title: Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары

text:
Қазақ мемлекеттілігінің тарихнамасы қазақ халқының этногенезі жөніндегі автохтондық және миграциялық концепциялар ықпалымен қалыптасты. Соңғысы қазақ хандығының құрылуын Жәнібек пен Керейдің Шу бойына қоныс аударуымен түсіндірсе, алғашқы көзқарастағы авторлар бұл құрылымның бастауын ерте заманнан іздестіреді. Басқаша айтқанда, бірі қазақ хандығының дүниеге келуін ахуалдық оқиға ретінде қарастырады да, оны қандай да болмасын заңдылықтар, немесе тарихи алғышарттардың қорытындысы деп есептемейді [334; 335]. Екіншілері Қазақ хандығының құрылуының қайнар көзі көне заманнан – ғұндар, үйсіндер, қаңлылардың мемлекеттік бірлестіктерінен, түрік қағандығынан басталатындығын қолдайды. Олар Қазақстан аумағындағы түрік тілдес тайпалардың ішкі қоғамдық-экономикалық дамуы нәтижесінде емес, "кездейсоқ оқиғалар" жиынтығы нәтижесінде мемлекеттілік құрылымға бірікті деген тәріздес пікірді нақтылы тарихи материалдарды зерттеу арқылы теріске шығарды.
Археологиялық ғылымның жетістіктері мен тарихшылардың соны ізденістері Қазақстанның көне тұрғындарының (үйсіндер мен қаңлылар) өзінде мемлекеттілік болғандығын көрсетті [33, 66б]. Осыған байланысты қазақ хандығының құрылуының әлеуметтік-экономикалық және саяси алғышарттарына назар аударыла бастады.
Отандық тарихнамада Қазақстандағы мемлекеттілік дәстүрінің көне заманнан бері жалғасып келе жатқандығы, сақ, скифтер дәуірінен бұл өңірде түрлі мемлекеттік бірлестіктердің – тайпалық одақтардың, қағанаттардың Еуропадан әлде қайда бұрын құрылғандығы, оларға мемлекеттілікке тән атрибуттар мен механизмдердің – армияның, дипломатиялық, шенеуніктік қызметтің, белгілі бір шекараның, сайлау арқылы, не мұрагерлік жолмен жүзеге асырылып отырған жоғары биліктің болғандығы туралы мәселелер қойылды. Ежелгі грек, рим авторларының, Қытайдың "Ханнаме", "Тарих-наме" секілді жазба ескерткіштері мәліметтеріне сүйене отырып, зерттеушілер б.д.д Y-ІІІ ғасырларда-ақ Қазақстанның ежелгі тұғындарының өз заманында қуатты мемлекеттік бірлестерде өмір сүргендігін, Жетісуда сақ-үйсін, Арал жағалауында қаңлығұн, Қазақстанның солтүстік-шығысында қыпшақ, Батыс Қазақстанда алан этномәдени қауымдастығының қалыптасқандығын дәлелдеді [337].
Бірақ қазақтарда мемлекеттіліктің түп тамырын тарихтың терең қойнауларынан іздестіру жөніндегі ортақ пікірге келгенімен, бұл процестің нақтылы қай кезеңнен басталатындығы жөнінде ғалымдар әртүрлі жорамалдар айтуда. Зардыхан Қинаятұлы Қазақстандағы мемлекеттілік үрдіс тарихын ғұндар заманынан бастауды ұсынады. Ол Қазақстан аумағында (б.д.д. 209) алғаш рет мемлекет дәрежесіне көтерілген Хунь-юй (ғұндар) болды дейді [287].
Ғұндар мемлекетінің тарихын зерттеуге Л.Н. Гумилев [338], Бахаддин Өгел [339], С.Өтенияз [340] сияқты ғалымдар үлкен үлес қосты. Бұл авторлар негізінен қытай деректеріне сүйене отырып, Ғұн мемлекеті тарихта болған жоқ деген пікірдің де, Хунь-юй (Гун-ны) мен Сунь-юй (Сюн-ну) екі мемлекет деген тұжырымның да тарихи шындыққа сай келмейтіндігін, соңғысы қытайлардың бір мемлекетің әр кездерде екі түрлі атауы ғана екендігіне назар аударды. Модун тәңірқұты тұсында (б.д.д. 209176) ғұндардың Қытайға он төрт рет шабуыл жасап, Хань әулетіне өз мемлекетін мойындатқаны белгілі. З.Қинаятұлы мемлекеттік үрдісті кейін үзбестен үйсін, қаңлы, дулат, найман, керей секілді ұлыс дәрежесіне дейін көтерілген көптеген тайпалар жалғастырды деп жазады.
Осылардың ішінен, әсіресе, үйсіндер мен қаңлылар тарихы көбірек зерттелді, себебі біраз ғалымдар қазақ мемлекетілігінің қайнар көзі осы тайпалар құрған бірлестіктер деген қорытындыға келген.
Сағын Сұңғатай көне Қытайдың "Ші-жи" (тарихи жазбалар), "Хань-шу" (Ханьнаме) тарихи жылнамалардың деректері бойынша б.д.д ІІІ ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан аумағында, атап айтқанда, Каспийдің шығысы мен солтүстігі және Аралдың солтүстігінде Янцай ұлысы (Алшын немесе Алан ұлысы), Оңтүстік Қазақстан, Сырдария, Талас аңғарлары мен Қаратау төңірегінде Каң-жуи (қаңлы) мемлекеті, Шығыс Қазақстан мен Ыстықкөл төңірегі және Шығыс Түркістанның солтүстік бөлігінде У-сун (үйсін) ұлысы, Шығыс Қазақстан мен Алтай төңірегінде Ху-жие (қыпшақ) ұлысы сияқты көшпелі мемлекеттердің (Шинь-го) болғандығын көрсетеді. Автор осы ұлыстардың ішінде үйсін ұлысының тарихи-саяси және мемлекеттік маңызы айрықша деп біледі. С. Сұңғатайдың пікірінше, ежелгі үйсін ұлысы б.д.д. ІІ ғасырдан б.д. Y ғасырына дейін Орта Азиядағы ең ірі құдіретті мемлекеттердің бірі ретінде өмір сүріп, өз кезеңінде Еуразия тарихында елеулі саяси және мәдени рөл атқарған, бүгінгі қазақ халқының этникалық тегі, шаруашылығы мен мәдениетінің, әсіресе қазақтың ежелгі көшпелі мемлекеттілігінің қалыптасып, кемелденуіне зор ықпал еткен [341].
К.А. Ақышев та үйсін мемлекеті көне Қазақстан мен Қырғызстан аумағындағы тұңғыш (мүмкін, алғашқылардың бірі) мемлекеттік бірлестік болды дейді. Оның зерттеулеріне қарағанда бұл мемлекет шығыстан батысқа қарай Іле өзенінен Талас өзеніне дейінгі, солтүстіктен оңтүстікке қарай Балқаш көлінен Есік көліне дейінгі жерлерде І-ІY ғасырларда өмір сүрген [342; 343; 344].
Мұнан материалдық (археологиялық) деректер мен көне қытай жазбаларының мәліметтері сәйкес келе бермейтіндігін, үйсін мемлекетінің өмір сүрген хронологиялық кезеңі мен оның аумағы жөнінде кейбір қайшылықтар барлығын бірден аңғаруға болады. Бірақ үйсін ұлысынан бастап ұзақ уақыт бойы Қазақстан жерінде мемлекеттілік дәстүрдің жалғасып отырғандығы айқын көрінеді.
К.А.Ақышев осы хронологиялық кезеңнен бастап түрік тайпалары мекендеген бұл өңірде мемлекеттіліктің пайда болуы мен даму процесі 600700 жыл бойы үзілместен жалғасты деп көрсетеді. Архологиялық материалдар мен көне Қытай деректері негізінде [345, 279б] автор Батыс Түрік қағанатының өмір сүрген уақыты (603-704 ж.) Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Қырғызстан үшін үйсін мемлекетінің жалғасқан уақыты, мемлекеттік даму сабақтастығының келесі кезеңі болды деген қорытынды жасайды [344, 17б].
С.Сұңғатай Yйсін мемлекетіндегі күрделі қоғамдық қатынастарға, үйсіндердің түрік тілдес болғандығына, көне У-Сунь мен бүгінгі үйсіндердің бір тектес екендігіне тоқталады. Тарихи сабақтастық мәселесіне келсек, үйсіндер сақтардың мұрагері, Батыс-Түрік, Түргеш және Қарлұқ қағанаттары, Қарахан мемлекеті, Қыпшақтардың мемлекеттік-саяси бірлестігі, Қазақ хандығы осы үйсін ұлысынан бастау алады, оның заңды мұрагерлері болып есептелінеді дейді ] 346, 42б].
"Еуразия көшпелілерінде мемлекеттіліктің ең кемелді, классикалық үлгісі болған Түрік қағанатының мемлекет басқару жүйесі, заң жарғысы, мемлекеттілік тәуелсіздік тұжырымдамасы ежелгі үйсін ұлысынан бастау алып, қалыптасып, кейінгі Қазақ хандығына дейін жалғасып келгендігі" [341,20б] басқа ғалымдар тарапынан да қолдау тауып отыр. Олардың қатарында Н.Я. Бичурин, Н.В. Кюнер, В.С. Таскин, Ю.А. Зуев, Н. Мыңжан, С. Аманжолов, В.В. Востров, т.б. ғалымдар бар [347]. Ш. Уәлиханов, А.Н. Бернштам, К.А. Ақышев, К.Г. Кушаев, Ю.А. Зуев, А.Г. Максимова, С.
Аманжолов, А. Қадырбаев, С. Жолдасбайұлы еңбектерінде үйсіндердің автохтондылығы, Жетісу жерінде ежелден өмір сүріп келе жатқан түркі тілдес тайпа екендігі жан-жақты дәлелденді. Yйсін ұлысындағы мемлекттік басқару, әлеуметтік және мүліктік жіктелуішілік, әскери қызмет т.б. мәселелер анықталды [348; 349; 350; 351; 352].
С. Жолдасбайұлы Yйсін мен Қаңлы хандықтары Қытай мемлекетімен терезесі тең өмір сүргендігі, қаңлы жерінің "бес облысқа" бөлінгендігі жөніндегі деректерді келтіреді [257].
Отандық ғалымдар еңбектерінде Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары мынандай ретте баяндалады:
Ежелгі үйсіндер (усуньдер) ұлысының кезеңі;
Батыс-Түрік қағанаты уақыты ұлысының қалыптасу дәуірі;
Жошылықтар-шағатайлықтар ұлысының қалыптасу дәуірі;
Қазақ хандығының құрылуы;
М. Қозыбаев, К.М. Байпақов, К. Ақышев, С. Жолдасбайұлы, А.Ш. Қадырбаев т.б. отандық ғалымдар да Қазақстан аумағында өмір сүрген мемлекеттік дәстүр сабақтастығы, билік жүйесінің негізгі формалары, аумақтық бөлініс, әскери іс құрылымы т.б. осылайша дамып, жалғасын тауып отырды деп жазады.
Көптеген ғалымдар қазақ мемлекеттілігін YІ ғасырда құрылған Түрік қағанатынан (әсіресе, Батыс Түрік қағанатынан) басталды деген пікірде. Белгілі ғалым Л.П. Окладников Түрік қағандығының құрамына енген тайпалар мен халықтардың дүниежүзілік өркениетке қосқан үлесін археологиялық материалдар негізінде дәлелдеп бергені мәлім. Түріктердің ел басқару – әкімшілік, қаржыгерлік, салық жүйесін, ұйымдастырудағы бай тәжірибесі монғолдардың, орыстардың, Еуропаның біраз халықтарының өз мемлекеттілігін құруда зор ықпал етті.
Оған түркілердің өз қолымен жазып қалдырған Орхон бойындағы Білгеқаған, Күлтегін, Күлічөр, Тоныкөк, Ел-етміш ескерткіштері толық дәлел бола алады [353; 354; 355, 15б].
Мемлекеттік дәстүрдің тұрақтылығы көп жағдайда этногенетикалық байланысқа, Қазақстанның автохтонды тұрғындарының тарихи жадында сақталған мемлекеттік бірлік жөніндегі сана-сезімге негізделді. Сөзімізді дәйектей түсу үшін мына жағдайға назар аударайық. Батыс Түрік қағанатының этникалық құрамы Ашина түріктерінен, үйсіндер, кангюйлер, түргештер, ұйғырлар, қырғыздар, қарлұқтар, оғыздар, қимақтар, қыпшақтардан тұрды; олар, руна жазбаларында көрсетілгендей, "он оқ будунды" – он тайпалы халықты құрады. Аталмыш тайпалардың, аттары кейінгі кездегі тарихи оқиғаларда үнемі ұшырасып отырады.
704 ж. құрылған Түркеш қағанаты Батыс түрік мемлекетінің тікелей мұрагерлері болды және оның тұрғындары бұрынғыша "он оқ будун" деп аталды. Ә. Хасенов бұл хандықтың этникалық құрамы үйсін, қаңлы ұлыстарына кірген тайпалардан тұрды деп жазды [356, 5б].
Қытай ғалымы Су Бэйхай Түркеш қағандығын қазақ даласын тұтастай қамтыған ең алғашқы Қазақ хандығы деп есептейді және өзінің "Қазақтың тұтас тарихы" атты еңбегінде бұл жөнінде көптеген құнды мәліметтер келтіреді[357; 358].
Отандық тарихнамада мұнан кейінгі уақыттарда Қазақстан аумағында өмір сүрген Қарлұқ (760-940 ж.), Қимақ (кейінірек қыпшақ) (Х-ХІ ғ.), Оғыз, Қарахан мемлекеттерінің тарихы сараланып, олардың құрылуының негізгі себептерін ашуға алғашқы қадамдар жасалды. Бірақ бұл бағытта жаңа әдіснамалық ізденістер байқала қоймады.
Бұрынғыша материалдық игілікке, жеке меншіктің орнығуы мен дамуы, осыған байланысты әлеуметтік теңсіздіктің және түрлі топтардың арасындағы қайшылықтың тууы сияқты тарихи материализм қағидаларына иек арту басым. К. Ақышев, мысалы: "Түрік және түрік тілдес халықтардың мемлекеттілігі, барлық өркениетті елдердегідей, қалыптасқан әлеуметтік құрылымды заңдастыру және қорғау органы болды", – деп жазады [289, 1819б]. Сонымен бірге автор түрік мемлекеттілігінің даму процесін сыртқы факторлар, әсіресе, көрші тайпалар және халықтармен (хань, жуань-жуань, қарақытайлар, арабтар, саманилар) ғасырлар бойы күрес тездетті дейді. Л.Н. Гумилевтің сөзімен айтқанда, қарлұқтар "Орта Азиядағы далалық мәдениеттің жалғыз қорғаушысы болып қалады да, арабтарға қарсы екі жүз жыл бойы күрес жүргізді. Қарлұқтар тарихы докторлық диссертация деңгейінде зерттелді [359, 271-272б].
Түркі тілдес тайпалардың мемлекеттілігінің келесі кезеңі Х ғасырда Европа далаларындағы әскери-саяси өмірде зор рөл атқарған Оғыз қағандығы болды. Оғыздар тарихы С.Г.Агаджанов, С.П.Толстов, Х. Короғлы еңбектерінде жан-жақты зерттелді [360, 353-363б; 361, 122-128б;
363].
Қарахандар мемлекеті кезінде Қазақ хандығының құрылуында маңызды факторлардың бірі болған ислам дінінің қабылдануы және оның мемлекеттік дінге айналуы орын алды [364].
Түріктер мемлекетілігінің нығайып, жетіле түсуі қыпшақ және қимақ тайпаларының тарих сахнасына шығуына байланысты болды.
А. Қадырбаев қазақ мемлекеттілігінің құрылу қарсаңында Қазақстанның далалық кеңістігі мен Қара теңіз жағалауында, Алтайдан Карпатқа дейінгі аумақта туыстас тайпалар мен рулардың қыпшақ одағы конфедерациясы өмір сүрді, оның құрамына қаңлылар одағы да кірді деп жазады. Автор осы бірлестікте әлеуметтік-экономикалық қатынастарды, ел басқару, көшпелілік пен отырықшылық симбиозын, тіпті, кейбір деректер бойынша, жазба дәстүрі болғандығын талдай келіп, бұл тайпалар конфедерациясының мемлекеттік сипатта ұйымдасқандығына нақтылы дәлелдер келтіреді [365]. Бірақ автор оны "алғашқы типтегі мемлекет" басқаша айтқанда, сол кездегі монғол ұлыстарына ұқсас ерте феодалдық мемлекеттік бірлестіктер" деп ескертеді.
Қыпшақтар мен қаңлылар одағы алғашқы сатыдағы мемлекеттік бірлестік деген пікір басқа да зерттеушілер тарапынан айтылды. Е.И. Кычанов "кейбір мемлекеттік функцияларының нышаны бар ұйым", "таптық жіктеушілік барынша тереңдей түскен қоғам" деп жазды [366]. С. Ақынжанов та қыпшақтарда ерте мемлекеттік бірлестік болды деген тұжырымға келген [263,278-284б].
Қазақстанды мекендеген түрік тайпалары орта ғасырларда мемлекеттіліктің бірнеше формаларын бастан кешіргені, олардың қатарында қыпшақ бірлестігіне дейінгі уақытта Ертістен Жоңғар еліне дейінгі кеңістікте Қимақ мемлекетінің болғанын да айта кету керек. Бұл тақырыпты араб деректері негізінде зерттеген Б.Е. Көмековтің ғылымға қосқан үлесі ерекше екендігі отандық тарихнамада мойындалды[51]. Қимақтар туралы еңбегінде ол араб авторларының шығармаларындағы сан алуан мәліметтерді ғылыми айналымға қосты [265].
Б.Е. Көмеков сонымен қатар қимақтар, қарлұқтар және қыпшақтар туралы бірнеше ғылыми мақалалар жариялады [367; 368; 266; 63; 64]. Қарлұқ, оғыз, қараханилар, қыпшақтардың дәуірлеу кезеңіндегі мемлекеттілігінің сабақтастық белгілері мен ерекшеліктері туралы маңызды қорытындылар жасады. Әсіресе, қыпшақтардың қимақтар мемлекетінің толық құқылы мұрагерлері болғандығы дәлелденді [266, 419 б, 435 б], сол арқылы ғалым қазақтардың сан ғасырлық мемлекеттілік дәстүрінің түгел бір кезеңі жөнінде тарихи шындықты қалпына келтірді.
Бұл кезеңнің маңыздылығы ерекше. Себебі ХІ-ХІІІ ғасырларда өмір сүрген Қыпшақ хандығы қазіргі Қазақстан аумағының басым бөлігін қамтыды. Ондағы сол кездегі этникалық процестер негізінде қазақ халқының этникалық ұйытқысы орнықты. Қазақ тілінің негізі болып табылатын қыпшақ әдеби тілі қалыптасып, осы тілде бірнеше әдеби ескерткіштер дүниеге келді [49, 117 б]. Бірақ бұл проблемалар отандық тарихнамада әр қырынан қойылып келе жатқанымен, әлі толық та, жүйелі түрде зерттеле қойған жоқ.
Монғол шапқыншылығы нәтижесінде Қыпшақ хандығының жойылып, түркі тайпаларының бір мемлекетке топтасу процесінің тоқтатылып қалуына қарамастан, олар көп уақыт өтпей-ақ бой көтеріп, саяси оқиғаларға тікелей араласты.
Кейбір шетелдік авторлар қазақтар монғол шапқыншылығына дейін-ақ халық ретінде қалыптасты және Шыңғыс хан Хорезм мен Қарақытайларды талқандағаннан кейін олардың (яғни қазақтардың) мемлекеттік бірлестікке топтасуы жеделдей түсті деп те жазады [369].
Шыңғыс ханның кезінде монғолдың әдеттік құқы, халықтың әдет-ғұрпы мен көзқарастары бір жүйеге түсіріліп, көшпелі қоғамдағы мемлекеттілік үрдіс жетілдіріле түсті [370, 82-85б].
Монғолдардың ел басқару жүйесінің негізгі бағыттары мен принциптерінің Әмір Темір империясында жалғасын тауып, Алтын Орда мен Мәскеу Русьінің де мемлекеттілігі осы жүйенің ықпалымен шыңдалды. Оларда орталықтандыру мәселесі, елдің әскери-әкімшілік бөлінісі, қаржы саласы сияқты мемлекеттік функциялар жолға қойылды.
Қазақ мемлекеттілік дәстүрінің сабақтастығын қамтамасыз етуде түрік тайпаларының өздерінің этномәдени бірлігін сақтап қалуы маңызды фактор болды. Олар наймандар, кереиттер, маңғыттар, оңғыттар, урянхайлар және басқаларды да өз іштеріне сіңіріп әкетіп, қайтадан қыпшақ суперэтносын құрады.
Түрік тайпалары Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Орда мемлекеттерінің құрылуында да шешуші рөл атқарды. Бұл бірлестіктерде де дәстүрлі органдар, жергілікті әулеттер, лауазымдар (хан, сұлтан) сақталып қалды. Сонымен қатар зерттеушілер аталмыш мемлекеттерде түркі тілінің монғол тілімен тең дәрежеде, тіпті ХІY ғасырдан басымдық көрсете бастағанына назар аударды [371-151,158б; 344, 19б].
Қазақ мемлекетілігінің маңызды алғы шарттарының бірі қалалық мәдениет пен отырықшылықтың дамуы болды. С.П. Толстов[372], К. Ақышев [374], К.М. Байпақов [374; 375; 376; 377; 378; 379], К.А. Пищулина [373], У.Х. Шәлекенов [380], А.Н. Подушкин [376] т.б. ғалымдардың еңбектерінде қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мен генезисінде Қазақстан аумағындағы отырықшылық мәдениет пен ежелгі және орта ғасырлар кезіндегі қалалардың рөлі зерттеліп, анықталды. Нумизматикалық тұрғыдан зерттеу нәтижесінде Р.З.Бурнашева еңбектерінде осы кезеңнің әлеуметтік-экономикалық мәселелері қарастырылды.
Жазба және археологиялық материалдар негізінде көшпелілік пен отырықшылық симбиозы проблемасы, Дешті Қыпшақтың далалық өңірі мен отырықшы аудандары тұрғындарының мәдениетінің өзара ықпалдастығы, сауда және саяси байланыстары жөніндегі тақырыптар отандық тарихнаманың басты зерттеу нысандарының біріне айналды [50;
379].
ХІY-ХY ғасырларда Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы жергілікті халық мемлекеттілігінің дамуы Қазақстанның оңтүстігінде шаруашылықтың, қалалар мен егіншіліктің бірте-бірте қалпына келтіруі негізінде, қоғамдық қатынастардың біршама өрістеуі жағдайында орын алғандығы жөнінде қорытынды жасалынды.
Бірақ ХІY-ХY ғасырларда құрылған этносаяси бірлестіктердің дамуында ішкі процестерге негізделген заңдылықтардан гөрі, жаулаушылық, қоныс аударушылық сияқты сыртқы факторларға басым мән беріп келе жатқан авторлардың да барлығын жоққа шығаруға болмайды.
Г.А. Федоров-Давыдов Орта Азиядағы этникалық процестерде ХІІІ ғасырдың орта жуығында пайда болған Хайду ұлысы маңызды рөл атқарды деп есептейді [130, 78б]. Бұл құрылымға Жетісу аумағы, Ертіс жағалауы, Мауеренахрдың бір бөлігі енгені мәлім. Мұнда жергілікті тұрғындармен бірге шығыстан келген сан алуан тайпалар аралас-құралас өмір сүрді.
ХІY ғасырдың ортасында Тоғұлық-Темірдің кезінде Жетісу (Моғолстан) Мауренахрдан саяси тұрғыдан жеке бөлініп шықты. Бұл оқиға Орта Азияның этникалық тарихына да әсер етіп, өзбек және қырғыз халықтарының болашақта жекеленуіне әкелді.
Бөлшектену, жіктелу процесі Орта Азия мен Қазақстан аумағында толассыз жүріп жатты. ХІІІ-ХІY ғасырларда көшпелі түріктер өз бектерінің басшылығымен "ұлыстар", "елдер" құрды. Солардың бірі Әмір Темір 1376 ж. талқандаған Қашқадариядағы Жалайырлар ұлысы болды. ХY ғасырда Жетісуда қаңлы тайпасының бір тобы өз жетекшісі Бекшіктің есімімен "Бекшік ұлысы" аталды [381-53, 59б; 242]. Евразия кеңістігіндегі ыдыраубірігу процестері барысында сан алуан ұлыстар мен елдердің пайда болуы тарихи оқиғаларға белгілі бір дәрежеде әсер еткен де болар. Алайда қазақ мемлекеттілігінің дамуы жолындағы маңызды саты Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы мемлекеттерінің құрылуы болып табылады. Зерттеушілер бұл бірлестіктер аймақтағы этникалық жағынан біртекті мемлекеттердің осыдан кейінгі уақыттағы генезисі үшін, қазақ, ноғай, қырғыз, өзбек, ұйғыр, сібір татарлары халықтарының этникалық қауымдастықтарының неғұрлым толық шоғырлануы үшін мүмкіндік туғызды.
Тарихшылардың басым көпшілігі осы пікірде болғанымен, Алтын Орданың ыдырауы, жаңа ұлыстардың пайда болуы, әсіресе, Ақ Орда, Көк Орда мемлекеттері жөнінде пікірталастар әлі де орын алып келеді. Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекеттерінің әр кезеңдердегі қарым-қатынастары да түпкілікті анықталмаған.
Орыс тарихшысы Н.В. Устюговтың "Нучное наследия. Народы Средней Азии и Приуралья в ХІІІ-ХҮІІІ" деген еңбегінде Ақ Орда мен Көк Орда бір мемлекет ретінде танылған. Ақ Орда мемлекетінің құрылуын автор төмендегіше баяндайды: "Сепаратистік әрекеттер, әсіресе, Жошы ұлысының Ақ Орда аталатын Арал маңындағы бөлігінде айқын байқалады. Бұл жерде Жошының ұлдары Шайбан мен Орданың ұрпақтары Алтын Ордадан тәуелсіз болуға тырысты" [383, 223б]. Бұған қарағанда Н.В. Устюгов Жошы ұлысы мен Алтын Орданы да ажыратпайды, Шайбан ұлысы да, Орда-Еженнің ұлысы да бір жерде орналасқан сияқты болып көрінеді. Сонымен бірге ол Ақ Орда 1361 жылдан Орыс хан (1377 ж. дейін) билік жүргізгенін атап көрсеткенімен, қазақ хандарының ата тегін Барақ ханнан таратады. Ақ Ордадағы саяси оқиғалар барысына Жошы әулеті ұрпақтарының арасындағы (Шайбан мен Орда-Ежен) күрестің ықпал жасағандығын дұрыс көрсетеді [382, 223-225б].
Л.Н. Гумилеев, В.В. Трепавлов сияқты зерттеушілер Ақ Орда және Көк Орда дербес өмір сүрген, екі бөлек мемлекет ретінде қарастырады [270, 607675б; 333].
Зерттеушілердің Ақ Орда тарихына жіті назар аударып, ол жөнінде түрлі пікір таластардың толастамай келе жатқандығы шығыс авторларының еңбектеріндегі мәліметтердің қайшылықтылығына ғана емес, бұл проблеманың Қазақ хандығының құрылу тарихын дұрыс баяндау үшін аса зор маңыздылығына да байланысты. Себебі Ақ Орда қазіргі Қазақстан аумағында монғол дәуірінен кейінгі кезеңде жергілікті (автохтондық) этникалық негізде құрылған алғашқы мемлекеттік бірлестік болып табылады.
Ұзақ уақыт бойы Ақ Орда тарихы Б.Д. Греков пен А.Ю. Якубовскийдің] 383], П.П. Иванов[384], В.В. Бартольд [385; 386; 387] В.Г. Тизенгаузен [154] жинастырып шығарған Алтын Орда тарихының материалдары бойынша белгілі болды. Бұл авторлар негізінен Ақ Орданың саяси тарихына баса назар аударды. Сонымен қатар бұл мемлекет туралы ізденістер К.И. Петровтың, М.Г. Сафаргалиевтың [388], Б.А. Ахмедовтың [235], Г.А. Федоров-Давыдов[389; 390], С.П. Толстовтың, Т.И. Сұлтанов [390], К.А. Пищулина [59], Н.Н. Мингуловтың [48,79-85б], В.П. Юдиннің [392] еңбектерінде жалғастырылды.
Осыған қарамастан орта ғасырлық деректердің шектеулілігі салдарынан Ақ Орданың ішкі құрылымы мен саяси жағдайы, рулық-тайпалық құрамы, құрылған уақыты, шекарасы әлі түпкілікті анықталмай отыр, тіпті оның нақтылы атауы жөнінде де бір тоқтамға келінген жоқ.
Шығыс деректерінен 1227 ж. Жошы қайтыс болғаннан кейін Шыңғыс хан оның қара шаңырағын Орда-Еженге бергені белгілі. Н.Н. Мингулов әуелгі кезде Орта-Еженнің жұрты (юрты) Ертісте, ХІІІ ғасырдың 40жылдарында Ертіс-Іле өзендерінің аралығындағы жерлерде болғандығын айтады және бұл пікірін Плано Карпинидің (1245-1247) мәліметтерімен тянақтауға ұмтылады [48-82б; 393].
Н.Н. Мингуловтың пікірінше, шығыс авторларының еңбектерінде АқОрда деп аталған Орда-Еженнің иелігіне Сырдариядан Алтайға дейінгі және оңтүстік Орал жағалауынан Жетісуға дейінгі жерлер енген. Ақ Орда мен астанасы Еділде орналасқан Батый хан үйі әулетінің иеліктерін Жошының бесінші ұлы Шайбанның ұлысы (Көк Орда) бөліп жатқан.
Сонымен Н.Н. Мингулов шығыс авторлары Рашид ад-дин, Әбілғазы, Махмуд бен Вали, Абдаллах бен Мухаммад бен Али Насраллахи еңбектеріне сүйене отырып, Жошы ұлысының үш ірі әкімшілік-саяси бірлестіктерге: Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Ордаға бөлінді деп есептейді [48,83-84б].
Кейбір ортағасырлық авторлар, оларға ілесе бүгінгі күнгі зерттеушілер Ақ Орда терминімен Шайбан иеліктерін атаса, екіншілері оны Көк-Орда деп атайды. Соңғысын жоққа шығарушылар да бар.
Н.Н. Мингулов зерттеуінің негізгі қорытындылары мынадай: 1) Жошы ұлысы екі бөлікке емес, үшке бөлінеді. Олар: а) Алтын Орданың орталығы, деректерде "Еділдік Орда", "Орда" және "Yлкен Орда" деген атаулармен белгілі Батый-ханның иеліктері; б) Батый хан иеліктері мен Орда-Ежен және оның ұрпақтары билік жүргізген Ақ Орда аралығында орналасқан Жошының бесінші ұлы Шайбанның ұлысы. Бұл жер орыс деректерінде "Жайықтың арғы бетіндегі Орда" ("Заяицкая Орда) немесе Көк Орда деп аталды; в) Тиісінше, Орда-Еженнің иеліктері Ақ Орда делінді [48, 94-95б].
Н.Н. Мингулов, Көк Орда да, Ақ Орда да Алтын Орда деген жалпы ұғымға енуіне қарамастан, тарихи әдбиетте Көк Орданың Ақ Орданың синонимі ретінде пайдаланылуын негісіз дейді.
ХІІІ ғасырдың орта кезінде нақтылы аумақта құрылған Ақ Орда мемлекеті алғашқы күндерінен бастап Алтын Орда сюзеренитетін сөз жүзінде ғана мойындаған дербес мемлекеттік бірлестік болды. Әулеттік жалғастық тұрғысынан Қазақ хандығы Ақ Орданың тікелей мұрагері екендігін автор жоққа шығармайды. Ақ Ордада билік жүргізген хандар (Тоқтамысты есептемегенде) қазақ хандарының ата-тегін (Орда-Еженнен бастап) құрайтындығы даусыз мәселе ретінде баяндалады.
Н.Н. Мингуловтың бұл еңбегінен сегіз-тоғыз жыл бұрын Т.И. Сұлтановтың " К вопросу о терминах "Ак Орда", "Кок Орда", "Йуз Орда" деген мақаласы жарық көрген болатын. Бұл автор да Қазақ хандығы тарихының белгілі зерттеушісі болғандықтан, оның көзқарастарына да тоқтала кетейік.
Ол "Аноним Ескендира" авторы Муин ад-дин Натанзидің кезінде Ақ Орда мен Көк Орда тарихына байланысты қателіктерге жол бергеніне, Жошы әскерінің сол қанатын құрайтын Орда-Еженнің ұрпақтары мен оның төрт інісінің Ақ Орда сұлтандары, ал оң қанаттың ханзадалары Көк Орда сұлтандары деп атады деген мәліметтеріне назар аударады [391, 72б]. Демек " Аноним Ескендира" бойынша Жошы ұлысы екіге ғана, Ақ Орда және Көк Ордаға бөлінген. Бірақ бұл тұжырымның басқа беделді дерек көздерінің мәліметтерімен сәйкес келмейтіндігі өткен ғасырдың орта кезінде-ақ атап көрсетілген [393, 295б].
М.Г. Сафаргалиев, Г.А. Федоров-Давыдовтың және басқа да ғалымдардың "Ескендір анонимінде" өрескел тарихи-географиялық қателіктер жберілгендігі туралы пікірлеріне Т.И. Сұлтанов та қосылды[388, 14-15б]. Ол В.Г. Тизенгаузен жинастырған материалдар негізінде аталмыш дерек кезінде Ақ Орда мен Көк Орданың шатастырылуы Муин ад-дин Натанзидің бұл екі орданы ХІY ғасырда құрылды деп ойлауына байланысты болса керек деген жорамал жасады [154, 42б; 391]. Орда-Еженнің ұлысы Жошы иеліктерінің шығысында орналасты, орталығы Алакөл маңында болды деген пікірді қолдайды, қайсыбір деректерде [388, 40-41; 156-41; 394] оның "Көк Орда" деп аталғанын еске салады. Оның себебін Т.И. Сұлтанов ХІY ғасырдың бас кезінде үздіксіз соғыстардан әлсіреген Орда-Ежен ұрпақтарының ұлыс орталығын қазіргі Қазақстан аумағының шығыс бөлігінен Сырдария өзенінің атырабына көшіруінен іздейді. Бұл қоныс аудару нәтижесінде Сығанақ қаласын Орда-Еженнің ұлысының астанасы болып қана қойған жоқ, сол қанат ханзадаларының барлық иеліктері де "Көк Орда" терминімен атала бастады дейді [391,72-73б].
Тиісінше, оң қанаттың құрамына кірген Батыйдың "үлкен үйі" сол қанаттан мәртебесінің жоғарылығын білдіру белгісі ретінде "Ақ Орда” деп аталды, себебі монғол-түрік халықтарында ақ түс қалған түстерден жоғары есептеледі ] 162, 88-89б].
Көп жағдайда Шығыста "ақ", "қара", "көк", "сары" және басқа да эпитеттер түсті емес, метафоралық мағынада әлемнің түрлі бағыттарын белгілеуге қолданылды [395, 185-187б]. "Ақ" сөзі – батысты, "көк" шығысты білдірді, бұл де географиялық тұрғыдан Ақ Орданың Көк Ордадан батысқа қарай орналасқандығының дәлелі деп түсіндіреді Т.И. Сұлтанов. "Көк" және "ақ" эпитеттерін саяси бөлініске орай қолданған кезде, тиісінше олар Шығыс Орданы, яғни Көк Орданы және Батыс Орданы, яғни сол кезңдегі Алтын Орданы ("Ұлық ұлыс", "Yлкен Орда") білдіреді.
Аталмыш мемлекеттердің орналасуы мен өзара қатынастарын дәл анықтаудағы қателіктер "орда" семантикалық түрлі өзгерістерге ұшырауына да байланысты орын алған сияқты. Сонымен қатар Т.И. Сұлтановтың жорамалы бойынша, Ақ Орда деп Батыйдың ұлысы ғана емес, бұл мемлекет аумағының бір бөлігін қамтыған Бахадур б. Шибанның (Шайбан) және ұрпақтарының иеліктері де аталған сияқты. Кейінірек Шайбан ұлысының "өзбектер" деген атпен белгілі көшпелілері Көк Орда сұлтандарының астанасы Сығанақ қаласымен қоса Сырдария бойындағы жерлерді жаулап алғанда, Ақ Орда термині Орда Ежен ұлысына да тарады [391, 72-73б]. Махмуд бен Валидің хабарларына қарағанда Ақ Орда "Йуз Орда" деп те аталған; бұл, кейбір авторлардың пайымдауынша, "тұтастықты", "күшінің басымдылығын", "қуаттылықты" білдірген [391, 73б].
Өткен ғасырдың 80-жылдарының бас кезінде аталмыш мемлекеттік бірлестіктер туралы өз пікірлерін білдіре отырып, белгілі шығыстанушы В.П. Юдин "Боз Орда" туралы мәселе көтерді.
Бұл кезде тақырыптың әрі қарай зерттелуі ғылыми айналымға қосылған мәліметтерді тереңірек зерделеуге, әсіресе бұрын пайдаланылмаған жаңа дерек көздерін іздестіруді талап етті. Осыған орай Ақ Орда, Көк Орда және Алтын Орда жөнінде соны дерек көздерінің бірі ХYІ ғасырда Хорезмде жазылған Өтеміш-қажы ибн Маулана Мухаммад -Достидың "Шыңғыс – наме" ("Шыңғыс кітабы") тарихи шығармасының ғылыми айналымға қосылуы отандық тарихнаманың жетістігі болды. Бұл қолжазба В.П. Юдиннің аудармасымен, мәтіндік ескертулер және тарихи-деректік талдауларымен орыс тілінде жарық көрді [62].
В.П. Юдин аталмыш ордалардың құрылу тарихын осы шығарма деректері негізінде былайша баяндайды: 1) Жошы қайтыс болғаннан кейін оның 17 ұлнының ішінен кімнің таққа отыруы жөнінде мәселе талқыланады. Сонда Шыңғыс үш немересіне арнап үш киіз үй (өргә) тіккізеді, есігі алтындалған ақ түсті киіз үйді (алтун босағалы ақ өргә) Сайын ханға (Батыйға), есігі күміс жақтаулы көк түсті киіз үйді (күмүш босағалы көк орда) – Еженге (Орда-Еженге), есігі болат жақтаулы боз үйді (болат босағалы боз орда) Шайбанға (Жошының бесінші ұлы) арналады
[392, 122б].
Мұндағы Орда-Ежен – Жошының тұңғышы, ең жасы үлкені, ал Батый Орда-Еженнің тетелес інісі (Жошының екінші ұлы), екеуі де бір шешеден туған Шайбан - бөлек шешеден.
Ақ түс пен алтын босаға Батый мәртебесінің жоғарлығын, көк түс пен күміс босаға – Еженнің оған бағыныштылығын, ал боз түс пен болат босаға Шайбанның алдыңғы екеуіне де бағыныштылығын білдірген.
Сонымен киіз үйдің түстері арқылы Жошының үш ұлының лауазымдары анықталып қана қойылмаған, олардың Жошы ұлысындағы иеліктерінің шекаралары мен орналасу реті де ажыратылған. Орда-Еженнің шекарасы шығыста орналасып, Көк Орда атанды және сол қанатты құрады, ал Ақ Орда одан батысқа қарай орналасып, оң қанатты құрады.
Сонымен В.П. Юдин Ақ Орда мен Көк Орданың орналасуы жөнінде Т.М. Сұлтановпен пікірлес болып шықты. Бірақ В.П. Юдин бөлікке батыс елдеріне жасалған жорықтан кейін құрылған Жошы ұлысының Дунайға дейінгі аумағы емес, Жошының өзі тікелей Шыңғыстан алған енші ұлысының аумағы түсті деген маңызды ескерту жасайды. Олай болса, өз кезегінде Батыйдың алғашқы ордасы, яғни Ақ Орда Жайықтан Шығысқа қарайғы жерлерде орналасты, ал Орда-Еженнің иеліктері – Көк Орда Ертіс өзенінің жағалауында (Сырдария, Алакөл, Еміл) орналасты.
Батысқа жасалған жорықтан кейін Ақ Орда мен Көк Орданың жаңа шекаралары қалыптасты, бірақ әдебиетте олардың бұрынғы және соңғы шекаралары туралы қайшылықты түсініктер пайда болды. В.П. Юдин де ең алдымен Ақ Орда мен Көк Орданың орналасу аумағын ауыстырып көрсеткен Муин ад-дин Натанзидің "Ескендір анонимін" атайды. Оның пікірінше, шығармада Шығыс Дешті-Қыпшақты билеген әулеттер жөніндегі мәселе де мүлдем шатастырылған.
Қысқаша айтқанда, Ақ Орда батыста, Көк Орда оның шығысында орналасқан. Батысқа жасалған жорықтан кейін Алтын Орда Ақ Орда деп те аталған. Мұны ғалымдардың көпшілігі қолдайды [334; 383; 384; 388; 235; 389,224-230б; 384; 396,203-208б], "Шыңғыс-наме" мәліметтері де растайды деп көрсетеді В.П. Юдин [392, 127б]. Осыған сәйкес Н.Н. Мингуловтың Ақ Орданы шығысқа қарай орналастыруға тырысқан жоғарыдағы мақаласы ғылыми ізденістер нәтижелерін ескермеушіліктің нәтижесі ретінде бағаланды. В.П. Юдин бұл автордың Ақ Орданың ХІІІ ғасырдың орта кезінен ХY ғасырдың бірінші ширегінің аяқ кезіне дейін өмір сүрген мемлекет деген тұжырымның негізсіздігін атап көрсетті [392]. Сонымен бірге Ақ Орда мен Көк Орданың орналасуы тарапындағы дерек көздерінің мәліметтерін пайдаланудағы олқылықтар да атап көрсетілді.
Шайбандық авторлардың әрқайсысы өз әулетін дәріптеуге тырысып, шындыққа кереғар тарихнама қалыптастырғанын В.П. Юдин ерекше атап өтті және бұл пікір Б. Кәрібаев, басқа да ғалымдар еңбектерінде өрбітілді [306].
Дегенмен автор Қазақ хандығының құрылуы қарсаңында Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында өмір сүрген мемлекеттік бірлестіктер тарихына қатысты мәселелер толық шешілді деп есептемейтін секілді. Сондықтан да әрбір мемлекттік құрылымның атаулары да, орналасуы мен өмір сүрген мезгілін кешенді түрде нақтылы зерттеу керек деп ойлайды. В.П. Юдиннің тұжырымында даусыз мәселелер жоқ емес (Боз Орда, Йуз Орда т.б.). Оның "Ордалар" мақаласының 2001 ж. "Дайк-Пресс" баспасынан жарық көрген "Центральная Азия в ХҮІ – ХҮІІІ веках глазами востоковеда" [61] деген ғылыми еңбектерінің жинағына енбеуі де осы себептен болуы керек деп ойлаймыз.
Айтылған жәйттердің дұрыстығына бұл мемлекеттер туралы ізденістердің бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқандығы дәлел бола алады. А. Исин 1997 ж. жарияланған "Көк Орданың саяси тарихын пайымдау" мақаласында бұл бірлестіктің "Алтын Орданың шеткері аймағы және бір бөлігі" ретіндегі сонымен қатар "1380-1391 жылдардағы Тоқтамыс ханның билігі кезінде оның Алтын Ордамен біріктірілгендігі" туралы шетелдік тарихнамада қалыптасқан дәстүрлі түсінікке [396; 397, 44б] түзету енгізуге ұмтылады [398].
Автор сыртқы шапқыншылық нәтижесінде Көк Орданың ыдырағанын, бірақ Алтын Ордамен оның батыс иеліктері ғана қосылғанын атап көрсетеді. Көк Орданың орналасуы жөнінде негізінен Т.И. Сұлтановтың В.П. Юдиннің көзқарасын қолдайды: "Жошы өлімінен кейін Жайықтың орта ағысынан шығысқа қарайғы аумақ оның үлкен ұлы Орда-Еженге және Орда-Еженнің інілері Удур, Тоқай-Темір, Сангур, Сангумге мұра болып қалды. Олардың иеліктері Жошы ұлысының сол (шығыс) қанатын құрады"
[398].
А. Исиннің еңбегінде Көк-Ордадағы Орда-Еженнің ұрпақтары мен Тоқай-Темір арасындағы тақ үшін тартыс мәселесі және кейбір шатасуларға жол ашқан Жошы тұқымының сол кездегі тізімдерінде екі Мүбәрәктің болғандығы туралы ескертуі назар аударады. Себебі қазақ хандарының тегі Орда-Еженнен (Тоқай-Темірден емес) тарағандығы туралы тұжырымды нақтылай түседі.
Көк Орданың дәуірлеу кезеңі, А. Исиннің баяндауында, Орда-Еженнің ұрпағы Орыс ханның (1301-1378) тұсында орын алған. Оның негізгі мақсаты Шығыс Қыпшақты өз қоластына біріктіру болған.
Автор Көк Орданы болашақ қазақ ұлттық мемлекетінің бастауы (прообраз) болды, себебі оның алдында қалыптасып келе жатқан қазақ халқы мен жерлерін бір саяси бірлестік шеңберінде шоғырландыру мақсаты тұрды деп жазады.
Көк Орда ыдырауынан кейін оның жеке бөліктері Темір мемлекетінің, Тоқтамыс мемлекетінің (кейінгі Алтын Орда), Ноғай Ордасының құрамына енді. Көк Орданы соңғы рет қалпына келтіруге 1426-1427 ж. Барақ хан әрекеттенді.
А. Исиннің Көк Орда тарихы туралы негізгі тұжырымдары осындай. Бұл да Көк Орда тарихының қазіргі кездегі баяндалуына кейбір өзгерістер енгізуге негіз беретін секілді. Дегенмен бұл пікірге де қарсы уәж айтушылар бар. Олар тарихи әдебиетте Ақ Орда мен Көк Орда Жошы ұлысының орнында пайда болған Алтын Орданың құрамынан бөлініп шықты деген көпшілікке тән қате пікір орын алған; Алтын Орданың өзі Жошы ұлысының құрамына енген алғашқы екі мемлекеттік бірлестіктен тұрды деп жазады [398, 40б; 117].
Ж. Артықбаев Ақ Орда Шайбан ханның еншілік аумағы еді деп көрсетеді [399, 76б]. Бұл тұжырым жоғарыда көрсетілген дерек көздеріне де, біраз ғалымдардың зерттеу қорытындыларына да қайшы келеді.
Қазақстан аумағында мемлекеттілік дамудың көне заманнан бастау алатындығы және бұл процестің автохтондық сипатта өрбігендігі туралы көзқарасты ғылыми тұрғыдан негіздеушілердің бірі К.А. Пищулина болып табылады. Автор қазақ мемлекеттілігі ерте кезден және орта ғасырларда түріктерге дейінгі, түріктер мен монғолдар заманында Қазақстан аумағын мекендеген көптеген тайпалар мен халықтардың тарихына байланысты екендігін атап көрсеткенімен, олардың этникалық-саяси және шаруашылық дамуының маңызды кезеңі ретінде ХІY-ХY ғасырлар шеңберінде орын алған оқиғаларға басты назар аударады. Ол Ақ Орда мен Моғолстан мемлекеттерінің тарихын тереңдей қарастырып, осы аумақтарда қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мен барысын зерттеп шықты. Аталмыш процесте, деп жазады автор, Орталық және Оңтүстік Қазақстан (шығыс деректемелерінде Шығыс Дешті-Қыпшақ және Түркістан) аумағында орналасқан Ақ Орда хандығы және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу) аумағын қамтыған Моғолстан мемлекеті шешуші рөл атқарды.
К.А. Пищулина тарихи әдебиетте пікір талас тудырып жүрген Көк Орда, Боз Орда сияқты құрылымдар жөнінде жанама ескертулермен ғана шектелген. Сол себепті Ақ Орда Әбілқайыр хандығының құрамына кірді ме, әлде дербес өмір сүрді ме деген сұрақтар ашық қалып қойғанға ұқсайды [59, 210-211б].
Біз әңгіме қылып отырған "Оңтүстік-Шығыс Қазақстан" еңбегінен жиырма жылдай уақыттан кейін Н. Мингуловпен бірлесіп жазған көлемді мақаласында К.А. Пищулина Жошы ұлысының Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Ордадан тұрғандығын атап өтеді [400].
Сонымен қатар бұл еңбекте Н. Мингуловтың зерттеу қорытындыларын ескеру бар сияқты. Оны мына жолдардан аңғаруға болады: "ХІY ғасырда Орда-Ежен тегінен шыққан әміршілердің билігі Шайбан ұлысына да тарайды. Қазіргі зерттеушілердің бірқатары Қазақстан аумағында осы мемлекеттің құрылуына "Көк Орда" атауын теңеп жүр. Олар Батый ханның Жайық өзенінің батыс жағындағы иеліктерін, соның ішінде Шайбан ұлысын да Ақ Орда деп атайды" [400]. Бірақ К.А. Пищулина мен Н. Мингулов Шайбан ұлысы Орда-Ежен ұрпақтарының иеліктері құрамына енгеннен кейін Ақ Орда термині біріктірілген бүкіл мемлекеттің атауына айналған болуы ықтимал дейді.
Сонымен бұл авторлар да Ақ Орда мен Көк Орда қай уақытқа дейін өмір сүрді, олардың Алтын Ордамен және өзара қатынастары қалай өрбіді деген сұрақтарға болжамды түрде ғана жауап береді.
Осы мәселелер төңірегіндегі В.П. Юдиннің және басқа да авторлардың пікірлеріне тоқтала келіп, К.А. Пищулина деректемелердің Алтын Орда әлсіреп, ыдыраған замандағы Дешті Қыпшақта, оның шығыс бөлігіндегі, яғни Қазақстан далаларындағы ХІІІ ғасырдың аяғы мен ХІY ғасырдағы саяси этникалық құрылымдар туралы бытырап жатқан мәліметтерін бір ізге келтірудің, осыған байланысты бір тоқтамға келудің қиындығына назар аударады. Осы мәселелерге қатысты тарихи шындықты зерттеуде Шығыс Дешті-Қыпшақта Шыңғыс ұрпақтары үздіксіз билік жүргізгенін және осында орын алған оқиғаларды шығыс авторларының және ауызша тарихнамада "Жошы ұлысында", кейін "Өзбек ұлысында" деп баяндап, сонымен қатар оларда көптеген "ордалардың" (Ақ Орда, Көк Орда, Yлкен Орда, Йуз Орда т.б.) пайда болып, түрліше аталып келетіндігін ескертеді [37, 47-48б].
Т.И. Сұлтанов ХІY-ХY ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның далалық бөлігінің тарихын бірнеше іргелі еңбектерінде кешенді түрде зерттеді. Әбілқайыр хандығының Моғолстан мемлекетінің, Ноғай Ордасының тарихы пайымдалып, олардың мемлекеттік құрылысындағы ұқсастықтар мен ерекшеліктер, осы құрылымдарда орын алған этникалық процестер мен әлеуметтік-экономикалық даму, ішкі және сыртқы саяси халахуалы мәселелері қарастырылуда; сан алуан мәліметтер ғылыми айналымға қосылды, біршама соны тұжырымдар жасалды [235; 59; 401; 56; 402].
Ғалымдардың аталмыш бірлестіктер тарихын зерттеудегі жетістіктері 1998 ж. жарық көрген "Қазақстан тарихының" екінші томында қорытындыланды. Мұндағы Қазақ хандығының құрылуы мен дамуына қатысты проблемалар Б.Е. Көмеков, К.А. Пищулина, Т.М. Сұлтанов, А.Ш. Қадырбаев, М.Қ. Әбусейітова, Н.Н. Мингулов, Р.М. Мустафина, Т.И. Сұлтанов еңбектері ықпалымен жазылды.
Қазақ хандығы тарихнамасының маңызды да құрамдас проблемаларының бірі саяси элита тарихын зерттеу болып табылады. Осыған орай Т.И. Сұлтанов, Ж.О. Артықбаев, Ж. Қасымбаев, Ә. Мұхтар қазақ хандарының генеалогиясын, осы билікті топтың қазақ хандығының құрылуына ықпалын, оның тарихи тағдыры мен қызметін мұрағат деректері және ауызша тарихнама мәліметтері негізінде зерттеп, бұл күрделі тақырыптың көптеген қырлары жаңадан зерделенді [403; 404; 405]. Әсіресе, біздің тақырыбымызға тікелей қатысты Т.И. Сұлтановтың 2001 ж. жарық көрген "Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз хана" деген монографиясына ерекше тоқталуды жөн көрдік. Себебі Монғол империясының түрлі ұлыстарында бөлшектеніп кеткен көне қыпшақ тайпаларынан қазақ этносының және қазақ мемлекетінің дараланып шығу тарихын биліктік өзектің құрамы мен құрылымын білмей тұрып түсіну де, бағалау да мүмкін емес. Олай дейтініміз интеграциялық процестер сол саяси элитаның төңірегінде және соның күшімен жүзеге асырылды.
Әңгіме ХІІІ-ХІY ғасырларда Ұлы далада қалыптасқан және генеалогиялық тұрғыдан Шыңғыс тұқымдарымен, ал, саяси тұрғыдан жаңа этноаумақтық топтармен байланысты саяси ұйытқы жөнінде. Өз мүдделері мен сұраныстарын орындау барысында және тарихи қажеттілік итермелеген сол кездегі элита көшпелілер дүниесін шоғырландырушы қуатты факторға айналды. Профессор С.Г. Кляшторный Т.И. Сұлтановтың "Поднятые на белой кошме" кітабының ғылыми құндылығын осы аталған мәселелер тұрғысынан бағалайды [405].
Жалпы алғанда осы еңбекке жазылған алғы сөзінде С.Г. Кляшторный қазақ мемлекетінің құрылуында Шыңғыс тұқымдары әулетінің рөлін шешуші күш ретінде қарастырып, бұрын отандық тарихнамада сынға ұшырап келген "элита теориясын" ғылыми айналымға қосуға талпыныс жасаған. Бұл тұжырым "ақсүйектер" тұқымының қазақ қоғамындағы орнын біршама асыра бағалаушылық болып көрінгенімен, дербес қазақ мемлекеттілігінің құрылуында әулеттік дәстүр сабақтастығы мен оның үзіліссіз күресінің маңызды рөл атқарғанын жоққа шығаруға болмайды.
Қорытып айтқанда мемлекеттік бірлестіктер шеңберінде түріктердің бірігуінің барлық тарихи кезеңдері саяси сахнада бірін-бірі кезекпен ауыстырып отырған тайпалардың пассионарлық белсенділігіне байланысты болды. Басқаша айтқанда, түрік, түргеш, ұйғыр, қырғыз, қарлұқ, оғыз, қимақ қағанаттарының тарихы Қазақстан аумағында бірлікке ұмтылудың, мемлекет құрудың сан ғасырлық дәстүрі болғандығын көрсетеді.
Түрік тайпаларының бастарының қосылуы процесінде ислам діні ерекше ықпал жасады. Зерттеушілер мемлекет құрудың басты белгілерінің (критерий) бірі мемлекеттік тілдің және жазудың болуы деп есептейді. Бұл бағытта да отандық және шетелдік ғалымдар ауқымды жұмыстар жүргізді [405; 406, 53-60б; 407; 408].
Мемлекеттік дәстүр дегеніміз бір мемлекеттен екіншілеріне ауысып отыратын мемлекеттік құрылымның принциптері мен компоненттерінің, жалпы және маңызды белгілерінің тарихи-генетикалық сабақтастығы болып табылады. Еуразия кеңістігінде, оның ішінде Қазақстан аумағында ерте және орта ғасырларда пайда болып, бірін-бірі ауыстырып отырған мемлекеттердің қоғамдық құрылысы, институттары, т.б. белгілерінің көп жағдайда өзара ұқсастығы, не қайталап отыруы осы тарихи дәстүрдің айқын дәлелі болып табылады[333, 12б; 319, 35б; 410, 20б].
Алайда отандық тарихнамада осы методологиялық тұрғыдан пайымдалған, көне дәуірден Қазақ хандығына дейінгі тарихи-генетикалық сабақтастық проблемасын кешенді зерттеген іргелі еңбектің жоқтығы бүгінгі таңда айқын сезіліп отыр. Әзірше бізде бұл проблема бойынша мемлекет дегеніміз не, оның негізгі белгілері мен атрибуттары қандай деген мәселелер төңірегінде түрлі болжамдар орын алып келеді. Олардың басым көпшілігі материалистік методолгия мен өркениеттік теориялардың кейбір элементтерінен құрастырылған эклетикалық сипатта екендігін де айта кету артық емес.
Бұл олқылықтар өз тарапында қазақ хандығының құрылуының алғы шарттарын анықтауда кейбір қиындықтар туғызды. Соңғы кездері ғана қазақ хандығының құрылуының алғы шарттарын зерттеуге бірен-саран ғалымдар көңіл қоя бастады. Б. Кәрібайев "бұл мәселелерді жан-жақты зерттеу біздің болашақтағы ғылыми жұмыстарымыздың тақырыптары болмақ" дегенімен, қазақ хандығының құрылу процесінің алғышарттары жөнінде, әсіресе, этникалық фактордың рөліне арналған бірен-саран мақалалар жариялап үлгерді [411; 412]. Қазақ хандығының құрылуындағы басты шарт қазақ халқының қалыптасуы деген тұжырымды ұстанғандықтан бұл проблеманы біздер диссертацияның бірінші тарауында жеке қарастырғанбыз. Жалпы алғанда отандық тарихнамада қазақ хандығының дүниеге келуінің заңдылықтары мен ерекшеліктері, оның негізінің қалануындағы алғышарттар ретінде Қазақстан аумағындағы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болу жағдайларының ортақтығы, әртүрлі шаруашылық құрылымдардың өзара ықпалына байланысты экономиканың, оның ішінде отырықшылық пен қала өмірінің дамуы, саяси өмірдің тұрақтануы, сыртқы қауіп-қатерге қарсы бірлесіп күресу қажеттілігі, этникалық процестердің жаңа бағыт алуы, интеграциялық факторлардың күшеюі, ең бастысы – қазақ халқының қалыптасуы сияқты мәселелер біршама тыңғылықты зерттелді деп айта аламыз.


title: Сабденова гульмира есбатырқызы қазақ хандығЫ ҚҰрылуының тарихнамасы

text:
ӘОЖ 930.1(574)“14/15”
САБДЕНОВА ГУЛЬМИРА ЕСБАТЫРҚЫЗЫ
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ ТАРИХНАМАСЫ Алматы 2015
ББК 63№9 (Қаз)
Қ.52
Жауапты редакторы: Тарих ғылымдарының докторы, профессор К.Л.Есмағамбетов
Пікір жазғандар: ҚР ҰҒА академигі, тарих ғылымдарының докторы Б.А. Төлепбаев тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ.М. Атабаев тарих ғылымдарының докторы Х.А.Сүтеева
Сабденова Г.Е. Қазақ хандығы құрылуының тарихнамасы. Монография. –Алматы: Қазақ университеті, 2015. - ... б. Бұл еңбекте қазақ халқының қалыптасуы, Қазақ хандығының тарих сахнасына шығуы, қазақ мемлекеттілігінің орнығуы, хандықтағы ұлттың ұйысуы, этникалық құрамы, этникалық аумағы, билік институттары секілді отандық тарихнамадағы көкейкесті мәселелерге тыңғылықты талдау жасалынады. ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Қазақ хандығының алуан түрлі мәселелеріне арналған ғылыми ізденістердегі көзқарастар мен пайымдаулар проблемалық-хронологиялық принцип негізінде сарапталынады.
Монография тарихшы, деректанушы, тарихнамашы, археолог, этнолог, т.б. мамандарға, сондай-ақ қазақ тарихына қызығушылық танытқан қалың көпшілікке арналған.
Алматы, 2015
Сабденова,
ЖОСПАР
Алғы сөз …………………………………………………………….….....
Мәселенің зерттелуі...............................................................................
1.1 Қазақтар этногенезінің теориялық-методологиялық
мәселелері…………………………………………………………………
……
1.2 “Қазақ” термині: әлеуметтік мағынадан этнонимдік мазмұнға дейінгі эволюциясы туралы ғылыми ізденістер……..
1.3 Қазақ халқының қалыптасуының негізгі кезеңдері ……..….…...
2.1 Көшпелі қоғамдағы мемлекеттік проблемасы……………..…….....
2.2 Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары…………..........
2.3 Қазақ хандығының құрылуы………………………………………….......


title: Сабденова У. О., Асылбекова Г. Т

text:
Topical Researches of the World Science
79
CHEMISTRY
Магистры
Сабденова У. О., Асылбекова Г. Т.,
Диканбаева А. К., Абдибаева М.М.
Қазақстан, Шымкент, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
мемлекеттік университеті
ОРТА МЕКТЕП ХИМИЯ КУРСЫНДА «ХИМИЯЛЫҚ
БАЙЛАНЫСТАР» ТАҚЫРЫБЫН ИННОВАЦИЯЛЫҚ
ТЕХНОЛОГИЯМЕН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ
ТИІМДІЛІГІ
A modern educational process is unthinkable without the search of
the new, more effective technologies called to assist to developing creative
flairs of student. It is necessary to try to get, what a student became the
active participant of educational process, and a teacher, forgetting about
the role of informant, was the organizer of cognitive activity of student
Ұлттық білім үлгісінің негізгі бағыты - адамды қоғамның ең негізгі
құндылығы ретінде тану, оның қоғамдағы орны мен рӛліне, әлеуметтік
жағдайына, психикалық даму ерекшелігіне мән беру, сол арқылы оның
рухани жан-дүниесінің баюына, саяси кӛзқарасының, творчестволық
еркіңдігі мен белсенділігінің, кәсіби іскерлігінің қалыптасуына жағдай
жасау, мүмкіндік беру. Яғни, XXI ғасырдың маманы - жаратылыстану мен
гуманитарлық ғылымдар бойынша ой-ӛрісі кең, жан-дүниесі бай, ұлттық
менталитеті жоғары, кәсіби білікті маман, адамдармен дұрыс қарым-
қатынас жасай алатын, басқаның пікірімен санасатын, кез-келген
ситуациядан шығудың жолын таба алатын, жауапкершілік сезімі жоғары,
қоғамда белгілі бір рӛл атқаратын, қайталанбайтын дара тұлға болуы тиіс.
Ал мұндай мүмкіндіктің негізі - жоғары білімде. Ӛйткені жоғары білім -
үздіксіз білім беру жүйесінің шешуші тетігі.
Мемлекеттік білім стандарт деңгейінде оқыту үрдісін ұйымдас-
тыру жаңа педагогикалық технологияларды ендіруді міндеттейді.
Білім беру саласы қызметкерлерінің алдында қойылып отырған
басты міндеттерінің бірі - оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп
отыру және қазіргі заманғы педагогикалық технологияларды меңгеру.
Еліміздің егемендік алып, қоғамдық ӛмірдің барлық, соның
ішінде білім беру саласында жүріп жатқан демократияландыру мен
Proceedings of the International Scientific and Practical Conference
80
ізгілендіру мектепті осы кезге дейінгі дағдарыстан шығаратын қуатты
талпыныстарға жол ашты.
Білім мазмұны жаңа үрдістік біліктермен, ақпаратты қабылдау
қабілеттерінің дамуымен, ғылымдағы шығармашылық және нарық
жағдайындағы білім беру бағдарламаларының нақтылануымен байи
түсуде. Атап айтқанда:
• Есте сақтауға негізделген оқып білім алудан, бұрынғы
меңгергендерді пайдалана отырып, ақыл-ойды дамытатын оқуға кӛшу;
• Білімнің статистикалық үлгісінен ақыл-ой әрекетінің
динамикалық құрылым жүйесіне кӛшу;
Оқытудың технологиясы білім берудің теориялық және
қызметтік негізін қалыптастыруда, білімді еңбекпен ұштастырып, іс-
әрекеттің сапалығын дамытады, мақсатты ӛмір сүруге ұмтылуға әсер
етеді. Оқыту технологиясы оқу бағдарламаларында қарастырылған
алға қойған мақсатқа жетудің тиімділігін қамтамасыз ететін оқытудың
әдіс-құрал түрлерінің жүйесі арқылы оқыту мазмұнын жүзеге асыру
жолы. Оқыту технологиясында мазмұн, әдіс және құралдардың ӛзара
байланысы мен себептілігі жатыр, ал қажетті мазмұнда, тиімді әдістер
мен құралдарды, бағдарлама мен алға қойылған педагогикалық
міндетке сәйкес іріктей білу.
Оқытудың қазіргі заманғы тенденциялары жоғары білікті маман
даярлаудың жаңартылған сапалы ӛзгерістерін талап етіп отыр. Осы
орайда студенттерге жоғары білімнің сапасын арттыру мақсатында әр
түрлі бағытта және жаңа әдістерді пайдалана отырып білім беру үлкен
маңызға ие. Оқу процесінің сапасын қамтамасыз етуде оқыту
әдістерінің атқарар қызметі зор, себебі ол оқу процесін ұйымдас-
тырудың тиімділігін кӛрсететін фактор болып табылады.
Химиялық байланыс туралы ілім – химияның ӛзекті де ӛткір, әрі
орталық мәселесі. Заттағы атомдардың әрекеттесу табиғатын түсінбей
тұрып, химиялық қосылыстардың кӛп қырлы да жан-жақты болу
себебін түсінуге, олардың түзілу механизмін, құрамын, құрылымы мен
құрылымын және реакцияласу қабілеттілігін елестету, түсіну және
нанымды мазмұндау мүмкін емес.
Орта мектептің химия курсын оқыту барысында химиялық
байланыстар және зат құрылысы тарауын оқытудың әдістемесін жасау
үшін келесі міндеттерді жүзеге асыру керек, яғни атап айтар болсақ:
- орта мектепте химия курсында «Химиялық байланыстар
және зат құрылысы» тарауының орны мен мазмұнын анықтау;
- «Химиялық байланыс» тақырыбын сыни тұрғыда ойлау
технологиясымен оқыту әдістемесін жасау;
Topical Researches of the World Science
81
Қазір Республика оқу орындары, педагогикалық ұжымдары
ұсынылып отырған кӛпнұсқалыққа байланысты ӛздерінің қалауына
сәйкес кез келген үлгі бойынша қызмет етуіне мүмкіндік алды. Бұл
бағытта білім берудің әртүрлі нұсқадағы мазмұны, құрылымы,
ғылымға және тәжірибеге негізделген жаңа идеялар, жаңа
технологиялар бар. Сондықтан әртүрлі оқыту технологияларын оқу
мазмұны мен оқушылардың жас және психологиялык ерекшеліктеріне
орай таңдап, тәжірибеде сынап караудың маңызы зор.
Қазіргі білім беру саласындағы оқытудың озық технологияларын
меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болу мүмкін емес. Жаңа
технологияны
меңгеру
мұғалімнің
интеллектуалдық,
кәсіптік,
адамгершілік, рухани, азаматтық және де басқа кӛптеген адами келбетінің
калыптасуына игі әсерін тигізеді, ӛзін-ӛзі дамытып, оқу-тәрбие үрдісін
тиімді ұйымдастыруына кӛмектеседі. Жаңа технологиялардың бірі – сыни
тұрғыдан ойлау технологиясы.
Сыни тұрғыдан ойлау — бұл саналы мағынаны іздеу: ӛзінің
кӛзқарасының қандайлық болуымен, басқалардың да пікірін ескеріп,
қандай да обьективті ойлау және қисыны бар ӛзіндік қате сенімінен
бас тарта білу. Сыни тұрғыдан ойлаудың жаңа идеяларды ұсынуға
және жаңа мүмкіндіктерді кӛруге қабілетті, мәселелерді шешу кезінде
маңызы зор (1 кесте).
Білуі қажет:
- алдын-ала сенімділік туғызу;
- білімдерін бір-біріне жеткізу;
- бұл мәселені шешуге осы білімдерінің әсер етуі.
Сыни тұрғыдан ойлай білетін адам сұрақтар қоя біледі:
- Мен не білемін?
- Мен жаңаша нені білдім?
- Менің білімім қалай ӛзгерді?
- Мен осы біліммен не істей аламын?
XX ғасырда білім берудің мақсаттары мен міндеттері ӛзгереді,
ӛйткені
келешекте
мәліметтердің
жинақталуы
жүктеменің
оқушылардың шамасынан тыс болуына әкеледі және оқытушының
міндеті білімді кӛбейту емес, осы білімдерін ӛз бетімен алуға
мүмкіндік беретіндей құралмен қамтамасыз ету.
Proceedings of the International Scientific and Practical Conference
82
1 кесте Білім берудің мақсаты мен міндетінің ӛзгеруі
Ескілер
Жаңалар
Оқушы
- Білім мен дағдыны игереді;
- Оларды мүмкіндігінше кӛп
кӛлемде
игеру;
-
Материалдың кӛлеміне
қарай
бағдарлау;
-
Таңдау
мүмкіндігінің
жоқтығы;
- Білім беру мен ӛмір сүрудің
мақсатын
дайын
түрде
қабылдау;
-
Бақылаудан
құтылуға
ұмтылу.
- ӛзін - ӛзі дамыту және ӛзін
-
ӛзі
жетілдіру;
- білім іс-әрекет түрінде
келешекте
жұмыспен
қамтамасыз
етілетіндей
игеріледі;
-
бағдарламаларды, тіпті
пәндерді ӛз еркімен таңдау
мүмкіндігінің
болуы;
- ӛзінің жеке мақсаттарының
қисынын
келтіру
және
оларға жету тәсілдерін қою;
-
дер
кезіндегі
және
объектілі бақылауға ұмтылу.
Оқу үрдісі - тәжірибе мен білімді беру;
- тұрақты білім негізінде
оқыту;
-
еске
түсіру
немесе
елестету, келтіру, даярлық
әдістерін
қолдану;
- білім беру және оқу
бағдарламаларының
қатаңдығы.
- оқушының жекелей дамуы,
жеке тұлғаның қалыптасуы,
ӛзін
ӛзі
жетілдіру;
- сыни тұрғыдан, талдауға
бейім,
логикалық
ойлау
негізінде
оқыту;
- ӛнімді іс-әрекет тәсілін
оқыту, білімді алу тәсілдерін
үйрену;
- оқу және білім беру
бағдарламаларының
икемділігі.
Нәтиже
-
оқушыларды
болашақ
тынышты,
бір
қалыпты,
жоспарлы ӛмірге дайындау;
- жоғарыдан сирек жаңа
кіріспелер.
- Қазіргі мектепте, қазіргі
ұжымда жайлы «ӛмірге»
жағдай
жасау;
- ӛзін ӛзі жетілдіру және
қоршаған
әлемді
жетілдірудің инновациялық
қажеттіліктерін
қалыптастыру;
-
білім
беруші
бағдарламаларда, әдістерде,
технологияларда, білім беру
үрдісінің
формаларында
тұрақты
инновациялық
үрдіс.
Topical Researches of the World Science
83
Білімнің сапасын кӛтеру, оқушылардың кәсіби біліктілігін,
ойлау мәдениетін қалыптастыру, жеке адамның ішкі әлемін, ӛзіндік
түсінуін, ӛзіндік дамуын қамтамасыз ету, оқытуда белгілі бір нәтижеге
жету мақсатында педагог-ғалымдар оқу процесін «технология-
ландыруда», яғни «оқытуды кепілді нәтиже беретін ӛндірістік-
технологиялық процеске айналдыру» мәселесін кӛтеруде. Әдістеме
ғылымы «Нені оқыту?», «Не үшін оқыту?», «Қалай оқыту?» деген
сұрақтарға жауап іздесе, оқыту технологиясы «Қалай нәтижелі
оқытуға болады?» деген мәселенің шешімін іздейді. Оқыту
технологиясы мен әдістеменің мақсаты бір, яғни оқытудың тиімді
жолдарын қарастыру. Әдістеме ғылымы теорияның қосымшасы, оны
іске асырудың амалы болса, оқыту технологиясы – дидактикалық
мақсатқа жетудің жолын кӛрсететін сызба, үлгі болып табылады.
Оқыту технологиясы жоба, үлгі ретінде берілгенде ғана тиімді. Оқыту
технологиясының негізгі мақсаты – «берілген үлгі бойынша ӛнім алу»,
оқытудың тиімділігін, сапасын кӛтеру.
Орта мектеп химия курсында жүргізілетін «Химиялық
байланыс» тақырыбын сыни тұрғыда ойлау технологиясымен оқыту
әдістемесі келтірілді.
«Сыни тұрғыдан ойлау» технологиясы - бұл саналы мағынаны
іздеу: ӛзінің кӛзқарасының қандайлық болуымен, басқалардың да
пікірін ескеріп, қандай да обьективті ойлау және қисыны бар ӛзіндік
қате сенімінен бас тарта білу. Сыни тұрғыдан ойлаудың жаңа
идеяларды ұсынуға және жаңа мүмкіндіктерді кӛруге қабілетті,
мәселелерді шешу кезінде маңызы зор.
«Химиялық байланыс» тақырыбын сыни тұрғыда ойлау
технологиясымен оқыту.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері:
Білімділік: химиялық байланыс туралы дағды мен білік жиынын
және білімдер жүйесін игеру дәрежесін бағалау, алған білімдерін
практика жүзінде пайдалануға бағыттау;
Дамытушылық: ойлау қабілетін, ӛз бетінше жұмыс істеу және
реафлексияға
қабілеттілігін
дамыту,
оқытудың
жүйелілігін
қамтамассыз ету;
Тәрбиелілік: ӛз-ӛзін дұрыс бағалау және жауапкершілікке, оқуға
деген оң кӛзқарасқа тәрбиелеу;
Сабақтың түрі: тақырып бойынша білімді пайдалану.
Көрнекіліктер: компьютер, медиапроектор, star board, кристалл
торларының макеттері, биополимерлер модельдері: ақуыз, ДНҚ, скотч,
әр оқушының алдында – қысқаша лекция, фломастерлер, таза қағаздар.
Сабақтың құрылымы
Proceedings of the International Scientific and Practical Conference
84
Шақыру кезеңі - кластер құру ( жиынтық)
Бұл кезеңнің мақсаты:
▪ ӛтілетін тақырыптағы меңгеруі тиіс және талқылағысы
келетін бӛлімін оқушылар ӛзбетінше бағыт алады;
▪ оқушыларда танымдық қызметті тудыружәне тақырыпты
ӛзбетінше белсендіру;
Жұмыстың осы фазасында тақырып бойынша негізгі ұғымдар
және қалдық білімдер сұралып, ұжымдағылардың ойлары мен
кӛзқарастары тыңдалады. Бұл кезеңде баға қойылмайды. Бірақ кластер
әзірге тақтадан ӛшірілмейді. Мұғалім оқушыларға сұрақ келесі
сұрақты қойып: «Сендердің ойлаған ойларын ғылыми түсінікке сәйкес
келе ме?» сабақтың мақсаты анықталады.
Ұғыну кезеңі
Оқушыларға жаңа ақпарат ұсынылады да, оны олар ӛңдеуі тиіс.
Бұл кезеңнің мақсаты:
-
ақпаратпен белсенді жұмыс жасауды ұйымдастыру,
ӛздеріндегі бар білімдерімен байланыстыру
-
ӛздерінің түсініктерін белсенді қадағаллау (әрқайсысы)
Бұл технология тестке және жазуга байланысты. Текстке
қойылатын талаптар: оқылуы 7-10 минут. Текст бұл – жалпы
тақырыпқа бекітілген, бүтінділік және байланыстыру қасиеттеріне ие,
ақпаратты тасымалдайтын ойдың айтылуы. Текст адаптацияланған
болуы тиіс. Тесті оқи отырып тұсына белгі қойылады:
V – мен білемін + -білмеймін - - түсінетінмін, бірақ
басқаша? - түсінбедім, көп білгім келеді.
Текстті бір рет оқып, ӛзінің алғашқы ұғымына оралуы керек.
Оқушы бұрын осы тақырып бойынша қаншалықты білетінін еске
түсіреді, белгілеулер саны кӛбеюі мүмкін. Ары қарай, дәптерлеріне
немесе қағазға «инсерт» кестесіне бұл белгілеулерді сӛзбен жазады.
Кестені толтыру барысында, қайтадан мәтінге оралып, ойлана отырып
мұқият оқылуы тиіс.
V
+
-
?
Мен білдім, бұл…
Бұл кезеңде сабақтың құрылымы бойынша жеке-бағыттаушы
тәсілі қалыптасады. Бұл тексерілмейді. «Инсерт» технологиялық тәсілі
«ескі» білімнен «жаңа» білімге ӛту жолында ақпараттың жиналу
Topical Researches of the World Science
85
процесі кӛрініс табады.Бұл графада соңына дейін жеткізу керек.
Кайтадан кластерге ораламыз. Рефлексия сатысында бұл тәсіл үлкен
потенциалға ие. Рефлексия сатысы бұл – жаңа ақпарат негізінде
«алдындағы кластердегі» дұрыс емес ұғымдарды жӛндеу. Жұмыс
топта әрбір оқушымен жеке бүкіл тақырып бойынша немесе жеке
мағыналы блок бойынша жүргізілуі мүмкін. «Не ӛзгерді», - деп
мұғалім сұрайды? Кластерді ӛшіреді. Ең маңызды кезең – «жаңа»
кластерлерді презентациялау кезеңі. Бұл ұғыну болып табылады.
Қателесуге болады, түзету – қалыпты процесс.
2
кесте Рефлекция кезеңі -ұғыну
Сұрақ
Жауаптың варианттары
1.Сәйкестендір
іңіз
1) калий хлорді
2) оттегі
3) магний
4) фосфор хлориді
5) натрий оксиді
6) тетрахлорметан
Химиялық
байланыс
түрі:
а)иондық
б)ковалентті полюссіз
в)металдық
г)ковалентті полюсті
2.
Қандай
элементтердің
атомдарының
арасында
индық
сипаттағы
химиялық
байланыс
болады?
А) N және О
б)Si
және
Cl
в)Na
және O
г)P және Br
3.
Ковалентті
полюссіз
байланыс
келесі заттарда
байқалады
А)
кӛмір
қышқыл газы
Б)
алмаз
В)
аммиак
Г)
хлороформ
4.
Келесі
берілген
қасиеттердің
қайсысы
металдық
А) 1,2,4
Б) 2,3,4 В)1,2,5
Г) 3,4,5
Proceedings of the International Scientific and Practical Conference
86
байланысы бар
заттарға тән:
1)
электрӛткізгіш
тік;
2)
жылуӛткізгішті
к;
3) диэлектрлік
қасиеттері;
4) иілгіштігі;
5)
полярлы
еріткітерде
ерігіштігі
5.
Сәйкестендірің
із
(заттың
аталуы,
байланыс түрі,
кристалл
торының типі)
I. кремний
II. Калий хлориді
III. Фосфор (V)
сульфиді
IV. Натрий
металдық
ковалентт
і полюсті
иондық
ковалентт
і полюссіз
А) иондық
Б) молекулалық
В) атомдық
Г) металдық
3кесте Ӛзін-ӛзі тексеру
Сұрақ
Жауап
1.
1а, 2б, 3в, 4г, 5а, 6г
2.
В
3.
Б
4.
А
5.
I.4.в; II.3.а; III.2.б; IV.1.г.
Қорытынды
жасау:
ӛтілген
семинарға
оқушылардың
кӛзқарасын анықтау. 5 минут уақыт беріледі. Материалдар: барлық
қатысушыларға қағаз, фламестерлер, скотч.
Topical Researches of the World Science
87
Жүргізу:
Жұмыстың нәтижесін қорытындылау үшін сұрақтар саусақтар
кӛмегімен белгіленеді:
- басбармақ – тақырыппен әлі де жұмыс істегім келеді;
- сұқ саусақ – маған мұнда нақты сілтемелер қажет;
- ортаншы саусақ – маған бұл тұс мүлдем ұнамады;
- аты жоқ саусақ – психологиялық атмосфера;
- ең кіші саусақ – мына тұс маған түсініксіздеу … ;
Оқушылар қолының суретін сызып салады да, әрбір саусақтың
тұсына сұрақтарды жазады. Қол салынған сызықтың ішкі бӛлігіне
ӛздерінің сұрақтарын жазады. Одан соң, осы парақтар «кӛрмедегі»
секілді ілініп қойылады да, жалпы талқылауға дейін оқушыларға
танысуға уақыт беріледі. Келесі сабақ талқылаудан басталады.
Үйге тапсырма:
негізгі бөлім: есеп шығару жұмыстары жеке бөлім: алдыңғы
сабақтың нәтижелерімен таныса отырып, үйде ӛз-ӛзін бақылау және
ӛз-ӛзін тексеру негізінде қатемен жұмыс жасау.
«Химиялық байланыс» тақырыбын сыни тұрғыда ойлау
технологиясымен оқыту сабағында оқушылар саналы түрде нені білгісі
келетіні, нені білмейтіні немесе тағы бір қайталау керектігін ӛздері
ұғына білді.
Инсерт әдісін сабақтарда кеңінен пайдалану оқушылардың
алған білімдерін іс жүзінде қолданумен бірге дүниетаным кӛзқарасын
қалыптастырады. Сайыс сабағын ойын түрінде ӛткізу барысында
оқушылар оқу танымдық әрекетке белсене қатысуы арттырылды.
Әрбір оқыту тәсілдерінің ӛзіндік тиімді, ұтымды жақтары бар.
Сондықтан, химияның сабақтарын оқыту барысында әртүрлі жаңа
технологияларды пайдалана отырып, сабақты жүргізу қажет.
Қазіргі жағдайда білім рӛлінің ӛскендігі соншалық, ол қоғамның
дамуына әсер ететін басты конструктивті фактор болып отыр. Бұл
сӛзсіз, оқытудың тиімді технологияларын жасаудың, жетілдірудің
мықты стимулы қызметін атқарады.
Осы әдістердің ішінде сыни тұрғыда ойлау технологиясы
оқушылар ойлаудың жаңа идеялаын ұсыну барысында және жаңа
Proceedings of the International Scientific and Practical Conference
88
мүмкіндіктерді кӛруге қабілетті, мәселелерді шешу кезінде маңызды-
лығы жоғары екендігі анықталды.
Әрбір оқыту тәсілдерінің ӛзіндік тиімді, ұтымды жақтары бар.
Сондықтан химия пәнінің сабақтарын оқыту барысында әртүрлі жаңа
технологияларды пайдалана отырып, сабақты жүргізу қажет.
Бүгінгі таңда жаңа технология бойынша оқытудың ерекшелігі –
оның білімді меңгерумен қоса, тұлғаның танымдық қабілеттерін және
танымдық үрдістерді, яғни жадының алуан түрлерін (есту, кӛру, қимыл
және т.б.) ойлауды, ынтаны, қабылдау қабілетін арнайы жасалған оқу
мен танымдық жағдайлар арқылы дамытуға бағытталады.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қабдықайырұлы
Қ.,
Монахов
В.
М.
Оқытудың
педагогикалық жаңа технологиясы. Алматы: Кітап, 1999.-256б.
2. Нұғманұлы Н. Химияны оқыту әдістемесі. Алмты, «Рауан»
баспасы, 1993ж.
3. Векслер С. И. Современные требования к уроку. — М.:
Просвещение, 1985.-56с.
4. Г. М. Чернобельская. Методика обучения химии в средней
школе. – М.: Владос, 2000. – 336с.
5. Мырзабайұлы Б., Сарманова К. Ә, Шоқыбаев Ж. Ә.
Химияны оқыту әдістемесі: Алматы: Білім, 2003. - 300б.
6. Кириллова Г. Д. Теория и практика урока в условиях
развивающеого обучения. - М.: Просвещение, 1980. - 105с.
Dr. Chem. Sci. Baikenov M. I., Cand. Chem. Sci. Meiramov M. G.,
Cand. Chem. Sci. Khalikova Z. S., Cand. Chem. Sci. Khalitova A. I.,
Cand. Tech. Sci. Kochegina E. V.
Kazakhstan, Karaganda, E.A. Buketov Karaganda State University
INFLUENCE OF CATALYST NATURE ON
HYDROGENATION OF ANTHRACENE IN
ETHANOL MEDIUM
The results of hydrogenation of anthracene in ethanol medium in the
presence of various catalysts: nanopowdersof Fe, Cu, β- FeOOH, applied
to carbon microspheres of Ni and Fe are presented. The greatest effect is
observed when the catalyst β- FeOOH is introduced in an amount of 1.0%.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабынданбайтын липидтер

text:
Сабындалмайтын липидтерге көмірсутектер (терпендер), көмiрсутек туындысы ( жоғарғы атомды спирттар, кетондар, жоғарғы карбон қышқылдары, стероидтар) және көп басқа заттарды жатады Көптеген сабынданбайтын липидтерге жатады
төменмолекулалы регуляторлар (тромбоксандар, лейкотриендар, простагландиндер, простациклин), • витаминамдер ( барлық майда еритін витаминдер D, E, F, K, A • гормонамдар (стероидты жыныс гормондары, глюкокортикоидтар және минералокортикоидтар), • өсуші гормондар (гиббереллиндер, абсцизді қышқыл, этилен), • пигменттер (каротин, ликопин), • иісті заттар (гераниол, гераниаль, ментол, мирцен) • феромондар (цитраль, грандизол) және т. б
Стероидтар
Стеридтер дегеніміз – стеролдар мен май қышқылдарының күрделі эфирі, мал организмінде холестерол және стеридтер (холестеридтер) таралағн, сол сияқты 7 дигидрохолестерол кездеседі. Стеридтер құрамына көбінесе стерарин қышқылы, пальмитин қышқылы немесе олеин қышқылы кіреді. Басқа липидтер сияқты, стеролдар мен стеридтерде суда ерімейді, бірақ ісінеді және тұрақты эмульция түзе алады. Олар органикалық еріткіштерде (хлороформда, эфирде, ыстық спиртте) ериді.
СТЕРОИДТАР ТАБИҒАТТА ЕҢ КӨП ТАРАҒАН ЖӘНЕ АҒЗАДА АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТТЕРІ ӘРТҮРЛІ, ҚҰРЫЛЫСТАРЫ ЦИКЛДЫ БОЛЫП КЕЛЕДІ.
Стероидтардың жалпы қаңқасы стеран циклопентан және ядроларынан құралған.
Стероидтарға холестерин, жүрек гликозидтері, гормондар және т. б. заттар жатады.
Май дегеніміз триглицеридтердің қоспасы. Триглицерид-үшатомды спирт глициринмен мац қышқылының үш молекуласынан құралған күрделі эфир. Майдың құрылымын 1811 жылы француз ғалымы Шевраль анықтады, ал екінші француз ғалымы М. Бертло 1854 жылы майды синтездик жолмен алды.
Молекуласындағы май қышқылының санына байланысты моно, ди және триглецерид түзіледі. Егер күрделі эфир глицериннің бір гидроксильдік тобынан құралса ол монглицерид. Оның құрамына май қышқылының екі молекуласы кірсе, ди глицирид түзіледі, сол сияқты егер глицериннің үш гдроксильдік тобының үшкуіде эфирленсе , онда триглицерид құралады. Табиғи майларда негізінен триглицеридтер ғана кездеседі.
Майларды тек табиғи көзден ғана алуға болады. Мал тканін майды қайырып, ыдысқа салып, отты басып қойып қыздыру жолымен бөліп алады. Ал өсімдіктер майын сығымдап немесе органикалық ерткіштермен (хлоорформмен, бензолмен немесе эфирмен ) экстракция жасап, әсер ету жолымен алынады.


url: http://emirsaba.org/sabindanbajtin-lipidter.html#(немесе_гидролизденбейтін,_бір_ғана_компоненттен_тұрады)

title: Сабынданбайтын липидтер


url: http://emirsaba.org/sabindanbajtin-lipidter.html#Стероидтарға_холестерин,_жүрек_гликозидтері,_гормондар_және_т._б._заттар_жатады.

title: Сабынданбайтын липидтер


url: http://emirsaba.org/sabindanbajtin-lipidter.html#СТЕРОИДТАР_ТАБИҒАТТА_ЕҢ_КӨП_ТАРАҒАН_ЖӘНЕ_АҒЗАДА_АТҚАРАТЫН_ҚЫЗМЕТТЕРІ_ӘРТҮРЛІ,_ҚҰРЫЛЫСТАРЫ_ЦИКЛДЫ_БОЛЫП_КЕЛЕДІ.

title: Сабынданбайтын липидтер


title: Сабын көпіршігінің сыну көрсеткіші 33, к=2

text:
Байланысты: №84. Сабын көпіршігінің қалыңдығын табу керек,
84. Сабын көпіршігінің қалыңдығын табу керек, егер оны шағылған жарықта бақылаған кезде жасыл жарық болса (λ=500 нм), нормаль мен сәуле арасындағы бұрыш 350. Сабын көпіршігінің сыну көрсеткіші 1.33, к=2.
Ұқсас есеп


title: БҮТІН, ҚАЛЫПТЫ ӘЙЕЛ - Сабира Нурпеисқызы

text:
р адамды өзіңізге байлап алғыңыз келсе оған сезім беру
керек. Ол өзінің әйелін қамтамасыз ету керек. Қамтамасыз
Е
ету деген ол тікелей мағынада материалдық тұрғыдан емес.
Эмоционалды тұрғыдан қамтамасыз ету. Көбінесе ер адамдар
осы тұрғыдан әйелге байланып қалады. Бір құпия айтайын. Ер
адам жанындағы бикешіне, әйелге, қызға тым болмаса бір
пайдалы нәрсе бере алмаса немесе әйелге еркектен ештеңе
керек емес екенін көріп тұрса, ол әйелдің жанында қалудың
мағынасы болмайды. Ер адам ондай әйелдің жанында
қалмайды. Неге екенін білесіз бе? Әйел адам тым өз-өзін
қамтамасыз ете алатындай болып кеткен. Не үшін ер адам
өзінің әйелінің жанынан кеткісі келмей, ұзақ жылдар бойы
махаббаты лаулап, көрген сайын сағынып байланып қалады?
Себебі ол өзін әйелдің жанында керекті адам болып сезеді. Ал
ер адамға керегі "мен оған керекпін" деген сезім. Ол
машинаның майын ауыстыру деген сияқты тікелей мағынада
емес. Мүмкін ешбір еркек бере алмайтын күлкіні сыйлайтын
сол адам шығар. Немесе ешбір ер адам осы жігіт сияқты сізді
қарата алмайды. Яғни бұл жігіттің өзіндік фишкалары бар,
өзінің эмоциялары бар, ерекше айтатын сөздері, қылықтары,
аздап қаталдығы, жалпы сізді ұстай алуы, сізді жақын тартуы
деген секілді ерекшеліктері бар. Ер адам соны сезу керек. Ол
нәрсені оған айту керек. Байқасаңыздар, көбінесе ер адамдар
осы техниканы қыздарға қолданады. Мен өзім әрбір ер
адамнан сондай сөздерді естідім. Білесіз бе, олар қалай айтады?
"Қанша қыздармен сөйлестім, қанша қыздармен жүрдім, бірақ
сен ерекшесің" деп айтады. Соған біздің қыздар сенеді. Себебі
ол сондай шындық ретінде айтады. "Шын айтамын, барлық
қыздар бірдей, ал сен болсаң, сенің сөзің басқаша, сенің көзің,
стилің өзгеше, сен мені бірден өзіне баурап алдың осындай
ерекшелігіңмен" деп айтады. Кез-келген қызды баурап алады
сондай сөздермен. Бұл техниканы еркектерге қолдануға
болады
Некеге дейін...
31
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЕР АДАМ СІЗГЕ СЫЙЛЫҚ - Сабира Нурпеисқызы

text:
Тек дұрыс
әрі орынды қолдана білсеңіз, яғни үнемі айта
бермей, белгілі бір жағдаяттарда сізге ұнайтын әрекетін айту
керек. Бірақ сізге ұнамайтын әрекетін айтып жүрмеңіз.
Мысалы, ол сізді қадағалайды, ешқайда шығармайды. Сосын
сіз «Қанша жігітпен сөйлесіп едім,
ешқайсысын тыңдағым
келген жоқ. Бірақ сені тыңдағым келеді. Маған ұнайды сенің
қаталдығың» деп айтып қуантасыз оны. Ал негізінде ол сізге
ұнамайды. Сіздің сыртқа шыққыңыз келеді,
қыздармен
кездескіңіз келеді. Ал ол сол сөздерден кейін, одан сайын қатал
кетеді. Сондықтан сізге ұнайтын қылықтарын ерекше етіп,
астын сызып жеткізу керексіз.
Ақша мәселесіне келген кезде ер адам, сіз оған тұрмысқа
шықпай тұрып, сізді қамтамасыз етуге міндетті емес. Ол сізге
ақша беріп, киіміңізді алып беріп, жолыңызға төлеуге міндетті
емес. Бірақ ол сізді шынайы жақсы көрсе, үйленетініне 100%
сенімді болса, ол сізді мүмкіндігінше қамтамасыз етеді. Тіпті
екеуіңіз үйленбесеңіздер де. Себебі, ер
адамда инстинкт
оянады. Ал ол инстинкт тек қана өзінің отбасына ғана оянады,
анасы, баласы, әйелі, қарындасы деген сияқты. Яғни тек қана
өзінің жеке отбасына. Егер ол сізді шынайы жақсы көрсе,
отбасым деп қабылдаса ол инстинкт өшпейді. Әрдайым сіз
бірнәрсені астарлап айтсаңыз да, айтпасаңыз да, үнемі сізге
ақша
бергісі келіп, сізді қамтамасыз еткісі келіп, жылы
киіндіріп тұрғысы келеді. Яғни құштарлығы оянады.
Сараң (жмот) жігіттер де бар. Мысалы, сіз одан кішкене
жетпей қалған нәрсеге ақша сұрайсыз. Бірақ ол "менің
айлығым әлі түскен жоқ, келесі айда түседі" деп айтуы мүмкін.
Келесі ай айлығы түскен күннің өзінде, сіз оның есіне
салмайынша, үндемей жүре
берсе немесе тіпті астарлап
айтқаннан кейін де үндемесе, "қазір маған ақша жіберші" деп
айтқанша үнсіз жүре берсе, онда ол сараң. Сараң (жмот) жігіт
ол өзі сізден ақша сұрайтын жігіт. Егер жігіт әйел қылып алмай
тұрып, қарызға өзінің қызынан ақша сұраса өте төмен ұятты
нәрсе деп білемін .
Некеге дейін...
32
Қараңыздаршы, қыздарға қарағанда еркектерде достар,
таныстары, баратын жері, араласатын адамдары көп. Бірақ ол
өзі ұялмай, қызармай сізден жолына,
тамағына, киноға, бірге
қыдыруға шыққан кезде жартылай ақшаны сен төле деп бөліп
төлеуді сұрайды немесе өзінің бір керекті қажеттілігіне сізден
ақша сұрайды. Егер тым болмаса 1-2 рет осындай жігіттер
жолыңызда кездескен болса, бірден "маған менен жігіт ақша
сұрағаны ұнамайды" деп нүкте қойыңыз.
Мен ондайларды
кішкене альфонс дегім келеді. Себебі, расымен қыздың
ақшасына әйел қылып алмай тұрып өмір сүргісі келіп тұр ғой.
Егер сіз бас тартып, "менде қазір ақша жоқ" деп айтсаңыз ол
қыз сияқты ренжіп қалады. "Ой аяп қалдың ба, қайтарып
беремін ғой, не болды соншама" деп
сіздің көңіліңізге тиетін
сөздер айтып манипуляция жасайды. Содан кейін сіз өзіңізді
"Беру керек пе еді? Шынымен де аяп қалдым деп ойлады ма,
ренжіп қалған шығар" деп кінәлі сезінесіз. Еш уақытта ондай
кінәлі сезім сізде болмауы керек. Ондай еркек өзінің намысын
жоғалтқан азамат.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жігітіңізден сыйлық сұрау дұрыс па?

text:
Жігітіңізден сыйлық сұрау дұрыс па?
Осы сұраққа жауап бергім келеді. Ер адамнан сыйлық сұраған
дұрыс. Ер адам әйелге қамқорлық жасап, қамтамасыз еткен
сайын, сол әйелге байланып қалады. Көп мысал келтіруге
болады. Көйлекті мысал ретінде келтірейік. Сіз 4-5 ай бойы
айлығыңызды жинап қымбат Gucci-дің көйлегін алғыңыз келді.
Сондай қымбат және сіздің арманыңыздағы көйлек. 4 ай бойы
сіз осы көйлекті алғыңыз келді. 4 айдан кейін соған қолыңыз
жетіп, әрең дегенде көйлек келісімін береді. "Жарайды енді
көнемін, ақшаңды бер, мен келісемін". Сосын сіз сатып аласыз
сол көйлекті және үтіктеп жатқан кезде күйдіріп аласыз.
Қандай сезім? Сізге сондай қиын болады. Соншалықты
ашуланасыз, ренжисіз, жылайсыз, себебі, ол қымбат көйлек
қой, сіз ол көйлекті алу үшін қатты тырыстыңыз. Жалпы
айтқанда ол сізге өте-өте қымбат болады. Сіз тіпті ол көйлекті
күйдіріп алсаңыз да лақтырып жібермейсіз. Әрі қарай кеттік.
Некеге дейін...
33
2-мысал. Көйлекті сізге біреу тегін сыйлады делік. Қымбат
емес, арзан базарда тұратын көйлекті сыйлады. Сіз соны
күйдіріп алсаңыз ашуыңыз келеді ме? «Ой, қап, әттеген-ай,-
дейсіз де, лақтырасыз. Бұл не деген сөз? Адам қанша
эмоционалды күшін, физикалық күшін, материалды күшін
бірнәрсеге жұмсаса, онда адам болсын, үй болсын, киім
болсын, зат болсын, соншалықты ол затты бағалайды.
Тіпті машина болса да ер адамдар қатты жақсы көреді ғой.
Неге? Себебі олар машинаны жөндейді, жүздеген, мыңдаған
ақшалар салады. Құралдарын сатып алады. Сол үшін олар
көліктерін жақсы көреді. Адаммен де дәл солай. Егер де сіз ер
адамды аяп, одан сыйлық сұрамасаңыз, ешқандай сізге сыйлық
жасамаса, көнпез болсаңыз, ыңғайлы болсаңыз ол еркек сізбен
тек қана уақыт өткізу үшін ғана болады. Сіз оны аяғаннан
кейін, ол өзінің ақшасын сізден аяйтын болады.
Қарым-қатынастың басында жігіт сізге гүл әкеледі, балмұздақ
алып береді, киноға апарады. Сіз 1 рет, 2 рет, 3 рет айтасыз
оған "керек емес, ақшаңды құртпай-ақ қойшы, қымбат шығар,
қарашы билеттер 2000 теңге екен, одан да сейсенбі күні 700
теңгемен студенттік билетпен бара салайық" деп айтсаңыз, ер
адам сізге үнемдейтін болады. Бір рет ойлайды "үнемшіл қыз
екен" деп, екінші рет ойлайды "жақсы қыз екен ешқандай ақша
жұмсамайсың", үшінші рет ойлайды "не істеймін мен бұған
жұмсап, бұл бәрібір мені жақсы көреді. Балмұздақ та керек
емес, кино да керек емес, бұған тіпті уақыт та жұмсап керек
емес" деп ойлап мүлдем "вложение" жасауды доғарады. Ең
басты ер адамға ақшадан жоғары тұратын ол уақыт. Егер ол
сізге аз уақытын бөлсе онда сізге байланбайды.
Некеге дейін...
34
Біріншіден, сіздің жігітіңіз астарлап айтқан сөзді (намёк)
түсіну керек. Кез-келген ер адам "Жаным, қарашы қандай
әдемі сумка, маған қатты ұнап тұр, алғым келіп тұр" деген
сөзіңізді тура мағынасында "маған алып берші" деп түсіну
керек. Егер ол әдейі түсінбеген сияқты "Иә, күшті екен" деп
қоя салса, онда ол өзінің ақшасын қимай жатыр немесе ақшасы
жоқ деген сөз. Сараң (жмот) ер адамдардың қасиеті ол үнемі
ақшасының аз қалғанын, үнемі жоқ екенін, таусылып
жатқанын, айлық тезірек түссе екен деген сияқты материалдық
қажеттіліктерін айта береді. Не үшін екенін білесіздер ме?
Себебі, сіздің миыңызда "одан сыйлық сұрама, онда әзір ақша
жоқ, естідің ғой ол пәтерге төлеуі, киімін алуы керек, қыстық
аяқ киімі жоқ" деген сигнал оянуы үшін. Көрдіңіз бе, ол сізге
қандай ойлар тастап жатыр? Ол егер сізге басында ештеңе
алып бермесе, ештеңені қимаса, аяғында да, ақшасы бір айдан
кейін пайда болса да сізге қимайтын болады. Сіз өзіңізден
аяйсыз, еркекті аяйсыз. Ол ары қарай да солай жасайтын
болады. Сыйлықты алған кезде эмоцияны көрсету - ең
маңызды факторлардың бірі. Себебі, еркек сіздің
энергияңызбен, эмоцияңызбен байланады екен.
Мысалы, ол 5-6 қызбен дос ретінде сөйлесіп жүр. Оның арасында
сіз де барсыз. Әрқайсысына барған сайын, 5-6 қыздың ішінде тек
біреуімен ғана өте көп күледі, өте көп уақытын өткізеді, ол қыз
сол жігіттің жанында болған сайын, жігітке комплименттер
айтады. Қалай ойлайсыз, осы 5-6 қыздың ішінде кімді таңдайды
ол? Міндетті түрде еркекке эмоция сыйлаған, қуаныш сыйлаған
және бір сағыз алып берсе де балаша орнынан секіріп, қуанатын
қызды таңдайды. Ол әйел адам өзінің энергиясын еркекке
бергенде, өзі ештеңесіз қалады. Бірақ біздің күшті қасиетіміз бар,
ол энергияны,
Некеге дейін...
35
Сонымен ер адамнан сыйлық сұрауға болатынын шештік.
Қалай сұрау керек?
Қандай сөздер арқылы?
Ұят емес па?
Маған мынаны алып берші деп сұрауға қысыламын
ғой.
Ер адамға сыйлық жайлы айтуға ұялсаңыз кішкентай
дүниеден бастау керек. Әзірге айфон сұрауға, қымбат көйлек
сұрауға ұяласыз. Бірақ неден бастау керек: пиццадан,
балмұздақтан, сушидан, кішігірім дүниелерден, қымбат емес,
кішкентай білезіктен. Осы аз дүниеден ол сізге алып беріп,
әдетке айналады. Ол үшін қалыпты болады. Сіз үшін де
қалыпты болады. Болашақта сізге қымбат 50-60 мың теңгенің
аксессуарларын немесе телефон керек болса ұялмай, тікелей
айта алатын боласыз.
-Менің телефоным сынып қалды, маған біреу алып берсе ғой,
мысалы жігітім,- деп айтсаңыз ешқандай ұялу сезімі немесе
жігіттің жаман ойы болмайды. Себебі бұл қалыпты.
Егер сұраған кезде бас тартып:
-Жарайды, жаным, айдың соңына айлық аламын, сол кезде алып
беремін,- деген сияқты әңгіме айтса:
- Мм, жарайды, рахмет,- деп суыққанды жауап берудің керегі жоқ.
"Алақаааай" деп қуанышыңызды көрсету керексіз.
-Сен алып бермейтін шығарсың, келіспейтін шығарсың деп ойлап
едім, қуанып кеттім ғой, қандай жақсы менің осындай жомарт
жігітім бар, әйтпесе тіпті ата-анама да айта алмаймын, оларды
қазір қинағым келмейді, рахмет саған, осы үшін кешке жақын кел,
мен саған бір тосынсый дайындаймын,- дейсіз. Шағын торт
пісіруге болады. -Міне, саған менің рахметім, - деп айтсаңыз
болады.
Ер адам сөз беріп, ол затты сізге әлі алып бермесе де, қазірдің
өзінде алғысыңызды естіп қойды, ұсыныстан бас тарту ол үшін ұят
болады. Қыздың алғысын, рахметін алып қойды, енді сыйлықты
міндетті түрде беру керек қой.
эмоцияны еркектен қайтарып алмаймыз. Біз оны кез-келген
нәрседен ала аламыз. Тамақ пісіруден, үй жинаудан, жаңа
адамдармен танысып, сөйлескеннен, әңгіме айтқаннан,
боянғаннан, билегеннен, кафеге барып, өте дәмді, өміріңізде
жемеген, тәтті тағамнан, осының барлығынан біз энергияны
алады екенбіз. Сосын барып еркекке береміз. Ал еркектің
кішкентай қасиеті бізге ұқсамайтын, ол өзіне керекті
энергияны әйелден алады, анасынан, әпкесінен, қызынан
алады.
Некеге дейін...
36
Қыздармен киноға, қыдыруға барғыңыз келіп тұр, ақша
керек болса тікелей айтасыз.
-Жаным, мен кафеге барайын деп едім, қыздар мені шақырып
жатыр, бірақ ақшам жоқ.
Сосын ол сізден сұрайды:
-Қанша теңге берейін?
Міндетті түрде сұрауы мүмкін. Сіз өзіңізге керек ақшадан
1000-2000 теңгеге көбірек сұрайсыз. 3000 керек болса 4000,
5000 керек болса 6000, 6000 керек болса 7000. Түсінікті ғой?
Жігітпен кездесуге шыққанда, біз оны баратын киномыздан,
жейтін тамағымыздан алдыруға ұяламыз, иә? Себебі, ол студент
болуы мүмкін немесе айлығына дейін әлі көп уақыт бар. Біз оның
жағдайын анасы сияқты ойлаймыз. Ол сіздің әлі күйеуіңіз емес,
бізді әзір уайымдатпау керек.
Ол сізге “Балмұздақ жейсің ба, шай ішесің ба, қарның ашты ма?"
деп сұраған кезде расымен балмұздақ жегіңіз келіп тұрса, шай
ішкіңіз келіп тұрса ешқашан бас тартпаңыз. Себебі, ер адам сізге
қамқорлық жасаған сайын, сізге байлана береді. Ол сізді қуантқан
сайын, энергия алады. Сол үшін тәтті тағам болсын, кез-келген
ұсынып жатқан нәрсесінен бас тартпау керек. Немесе балмұздақ
таңдап жатқан кезде, ол "шоколадты түрін жейсің ба немесе
малиновый жейсің ба" деп сұрап тұрса, өзің біл, маған бәрібір деп
ешқашан жауап бермеңіз. Не үшін? Себебі, ер адамдарға өзінің не
қалайтынын білетін қыз ұнайды. Яғни нақты таңдау жасай алатын,
өз пікірі бар, өз көзқарасына ғана сене алатын және шешімді тез
қабылдай алатын қыздар ұнайды. Мынандай жағдайлар болады
ғой, кафеде отырасыз, менюға 10-15 минут қарап отырасың. Шыны
керек, мен өзім сондаймын. Мен таңдағанды ұнатпаймын.
Көбінесе күйеуіме таңдауды ысырып қойғым келеді. Бірақ ер
адамға әйел адамның өзі шешім қабылдағаны ұнайды. Мысалы,
кафеде отырсыз “не жейсің” десе, “білмеймін, өзің білші” деп
жауап беретін
Біздің миымыз тосынсыйды қалайды. Бірақ тосынсыйды
жасайтын ер адамдар өте аз. Қазіргі романтиктер Еуропада
ғана бар шығар. Біздің қазақтар романтикаға жоқ. Ол үшін
суретін жібересіз, қай магазин, қанша теңге тұрады, қандай
түс, қашан алғыңыз келеді, осының барлығын айтып қою
керек.
Некеге дейін...
37
Мен мысал ретінде айтып жатырмын. Мен әлі күнге дейін
күйеуіме күніне бір рет нені қалайтынымды айтамын. Міндетті
түрде барамыз. Оның жұмысы түнгі 23:00-де бітеді. Мен дайын
отырамын, ол мені алып барып келеді. Мен жай ғана қаладым, ал
ол істеді. Мен оны бұл жағынан аямаймын. Не үшін? Себебі, ол
маған дәл осылай қуаныш сыйлап жатыр, ал маған қуаныш
сыйласа, мен оған жауап ретінде эмоция беремін. Дәл осы
эмоциямен алғысымды жеткіземін. Ер адам осылай сіздің
қалауыңызды орындау арқылы ол өзін нағыз керекті, өзін сізге
қажетті ер адам етіп сезінеді.
болсаңыз, ол сіздің пікіріңізді болашақта да естігісі келмейтін
болады. Сіз осындай жағдайға әкелесіз. Көбісі сұрайды,
менімен кеңеспейді, маған жоспарын айтпайды, қайда кетіп
бара жатқанын, кіммен жүргенін айтпайды. Не үшін деп
ойлайсыздар? Себебі, өзіңіз осындай жағдайға алып келдіңіз.
Сол үшін басты ереже - қалауыңызды тіке айтыңыз, шешімді
тез қабылдаңыз және өз басыңыз үшін жауап бере алатындай
болыңыз. "Маған қызыл түс ұнамайды, қара түс ұнайды. Қара
түсі жоқ па, онда қойшы, менің жегім келіп тұрған жоқ". Егер
де шынымен қара түс ұнаса солай жасаңыз. Өз таңдауыңды
білдіру үшін ғана жақсы көретін затынан бас тартатын қыздар
бар. Маған бір келіншек жазды. “Маған KFC алып келген, ал
мен пицца жегім келді деп айтып, KFC жемей қойдым. Бірақ
сондай жегім келіп, қарным ашып, қарап тұрдым. Бірақ мен
сіз айтқандай өзімнің таңдауымды жасадым, ол көрсін дедім
маған ұнайтын нәрсені әкелу керек”, -дейді. Егер сізге
шынымен де KFC ұнап тұрса немесе таңдау жасаған кезде
оның алып беретін заты сізге ұнап тұрса, шынымен таңдаңыз.
Өз таңдауыңызды жасау деген - өз қалауыңызды айту.
Жігітіңіз екеуіңіздің көзқарастарыңыз бір жерден шығып
тұрса, оған да шоколадный, сізге де шоколадный ұнап тұрса,
онда ол тіптен керемет. Егер бүгін кездесетін болсаңыз, онда
“менің қазір вафлимен балмұздақ жегім келіп тұр” деп
айтасыз.
Некеге дейін...
38
1) Жүріп жүрген жігітіңізден сыйлық сұраңыз. Қымбат емес,
орташа 5 мың тг. көлемінде, егер студент емес, жағдайы жақсы
жігіт болса 10 мың тг. көлемінде болса да болады.
2) Көріскен сайын өз қалауыңызды еркелеп, бірақ нақты
жеткізіңіз.
Білмеймін деген сөзді өзіңіздің таңдауыңызға байланысты
ситуацияда айтпаңыз.
3) Сұраққа жауап жазыңыз
Жігітіңіздің қай қасиеті сізге ұнамайды???
Жігітіңіздің сол жазған қасиеттеріңіздің ішінен қайсысына
көзіңізді жұмып, қабылдай аласыз?
Қай қасиетін өзгертпеуге келісесіз?
Некеге дейін...
39
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ТАПСЫРМА

Өзімнің жауабым

text:
Мақтап, алғыс айта білмегенше өтініп сұрау мүмкін емес.
Егер мақтап алғыс айта алмасаңыз, барлығы таза ауаға тең
болады. Яғни өтініп сұрау ешқандай нәтиже бермейді. Көп
әйелдер "мен оны мақтаймын, жарайсың, сен сондай күштісің
деп айтамын. Ол бәрібір сол қалпында, өзгермейді. Жақсы
болып кетпейді немесе өтінішімді орындамайды" дейді.
Қыздар, көбіміз мақтауды өтірік істейміз. Шынайы қуанып таң
қала алмаймыз. Мақтағанда өтінішімді орындап берсе екен
деген оймен мақтаймыз. Жасанды екені көрініп тұр. Бізге не
істеу керек? Өтініш айтпай тұрып, алдын-ала өзіңізді дайындау
керексіз. Үйде күйеуіңіз жұмыс істеп жатса оған қарап тұрып
бақылаңыз. Әр ісін, жұмысын бақылап, содан жақсылық
табыңыз. Негізі еркек ойланып жұмыс істеп тұрғанда, оған
қарап тұрсаң, әдемі сипат көрінеді. Мысалы, ол үйдің бір
құрылысын істеп жатса, кез-келген бір жұмысты бастап,
ойланған кейіпте отырса, оған қарасаңыз әдемі бір сипат
көрінеді. Сосын өзіңізден сұраңыз. Күйеуіңіз нені жақсы
көреді? Өз-өзіңізден іштей сұраңыз, ол қазір не жайлы ойлап
жатыр? Ол қайда, не істеп жатыр, кіммен жүр деген ойлар
емес. Жақсы көру ойлары болсын. Сізге істеген барлық
жақсылықтарын еске түсіріңіз және соны миыңызда қайта-
қайта айналдыра беріңіз. Ол да көмектеседі. Ер адамды естіп,
тыңдап үйренуіңіз керек.
Некеге дейін...
41
Достарыңызбен бөлісу:


title: АЛҒЫС АЙТА БІЛУДІҢ - Сабира Нурпеисқызы

text:
АЛҒЫС АЙТА БІЛУДІҢ
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
Үшбұрыш техникасы
Ер адам сөйлеп жатқанда, оған қарап тұрыңыз да үшбұрыш
сызыңыз. Бірінші оң көзіне, екінші сол көзіне, сосын ерніне.
Осылай істеген кезде сіз күйеуіңіздің не айтып жатқаны, оның
әңгімесі сізге өлердей қызық екенін көрсетеді. Еркекке бұл өте
ұнайды. Оған оны таңқалып тыңдап жатқан кейпінде көрінесіз.
Солай қарап тұрғанда ойыңызда оны мақтаңыз: «Жаным,
айтып жатқан әңгімесінен өзінің, сондай қызық қылып айтады,
көзі сондай әдемі» - іштей оған таңқалып тұрыңыз. Бұл сізге
болашақта шынайы алғыс айтып, оны мақтауға көмектеседі.
Себебі, сіздің ішіңізде де ер адам жайлы ойыңыз тек қана
жақсы сөздер.
Бір өкініштісі кейбір әйелдер "Күйеуімнің жақсы жағы жоқ.
Қай жерін жақсы көремін немесе қай жерін мақтаймын" дейді.
Құдай бізді көркем түрде жаратты. Адамның бірде-бір жақсы
жері болмауы мүмкін емес. Ойланып қараңыз, оған бір кездері
ғашық болдыңыз, одан басқа жақсы адамды көзіңіз көрмеді.
Сол үшін міндетті түрде жақсылап ойланыңыз немесе өзінен
сұраңыз. Өзінен сұрасаңыз, адам өзін шексіз мақтай алады ғой.
Алғыс айту мен мақтау - дәмдеуіштер сияқты. Ал тағам -
махаббат. Егер сіз іштей оны шынайы мақтағыңыз келіп, оған
таңқалмасаңыз, онда сізге дәмдеуіш көмектеспейді. Еркек
ондайға мүлдем сенбей қалады. Оған жағымды шығар, бірақ ол
іштей сіздің өтірік мақтап тұрғаныңызды сезеді. Себебі,
еркектер ақымақ емес. Әйел адамға қанша өтірік сөздер айтса
да сеніп қалуы мүмкін. Ал еркектің интуициясы өте жақсы
дамыған. Оған егер шынайы қуанышпен, бар ынтаңызбен
айтылмаған сөздер болса, еркек оны бірден сезіп қояды. Бірақ
сізге айтпауы мүмкін. Жай ғана аргументсіз, фактсыз
жарайсың деп айтсаңыз, еркек оған сенбейді. Олар логиктер,
миы эмоциядан емес, аргумент пен логикадан тұрады. Бізге
сенуі үшін комплимент міндетті түрде аргументпен, себеппен
болуы керек.
Некеге дейін...
42
Мысалы, сіз айтуыңыз мүмкін:
-Жаным, мына костюм сізге жарасады екен.
Ол сізден сұрайды:
-Рас па? Ал неге осы костюм, басқа костюм емес? Ол да жақсы
ғой, -деуі мүмкін. Сіз шынайы оған айта білуіңіз керек.
-Арқаң үлкен болып, денең күшті болып тұр, түсі сенің
көзіңнің түсіне жақсы келеді,- деген сияқты аргументпен
айтуыңыз керек.
Ол ақ көйлек киіп тұрса, оған екі түрлі нұсқада мақтау айтуға
болады. Біріншісі:
-Жаным, мына ақ көйлек саған жарасады.
Екіншісі:
-Жаным, ақ түсте сен ерекше көрінеді екенсің. Сен өзің
аққұба, сақалың қап-қара болып тұр. Ақ көйлек саған
жарасымды көрінеді екен. Тіпті мен саған қайтадан ғашық
болып қалған сияқтымын.
Осындай сипаттармен, аргументтермен келтіруге болады.
Екінші нұсқа ер адамға жағымдырақ және сенімдірек. Тек
қана іштей бүкіл махаббатыңыз, мақтауыңыз мұхит сияқты
толып тұрып, ал аузыңыздан тек бір тамшы сияқты болып
шықса ғана ер адам сізге сене алады. Түсінікті ме?
Ол тек үйде немесе жаныңызда болғанда ғана емес, қонақта
жүргенде де, үйде көп қонақтар болғанда да, оның құлағына
келіп әдемілеп таңқалғаныңызды, мақтауыңызды айтыңыз.
Хабарламамен жазып жіберіңіз. Көп адамдар арасында жүрген
кезде "жаным, сондай әдемі, сексуальный болып тұрсың, мен
сені қалап тұрмын" деген сияқты хабарламамен жазып
жіберіңіз. Міндетті түрде жаныңызда көп адамдар болып
тұрсын. Ол сізге жауап бере алмайтындай, соны көрсете
алмайтындай, көзі жанып кететіндей болсын. Сол уақытта ол
сізге жақындай алмайды, бірақ іштей ол тезірек үйге қайтсақ
екен деген сезімде болады. Ер адамдар интим комплименттерді
жақсы көреді. Төсекте қалай күшті екенін, оны сондай
қалайтыныңызды, жанып тұрған сезімде екеніңізді айтқан оған
екі есе жағымдырақ.
Некеге дейін...
43
Енді алғыс айту жайлы сөз қозғайық. Мұздатқыш алу үшін
бірінші тоңазытқышқа алғыс айту керек деген сөз бар. Ол
орыстардың сөзі. Әйел адам көбінесе рахметін айта алмайды.
Үйге жиһаз алса, күйеуінің парызы сияқты қабылдайды.
Алғысын білдірмеуге болады деп ойлайды. Иә, оның парызы,
бірақ оған алғыс айтса, ол үйге екі есе әкелгісі келетін болады.
"Рахмет, жаным, сен болмасаң кім алып береді осыны" деген
бір-екі ауыз сөз оған өте жағымды. Рахметті тек сатып алған
затқа емес, кез-келген кішкене нәрсеге айта білу керек. Есікті
ашып берсе де, қоқыс шығарып берсе де, су төгіп берсе де
барлығын парыз деп емес, сізге көмектескісі келіп жасады ғой
деген оймен алғысыңызды айтуыңыз керексіз.
Енді өзіңізге жоспар қойыңыз. 4 немесе 5 күн ішінде кез-
келген кішкене нәрсеге рахмет айтып тұрыңыз. Барлық
жасаған ісіне кішкентай болса да рахмет айтып бетінен сүйіңіз.
Араларыңызда ондай жылы қарым-қатынас болмаса да, өз-
өзіңізді қинап соған үйретіңіз. Бұл қарым-қатынастарыңызды
жақсартады.
Сонымен, 4-5 күн рахмет айтып, аптасына бір рет жақсылап
алғыс айтатын хат жазыңыз. Хабарлама түрде жіберіңіз немесе
қағазға жазыңыз.
" Сенің бар болғаныңа шүкір. Көмектесіп үйде жағдайымды
ойлайтының үшін рахмет"
Тағы басқа айтқыңыз келген барлық алғыстарыңызды жазыңыз.
Идеал болмаса да оның кішігірім істеген жақсылығы бар
шығар. Сол үшін алғыс айтыңыз. "Басымыздан қандай
қиыншылық өтсе де, мен ештеңеге қарамай саған барлығы
үшін алғыс айтамын" деп хат жазыңыз. Бір аптада 1 рет. Егер
сіз үшін өте көп болатын болса, екі аптада 1 рет жазыңыз. Осы
хат сіз үшін әдет болып кетуі керек. Айына міндетті түрде 2
рет алғыс хатын жазу керексіз. Ол хатты әдемілеп,
жүрекшелермен, иіссумен сеуіп қойсаңыз болады. Жұмысқа
кетіп бара жатқанда киімінің
Некеге дейін...
44
қалтасына немесе сумкасына салып қойыңыз. Жұмысқа барған
кезде соны тауып алып оқысын. Бізге ер адамның махаббаты
керек болса, еркекке әйел адамның алғыс айтқаны, ол үшін
ерекше екенін білуі керек. Әлемде қаншама еркек, бірақ ол сіз
үшін ерекше. Соны ол түсініп білуі керек. Олар үшін бұл өте
маңызды. Егер күйеуіңіз осыны сізден түсінбесе, сіз үшін оның
орны ерекше, басқалар оның жанында тұрмайтынын білмесе
оны ешқандай да төсек қатынасы немесе махаббат ұстай
алмайды. Төсекте қанша жерден керемет болсаңыз да, еркекті
ол ұстамайды. Көзге шөп салу да осындай себептерден тұрады.
Еркек басқа әйелдермен төсек үшін ғана болмайды. Ондай
төсек қатынасы үйде де бар. Олар басқа әйелден ерекше
көзқарас күткеннен барады. Яғни көңілдестер құлағына әбден
комплименттер құяды. "Сен сондай кереметсің, сен сияқты әлі
ешкіммен болмадым", т.с.с. Қысқасы еркек өзінің ең керемет,
ең күшті екенін білгісі келеді.
Енді өтініш сұрауға көшеміз.
Ер адамға өтініш көп айту керек. Ол маңызды. Ер адам сізге
керек екенін сезбесе, ол өсіп көтерілмейді. Күнделікті мына
нәрсені сатып ал деген сияқты өтініштер емес. Кішкентай
өтініштер. Барлығы содан басталуы керек.
•Машинаның есігін ашып беруін сұраңыз.
•Қыс болса, "қолым жаурап кетті, жаным, есікті ашып берші"
деп сұраңыз.
•Қолыңызға сумка немесе пакет алып алыңыз. "Қолым бос
емес, есікті ашып берші" деп сұраңыз.
Үйге келгенде ер адамның алдына шығып есікті бірінші
ашпаңыз. Ер адам бірінші кілтпен есікті ашып, сізді кіргізуі
керек. Дүкенге барғанда пакетте нан болса, оны еркекке
беріңіз. Ол сізге "бір пакет нан жеңіл ғой, өзің ала салшы, өзің
көтере берші" деп айтуы мүмкін. Сіз "жеңіл екенін білемін ғой,
бірақ мен қызбын, ал сен еркексің. Сенің қолында осы пакет
болса, ол әдемірек көрінеді" деп айтыңыз. Базарда жүргенде
ауыр не жеңіл болса да пакеттерді еркек ұстауы керек. Ер
адамның
Некеге дейін...
45
қолы бос болса, әйел адам бірнәрсені тасуды өз мойнына
алмауы керек. Осыны есте сақтап алыңыздар. Тіпті, қолыңызда
бала көтеріп жүргенде де оны күйеуіңізге беріңіз. Алла Тағала
әйелді нәзік, еркекті мықты етіп босқа жаратқан жоқ.
Күйеуіңізге екі қолы бос емес болған жағдайда ғана
көмектесуге болады. Басқа жағдайда сіз нәзіксіз. Есік ашу,
қолдағы затты көтеру, оның барлығы еркектің мойнында болуы
керек. Оны осыған үйретіңіз. Аз-аздан үздіксіз. Ол сіздің
қолыңыздан бір затты көрсе өзі алып қойып, есікті көрсе өзі
бірінші ашып, сондай бір ереже қалыптасу керек.
Көмектесуін сұраңыз. Келіспесе қорқатын ештеңе жоқ. Бүгін
бас тартты, ертең бас тартады, үшінші рет келіп орындайды.
Үшінші рет орындамаса келесі аптада жасайды. Бастысы сіз
одан сұрау керексіз. Сіздің өміріңізде, үй шаруасында оның
мықтылығы сізге қажет екенін білуі керек. Ер адам біз сияқты
емес. Олар ұмытшақ болады. Жұмысын, ақшаны, жеке
мәселелерін, болашағын ойлап, біздің өтінішімізді ұмытып
кетуі мүмкін. Сол үшін одан сұраңыз. Ұрыспай, ренжімей,
әдемілеп, еркелеп сұраңыз. Бірнеше күн өткеннен кейін
ұмытып кетсе, есіне салуға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Өтінішті жайлап айту техникасы

text:
"Жаным, менің саған бірнәрсе айтқым келіп тұр". Ол "иә"
дейді. Оған "сөйлесу керекпіз" деген сөзді айтпаңыз. Ол
сөз
еркекке ұнамайды. Бірден өзін мәселені шешу керек деген
сияқты сезініп, алдын-ала дайындалады. Жай ғана "бірнәрсе
айтамын" деп айтыңыз. Өтінішім бар деп те айтпаңыз. Себебі,
ол тыңдаушы рөлінде тұрмайды. Алдын-ала не сұрайды екен,
бас тарту керек деген сияқты ойда тұруы мүмкін. Өтінішіңізді
айтар алдында оның жағдайы бар екеніне көзіңізді жеткізіңіз.
Мысалы, үйде ақша жоқ, ал сіз шуба алғыңыз келеді. Жағдайы
жоқ болған кезде оны сұраудың пайдасы жоқ. Өтінішті айтып
бастағанда, "жағдайыңыз келіп тұрса" деген сөзді қосыңыз.
Тіпті еркек бас тартса да, ол айқайлап, ренжіп, "неге мені
түсінбейсің, онсыз да ақша жоқ қой"
деп сізге ұрсып бас
салмайды. Ол жай ғана сізге "күте тұр, сосын аламыз" деген
сияқты жауапты ақырындап және сізге себебін түсіндіріп
айтады. Ол кезде араларыңызда ешқандай реніш болмайды.
Сосын одан уақыты келгенде "өтінішімді орындай аласың ба
немесе шешімін қайтеміз?" деген сияқты сұрақтарды қойыңыз.
Ол "келесі айда немесе келесі
аптада ақша аламын сол кезде
алып беремін" деген сияқты сөздерді айтуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Кішкентай қыздың техникасы

text:
Кішкентай қыздың техникасы
Жұмыстан күйеуіңіз келді дейік. Сіздің түріңіз ойланып
тұрған сияқты, ойға шомылып тұрған сияқты болу керек.
Күйеуіңіз сізден:
-Не болып қалды, неге ойға кіріп кеттің,- деп міндетті түрде
сұрайды.
Ол сұрайды, сіз жауап бересіз.
-Өз-өзіме ашуым келіп тұр.
-Неге ашулысың?
-Менің мына нәрсені алғым келіп тұр, жағдайымыз оған
келмейтінін, әзір оған мүмкіндігіміз жоқ екенін білемін. Бірақ
алғым келіп тұр және сол үшін өз-өзіме ашуланып тұрмын,-
деп айтасыз.
Ер адамда автоматты түрде сіздің өтінішіңізді орындағысы
келетін рефлекс пайда болады. Әрине, өтініш жағдайға келіп
тұру керек (ақша жоқ кезде шуба сұрау сияқты болмасын).
Некеге дейін...
47
Егер сіз одан сыйлық алғыңыз келсе, оған өзіңіз сыйлық
беріңіз. Бірінші қадам сізден болсын. Кішігірім қолдан
жасалған немесе сатып алынған сыйлық сыйлаңыз. Бастысы
оған пайдалы және ол бұрыннан бері қалап жүрген нәрсе болу
керек. Сыйлықтарыңыздың арасы апта сайын емес, арасы ұзақ
болу керек.
Тағы да бір мысал: дүкеннен бір сақина көріп қалып оған ұзақ
қарап тұрыңыз. Сосын, "қарашы жаным, сондай әдемі, иә?" деп
айтасыз. Сіз сұрап жатқан жоқсыз. Жай ғана сізге осы сақина
ұнағанын айтасыз. Ал оның есінде сіздің келе жатқан туған
күніңіз бар. Ол міндетті түрде дүкенді және сізге ұнаған
сақинаны есінде сақтап қалады. Сосын тағы да бір сөзді
қосасыз:
-Қазір біздің оған жағдайымыздың келмей тұрғаны өкінішті,
бірақ маған осы сақина қатты ұнап тұр,- деп айтасыз.
Сонымен, мақтағанда, алғыс айтқанда және өтініш жасағанда
сізге тек қана шынайылық керек. Тек шынайылықпен ғана ер
адамның барлық сіздің өтініштеріңізді орындауына жол бере
аламыз.
Ер адамның сыйлық беруге өзінше көзқарастары болады. Мен
қазір қалай сыйлық сұрау керек жайлы айтамын. Бірақ
күйеуіңіздің қаржылай мүмкіндігі болмаса, мысалы, бір
айлықтан екінші айлыққа әрең жеткізіп жүрген болса, ол
туылғаннан бастап сараң болса, оның өзгертуге мүмкін емес
мінезі болса және егер сізді жақсы көрмесе, осы сипаттар
болатын болса, менің сыйлықты сұрау жайлы ақпаратым пайда
әкелмеуі мүмкін.
Сыйлық сұраудың бірнеше ережелері бар.
Бірінші ереже, еркекке керек нәрсесін беру. Еркекке керек
нәрсе не? Ол тамақ, киім, дүние емес. Әрине, ол нәрселер де
керек, бірақ ол екінші жоспарға, екінші орынға кететін нәрсе
болып табылады.
Некеге дейін...
48
Ең бірінші керек нәрсе - моральдық тұрғыдан көңіл бөлу. Яғни
сіздің көңіліңіз толмайтын жағдайлар болмау керек. Ол
еркекке жағымсыз энергия береді. Оған үнемі критика
жасамау керек. Ол қандай критика болу мүмкін? Бір жағынан
сіз жақсылық жасап жатырмын деп ойлайсыз. Оны түзетемін,
түзеткенім келешекте керек болып қалады деген ой болуы
мүмкін. Бірақ түзетудің өзінде де өз құпиялары болады.
Еркекке бірден сен дұрыс істеп жатқан жоқсың ғой, оны былай
істеу керек десеңіз, оны әйел адам мүмкін балаңыз түсінетін
шығар. Бірақ еркек оны “оның айтқаны дұрыс екен ғой, менікі
емес” деп қабылдамайды. Бірден критика пайда болады. Ал
адам ол критикадан қорғана бастайды.
Екінші ереже, оған жабысып қалмауыңыз керек. Кей әйелдер
еркекке жабысып, оның бүкіл энергиясын алғанша немесе
шектен шығып екеуі ұрсысып қалғанша жабысып тұра береді .
Бұл нәрседен арылу керекпіз. Қызығушылығы бар,
самооценкасы жоғары және өзіне деген сенімділігі бар әйел
болу керек. Егер бойыңызда осы үш сипат болатын болса, сіз
олай еркекке жабысып қалмайсыз. Оған еркіндік беру керек.
Келесі ереже одан өтініш сұрай білу керек. Әйел адам негізі
қиялшыл болып келеді. Сыйлық сұраған кезде біздің ойымыз
"егер мен оған иіс су алып бер десем, онда ол тосын сый
болмай қалады. Одан не пайда, ол маған ақша берді, мен барып
өзім-ақ сатып алмаймын ба, ақша менде ғой" деп ойлаймыз.
Бірақ өкінішке орай адам басқа адамның ойын оқи алмайды.
Бізде ондай қасиет жоқ. Сол себепті еркек сізге сыйлық
бергенін қаласаңыз, сіз оған міндетті түрде қалай барын
айтуыңыз керек. "Жаным, мен иіссу алғым келеді". Иіссудың
қандай екенін айтпай-ақ қойыңыз. Егер соншалықты астарлап
айтқанды түсінбейтін еркек болса, каталогты ашасыз немесе
сайтқа кіріп:
-Міне, жаным, мынау бағасы, аты Chanel, скрин жасап қойдым,
саған WhatsApp-қа жібердім. Осыны менің туған күніме
немесе 8 наурызға сыйлашы. Мен өз-өзіме ақшаны құртып
алғым келмейді, егер маған сен өз қолыңмен сыйласаң, мен
күшті сезімде боламын,- деп айтыңыз.
Некеге дейін...
49
Оның ойынша гүл солып қалады, крем, иіссу оның барлығы
сізде бар. Мен сыйлық жасасам онда бір пайдалы нәрсе берейін
деп ойлайды. Ол ас үй жабдығы, ыдыс-аяқ немесе телефонға
баланс, балаға қарайтын керекті бір құрал-жабдық. Олардың
ойына крем, иіссу, косметика мүлдем кіріп шықпайды. Менің
алған нәрсем оған ұнамайды деген сылтаулары бар. Олар
дұрыс айтады қыздар. Күйеуіңіз, жігітіңіз сыйлық берген кезде
біздің жауабымыз "мәссаған, жаным, жарайсың, өмірімде
күтпеген сыйлық еді" деген жауап емес. Біз "жаным, негізі
басқа түсі болған жоқ па, қызылын алу керек еді" деп айтамыз.
Қыздар, өздеріңіздің жауаптарыңыз естеріңізге түсіп жатқан
шығар. "Қымбат қой, ақшаны құртпай-ақ қою керек еді немесе
ақшаны жинап қойып кейіндеу дұрыс нәрсе алатын едік" деп
айтамыз. Осы сөздерден кейін күйеуіңізден керемет сыйлық
күтпеңіздер. Одан сыйлық алу үшін қайтадан тәрбиелеу керек
болады. Қандай сыйлық жасаса да, аспанға секіру керек,
шынайы қуанышты көрсету керек. "Мәссаған, жаным, күтпеп
едім, мен сені ұмытып кететін шығар деп ойлап едім" деп
айтыңыз. Алғыңыз келген сыйлықтың әрбір сипатын айтуға
тырысыңыз. Үлкен, кішкентай, жасыл, қызыл және қандай
марка екенін айту керек. Не үшін ол сыйлық сізге керек? Не
үшін ол сыйлық сізге керемет бір сезім сыйлайды? Осының
барлығын міндетті түрде айтыңыз. Оны айтатын сәтті (момент)
таңдаңыз. Тал түсте базарда немесе оның қолы тимей жатқан
кезде тосыннан айта салмай, оны кешке жақын төсекке бірге
жатқанда немесе оңаша қалғанда, көңіл-күйі жақсы кезде
айтсаңыз болады.
Туған күніңізге 1-2 ай қалса:
-Менің туған күнім келе жатыр, осы нәрсені алып берші,- деген
сияқты сөздерді айтып қойыңыз. Екі ай бойы сол нәрсені күтіп
жүріп, екі ай өткеннен кейін ол нәрсені ұмытып кетсе оған таң
қалмаңыз. Жарайды, ол ұмытып кетті дейік. Сол күні таңертең
тұрасыз, туған күніңіз немесе 8 наурыз болады делік. Таңертең
тұрасыз, күйеуіңіз құттықтамайды. Сіз айтасыз:
-Білемін ғой мен сені, бірдеңе дайындап жүрсің, мен сені
білемін ғой,- дейсіз. Ол әдейі ұмытып кеткендей сипатта
Некеге дейін...
50
Мүмкін күйеуіңіз шынымен де әдейі ұмытып кеткен шығар.
Сырттай түр көрсетіп, менің әйелім мені әдейі ұмытып кетті
деп ойласын, ал мен жұмыстан кейін бір тосын сый жасаймын
деуі мүмкін. Ал ол шынымен ұмытып кетсе, сіз оған астарлап
есіне түсіресіз. "Сен маған сыйлық сыйламадың, екі ай бұрын
айттым ғой, ал сен ұмытып кеттің" деген әңгімелермен сіз
қарым-қатынасты құртып, келешекте тағы да ұмытып
кететіндей жағдай тудырасыз. Таңертең тұрғанда:
-Жаным, мен сені білемін ғой, бәлкім, жұмыстан кейін
бірнәрсе дайындап қойған шығарсың,- деп айтасыз. Ол:
-Не үшін дайындаймын, қызықсың сен осы,- деген секілді
сөздер айтады. Сіз:
-Жақсы, жарайды, мен сені білемін ғой,- деп тағы айтасыз.
Сосын күтіңіз. Жұмыстан кейін ол міндетті түрде сыйлық
әкелу керек. Оның есіне түсу керек. Себебі, сіз сендіңіз ғой. Ал
ол сіздің сеніміңізді ақтағысы келеді. Егер тіпті осындай
сөздерден кейін де ол ұмытып кетсе, демек оның не қаржылай
жағдайы жоқ немесе оның сізге деген реніші бар. Онымен
ашық сөйлесіңіз. Мүмкін ол сыйлық сыйлау дұрыс емес деп
ойлайтын шығар.
Достарыңызбен бөлісу: |