title: Жақсылықова г.С., Досметова Ю.А - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Жақсылықова г.С., Досметова Ю.А. – студент,
«Менеджмент» мамандығы «Қаржы Академиясы» АҚ
КӘСІПОРЫННЫҢ МеНШІКТІК КАПИТАл еСеБІ ЖӘНе
ОНЫ ПАЙДАлАНУ ТИІМДІлІгІН ТАлДАУ
Кез-келген ұйымның немесе кәсіпкердің шаруашылық қызметін іске асырудағы басты
мақсаты – пайда табу. Ұйым немесе кәсіпкер осы мақсатын іске асырудағы бірінші мәселе
– ол капиталдың жеткіліктілігі.
Ұйымның шаруашылық қызметін жүзеге асыруына, өмір сүруіне, қаржылық түрақтылы-
ғына әсер ететін бірден-бір экономикалық категория ол-меншікті капитал.
Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар шаруашылық қызметпен айна-
лысу үшін міндетті түрде белгілі-бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс, осы мүліктердің
ақшалай көрінісі үйымның меншікті капиталы болып табылады. Меншікті капиталдың
есебі бухгалтерлік есепте ең бір негізгі орын алады, өйткені ұйымның шаруашылық қы-
зметін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қаржыландыру көзі ол – ұйымның меншікті ка-
питалы. Ал меншікті капиталдың талдауын жүргізу – меншікті капиталдағы өзгерістерді
орынды бақылап, ұйымның қаржылық тұрақтылығын сақтап қалуға әсер етеді.
Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы барысында,
яғни шаруашылық қызметпен айналысу үшін белгілі-бір мөлшерде мүліктерге ие болуы
тиіс. Осы мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның меншік-
ті капиталы болып саналады.
Жалпы кәсіпорынның есебін жүргізу барысында жұмыс істеп тұрған, қызмет атқарушы
яғни қолданыстағы капиталы және оның құрамы мен құрылымы бухгалтерлік баланстың ак-
тивінде көрсетілсе, ол капиталдың қаржыландыру көздері баланстың пассивінде көрсетіледі.
Кәсіпорын мүлкінің құрамы айналыстан тыс және айналыстағы активтер болып екіге
бөлінеді. Мүліктерді қызмет атқару мерзіміне қарай «негізгі активтер» және «айналымдағы
активтер» деп екіге бөлінеді.
Негізгі активтер негізгі құралдардан, материалдық емес активтерден, қаржылық инвести-
циялардан, аяқталмаған құрылыстан құралады. Жалпы айналымнан тыс активтер кәсіпо-
рынның материалдық-техникалық базасын жасауға және дамытуға арналады.
Ал айналымдағы активтер кәсіпорынның қызмет атқаруы барысында пайда табуға не-
гізделеді. Соған сәйкес олардың қатарына ақша-қаражаттары, қысқа мерзімдік қаржылық
салымдар, тауарлық-материалдық қорлар, дебиторлық борыштар және басқа активтер жа-
тады. Кәсіпорын мүліктерінің құралу көздері. Кәсіпорын мүлкі оның негізгі құралдары мен
45
айналымдағы қаржыларының құнынан құралады. Ұйымның меншікті капиталының көздері
болып мыналар саналады:
- жарғылық капитал;
- резервтік капитал;
- бөлінбеген табыс;
Кәсіпорынның жарғылық капиталы – қызметті бастауды қамтамасыз ету үшін жаңадан
құрылған кәсіпорынның жасаған қаражаттарының сомасы болып саналады.
Резервтік капитал – келешекте болуы мүмкін зияндармен шығындардың орнын толты-
руға және ағымдағы табыс жеткіліксіз болған жағдайда, дивиденттерді төлеуге арналып
кәсіпорынның өзінің таза пайдасынан бөлінген меншіктік капиталының бір бөлігі.
Бөлінбеген пайда (табыс) – кәсіпорынның жалпы кірісінен барлық жұмсалған шығын-
дарды (бюджетке төленген салық сомаларын, кірістен (пайдадан) басқадай бағытарға пай-
даланған сомаларын шегеріп тастағандағы қалған бөлігі болып табылады.
Жарғылық капиталдың есебі. Кәсіпорынның жарғылық капиталының мөлшері, сол ұй-
ымның шығарған акцияларының түрлері, акциялардың сандары, сондай-ақ бір акцияның
атаулы (номиналдық) құнына сәйкес акционерлік қоғамның серіктестіктердің, өндірістік
кооперативтердің жалпы жиналысында бекітіледі. Жалпы кез-келген ұйымның жарғысы
тиісті мемлекеттік органдарда (Әділет министрлігі) тіркеуден өткізілуі тиіс.
Жарғылық капиталдың қолда бары және қозғалысы 5020-шы «Жай ак- циялар», 5010-шы
«Артықшылығы бар акциялар», 5030-шы «Салымдар мен жарналар» шоттары енетін 5000-
ші «Жарғылық капитал» деген шоттар бөлім- шесінде жүргізіледі.
5020-шы «Жай акциялар», 5010-шы «Артықшылығы бар акциялар» шот- тарының кре-
диті бойынша акционерлік қоғамның жарғылық капиталына салы- натын салымдары бой-
ынша қатысушылардың қарыз сомасы көрініс табады, ал ол 5110-ші «Төленбеген капитал»
шотымен корреспонденцияланады.
Шығарылған акциялардың немесе жарналардың номиналдық құны төленсе, онда ол:
1030;1010 дебеті бойынша және 5110 шотының кредиті бойынша көрініс табады.
Егер де шығарылған акциялардың номиналдық құны негізгі құралдармен, материал-
дық құндылықтармен және басқа да активтермен төленсе, онда мына шоттар дебеттеліп:
2730;2410;1310;1320;1330;1350 және 5110 шоты кредиттеледі.
Егер де қатысушылар шығып кетсе, онда соған байланысты жарғылық капиталда азаяды, де-
мек: 5030 шоты дебеттеледі де, 1030, 1010, 2730, 2410, 1310, 1320, 1330 шоттары кредиттелінеді.
Егер де акционерлік қоғамның мүшелері өз акцияларын қайтып алса, 5020, 5010 шотта-
ры дебеттеледі де, «Қайтып алынған капитал» шоты кредиттеледі.
Капитал қозғалысы бойынша болатын операциялар есебі.
Капиталдың қозғалысы бойынша операциялардың дұрыс көрсетілуінің маңыздылығы
әрбір кәсіпорын үшін зор болып саналады. Төменде капиталдың қозғалысы бойынша тиісті
операциялар көрсетілген.
Төленбеген капиталдың есебі. Төленбеген капиталдың есебін жүргізу үшін 5110-шы
«Төленбеген капитал» шотын пайдаланады. Бұл шотта заңды және жеке тұлғалардың шару-
ашылық серіктестіктің жарғылық қорына қосқан үлестері бойынша қарыздарының сомасы
туралы ақпарат жинақталады.
5110 «Төленбеген капитал» шоты шоттардың Бас жоспарында, «Меншік капиталы»
ретінде саналса да, яғни баланстың пассивтік шоттарының қатарын- да болса да, ол өзінің
табиғаты бойынша активтік шот болып табылады.
Жарияланған (белгіленген тәртіппен тіркелген) жарғылық қор сомасына 5110-шы
«Төленбеген капитал» шоты дебеттеледі де, 5000-шы «Жарғылық капитал» бөлімшесінің
шоттары – 5020-шы «Жай акциялар», 5010-шы «Артықшылығы бар акциялар» (акционер-
лік қоғамдарда) және 5030-шы «Қосқан үлестер және жарналар» (серіктестіктердің акцио-
нерлік қоғамдардан басқа түрлерінде) шоттары кредиттеледі.
46
Қайтарылып алынған капиталдың есебі. Акционерлік қоғам акцио- нерлердің жалпы
жиналысында акциялардың номиналдық құнын, не жалпы акцияның шығарылуы көлемін
қысқарту жөнінде шешім қабылдауына құқылы. АҚ заң актілерінде белгіленген тәртіп бой-
ынша, алдын-ала өзінің барлық кредиторларын хабардар етіп отыруға міндетті.
Қосымша төленген капиталдың есебі. Қосымша төленген капитал дегеніміз – акционер-
лік қоғам өз акцияларын олардың атаулы бағасынан жоғары бағаға сату нәтижесінде түскен
сомасы. Мұндай капиталдың есебі 5030-ші «Қосымша төленген капитал» шотында жүр-
гізіледі.
Өз меншігіндегі акцияларды сатқанда 5030 шоты кредиттеліп, мына шоттар дебеттеледі:
1010, 1030.
Сатылған акциялар бойынша шоттарды төлеуге ұсынған кезде сатылған акциялардың
тұрақты құны 1280-шоттың дебеті мен 6210-шоттың кредиті бойынша көрсетіледі.
Қосымша төленбеген капиталдың есебі. Капиталдың бұл түрініңесебі үшін 5400-шы
«Қосымша төленбеген капитал» бөлімшесінің шоттары арнал- ған. Бұл бөлімшенің қатары-
на мынандай синтетикалық шоттар кіреді:
5420-шот «Негізгі құралдарды қайта бағалаудан алынған қосымша төленбеген капитал»;
5430-шот «Инвестицияларды қайта бағалаудан алынған қосымша төленбеген капитал»;
5460-шот «Басқа да қосымша төленбеген капи- тал» . 5400-ші «Қосымша төленбеген капи-
тал» бөлімшесінің шоттарында құн- сыздануға байланысты негізгі құралдарды, инвести-
цияларды және басқа актив- терді қайта бағалаудан алынған капиталдың қалдықтары мен
қозғалысы туралы ақпарат жинақталады.
Резервтік капиталдың есебі. Резервтік капитал – акционерлік қоғамның және басқа да та-
раптардың таза табысының есебінен қалыптасатын меншік капиталының бір бөлігі. Резервтік
капитал субъектінің негізгі қызметінен алынған зияндарын жабуға және ағымдағы табыс жет-
кіліксіз болған жағдайда, дивиденттерді жабуға пайдаланылады. Резервтік капиталды құру
және оны пайдалану құрылтайлық құжаттармен және қолданыстағы заңдармен анықталады.
Резервтік капитал жарлық капиталымен және басқа да қаражаттармен бірге бухгалтерлік ба-
ланстың пассивінде көрініс табады және ол кәсіпорынның меншік капиталы болып табылады.
Резервтік капиталдың есебі 5400-ші «Резервтік капитал» бөлімшесінің мынадай пассивті
шоттарында жүргізіледі: 5410-шы «Заңдармен белгіленген резервтік капитал» және 5460-
шы «Басқа да резервтік капитал».
Бөлінбеген пайда (жабылмаған зиян) есебі. Кәсіпорынның қорытынды табысынан бюд-
жетке төленетін салықтарын және табыстың есебінен өтелетін басқадай шығындарды төле-
геннен қалған сомасы есепті жылдың «бөлінбеген пайдасы» болып табылады. Ұйымдарда
«бөлінбеген табыстың» есебі бухгалтерлік есептің Бас есеп-жоспарындағы 5500 бөлімше-
сіндегі шоттарында жүргізіледі.
5510-шот «Есепті жылдың бөлінбеген табысы»
5520-шот «Өткен жылдардың бөлінбеген табысы»
Жиынтық табыстың (зиянның) есебі. Есепті кезеңнің жиынтық табысын немесе зиянын
есепке алу үшін 5610 «Жиынтық табыс (зиян)» шотын пайдаланады. Егер де кәсіпорын та-
бысты болса, онда шот пассивті, ал кәсіп- орынның келтірілген пайдасынан гөрі залалы көп
болса, онда шот активті бо- луы мүмкін.
Жыл ішіндегі әртүрлі қызмет түрлерінен түскен табыстар 6000-шы «Не- гізгі қызметтен
түскен табыстар» бөлімшесінің 6010 шотында, 6200-шы «Негізгі емес қызметтен түскен табыс»
бөлімшесінің 6210-6280 шоттарында, 7000-шы «Сатылған тауарлардың өзіндік құны» бөлім-
шесінің шоттарында, оған 7010 шоты кіреді, сондай-ақ 7110, 7210, 7410, 7470, 7710, 7510, 7610
шоттарында жыл бойы жалпы алынған табыстан алынатын шығыстар жинақталады.
Талдау жүргізгенде баланс активінің құралу көздерін талдау керек. Бұл кезде кәсіпорын
мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу және оның құрылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға
алынған капиталдың да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек. Ал меншікті
47
капитал мен қарызға алынған капиталдың арасындағы оның қаржылық тұрақтылығын көр-
сетеді. Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі
қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал
жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған ка-
питалдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес.
Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылукөздерін шек-
теу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір ке-
зеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол
банктердің қысқа мерзімді активтерімен және коммерциялық несиелермен жабылады.
Кез-келген ұйымда бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу экономикалық мәселелердің не-
гізгі және басты қажеттілігі болып табылады. Бухгалтерлік есеп арқылы өндірілген өнімді
есепке алуға, сатып-өткізуге, айырбастауға және одан түскен қаржыны тиімді де ұқыпты
етіп бөліп жұмсауға, яғни кәсіп- орындардағы шаруашылық үдерістердің барлығын басынан
соңына дейін есептеуге болады. Осы айтылғандарға сәйкес ұйымдағы экономикалық және
технологиялық үдерістердің, сондай-ақ шаруашылық операцияларының бар- лығының да
есепке алынуы экономикалық талапқа сай бухгалтерлік есептің негізі болып табылады.
Пайдалынған әдебиеттер:
1. «Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері» Кеулімжаев.
2. «Аудит негіздері» Алматы 2005ж. Абленов Д.О.
3. «Қаржылық есеп» КеулімжаевҚ.К., Әжібаева Ж.Н., Құдайбергенов Н.А., Жантаева
А.А., Алматы 2001ж.
4. «Бухгалтерлік есеп» Радостовец В.К., Габдуллин Т.Ғ., Радостовец В.В., Шмидт О.И.,
Алматы 2003ж.
5. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп принциптері» Әбдіманапов Ә. Алматы 2006ж.
Жиембаева М. С. – «Экономика» мамандығының Э-22к тобының студенті
Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университеті, Қарағанды қ.
Zamira250172@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к., доцент Мухамбетова З.С.
ҚАРАҒАНДЫ ОБлЫСЫНЫҢ ХАлЫҚТЫ ӘлеУМеТТІК
ҚОРҒАУ ЖҮЙеСІ ЖеТІлДІРУ
Адамдардың денсаулығы мен жұмысқа қабілеттілігінен айырылуы олардың материал-
дық жағдайы мен дүниеге деген көзқарасына қатты әсер етеді. Мүгедектер, тіпті олардың
айналасындағы адамдар өздерін жалғыз, кеміс және өмірден түңілген адам ретінде сезі-
неді. Сондықтан адам құндылығын түсінетін қоғам оларға барынша жан-жақты көмек көр-
сетуі керек. Яғни қоғам мүгедектерді оңалту жұмыстарын жүргізіп, әлеуметтік біріктіру-
ге ат салысса, мүгедектер қоғам тіршілігінің әр түрлі бағыттарына белсенді қатысуға, сау
адамдарға арналған және адам өмірінің әр түрлі салаларымен, атап айтқанда оқу, кәсіби
салаларымен байланысты әлеуметтік құрылымдар құрамында бола алуға мүмкіндік алады.
Кешенді оңалту процесінің құрылымына оңалтудың барлық түрлері кіреді: медициналық,
кәсіби, әлеуметтік, психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік-мәдени және т.б.
Мүгедектер саны үнемі артып отыратын халықтың ерекше тобын құрайды. Әлем қоғамда-
стығы мүгедектерді әлеуметтік қорғау мәселесін өте маңызды мәселелер қатарына жатқызады.
Мүгедектерге қолдау жасаудың негізгі бағыттарының бірі – мүгедектерді әлеуметтік
қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігі болып табылатын кәсіби оңал-
ту. Кәсіби оңалтудың негізгі мақсаты – мүгедек адамға тиісті жұмысқа орналасуына немесе
жұмыс орнын сақтап қалуға мүмкіндік беру, сол арқылы оның әлеуметтік бірігуіне, мате-
48
риалдық тәуелсіздікке қол жеткізуіне немесе табысын арттыруға және өзін-өзі қамтамасыз
етуіне жәрдемдесу. Соңғы кездері мүгедектерге қатысты мемлекеттік саясат қоғам арасында
кең таралған мүгедектің тек біреуге арқа сүйеу арқылы өмір сүретін адам емес екенін, яғни
ол жарымжан емес, өмірден бөлектенген адам емес екенін, керісінше, толыққанды, тәуелсіз,
қоғам өміріне өз үлесін қоса алуға қабілетті азамат екенін түсіндіруге бағытталған [1; 23б.].
Мүгедек тобына қарамастан, әр адамның еңбек етуге құқығы бар. Еңбек кодексіне сәй-
кес, медициналық қорытынды бойынша денсаулық жағдайы еңбек міндеттерін орындауға
кедергі келтіретін не оның денсаулығына және (немесе) басқа адамдар еңбегінің қауіпсізді-
гіне қатер төндіретін жағдайларды қоспағанда, мүгедектік себептері бойынша еңбек шар-
тын жасасудан бас тартуға, мүгедекті басқа жұмысқа ауыстыруға тыйым салынады.
Қазақстанда және басқа көптеген мемлекеттерде мүгедектерді жұмыспен қамту мәселесін
шешуге, ең алдымен, мүгедектердің еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігінің төмен және
олардың жұмысқа орналасуы үшін жағдайлардың болмауы кедергі келтіреді. Мүмкіндіктері
шектеулі болғандықтан, мүгедектер жұмыс іздеу барысында көптеген қиындықтарға тап бола-
ды, сондықтан мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп, оларды кәсіби оңалтуға жәрдемдеседі.
Қазіргі уақытта Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмысқа орналастыру бой-
ынша қарқынды жұмыстар жүргізілуде.
2015 жылғы мәліметтер бойынша, Қазақстандағы еңбекке қабілетті мүгедектердің саны
404 851 адамды құрады, оның ішінде 82 607 адам жұмыс істейді, немесе 20,4 пайыз.
2015 жылдың нәтижелері бойынша жұмысқа орналасқан мүгедектердің көрсеткіші 13035
адамға өсті, яғни 95 642 адамды құрады, яғни мүгедектерді жұмыспен қамту деңгейі 23,8 пай-
ыз. Жұмысқа орналасқан мүгедектер ішінде өз бетімен жұмыс тапқандар саны 2 606 адамды
құрады (2,7 пайыз), ал Жұмыспен қамту жол картасы аясында 2 696 адам жұмысқа тұрды (2,8
пайыз), жергілікті бағдарламалар арқылы – 7733 адам (8,1 пайыз). Қазақстандық мүгедектерге
жұмыс орындарын беру үшін үкімет шамамен үш миллиард теңге бөлген. 2016 жылы үкімет-
те мүгедектерге арналған әртүрлі мамандықтарды оқытатын орталықтар ашу жоспарлануда.
2015 жылдан бастап билік өкілдері мүгедектерге жұмыс орындарын беруге жәрдемдесуде.
Мемлекет кәсіпорындарға жалақыны төлеуге жартылай көмектесетін болады [2; 35б.].
Қарағанды облысы бойынша мүгедектер тобы мен аурудың жеке түрлері бойынша
құрылымы төмендегі кестеде көрсетілген (кесте 1).
Кесте 1 – Қарағанды облысы бойынша мүгедектер тобы мен аурудың
жеке түрлері бойынша құрылымы адам
№
Көрсеткіштер
2014 ж.
2015 ж.
Серпіні %
1
Мүгедектер барлығы:
55179
50695
91,9
2
Оныңішінде:
3
1 топ
6442
6412
99,5
4
2 топ
24570
24506
99,7
5
3 топ
20246
19777
97,7
6
16жасқа дейінгі мүгедек балалар
3921
3845
98,1
7
Соқыр мүгедектер
5000
4367
87,3
8
Кресло- коляскамен қозғалатындар
2300
2111
91,8
9
Есіту қабілеті нашар мүгедектер
3800
3768
99,2
10 Тірек -қозғалыс аппараты бұзылғандар
4700
4555
96,9
11 ҰлыОтансоғысыныңмүгедегі
217
103
47,5
12 Ұлы Отан соғысының мүгедегіне теңестірілгендер
2709
2625
96,9
Е с к е р т у – «Қарағанды облысының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі» ММ
деректері негізінде автормен жасалған
49
Кестеден көріп отырғанымыздай, Қарағанды облысы бойынша мүгедектер тобы мен
аурудың жеке түрлері бойынша құрылымы былтырғы жылмен салыстырғанда 2015 жылы
төмендегенін көріп отырмыз. Мәселен Ұлы Отан соғысының мүгедектер саны орташа есеп-
пен екі еседей қысқарған.
Қарағанды облысындағы еңбек жасындағы мүмкіндігі шектеулі азаматтар саны 15676
адам. Еңбекке қабілетті мүмкіндігі шектеулі азаматтар есепке алынған оның ішінде:
– Жұмыс істейтіндері 9139 адам;
– Өзбетінше жұмыспен қамтылғандар 5029 адам;
– жұмыссыздар 1509 адам [3; 13б.].
Қарағандыоблысында2015 жылғы мәліметтер бойынша барлығы 1509 жұмыссызмүмкін-
дігішектеуліазаматтар бар,олардыңқұрылымы төмендегі кестеде көрсетілген (Кесте 2).
Кесте 2 –Қарағанды облысындағы 2015 жылғы мүгедектік тобының құрамы адам
Барлығы
1509
Мүгедектіктобыбойынша:
Біріншітопта
92
Екіншітопта
391
Үшіншітопта
1026
Жас аралығыбойынша:
18 – 29 жасаралығы
302
30 – 40 жасаралығы
324
41 – 50 жасаралығы
445
50 – денжоғарыжастағы
438
Білімібойынша:
толықемес орта білімді
123
жалпы орта білімді
929
орта арнаулыбілімді
322
жоғарыбілімді
134
Е с к е р т у – «Қарағанды облысының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі»
ММ деректері негізінде автормен жасалған
Кестеден көріп отырғанымыздай, 2015 жылғы мүгедектік тобы бойынша үшінші топтағы
мүгедектер саны басым – 1026 адам. Ал мүгедектерді жас аралығы бойынша қарастыратын бол-
сақ, 41 – 50 жас аралығындағы мүгедектер саны ең жоғарғысы – 445 адам және 50 – ден жоғары
жастағы мүгедектер – 438 адам. Кәсіпорында тікелей өнім өндірумен көп жағдайда жалпы орта
білімді азаматтар жұмыс жасайтын болғандықтан, мүгедектенр саны да көп, яғни жалпы орта
білімді мүгедектер – 929 адамды құраса, ал орта арнаулы білімді мүгедектер саны – 322 адам.
Облысымыз бойынша толық емес орта білімді мүгедектер саны ең төменгісі – 123 адам.
Қарағанды облысының мүгедектер санының серпінін қалалар мен аудандар бойынша қа-
растыратын болсақ, ол келесі кестеде көрсетілген (кесте 3).
Кесте 3 –Қарағанды облысының мүгедектер санының серпіні, қалалар мен аудандар бойынша адам
№
Өңір атауы
2013 ж.
2014 ж.
2015 ж.
1
Облыс бойынша барлығы
52574
55179
50695
2
Приозерск қ.
175
178
212
3
Қаражалқ.
595
595
601
4
Ақтоғай ауданы
617
636
628
50
5
Ұлытауауданы
611
640
645
6
Нұра ауданы
1153
1156
1258
7
Осакаров ауданы
1299
1277
1254
8
Жаңаарқа ауданы
1357
1355
1376
9
Шетауданы
1613
1633
1704
10 Қарқаралыауданы
1991
1901
1953
11 Сарань қ.
1699
1916
1925
12 Бұқар Жырау ауданы
2147
2233
2231
13 Абай қ.
2300
2340
2332
14 Шахтинск қ.
2516
2594
2668
15 Балқаш қ.
2921
2993
3171
16 Жезқазған қ.
4024
4063
4128
17 Сәтпаевқ.
3983
4081
4218
18 Теміртауқ.
5380
5443
5742
19 Қарағанды қ.
18193
18469
18885
Е с к е р т у – «Қарағанды облысының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі»
ММ деректері негізінде автормен жасалған
Кестеден көріп отырғанымыздай, Қарағанды облысының мүгедектер санының серпіні
облыс бойынша барлығы1879 адамға төмендеген, ал аудандар ішінен Осакаров ауданында
45 адамға төмендеген. Облыстың қалған барлық қалалары мен аудандары бойынша керісін-
ше соңғы жылдары артып жатыр.
Халықтың нысаналы топтарына (аз қамтылғандарға, зейнеткер жасына дейінгі тұлға-
ларға, оралмандарға, мүгедектерге, бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған
тұлғаларға және басқа азаматтарға) әлеуметтік жұмыс орындары құрылды, ол орындарға
357 адам жұмысқа орналастырылды.
Облыстың әлеуметтік саласының жағдайы халықтың табиғи өсімінің қарқынымен оңтай-
лы, қолайлы демографиялық жағдаймен, сондай-ақ білім берудің сапалы қызметтерін ұсы-
нуды жақсартумен сипатталады.
Елбасының тапсырмасы бойынша дағдарыстық кезеңге қарамастан, облысымызда ха-
лықты әлеуметтік қорғау шығындарының көлемі жыл сайын артып келеді.
Мүгедектер үшін кедергісіз ортаны қалыптастыру:
– Сәулетті жоспарлықтың қолжетімділігі;
– Көліктік қолжетімділік;
– Әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі.
Мүгедектерді жұмысқа орналастыру мәселелері бойынша нақты жұмыстар жүргізіледі.
Соңғы жылдары мүгедектерді тұрақты жұмысқа орналастырумен қатар, оларды әлеуметтік
жұмыстарға, қоғамдық жұмыстарға орналастыру дамып келеді.
Әдебиеттер тізімі:
1. «Қарағанды облысының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі»
мемлекеттік мекемесінің есебі
2. Қазақстандық стратегиялық зерттеулер институты, www.kisi.kz
3. Омарханова Ж.М. Социальная устойчивость: проблемы исследования и анализа //
Проблемы и перспективы развития экономики и управления: Материалы международной
научно-практической конференции 3-4 декабря Прага. 2013. с.63-68
4. Омарханова Ж.М. Развитие пенсионной системы Республики Казахстан как фактор
обеспечения социальных гарантий // Аналитический журнал «Труд в Казахстане: пробле-
мы, факты, комментарии». – 2010. – №4 (136). – с.24-29
|


title: Қабланова г. Р - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Қабланова г. Р. – студент, «Менеджмент» мамандығы,
«Экономика и Менеджмент» кафедрасы, АҚ «Қаржы академиясы», Астана қ.
cool_girl_nera@bk.ru
Ғылыми жетекші: э.ғ.м., Имангожина З.А.
ЖАСЫл ЭКОНОМИКА-ЖАРҚЫН БОлАШАҚҚА ЖОл БАСТАЙДЫ
Қазіргі кезде «жасыл» экономика сөзінің мәнісін әр түрлі түсінеді.Бірі бұл елдің табиға-
тын жақсартатын экономиканың жаңа салалары деп түсінсе,басқалары бұл сөзді табиғатқа
көмектесуге және пайда келтіруге бағытталған жаңа технологиялар ретіндегі экожүйенің
өзіндіктүрідепесептейді.Ал,үшіншілері мақсатты экологиялық таза өнімдерді құру болып
табылатын дамудың жаңа кезеңіне ауысу деп түсінеді.
«Жасыл» экономика – бұл табиғи қорларды тиімді пайдалану есебінен қоғамның әл-а-
уқатын сақтауға бағытталған,сондай-ақ соңғы пайдалану өнімдерін өндірістік циклге қайта-
руды қамтамасыз ететін экономика [1]. «Жасыл» экономика бірінші кезекте,қазіргі уақытта
сарқылуға ұшыраған пайдалы қазбалар сияқты ресурстарды үнемді тұтынуға және сарқыл-
майтын ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталған. Жасыл экономиканың негізінде–таза
немесе «жасыл» технологиялар жатыр.Мамандардың айтуы бойынша «жасыл» экономиканы
дамыту,көптеген постиндустриалды елдерде өзінің ауқымымен қозғаған экологиялық дағда-
рысты біздің елде болдырмауға мүмкіндік береді.Жасыл экономика бұл – қорлардыңтиімділі-
гін арттыру,инфрақұрылымды жетілдіру,халықтың әл-ауқатын жақсарту болып табылады.
«Жасыл» экономикаға өту орасан көп пайдасын тигізуде.Атап айтсақ,пайдалы қазбаларды
ары қарай сақтау туралы мәселе орасан ауқымға ие болады. Біздің мемлекет табиғи қорлар-
ды өте бай ел ретінде танылған.Сондықтан мұнай,газ-бүкіл дүние жүзінде ең ірі энергети-
калық қорлардың бірі ретінде саналады,бірақ тіпті олардың өз уақыты келгенде сарқыла-
ды,демек өмір үшін жаңа ресурстар табу қажет.Бұл ретте Қазақстанның жақсы экожүйеге
жер қыртысына және орманға ие болуы өзінің ұстанымын айтарлықтай арттырады.
Сонымен қатар,қалдықтарды басқару мәселесі ерекше танымалдылыққа ие болады. Лас
көшелер,үйінділер және қандай да бір болып жатқанға бақылаудың жоқтығын жиі кезде-
стіресіз.Қалыптасқан жағдайларға байланысты қалдықтарды өндірістік өнімнің қайтала-
ма өнімі ретінде пайдалану ұсынылған.Осылайша,мысалы қатты тұрмыстық қалдықтарды
кешенді қайта өңдеу және балама отынды алу технологиясы Алматыда іске асырылуда.
Таза көлікті дамытуда іске асырылуда.Қазақстандағытасымалдардың көпшілігі дизелде/
бензинде жүргізіледі.Қазіргі уақытта тасымалдардың басым бөлігі бензин негізінде жүзеге
асырылады.Бірінші кезекте бұл парник газдарының жоғары шығарылуына жағай жасаай-
ды.«Жасыл» экономикаға ауысу климаттың өзгеруі,пайдалы қазбалардың сарқылуы және
су ресурстарының тапшылығы сияқты әлемдік қауіптен тәуекелдерді төмендетеді.«Жасыл»
экономиканы дамыту бағдарламасы аясында Қазақстан экономиканың 10 шешуші секторы-
на құралдарды инвестициялауды жоспарлайды: [2].
1-ші кесте – «Жасыл» экономиканы дамыту бағдарламалары
1
Ауыл шаруашылығы
2
Балық аулау
3
Орман шаруашылығы
4
Өнеркәсіп
5
Энергетика
6
Балық аулау
7
Су Қорларын Басқару
52
8
Туризм
9
Көлік
10
Қалдықтарды Кәдеге Жарату Және Қайта Өңдеу
«Жасыл» бизнесакадемия жұмысының мақсаты табиғи және өзге де ресурстарды жинау
саласындағы саясатты тұрақты дамыту үшін бағдарламалар, жобалар және оқыту курстарын
әзірлеу болады. Академияда онлайн-семинарларды өткізу, инновациялық әдістерді қолдану
жоспарлануда. Академияның онлайн-семинарлары қоршаған ортаны қорғау саласындағы
сарапшылар/мамандар арасындағы диалогқа, сондай-ақ «жасыл» өсу стратегиясын құруға
бағытталған. Жасыл өсу және тұрақты даму тақырыбы бойынша жаңашыл электронды қор-
лар барлық студенттер үшін қол жетімді болады. Жасыл бизнес академиясы тұрақты дамы-
ту стратегиясын іске асыру жағдайында, әсіресе әлеуметтік қажеттіліктер және мәселелерді
барынша ұстанатын тәжірибе, табиғи қорларды кешенді пайдалану саласында болатын ба-
рынша тәжірибелік кәсіби жұмыс күшін дайындауға көмектеседі [3].
«Жасыл көпір» серіктестік бағдарламасыинвестициялық жобаларды іске асыру, саясат-
тарды реформалау жолымен жасыл бизнестің жаңа салаларын құру және дамыту бойынша
мемлекеттердің, халықаралық, ғылыми ұйымдардың және бизнестің бірлескен әрекеттерін
болжайды. Бағдарламаның міндеті тек мемлекеттер мен аймақтар арасында ғана емес, со-
нымен қатар мемлекет пен бизнес арасында да – серіктестіктің жаңа деңгейін құру және
көптеген үдерістер арасындағы байланыс болып табылады. «Жасыл көпірдің» мәнісі – жа-
сыл бизнестің жаңа салаларын дамыту және ол үшін ұзақ мерзімді және тұрақты негіздерді
құру арқылы экономиканы көгалдандыру. Жасыл көпір жаңашыл жасыл технологиялар –
жасыл бизнес үшін қолайлы шарттарды тудыру үшін төлемнің жаңа тетігін ұсынады [4].
«Жасыл экономика» қалыптастыруда көптеген экологиялық проблемалар алдына шығып
отыр. Оның бастыларына тоқталатын болсақ, әрбір азамат өзі күн кешіп отырған отбасынан
бастап, Отан аумағын таза сақтап, ластаудан қорғау, ауа мен судың бүлінуіне,кейбір өзен көл-
дердіңшарасы тарылып бара жатқанын,жұрт болып жұмылып,қалпына келтіру ісіне үлес қосу.
Егер біз осыайтқандарды уақытында атқара алмасақ, ата-бабамыздан қалғанбасты байлығы-
мызды тоздырып алуымыз мүмкін.Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашақтың энергиясы»
туралы көптен бері айтып, соны дүние жүзілік деңгейге көтеріп, EXPO-2017 Бүкіләлемдіккөр-
месін ұйымдастыруда Астана төріне әкелуіне тегін болмаса керек. Атқарылатын жұмыстың
арғы жағында ел тұрғындарының тұрмыс-тіршілігін денсаулығын жақсарту,тіпті көңіл-күйін
көтеру – бәрі өмір сүріп жатқан қоршаған ортаға тәуелді екені анық. «Жасыл экономика» бағы-
тын таңдаудың негізінде осындай ғұмырлық істерді ілгерілетіп жатырмыз.Мұны жүзеге асыру
кезінде азаматтар еңбек етумен қатар,ненің тиімді,неңің залалды екенін танып,білсе екен дейміз.
Ауылдың көркеюі, өсіп-өнуі арқылы халықтың тұрмысын оңалтуға болады [5]. Олар-
дың айналысып отырған шаруасына сай экология талаптарынан мағлұмат беру біздің басты
міндетіміз саналады. Әсіресе, пайдаға аспай жатқан жерлерді игілікке жарату, су көздерін
зая жібермеу жағы да өзекті проблемалардың бірі болып есептеледі. Ал, қала, ауыл, елдіме-
кендердегі құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде экологиялық талаптарды сақтай отырып,
көгалдандыру ісі биік дәрежеде болуын ойластыру керектігі түсінікті.
Кейбір ескі ғимараттарды бұзып орнына жаңа тұрғын үй немесе мекеме мекенжайын
тұрғызу барысында экологиялық талаптарбірінші кезекте ескеріліп, көгалдандыруға бөлі-
нетін жер алдынала жоспарлы түрде шешілсе, ұтылмасымыз анық. Өмірдің нәрі де, әрі де
су екені мәлім. Тіпті, кейбірөзен-көлдердің ернеуінен төмендеп бара жатқаны қай-қайсы-
мыздың да жанымызға батпай қоймайды. Бұл тұрғыдан келгенде, Мемлекет басшысының
«Қазақстан-2050» Стратегиясында: «Соңғы 60 жылда Жер шарында ауызсуды пайдалану
8 есе өсіпті, осы жүзжылдықтың ортасына қарай, көптеген елдер суды сырттан алдыруға
мәжбүр болады. Сумен қамтамасыз ету проблемасы біздің елімізде де өткір болып отыр.
Бізге сапалы ауызсу жетіспейді. Бірқатар өңірлер оның зардабын қатты тартуда», деп қадап
53
айтуы тегін болмаса керек [6].Біздің елде сумен қамту мәселесі өте күрделі.Өйткені ағын-
сыз бассейндер және көл бетінің булануының жоғары деңгейі,сондай-ақ Қытайдан,Ресей-
ден,Өзбекстаннан және Қырғызстаннан басталатын трансшекаралық өзендерге тәуелділік
судың айтарлықтай жұмсалуына әкеледі.
Су тапшылығының және су ресурстарын тиімсіз басқарудың қауіп-қатері Қазақстанның
тұрақты экономикалық өсімі мен әлеуметтік дамуыүшін негізгі кедергі болуы мүмкін.
Сондықтансуресурстарытапшылығынқысқартуүшінмына шараларқабылдауқажет:Ауыл
шаруашылығында суды үнемдеу, яғни суарудың заманауи әдістері мен басқа да су үнемде-
уші заманауи технологияларды енгізу, егіс алқаптарын тамшылатып суаруды және басқа да
қазіргі заманғы су үнемдеуші технологияларды енгізу, жабық топырақ алаңдарын ұлғайту,
қосылған құны неғұрлым жоғары дақылдарға және суды аз қажетсінетін дақылдарғакөшу,
2030 жылға қарай күріш пен мақтаның егіс алқаптарын 20-30 пайызға біртіндеп азайтып,
су ресурстары тұрғысынан суды неғұрлым аз талап ететін көкөніске, майлы және азықтық
дақылдарға алмастыру [7].
Өнеркәсіпте су пайдалану тиімділігін арттыру, яғниөнеркәсіптік кәсіпорындар үшін
суды жинау және тазарту стандарттарын арттыру, сарқынды суларды қайталап пайдалану
және сумен қайталама жабдықтау, энергия тиімділігі мен су үнемдеу технологияларын енгі-
зу есебінен жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарда су тұтынуды азайту.
Коммуналдық шаруашылықта суды пайдалану тиімділігін арттыру: үйлер мен коммунал-
дық желілердегі судың ағыпкетуін жою, тарату тораптарындағы судың қысымын бақылау,
тұрмыстық техника мен сантехникаға арналған суды үнемдеу стандарттарын арттыру.Су
ресурстарының қолжетімділігі мен сенімділігін арттыру.
2-ші кесте – SWOT-талдауы
Сыр
тқы ор
та
Мүмкіндіктері
Ауыл шаруашылығында ет,құс өнімдерінің экспортқа шығару,Шикізат
ресурсатрға бай болуы.Жаңа технологиялардың арқасында халыққа тиімді
дүниелердің шығарылуы.
Қатерлері
Ресурстардың тапшылығы,ауыл шаруашылығындағы егіс алқабтары мен
мал шаруашылығында құбылыстардың табиғаттың кері әсері етуі.
Ішкі ор
та
Басымдықтары
Жеке кәсіпкерлікпен шұғылдану,және соған мемлекет тарапынан көмек
көрсету, жұмыспен қамтамасыз ету, қаржылай көмектің көрсетілуі,жаңа
технологияны пайдалану,соның ішінде мұнай өндіретін кәсіпорындар
модернизациялану процессі өткізіліп,болашақта мұнай кешенінің тиімді
пайдалануы.
Кемшіліктері
Іс жүзінде Қазақстан қалдықтарды басқарудың кешенді жүйесін жаңадан
түзуі қажет.Қалдықтарды ұтымды пайдалануға арналған нормалар
жеткіліксіз, ал неғұрлым кешенді жүйені құру мен оның жұмыс істеуі үшін
жауапкершілік бөлінбеген.Шикізатты тиімді пайдаланбай,және оны дұрыс
өндіре алмаудың себебінен ең арзан бағамен сатылып жатқаны.Сонымен
қатар өз елімізде тауарларды шығару жоқтың қасы.Негізінен, өз елімізде
шикізатты өз зауыт,фабрикаларымызда пайдалансақ,біздегі тауарлар
қымбат болмас еді.Сондықтан шет елдерге шикізат өнімдерін сатып,біз
көп шығынға батудамыз.Инфрақұрылымның дамуы мен жұмыс істеуін
орнықты қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін қаражат жоқ.
Қазіргі уақытта елдегі кешенді шаралар қабылдауды қажет ететін мәселе – ауыр өнер-
кәсіп, агроөнеркәсіп кешені және пайдалы қазбаларды игеруден жиналған қалдықтар. Бұл
жүйені қалыптастыру қалдықтарды кәдеге жаратудың келісілген жүйесін құру, қайта өңдеу
мен қайталама пайдалануды кеңінен қолдануға көше отырып, полигондар санын қысқар-
54
ту, одан тысқары да өнімді көп айналымды пайдалана отырып, тұйық цикл экономикасын
дамыту, экологиялық ахуалды жақсарту және қоршаған ортаға техногендік әсерді азайту
тектес тәсілдерді пайдалану арқылы жүзеге асырылуы қажет [8].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Н. Ә. Назарбаев Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшуі жөніндегі
тұжырымдама туралы» Жарлығы. // Егемен Қазақстан газеті, 2013
2. Ж. Жағыпарұлы // Ел ертеңінің тұғыры – «жасыл экономика» // Егемен Қазақстан га-
зеті. – 21 ақпан 2013-4б.
3. «Жасыл экономика – болашақтың экономикасы» М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
мемлекеттік университетінің ректоры, техника ғылымдарының докторы, профессор.
4. Акимова Т. А., Хаскин В. В. Экология. М., 1998
5. Андерсон Дж. М. Экология и наука об окружающей среде. Л., 1985
6. Горелов А. А. Экология (курс лекций). М., 1998
7. Агаджанян Н. А., Торшин В. И. Экология человека. М.,1994
Қадырбекова г. Н. – «Қаржы Академиясы» АҚ
«Есеп және аудит» мамандығының 2-ші курс студенті
Мақсатова Б. М. – «Қаржы Академиясы» АҚ «Есеп және аудит»
мамандығының 2-ші курсстуденті
Kadyrbekova.gulnura@mail.ru
Ғылыми жетекші: Баймуминова Н.Х.– «Қаржы Академиясы» АҚ
«Экономика және Менеджмент» кафедрасының оқытушысы
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ШАҒЫН ЖӘНе ОРТА БИЗНеСТІ ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ
Қазір біздің елімізде бизнесті дамытудың бұрын – соңды болмаған қолайлы ахуалы туып
отыр. Бұған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі бастап, аталмыш салаға айрықша көңіл
бөліп отыруы, сол арқылы республикадағы банктердің оны қаржыландыруды жақсы жолға
қоюы тікелей мұрындық болуда. Бұлай болатыны, Мемлекет басшысы шағын және орта
бизнестің кез келген елдің экономикалық жағынан өсуі мен өркендеуінің негізі екенін өте
жақсы біледі. Ал бұл тектес кәсіпорындар өз ретінде орасан зор ақша айналымы мен жұмыс
орындарын жасап қана қоймайды, сонымен қатар өндіріске жаңа технологияны бірінші ен-
гізіп, бизнесті жүргізудің соны тәсілдеріне батыл қол создырады.
Егер мемлекет ырғақты және тұрақты даму долына түскісі келсе, оның әлеуметтік – эко-
номикалық бағдарламасына міндетті түрде шағын және орта бизнесті ынталандыру шара-
ларының енгізілу қажеттігін әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр. Бүгінде дамыған елдерде ішкі
жалпы өнім көлемінің 40 – 90 пайызы шағын және орта бизнестің үлесіне тиеді. Себебі, бұл
мемлекеттердің үкіметтері аталмыш секторды жолға қоюға алдыңғы кезекте мән береді.
Шағын және орта бизнес – тұрақты азаматтық қоғамның діңгегі. Барша қазақстандықтар
әл – ауқатының көтерілуі оның дамуымен тығыз байланысты. Статистика агенттігінің
үстіміздегі жылғы мәлімет бойынша, қазіргі таңда елімізді 627779 белсенді компания мен
жеке кәсіпкерлер тіркелген. Шамамен олардың 99 пайызы шағын және орта бизнестің шару-
асын шалқытып жүргендер болып есептелінеді. Соның ішінде барлық субъектілердің 61,1
пайызын жеке кәсіпкерлер, 27,1 пайызын шаруа (фермерлік) қожалықтары, 10,4 пайызын
шағын кәсіпкерліктің, ал 1,4 пайызын орта кәсіпкерліктің заңды тұлғалары құрайды.
Шағын және орта бизнестің белсенді субъектілері саны жөнінен екі облыс алда келеді. (ке-
сте 1) Солардың ішінде осындай 119246 құрылымымен еліміздегі жалпы көрсеткіштің 18,99
пайызын құрайтын Оңтүстік Қазақстан облысы бірінші орында тұр. Екінші орындағы Ал-
маты облысы жалпы көрсеткіштің 16,44 пайызын қамтитын 103241 субъектіге ие. Ал бұдан
55
кейінгі орындардағы аймақтардың үлес салмақтары бұлардан едәуір төмен. Бұған көз жеткізу
үшін үшінші – төртінші орындарға жайғасқан Шығыс Қазақстан облысы мен Алматы қала-
сында тиісінше 61995 және 56221 шағын және орта бизнес құрылымдары бар екенін айтсақ та
жеткілікті. Қызылорда облысы кестенің соңында. Сыр бойындағы кәсіпкерлік құрылымдар-
дың 12917 деген цифрмен шектеледі. Соңынан санағанда екінші болатын, халқының саны
аталмыш өңірдегіден екі еседей аз Маңғыстау облысындағы көрсеткіш бұдан біршама биік
– 15941. артта қалушылардың көшін атырау облысы 17700 деген цифрмен тиянақтайды.
Кәсіпкерліктің жекелеген тармақтарына келсек, заңды тұлғалы шағын және орта кәсіпкерлік
субъектілері бойынша Алматы қаласының алдына түсетін ешкім жоқ. Оңтүстік астанада бұл
көрсеткіштер тиісінше 18215 және 2335 сандарын көрсетеді. Қалған аймақтарда бұл цифра-
лар едәуір төмен. Сол сияқты жеке кәсіпкерлік пен шаруа (фермерлік) қожалықтарының саны
жөнінен Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстары шығандап алға шығып кеткен. Ал осы-
лардың шаруа (фермерлік) қожалықтарынан басқалары бойынша Қызылорда облысы көштің
ең соңында орын тепкен. Енді шағын және орта бизнес субъектілерінің саны жөнінде (кесте
1) мәліметтер, ол мынадай көріністерді ұсынар еді. Статистика агенттігінің биылғы жылғы 1
қазандағы мәліметі бойынша, еліміздегі шағын және орта бизнес құрылымдарына 2156901
адам жұмысқа тартылған. Олардың 552445 – і заңды тұлғалы шағын бизнес, 422464 – і заң-
ды тұлғалы орта бизнес құрылымдарында есепте тұрады, 728682 – сі жеке кәсіпкерлікпен
шұғылданады, 453310 – ы шаруа қожалықтарында жұмыс жасайды.
1 – кесте. ҚР шағын және орта бизнес жөніндегі мәліметтер
Аймақ атауы
Кәсіпкерлік
субъектілер
Шағын
бизнес
Орта
бизнес
Жеке
кәсіпкерлік
Шаруа
(фермер)
қожалықтары
Оңтүстік Қазақстан
119246
4455
474
55496
58821
Алматы облысы
103241
4256
520
49454
49011
Шығыс Қазақстан
61995
4517
499
41580
15399
Алматы қаласы
56221
18215
2335
35664
7
Қарағанды
41756
4875
747
30161
5973
Жамбыл
35042
1518
171
17967
15386
Қостанай
33114
2602
509
24978
5025
Астана қаласы
24843
5859
810
18172
2
Ақмола
24724
1964
428
18632
3700
Павлодар
22400
2520
340
16684
2856
Ақтөбе
21441
2769
448
14585
3639
Солтүстік Қазақстан
19080
1763
397
13745
3175
Батыс Қазақстан
18118
1989
240
12339
3550
Атырау
17700
2168
374
13502
1656
Маңғыстау
15941
4303
374
10518
746
Қызылорда
12917
1754
210
9801
1152
Шағын және орта бизнес құрылымдарында күнкөрісін ажыратып жүрген жұртшылықтың
саны жөнінен де Оңтүстік Қазақстан облысы 285308 көрсеткіштерімен алда келеді. Осы
салалар арқылы әл – ауқаттарын көтерушілердің қатары Алматы қаласы мен облысында
да едәуір. Оларда бұл деңгейлер тиісінше 275447 және 255321 мөлшерінен қайтады. Ал
оларды субъектілер түрлеріне қарай бөліп қарастырғанда, заңды тұлғалы шағын және орта
бизнесте Алматы қаласының үлесі айрыұша көп. Онда бұл салалар тиісінше 126330 және
71791 адамды асырап отыр. Сол сияқты 89658 адамға жұмыс тауып берген Шығыс Қа-
зақстан облысы жеке кәсіпкерлікті дамыту жөнінен көш басында тұр. Ал шаруа (фермерлік)
56
қожалықтарында нәпақа айырып жүргендер қарасы Оңтүстік Қазақстан облысында бәрінен
де көп, олар 141403 адамды құрайды. Көрініс мейлінше түсінікті болуы үшін кесте – 2 де
төмендегі мәліметтер келтірілген.
Кесте – 2. Шағын және орта бизнеспен жұмыспен қамтылғандар саны, адам
Аймақ атауы
Кәсіпкерлік
субъектілер
Шағын
бизнес
Орта бизнес
Жеке
кәсіпкерлік
Шаруа
(фермер)
қожалықтары
Оңтүстік Қазақстан
285308
43900
25273
74732
141403
Алматы қаласы
275447
126330
71791
77269
57
Алматы облысы
255321
36885
24531
71006
122899
Шығыс Қазақстан
199578
44297
34146
89658
31477
Қарағанды
167212
46860
33424
62180
21748
Жамбыл
128779
20310
10841
27621
70007
Қостанай
123105
26859
32373
52557
11316
Астана қаласы
109869
44492
27794
37579
4
Ақмола
99565
19645
30309
38943
10668
Солтүстік Қазақстан
90318
15723
28251
38805
7539
Павлодар
85911
22135
15657
40725
7394
Ақтөбе
84911
23750
21968
29256
3175
Батыс Қазақстан
72027
18505
15553
27314
10655
Маңғыстау
64549
28044
17643
17622
1240
Атырау
62243
18510
16957
23099
3668
Қызылорда
53232
16200
15953
17316
3763
Ал кез – келген еңселі елдің экономикалық өсімі мен өркендеуінің негізі болып табы-
латын осы шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері әкеліп жатқан табыстар қандай, енді
соған тоқталайық. Статистикалық агенттік ұсынған 2010 жылдың қаңтар – қыркүйек айла-
ры аралығындағы мәліметтерде оның республика бойынша 4 трлн. 108млрд. теңге болғаны
байқалады. Бұлардың арасында заңды тұлғалы шағын кәсіпкерліктің табысы – 1 трлн. 114
млрд. 843 млн., заңды тұлғалы орта кәсіпкерліктің үлесі – 2 тлрн. 450 млрд. 288 млн., жеке
кәсіпкерлердің қосқаны – 336 млрд. 344 млн., ал шаруа (фермерлік) қожалықтарының әкел-
гені 206 млрд. 605 млн. теңге маңынан қайырылады. Аймақтардың жайына келсек, мұнда
Алматы қаласының десі бәрінен басым. Осы субъектілер әкелген барлық табыстың 27,64
пайызы, яғни 1 трлн. 135 млрд. 482 млн. теңгесі оңтүстік астананың үлесіне тиеді. Келесі
орындағы Астана қаласына тиесілі қаржының қоржыны бұдан екі еседен де төмен, ол – 504
млрд. 569 млн. теңге. Үшінші орындағы Батыс Қазақстан облысчының еншісіне 334 млрд.
967 млн. теңге жазылсы, төртінші орынға табан тіреген Атырау облысында 273 млрд. 877
млн. теңге бар. Бұдан соңғы бесінші орынды – Алматы (255409 млн.), алтыншы орынды
– Оңтүстік Қазақстан (206367 млн.), жетінші орынды – Шығыс Қазақстан (193747 млн.),
сегізінші орынды Қарағанды (188068 млн.), Ақмола (122443 млн.) және Павлодар (114048
млн.) облыстары 11 – 13 орындарға жайғасқан. Кестенің соңын Қызылорда (113144 млн.),
Солтүстік Қазақстан (108537 млн.) және Жамбыл (85450 млн.) облыстары аяқтайды.
Статистика агенттігінің мәліметіне сүйенсек, үстіміздегі жылдың қаңтар – қыркүйек ай-
ларында өнім өндіру көлемі республика бойынша 5,3 пайызға өскен. Соның ішінде шағын
және орта бизнес белсенді субъектілерінің саны 1,1 пайызға артып, оларда жұмыс жасай-
тындардың қатары 2,5 пайызға көбейген. Мұнда өнім өндіру мөлшерін 113,8 пайызға өсір-
ген Ақтөбе облысы көш басында тұр. Үздік үштіктің үзірі бұдан басқа Палодар (106,9%)
және Қарағанды (106,8%) облыстарына тиесілі. Көштің соңында Алматы (101,9%), Қызы-
лорда (102,7%) және Солтүстік Қазақстан (102,1%) облыстары қалып қойған.
57
Қорыта айтқанда, Қазақстан экономикасын алға жылжытуда және әлеуметтік, макроэко-
номикалық мәселелерді оңтайлы шешуде шағын және орта бизнесті орны маңызды. Ендігі
мәселе шағын және орта бизнесті ұйымдастыру және дамыту бойынша Заңнамалық базаны
нығайту болып табылады. Осы орайда: «Меншікті тіркеу», «Лицензиялау туралы», «Ин-
весторларды қорғау», «Салық салу» өлшемдері бойынша Заңдарды оңтайлы нәтижелері
көрініс болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына
жолдауы: «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында». Егемен Қазақстан.
2 наурыз 2006жыл 4-бет.
2. Друкер П. Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы. М.1992год 245с.
3. Найт Ф. Риск, неопределенность и прибыль Thesis. –1994 год –Выпуск 5.-214с.
4. Кирцнер И. Конкуренция и предпринимательтво. Экономика. М., 2001 год-494с.
5. Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег Антология экономической
классики. М. Эконов, 1992 год-Т2-. 485с.
6. David C. Mc. Clelland, The Achieving Society (Princetion, N.J.; Van Nostranal. 1961).
7. Макконел К., Брю С. Экономикс: принципы, проблемы и политика в двух томах. Тал-
лин, 1995год-Т 1.-538с.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Какимжанова Арина - Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
Какимжанова Арина – студент, специальность «Учет и аудит»
АО «Финансовая Академия», г. Астана
arinakz@mail.ru
Научный руководитель: магистр экономики Абдикаримова К.
ФИНАНСОВЫе ВОПРОСЫ УТИлИЗАцИИ ПлАСТИКОВЫХ БУТЫлОК
В УСлОВИяХ «ЗелеНОЙ ЭКОНОМИКИ
«Зеленая» экономика – это экономика, созданная на улучшение благополучия общества,
за счет эффективного использования природных ресурсов, а также обеспечивающая возвра-
щение продуктов нашего пользования в производственный цикл. В первую очередь, «зе-
леная» экономика направлена на экономное потребление тех ресурсов, которые в будущем
подвержены истощению (полезные ископаемые – нефть, газ) и рациональное использова-
ние существующих ресурсов.
Казахстану следует строить хорошую и качественную жизнь, направлять денежные пото-
ки на улучшение экологии, усилить взаимодействие между экономической и экологической
системами. Инвестиции в экологические проекты, но не мертвые и неэффективные заведо-
мо направленные на отмывание средств «индустриально-инновационные» проекты, – вот
что должно быть национальной стратегией.
Село Мангышлак Мунайлинского района с населением около 120 000 человек каждый
месяц выбрасывает примерно 3 тонны пластиковых ПЭТ бутылок, причем этот объем, с
каждым годом, растет в геометрической прогрессии. Поэтому, именно вторичная перера-
ботка спасает население от экологической катастрофы.
Таким образом, ежегодно десятки тысяч тонн пластиковых отходов в Мангистауской об-
ласти отправляются на свалки, нанося огромный, часто непоправимый вред экологии. В
отличие от бумажной упаковки, которая в естественных условиях разлагается в течение 2-5
месяцев, пластик обладает очень высокой стойкостью к распаду и почти не поддаются воз-
действию окружающей среды. Период его распада может длиться многие сотни лет, а при
сжигании он выделяет чрезвычайно токсичные вещества вредные для здоровья.
Следует отметить, что пластик – это настоящее бедствие для природы! И это отнюдь
58
не преувеличение, так как неразлагающиеся пластиковые отходы, и в первую очередь пла-
стиковые бутылки и пакеты, миллионами выброшенные в окружающую среду, являются
подлинной трагедией для всего живого. Они засоряют все, везде и повсюду: степи, реки
и озера, обочины дорог, города и села и поселки. Они загрязняют почвы и воды, являются
источником множества заразных болезней и служат следствием гибели большого количе-
ства представителей животного мира, в том числе редких, исчезающих видов.
Метод переработки пластиковой бутылки по принципу «бутылка в бутылку» давно прак-
тикуется на утилизационных заводах всей планеты, спасая тем самым нашу экологию и
создавая благоприятное безотходное и экономичное производство. Кроме того, как правило,
предприятия, занимающиеся производством и переработкой различной пластиковой тары,
пользуются своевременной поддержкой государства.
Пэт-бутылки или пластиковые бутылки – это одна из злободневных проблем крупных
населенных пунктов. Отгуляв праздник, люди оставляют после своего праздничного засто-
лья большое множество пластика в виде пластиковых бутылок и стаканов. Отведенные для
отдыха места также становятся жертвами засорения. Часто в различных красивых местах
можно найти места скопления пластиковых бутылок – это след, оставляемый человеком.
Бросая ПЭТ-посуду, человек, как правило, не задумывается о том, что бутылки из пластика
находятся в ряду главных причин проблем загрязнения.
Переработка и утилизация пластиковых бутылок – это не только благое производство, но
и прибыльное дело в нашей экономике.
Учитывая эти особенности, т.е. труднодоступность кредитов банков второго уровня нами
предлагается использовать государственную поддержку кредитования и поддержки сель-
ского предпринимательства, участвующих в активных мерах содействия занятости [1].
Согласно этого Постановления одному сельскому жителю предоставляется кредит до 3
миллионов тенге, сроком на 5 лет под 6 % в годовых. Также предусмотрено выделение безвоз-
мездных денежных средств до 50% от запрашиваемой суммы для развития инфраструктуры.
Первый этап – самый простой, – найти сырье. С этим проблем не должно возникнуть,
ведь населенные пункты буквально кишат пластиковыми бутылками. Есть смысл открыть
пункты приема. Средняя стоимость приема одного килограмма бутылок колеблется в ди-
апазоне 15 – 16 тенге. Также можно открыть в селе Мангышлак и в г. Актау специальные
пункты приема пластиковых бутылок.
Еще можно заключить договор со свалкой и организовать доставку сырья, развесить объ-
явления по столбам, что открыт пункт приема пластиковых бутылок. Но у нас бизнес не на
приеме пластика, а на переработке, поэтому, по идее, нужно заключать договора с сами-
ми пунктами приема сырья, а свои пункты организовывать постепенно в целях экономии
средств на покупку.
Второй этап – сортировать пластиковые бутылки по цветам, ведь каждый цвет перера-
батывается отдельно. Все возможные посторонние предметы, как резина, бумага, другой
пластик удаляются вручную. Затем бутылки спрессовывают и загружают в линию по пере-
работке тары. На выходе получается флекс вида хлопьев.
Далее появляется необходимость в персонале. Для нормальной работы цеха понадобятся:
восемь рабочих, один человек для контроля производства (бухгалтер, менеджер и директор).
Расходы на открытие и полноценное функционирование предприятия представлены в
таблице 1.
Таблица 1 – Расходы на открытие и полноценное функционирование предприятия.
№ п/п
статья расходов
стоимость в тенге
1
приобретение здания
14 000 000
2
затраты на оборудование
13 000 000
59
3
ремонт
3 000 000
4
стоимость приобретенного грузовика
2 000 000
5
непредвиденные расходы
1 000 000
Итого:__33_000_000'>Итого:
33 000 000
По данной таблице 1 видно, что кредитные ресурсы в сумме 33 000 000 тенге будут по-
трачены на приобретение здания и необходимого оборудования.
Далее, в таблице 2 представлены расходы для развития инфраструктуры.
Таблица 2 – Расходы для развития инфраструктуры.
№ п/п
статья расходов
стоимость в тенге
1
установка и приобретение трансформатора
2 000 000
2
подвод воды
3 500 000
3
строительство септиков (2 шт.)
1 000 000
4
асфальтирование территории и дорог
10 000 000
Итого:
16 500 000
В таблице 2 показаны расходы для развития инфраструктуры, которые выдаются из госу-
дарственного бюджета на безвозмездной основе.
Для нормального функционирования предприятия требуется определенные средства, ко-
торые приведены таблице 3.
Таблица 3 – Ежемесячные и годовые расходы предприятия.
№
статьи затрат
за месяц,
тенге
за год, тенге
1
Административные расходы:
416 000
4 392 000
1.1 заработная плата
240 000
2 880 000
1.2 налоги и отчисления
36 000
432 000
1.3 расходы на страхование
50 000
–
1.4 прочие административные расходы
90 000
1 080 000
2
Расходы по реализации продукции и оказанию услуг:
192 000
2 304 000
2.1 расходы на рекламу
40 000
480 000
2.2 транспортные расходы
50 000
600 000
2.3 телефонная связь
12 000
144 000
2.4 прочие расходы по реализации продукции и оказанию услуг
90 000
1 080 000
3
Расходы на финансирование:
577 500
6 930 000
3.1 кредит
577 500
6 930 000
4
Расходы основного производства:
5 316 500
63 798 000
4.1 сырье и материалы
4 556 500
54 678 000
4.2 вода
90 000
1 080 000
4.3 энергия и освещение
40 000
480 000
4.4 заработная плата производственных рабочих
480 000
5 760 000
4.5 отчисления от фонда оплаты труда
80 000
960 000
4.6 накладные расходы
200 000
2 400 000
Итого:
6 502 000
77 424 000
60
Сбыть переработанный пластик можно по цене 127 000 – 128 000 тенге за тонну, в зависи-
мости от цвета пластика. А закупочная цена ПЭТ-бутылок равняется 18 000 тенге/тонну. При
двухсменной работе, переработки 1 тонны продукции в сутки, можно рассчитывать на чистую
месячную прибыль в 1 500 000 тенге. Окупаемость при таких суммах наступит через 2 года.
Таким образом, ежемесячный доход от сбыта продукции составит 8 000 000 тенге, а го-
довой доход – 96 000 000 тенге, т.е. приобретение здания, оборудования под данный проект
является эффективным, о чем свидетельствуют выше приведенные расчеты.
Выводы и предложения:
1. Финансирование научного проекта осуществить за счет государственных бюджетных
средств согласно Постановлению Правительства РК;
2. Переработку и утилизацию пластиковых бутылок организовать в селе Мангышлак, Му-
найлинского района, Мангистауской области, где уровень безработицы остается высоким;
3. Научный проект по утилизации пластиковых бутылок имеет практическую значимость
и может быть использован в других районах Мангистауской области;
4. Научный проект определяет связь между «зеленой экономикой» и устойчивым разви-
тием, он эффективен, срок окупаемости которого составляет 2 года.
5. Выделяемые средства на инфраструктуру передать предпринимателю для его дальней-
шего использования. Отделу капитального строительства акимата сохранить контрольную
функцию по эффективному использованию безвозмездных средств из бюджета.
Список литературы:
1. Постановление Правительства РК от 18.07.2011г. №816 «Правила организации и фи-
нансирования государственной поддержки развития предпринимательства лицам, участву-
ющим в активных мерах содействия занятости»;
2. Мухамбетов Т.И. – «Стратегия «зеленого» роста как альтернатива инновационно-инду-
стриализационной модели экономической системы». Рыскуловские чтения «Трансформация
экономических систем в глобализирующем мир» – материалы международной научно-прак-
тической конференции – том 1, ТОО «Издательство «Экономика», 2010г. – с.653-664».
Қамалова Д. Н. – «Қаржы Академиясы» АҚ «Қаржы» мамандығының
2-ші курс студенті
Ғылыми жетекші: Буткенова А. К. – «Қаржы Академиясы» АҚ
«Экономика және Менеджмент» кафедрасының оқытушысы
dana.kamalova.97@mail.ru
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТУРИЗМ БӘСеКеге ҚАБІлеТТІ Ме?
Қазақстан Республикасының туристік саласын дамытудың 2020 жылға дейін тұжы-
рымдамасы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012 жылғы
27 қаңтардағы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты»
атты Қазақстан халқына Жолдауын, Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялық-ин-
новациялық дамыту жөніндегі 2010–2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаны,
туризмді маңызды әлеуметтік-экономикалық бағыттардың бірі ретінде дамыту бөлігінде
бәсекеге қабілеттілігі мен тартымдылығын көтеру үшін Қазақстан Республикасының 2020
жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарын іске асыру мақсатында әзірленді.
Тұжырымдама халықаралық тәжірибені ескере отырып, Қазақстан Республикасы тури-
стік саласының қазіргі жай-күйіне кешенді талдау жасау негізінде әзірленді және туризмді
дамытудың стратегиялық пайымын, республиканың туристік саласын 2020 жылға дейінгі
дамытудың негізгі қағидаттарын қамтиды, осы саладағы мемлекеттік саясатты іске асыру-
дың мақсаттарын, міндеттерін және кезеңдерін айқындайды.
61
2020 жылға дейін инвестицияларға қажеттілік шамамен 9 785, 3 млн. АҚШ долларын,
оның ішінде мемлекеттік бюджеттен 4 367,7 АҚШ долларын құрайды. Мемлекеттік бюд-
жеттен бөлінетін нақты қаржыландыру көлемі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010
жылғы 11 қазандағы № 1048 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы туристік
индустриясының перспективалы бағыттарын дамыту жөніндегі 2010–2014 жылдарға ар-
налған бағдарламаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы ту-
ристік индустриясының перспективалы бағыттарын дамыту жөніндегі 2015–2020 жылдарға
арналған бағдарламаны әзірлеу сатысында мемлекеттік бюджет мүмкіндіктеріне қарай ай-
қындалады. Тиісінше нысаналы индикаторлар түзетілетін болады.
Жүргізілген талдау нәтижесінде туристік нарықты дамытудың ұзақ мерзімді үрдістері,
туризм түрлері, туристерді қабылдауға әзірлік және туристік тартымдылық деңгейі бойынша
бөле отырып, негізгі туристік кластерлер,өнімдер мен объектілер айқындалды.Тұжырымда-
ма инфрақұрылым құру және жетілдіру, туристік бағыт ретінде оның тартымдылығын жоға-
рылату үшін Қазақстанның тартымдылығын арттыру үшін оның имиджін қалыптастыру
жолымен туризм индустриясын тұрақты дамытуға бағытталған.
Тұжырымдама шеңберінде әзірленген Қазақстан Республикасының туризмін, Ақмола об-
лысының Бурабай курорттық аймағын, Алматы қаласы маңындағы тау шаңғысы аймағын,
Кендірлі демалыс аймағын дамытудың жүйелі жоспарларына, сондай-ақ Шығыс Қазақстан
облысында туризмді дамытудың кластерлік бағдарламасының мастер–жоспарына сәйкес
ұлттық деңгейде іске асыруға ұсынылатын ірі жобалар тізбесі қалыптасты. Сондай-ақ, ха-
лықаралық тәжірибе мен сала қажеттіліктері негізінде мемлекеттік реттеу мен ұлттық тури-
стік өнімді ілгерілетудің тұжырымдамалық үлгісі айқындалды.
Сырттан келушілер туризмін дамыту үшін елдің тартымдылық деңгейін арттыру, инве-
сторларды тарту және туризм саласындағы ұлттық статистика жүйесін жақсарту, сондай-ақ,
республиканың туристік өңірлеріндегі инфрақұрылымды дамыту жөніндегі шаралар әзір-
ленді. Әлемдік экономиканың қазіргі даму жағдайында туризм саласы жетекші және сер-
пінді дамып келе жатқан салалардың бірі болып табылады. Бүкіләлемдік туристік ұйым де-
ректері бойынша туризм тауар мен қызмет көрсетулердің (7,4 %) әлемдік экспортында тек
автокөлік, химия және отын өнімдерінінің экспортына жол бере отырып, төртінші орынды
иеленеді. Ал кіріс жағынан бұл сала әлемде мұнай өндіру өнеркәсібі мен машина жасаудан
кейін үшінші орынды иеленді.
Қазақстан бай туристік-рекреациялық мүмкіндіктерге ие бола отырып, туризмнің жеткілік-
ті деңгейде дамымауымен сипатталады. Туризм үлесі жалпы ішкі өнімде шамамен 0,3 %-ды
ғана құрайды. 2011 жылы туристік қызметтен кіріс көлемі 145,3 млрд. теңгені құрады, бұл 2008
жылғыдан 2 есе артық (77,6 млрд. теңге). Республика бюджетіне төленген салық 20,6 млрд.
теңгені құрады, саладағы туристік қызметпен шұғылданатындар саны 158700 адамды құрады.
2012 жылғы қаңтар-қыркүйекте туристік қызметтен түскен кірістер көлемі 91,8 млрд. теңгені
құрады, бұл 2011 жылғы қаңтар-қыркүйекке қарағанда 11,5 % (82,3 млрд. теңге) артық. Туристік
ұйымдар мен орналастыру орындарында жұмыс істейтіндер саны 26 940 адамды құрады [1].
Қазақстанға келетін туристік ағындарды талдау республиканың шетел туристері үшін
тиісті деңгейде тартымды емес екенін көрсетеді, осыған байланысты елімізге келетін тури-
стер саны дағдарысқа дейінгі көрсеткіштерден айтарлықтай артта қалып отыр.Қазақстан-
ның туристік өнімінің бірегейлігіне қарамастан, бәсекеге қабілеттілігі жеткіліксіз және
шетелдік аналогтарға қарағанда, қызмет көрсетудің қолжетімділігі, туристік қызметтердің
деңгейі мен бағасы жағынан ұтылып отыр.
Астана және Алматы қалалары ең маңызды туристік орталықтар болып табылады, онда
халықаралық стандарттарға сай келетін орналастыру орындарының неғұрлым көпшілігі
шоғырланған. Аталған қалалардан тысқары орналасқан орналастыру орындары халықара-
лық сапа стандарттарына сәйкес келмейді және негізінен қазақстандық туристерге бағыт-
талған. Ірі қалаларда 3* және 4* санаттағы қонақ үйлер тапшы.
62
Қазақстандық туристік нарықта халықаралық қонақ үй брендтерінің қатысу деңгейінің
төмен екені байқалады. Барлық халықаралық қонақ үй компаниялары төрт бизнес-дестина-
цияларда: Астана, Алматы, Атырау, Ақтау қалаларында орналасқан.Қонақ үйлер қызмет-
терінің деңгейі жоғары орналасу орындарында тұру бағасы өзге елдердегі жетекші туристік
дестинацияларға ұқсас қонақ үйлердегілерге қарағанда, айтарлықтай жоғары. Астана және
Алматы қалаларында 5* санатты халықаралық бренд қонақ үйлерінде нөмірдің құны Еуро-
паға қарағанда 2-3 есе жоғары. Басқа орналасу орындарындағы қызмет бағалары – пансио-
натта, туристік базаларда, кемпингте, келушілерге арналған жатақханаларда және басқала-
рында айтарлықтай төмен [2].
Жоғарылатылған бағалар орналастыру орындарының төмен толтырылуына, бәсекелес
ортаның жетіспеушілігіне және бизнес-туристерден күшті тәуелділікке байланысты. Ұсы-
нылатын қонақ үйлер қызметтерін қоса алғанда, туристік қызметтер шектеулі сервиспен
ұсынылады және әлсіз реттелген.
Тұру және әуе билеттеріне жоғары бағалар Қазақстанға тур бағасын едәуір арттыраты-
нын және тиісінше халықаралық нарықтағы баға бойынша оның бәсекеге қабілеттілігін
төмендететінін атап өткен жөн.
Орналастыру орындарының, оның ішінде қонақ үйлердің, пансионаттардың, үйлердің
және демалыс базаларының, сондай-ақ шипажай-курорттық мекемелердің материалдық ба-
засы физикалық тозуының жоғары деңгейімен сипатталады. Бүгінгі күні көптеген қонақ үй-
лерде санаттың болмауына байланысты туристер үшін тұратын орындарында ұсынылатын
қызметтер сапасы халықаралық талаптарға сәйкес келмейді.
Туристік ұсыныстардың жалпы деңгейі төмен күйінде қалып отыр, бұл туристік өнімдер
дамуының жеткіліксіз деңгейіне және туристерге арналған мамандандырылған қызметтердің
және жайлы жағдайлардың жетіспеуіне байланысты. Бұл визит-орталықтарының болуына,
туристік дестинациялардағы белгілер мен көрсеткіштерді орнатуға және т.б. қатысты.
Ішкі туризм нарығында бүгінде қалыптасқан жағдайды төмендегі факторлар сипаттай-
ды: Қазақстанда туристік қызмет көрсетулерге арналған сұраныс азаматтардың материал-
дық мүмкіндіктерімен шектеледі, жайлылықтың жеткілікті деңгейін қамтитын демалыс ба-
залары санының аздығы. Ішкі нарық туроператорлары мен еліміздің шипажай-курорттық
кешені кәсіпорындарының қарым-қатынасында мүдделердің келіспеушілігі қазақстандық
азаматтар қажеттіліктерін қанағаттандырмауға әкеп соқтырады [3].
Қазақстандық туристердің сыртқа шығушылар туризміне сұранысы Қазақстандағы ту-
ристік дестинациялар мен орналастыру объектілерінің бизнес үлесін жоғалтуды білдіреді.
Сондықтан, республикада туризмнің сапалы дамуы арқылы қазір шетелде демалып жатқан
жергілікті туристердің белгілі бір саны туризмге жұмсалатын шығындарды ел шегінде қал-
дыра отырып, қазақстандық туристік дестинацияларды таңдайды деп болжауға болады.
Халықты жұмыспен қамтамасыз ету үшін бәсекеге қабілетті дамыған туристік индустрияны
құру, мемлекет кірісінің тұрақты өсуін және сырттан келушілер және ішкі туризмнің көлемдерін
ұлғайту есебінен халықтың да кірісін көбейту тиісті инвестицияларсыз мүмкін емес.
Туризм саласындағы негізгі капиталға инвестициялар 2010 жылы 143,7 млрд. теңгені,
2011 жылы 178,9 млрд. теңгені құрады.Салалардағы негізгі капиталға инвестициялардың,
тауарлар өндіретін және көрсететін қызметтердің өсу үрдісі бар екенін атап өткен жөн.
Туризм дамуының негізгі экономикалық көрсеткіштерінің өзгерісін талдай келе, Қа-
зақстандық туризмнің әлеуеті толық іске асырылмай отыр деген қорытындыға келуге бола-
ды, өйткені туристік саланың дамуы туристік қызметтегі қазақстандық және шетелдік аза-
маттардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін көліктік-логистикалық жүйенің қажетті
инфрақұрылымын, оның ішінде, Мемлекеттік шекарадан өткізу пункттерін (автомобильдік,
авиациялық, теміржол) қайта жөндеуден өткізуді ескере отырып, кең мүмкіндікті қамтама-
сыз ете алатын қазіргі заманғы бәсекеге қабілетті туристік кешенді құруға тікелей байланы-
сты. Туристік кешенді құру еліміздің экономикасының дамуына – бюджетке салықтық түсім
63
есебінен едәуір үлес қосады, шетелдік валютаның құйылуы, жұмыс орындары санының
артуы есебінен, сондай-ақ мәдени және табиғи мұраның сақталуын және оны тиімді пайда-
ланылуына бақылауды қамтамасыз етеді.
Туризмді мемлекеттік қолдау – саланы орнықты дамытудың қажетті шарты болып табы-
лады. Халықаралық тәжірибе туристік инфрақұрылымды дамыту үшін жағдайлар жасау,
жеке меншік инвесторларды тарту, туристік индустрия субъектілерінің қызметі үшін қолай-
лы экономикалық жағдайларды қамтамасыз ететін нормативтік құқықтық базаны қалыпта-
стыруға бағытталған мемлекеттің белсенді саясаты туристік саланың елдің әлеуметтік-эко-
номикалық дамуында маңызды орын алуы мүмкіндік беретінін көрсетіп отыр. Сондай-ақ,
әлемдік тәжірибе туризмді белсенді дамытатын елдер өз азаматтарын сапалы туристік қыз-
метпен қамтамасыз ете отырып, бюджет қаражатының едәуір көлемін ұлттық жобалар мен
бағдарламаларды іске асыруға жұмсайтынын айғақтап отыр.
Жоғары халықаралық бәсекелестік дәуірінде туристік сұраныс қарқынды өзгерістерге ұшы-
рауда. Осыған байланысты ішкі және сыртқы келуші үшін анағұрлым тиімді туристік «тәжіри-
бе» жүйесін құру мақсатында барлық туристік кәсіпорындар тарапынан Қазақстан Республика-
сының туристік өнімін қалыптастыруға және ілгерілетуге жаңа қағидаттар мен тәсілдер әзірлеу
қажет. Туристік өнімнің бірегейлігі мен сапасына қарамастан, жоғары дамыған инфрақұрылым-
ның (көлік инфрақұрылымы, телекоммуникациялық, байланыс арналары, тұрмыстық қызмет
көрсету және т.б.) болмауы саяхаттан қанағаттану деңгейін төмендетеді, соның салдарынан ту-
ристік келу санының қысқаруына және аумақтың ішкі және әлемдік туристік нарықтарда бәсе-
кеге қабілеттілік деңгейінің төмендетуіне әкелетінін назарға алу керек [4].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақстан Республикасының туристік саласын дамытудың 2020 жылға дейінгі тұжы-
рымдамасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Президенті Жарлығы
2. Сураганова С. К., Ешенкулова Г. И. «Основы предпринимательской деятельности в ту-
ризме», 2007г.
3. Богданова Е.И. «Планирование на предприятии туризма», 2004г.
4. Балабанов И. Т., Балабанов А. И. «Экономика туризма», 2003г.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сборник III республиканской научно-практической конференции магистрантов

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«ҚАРЖЫ АКАДЕМИЯСЫ» АҚ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАРЖЫ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
АО «ФИНАНСОВАЯ АКАДЕМИЯ»
МИНИСТЕРСТВА ФИНАНСОВ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
«Қазақстан экономикасының дағдарысқа қарсы саясат аясында құрылымдық
қайта құрулары» тақырыбындағы студенттердің, магистранттардың
және жас ғалымдардың ІІI-ші республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференциясының
ЖИНАҒЫ
СБОРНИК
III Республиканской научно-практической конференции магистрантов,
студентов и молодых ученых на тему «Структурные преобразования
экономики Казахстана в рамках антикризисной политики»
Астана 2016 ж.
УДК 338.574(063)
ББК 65.01
С 83
РеДАКцИОННАя КОллегИя:
яновская О.А. Президент-Ректор, д.э.н., профессор
Шакуликова г.Т. Проректор по учебно-методической работе, д.э.н., профессор
Нургалиева Ж.е. Проректор по научно-инновационной деятельности и международным
связям, к.э.н.
Искакова З.Д. Профессор, д.э.н.
Бураканова г.М. Профессор, д.с.н.
Турегельдинова А.Ж. Руководитель отдела научных исследований, международного со-
трудничества и академической мобильности, к.э.н., PhD
Абдрахманова Р.С. Главный специалист отдела научных исследований, международного
сотрудничества и академической мобильности, PhD
Касенова А.Ж. Заведующая кафедрой «Экономика и менеджмент», к.э.н.
есенова г.Ж. Заведующая кафедрой «Финансы», к.э.н.
Аманова г.Д. Заведующая кафедрой «Бухгалтерский учет и аудит», к.э.н.
Абдрахманов Б.Н. Заведующий кафедрой «СГДиИТ», к.и.н.
С 83 «Структурные преобразования экономики Казахстана в рамках антикризисной по-
литики»: Сборник научных трудов III-ей респуб. научно-практ. конф. студентов, магистран-
тов и молодых ученых / Астана, Полиграфия УПП КОГ, 2016.- 414 с.
ISBN 978-601-301-697-9
В сборник вошли научные труды молодых ученых, магистрантов и студентов вузов Ре-
спублики Казахстан. Рассматриваются наиболее актуальные темы современности, в част-
ности проблемы формирования конкурентоспособной экономики, современные проблемы
системы государственных финансов и финансового сектора Казахстана в условиях мирово-
го финансового кризиса, проблемы и перспективы бухгалтерского учета и аудита, а также
проблемы современного образования в условиях глобализации.
ISBN 978-601-301-697-9
УДК 338.574(063)
ББК 65.01
© АО «Финансовая Академия», 2016
3
1 СеКцИя – ЗАМАНАУИ ШАРТТАРДА ҚАЗАҚСТАННЫҢ БӘСеКеге
ҚАБІлеТТІ ЭКОНОМИКАСЫН ҚАлЫПТАСТЫРУ
СеКцИя 1 – ФОРМИРОВАНИе КОНКУРеНТОСПОСОБНОЙ ЭКОНОМИКИ
КАЗАХСТАНА В СОВРеМеННЫХ УСлОВИяХ
Какимжанова Н. Т. – «Қаржы Академиясы» АҚ
«Әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасының аға оқытушысы
Абдуллаева А. Ж. – «Қаржы Академиясы» АҚ
«Менеджмент» мамандығының 2-ші курс студенті
aidoni-97@bk.ru
БӘСеКелеСТІК МОНОПОлИялЫҚ ІС – ӘРеКеТТеРДІ ҚҰҚЫҚТЫҚ РеТТеУ
Нарық экономикасындағы басты қозғаушы күш – тауар өндірушілердің бәсекелестігі.
Бәсекелестік негізінен тауарлар мен қызметті тұтынушылар үшін өндіру күресі болып та-
былады.«Бәскелестік» ұғымының бірнеше нұсқаларын саралай отырып; бәсекелестік де-
ген не, оны ұғындырудың қандай құқықтық формалары бар деген сұрақққа жауап берей-
ік. Латын тілінен аударғанда «бәсекелестік» ұғымы «жолығу», «қашу» ұғымдарын береді.
Бәсекелестікті «бақталастық» деп ұғатындар да көп. Монополиялық бәсеке дегеніміз, бір
жағынан, іс-қимыл жасайтын салада ұтымды нәтижеге жету үшін жүріп отыратын экономи-
калық жарыс, шаруашылық жүргізудің қолайлы жағдайына ие болу үшін, пайданы мол алу
үшін тауар өндірушілердің бір-бірімен күресі. Екінші жағынан, ол нарық субъектілерінің
өнімді өндіру мен оны өткізудегі және капиталды қолдану сферасындағы ара қатынастары.
Форма жағынан бәсеке ұйымдастырудың нормалары мен ережелерінің, мемлекеттік және
жеке құрылымдардың директивалары мен іс-қимыл әдістерінің жүйесі.
Нарық рыногында монополиялық бәсекелестік бірнеше сатушылар мен сатып алушылар
құрамынан тұрады, нарықта олар бір бағада емес, әр түрлі бағада сауда жасауы мүмкін. Бәсе-
келестікке қабілетті шаруашылық субъектілер экономикалық тұрғыдан сайыскерлікке қабілетті
болуда бірнеше критерийлерге негізделеді: құқық институттарының нормалары, кәсіпкерлік-
ті еркін дамыту, рынок аумағындағы жеке меншік объектілерін мүмкіндігінше қорғау, еркін
келісім мен бұзылған құқық нормаларын қалпына келтіру мен қамтамасыз ету болып табылады.
Сонымен қатар «еркіндік» бәсекелестігі шексіз ұғым емес. Оның жүзеге асуының нақты
шектеулері бар, кәсіпкердің бәсекелестік айналымында заң талаптарын сақтау, әрбір кәсіп-
кердің кәсібі мен еңбегін бағалау, теріс пиғылды бәсекелестік пен монополиялық қиянат
жасауды болдырмау жолдары болып табылады [1].
Жоғарыда атап көрсеткендей, «Бәсекелестік – нарықтағы анықталған жағдай ғана емес,
оған иелік ететін субъектілердің емін еркін қимылы» деп түсінуге болады. Жалпы тауардың,
заттың жалпы бағасы мен сомасын объектіге иелік ететін қожайын мейілінше өзгерте алады.
Ол тауардың құнын өзгерте алумен қатар, жұмыстың, қызметтің құнын төмендетіп, сатып
алушыларды өзіне қаратып, тарта алады. Егер де басқа да кәсіпкер өзінің мүмкіншілігін есеп-
теп, бағамдамай басқа кәсіпкермен бәсекелестікке түсетін болса, онда ол ұтылуы мүмкін.
Бәсекелестік сайыста шаруашылық жүргізуші субъектілер өз бәсекелесіне кейде мар-
дымсыз әрекеттер қолданады. Мұндай әрекеттерді «бейнетті бәсеке» деп атауға болады:
1. бәсекелес туралы өтірік немесе қате мәліметтер тарату;
2. тауардың сапасы туралы және оның сипаттамасы, жасау әдісі мен жасалған орны ту-
ралы жалған ақпарат тарату;
3. бәсекелестіктің тауарлық белгісін, оның фирмасының атын, маркировкасын заңсыз
пайдалану;
4
4. тауардың сапасы туралы дұрыс түсінік бермейтін жарнама жасау;
5. бәсекелестіктің тауарын жамандап көрсететін салыстырмалар қолдану;
6. келісім бойынша өздері ғана білуіне тиісті салаға жататын конфиденциялық ғылы-
ми-техникалық өндірістік және басқадай информацияны таратып жіберу.
Осындай аталған құқық бұзушылықтармен күресу Қазақстанда мемлекеттік Антимоно-
полиялық агенттікке жүктелген.
Жалпы алғанда гректің монополия деген сөзі «бір өзім сатамын», «моно – бір», «полио –
сатамын» дегенді білдіреді. Монополия өнімнің бір ғана фирмамен өндірілетінін білдіреді.
Басқалардың бәсекенің төтеп бере алмайтын рынокка енуі мүмкін емес (Мысалы, шикізат
көздеріне, көлік құралдарына). Міне, осы жағдайда өндіруші фирма толықтай өндіріс пен
рынокты бақылайды. Жалпы монополистік яғни жетілмеген бәсеке үнемі болып тұрған. Ол
ХІХ ғасырдың басында шиеленісе түскен. Осы мерзімде капиталдың шоғырлануы басталған,
акционерлік қоғамдар пайда болған, табиғи, материалдық және қаржы ресурстарын пайдала-
нуға бақылау қойылған. Жаранаманың көмегімен монополиялар сұраныстың қалыптасуына
қаржылық байланыс бағыттары арқылы тапсырыс беруші контрагентерге әсер еткен [2].
Шаруашылық жүргізудің монополистік формасы жағдайында бәсекенің сипаты өте күр-
делі болады: біріншіден, бүгінгі жағдайда, монополияны тұтынушыларда потенциалдық
бәсекелестері туралы толық ақпараты болады. Екіншіден – монополия жарнама арқылы тұты-
нушылардың сұранысының қалыптасуына елеулі әсер етеді, өйткені ірі монополиялар үшін
жарнаманы пайдалану жеңілірек түседі. Үшіншіден – монополия өзінің саяси және қаржылық
салаларындағы байланыстарын пайдаланып, тапсырма берушіге (мемлекеттік мекемелерге
немесе конрагенттердің компанияларына) елеулі ықпал етеді. Осы жағдайлар, әдетте, бәсеке
процесіндегі қауіпті төмендетеді және монополиялық пайда түсуін қамтамасыз етеді.
Бәсекелестік әрекетіне байланысты шектеулер мен тыйымдар Қазақстан Республикасы-
ның заңнамаларында белгіленген, ҚР Конституциясында баян етілгендей заңсыз монопо-
листік қызметке және адал емес бәсекелестікке бағытталған экономикалық қызметке жол
берілмейді.Бәсекелестікті жүзеге асырушылар болып шаруашылық субъектілер танылады.
Бұлардың құрамына кәсіпкерлік қызметпен айналысатын отандық және шетелдік коммер-
циялық ұйымдар мен олардың бөлімшелері (ұйым және ассоциация), коммерциялық емес
ұйымдар мен тұтыну кооперативтері мен жеке кәсіпкерлер кіреді.
Бәсекелестіктің отандық нарықтағы экономикалық бәсекеден айыратын мәнді дәлелдері
бар. Бәсекені тұтынушылардың арасындағы, яғни сатып алушылар мен сатушының арасын-
дағы бақталастық деуге болмайды. Ал аукционның түрлі себептерге байланысты бәсекеле-
стікті отандық нарықтағы экономикалық бәсекеден айыратын мәнді дәлелдері бар. Бұның
соңы рынокта тауардың жетіспеушілігінен де, бәсекелестіктегі монополиялық қызметтен
де, теріс пиғылды бәсекеден болуы әбден мүмкін.
Монополиялық қызметті шектеу үшін жалпы мінездеме берейік. Мемлекеттің монопо-
лиялық қызметіне шектеу қоюға мінездеме беру туралы К. Ю.Тотьевтың келесі пікірімен
келіспеуге болмайды: «Рыноктағы тауарлар мен монополиялық қызмет ретін шектеу моно-
полияға, құқыққа қарсы әрекет ететін қылмыстарды табу және алдын-алу» болып табыла-
ды дейді. Монополияға қарсы органдардағы монополиялық шектеулерді анықтай отырып,
нарықтық қатынастағы мемлекеттік реттеуді дұрыс жолға қою қажет. Бұндай реттеулерді
құрамды бөліктері мен сапасына қарай ұйымдастырушылық қызмет, алға ұмтылдыру мен
ынталандыру, бақылау деп қосуымызға болады. Монополияға қарсы реттеуде айтылған ме-
ханизмдерге барабар құқықтық құралдар алға шығады.
Қазақстан Республикасындағы бәсеке заңнамасы монополияға қарсы қатынастарды рет-
тейді. Аталған мәліметтердің құқықтық мәселелер болып табылуы да заңдылық, өйткені
олардың барлық элементтері бәсеке туралы Заңның тізбелерінде толығымен қарастырылған.
Заңдық негіздеуді қолдану мен іске асыруда оны монополияға қарсы реттеу жағдайында
құқықтық құралдардың орындалуы мен қамтамасыз етілуін монополияға қарсы заң шыға-
рушылық реттеп, қадағалайды. (Бәсеке туралы Заң б, ҚР Конституциясы).
5
1.Таза емес, теріс пиғылды бәсеке жасаудың алдын алу, ондай пиғыл болған кезде ескерту,
мүмкіндігін шектеу және жою;
2. ҚР тауар рыногының тиімді жұмыс жасауына қолайлы жағдай жасау.
Құқықтық құралдар арқылы монополияға қарсы реттеу мен жөнге салудың негізгі әсер
етуші көзі – бәсеке, оның қозғаушы күші жинақталған тауар, жалпы барлық элементтің ба-
сын қосатын экономикалық байланыс болып табылады. Арнайы, объект, құқықтық субъект
қызметіне тікелей әсер ететін монополияға қарсы реттеу, қызметі бар, бұл қызмет айқын
бағыттылық мекен-жайын айғақтайды. Мемлекеттік реттеу, құқықтың актінің мемлекеттік
реттеулері еліміздің заңдарында бекітілген [3].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР бәсекелестік туралы Заңы Астана 2008.http:// online.zakon.kz
2. ҚР Конституциясы, 30.08.1995.http:// adilet.zan.kz
3. Қазақстан Республикасы Конститиуциясының түсіндірме сөздігі.http:// studentke.com
Абдуллаева А. Ж. – «Қаржы Академиясы» АҚ «Менеджмент»
мамандығының 2-ші курс студенті
Жақсылықова г. С. – «Қаржы Академиясы» АҚ «Менеджмент»
мамандығының 2-ші курсстуденті
aidoni-97@bk.ru
Ғылыми жетекші: Буткенова А.К– «Қаржы Академиясы» АҚ
«Экономика және Менеджмент» кафедрасының оқытушысы
ҚАЗІРгІ КеЗДегІ МҰНАЙДЫҢ ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАСЫНА ӘСеРІ
Қазақстанның мұнай саласындағы ұйымдық өзгерістердің негізінде тәуелсіз мемле-
кетіміздің экономикалық өсуін қамтамасыз ету және оның қалыптасу тетіктері осы мақала-
ның өзекті тақырыбы болып саналады. Нарықтық экономикаға және демократиялық даму
жолына түскен тәуелсіз Қазақстанның әл-ауқатын көтерудің бірден-бір жолы – мұнай са-
ласындағы ұйымдық өзгерістер мен осы бағыттағы жұмыстарды заман талабына, уақыт
ағымына сайма-сай ұйымдастырудың үлкен маңызы бар. Себебі, Қазақстан халқының әлеу-
меттік-тұрмыстық хал-ахуалының жақсаруы мен мемлекеттің бюджетінің толығуы осы са-
ладағы нақты жағдай мен мүмкіндікке тікелей байланысты. Сондықтан да, республикамыз
егемендік алған алғашқы күннен бастап мұнай-газ секторын дамытуға, осы салаға шетелдік
инвестиция мен компанияларды тартуға, олардың арасында шын мәніндегі нарықтық бәсе-
ке болуына ерекше назар аударылған болатын [1].
Мұнай қазақстандық экономика үшін ең маңызды тауар болып саналады. «Қара алтын»
бағасының құлдырауы ел бюджетіне түсетін қаржы көлемін айтарлықтай азайтып жіберді.
Бұл –мемлекет тарапынан шынайы экономикаға көрсетілетін қаржылай қолдау да бәсеңде-
уді білдіреді. Brent сұрыпты мұнайдың орташа құны 2015 жылдың 11 айы ішінде $55/бар-
рель көрсеткішін құрады, бұл дағдарысты 2009 жылдың өзімен салыстырған күннің өзінде
өте төмен баға болып отыр (ол кезде орташа баға $63/баррель болған еді). Сарапшылардың
пікірінше, мұнай бағасының бұлайша арзандауына АҚШ долларының нығаюы, қайта өн-
діру және мұнай қорының өскені себеп болған. Бұл факторларға қытай экономикасы да-
муының баяулауы мен 2016 жылдан бастап Иранға қарсы қойылған санкциялардың күшін
жоятынын қосуға болады. Осылардың бәрі бірігіп мұнай бағасына қысым көрсетуде.
Американдық энергетикалық агенттіктің есебі бойынша, осы жылдың III тоқсанында
әлемдегі сұйық отынның профициті тәулігіне 1,8 млн баррелді құраған. Агенттік болжа-
мына сүйенсек, мұнайды қайта өндіру 2016 жылдың соңына дейін сақталып қалатын бола-
ды.«2014-2016 жылдардағы жиынтық асыра өндіру 1,1 млрд баррель сұйық отынды құрады,
6
бұл –айтарлықтай үлкен көрсеткіш. Яғни, егер ОПЕК және өзге де ірі мұнай өндірушілер
келесі жылы өндіріс көлемін қайта қарастырмаса, мұнай бағасына деген қысым жоғары
деңгейде қала беретін болады».
«Қара алтын» құнына әсер етіп отырған тағы бір жағымсыз фактор – АҚШ доллары-
ның индексі.Өткен жылдың соңынан бері американдық валюта 9%-ға күшейді, бұл да болса
мұнай бағасына ықпал етеді, себебі аталған шикізат АҚШ долларында номиналданған. Сәй-
кесінше ФҚЖ (Федералды қор жүйесі) мөлшерлемесінің артуы американдық ақшаның ары
қарай күшейе беруіне жол ашуы мүмкін, ол өз кезегінде мұнай бағасын автоматты түрде ар-
зандады.Осыған байланысты компания сарапшылары мұнай бағасына қатысты жағдайдың
2016 жылы өрбуінің екі ең ықтимал деген сценариін атап өтті: келесі жылдың тамызына
қарай WTI сұрыпты мұнай бағасының $33-35-ға дейін құлдырауы (Brent – $35-37) және
осыдан кейін қайта өсуі немесе тұрақталуы. Екінші, жағымсыз сценарий де бар, ол бағалар-
дың ары қарай арзандай беруін қарастырады [2].
Қазақстан ЖІӨ-нің шынайы өсімі 2015 жылдың 9 айы ішінде жылдық мәнде алғанда
1%-ды құрады, мұның баламасы – 27,75 мрлн теңге. Номиналдық мәнде алғанда аталған
кезеңде ЖІӨ-нің 0,3%-ға түсіп кеткенін байқауға болады.«Тау-кен өнеркәсібі мен карьер-
лер дайындаудағы өндіріс көлемі 13,4%-ға төмендеді. Бұл Қазақстанның негізгі экспорты
болып табылатын халықаралық нарықтардағы мұнай мен металл бағасының арзандауымен
байланысты болды». Сондай-ақ Қазақстандық экспорттың 74%-ын минерал өнімдер (оның
64%-ы – мұнай мен мұнай өнімдері) құрайтындықтан, ал экспорттың жалпы көрсеткіші
42%-ға түсіп кеткендіктен елдің басында қиын жағдай орнап отыр дейді олар.Алдағы жылы
мұнайдың қазіргі бағасы $40/баррель деңгейінде қала беретін болса, экспорт $40-45 млрд-
қа қысқаруы мүмкін бұл 2009 жылдан бергі ең төменгі көрсеткіш болмақ. Бұған машина,
құрал-жабдық, аспап және тағы басқалардың енгізілуі есебінен импорт көлемінің 24%-ға
қысқаруын да қосып қоюға болады.Осы жылдың 9 айының қорытындысы бойынша жалпы
тауар айналымы өткен жылдың балама кезеңімен салыстырғанда 36%-ға төмендеді. Ал тау-
ар айналымнан түсетін таза кіріс 60%-ға, яғни $19,1 млрд-қа азайды.
«Осының нәтижесінде Қазақстанның 2015 жылдың қаңтар-қыркүйегіндегі ағымдағы шоты
теріс мәнге ие болып, $10,1 млрд-тан $4 млрд-қа дейін түсіп кетті. Теріс мәнде ағымдағы шот
теңге бағамына жағымсыз әсер етеді, сонымен қатар елдің инвестициялық тартымдылығына
да кері ықпал етуі мүмкін».Компания болжамы бойынша 2015 жылдың қорытындысы бойын-
ша ЖІӨ-нің шынайы өсімі қазіргі 1% деңгейінде қалады, ал 2016 жылы Халықаралық валюта
қоры болжап отырғандай, 2,2%-ға өседі.Осы жылдың тамыз айында Ұлттық банк ұлттық ва-
лютаны еркін айналымға жіберді. Нәтижесінде теңге 54%-ға бір-ақ құнсызданды. BCC Invest
өкілдері атап өткендей, девальвацияның негізгі себептері мұнай бағасының динамикасы (қа-
зақстандың экспорттың 2/3-ін мұнай мен мұнай өнімдері құрайды) және рубль бағамы (жал-
пы тауар айналымының шамамен 20%-ы) болған.Компания сарапшылары теңге бағамының
рубль бағамына деген қатынасына мән беріп, теңге/рубль дәстүрлі бағамы болып табылатын
4,7:1 қатынасындағы валюта жұбының синхронды қозғалысын атап өтті [3].
«Ел экономикасының мұнайға деген тәуелділігін ескере отырып, теңге бағамы да мұнай
құнына тәуелді екенін айта кетуге болады. Олардың арасында екіжақты байланыс бар.
Мұнай бағасы (доллардағы) құлдырап, өзгермейтін теңге бағамы болған жағдайда мұнай
компанияларының түсімі үлкен қарқынмен төмендей бастайды. Компаниялар шығындары-
ның белгілі бір бөлігі АҚШ долларымен саналатынын есепке алсақ (капиталдық салымдар,
кейбір операциялық шығындар және т.б.), пайда да төмендейді деп айтуға болады. Ал мұнай
секторының ел бюджетіндегі үлесі аса қомақты екенін ескерсек, бұл өз кезегінде ел бюд-
жетіне де кері әсерін тигізеді. Қазіргі күні Brent мұнайының құны 12,4 мың теңгені құрай-
ды», – деп атап өтті брокерлік компанияның өкілдері.
Келтірілген осы жағдайдан келіп BCC-Invest Brent сұрыпты мұнай құны $35-37/баррель
деңгейіне дейін арзандаса, келесі жылдың тамызына қарай теңге бағамы 350-370 теңге/$1
7
деңгейіне дейін құнсызданады.«Алайда біз 2016 жылы Brent-тің орташа бағасы жоғарырақ
болады деп ойлаймыз. Бір баррелі $42-44 аралығында болуы мүмкін. Мұндай жағдай ор-
наса, теңгенің орташа бағамы бір АҚШдоллары үшін 295-315 теңге аралығында болады»,
– деп қорытындылады болашаққа қатысты ойларын BCC Invest сарапшылары [4].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР Президентінің «Мұнай туралы» Жарлығын жүзеге асыруға бағытталған Үкіметтің
1995 жылғы 28 маусымдағы №2351 қаулысы.http/adilet.zan.kz/Негізгі/docs/K950002351
2. Қазақстан экономикасының даму қарқыны шетелдік сарапшылар тарапынан бағала-
нуы. http/kontrosha.net›13126545791375079184.html
3. Шетелдік инвестициялау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асырудың негізгі
тетіктері. http/kk.wikipedia.org
4. Жаһандық экономика және қазақстан. // Егемен Қазақстан 2016 ж http/egemen.
kz›2016/04/05/32826
Абельдинова М. Т. – магистрант, специальность «Экономика»
АО «Финансовая академия», г. Астана
Molia93.93@mail.ru
Научный руководитель: к.э.н. Нургалиева Ж. Е.
ВОПРОСЫ ЭКОНОМИЧеСКОЙ БеЗОПАСНОСТИ РеСПУБлИКИ КАЗАХСТАН:
ТеОРеТИЧеСКИе ОСНОВЫ
За 25 лет независимости Республики Казахстан термины «экономическая безопасность»
и «обеспечение экономической безопасности» прочно вошли в отдельные пункты норма-
тивно-правовых актов страны. К важнейшим из таких нормативных документов относятся:
закон РК от 26 июня 1998 года «О национальной безопасности Республики Казахстан», Указ
Президента Республики Казахстана от 7 февраля 2002 года «О Государственной стратегии
экономической безопасности Республики Казахстан на 2001-2005 гг.» [1].
Появление Закона играет большое значение для республики, которая тем самым получи-
ла руководство к действию в процессе отстаивания своих национальных интересов.
Жизненно важные интересы личности, общества и государства имеют непосредствен-
ную связь с общечеловеческими интересами, и главная задача концепции национальной
безопасности Казахстана заключается в том, чтобы создать такую систему защиты нацио-
нальных интересов, ценностей и образа жизни на основе существующего внутреннего по-
тенциала, которая бы не вступала в противоречие с общей тенденцией создания системы
международной безопасности.
В развитых странах обеспечение экономической безопасности является приоритетным
направлением государственной политики, что вызвано пониманием экономической безо-
пасности как безусловной гарантии на уровнях:
- внешней политики – суверенитета государства;
- внутренней политики – социально-политической стабильности общества.
Традиционно теоретико-концептуальная разработка понятия «экономическая безопас-
ность» осуществлялась в рамках ведущих научных зарубежных школ. Недостаточность
и практическое отсутствие отечественных исследований по данной тематике объясняется
тем, что исторически проблема национальной безопасности, как правило, возникает в пери-
оды обретения независимости и становления государственности, когда происходит форми-
рование и выработка национальных Интересов, в том числе экономических.
Определение содержания «экономическая безопасность», ее составляющих элементов,
а также механизмов обеспечения интерпретируется различно, что обусловлено исследова-
8
нием проблемы в рамках различных теоретико-методологических подходов. По мнению
большинства исследователей, «национальная экономическая безопасность - это такое со-
стояние экономики и институтов власти, при котором обеспечивается гарантированная за-
щита национальных интересов, гармоничное, социально направленное развитие страны в
целом, достаточный экономический и оборонный потенциал даже при наиболее неблаго-
приятных вариантах развития внутренних и внешних процессов».
Обеспечение экономической безопасности рассматривается в настоящее время в трех
аспектах:
- как составная часть национальной безопасности;
- как деятельность, проводимая параллельно с защитой экономических интересов страны;
- как цель или принцип охраны жизненно важных интересов личности, общества и го-
сударства.
Экономическая безопасность Республики Казахстан - состояние защищенности нацио-
нальной экономики от внутренних и внешних условий, процессов и факторов, ставящих
под угрозу ее устойчивое развитие и экономическую независимость, готовность и способ-
ность институтов власти создавать механизмы реализации национальных интересов разви-
тия национальной экономики как внутри, так за пределами страны [2].
Под обеспечением экономической безопасности следует понимать систему действий по
предотвращению возникновения и развития негативных, международных и опасных факто-
ров, условий, процессов и ситуаций и ликвидации их последствий.
В историческом ракурсе дефиниция «безопасность» впервые начала применяться в XII в. и
означала «спокойное состояние духа человека, считавшего себя защищенным от любой опас-
ности». В дальнейшем термин претерпел значительные изменения, обусловленные происхо-
дящими общественными процессами. Непосредственно понятие национальной безопасности
в современном толковании было разработано в социальных концепциях послевоенного пери-
ода (50-60-е гг.) [2].
К анализу данной проблемы сложилось несколько подходов, в рамках которых различная
интерпретация национальной безопасности обусловливает методологическую разновектор-
ность сущности и критериев экономической безопасности.
Проблема экономической безопасности в зарубежной литературе рассматривается до-
статочно давно. Начало этому в 1934 г. положил Ф.Вельт, и, по всей видимости, именно в
это время впервые начал использоваться термин « экономическая безопасность». В быв-
шем СССР данные проблемы отдельно не рассматривались. Что касается органов безопас-
ности, они основное внимание обращали только на экономические преступления и внешне-
торговые отношения.
На постсоветском пространстве наиболее значительные исследования национальной без-
опасности проводятся в российской научной школе, где общепринятая интерпретация наци-
ональной безопасности означает состояние «защищенности жизненно важных интересов
граждан, общества и государства, а также национальных ценностей и образа жизни от
широкого понятия к термину внешнеэкономических угроз, которое означало по своей природе
разные аспекты угроз (военных, экономических, информационных, экологических и др.)» [3].
На основе анализа различных исследовательских подходов экономической безопасности
можно обозначил, такое состояние экономической системы, при котором обеспечиваются
ее стабильное развитие, защита и локализация внешних и внутренних угроз, позволяющие
обеспечить адекватный уровень социально-экономических условий для общественно-госу-
дарственного развития. Экономическая безопасность, как системное образование, включает
следующие основные компоненты:
- технологическая;
- продовольственная;
- финансово-кредитная;
9
- промышленная;
- внешнеэкономическая;
- инвестиционная;
- энергетическая;
- транспортно-коммуникационная;
- социальная (социально-экономическая) [2].
Каждый подвид экономической безопасности обладает рядом критериальных факторов,
характеризующих его уровень.
Технологическая безопасность определяется постоянным участием на международных рын-
ках технологий на основе производства конкурентоспособной научно-технической продукции.
Продовольственная безопасность измеряется наличием и использованием природно-сы-
рьевых ресурсов для производства качественных продуктов питания и возможностью мас-
сового их потребления населением.
Финансово-кредитная безопасность обусловливается стабильностью финансовой систе-
мы, устойчивостью национальной валюты, достаточностью золотовалютных запасов или
созданием условий для устойчивого экономического роста.
Промышленная безопасность выражается в развитости индустриального потенциала,
устойчивости и эффективности производства технической продукции, необходимого функ-
ционального обеспечения экономической жизнедеятельности страны.
Внешнеэкономическая безопасность характеризуется защищенностью внутреннего рын-
ка от внешнеэкономических воздействий в условиях международного разделения груда при
сохранении открытости экономики.
Инвестиционная безопасность зависит от уровня ее инвестиционной привлекательности,
способности к эффективному использованию и возврату привлеченных средств с учетом
соблюдения национальных экономических интересов.
Энергетическая безопасность определяется возможностью обеспечения собственными
энергоносителями и достаточным производством энергии для поддержания внутреннего
промышленного производства.
Транспортно-коммуникационная безопасность выражается в наличии транспортно-ком-
муникационных артерий, позволяющих иметь альтернативные источники выхода на миро-
вые рынки.
Социальная (социально-экономическая) безопасность означает состояние защищенно-
сти, которое обеспечивается отсутствием разрушительных социально-экономических кон-
фликтов, низким уровнем социального напряжения и удовлетворением жизненных потреб-
ностей общества [2].
В целом, под системой понимается определенная совокупность элементов, образующих
целое, обладающее особенностями, которые отсутствуют у составляющих его элементов.
При этом важнейшей особенностью системы является наличие качеств, которые не сводят-
ся к сумме составляющих ее элементов. Сами элементы системы обладают самостоятельно-
стью, что позволяет определить их как ее подсистемы.
В целом можно сказать, что экономическая безопасность – состояние защищенности на-
циональной экономики от внутренних и внешних условий, процессов и факторов, ставящих
под угрозу ее устойчивое развитие и экономическую независимость, готовность и способ-
ность институтов власти создавать механизмы реализации национальных интересов разви-
тия национальной экономики как внутри, так за пределами страны.
Рассматривая разные взгляды ученых-экономистов мы думаем дать такое определение, т.е.
национальная экономическая безопасность – это состояние экономики страны в единстве ее со-
ставляющих – рынка и государства и их взаимодействии, обеспечивающее эффективное проти-
востояние возможным внешним и внутренним угрозам в тесной связи и увязке с безопасностью
ее регионов, отраслей, предприятий, социальных общностей разного типа и граждан.
10
Таким образом, рассмотрев экономическое и правовое понятие экономической безопасно-
сти мы сделали такой вывод, что государственно-правовое обеспечение экономической без-
опасности РК – это система мер законодательного, организационно-правового, социально-э-
кономического, идеологического, политического, военного, информа-ционного характера,
направленных на выявление, предупреждение и локализацию угроз экономической безопас-
ности, реализуемых субъектами обеспечения экономической безопасности в рамках полно-
мочий, возложенных на них действующим законодательством страны, а также готовность и
способность институтов власти создавать механизмы реализации стратегических интересов
развития национальной экономики как внутри, так за пределами Республики Казахстан.
Список литературы:
1. Сырымбаев Е.А., Мензюк Г.А. Правовое регулирование обеспечения экономической
безопасности Вестник КАСУ №3 – 2006.
2. Социально-экономические приоритеты в системе финансовых координат. Под общей
редакцией А.А. Рогачева. – Алматы: Ғылым – 1999.
3. Общая теория права и государства. Учебник //Под ред. В.В. Лазарева. – М.: Юрист, 1994, 106 с.
4. Закон РК «О национальной безопасности РК. Казахстанская правда, 30.06.1998 г.
5. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. //Толковый словарь русского языка. – М.: РАН, 1994 – С. 38, 418.
Достарыңызбен бөлісу: |


D. диагностическое значение рентгенграфии грудной клетки, ЭКГ, ЭхоКГ при легочной гипертензии, хроническом легочном сердце и ДН;
E. научить больных БА, ХОБЛ технике применения препаратов с помощью ингалятора, спейсера и небулайзера; научить больных технике пикфлоуметрии для диагностических целей и для контроля лечения.
2. Практичекая часть: прием больных вместе с участковым врачом или врачом ОВП, обслуживание вызовов на дому, работа с соответствующими приказами и нормативными документами; изучение и заучивание протоколов диагностики и лечения нозологичеких единиц, подозреваемых на основе ведущего синдрома (республиканский центр развития здоровья - РЦ РЗ – портал медэлемент). Работа в клинических лабораториях, диагностических отделениях (рентген кабинете, в кабинете спирографии, лаборатории). Интерпретация результатов обследования и написание заключения. Отражение работы в дневниках.
ІІІ. Заключение.
Итоговое тестирование. Работа с ПДЛ при решении клинических случаев.
Клиникалық жағдай №1
4 жастағы балғынды жалпы тәжірибелі дәрігерінің қабылдауына әкесі көтеріп әкелді, сәбиді дене қызуының 38,50С жоғарылауы, “тұмау”, “үріп” жөтелу, дауысының қарлығуы мен тынысының шулы, ауырлауы мазалайды. Анамнезінен сәби жедел ауырған, ауруы қызуының көтерілуі, құрғақ жөтел, “тұмау” (насморк), жалпы жағдайының нашарлауынан басталған. Бұған дейін балғын жасына сай дамыған, жедел респирациялық аурулармен жылына 2-3 ретке дейін ғана ауырған, өмірінің бірінші жылында атопиялық дерматитпен сипатталған тағамдық аллергиядан зардап шеккен. Бала бақшаға бармайды.
Об-ті: балғын қозулы, терісі таза, беті алаулаған. Мұрын-еріндік аймағының цианозы. Кілегей қабықтары таза, аңқасы гиперемияланған, бадамша бездері ІІ дәрежелі ұлғайған, мұрын жолдарынан серозды бөлінді. Тынысы қиындаған, шулы, алысқа естіледі, “үріп” жөтелу мен дауысының қарлығуы бар. Тыныс актіне қосымша бұлшық еттері қатысуда, тыныс жиілігі 35 мин. Жүрек тондары күшті, ырғақты, шулар жоқ, ЖЖС 126 мин. Іші жұмсақ, ауырсынулар жоқ.
Жетекші симптомды бөліңіз, оның диагноздық алгоритмін шұғыл жүргізіңіз.
Жетекші симптом мен басқа клиникалық белгілеріне сүйеніп, басты синдромдарын нақтаңыз, олардың ерекшеліктеріне байланысты күдікті аурулар тізімін құрыңыз (дифференциялық диагнозын шұғыл жүргізіңіз).
Ауруханаға жолдау (немесе стационар алмастырушы технология) сұрақтарын жедел шешіңіз (дәрігерлік тактика).
Ауруханаға жатқызғанға дейін шұғыл және жедел көмек көрсету сұрақтарын шешіңіз. Глюкокортикоидтар тағайындау көрсетпелерін жазыңыз.
Осы жағдайдағы дамуы мүмкін асқынулар, оның ішінде өмірге қауіптілері. Коникотомия жасау көрсетпелерін талдаңыз.
№1. Жауаптары:
1. Жетекші симптомы – жөтел, келесі ерекшеліктерімен (диагноздық алгоритм): дауысының қарлығуы, жөтелдің ұстамалылығы және “үріп жөтелу” – ларингстің зақымдануын (ІІ дәрежелі стенозын) көрсетеді. Дауысының өшуі (афония), тынысының тарылуы – крупты дәлелдейді.
2. Жөтелдің жоғарыда аталған ерекшеліктері тыныстың жоғары бөліктерінің кілегей қабатының зақымдану синдромын дәлелдейді, сонымен қатар, тыныстың жедел шамасыздық, қызба, аллергиялық анамнез синдромдары бар. Осыларға сүйеніп, келесі нозобірліктерден күдіктенеміз:
Нег. ауруы: ЖРВИ. Көмей стенозы ІІ дәрежелі, “круп” синдромы. (J05) Дифтерия (Күл) ауруы?
3. “Истерияға бейім” туыстарын аластау, науқасты орап ұстау; ауруханаға, оның ішінде реанимацияға шұғыл тасымалдауды жедел жәрдем арқылы ұйымдастыру тактикасын қолданамыз.
4. Науқасты тек отырғызып емдеу; О2-мен қамсыздандыру және/немесе терезе ашу; венаға түсу – белсенді инфузиялық ем бастау: ГКС (преднизолон 2-5 мг/кг, немесе гидрокортизон 10мг), антигистаминді дәрмектер; ингаляциялар (атровент, беротек, беродуал, ингакорт 3 реттен тыныс алдыру); жөтел басатын (АЦЦ, содалық қоспалар, жалаңмия немесе жалбызтікен); теріге әсерлер арқылы жөтелді басу (отвлекающая терапия). Стеноздың ІІ дәрежесі – ГКС тікелей көрсетпе.
5. ІІІ дәрежелі круп; ателектаз; асфиксия; өмірге қауіпті аритмиялар. Крикотиреоидотомияны (коникотомия) немесе осы мембрананың пункциясын дауыс желбезегі деңгейінде немесе одан жоғары тыныс жолдарының бүтіндей немесе жартылай жабылуынан асфиксия дамыған шұғыл көрсетпелер жағдайларында ғана, трахеяның интубациясы мүмкін болмағанда, жасайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: МАЗМҰНЫ - Сборник клинических ситуаций (пульмонология) Оқу құралы/учебное пособие Шымкент 2020 ӘӨЖ 616. 1/9 Ббк...

text:
МАЗМҰНЫ
Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
Тақырыптардың жоспарлары, дәрігерлік ойлауды қалыптастыру маршруттары/План занятий, маршруты раскрытия врачебного мышления . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Клиникалық жағдайлар/ Клинические ситуации . . . . . . . . . . . . . . 21
Әдебиет/Литература . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
КІРІСПЕ
ЖДП интерндері – болашақ жалпы дәрігерлік практика маманы – өз кезегінде оқу стандартына сай білімнің қажетті көлемін, біріншілік медициналық-санитарлық көмектің іс-шараларын игеретін маман. ЖДП дайындау үрдісі маманның білімі мен дағдысын қажетті бағытта дамытуды міндеттейді. Ішкі аурулар пәнін игеруде тек оқулықтар, жетекші құралдар ақпараттарының жеткіліксіздігін өмір көрсетіп отыр, себебі оларда ақпараттық топтамалар теория түрінде беріледі. Жеке науқастарға бағытталған, дағдыға машықтануды қалыптастыратын ақпараттар жеткіліксіз.
Оқу құралында пульмонологияның негізгі тақырыптарын классикалық ойлау жолымен ашуға құрылған сұрақтар, тұжырымдар жоспарлары жасалып, берілген. Олар синхронды екі тілде берілген. Жоғарғы оқу орнынан кейін білімін жетілдіру институттары мен факультеттерінде силлабус құрылатыны белгілі, онда тақырып жоспарын ашып беру мүмкін емес. Сондықтан негізгі синдромдардың диагноздық алгоритміне үйрететін бұл жоспарлардың дәрігерлік ізденіс ойлауын қалыптастыруда маңызы зор.
Аталмыш оқу құралында бағдарламадағы тақырыптарға қатысы бар нозологиялық бірліктерді танып білу реттілік-тәсілдері қолданылған: жетекші симптомдарды және синдромдарды ажырата білу; соның арқасында диагноздың негізі және дәлелі – синдромдарды негіздеуді, олардың ерекшеліктерін екшеу арқылы дұрыс диагнозды болжап, қажетті зерттеулерді ұйымдастырып, нәтижелерін интерпретациялаумен дәрігерлік тұжырымды нақтауды үйретеді.
Диагноздық алгоритм мен ем алгоритмін нәтижелі қолдану барысында қажетті деңгейлердегі /ІІІ,ІV/ шараларды игеруге баулитын клиникалық жағдайлар жинағы интерндерді дайындау барысында күнделікті қолдануға да, аралық бақылауларда сынауға да ыңғайлы.
Сонымен қатар, жағдайларды шешуде қолданылатын талдау, бағалау сияқты тәсілдер дәрігерлік ойлау қабілетін, яғни классикалық ойлауды дамытады. Оқу құралын тәжірибедегі дәрігерлердің де қолдануына да ұсынуға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |