал етеді. Мемлекеттік тілді бір жоғары бағытта ҥйрету –
оқушының тіл ортасына байланыста болады. Бізді кҥнделікті қоршаған ӛмір, осы
ортаның тіл қызметіне тигізетін ықпалы – тіл ортаны зерттеу туралы сҧрақ туғызады.
Қазақ тілін ҥйрету мақсатында – мҧғалімнің жҧмысы оқушының тілге деген
қызығушылығын арттыру, сабақтарын әр тҥрлі деңгейде беру, практикалық жҧмыстар
арқылы оқушының санасына ықпал жасау, оларды белсенді тіл қызметіне
қатыстыру.Зерттеушілердің пікірі бойынша қазақ тілі сабағында тіл ортасын қҧру
әлеует орын алады. Қазақ тілі сабағында – тіл ортасын қҧру таратылған міндет, оны
іске асыру қолымызда.
Ғалымдардың пікірі бойынша тіл ортасының екі тҥрі бар: жасанды және табиғи.
Біздің зерттеушімізде жасанды тіл ортасы туралы сӛз болады.
Біздің кӛзқарасымыз (жасанды ) тіл ортасы – бҧл педагогикалық жағдайға арнайы
қҧрылған орта.
Тіл ортасы әр тҥрлі қызмет атқарады.
Қысқаша тҥсініктеме береміз.
Дәлелдеу қызметі – сабақта табиғи тілді дәлелдеуге, оқытуға мҥмкіндік туғызады.
Коммуникативтік – оқушыларды белсенді ӛзара қарым – қатынассына әсер етеді.
Акселеративік қызмет – тіл ҥйрену жҥйесін жеделдет және жеңілдету. Информативтік
қызмет – лингвострановедтік, страноведтік ақпарат тіл қҧралы қызметін атқаратын
міндет. Коррективтік (тҥзету ) – осы ортаның ңҧсқасын салыстыру негізінде білімді
тҥзетуге мҥмкіндік береді. Элиминативтік – психологиялық кедергіні жоюға
кӛмектеседі. Активтендіру – оқушының білім дағдысын және тілді меңгеруді
қамтамасыз етеді.
Практикада кӛрсеткендей – қазақ тілі сабағында оқу тіл ортасын қалаптастыру.
Жоғарыда айтқан қызметті орындау – кҥрделі міндет, оны орындау ҥшін оқу процессін
бір жҥйеде ҧйымдастыруға кӛңіл бӛлеміз.
Мектептің басты мақсаты оқыту ғана емес, сонымен қатар жеке тҧлғаны дамыту.
Жаңашыл педагогика – оқу процесіне жеке тҧрғы – кӛзқараспен қарауды тҥсіндіреді.
Оқытуда жеке тҧрғы кӛзқарас – гуманитарлық бағыт бӛлнегі болып табылады. Негізгі
қағида – оқыту кезінде ортада мҧғалім емес, оның беруі де емес – тек қана оқушы
болуы керек.
Практикада саралап оқыту қажеттілігін кӛрсетеді. Нашар оқитын оқушыларға кӛп
кӛңіл бӛле отырып, жақсы оқитындарғы кӛзден қапы жібермеу. Барлық оқушыға және
әр оқушыға олардың қабілеттері мен мҥмкіншілігіне сәйкес қолайлы жағдай қҧру.
Тілдік оқыту ортасы мынадай педагогикалық жағдайлар арқылы қалаптасады.
Дҧрыс тыңдау, қҧрылымы мен оқу материалының ҥлгісі.
Оқушылардың айналодағы ортамен сҧхбат және рӛлдік тҥрдегі тҧрғыда белсенді
тәсілдер мен ҧжымдың тҥрдегі танымдық қызметі.
Оқушылардың жеке ерекшеліктері мен танымдық негізінде дифференциалды
қатынасты оқу ҥндісінде реттестіру.
Мектепте тілдік оқыту ортасын қалыптастыруда жеке тәсілге қарап жҥзеге
асырмай-ақ, интерактивті технологиямен оқыту ҥрдісінің тҧтас жҥйесін ҧйымдастыру.
Мектеп жағдайында қазақ тілің ортасын жақсартуда қазақ тілі сабағында рҧқсат етіледі,
біздің кӛзқарасымыз оқушыларға қазақ тілін білу деңгейін оқу топтарында
қалыптастыру мәселесін шешу. Оқу материалын қолдану, сҧхбат, интерактивті жҧмыс
40
тҥрі, дифференциалды тапсырмалар деңгейі;ойлған жҥйе кӛтермелеу, талпыныс бағасы
оқу ҥрдісіне кӛмегін игізіп, сӛздік қызметіне барлық оқушылар белсенді араласып, тілді
ҥйрену деңгейіне де септігін тигізеді.
Мектепте оқытылатын әрбір пән белгілі ғылым негізіне сҥйене отырып беріледі.
Әсірісе, тіл білімнің ішінде ғылыми жҥйе ҥстанымдарына сай баланың жас ерекшелігін
ескеру, жҥйелі болуы, сабақтастыра меңгеру ерекше маңызға ие. Білімнің ғылымилық
ҧстанымының да басты критерийі осы талап тҧрғасында анықталды.
«Коммуникативтік» ҧстанымда тілді оқыту жуйесінде жаңа кӛзқарастар мен
тенденциялардың жҥзеге асуында ҥлкен орын алады. Олай дейтініміз, оқушының
бҥгінгі заман, дәуір талабына сай жеке тҧлға ретіндегі қасиеттерінің ролі де осы
тҧрғыда танылары сӛзсіз. Ӛйткені коммуникативтік бӛліктілігі қалаптаспаған адам
ӛзгелермен тіл табыса алмайды, дискуссияларда ӛз пікірін толық білдіруге қабілетсіз
болады. Міне, тілді оқыту әдістемесінің басты мақсаты да осындай олқылықтарды
болдырмау. Ал, тілдік, коммуникативтік компоненттіліктің қҧрамына сӛйлеу, жазу
мәдениетімен қатар тындау мәдениеті де кіреді. Сондықтан сӛз мәдениетін сақтау,
қарсыласыңның пікірін тыңдау, ӛз ойынды жҥйелі жеткізу секілді қасиеттерді оқушы
бойына дарыту тіл сабақтарындағы шығармашылық бағытта жҥргізетін жҧмыстардың
бір арнасы болып қалыптасуы керек.
Фонетиканы меңгертудегі ең негізгі міндеттің бірі – осы білім арқылы оқушыға
ана тілінің халықтық сипатын таныту. Бҧл орайда, сӛздердің дыбысталуындағы
ҥндестік заңыны, оның теориялық негіздері мен тәжірибелік қолданысына ерекше
назар аударылып, оның тіл мәдениетімен қатынастылығы туралы арнайы жҧмыстың
тҥрлері белгіленді.
Лексика тарауындағы тақырыптар кӛлемі жағынан кӛп ӛзгеріске ҧшырамағанмен,
оның оқытылу жҥйесінде тақырыптарды тҥзуде біршама жолдар қарастырылды. Ҧқсас
тақырыптар біріктіріліп, оқушылардың тіл туралы сапалы тҥсінік алуына
орайластырылып қайта жҥйеленеді.
Морфология саласындағы сӛз тобы тақырыптары тҧтастай қайта қаралып, дамыта
оқыту идеясының талаптары негізінде сыныптарға бӛлінді әрі лардың оқушының тілдік
қабіліттерін жетілдірудегі ерекшеліктері айқындалды. Ал синтаксис саласындағы сӛз
тіркесі, сӛйлем мҥшелері, жай және қҧрмалас сӛйлем тақырыптары да оның
тәжірибелік мәнін ҥғындыруға бағытталды.
Дамыта оқытуда оқушыларды әртҥрлі қызмет тҥріне тартуды қҧптайды. Сабақ
беруде тҥрлі дидактикалық ойындар, пікірталастар мен ойлау, қиялдау, есте сақтау, тіл
байлығын дамытудағы арналған оқыту әдістерін қолдануды ҧсынады. Дамыта оқыту
жҥйесіндег орның атқаратын қызметі, ҧйымдастыру формасы елеулі ӛзгеріске енеді.
Оның инвариантты ( тҧрақты ) сапалары тӛмендегідей:
Сабақтың мақсаты тек жаңа материалдан хабардан етумен, білік, білім дағдыны
тексеруде ғана емес, жеке тҧлғанаң басқа да қасиеттеріне бағындырады;
Сыныпта оқушылардың ӛз бетімен ойлауына негізделген әрекеттер жҥзеге асады;
Мҧғалім мен оқушының ынтымақтастығы;
Қазақ тілін дамыта оқыту жҥйесіндегі әдістемелік мақсат – оқушылардың таным
белсенділігін кӛрсетуіне жағдай жасау. Бҧл мақсат тӛмендегі жолдар арқылы жҥзеге
жасады;
Мҧғалім сабақта проблемалық жағдай туғызады;
Оқушылардың субъектілік тәжірибесін ашатын оқу қызметін ҧйымдастырудың
сан алуан формасы мен әдістерін қолданады;
Сабақ жоспарын оқушылармен бірге отырып жасап, талқылайды;
Әр оқушының жҧмысқа қызығушылығын тудыруға жағдай жасайды;
Оқушыларды ынталандырып отырады, тапсырманы орындауда қателесуден,
дҧрыс емес жауаптан қорықпау ҥшін тҥрлі тәсілдерді пайдалануға ҥйретеді;
41
Сабақ барысында оқушы оқу мазмҧнының неғҧррлым мазмҧнды тҥрі мен
формасын тандауға кӛмектесетін дидактикалық материалдарды пайдаланып отырады;
Тек соңғы нәтижені емес, оқушының қызмет әрекетін де отырады;
Оқушының тапсырмаларды орындауда жҧмыста ӛзінше әдіс табуға ҧмтылуын
колдап, басқа оқушылардың әдістерімен салыстырып, тиімдісін мақҧлдап отырады.
Сабақтың ерекшеліктері:
Тапсырмалардың балаларды ойлауға, пайымдауға, жоспарлай білуге жетелейтін
сипатына кӛңіл бӛлу;
Оқушылардың тапсырманы орындау кезінде кездескен қиыншылықтардан ӛз
бетінше шығудың жолын іздеуі, шығармашылықпен ізденушілік;
Мҧғалімнің оқушылардың ӛз бетінше ойлауын, ізденуін қажет ететін
тапсырмаларды алдын-ала даярлап, ҥйден орындауға ҧсыну;
Сабақта педегогикалық жағдаяттар туғызып, оқушы белсенділігін арттырып,
дербестігін тәрбиелеу, табиғи талантын ашуға кӛмектесу;
Қазақ тілін ҥйретде дамыта оқыту жҥйесіндегі сабақтың жалпы мақсаты мен
ҧйымдастыру қҧралдары оның тақырыбына, мазмҧнына кӛздеген жеке мақсатына
байланысты нақтыланады. Оқушыны оның потенциалдық мҥмкіндіктеріне бағыштай
отырып, мҧғалім бҧдан бҧрынғы оқыту кезінде қандай әдіс тиімді болғаның, бҧл
ҥрдістің психологиялық ерекшеліктерін жеке оқушының ӛз іс-әрекетімен, қызметінің
мәнін тҥсіну дәрежесін білу керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Давыдов В.В. О понятии развивающего обучения. - М., Педагогика, 1995.
2. Жанпеисова М.М. Модульная технология обучения как средство развития
ученика. – Алматы, 2001.
3. Жиенбаев С. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту методикасы. – Халық мҧғалімі,
1937.
4. Закон Республики Казахстан «О языках в Республике Казахстан». – Алматы:
Жеті жарғы, 1997.
5. Занков Л.В. Обучение и развитие (экспериментально - педагогическое
исследование ). – М., Педагогика, 1975.
ОҚЫТУ ҤДЕРІСІНДЕ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ
ТӘЖІРИБЕСІ
Елеусинова Г.Е.,
Қ. Жұбанов атындағы Ақтӛбе ӛңірлік мемлекеттік университеті, п.ғ.к.,
Қазақстан, Ақтӛбе
Оқыту ҥдерісіне жаңа технологияларды енгізу бір кҥннің немесе бір жекелеген
ғалымның ісі емес, ол ҧзақ та кҥрделі кезеңнен ӛткен ғылыми ізденістердің, ҧстаздар
ҧжымының, ғалымдар қауымдастығының ынтымақтасқан еңбегінің нәтижесі екені
белгілі қҧбылыс. Сондықтан біз осы мақалада қазақстандық және шетел ғалымдарының
оқыту ҥдерісіне енгізген жаңа технологияларына тоқталып, саралауды жӛн кӛрдік.
Павлодарлық ғалымдар «Основы современной дидактики» еңбегінде оқыту
әдістеріне сипаттама бере отырып, логикалық, ҧйымдастырушылық тәсілдерді қолдану
арқылы оқу ақпаратын сӛз кӛмегімен хабарлауды сӛздік әдістің мазмҧнына жатқызады
[1, б. 67]. Сӛздік әдісті жҥзеге асырудың логикалық тәсілін қолдану мақсатында
М.Әуезов шығармаларын оқытуда «тҥсіну» және «тҥйсіну» арқылы алынған білімді
талдау және соның негізінде қорытынды жасауға ҥйретеміз. Мҧғалім тарапынан
берілетін білім, ақпарат білімгердің әрі қарай ізденуіне қозғау салатындай бағытта
ҧйымдастырылуы қажет. Ол ҥшін зерттеуге ынталандыратындай сҧрақтар
дайындалынады. Мәселен, М. Әуезовтің «Қараш-қараш оқиғасы» бойынша келесі
шығармашылық жҧмыстарды ҧйымдастыруға болады: повестегі «адам-табиғат» қарым-
42
қатынасын сипаттайтын эпизодтарға тақырып қойып суретін салу және кейіпкердің
ішкі жан дҥниесі мен табиғаттың мінезіндегі ҧқсастықты талдау арқылы қорытынды
пікір айту («Бақтығҧл және Талғар ӛзені», «Бақтығҧл және Ожар биігі», «Бақтығҧл
және Қараш-Қараш ӛңірі» т.б.); Бақтығҧлдың ішкі сезімінің иррационалдық қҧбылысын
беруде жазушы қолданған тәсілдерді тауып, бағалау (қимыл, мимикалық ӛзгеріс, сӛзбен
бекіту); Бақтығҧлдың әрбір әрекетке бару алдында табиғатпен тілдесуінің
педагогикалық-психологиялық астарын тҥсіндір («Ожардың қазіргі тҥсі жаулық жайын
сыбырлағандай,.жаланып тілегендей, еліріп қарап тҧр», ақырында шешуші сәт келгенде
«Мҧз тау мҧның ішіне мҧздай қайрат кіргізді»).
Сӛйлеу мәдениетін дамыту мақсатында М. Әуезов қолданған теңеулерді, кӛне
сӛздерді теріп жазу («жақсы лепес – жарым ырыс», «ашамайлау келген Қатша»,
«қобдиланған қалың май», «...жҥз жыланның сумаң қағып жарысқанындай»,
«...дҥркіреп жосыған кӛп жайынның жӛңкілеуіндей», т.б.); повестегі қарама-
қайшылықтың сипатын кӛрсететін эпизодтарды талдау арқылы Бақтығҧлдың ойларына
сипаттама беру. Осы тапсырмаларды орындау эмпатиялық диалог арқылы жҥзеге
асырылады [2, б. 118]. Мақсаты: баяндалып отырған мазмҧнға сезіммен араласу
арқылы оқушы эмоциясын тәрбиелеу. Проблемалық талдаудың осындай тҥрі туралы
зерттеуші З.Г.Дзапарова: «Проблемный анализ – это своего рода цепная реакция
вопросов, разбор, построенный на соединении связанных друг с другом проблемных
ситуаций. Проблемный вопрос на уроках литературы необходимо ставить и решать в
эстетическом ключе» - деген тҧжырымы проблемалық жағдаяттардың оқушыларға
автормен бірге дҥниені эстетикалық тҧрғыдан зерттей отырып, азаматтық
позициясының тҧрақтанатындығын кӛрсетеді.
Терең ойлы ҧрпақты тәрбиелеудің ерекше тҥріне оқылған дәрісті белсенді
жаттығулар мен дербес жҧмысты сауатты ҧйымдастырумен ҧштастыру кіреді. Ол
туралы тарихты оқытудың әдіскер-ғалымы Б.С. Сарсекеев: «Жаттығуларды ӛткізудің
мақсаттарының бірі – біліктілікті қалыптастыру болып табылады, яғни оқушыны
шындықты бірдей, әрі терең ҧғынуына, жағдайды дҧрыс бағалауға және ӛз білімін
орынды қолдануға жетелейді. Біліктілік біліммен ғана белгіленбейді, сондай-ақ дҥниеге
кӛзқарас тҧрғысынан, табиғат, қоғам, адам туралы жалпы тҥсініктермен анықталады»-
деп оқушылардың аналитикалық қабілеттерін дамытып, дербес ойлай білуіне
бағдарланған белсенді жаттығулардың мәнін ашып, оларды қарапайымнан кҥрделіге
қарай орындаудың әдістемесін баяндайды. Ал дербес жҧмысты ҧйымдастыруда
оқушылардың бәрін қамту ҥшін кҥрделілігі әр тҥрлі тапсырмалардың ҥш типін
ҧсынады: «Дайын кҥйінде берілетін, ақпаратты игерудің тексерілуін ҧйымдастыруға
мҥмкіндік беретін кӛшірме сипатындағы тапсырмалар; шығармашылықпен ойлауды
дамытуға
есептелген
аналитикалық-синтетикалық
қызметіне
бағдарланған
тапсырмалар; білімдерді неғҧрлым ӛзгертілген жағдайда қолдануды, соның ішінде
пәнішіндегі және пәнаралығындағы байланыстарды пайдалануды, сондай-ақ сабақтан
тыс ақпарат қҧралдары арқылы алынатын білімдерді талап ететін тапсырмалар.
Тапсырмалардың ҧсынылған типологиясы оқушылардың дербес танымдық іс- әрекетін
дамытудың ҥш деңгейіне сәйкес келеді. Олар: дайын кҥйінде мҧғалім ҧсынатын
ақпаратты игеру; білімдер мен дағдыларды таныс оқу жағдайында ҥлгі бойынша
қолдану; білімдер мен дағдыларды жаңа оқу жағдайында шығармашылықпен қолдану».
Біздің зерттеу жҧмысымызға сәйкес, білімгерлердің терең ойлауын дамытуда осы
аталған тапсырмалардың екінші, ҥшінші варианттарын қолданудың тиімділігі
анықталды. Сондай-ақ, дербес жҧмысқа басшылық ету ҥшін мҧғалімге қойылатын
талаптар да ескерілді.
Ізденуші Ж.Е. Зейнуллина «Абай Қҧнанбаевтың музыкалық мҧралары арқылы
студенттерге эстетикалық тәрбие беру» тақырыбындағы зерттеу жҧмысында оқытудың
витагенді (латын сӛзі - ӛмірлік дегенді білдіреді.) әдісін қолданады. Бҧл әдісті ХХ
ғасырдың соңғы жылдарында ғалым А.С.Белкин педагогикалық тҧрғыдан негіздеп, оқу
43
ҥрдісіне енгізген. Негізгі ҧғымдары «ӛмір тәжірибесі» және «ӛмірлік тәжірибе». Ӛмір
тәжірибесі дегеніміз тҧрмыстың, адам іс-әрекетінің әртҥрлі жақтарына байланысты ой
жҥргізуден туындаған, бірақ аса маңызды деп танылмаған мәліметтер. Ал ӛмірлік
тәжірибе дегеніміз ӛмірден жинаған мәліметтердің ҧзақтан бері қарай есте сақталып
келе жатқан тҥрі. Витагенді оқыту осы ӛмір тәжірибелері мен ӛмірлік тәжірибе
жинақтаған мәліметтерді актуалдау арқылы керекке жарату. Бҧл әдісті қолдану арқылы
ӛмірлік тәжірибені білімге айналдырудың шарттары ҧсынылған. Соның ішінде ғылыми
білімді қҧндылық деп тану негізінде студенттерді ҧстазбен тең қҧқылы білім алу
ҥрдісіне қатысушы тҧлға ретінде қарастыру қажеттігі біздің зерттеу тақырыбымызға
сәйкес келетін тҧсы. Шынайы білім алу ҥшін З.Фрейд зерттеген тҥпкі сананың да
маңызы туралы дәлелдері де қызығушылық тудырады.
Мҧхтар Әуезов шығармаларын оқытуда білімгерлердің сезіміне әсер ету, қиялын
ҧштау, терең ойлауға бағыттауда жақсы нәтижеге жеткізетін жолдың бірі – сабақта
ойын тәсілін әлеуметтік психологиялық тренингпен байланыста қолдану. Ол ҥшін
жазушы шығармасынан ҥзінді келтіру арқылы жҧмбақталған тапсырма беріледі.
Мәселен, «Биікте» тарауында Абайдың сҥйіп атқаратын еңбегі және де ӛзі қаншалықты
алыстағысы келгенімен соншалықты жақындай тҥсетін, «бҧған масыл болып, асыла
жҥретін тағы бір міндеті болды», ол – дау-шарға билік айту. Осы екі әрекеттің Абай
ӛмірінде егіз қозыдай қосарланып жҥретінін Әуезов осы тарауда тартымды кӛрсете
білген. Пушкиннің Татьянасын аударып отырғанда «сенімді шабыт» келгенін сезген
Абай «кӛзі жасаурай, ерні жыбырлай отырып», кӛңіл қҧсын Ақшоқының қос биігіне
ҧшырып ән шығаруға кіріскен сәтінде сырттан Кӛкшенің қияс ҧрысы Тҧрсын мен
уақтың жоқшысы Сәрсеке кіріп келеді. Абайдың «тҥу, аяз келді-ау!», «шетелдің
кісілерімен амандасты» деген сӛздері арқылы Әуезов бҧл қонақтардың мезгілсіз
келгендігін дәл бере білген. Осы дауды Абайдың тезарада шешуіне негіз болған
себептер бар, соны табуымыз қажет және сіз Абайдың орнында болсаңыз қандай
шешім қабылдаған болар едіңіз? (ескерте кету керек: осы адамдар Абай алдына екі ай
бҧрын дәл осы мәселемен келген болатын...).
«Іздесең – табасың, алыссаң – аласың» ойыны білімгерлерді еркін ойлауға, еркін
сезінуге, белсенділікке, шығармашылыққа бастайды. Сонымен қатар, бҧл ойын
жарқын, мықты сезімдерді оятумен қатар оның ережесі, мақсатымен сәйкес ӛтуі де
шарт. Осындай ойын тҥрлері шығарманы мақсатты тҥрде оқи отырып, зеректікті
дамытады. В.А. Сухомлинский: «Ойын дегеніміз – ҧшқын, білуге қҧмарлық пен
еліктеудің маздап жанар оты» деп дидактикалық ойындардың педагогикалық және
психологиялық негізін нақты тҥсіндірген. Ғалым психологтар К. Гроос, Э. Клапаред,
А.Диваев, У. Бонтендайк, Р. Гаупп, В. Штерн, Н.Д. Виноградов, В.П. Вахтерев ойын
теориясын қҧрастырып, іс әрекеттің маңызды тҥрі ретінде, оның теориялық,
әдіснамалық негізін ашты. Р.Уорфордтың пікірінше, имитациялық ойын – оқыту
қҧралы ретінде оқушыларды ӛзін басқаларға, ӛзгенің орнына қоюға, кез-келген
жағдайды ӛзге адам басқа қырынан қалай кӛретінін байқауға, оны тікелей ӛзі шынайы
жолмен қатыса отырып шешуге ынталандыруға ҥйретеді.
Жобаларды қорғау әдісі француз педагогы және ойшылы С.Френенің «еркін еңбек
технологиясының» негізінде ҧсынылған. Бҧл әдістің ерекшелігі тапсырма тҥрлеріне
қарай жҧмыс топтарының қҧрылуын, ақпараттың қҧндылығын, жоспарлау,ӛздігінен
еңбектенудің қҧндылығын кӛрсете білуінде. Оқытушы кӛмегімен әрбір білімгер жҧмыс
тҥрі(кітаппен жҧмыс, сауалнама ӛткізу, интервью алу, бақылау) кӛрсетілген жеке
апталық жоспар қҧрады. Білім негізін қҧрайтын ақпаратты қайдан және қалай алудың
мҥмкін жолдарын іздеп, ақпарат иелерімен жеке қарым-қатынасқа тҥсу нәтижесінде
білім жинақтайды, ӛзара талдайды, бірін-бірі бағалайды. Бағалау келесі ӛлшемдер
бойынша
жҥреді:
мазмҧндаудың
тҥсініктілігі,
шынайылығы,
тыңдаушыны
қызықтыруы, тақырыпты толық аша білуі, шығармашылығы. Білімгердің таным
қызметі неғҧрлым ӛзі іздеп тапқан білімге кӛбірек тәуелді болса, соғҧрлым материалды
44
меңгеру нәтижелі болады. Мәселен, терең ойлы білімгер тҧлғасын қалыптастыру ҥшін
«Абай жолын» оқудың маңыздылығын дәлелдеуге бағытталған жобаларды қорғауға
болады. Бірінші тапсырма: «Абай жолы» туралы жазылған зерттеу жҧмыстарын талдау;
осы шығарма бойынша сҧрақтар әзірлеп, оның қорытындысын талдау; әртҥрлі әлеумет
ӛкілдерінен интервью алу арқылы М.Әуезовтің аталған туындысының тартымды
эпизодын анықтау және оның себептерін тҥсіндіру.
Дебат әдісі білімгердің потенциалын ашуға, дамуына бағытталған. М.М. Бахтин
«Эстетика в словесном творчестве» кітабында: «диалогизм является формой
взаимодействия между равноправными и равнозначными сознаниями, в то же время
как монологизм завершен и глух к чужому ответу, не ждет его и не признает за ним
решающей силы», - деп диалогтық сипаттағы оқыту әдістерін жоғары бағалайды. Шын
мәнінде бҧл әдіс ғылыми принциптің белсенділігіне сәйкес келеді. Осы әдістің негізін
қалаушы К. Поппер кҥрделі практикалық мәселелерді интуитивтік жолмен шешуді
ҧсынған(«метод
мозговой
атаки»).
Интуицияның
ӛзі
философиялық
интуиция(интуиция-суждение) және психоэвристикалық интуиция (интуиция-догадка)
деп екіге бӛлінеді. Поппер әдістемедегі дедуктивті жолды таңдайды. Қорытуға жалпы
ҧғымнан жекеге келуді дедукция деп атайды.
Зерттеуші З.У. Имжарова «Инновационная педагогическая технология Дебаты»
еңбегінде дебаттың типтерін (саяси дебат, К. Поппердің форматы бойынша дебат,
ҥшбҧрыш, т.б.), ӛткізу әдістемесін кӛрсете отырып, дебат пен дискуссияның
айырмашылықтарына тоқталады [3,с.36].
Зерттеушілер В. Флоренко, О.Г. Зуев, Н.К. Махметова дебаттың тәрбиелік,
дамытушылық мәнін атап ӛтеді: «привлечение школьников посредством дискуссии к
анализу важнейших вопросов жизни общества, проблем искусства и образования
способствет воспитанию у них гражданственности, принципиальности, активной
жизненной позиций». М. Әуезов шығармаларын оқытуда «Ҥшбҧрыш» атты дебат тҥрін
қолдану тиімді, ӛйткені қатысушылар санын арттыруға болады. Мақсаты: ӛзекті
мәселені талдауға дебатпен таныс емес аудиторияны да тартуға болатындығын кӛрсету.
Әдістемесі: қатысушыларға «Абай мен орыстардың достығы екі жақты да жақсы
нәтижеге жеткізді» немесе «Ҥш кҥнге созылған «Мҧсақҧл соғысы» бәріне де ҥлкен
сабақ болды» тақырыбы ҧсынылады, келесі сҧрақтар қойылады: Осы ойды кім
қостайды? Кім келіспейді? Кім кҥмән туғызады? Алынған жауаптарға байланысты
білімгерлер ҥш позицияны ҧстанады.Әрі қарай алғашқы екі топқа неге олай
ойлайтынына байланысты сҧрақ қойылады. Ҥшінші топтағы қатысушыларды ӛз
позицияңызға сендіру керек. Ойынның соңында ҥшінші «нейтрал» топ қай топтың
позициясы сенімдірек болғанын кӛрсетеді. Барлық қатысушылар «сіздер қандай
процесті бақыладыңыздар?», «Қалай ӛтті?» сҧрақтарына жауап береді. Дебат
процесінің символдық суретін салумен ойын тәмамдалады.
1997 жылдан бастап Қазақстан Оқу және жазу арқылы сыни тҧрғыдан ойлау
(СТО) атты Халықаралық білім жобасына қатынасушы елдердің қатарына еніп, бҧл
жобаның әдістерін оқыту ҥрдісінде қолданудың ҥлгілерін кӛрсетуде. Мәселен, Орал
қаласындағы №30 мектептің мҧғалімі С. Ізмҧханбетова әдебиет сабағын оқытуда екі
жақты, ҥш жақты тҥсіндірме кҥнделігін жаздыру әдісін қолданған. «Абай жолы»
эпопеясын оқыған кезде оқушылар ҥш жақты кҥнделік жазады: бірінші бағанада –
шешендік сӛз, екінші бағанада – менің ойым, ҥшінші бағанада – мағыналас мақал;
Семей қаласындағы №6 мектеп-гимназияның мҧғалімі Г.Селезнева жазуды
жетілдірудің қызықты тҥрлерін келтіреді: шығармадан алынған ҥзінді мәтінде сӛздерді
жасырып, сӛйлемнің қандай мҥшесі екендігі туралы белгі береді. Зерттеуге табиғатты
суреттейтін мәтін беріледі. Әрі қарай салыстыру жҧмысы жҥреді: оқушы ӛз сӛзі мен
автор сӛзін талдау арқылы сӛздің мәнін тереңінен тҥйсінуге мҥмкіндік алады. Осы
әдістің келесі кезеңінде оқушылар мәтінді ӛздері таңдайды, сӛздерді жасырады. Мҧның
ӛзі оңай тапсырма емес. Мҧндай сабақта мҧғалімнің ӛзі оқушы ролінде болады.
45
Оқушылардың ӛзбетімен мәтін жазу жҧмысы берілді. Бҧл тапсырманы оқушылар
қызығушылықпен орындайды, ӛйткені жасырылатын сӛздер барын алдын ала біле
отырып, сӛз саптауға ойлана отырып кіріседі.
Павлодарлық аға оқытушы Т. Маняпова Интернет жҥйесін қолдану арқылы жазу
стратегиясының ҥлгісін ҧсынады: «Интеллектуальная идентификация студентов,
участвующих в интернет-письме, не есть конечная цель учебных мероприятий. Здесь
гораздо важнее то, что у преподавателя есть возможность проследить динамику
мнений, идей, оценок по предмету исследования.» Кезінде М. Әуезов Қҧнанбай
бейнесін идеологиялық цензурадан ӛткізу ҥшін қарама-қайшылықта сипатта беруіне
мәжбҥр болды. Тапсырма:ынтымақтасушы топтар мҥшелерінің әр тҥрлі пікірлерін
салыстыра отырып, аналитикалық таблицаны толтыру арқылы ӛз кӛзқарасыңды
дәлелдей біл.
Біздің пікірімізше, осындай жҧмыс тҥрлері оқушыларға сӛздің де адам тәрізді
зейінді, кӛңіл бӛлуді қажетсінетінін және автордың осындай сӛздер арқылы оқырманын
пікірталастырып, бірге ойлануға шақыратынын кӛрсетеді. М. Әуезовтің сӛздік
қорындағы сырласушы сӛздерді іздеу мақсатындағы жҧмыстарымыздан мысал
келтіретін болсақ, «Кек жолында» тарауында жылқыларды сипаттайтын мәтінді
келтірдік: «...Астарына мінгендері жарау аттар емес, тӛңкерілген ту биелер. Және
кӛбінше ҧзын жалдары кӛзін жапқан, тізелеріне дейін тӛгілген қҧрайғырлар екен.
Терлетпей, аяңдап жҥрген семіз сәйгҥлектердің жал-қҧйрықтары қыраулатып, кекілдері
шалбастанып тҧр». Осы ҥзіндіде «шалбастанып» деген сӛзді жасырдық. Білімгерлердің
ҧсынған сӛздері: бҧйраланып, ақша бҧлттанып, тҧманданып, мҧнарланып, кҥмістеніп,
ҧлпақарланып.Ал автордың бҧл сӛзді қолданудағы мақсаты ат кекілінің қар мен желдің
әсерінен ҥлкейіп, ағарып тҧрғандығын кӛрсету болса керек, сол мағынада қолданылса,
білімгерлер тарапынан ҧсынылған альтернативалар дҧрыс.
Біз аталған жобаның «жазу жҧмысы» стратегиясын қолданудағы мақсатымыз
білімгерлерді логикалық ойлауға бағыттау, бҧрынғы білімді жаңа біліммен ҧштастыру,
ой қорытындысын жасауға баулу, әр баланың табиғатында негізі бар шығармашылық
кӛздерін ашу арқылы ізденіске талпынысын қуаттау. Логикалық ойлауды дамыту ҥшін
ғалым Дж. Дьюи ҧсынған есте сақтаудың жеті тәсілін білу қажет: ӛзі оқығанда,
естігенде, кӛргенде, естігенде әрі кӛргенде, балалармен талқылағанда, жҥрегімен
сезінгенде, ӛзгелерді оқытқанда. Дьюидің кӛқарасы мен біз жоғары тарауда келтірген
Абайдың есте сақтау туралы тҧжырымы арасында ҥндестік бар: Абай Дьюидің
алғашқы тӛрттігін ғибрәтләнуге, кейінгі ҥштігін қайтарып ойланып, кӛңілге бекітуге
біріктіреді, ал жетілікті меңгерген адамның «кӛкірегі байлаулы берік болмақ» және «ой
кеселі нәрселерден қашық болады». Осы салыстыру педагогика ғылымындағы оқу
материалын қабылдаудың логикасын еске тҥсіреді: тҥсіну, тҥйсіну, бекіту және
практикада қолдану. Тек осындай жағдайда ғана ойлау білімгерлердің алған ақпаратын
санаға сіңіріп ақылмен ҧштастырады. Ал ақыл адамды ерекшелендіріп тҧратын негізгі
сапалардың бірі.
Ғалым Б. Әбдікәрімҧлының «12 жылдық мектепке ӛту мәселесінің
педагогикалық-психологиялық ерекшеліктері» атты еңбегінде оқытудың рефлексивті-
инновациялық үлгісі баяндалады. Онда рефлексия ҧғымының ерекшеліктеріне тҥсінік
берілген: бҧл ҧғым философия ғылымында пайда болып, индивидтің ӛз санасында
болып жатқан ӛзгерістер туралы ойлану процесін сипаттайды; ойлау мен ақылдың ӛзіне
бағытталу қабілеті; жаңа білімді игеру мақсатында білімді талдау; ақыл мен жанның
кҥйін ӛзбетінше бақылау; ӛмірлік әрекеттен ментальдыққа шығу, зерттеушілік акт.
Психология ғылымында рефлексияны теориялық деңгейде зерттеген ғалымдар:
И.М.Сеченов, Б.Г. Ананьев, П.П. Блонский, Л.С. Выготский, С.Л. Рубинштейн.
Рефлексияны зерттеуге байланысты жҧмыстар бҧл қҧбылыстың тӛрт аспектіде
қарастырылғандығын
кӛрсетеді:
кооперативтік,
коммуникативтік,
тҧлғалық,
интеллектуалдық. Кооперативтік аспектіде рефлексия әрекетке байланысты сыртқы
46
позицияға «шығуды» тҥсіндіреді (Г.П. Щедровицкий); коммуникативтік аспектіде
дамыған қарым-қатынас, тҧлғааралық қабылдау, адам адамды танудың ерекше сапасы
ретінде танылса (А.А. Бодалев), тҧлғалық аспектіде қайта ойлану арқылы адам
«менінің» қайталанбас тҧтастыққа айналуы; интеллектуалдық аспектіде субъектінің ӛз
әрекетін жағдаятпен сәйкес талдау іскерлігі. Сонымен қатар, рефлексивті оқыту
ҥлгісінің негізгі идеялары сипатталған: тәжірибе арқылы оқыту; ҥздіксіз рефлексия
негізінде оқыту. Бҧл процестің ӛту барысын бес қадамдық тҥрде кӛрсетуге болады: іс-
әрекет; іс-әрекетке, жағдаятқа ойша қайту және оны нақты сипаттау; жағдаяттың
неғҧрлым мәнді жақтарын анықтау; іс-әрекеттің альтернативтік жолдарын дайындау;
іс-әрекеттің альтернативті жолдарын жҥзеге асыру. Біздің пікіріміз бойынша оқытудың
рефлексивті әдісін қолдану арқылы білімгерлердің ойлауын, дҥниетанымын,
қҧндылықтар жҥйесіне бағытталуын жаңартуға болады. Ол ҥшін рефлексивті-
инновациялық ортаны қҧру мақсатында екі қағиданы басшылыққа алған жӛн: білімді
және практикалық әдістерді ӛзіңнен ӛткізу (проживание знаний и практических
методов перед их теоретическим осмыслением и анализом – И.А.Бочкарева);
қатысушылардың қызығушылығын ескеру. Тек осындай жағдайда ғана білімнің
беріктігі сақталады.
Қорыта айтар болсақ, оқыту ҥдерісінде жаңа технологияларды қолдану тәжірибесі
білімгерлерге білімді табу жолдарын таңдау еркіндігін, оқытуды ҧйымдастырудың
тҥрлі формаларын, танымдық, шығармашылық қабілеттерін іске асырудың мол
мҥмкіндіктерін береді.
Достарыңызбен бөлісу: |