title: ТӘТТІМБЕТ - Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп

text:
ТӘТТІМБЕТ
Тәттімбет Қарақаралы аймағына кіретін Мыржық тауының қасында, Мүшек бұлағының
жағасында Қызылжал деген қыстақта 1813 жылы туып, билік қызметін 1844 жылдан 31
24
жасынан бастады, Нұрбике – шаншар елінің биі
5
. Сол Мыржық тауының түбінде өсіп-
өніп, сол арада 1861 жылы дүниеден көшеді
6
. Қабірі Түндік өзенінің сол жақ жағасында,
бабасы Мүшкенің Шошақ тамының ішінде. Онда әкесі Қазанғап, Тәттімбеттің өзі, баласы
Исатай бәрі тегіс осы бейіттің ішінде. Өзі өлген соң, орнын үлкен баласы Мұсатай басып,
шаншар елінің билігін қолына алады
7
. Баласы Мұсатайдың қабірі Тәттімбеттің туған
жерінде, Мыржық тауының қасында. Оның жатқан күмбезі Есім бәйбішенің атымен
аталады. Есім Тәттімбеттің тоқалы, Мұсатайдың өгей шешесі.
Тәттімбеттің ағасы Құттымбет 1805 жылы туған, Нұрбике – шаншар елінің атақты биі, ол
да асқан күйші, інісі Ырысымбет – үлкен домбырашының бірі. Балалары Мұсатай,
Қисатай, Исатай. Мұсатай әкесі қайтыс болған соң 1862 жылы Қарқаралының қазысы
болып сайланады. Оның баласы Шайқы Совет дәуіріне дейін жасап, Семей қаласында
тұрды, кейін Аякөздегі қызына барып, сонда қайтыс болды. Қисатайдан Кәбіш, одан
Өзбек – Тәттімбеттің шөбересі.
Тәттімбеттің кейбір тарихи белгілері, мөрі осы Өзбектің сандығында сақталған.
Тәттімбеттің өмірбаянын, оның күй тартуын жақсылап айтып берген осы Өзбек пен оның
туысқандары. Олардың айтуынша шаншар елінің жайлауы Тәттімбет пен Алшыбайдың
кезінде Шідерті өзенінің аяқ кезеңінде болған. Ол жерге Түндік өзенінен көшіп, Әулие-
Қызылтау, Шақшан өлкесін кесіп баратын.
Алшынбайдың басына орнатқан тамы да сол Шідерті өзенінің жағасында болған.
Бұлардың айтқан сөзі Шідертіні қоныстап отырған Сүйіндік елінің сөзімен бірдей.
Сүйіндіктердің айтуынша да, «XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың бірінші жартысында
Шідерті өзені бойында тұрғызылған көп бейіттер тегісімен қаракесек, шаншар елінікі еді».
Қазыбек бидің қартайып дүниеден көшкен жері Баянаулалық Далба деген жер. Ол жерде
Қазыбекті сатыға өрелеген қиған тастар сақталған, денесін Әзіретке апарып қойған.
Бұларды бүгінге дейін жақсы білген кісі Алшынбайдың немересі, Қақабайдың
Ермағамбеті. 1975 жылы тоқсан жасқа келген әлі кәрілік жеңе қоймаған сұлу қарттың
айтуынша, Тәттімбеттің жүйрік таныған адамы Мұса мырза – ақылды, байсалды, көп
тыңдайтын, халық шаруасын жүйрік түсінген кісі. Тәттімбет оны мен құда болып, баласы
Мұсатайға оның қарындасы Шамсияны алып береді, ол екеуінен немересі Шайқы туады.
Бүріктбайдың қызы Ақбет сұлуды Қисатай алып, одан Зікен туады. Қисатай асқан
домбырашы, әкесінің тартқан күйлерін бергі заманға дейін мұрас етіп келген.
Бір қызық оқиға, Тәттімбет тек серіліктің қызығына түсіп кетпей, ол шаруашылық
жұмысына орасан көңіл бөлген. Ол Түндік өзенінің бойында әдемі қала салу үмітімен,
патша үкіметіне арыз беріп, рұқсат сұрайды. Бұл әңгіме ел аузында сұлу аңызға айналады.
Сол сияқты ағаштан үй салу ісін де жүзеге асырады. Ағасы Құттымбеттің қыстауы өзінен
алыс емес, Мыржық тауының ішінде тұрған
8
. Інісі Ырысымбеттің ағаштан тұрғызған
5
Формулярный список о службе волостных управителей, ЦГА Каз ССР, ф.374, on. I, д., 2695, Л.Л.
67-68: Д. 2691, Л. 14.
6
ЦГА Каз ССР Ф.345, oп. I, д. 101,Л.92
7
ЦГА Каз ССР; ф.369, oп. I, д.1932. л. 14-15.
8
ЦГА Каз ССР. Ф. 374, д. 2397.
25
қыстауы, ағаш үйі Дастар тауының ішінде жарқырап тұрған
9
. Оның тағы бір ғажап ісі
Қарқаралы төңірегіндегі қаптап жатқан кен орындарын зерттеп, одан металл балқытып
шығаруды өнердің бір түрі деп түсінген.
Осыған орай 1856 жылы 12 маусым күні Сібірдің генерал-губернаторы Босфортқа арыз
жазып, кен балқытып шығару туралы рұқсат сұрайды. Арызында айтқан: Сібір өлейетіне
қараған қазақ даласында ескі кен орындары орасан көп. Оны зерттеп байқаса, одан алтын,
күміс, жез, қорғасын тағы басқа түрлі металдар көп шығатыны айдан анық. Осыны іздеп
табуға, қорытып металл алуға, тау заңының ережелерін көрсетіп, пайдалануға еркі бар
екенін айтып арыз жазған. Аяғына Нұрбике-Шаншар болысының ел басқарушысы, - деп
мөрін басқан. Арыздың бұрышында сол кездегі ұлықтардың біреуі Тәттімбеттің кім екені
туралы түсінік жазады. Қарқаралы аймағының биі Нұрбике – Шаншар елінің жүз басы.
Қазір қызметтен бос. Саудагерлер гильдиясына жазылмаған, бірақ ел ортасындағы қадірі
ең күшті. 1842 жылдан 1854 жылға дейін Нұрбике-Шаншар елінің ел билеушісі болды.
Осы жылы өзінің өтініші бойынша қызметтен босатылды
10
. Демек, кен жұмысымен
шұғылдануы ел билеу ісінен босанып қалған соң ойға түскен нәрсе. Ол жылдары Шыңғыс
Уәлиханов та орнынан алынып бос қалған.
1855 жылы Орта жүзден Петерборға елші болып барғандардың ішінде Тәттімбет те бірге
болған. Солардың әр біріне патшаға таныстыру үшін сенатта отырған білетін кісілердің
жазуында Тәттімбетке ерекше oй бөліп, оның аяулы кісі екені сипатталған. Онда айтқан:
«Таттимбет избран от пяти Каракисекских волостей Каркаралинского округа,
почтеннейший би управляет Нурбике – Чанчаровской волостью с 1842 по 1854 год. С
особенным усердием и уважением в народе по своему уму и добросовестности...
пользуется особенным уважением в народе, как по благонамеренному образу своих
действий, так по значению своего отца – родоначальника Чанчаровской волости,
оказавшего немало важных услуг правительству при открытии Каркаралинского, а затем
Баянаульского округов; Брат же Таттимбета, Куттумбет Казангапов в 1826 году
участвовал в депутации, бывшей в Петербурге, имел счастье удостоиться представления
государю и награжден чином поручика»
11
. «Тәттімбет - дейді жазуда Қарқаралы
аймағының бес болыс елінің өкілі, аса қадірлі би. Ел басқаратын жері Нұрбике-Шаншар
болысы, қызметте 1844 жылдан 1854 жылға дейін. Жұмысты аса қажырмен, мол ақылмен,
әділдікпен атқарады. Өзінің кемеңгер ойымен, әкесінің беделімен ел арасында аса даңқты,
әкесі Шаншар болысындағы қазақтардың ұлы атасы, оған бас иеді. Қарқаралы, Баянаула
дуандарын ашуға болысты. Туысқаны Құттымбет 1826 жылы Петерборға өкіл болып
келген. Патшаға көрініп бақыт құшағына кірді, «поручик» деген атақ алды. Архив
мәліметтерінің суреттеуінше, Тәттімбеттің әлеуметтік ісі осындай жарқын, әрі күрделі
болған.
Тәттімбет орта бойлы, жарқын жүзді, көркем кісі болған. Сыртына киетіні алтынмен
кестелеген жарғақ тон, қыс күні қамқа тон, басында бұшпақ бөрік, аяғында көк саур етік.
Киімі қандай көркем болса, ат-тұрманы да сондай көз тартатын, сәулетті болған.
Тәттімбеттің осы бейнесін 1846 жылы Түндік өзені бойында А. Янушкевич көреді.
9
Дело о разрешении бию Нурбике Чанчаровской волости Каркаралинского окружного
приказа Р. Казангапову строительства домов на урочище Дастар 1854 г. ЦГА Каз ССР
Ф.345, oп. 1. д.1912.
10
Фридрикс. Госархив Омской области, Ф.З.Д. 3902, 2-2.
11
ЦГИАЛ, ф. 1265, оп.1855, д.27, л.л.9-10, 34-35.
26
Халық аңызының суреттеуінше де, Тәттімбеттің абыройы халық ортасында мейлінше
күшті болған, ол әділдікті сүйген. Алшынбай мен екеуі кейде өкпелесіп қалса, Алшынбай
ұзақ уақыт көріспей жүруге шыдай алмай, Тәттімбеттің үйіне өзі келіп, бас ұрып, онымен
бір ауызды болуды өзіне міндет еткен. Алшынбай қызын Құнанбайға бергенде тойды
басқарған Тәттімбет.
Тәттімбет оған бар жан-тәнін салып, тойды қызық етіп өткізуге тырысады. Көптеген
ғажайып күйлер тартады. Халықты ойын-сауықтың құшағына бөлейді. Құнанбай
Тәттіекеңе алтынмен жапқан көркем сұлу тон кигізеді.
Тәттімбет - дейді Ермағамбет, әрқашан Алтынбаймен қанаттас болған. Құнанбайдың әкесі
Өскенбайға ас бергенде ол асты басқарушы Алшынбай, Тәттімбет, Байжігіт Тана би,
Жанақ ақын – төртеуі басқарған. Ac Шыңғыс таудың өлкесінде өтпей, Қаракесек арасында
Аққойтас өзенінің бойында «Сегіз ауыл» деген жерде өтеді. Асқа үш жүздің баласы тегіс
қатысады. Күтуші он екі болыс қаракесек елі (бес бошан, Қара, ІІІоржалықпас, Қамбар).
Тәттімбет пен Жанақ ақын екеуінің басқаруымен аста неше алуан әдемі көріністер болған.
Ән шырқалған, толқынды күйлер тартылған. Жан толқитын эпикалы жыр айтылған,
балуан күрес, салдар ойыны, ат ойыны, ат жарыс, жалаңаш әйелді майданға шығару, тағы
басқалар.
Демек, Тәттімбеттің жақсы көрген дүниесі сұлулық, әсемдік, серілік. Домбыраны ол бала
күнінен әдемі тартып үйренген. Бұл мұра оған ата-бабаларынан, Шаншар елінің атақты
серілерінен мұра болып қалған. Домбыраны ол бірінші рет ағасы Әліден, әкесі
Қазанқаптың інісінен үйренеді. Тәттімбет сол жас күнінің өзінен тарихи заманнан қазақ
музыкасында сақталып келе жатқан атақты күйлер «Бозайғыр», «Саймақтың сары өзені»
(Хуан-хэ), «Азамат» (ескі күй), «Алшағыр», «Ақсақ құлан», «Ноғай-қазақ» (ескі күй),
«Кер киік» (ескі күй), «Қашқан қалмақ» (XVIII ғ.), өзі шығарған күйлер «Жылқыда»,
«Қосбасар», «Балқылдақ», «Көкейтесті», «Терісқақпай», «Сары жайлау», «Сылқылдақ»,
«Боз торғай», «Балбырауын», тағы басқалар. Тәттімбет осы күйлерді Омбыдағы қазақ
билері жататын үлкен үйде талай рет толғантып тартқан. Оның Омбыдағы жақсы
тыңдаушылары Құнанбай, Алшынбай, Мұса, Шыңғыс, Ыбырай Жайықпаев, Аққошқар,
Секербай Малгелдин, Есеней, Қазанқап, Алшынбай, тағы басқалар. Осылардың барлығы
Тәттімбеттің тартқанын орасан қадірлеп, оны бар жанымен сүйетін.
Тәттімбеттің шығарған күйлерінің ең ескісі, «Жылқыда» - атақты күй, бір жұт жылы
шығарған.
Жас жігіт Тәттімбет қыс күні жылқысын ішке (орман ішіне) айдап, найман елінің
ортасына барып тұрады. Онда жұт жоқ, жылқысы семіріп тойынады. Тәттімбеттің ол
жердегі ісі сауық құрып, елді қуанышқа батыру. Найман ортасында күйді әдемі тартатын
бір домбырашы қыз бар екен. Тәттімбет күйдің кейбір мотивтерін содан алып отырады.
Бір күні Тәттімбет пен қыз екеуі күй тартып, бірін бірі жеңе алмайды. Тәттімбет қырық
күй тартады, соның бірі «Сылқылдақ», найманның күйші қызына арнап шығарған, мәнісі
консонанс – көп үндерді бірыңғай құйылып, судың ырғағы сияқты сылқылдап шығуынан
қойылған. Демек, күйдің көп үнмен қосылып әдемі тартылуында. Сондай бір күйді
«Былқылдақ» деген атпен Есіл бойындағы бір сұлу қызға арнап шығарады. Ол өте
толқымалы, созылып былп-былп етіп шығатын кейде ақырын көтеріліп, кейде бәсеңдеп
отырады. Ойды толғандырып жай-күйіне үлкен әсер беретін күйлерінен мөлдіреп
тұратыны «Тоғыз тарау Қосбасар», «Сал Қоңыр», «Балбырауын», «Терісқақпай» бәрі де
төгіліп мөймілдеп, кісіні шабытқа келтіретін киелі күйлер. Солардың ішінде аса шарықтап
шығатыны «Сары жайлауы». Бұл байтақ сахараның жойқын толғауы, әдемі үнімен кісіні
еріксіз өзіне тартатын, терең ойлы, көңіл қуантатын, ауыз тұщитын, бақыл күйі. Мұнда
27
алысқа серпілген көркем жайлаудың шалқыған киелі суреті, оны қызықтап отырып сезгіш
адамдардың терең толғауы бейнеленген. Бұл күйді Тәттімбет дүниеден кеткен соң (1861
ж.), Ортауда Сары Тоқа Жауадан тартып, ол менің тартқан күйім деп санаған. Бірақ ту
баста шығарған Тәттімбет екені даусыз.
Тәттімбеттің күйлерін мәдени мұра етіп, көпшілікке таратушы күйшінің ардақты әрі
дарынды ұрпақтары, оның ішінде кенже інісі Жақсымбет (1829- 1919 жж.), балалары
Мұсатай, Исатай, немерелері Бекен, Зікен.
Жақсымбет – ол да атақты домбырашының бірі, ескі заманның күйлерін асқақтата тартып,
оларды қартайғанша есіне сақтап, біздің заманымызға дейін әкеліп жеткізеді. Тәттімбеттің
күйлерін елегізіте еркін тартатын домбырашылар Беген мен Зікен, Тәттімбеттің баласы
Қисатайдың ұлы, Баян тауындағы әнші Мұстафаның апасы Ақбеттен туған.
Тәттімбеттің бір ұрпағы Ахмет Ысмағұлов, Жақсымбеттің немересі. Онымен жазушы
Сапарғали Бегалин көрісіп, күйші баласы туралы бір неше жаңалықтар жазып алған.
Ахмет жас күнінде атасы Жақсымбетті жақсы білген.
- Менің атам күйші ағасын есіне түсіргенде талай таңсық нәрселерді айтушы еді. Күйші
бабамның саусағы домбыраны қалай соқса, одан тамылжып шығатын күйдің үні
толқындатып сайрай жөнелетін. Ол оның сарынына әбден батқан кезде дүниені бүтіндей
ұмытып, шалқыған ой шабытының қызығына түсетін сді. Мұны Жақсымбет немересі
Ахметке әңгіме қып айтқан.
Тәттімбеттің асқаралы күйіне бәйек болған күйшінің бірі соқыр Жомарт, қай ел екені
белгісіз. Бірақ оның тартқандары Тәттімбеттің ұрпақтары тартқандай таза емес, кемшілігі
көп болған. Тәттімбеттің ұрпақтары оны біраз сынап, кемшілігін түзеп отырған.
Революцияның алдында да, кейін де Тәттімбеттің күйлерін сәулетті етіп тартатын асқан
домбырашылар Нұркен Шыңтеміров (1870 ж. туған), Ғаббас Айтпаев (әнші, күй
тартушы), Мақат, Әбікен Қасенов. Кейінгі заманда Тәттімбетті еске түсіретін оның
жерлестері Қыздарбек, Ақан, Тұрысбек Түсіпбеков, тағы басқалар. Осылардың күйшіні
ұмытпай, оның ғажайып күйлерін көпшілікке тартып жеткізу арқылы Тәттімбетті қазір
бүкіл Қазақстан жүйрік біледі.
Тәттімбеттің халық мәдениетіне келтірген мұрасын, оның ұлы қазына, тарту екенін
бірінші рет жарқын түрде сипаттаған асқан ойшы, халықтың сүйікті ұлы Біржан сал.
«Біржан сал мен Сара айтысында» ол туралы былай айтқан:
Тәттімбет арғындағы ардагерім
Қырық түрлі күй тамызған саусағынан.
Тәттімбеттің шығарған күйлері қазақ мәдениетінің бір ұлы салты. Сондықтан ол халық
жүрегіне берік орнап, сұлулықтың ой-сананың, ізгі дүниенің бір мұрасы болып, әділетке
шақырудың, музыка өнерінің шалқып жатқан бір жойқын қазынасына айналды. Бұл
туралы Арқаның совет дәуіріндегі бір ақыны айтқан ғой:
Күйші жоқ бұл Арқада Тәттімбеттей,
Төгілткен күй толқынын бір мүдіртпей,
Сарнатып «Сары өзенді» тартқан кезде
Сұлу қыз кете алмапты бір түнетпей.
28
Осыларды бір сөзбен тұжырып айтқанда, бүгінгі қызық дәуірде Тәттімбеттің, Біржан
салдың, Құрманғазының, Ақан серінің қазақ халқының тарихына, мәдениет мұрасына,
өнер саласына келтіретін үлесі орасан зор, оны бүгінгі мәдениетті жұртымыз жақсы
түсінеді.
Сегіз сері
Тәттімбетпен қатар сахарада аты кеңінен тараған, қазақтың аяулы данышпаны Сегіз сері
(1808-1854 жж.). Біржан сал, Ақан сері туралы ойымызды тереңірек сипаттауымыз керек.
Көкшетау мен Обаған өлкесінде бірінші жарқырап шыққан өнер иесі Сегіз сері. Ол XIX
ғасырдың бнсында туып, орта кезінде қайтыс болған кісі, өмірі Тәттімбетке өте жақын. Ол
атақты сері, ақын, асқан әнші, өрнекпен сұлу дүние жасаған сиқырлы зергер. Көп өнерді
біріктіріп ұстаған дарынды жүйрік болған соң халық оны «Сегіз сері» деп атаған, ескі
дәстүр бойынша «Сегіз қырлы» өнерпаз дегенді білдіреді. Қайым Мұхамеджановтың
зерттеуінше, сегіз серінің шын аты Әлмұхаммед сияқты. Оның әкесі Бахрам ІІІақшақұлы
туып өскен жері Обаған көлінің маңайы, ашамайлы керейлерінің ортасынан, қоныстаған
жері атақты Маманай орманының іші, сол жерде сәулетті етіп жасаған байтақ қыстаулары
болған (карта Чокана).
Сегіз сері Бахрамның бес ұлының бірі. Оның Сүйін, Нәупіл, Көрпеш деген ақылды
ағалары, Қуаныш деген өзімен мектепте бірге оқыған інісі болған. Жас күнінде әкесінен
жетім қалып, атасы Шақшақ биден тәрбие алып өседі. Қадірлі атасы дарынды жас баланы
алдымен ауылдағы мектепте оқытып, жақсылап хат танытады, қазақ пен шығыс
әдебиетінің үлгілерін үйретеді. Оны бітірген соң Омбыдағы қазақша мамандар (хатшы,
тілмаш) дайындайтын Азия мектебіне түсіріп оны 1835 жылы бітіреді, орысша оқытады.
Шыңғыс Уәлихановпен бірге жүріп оқиды. Кейін Шыңғыс Құсмұрынның аға сұлтаны
болғанда Сегіз сері көп уақытын оның қасында өткізіп, ән салып, жыр айтып, тасқынды
күйлер тартады. Бірақ ресми қызметке бармайды.
Сегіз сері орысша, қазақша жақсы оқыған, білгіш, ой-санасы ашық, көңілі ояу. Оқуын
бітірген соң патша үкіметінің ұсынған қызметіне бармай, оның отаршылдық саясатына
наразылық білдіріп, дайым қуғында жүреді. Осыған орай ол сері Ниязбен бірігіп, қасына
жүзден аса сері жігіт ертіп, 1835 жылы Күнбатысқа Жайық бойына кетеді. Жолшыбай ел
аралап серілік құрады. Жайық бойында жүріп Исатай Махамбеттің көтерілісіне
қатынасады, Жайыққа арнап белгілі жыр шығарады:
Еділ – Жайық берекелі жер екен ғой
Бай ұлы бақыт қонған ел екен ғой.
Соларға басшы болған ұлы батыр
Исатай асқар таудай ер екен ғой.
Исатайдың көтерілісіне белсене қатысып, жүргенде оның патша әскерінің қолына түсіп
өлгенін жоқтап жыр шығарады:
Айырылдым Исатайдан асыл ерден
Кетті ғой судан таза, сүттен ағым.
Исатай 1838 жылы, шілде айының 12 күні Ақбұлақ өзенінің жағасында оққа ұшып өледі.
Бұл жерді Сегіз сері еш уақытта ұмытпайы, «Ақбұлаққа» арнап әдемі жыр шығарады:
Исатай тірілмесін көрді көзім
29
Жастықта жалындаған бұл бір кезім,
Үш жүзден артық сері қасыма ертіп
Сауыт киіп сайланып келіп едім.
Әннің қайыруында және айтқан:
Айналайын Ақбұлақ
Суатыңа мен келіп
Тұлпарымды суардым
Қош-есен бол Ақбұлақ
Енді сені көре алман –
деп еліне қайтады. Еліне келіп бір ғана махаббаттың құшағына батады. Серіліктің соңына
түседі. Көп уақытын шеберлік жұмысына арнайды, шеберханасында отырып зергерлерге
көмектеседі. Соңынан өзі шеберхана ашып, зергерлік өнерімен шұғылданады, неше түрлі
сұлу дүниелер шығарады. Олардың ішінде өзіне ерекше ұнайтыны өрнектелген күміс кісе,
сұлу ертоқым, әйелдерді көркейтетін әсем алқа, өңіржиек, алтыннан, күмістен құйып
жасаған сұлу сырға, толқынды білезіктер, топ-тобымен жасаған алтын жүзіктер,
сақиналар. Бұлардың барлығын сұлу қызға тарту үшін істеген. Осындай сұлу дүниелерді
қасына жүктеп, ел-елді аралауға шығады. Алдымен Торғай өлкесіне, Жайық бойына,
Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз бойын аралайды. Осы арада жүріп «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»,
«Қыз Жібек» жырларын айтып жүреді. Оның бір ғажайып жері, Сегіз сері жазған «Қозы
Көрпеш – Баян сұлу» жырының бір нұсқасы Ахмет Жантуриннің ауылында сақталып, ол
кейінірек Н.И. Ильминскийдің қолына түседі. Бүгінде ол жыр Татар Республикасының
архивінде сақтаулы тұр. Ол қолжазба Сегіз серінің қолы болу керек. Ол Қазанда он шақты
рет басылып шықты. Жыр былай деп басталады:
Жасым бар жиырмада жылым мешін,
Өлімнің кім біледі ерте-кешін,
Айтайын бес-алты ауыз құлағың сал,
Қозы Көрпеш Баянның әңгімесін.
Демек, Сегіз сері бұл жырды Омбыда оқып жүрген кезінде, жиырма жасында жазған.
Туған жылы мешін, 1803 жыл екенін көрсетеді, жиырма жасы 1832 жылды білдіреді. Сол
жырды кейін өзімен бірге алып жүріп, жырды, шежірені көп жинаушы Ахмет
Жантуриннің үйінде қалдырады.
Сегіз серінің жан күйіне толғау берген әсіресе атақты Мақпал қызға ғашық болуы. Бұл
қыз да Біржан сал ғашық болған Сара қыз сияқты өте көркем ойдың иесі. Қаратауды
қоныстаған бағаналы елінің ақылды қариясы, Бақтияр деген кісінің сұлу қызы. Ол өзі
асқан дарынды, әрі әнші, ақын, әрі шебер болған өнерлі қыз. Сегіз серімен бұл екеуінің
біріне-бірі бәйек болуы «Ләйлә мен Мәжнүннің» ғашықтығы сияқты болған. Ол ардың
бірін бірі әдемі сүйгені туралы халық ортасында ғажайып аңыздар көп кездеседі және
«Мақпал мен Сегіз сері» деген белгілі поэма айтылады.
Бағаналы елі айтатын бір аңызда:
Үш ай тоқсан болғанда мұз қатады,
Бикешті күзді күні ұзатады,
Бикешті ұзатат деп естіген соң
Арқадан Сегіз серің түн қатады.
30
Бұл аңыз Мақпалды бір мықты әкім күшпен алмақшы болғанда, Сегіз сері оған жаны
күйіп, Арқадан түн қатып шығады.
Сегіз серіні асқақтата жырлаған Арыстан ақын мен Жанқиса ақын. «Мақпал сұлу»
жырында олар Сегіз серіні қандай серпілте айтқаны мынадан көрінеді.
Сөйлесең сөз шығады лебізінен
Телегей тең болмайды теңізбенен.
Қыста Сыр, жазда Арқаның бойын жайлап
Өтіпті әсем жігіт Сегіз деген.
Сал Сегіз Мәжнүндей ғашық болып,
Бір қызды Ләйлі көріп Мақпал деген.
Ол ақындардың суреттеуінше, Сегіз сері сұңғақ бойлы, өрімдей сымбатты, топ ішінде
ерекше көрінетін әсем кісі болған. Ол әрі құйма ақын, әрі әнші, әрі қобызшы, әрі мерген,
әрі өрнек жасағыш шебер. Оның үстіне ол әлеуметтік қайраткер.
Үш жүзге атым шыққан Сегіз сері,
Атандым он жетімде қазақ ері,
Еp Сегіз ел қорғаған батыры – деп,
Үш жүздің ардақтады барлық елі.
Бір жылы Сегіз сері ұлы салтанатпен ұлы жүзде болған Төбеттің жойқын асына
қатынасып, онда неше түрлі бүгінде ұмытылған ғажайып ойындар көрсетеді. Ол асқа
Қаратау мен Шу бойынан бағаналы Бақтиярда келіп жетеді.
Сегіз серінің таңсық өнері оған үлкен әсер етеді, оған тамсана қарайды. Қасында еріп
жүрген көп серілермен, Сегізді қонаққа шақырады. Қаратау мен Шy өзенінің төменгі
алабын ескі дәуірден қоныстап отырған көп елдер қалың қоңырат, балталы, бағаналы,
оның ішінде Қарабала, Шағыр, Омбының ескі мектебінде оқыған Толысбайдың
ұрпақтары. Бәрі Сегіз серіге өте жақын елдер. Сегіз сері оларды тегіс аралап, салдық
құрып жүреді. Әсіресе Бақтиярдың сұлу қызы Мақпалға бәйек болып, оны жан-тәнімен
сүйеді. 1836 жылдың қысын Бақтиярдың үйінде өткізіп, жаз шыға қасындағы көп жігітін
ертіп Кіші жүзге аттанады ол жерде он екі ата Байұлы болысын тегіс аралап, атақты
күйшілер Дәулеткерей, Шеге мен кездеседі, олардың тамаша күйлерін тыңдап қызығына
батады. Жоғарыда көрсетілгендей Исатайдың толқуына қатынасады, 1898 жылы Арқадағы
еліне қайтады. Осы арада серілік құрып, Мақпалға барайын деп жүргенде, қызды Жабол
деген біреу тартып алып кеткені құлағына тиеді. Сегіз сері Бетпақтың даласынан көп
жігітпен өтіп, Бақтиярдың еліне келсе қыз жоқ. Оған Сегіз сері қатты өксіп, күңіренеді:
Құндағы білтелінің қу қарағай,
Үстіме сауыт кидім шыдай алмай
Достасқан үш жыл бұрын есіл Мақпал
Өзгеге кеткенің бе бір қарамай?!
Сегіз сері көп жігітін ертіп, Жабының үйін шаппақшы болады. Алдымен абайлық істеп,
бір қу жігітіне бақсының киімін кигізіп, Мақпалмен жолығуға жібереді. Мақпал оны
жақсылап танып, жан-күйінің Сегіз серіде екенін білдіреді. «Бақсыдан» Сегіз серінің
жақын жерге келіп, жатқанын естіп біледі. Ертеңіне көп қыз ертіп, пәлен жерге жидек
теруге баратынын уәде етіп айтты. Бақсы дала кезіп екінші ауылға кеткендей болады. Күні
бойы жүріп кешке қарай Сегіз серіге жетіп, Мақпалдың уәдесін айтады. Ертеңінде Сегіз
31
сері жидек теріп жүрген Мақпалды табады. Оның қасында күзетші болып жүрген төрт
жігітті қиратып түсіреді. Мақпал он бес қызды ертіп, Бақтиярдың үйіне бет алады.
Артынан Жабының кісілері қуып жетіп атысқанда, оқ Мақпалға тиеді. Алайда Сегіз сері
оларды тегісімен қиратып, Мақпал мен он бес қызды ертіп, Бақтиярдың үйіне келеді.
Аянышты жері Мақпал қансырап қалған, жазылмайды, өледі. Он бес қызды Сегіз сері
еліне қайтарады. Бәйек болған Мақпалы көзінен тайған соң, Бақтиярдың үйінде жата
алмай көп өксіген Сегіз сері Арқадағы еліне келеді. Оның аман-есен келгеніне қыр елі
қатты қуанып, үлкен той жасап, Сегіз серіні қызыққа батырады.
Сегіз сері тағы да салдық өміріне жаңа қуанышпен түседі, елден сұлу қыздар таңдайды.
Мақпал сияқты бір ақылды қыз тағы сол бағаналы елінде Елғұн деген бір абыройлы кісіде
бар екен. Ол Сегіз серіні сондай жақсы көргендіктен, оны шақырып алып, - «Мынау менің
сүйікті қызым. Осыны қалың малсыз саған қосамын» - дейді. Сегіз сері оны құп алады.
Екеуі қосылып бір көркем үй болады. Екеуінен үш бала туады – Мұстафа, Мұсабек,
Мұсайын. Серінің барлық қолжазба мұраларын сақтап келген баласы Мұстафа (1840-1899
жж.) Мұстафадан ол қолжазба Мырзай Тұяқовқа түседі (1872-1954 жж.), кейін әр кімнің
қолынa тарап кетеді. Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында сақталып
тұрған. Сегіз серінің өмірбаянын қадағалап жинаған кісі Қаратай Биғожин.
Оның бір данасын Қаратай маған да әкеліп тапсырды.
Осы жарқын мәліметтерді еске алып отырсақ, Сегіз сері де аса саңлақ, жарқын ойлы, өзі
оқыған, терең сезгіш, сұлулықты сүйген, халыққа жарқын үлгі берген кісінің бір. Мұны
«Ұлпан» әңгімесінде Ғабит Мүсірепов те солай суреттейді («атақтының атақтысы»). Бұл
кісі тегінен Ғабитке өте жақын болғандықтан ол туралы айтылатын аңыздарды есінде
берік ұстаған. Сол аңыз бойынша Сегіз серінің жүйрік ұстаздары Шәрке сал мен Нияз
сері. Жас кезінде үлгіні осылардан алған.
Сегіз серіні аса ардақтаған кісінің бірі Біржан сал.
Ол оны өзінің үлгі алған ұстазым деп таныған. Біржан:
Сегіздей асыл адам табылмайды
Халқына сыйлы еткен аса жәйлі
Керейден жүз мың әйел ұл тапса да
Еш бірі Сегіздейін бола алмайды.
Біржан сал жетпістің ішіне кіріп, ойын күңіренуге салғанда Сегіз серіні тағы да есіне
түсіріп былай дейді:
Жалғанда мұратына кімдер жеткен
Көп жақсы бізден бұрын өтіп кеткен.
Адамның асылдары сондай болар,
Дүниеден Сегіз сері, Нияз да өткен.
Ұстазы ол Сегіздің Нияз сері
Жетпіс үш мүшелінде келген жылы
Дүниені теріс айналып кетті әрі.
Сегіз серіні аса қадірлеп ардақтаған қыр қазақтары, кейде оны сәуегей әнші деп түсінген.
Ол туралы аңыздар Арқада орасан көп, оны Обағанда, Көкшетауда, Баянаулада, Ұлытау
жерінде, Қарқаралыда жиі кездеседі. Ең қызығы Баянаула аңызы «Обаған» дейтін сұлу ән.
32
Ол енді соңғы кезге дейін жақсылап айтып келген Қаныш марқұм еді. Оны шығарушы
Баянаула серілері, атақты күйші Өтебай, баласы Әубәкір, Сұр Омар, Ашубайдың Әбжаны,
Сегіз серіні ардақтаған асқан әншілер. Олардың тарихы былай еді. XIX ғасырдың 40-шы
жылдарына дейін Баянаула төңірегін қоныстайтын елдер жаз айларында Көкшетауға,
Домбыралы, Моншақтыға дейін жайлап баратын. Айдабол олардың арғы атасы (XIII ғ.)
Бұл ел музыканы, күй тартуды орасан жақсы көрген елдің бірі. Жайлауда «ерулік» жеу
үшін Обағанға барып, ондағы серілердің жарқын күйлерін тыңдап жүрген. Соның бір
Сегіз сері, оның алдына барып бас иетін. «Обаған» әнін соған арнап шығарған. Сегіз сері
оларды зор сыпайылықпен қарсы алып, өзінің асқақтатып, айтатын сұлу әндерін олардың
алдына тартады. Бұл аңыз Обаған мен Баянаула жерінде көп заман ұмытылмай жүрді.
Қаныш марқұм жас кезінде оған арнап, бір әңгіме жазып шығарды. XIX ғасырдың 40-шы
жылдары Сегіз сері Баянаула жерін көруге келіп, Шідерті, Ақкөл, Жайылма жерін аралап,
жайлауды аралап көреді. Жазды күні талай әсем қыздарды көріп оларға арнап «Қарғаш»
деген күй шығарады. Исатай мен Махамбетті есіне түсіріп, оларға арнап «Қос қыран»
күйін тартады. Ерте кезде атақты Өтеболат күйші тартқан «Тарғыл бұқа» (ескі күй),
«Қызыл қайың» күйлерін тартады. Бұл күйлерді бірінші тұңғыш рет жазып қалдырған
ғалым Шоқан Уәлиханов.
Сегіз сері атақты мерген, аңқұмар кісі болған, оның үстіне ат-сайыс, құсбегі. Бұл тек
серілерде болған әдет. 1847 жылы атақты сері қыран, бүркітке құмар болып, өр алтайдағы
наймандар арасына іздеп барады. Ол жерде «алтайдың ақиығы» деп аталған алғыр бүркіт
ел арасында көптен бері мәлім, ойы соны алып қайту. Бір атақты құсбегі ақиықтың бір
жойқын түрін тауып, оны Серіге әкеп тартады. Сері оны Обағанға әкеліп, қанша қасқыр,
қанша бұғы, қанша елік алдырғанын ел аузының суы құрығанша айтып отырады.
Демек, Сегіз серіні Алтай елі, Ертіс бойы, Шыңғыстау, Қарқаралы елі де жүйрік білген.
Мәселен Құнанбай мен Абайдың емеурінде болған Ағаш-Аяқ, Мұхаммеджан, Әлмағамбет
жақсы білген, сол сияқты Қарқаралы әншілері Қожамсүгір, Қожамжар, Тәттімбет, Сегіз
серімен Омбыда күйді бірге ойнасқан. Терісқанның әншісі Сәтмағамбет «Әупілдек» пен
«Еділбайды» шығарған, өзін Сегіз серінің мұрагері деп атаған. Сегіз серінің өз ұлы
Мұсайын (1845- I'' Ю жж.) – ол да атақты домбырашы, ескі күйлерді әдемі тартқан өнер
иесі, әкесінің толық мұрагері. Ол бір ғана күй тартуды мұра етіп қалдырмай, әкесінен
үйренген ұсталықты, зергерлікті толық мұра етіп сақтайды.
Сегіз сері Бағаналының екінші ақылды қызын алған соң, әлеуметтік іске қатынаспай, бар
жігерін еңбек жұмысына, шеберлікке, өрнек жұмысын байытуға арнайды. Оның күй
тартатын салалы саусақтары сұлу дүние шығаруға да бейім болады, қаншама әдемі
өрнектер жасап, ол Омбының қаласында көрсетіліп, кейбіреуі кейінірек музейге де мұра
болып қалады. Талай әдемі дүниелерді ол Құсмұрынның аға сұлтаны Шыңғыс
Уәлихановқа, оның баласы Шоқанға да тартты. Құсмұрын қаласындағы әдемі ағаш
үйлерді де өз қолымен тұрғызған аяулы Сегіз сері.
Демек, халықтың тарихына, мәдениетіне, өнеріне кіргізген Сегіздің үлесі айта берсе
таусылмайтын бір ғажайып іс.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БІРЖАН САЛ - Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп

text:
БІРЖАН САЛ
Біржан сал қазақ халқының өнеріне, мәдениет, тарихына жойқын ірге салған атақты
салдардың бірі Біржан сал (1834-1897 жж.). Оның туып өскен жері Көкшетау төңірегін
қоныстаған ақсары керейлер бұрынғы кен шығатын Мың-Шұқыр (Степняк) қаласының
түбінен ағатын Қожағұл бұлағының бойында тұратын ата-бабаларының қыстағында
жасаған. Өз әкесі Тұрылбай Қожағұл атасы. Ол бірталай ауқатты, абыройлы, би болған
33
кісі. XVIII ғасырдың соңындағы Уәлиханның көп билерінің бірі, Майталман - аса шешен
кісі. Оны Уәлихан екі рет баласы Аббасқа ертіп, қытайға елші қылып жібереді. Шоқан
1876-жылы Петерборда көрсетілген өнер көрмесін Қожағұлдың елші болып жүргенде
мінетін әсем ертоқымын, алтынмен өрнектеген көркем қанжарын көрсеткен. Сарамен
айтысқанда, Біржанның өз куәлігі бойынша Қожағұлда мың жарым жылқы болған. Бірақ
Біржан oн жеті жасынан салдық құрып, он жылқыны қыздарға тартуға силап, тез арада
жойып құртқан. Ол жыл сайын қасына он шақты сері жігіт ертіп, олардың атын, әдемі
киімін өзі беріп отырған. Сарамен айтысуға барғанда қасында он бір сері жігіт болды.
Он бір кісі жолдасым ертең түсте
Біржанның қарық боларсың олжасына.
Үш ұлдың кенжесі, жас күнінде еркелеу болып өскен. Ол салдық құрып жүргенде де
халықтың көзіне ерке болып жүреді.
Біржан шүңірек көз, ат жақты, орта бойлы, қара сұр кісі. Ол жас күнінен өнердің соңына
түскен. «Жат мінезді», ойын-сауық, ас, той, мерекеден басқаны білмеген. Шаруаға жәйі
болмай, оны кейін қартайған кезінде есіне түсіріп қамығады. Оның жас күнінде малды
босқа шашқанына ағалары Ержан мен Нұржан ұнатпайды. Өзге салдар сияқты Біржан да
үйленбей тұрғанда бар малын жібек пен алтын, күміске жұмсап, оларды аямай қыздарға
таратып отырған. Қызға арнаған жырларында оны өзі де ашық айтады:
Мың жарым жылқы біткен Қожағұлға
Асықша ақ жамбыны сұлуға аттым.
Біржанның бір өзгеше жері, оның қыстауы алтынның ну ортасы Мың-Шұқырдың қасында
болған. Одан шыққан көп алтынды зерттеулерге беріп, әйелді көркейтетін неше алуан
әдемі алқалар, сұлу сырғалар, жойқын білезіктер, сақина жүзіктер жасатады. Өзіне арнап
көркем сұлу алтын балдақ, алтын ер, алтын жүген, алтын шідер жасатады. Бұлар аңыз
емес, тура болған нәрсе. Оларды Біржан сал жұмысына ұстайды, ел аралап жүргенде сұлу
қыздарға таратып отырады. Олардың мазмұны сұлу қыздарға арнап шығарған әндерінде,
оның ішінде «Алтын балдақ», «Ләйлім шырақ», «Ақтентек» сияқты әндерінде суреттеліп
отырады. Ең қызық әннің бірі «Алтын балдақ» - алтыннан құйып жасаған көркем таяқ,
қызға ел аралып барғанда өзін салтанатты етіп көрсететін сұлу дүние. Жыр:
Қолыма асынғаным алтын балдақ
Мен келдім әкем керді суға жалдап,
Болғанда кешке жақын апақ-сапақ,
Алдымен шықты сәулем бейне шуақ.
Атымның шаужайынан ұстай алып,
Мен кеттім сол қалқаны сөзбен алдап.
Бір қызық нәрсе, Біржанның аса таңсық болғаны, алтыннан құйылған әсем шідері.
Ол көрші ауылға барғанда Ләйлім деген бір қыз ұрлап алып, Біржанға бермей қояды.
Біржан ол қызға арнап «Ләйлім-шырақ» деген ән шығарады. Ән көбінесе қыздың
ағаларын түйреді, әдептілік, сыпайылық жоқ екенін бетіне басады. Ән:
Ләйлім шырақ дегенде, Ләйлім шырақ.
Шідерімнің бағасы қырық қысырақ
*
.
*
Болмаса жүз мың сом.
34
Шідерімді кім алды, Ләйлі алмай
Балағы шідерімнің алтын еді.
Асығыстан барамын сұрай алмай,
Көлбай-Жанбай тыңдашы, асыл тасым.
Біте қайнап, бірге өскен замандасым
Көктен-жерден шайтан әкеткен жоқ.
Ұрлап алған өзіңнің қарындасың
Формасын шідерімнің сұрасаңыз
Іші күміс, балағы алтын, тиек басы.
Алтын шідерін жоғалтқан caл Біржан, Көлбай-Жанбай ауылында біраз ашуы келіп,
оларды жырмен аптығын қуырған.
«Айтпай» деген сұлу қызға шығарған әні де сұлу өмірдің бір көркем түрі.
Мамекем
*
, Айтпай десем күлімдейді,
Сұр жорға ат астындағы сүрінбейді.
Аққудай аспандағы жүз құбылып
Сал Біржан ән салуға ерінбейді.
Сал Біржан ел аралап жүріп, жақсы көрген Өпіш деген қызды алады. Содан Теміртас,
Асыл, Ақық деген екі қыз, бір ұл туады. Кейін кедейленген кезінде ағалары малдарынан
аздап бөліп беріп, енді ел аралауға бармайсың деп ант қояды. Біржанның іші пысады.
Келген қазақтарға бар малын сойып тауысып, малсыз қалады. Әбден іші пысқан соң
домбырасын қолына алып, қыстаудың қасындағы төбеге шығып ай далада ән салып,
отырады. Бір күні ағалары оны ұстап алып есінен адасқан деп байлап қояды. Оны Біржан
балаларына арнап шығарған әнінде айтады:
Үш жүздің ортасында Біржан едім
Бұл күнде қойды құдай шалықтатып
Теміртас, Асыл, Ақық балдан тәтті
Кем қылмай өсіріп ем Салтанатты.
Әкең ем аяйтұғын жаным ашып,
Жетсеңші білегіме арқан батты.
Бұл Біржанның үйленіп, бала туылып, тарлан бола бастаған кезінде болған оқиға. Жас
кезінде ол орасан жүйрік, өнердің соңына жарқын түскен, соның саңлағы. Тұлпар
аттарына отырып, олардың ортасында ойын-сауық базарын күшейтіп, не ғажайып әндер
шығарып, аңыз жырларды үсті-үстіне төндіріп жүрген кезі. Ол туралы өзінің кірісуінде
ашық, еркін түрде айтқан:
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Ешкімге зияным жоқ жүрген жанмын.
Кісіге өзім деген бас иемін
Өзім әнші, өзім caл, кімге зармын?!
Бір тамсанатын нәрсе, Біржан салдың әншілік қасиеті, ол оның өзіне қас, аса дарыған жан
күйінің толығуы, соның гаухар тасы.
*
Мамеке - әнші, Шыңғыс Уәлихановтың інісі.
35
Біржан эн салғанда – дейді өліп кеткен ескі әншілер әрқашан дауысын шалқыта көтеріп,
өте алысқа жеткізетін. Ол аптықпай кең толғаумен әдемі сұлу үнмен мөлдірете айтатын.
Мұны Біржанның өзі де Сарамен айтысқанда есіне түсіріп отырады.
Жан жетпес ән шырқасам өрісіне
Құданың ризамын берісіне.
Алыстан түлеп ұшқан түз құсындай,
Біржанның жұрт таң қалар сермесіне.
Аққумен аспандағы ән қосамын,
Орта жүз осыған да сүйсінеді.
Бірінші әнін аса қызықтап, оны ерекше ардақтап биікке көтерген, ойшылар Құнанбай мен
оның аяулы ұлы Абай. Біржан Сара қызбен жолығуды үш жыл бүрын есінде елес етіп
ұстаған. Бір жылы Көкшетаудан аттанып (1872 ж.), көп кісімен сонда бара жатып, бір жыл
бойы Тобықтыда, Абай ауылында болды. Біржанның Абай ауылына келуі оның өнеріндегі
бір жарқын көрініс. Ол кезде Біржан 33 жаста, Абай 28 де жас ақын. Екі ұлы кемеңгердің
кездесуі байтақ мәдениеттің, өнер саласының көркейіп өсуіне үлкен әсер етеді, тарихта бір
сирек жолығатын оқиға. Ойшылардың дүниені тануы да, әлеуметтік тұрмысты бірдей
ашық білуі де таң қаларлық нәрсе. Ол Біржанның «Жанбота», «Адасқақ» деген әндерінде
кер тартып тұрмысқа қарсылық білдірсе, Абайдың көп шығармаларында жарқын түрде
суреттелген. Біржан мен Абай бұл кездесуде көп уақытын ән мен күй төңірегінде өткізіп,
бар тілегін сол өнердің көркейіп, өсуіне мән береді. Біржан Абайдың өзі шығарған
әндеріне ерекше көңіл аударып, оны пайдалануға қызығады. Мұхтардың «Абай»
романында айтуы бойынша Абай да Біржанды өте қызықтап оған талай әдемі кеңес
береді. Жаз бойы Біржанды тыңдап, оның айту қасиетін өнершілдіктің бір биік белесі деп
біледі. Біржанды жоғары көтеріп ардақтайды. Оның алдында бір сұлу өлең шығарып,
Біржанға оқып береді:
Құлақтан кіріп бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар
Әнді сүйсең мендей сүй.
Бұл жыр Біржанның Абай алдында неше түрлі сұлу әндер айтқанының орайында туған бір
әдемі сөз. Бұл өлең әнші ағаға бір ой тірегі болып танылады. Оның сұлу құрылысына
қарап, Біржан Абайды асқан ақын, ойшы кісі деп түсінеді.
Біржан Абайдың үйінен аттанарда оны Абайдың барлық туысқандары, қыз-келіншектері
қолтығынан көтеріп, атқа отырғызбақ болады, Біржан сол жерде ат үстінде тұрып тағы да
ән шырқайды. Содан кейін оның сұраған тілегі, сендер де қосылып «Жиырма бесті»
шырқаңдар. Ол менімен қоштасқандарың болсын, ардақты інілерім – деді. Абай да оны
мақұл көріп, бәрі қосылып шырқап берді. Біржан басын иіп ілгері жүріп кетті (Мұхтар
Әуезов).
Ендігі беті Аягөз, Лeпci, Алатау, Ешкі өлместің жайлауы, сол жерде думан құрып,
Матайдың әнші қызы Сарамен қайымдасу. Бұл оқиға қазақ мәдениетінің, оның өнер
тарихының ешқашан өлмейтін бір жарқын елесі, ғажайып сурет.
Баласы Қожағұлдың сері Біржан,
Сараны іздеп шыққан әлде қайдан.
Елі керей, ұраны алтай – қарпық,
Сауықпен дауылдатып асып жүрген.
36
Сараның Жүсіпбек ақынға айтқан еске түсіруінде, бұл атақты думан күні бұрын
дайындалған. Оны көруге Матай мен Садыр елінің көп қадірлі адамдары, ақындары тегіс
жиналды. Демек, Біржан сал да, Сара да орта жүз қазақтардың арасында аты шыққан
жойқын ақындар. Оларды естіп білу бір бақыт сәулесі болып көрінген.
Сараның өз шешуі бойынша айтыс Тұрысбектің ордасында өтпекші.
Үйінде отыр едім Тұрысбектің
Бұл үйге құдай айдап дұрыс кеппін.
Қасында жеті-сегіз жолдасы бар
«Сөйле» дауысы шықты Жүніспектің.
Жүніспек айтысты басқаратын ел ақсақалы, барлық қадірлі адамдар соның маңайына
топталды.
Біржанның «Ешкі өлмес» жайлауына қалай келгенін Сара кіріспе сөзінде әдемі айтқан.
Сараны естіп жүрген Біржан анық,
Бұған да жүрген екен өнер дарып.
Құдай берген дәулетті аясын ба?
Шығыпты он бір жігіт қасына ерітіп
Серілік жас күнінен болған өнер
Пендеге әрне болса тәңірім берер.
Мың жарым жылқысы бар атасының
Келіпті отыз сегіз жасқа кемел.
Келеді он бір кісі жолдас ертіп
Дулатып түрлі-түрлі әнге салып.
Осылай әнді дулатып, Біржан сал Тұрысбектің үйінің сыртына келіп, тағы да әнді үсті-
үстіне жүйткітеді:
Бұл үйде Сара бар ма келсін бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері.
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Ауылында Тұрысбектің көрер жері.
Сараны көрген жерде Біржан махаббаттың аясына түсіп, өркендей бастады. Оның әдемі
домбырасын, әнді қалай шалқыта айтатынын Сара есіне түсіріп, аса қызыққан.
Сырлаған домбырасын қолына алып.
Ән шырқап қоя берді жүндей сабап.
Тұрды атын ұстап біреу шаужайынан,
Сөзінің білдім Біржан ыңғайынан.
Толықсып төңкеріліп, ән шырқап тұр,
Сөйтсе де шошымадым ыңғайынан.
Сал Біржан Сарамен айтысқа түскен кезде ерекше түрлене бастайды. Оны Сара өзінің еске
түсіруінде тағы былай келтіреді:
Сол Біржан домбырасын көкке сермеп,
Жіберді түрлендіріп әннен өрнек.
37
Менімен айтысуға түскен кезде,
Дауысқа салды Біржан аспанға өрлеп.
Сарамен айтысуға түсіп, шабытына келген кезде, сал Біржан өзін асқақтатып, алтайдың
Мұзбалақ ақиығымын, маған пар келетін әнші бола қоймас деп, өзін жоғары көтеріп
серпілді. Оның алысқа созылған әнінен мынадай толқынды үндер шығады:
Қазақ жоқ Біржан десе нанбайтұғын,
Дауысымның енді шықты асқан түрі.
Дәуірлеп барған сайын болмайтұғын,
Қырымға қарайтұғын тарлан кермін.
Аң алмай жерге бекер қонбайтұғын.
Айнымас қанды балақ ақиықпын
Тұяғым тиген қасқыр оңбайтұғын.
Асылмын аспандағы түз құсындай
Қаңтарда қалтылдаған тоңбайтұғын.
Алайда, Біржан Сараның көркем түрде жасалған жан күйінің қасиетін ерекше ардақтап,
оның соншалық бай жасалған дарынынан, білімпаздығын, сезгіштігін жұрт көзінше
жеткізе бағалап, оның артық туған кісі екенін төндіре айтып береді, Біржан:
Шырағым, Сара сендей тумас бала,
Шежіре туармысың сондай дана,
Қиып кеткім келмейді мен қасыңнан,
Кемітер қай жеріңді дұшмандағы.
Ұмытпай Сара сені әр уақытта,
Көрермін қайта айналып, қай уақытта?
Адамның артығы екен осы тұста
Ілеспес ақын түгіл, ұшқан құста!
Демек, Біржан сал Сара қызды жеңуді өзіне мақсат етіп қоймаған. Қайта оған бәйек
болып, махаббат құшағын ашып, қызыққан. Оның бар айтқаны Сараның бақытсыз өмірі,
соны жұрт алдында әшкерелеп сипаттау, оның тең емес жәдігөй Жаманқұлға шығып,
өмірін өксіту, Жиенқұлды топ алдында мазақтау. Сара мұны да еске түсіруінде бар
жүрегімен егіле айтқан:
Сөз айтты сонда Біржан біздің жақка,
Ұмытпан Сара сені әр уақытта,
Қайырған сөзбен жетіп есіл шіркін,
Көремін, қайта айналып, қай уақытта?
Сара қыз Біржан салды аттандырып тұрып, оған өзінің де махаббатын ашық егіліп айтады:
Сал Біржан жүріп кетті амандасып,
Екі күн арпалыстым табандасып,
Шіркінге қимағаннан жорға бердім
Басында сөйлесем де жамандасып.
Қош, Біржан, сау бол дедім сағым керім,
Ардагер сен жігітсің, алған білім.
Қашан өзің өлгенше есіл қыран,
Күнде той, күнде жиын жүрген жерін.
38
Жүре гөр ақын Біржан бізді сұрай,
Тысқары топырақтан қылса, құдай.
Аптығып, арғынсынып есерленбе,
Көзіңе қыз көрінсе бұдан былай.
Демек, Сараның өзі де Біржанға жақын болуды үміт етіп, өзге қызға бас ұрудан бас
тартуды, тілек етеді. Біржан да Сарадан кетерде ойына күшті толғау түсіп, оны қиып кете
алмай, қатты толқуда болады.
Қарайып Қара көлде қамыс қалды,
Ауылы ғашық жардың алыс қалды.
Ауылы ғашық жардың алыс қалып
Сағынғаннан қараумен көзім талды.
Біржан Сараны көп ойлаумен еліне келеді. Оны алып кетуді мәселе етіп қоймайды. Кейін
бірте-бірте ұмыта береді. Ел ішіндегі қолына алған жұмысы, жастарға үлгі беру ісін бір
көркем дүние деп түсінеді. Оларға арнап жыр шығарады:
Ер жігіт дүниені көрген артық,
Дүниеде не бар-жоғын сезген артық.
Түскендей аспан жерге іс болса да
Бел байлап, тәуекел деп, төзген артық.
Бұл ойдың ұзақ өрісін ол бірінші рет Абай мен кездескенде мәселе етіп көтерсе, енді бір
ұшын түрік қағанаты кезінде айтылатын «аспан жерге түссе де» деген ұғымды еске
келтіреді.
Әлеуметтік істі еске түсіруде көңілге сәуле түсіретін Біржанның үш әні «Егіз тауық»,
«Жанбота», «Адасқан», «Егіз тауық» әнін Біржан 1842 тауық жылы шығарған. Бұл жыл
халықты әбден күйзелткен қиын жыл. Шоқанның жазуынша патша ұлықтары халықты
аяусыз басынып, сондай ауыр халге келтіреді (Тауық жылы). Бұл жылы Біржан сал да
ұмытпай, бар қиындықты еске түсіріп ән салады:
Жұтатты ғой елімді егіз тауық,
Міне алмады жігіттер семіз тауып.
Арық атқа мінбейтін сал Біржанның,
Қоңыр шолақ мінбеді-ау, өгіз тауып.
Шақырушы ең Біржан деп атымды атап,
Мал береді Мырзалар қысырақ матап.
Айдын көлдей шалқыған қайран елім,
Әр ағаштың түбінде қалдың қатып.
Біржан өлең айтады буын-буын,
Айқайласа тігіпті әннің туын.
Қазы қарта жемейтін сал Біржаның
Тауық жылы ішті ғой жасық суын.
Әлеуметтік тұрмысты сипаттауда Біржанның бұл әнмен айтқан сөзі тарихқа жазылған
жарқын сөзбен бірдей, ғажайып ойлар. Біржанның тамаша әндерінің бірі, өзінің ел аралап
жүргенде, өзіне серік болған тұлпар аттарына шығарған әндері – «Ақсеркеш»,
«Телқоңыр», «Бурыл – тай», «Кертөбел», тағы басқалар.
«Ақсеркеш» - жүйрік ойыншы ат. Соған шығарған сұлу ән.
39
Жем жейді арғымағым «түрт» дегенде,
Аяғын жекей басар «қық» дегенде
Жерлерге үш айшылық жүріп кетер,
Аузынан жан қалқаның «оп» дегенше.
«Телқоңыр» жүйрік атқа арналған әсем ән. Телқоңыр тұлпармен сыр бойына барғанда, ат
ол жердің шөбін жемей қатты ашығады. Арқа жаққа қарай береді. Әнші оны Арқаға
қайырып жібереді.
Телқоңыр қайтып кетті елге таман
Ит-құстан барар ма екен есен-аман?
Жібердім Телқоңырды елге бар деп,
Жүруге бұл маңайда жолың тар деп,
Жаныма бағалаған жануарым
Шығардым осы әнімді саған арнап.
«Бурыл-тай» - тұлпар атқа арналған көркем ән. Біржан оның үстінде жүргенде өте сәулетті
болып, шаттанып отыратын. Ол әнді былай деп айтқан:
Таңбасы жоқ, ені жоқ Бурыл-тайдың
Сағасы өткел бермес терең сайдың.
Құба жонға жүгіртіп шыға келсем,
Жұрты жатыр өзі жоқ қалқатайдың.
Біржан қартайған кезінде қызық көрген жас дәуренін ұмытпайды, оны да лайым еске
түсіріп, ойға батады. Бұл кезде де бірталай сұлу әндер шығарған, бірақ қағаз бетіне
түспей, ел аузында аңыз болып қалған. Сондай жас күнін еске түсіру әндерінің бірі
«Жамбас сипар», «Егіз қызыл», «Ал дүние».
Ал дүние өтеріңді біліп едім
Білдірмей серілікпен жүріп едім.
Бұл күнде арық қойдан бағам кейін,
Үш жүздің сайран қылған Біржан едім
Ел кездім Кертөбелді арықтатып.
Жақсыға сөз сөйледім анықтатып.
Мәселен, Біржан салдың Құнанбаймен, Абаймен, Сарамен сұхбаттасқан күндері.
Еске түсіру әндерінің ең әсемі «Жамбас сипар». Онда да халық не заман думан құрып,
халық бұхарасына айтулы қуаныш қалдырғаны есіне келеді.
Ұшына орамалдың түйдім сусар,
Көп жылқы көк алалы көлде жусар.
Кешегі ел қыдырған есер шақта
Ән еді Біржан салған «Жамбас сипар».
Деген соң біз қартайдық, біз қартайдық
Белгісі қартайған соң серттен тайдық.
Қанекей, соны мен шыққан мүйіз
Қасына сұлу қыздың көп жантайдық.
Біржан көркем ән айтумен бірге, өткен дәуірлерден келе жатқан, сәулетті эпикалы
жырларын да қоңыр қаздың дауысындай әдемі әнмен келістіре айтып жүрді. Бұлардың
40
барлығы Біржан салдың қазақ халқының мәдениетіне, оның өнерінің көркейіп өсуіне ірге
салған әншінің үлесі болатын.
Біржан салдың мұрасын бізге әкеліп жеткізген әншілер, ақындар орасан көп, олардың өзі
ел аузында аңыз бола бастаған. Біржан салдың әндерін ең ескі айтушылар Теңіздің ақыны
Құлтума, Ақан сері, Соқыр Қапаш (Атбасар), Жарылғапберді, Балуан-Шолақ, Жаяу Мұса,
Естай, Ғазиз әнші. Бергі совет дәуірінде Біржан салдың әндерін келістіре айтушылар
Қосымжан Бабаков, Қали Байжанов, Ғаббас Айтпаев, Әміре Қашаубаев, Жүсіпбек
Елебеков, тағы басқалар. Біржан туралы әдебиет те өте бай. Оны келістіре зерттеушілер
А.В. Затаевич, А.К. Жұбанов, Б. Ерзакович, тағы басқалар.
АҚАН СЕРІ
Өмірі сұлулыққа бөленіп, Көкшенің мұнартқан тауларында, орманды сайларында,
мөлдіреген әдемі көлдерінде ерке өскен Арқаның асқан әншісі Ақанды халық еркелетіп
«сері» деп кеткен. Оның өмірі шын мағынасында сұлу ертегідей адам ойын өзіне еріксіз
тартатын, шытырман, ғажайып өмір болған. Оның шығарған сөзі қандай сұлу болса, өмірі
де сондай сұлу, қызық еді. Ақанды жүйрік білген Қоқыш қарт (1927 ж.). Ақан туралы
әдемі ойларды айтып берген шын мағынасында Шоқан Уәлиханов, өзінің ауылдасы ақын
Абдулла Айдарбеков, Науар Буланбаев. Ақанды бұл үшеуінен артық ешкім айта білмейді.
Олардың айтуынша Ақанның арғы атасы Наршөккен, одан Қарқынбай, одан Құрамса –
Ақанның әкесі, шешесі Жаңыл. Олардың қыстауы Сырымбеттің күнбатыс алабында
Қоскөл деген жер. Құрамса осы арада сауда істеп, бірталай ауқатты кісі болған. 1843
жылы Қоскөлде Ақан сері туып, шын атын – Ақжігіт деп қояды. Түсі ақшыл, ұзын бойлы
сұлу кісі болған. Он үш жасқа дейін сегіз жылдай ауылдағы мектепте Күнтеу деген
молдадан оқып, жеті-сегіз жылдан кейін араб, парсы, шағатай тілдері мен әуестене
бастайды. Әсіресе, парсы, шағатай әдебиетіне қызыға қарап, ол туралы өзін оқытып
жүрген молдамен бақасқа түседі.
Ойы тасқындап, көп нәрсені білуге құмартқан алғыр жасқа, молдакең тойғызарлық
ешнәрсе айта алмайды. Осы ретте жас Ақан молдасымен қырғи-қабақ болып, сегіз жылдан
кейін мектебімен қоштасады. Қаладан, жәрмеңкеден шағатай парсы тіліндегі кітаптарды
тауып алып оқиды. Ер жете келе білім, поэзия саласына өте үңіле қарайды, ол туралы
Мәшһүр-Жүсіп, Қасен молда сияқты әдебиеттен хабары бар ғұлама кісілермен ой
таластырады. Дегенмен, Шағатай, парсы әдебиетіне қанша қызықса да Ақан сері оның
ғұламасы болудан гөрі, ойы, жан күйі сахараның сұлу әніне, домбыраның толқынды үніне
ойыса береді. Оқуды тастасымен енді бір ғана осының соңына түседі. Серілікті тіпті жас
күнінен бастайды. Он төрт-он бес жасының өзінде шырқап салған сәулетті әндерімен жас
Ақан жұртшылық көзіне түсе бастайды. Енді біраз жыл өткен соң, ол Көкшетау
төңірегінде болып, жиылған әлеуметті өзінің толқынды әндерінің құшағына бөлейді. Ақан
серісіз өткізген ас-тойдың, ойын-сауықтың бұдан былай қызығы болмайды. Халықтың
жас әншіні ардақтап, жас әйелдің оны қызықтауы Ақанның серілікті тереңдете беруіне
үлкен себеп болады. Кигені сұлу киім, мәпелеуі жүйрік ат, қызықтауы құмай тазы, ақ иық
қыран бүркіт. Осы ретте Ақан қазақтың тарихи спортына зор мән беріп, ескі серілерше
қасына көп жігіт ертіп, ат ойнату, саят құру өнерінің соңына түседі.
Спортты таңсық ету әсіресе «Мылтықпен мергеншілік» туралы айтқан жырында ашық
суреттелген.
Мылтығы түзу болсын, өзі сырлы.
Сүйменді оғы болсын алты қырлы.
Қолында қызыл темір, қалың ауыз
41
Алысымен талғамас жақын жерді.
Мылтығы шаңқ еткенде жерді жарып,
Көздеген түп жеріне тисе барып.
Асығып жан-жағына қарап мерген,
Мақтанып бауыздайды қоразданып.
Сері дүниесін желаяқ тұлпарға, алғыр қыранға, құмай тазы жинауға салған. Сұлулықты
жаны сүйген Ақан аттың түсінің әдемі болуына да ерекше мән берген. Ол бір ыңғай боз
ат, қара ат, құла ат қатарын тізуді жақсы көрген. Түнге қарай ақ киіп боз атқа мінсе, күндіз
сұр киініп құлаға отырады, күз айларында қара киініп қара атқа мінеді. Оның аса құмар
болғаны әсіресе жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы. Бұлардың спорттық тамаша түрлерін
сыншы Ақан қалайда тауып қолына түсіре білген. Соның бірі қас тұлпарды алдына
түсірмеген Ақанның Құлагері, қанаттылардан алмағаны болмаған Көк қыраны,
аяқтыларға жетпей қоймаған Алақұмайы айқын дәлелдей алады. Серіліктің бас шарты
сұлу киіну болса Ақан оғанда ерекше көңіл бөлген. Ақан серіні көп заман қызықтап,
онымен бала күнінен бірге жасасқан Қоқыштың (1927), Жауардың, Құлыштың (1959),
тағы өзге қарттардың айтуынша, Көкшетау қазағында Ақан серідей ешкім әдемі
киінбеген. Оның қысқы-жазғы киімдері бірнешеден болған. Басына киетін пұшпақ
бөріктің өзін әсем тігетін қыз-келіншектерге әртүрлі үлгімен жасатқан. Аяғында кебіс-
мәсі кимей, жылтыр қара етік киетін болған. Қасым қарттың айтуынша: «басқа қазақ
қисық табан жылтыр етік киген емес. Оны киген жалғыз-ақ Ақан аға» дейді. Үстіне
киетіні мауыты шекпен, шапанның бірнеше қымбат түрлері, жақсы көргендері сұр шапан,
қызыл-күрең шапан, кестеленген тақыр күрең жарғақ, суық айларда кигені құлын жарғақ,
бөкен жарғақ (жауар). Аяқ киімі болмаса өзгесінің барлығы бұрынғы атақты серілердің
дәстүрін көрсетеді. 1928-1924-жылдары Мұхтар да ескі серілердің дәстүріне түсіп, Семей
көшесіне салдардың сылқым киімімен шығатын.
Ақан сері аңға шыққанда, тойға барғанда ерте замандағы Ерсайын, Манас сияқты қасына
топ әнші, әрі сері, әрі ойыншы, әрі мерген, әрі балуан алпауыт жігіттерді ертіп, сұлу қыз,
ерке келіншектері көп елді қырындап, уақытын бір ғана ән шырқаумен, ойын-сауық
құрумен өткізеді. Серіліктің бұл түрін Ақан өзінің өлеңінде айтқан.
Торыны таң асырып мінген қандай!?
Үкілеп әсемдетіп жүрген қандай !?
Тұсына қызды ауылдың өлеңдетіп,
Сыбанып ақ білекті түрген қандай!?
Ақан қалың ел ортасында ән шырқағанда сұлу қыз кестесін, зергер жұмысын, кемпір
тоқып отырған өрмегін қойып тыңдайды (Қошы). Ақан серіні әдемі тыңдаған кісінің бірі
Көкшенің шүйгін қойнауларын көп заман жебелеп, оның сұлу әндерін Арқаға таратқан
Баянауланың атақты әншісі Жарылғапберді. Ол Мұсаға еріп Сырымбетке бірнеше рет
барып, Ақанның әнін Шоқанның әкесі Шыңғыстың үйінде талай рет тыңдаған. Оның
көбін Баянауланың және Қарқаралы төңірегіне әкеліп таратады. Жарылғапбердінің өзі
оны былай деген:
Көкшетау, Баянаула жер науаны,
Елінен көктей гүлдеп шығады әні,
Жерінде Көкшетаудың көкте жатып
Толқытып Жарылғаптың салған әні.
Жарылғап ескі әншінің ардагері
42
Күйді ерттеп, әнді мінген кемеңгері.
Осы әнді Көкшетауда естідім деп,
Баянға алып келіп жайған еді.
Жарылғапберді Ақан серінің замандасы. Ақаннан үш жыл соң қайтыс болды (1916 ж.).
Шыңғыстың үйінде болған кездесулерде екі бірдей даңқты әншілердің ол үйде қатарынан
ән шырқауы бір дүние болу керек.
Сұлулықты ардақтау, оны сүю серілердің көбіне тән нәрсе. Кіршіксіз тазалықты,
сыпайылықты олар сұлулықтың бір түрі деп қараған. Абайдың, Жаяу Мұсаның,
Сұлтанмахмұттың жазуларында бұл ашық айтылған. Сыпайылық, тазалыққа аса нәзік
қараған әсіресе Ақан сері. Сұлулықты, кіршіксіз тазалықты үгіттейтін Ақан, қотыры,
сасық иісі бар кісіден қашып жүрген, кез келген үйге түсе бермеген, тек сұлу қыз, маңғаз
келіншектері бар, таза үйлерге қонатын болған. Жүн, жен, жабағы жамылатын нас, өзі
сараң байлардың үйлеріне шақырса да бармаған. Басқа бір үйге барғанда ең алдымен ол
үйдің тазалығына, төсек орын, ыдыс аяғының тазалығына ерекше көңіл қоятын болған;
егер бет-аузын кір басқан, салақ, лас әйелге көзі түссе оның дайындап жатқан асына
қарамай кетіп қалған.
Көйлегі кір болады май-май ғана,
Ұрысар байыменен таймай ғана.
Сыртына шөмішінің балшық жағып,
Салады қазанына шаймай ғана.
Бір табақтас, дәмдес болып отырған біреулердің кірлі қолын көре қалса, Жаяу Мұса
сияқты, ол табақтан бір жапырақ етті аузына салмаған. Ақан серінің бұл мінездері ол
кездегі қарапайым қазақтарға ерсі болып көрінсе де, оның негізгі осы күнгі медицина
ғылымына дәл келетін, жарқын кіршіксіз таза ойлар. Оның түбегейлі аялғысы настыққа,
надандыққа, қараңғылыққа қарсы тұрғандықты көрсетеді. Мұны кейінірек Сұлтанмахмұт,
тағы өзге қазақ жазушылары да аса өткір түрде жаза бастаған.
Жиырма бес жастарында Ақан өз елінің қызы Бәтимаға үйленіп, онымен он жылдай
тұрады. Бәтима өлген соң, Ақан жаңа түлеп ұшқан тау қыранындай, қиялға көз салып, әр
жерден тоят іздейді. Серіліктің базарына бұрынғыдан гөрі күштірек түседі, күндіз-түні
ойлайтыны сұлу қыз болады. Көп уақыт толқумен, ойланумен жүргенде, аяулы нәзік
жанның көзі даңқы Көкшетау алабына жайылған Арқаның ерке қызы Ақтоқтыға түседі.
Ақтоқты ол кездегі дала қызының ару мүсіні. Жаратылыс оған түрі мен ақылды бірдей
молынан төксе, оның ішкі мінезі де сондай сабырлы, байсалды, сыпайы болған. Ақтоқты
алғаш көргенде Ақан серінің көңіл-күйі шабытына келіп, шалқыған әндерімен өзінің
тұңғиық махаббатын жарыққа шығара бастайды. Оны жақсы түсінген ақылды Ақтоқты да
жайдары мінезімен Ақанның жүрегіне ем болатын белгілер білдіреді. Содан екеуі көңіл
қосып, аз уақыт махаббат қызығына бөленеді. Бірақ Ақтоқтымен қосылу мүмкін емес,
оған алдақашан бір мықты кісі құда түсіп қойған. Жеме-жемге келгенде Ақтоқты осыдан
шыға алмайды, дәлелді сөздерді айтып, Ақанның жалынды жүрегін суыта береді.
Ақтоқтыдан торыққан Ақан сері гөй-гөй тартып, уақытын күңіренумен өткізеді. Бірақ үміт
сәулесі одан алыстап кетпейді. Тағы да қияға көз салып, сұлу қыз іздейді. Көкшетау
төңірегіндегі Тынәлі қажы деген кісінің ару қызы Ұрқияға ғашық болады оған арнап, ән
мен өлең шығарады. Ұрқия Ақанмен көңілін қосып, оны жақсы көрсе де қиындықтар
айтып, Ақанның ұсыныстарына ашық жауап бермейді. Ақырында Ақан сері оны алып
қашады. Бірақ бақытсыздыққа қарай Ұрқия үш ай тұрып, қайтыс болады.
43
Ақ маңдай, қарақат көз сүйген сәулем,
Секілді нәзік белің сымға тартқан...
Арылдым тағдыр айдап бұлбұл құстан
Тарттым мен қайғы-қасірет бала жастан.
Онымен бірге Ақанның жақсы көрген інісі де өліп, Ақан үлкен күйзеліске ұшырайды.
Көңіл жұбатар ош нәрсе таба алмай, Ақан ескі досы Ақтоқтыға қайта оралады. Бірақ
жақын арада ол ұмытылмақ. Ескі махаббат жалыны еске түсіріп, оған бірнеше өлеңдер
шығарады, жауап қайтпайды. Алайда, Ақтоқтысыз өмірді Ақан өмір деп білмейді. Әлден
уақытта ұзатайын деп отырған Ақтоқтыны Ақан алып қашады. Бірақ онымен кетуге
Ақтоқты көнбейді. Сарымидың басында Ақанның бүйіріне пышақ салып, томардың
ішінде айдалада қалдырып кетеді. Ақтоқты ұзатылып кетеді. Махаббат дертінен құса
болған Ақан жазылып тұрған соң, оған арнап тағы да өлеңдер шығарады:
Бәрекелді Ақтоқты тапқаныңа,
Жібектен шоқ шекеңе таққаныңа.
Бұдан артық құдайдан не тілейсің,
Шолақ қасқыр түсіпті қақпаныңа.
Ақан серінің бұлай айтуы Ақтоқтының шыққан күйеуі өр кеуде атаның тұқымы екен.
Ақан сері Ақтоқтының бетіне осыны басып, оны мазақ етпекші болады. Бірақ Ақтоқтыны
сүюі тасқындай бермесе, еш уақытта сөнген емес, оны тағы мына өлеңнен көруге болады:
Ақтоқты кеткенің бе шыныменен
Бал бердің талай жерде тіліңменен.
Басыңды Сары мида кесіп алып
Өмірімше даулассамшы құныңмен.
Дарияның қайранындай қалқа бала
Зарланып ән шырқаймын үнімменен.
Сүйтіп Ақанның жанына сусын болған Көкшенің екі аруы – Ұрқия мен Ақтоқты өткінші
дәурендей өте шықты. Ақан зарлап жалғыз қалды. Күндіз-түні оның жүрегін зарығумен ой
құсасы тесетін болды. Сұлу қыздан үміт үзген Ақанның ендігі көңіл жұбатары бір ғана
оның Құлагері болды. Бұрынғы саңлақтар аруы адамды жұбатқандай: «қайғың сұлудың
құшағында, тұлпардың тұяғында, сұңқардың қияғында қалады» - деп тегін айтпаған ғой.
Махаббаттан торыққан Ақан сұлулықты енді Құлагердің әдемі мүсінінен, бөкен қабақ
жаудыраған көзінен, қаламының ұшындай әдемі құлағынан, салбөксе денесінен, бота
тірсек, алмас тұнығынан іздейді. Аузымен құс тістейтін даланың желаяқ жануары
Ақанның тарыққанда жан серігі болып табылады. Құлагер Көкшенің шүйгін бетегесінде
жайылып, оның мөлдір суын ішіп өскен қырдың тума жылқысының ұрпағы. Оның асқан
жүйрік болатынын қарауыл Елторы сыншы құлын күнінен айырып қояды. Ақан
нағашыларының ауылына келіп жүргенде оның қасындағы Елторы ойнақ салып жүрген
кер құлынға көзі түсіп қалады.
- Мынау бір болайын деп тұрған жануар екен. Бір кезде ол ұран шақыртпай қоймайды.
Жақсылап күтіңдер дейді. Керқұлынның енесін саумайды, ол бұла болып, еркімен өседі.
Оның мінезі, бәдені өскен сайын өзге жылқыдан артыла береді. Қас сыншының айтқаны
еш заманда қате кетпеген. Екі жыл өткен соң құлагердің жүйріктігі жұрт көзіне көріне
бастайды. Мұны естіген Ақанның қуанышы қойнына сыймай, дәуірлеп тұрған кезінде
нағашысына қолқа сала келіп, Құлагерді сыйға алады. Оны мәпелеп бағады, тұмсықтыға
шоқыттырмай, күнге күйдірмей, суыққа тоңғызбай, күндіз-түні төгілген әдемі жабумен
44
ұстайды. Жаз биенің сүтімен суарып, қыс сұлымен бағады. Құлагер Ақанның еркелетіп
өсірген баласымен бірдей болады. Сұлулықты жанындай сүйетін ару жан оның тұмсығын,
мөлдіреген көзін, ауық-ауық иіскеп, жалын, құйрығын тарап, жонын сипап қояды.
Екеуінің жүзара мерейі екі достың мерейінен артық болмаса, кем болмайды. Ақан сері аз
уақыт көрінбесе Құлагер жер тарпып, кісінеп, елегізи бастайды. Үстіне ертоқымы, сала
бастаса оттай жанған екі көзін Ақанға төңкере тастап, шалқыған шабытпен оны ұшырып
әкетуге құмартады.
Қас жүйрік қан майданда сыналмаса оның қасиеті қандай екенін ешкім біле қоймайды ғой.
Көкшетау мен Атбасар төңірегінде болған ас-тойда Құлагер алдына қара салмай, барлық
атақты сәйгүлік тұлпарлардың алдынан жеке қара келіп, ылғи бас бәйгені алып отырады.
Құлагердің асқан жүйріктігі бұдан былай ел ішіне дәуірлеп, даңқы Ақанның өзімен қатар
барлық Арқаға жайылады. Ақан енді оны Арқада болған кейбір атақты асқа апара
бастайды. XIX ғасырдың екінші кезеңінде Арқада болған ас-тойда Құлагерден озған ешбір
тұлпар болмаған. Құлагердің бүкіл Арқаға дәуірлеп көтерілуі әсіресе Сайдалының асына
қатысудан кейін. Бұл ас XIX ғасырдың жетпісінші жылдары да, осы күнгі Қорғалжын
ауданының жерінде, Қарақойын-Қашырлы деген атақты қоныста болған. Асқа орта жүз
бен Кіші жүздің не қаз мойын тұлпарлары қатынасқан. Олардың ішінде адай, текежаумыт,
қуандық жылқыларының не түрлі желаяқ жүйріктері бар. Олардың ішінде Арқадағы атқа
бәйге бермеген Саңырықтың құла бестісі, Батырақтың қоңыр төбесі, тағы басқалар.
Барлығы үш жүз ат. Құлагер осы үш жүз сәйгүлік тұлпардың алдынан жеке қара келіп,
Ақан серінің мақтаныш сезімін жоғары шырқатады. Жиылған әлеумет Құлагерді
тамашалап, бәрі оны көргісі келеді. Кейбіреулері Ақан серіні қаумалап, оған құтты болсын
айтқысы келеді. Бұл астың суреті, оған Құлагерімен Ақанның келуі, Есіл, Қорғалжын,
Нұра, Сарысу бойында жасаған қарттардың есінде осы соңғы заманға дейін сақталған.
Соның бір атақты атқұмар Батыраштың қызы Қалиман, 1967 жылы 90-нан асқан кемпір,
ата-мекені Шерубай-Нұра, Соқыр өзенінің бойы, бұрынғы Спас заводына жақын жерлер.
Кейін Успен руднигінде тұратын болған. Әкесі Батыраштың, ағасы Жүністің айтуынша,
олар Ақан серіні де, оның Құлагерін де аса жақсы білген. Ақан сері мен Құлагерді
ауылында, үй ішінде әкесінің әңгімелеп отырғанын Қалиман талай рет естіген.
Қалиманның айтуынша, Сайдалының асында Ақан серіні құттықтауға барған кісінің бірі
Батыраш. Батыраш Ақан серіні тек құттықтап кетіп қалмайды, оның қасында бірталай
бөгеліп, жүйрік атты жақсы көретінін айтып, оны қалай жаратып, қалай бәйгеге қосуды
әңгіме етеді. Құлагерге қызығып, оның қасынан кеткісі келмейді. Ақанның бой жеткен
қызы бар екен, одан кейін сөз тартып, онымен жуықтасуды ойлайды.
- Екеуміз де бәйге атын құмар қылатын кісіміз, дос болайық. Сенің қызың бар деп естідім,
менің ұлым бар, құда болайық. Мына Құлагерді маған қарғыбауға беріп кет! - дейді.
Батыраштың бұл сөзі Ақанның нәзік сезіміне тұрпайы болып көрінеді. Ақанның намысы
келіп:
- Әрі қызымды, әрі атымды беріп не болғаным? Үйтіп құда болғанша жәй жүргенім артық
емес пе? - деп теріс айналып кетеді. Ешуақытта мұндай беті қайтып көрмеген мықты
атаның баласы Батыраш Ақан серінің тәкаппарлық көрсеткенін ішіне кек етіп қалады.
Арада бір-екі жыл өткен соң, Ереймен тауының теріскей бөктерінен ағатын Сілеті өзенінің
бойында қырдағы алпауыттың бірі атақты Сағынайдың асы болады. Бұл асқа қырдың бес
дуан елінен 325 ат келген. Сонда көп тұлпардың алдынан Құлагер тағы да ағып келе
жатқанда, ат алдынан «қарауылға шыққан» болып тосып тұрған Батыраштың кісілері лап
қойып көлденеңнен соқтыққанда, алыстан мойын созып, танаулатып келе жатқан аяулы
Құлагер мұрттай ұшады. Соқтығушы Қараөткел қаласында алыпсатар болып тұрушы
45
саудагер Нұрпейіс Жантас баласы. Құлагерге көлденең соқтыққанда Нұрпейіс те ат-
матымен бірге құлайды. Бірақ оның аты біраз талып жатып есін жиып тұра келеді.
Жаздың ыстығында ұзақ жерден түтеп келе жатқан Құлагердің жүрегі үзіліп сол жерде
қалады. Халық Құлагерді өлтірген қаланың саудагері Нұрпейісті алқымынан алып,
билердің тергеуіне беруді сұрайды. Батыраш сыр білдірмей бұғып қалады. Одан көп дүние
алған саудагер қаланың ұлықтарын арқа тұтып, ол жердегі жазадан құтылады. Іс саяси
түрге айналады. Бірақ намысы қайнаған кемеңгер кісілер саудагердің соңынан жылпос
жігіттерді тексеріп, Құлагердің кегін алуды қауымның міндеті деп санайды. Нұрпейіс
кешке жақын Қараөткел қаласына кіріп, ноғай моласының жанынан өте бергенде моланың
ішінде бұғып отырған атақты мерген үні шықпайтын мылтықпен атып, оны қалпақтай
түсіреді. Жұрт у-шу болып жатқанша қас қарайып түн түседі. Көрдің қуысында тығылып
жатқан мерген кешке қарай өз бетімен кетеді. Кім атқанын бірер сағаттан кейін келген
полиция іздеп таба алмайды. Қаланың кейбір саудагерлері Нұрпейісті атқызған қалада
тұратын Қанжығалы Айтпай қажы деп, жала жаппақшы болады. Халық Құлагерді жыққан
Нұрпейістің өлгеніне риза болып, оны көрге қоярда: «іздегенің осы еді, енді көріңде өкір»
деп лағынет айтып тарқайды.
Ақан сері жапан түзде өліп жатқан Құлагердің басында бір күн, бір түн болып, оның
басын құшып, қабағын, көзін сүйіп, бұршақтаған көз жасымен өзінің атақты «Құлагер»
әнін шығарады:
Жануар Құлагерім қолдан кетті,
Дұшпанның қастығынан қаза жетті.
Қаржас боп, Қанжығалы, Керей, Алтай,
Қуандық, Сүйіндік боп намыс етті.
Тамам жұрт көтермекке аттанғанда
Алдынан қарсы бармай маған нетті?
Құлагерді жоқтап, мауқын басып болған соң, ертеңінде құлаған Аққұсақ көлінің
жағасында оның сүйегін жерге көмеді. Бірнеше жыл өткен соң, Ақан сері қызына ғашық
болған, өзі де ән мен өнерді қадірлей білетін Жүсіп төре, Құлагердің басына тас үйдіріп,
кішкене оба тұрғызады. «Құлагер» поэмасын жазу үстінде ойға батып жүрген Ілияс
Жансүгіров 1931 жылы бүкіл Ереймен тауын аралап, жергілікті халықтың көрсетуі
бойынша Аққұсақтың жағасынан Жүсіп төренің үйдірген тасын тауып, оған енді діңгек
қақтырады.
Құлагердің жығылған жерін ұмытпайтын еткен кісінің бірі Әшім Бектасов. О да сол жерге
биік қанаттас орнатып кеткен. Құлагер ат спорты тарихынан әдемі орын алатын құс
жануар. Ол туралы жырлар, поэмалар, халық аузында айтылатын ғажайып легендалар аз
емес. Осыларды еске алып, халықтың ой-қазынасына айналған атақты тұлпардың басына
одан гөрі де осы күнгі өскен заманға лайықты мәңгілік ескерткіш тас орнатса, жас ұрпаққа
оның тәрбиелік мәні аз болмас еді. Ондай тарихи, мәдени маңызы бар спорт түрлері еш
уақытта ұмытылған емес, ұмытылмақшы емес те. Оған жұртшылық жақсылап көңіл қояды
деп сенуге болады.
Ақтоқтыдан кейін Ақанға көңіл жұбанышы болған Құлагердің өлімі үлкен соққы болды.
Жастықтың соңында, кәріліктің алдында жүрген күйрек жанды кісіге бұл соққы кейін
үсті-үстіне қосыла береді. Құлагердің соңын ала күтімі болмаған соң, оның қыран бүркіті
мен ала құмайы тағы өледі, тұғырда байлаулы тұрған көк лашын аңға алып шықпаған соң,
балақ бауын үзіп ұшып өледі. Ақан тағы егіліп, сұңқарын жоқтап өлең шығарады.
46
Бұл соққыдан кейін, серілік өмірден түңілген Ақан онымен қоштасып, қалаға кетеді,
ислам фәлсафасының соңына түсіп, Көкшетау медресесіндегі Науаи хазіреттің дәрісін
тыңдайды. Бірақ хазірет Ақанды онша қызықтыра қоймайды, бойға біткен серіліктің алып
күші оған қарама-қарсы тұрады. Ақанды жаңадан елегізітіп жазғытұры ел жайлауға
көшерде Ақан Қоскөлдегі ағаш үйіне келіп жаз бойы онда жалғыз жатады, қасында бір
ғана ауру баласы болады. Ақанның бұлай жалғыз қалуын жұрт әлденеше саққа жүгіртеді.
Әуелі жарынан, кейін тұлпары мен сұңқарынан айырылған Ақан, тіршілікпен күресуге
өткен қиын заманда жол таба алмай, қатты қамығады, күңіренеді. Ойшы адамды жау
көріп, оған мерей көрсетпейтін қанаушы топты сынап, жалғыз жатып күндіз-түні өлең
шығарады, оны өз сарынымен шырқайтын әнге айналдырады.
Ақан жас кезінде ән мен жырды бір ғана қыздарға арнап шығарған. Бұл топқа кіретін
әндер, өлеңмен жазылған хаттар өте көп. Олардың ішінде махаббатқа тереңдетіп айтқан
шығармалары «Қыз сипаты», «Сүйген қалқа», «Біздің көңіл қайда жатыр», «Көңіл тілегі»,
«Ұрқияға», «Ақтоқтыға», «Ұзатылайын деп жатқан қызға айтқаны», «Көңіл сыры». Бұл
әнді Ақан егіле айтады:
Ей, қалқа сенің үшін жайдым торды,
Танитын кезің болды, оңды-солды.
Сүмбіл шаш, қарақат көз, жазық маңдай,
Көретін күн бола ма, бейне хорды.
«Көңіл тілегінде» Ақан қызға өте бәйек болады:
Бағаңа күнжетпестің бірі едіңіз,
Бақшада жаңа шыққан гүл едіңіз,
Сұсырдай су ішінде мекен етіп,
Ілінбей қармағыма жүр едіңіз.
Үмітім көңілімдегі бітер еді,
Артылса ақ төсіңе білегіміз.
«Сүйген қалқа» әнінде Ақан терең махаббат сезімімен толқытқан:
Серінің қалқасы бар бір басыңда,
Күн сәулесі елес беріп тұр қасыңда.
Өмірің өткіншідей өте шығар,
Қызықты көре алмассың дер жасыңда.
Ақан терең ойшы, өте сезгіш, есті, тым шешен болған кісі. Қоскөлге фәлсафалық мұрамен
ойға батып келгенде, ол бір ғана әлеуметтік мәселені алдына көтереді, мақсат етеді. Ең
алдымен ойлағаны білім, мәдениет, халық бұқарасын қалай ілгері бастыруға болады соны
толғайды. Бұл ретте көп үміт еткені халық ортасындағы білетін данышпан адамдар,
халықтың ой азығы солар. Оны Ақан сері өте терең түрде түсіндірген.
Ақыл көп таусылмайтын жанға көрік,
Бастан шыққан сөзіңе тілің серік.
Қалай айтып сөйлесең ерік өзіңде
Данышпанның айтқанының бәрі берік.
Атағы ерге шапқан кейбір сабаз,
Өзі өлсе де оның сөзі өлмек емес.
Бір мінез әрі дана, әрі шешен,
47
Қолға алса барлық жанды жарық еткен.
Фәлсафалық әлеуметтік тұрмысқа арналған жазуларында Ақанның тілі, ойы аса өткір,
тигізе айтқан. Соның ішінде бір таңсық нәрсе «Әйелдердің сипаты». Әйелдердің өркендеу
жолында келтірген қасиетін айта келіп, «Ақылды әйел адамның барып тұрған ақ маңдайы,
жұртшылықтың, үй-ішінің тірегі» деп суреттейді. Сондай ашық фәлсафалық ойларды
жастарға, жігіттерге де арнаған. Соның бір жарқын түрі «Жігіттің сипаты», «Жігіттерге»,
«Достарға», «Замандасқа» деген жырлары. Оларға арнаған сөзінде жігіт болсаң ақылды,
жарқын бол, адалдықты сүй, ой-санаңның ашық болуын ізде, ең алдымен халық
бұқарасының мұқтаждығын көруге ой бөл. «Достарға» деген жырын біраз сын көзімен
қараған. Патша заманында, кертартпа дәуірде жанкүйерлік дос табу қиынырақ болған.
«Доспын деп жүргендердің бәрі жалтақ, өсекші. Дос қайда айырылмайтын бір он жылдық.
Осымен қатар болыс пен билерді сынап олардың ел жегіштік залымдығын бетіне басады.
«Заманға қарап» деген жыры әшкерелеп айқындайды. Онда бір әділ, жаңа дүние
іздегендей болады.
Болғанда мұндай күйде заманымыз,
Жәй жатып сахарада қамаламыз.
Болыс, би ет пен шәйға мәз болуда
Қайткенде тура жолды таба аламыз.
Ақынның бір жақсы шығармасы сол кездегі адамдардың мінезін сол өз қалпында болған
кейіпте жарқыратып сипаттау. «Замандасқа» олардың барлық тобын он алты кейіпке
бөледі. Бірінші адам ақылы кең, таусылмайтын жанның көркі оның серігі өнер иесі, өзінің
білімімен, шебер қолымен халық бұқарасын бір ғана қуанышқа келтіретін ой, өнер иесі,
екінші жігіт ілгері баспайтын байлауда тұрған сияқты еш нәрсеге еркі жоқ, меңіреу адам,
үшінші жігіт өр кеуде, кеудесін жоғары көтеріп, биік таудай зорайып жүреді, төртінші
жігіт ауыр мінезді, сезімі жүйрік, бірақ заманына қарай ілгері ұмтылуды білмейді, бесінші
жігіт ақылды, өте қу, еш адамға сыр айтып отырмайды.
Ол адам терең ойлы,
Сыр айтып еш адамға бермес бойды.
Біреуге жүйрік ақыл бере тастап,
Талайдың қабыл-ғапыл сырын жойды.
Түсіріп ақ көңілді қайласына
Ішінен білдірместен бітеу сойды.
Алтыншы жігіт қарқылдаған даң бас, арсызды абыройлы кісі деп, соған бас иеді, жетінші
жігіт желдей ескен есер.
Көргенін жат адамға сыр қылып айтып,
Ішіндегі дертін қозғап бәрін шешер.
Баянсыз ұшпа бұлт секілденіп,
Дүниеден би опасыз күні кетер.
Сегізінші жігіт сегіз қырлы, бір сырлы, ашық сөзді, жарқын көңілді. Ақ иық бүркіттей
төңкеріліп, әр ісімнің қылығын танып жүреді. Олардың өзіне лайықты сөз табады.
Тоғызыншы жігіт, қоңыр бөрік, жел тұрмай қозғалмайды. Оныншы жігіт – қатын жанды
әйелі не айтса соны істейді. Он бірінші жігіт – өсекші, он екінші жігіт – кербез, сал өзінен
басқа адамды танығысы келмейді, дүние малды ойына да алмайды.
48
Ақан серінің осы сияқты фәлсафалық терең оймен айтқан толғау сөздері, өткір сыны, аса
білгіштігі кісіні толғандырмай қоймайды.
Бұны жазған кезде Ақан сері елуге келіп шар тарта бастаған, бірақ тұғырынан түспеген,
серілік өмірдің сұлу елесі оны әлі де өмірге шақырып, көңілін толқытады, жүрегіне от
сәулесін түсіріп, тағы да махаббатқа, жар сүюге үңілтеді. Қартая бастағанда Ақанның
жүрегіне бүл кезде от жаққан Көкшетау төрелерінің үш қара көз сұлулары. Ақан оларға
«Үш тоты құс» деп ат қояды. Олардың ішіндегі ең сұлуы, естісі, өзі маңғаз, өзі шешен,
айтысқа Ақанмен тең түсетін, әрі ақын, әрі әнші, ел аузынан түсірмейтін Ақанның ару
сұлуы Жамал болады. Бұл жоғарыда айтылған Құлагердің басына тас орнатқан Жүсіп
төренің қызы, Шыңғыстың немересі. Ақан серінің қыран көзі ең алдымен осы Жамалға
түседі. Жамал 16-да Ақан елу жаста.
Екеуінің жас айырмасы соншалық көп болса да, ғашықтық оты күйдірген соң Ақан шыдап
тұра алмайды. Үш тотының ішінен Жамалды «Қалқа бала» деп оның алдында үзіліп,
бәйек болады, өртенген жүрегінің назын айтып өлең шығарады.
Қыздарды мен не қылам қылаң-сылаң,
Қалайша ғашық отқа сабыр қылам.
Жаңартқан өмірімді қалқа бала
Басы жұм, ортасы миым, аяғы ләм (Жамал).
Жасы келіп қалған кемеңгер ақын, баласындай Жамалға көз салғанын жұрт қауесет ете ме
деп, көп ойланады. Жамалды тек ішінен сүйіп, оған арнап өлең шығарумен жүреді. Бірақ
жастың үлкендігі қанша тежегенмен, махаббат оты сыртқа шықпай қалмайды. Сезімі
тасқындап жүргенде Ақан Жамалға мынадай сұрақ қояды:
Тау тасты шабыт қылған ақ иықпын,
Болмайды сені ойласам ішкенім ас.
Жортқан түс секілді жіберейін,
Бұл сөздің фаһімін біл де, түндігін аш.
Ақылына далбай тастап шырғаладым,
Шабытқа келе алмасаң қылғаның қас.
Жамалдан жылы жауап алмаған соң, Ақанның жүрегі өрт болып жанады, махаббат үсті-
үстіне өртене береді. Оның Жамалға ғашық болуы не түрлі толқынды ән, өлең шығаруға
бейімдейді, оның көбін Жамалдың өзіне арнап шығарады. Соның бірі атақты «Сырымбет»
әні. Сырымбетте туып-өскен Жамалға арналады:
Ауылың қонған Сырымбет саласына,
Ғашық болдым Ақсұңқар баласына –
дейтіні Жамалды мегзеп айтқаны. Үш тотының қалған екеуі де осы Сырымбетті
мекендейтін төрелердің әдемі қыздары, Шоқанның немере қарындастары.
Серіліктің соңында жүрген Ақан әлеуметтік тұрмысқа да жиі ойысып отырған. Көпшілік
жиналған жерде Ақан жалғыз әнімен емес, өзінің ойшы, тапқыш, шешендігімен де
халыққа қадірлі көрінген. Елдің қандай білгіш адамдары бас қосса алдымен сөзді Ақанға
бастатқан, ел жиылып шеше алмаған «шиеленіскен қиын дауды» Ақан аға не айтса соған
тұрдық» деген.
49
1865 жылы Шоқан Алтын-Емелде қайтыс болғанда Ақан сері оған қатты күйзеледі.
Көкшетау елі болып әкесі Шыңғысқа естіртуге барғанда, Ақан Шоқанның адамшылық,
кемеңгерлік істерін еске түсіріп, мынадай өлең шығарады:
Дейсіз бе бұл жалғанда өлмеген бар,
Тағдырдың құдіретіне көнбеген бар.
Айырылып не жақсыдан елі жұрты
Жас төгіп, жанын үзіп, етпеген зер.
Шыңғыстың сүйер ұлы Шоқан еді,
Империя жұрттарын көрген еді.
Өнері жұрттан асқан есіл сабаз,
Оған да сапар жолда қаза берді.
Ақан серінің өмірін бұрын жүйрік білген Шоқанның інілері Махмет, Қоқыш, Мақы және
Үкілі Ыбырай болған. Қоқышты мен студент кезімде Көкшетауда кездестіріп, мұнда
айтылған ойлардың көбін сол кісіден естідім. Кейінірек Құлыш Уәлихановпен Жауардан
естідім. Ақан серіні бүгінде жақсы білетін оның жерлестері Әшімғали, Абдулла
Айдарбеков, Разия, Қапар Досмағамбетов, Қасым Жандосов. Бұлардың барлығы Ақан сері
үлгісінде тәрбие алған, арабша жақсы білетін, көзі ашық, халық ақындары. Ақан серінің
қандай аста, қандай жәрмеңкеде болғанын бұлар әлі ұмытпаған, оны көрген кісілерден
қалғандар осылар. Ақан сері қайтыс болғанда Әшімғали – 27, Разия – 25, Абдулла – 24,
Қасым – 16-да болған. Қапекең де (Қапаров солармен замандас). Ақан серінің сыртқы
келбетінің қандай болғаны бүгінгі жас ұрпаққа білу жұмбақпен бірдей. Өйткені, оның
бүгінге дейін сақталып келген не фотосы, не суреті бүтіндей болмаған соң, білу мүмкін
емес. Жұрттың айтуынша Ақан сері жас күнінде фотоға талай рет түскен әсіресе
Шоқанның ауылында оның інілерімен бірге түскенін жұрт есінде берік ұстаған. Бірақ
ондай фото сақталды ма оны ешкім білмейді. Тек терең зерттеу соңында біз Ақан серінің
бір ғана фотосын таптық. Ол фото 1868 жылы Владимир князьдің қазақ сахарасына
келуіне орай түсірілген. Князьдің қашан, қалай келгенін, оны қыр қазақтарының Ертіс
жағасында қарсы алып, үлкен той жасағанын, біз жас Абайдың фотосына берген
анықтауда сөз еткеміз.
Бұл тойда Ақан сері «Певцы и музыканты» деген топта, оңнан солға қарай төртінші болып
түскен. Барлығы оншақты ақын жыраулар, әнші-күйшілер, олардың ішінде скрипка
тартып отырған Жаяу Мұса, қобыз тартып отырған жыршы кім? Домбыра шертіп отырған
әнші Ақан сері, Жаяу Мұса – қобызшы, тағы бір қарт жыршы шәкірт балаларша жүгініп
отыр, өзгесі малдас құрып отыр. Жүгініп отыру революциядан бұрынғы ақын-
жыраулардың көбіне тән нәрсе. 1825 жылы атақты Сақау ақын Саржанның алдында
жүгініп отырып «Арқаның сары белі» деген жырды төгілтеді. Жанақ ақын Құнанбайдың
алдында жүгініп отырып «Қозы Көрпеш» жырын қобызға қосып екі күндей жырлайды.
Болат Петерборға барғанда сарай ұлықтарының алдында жүгініп отырып «Қозы-Көрпеш»
жырын бір-екі күн жырлайды («Русский инвалид»), Шоқан Петербордан елге келгенде,
Орынбай ақын оның алдында жүгініп отырып, елге келгенін қошемет етіп жыр шығарады.
Жүгіну – ту баста бас июдің түрін көрсетсе, бергі кезде ол өзінің тарихи мәнін сақтаумен
қатар, сыпайылықтың, әдеби ептіліктің, кішіпейіл мінездің түрінде айналады. Бұл түрді
көбірек қолданған халықтың сезгіш тобы ақын-жыраулар.
Ақан серінің әндерін, жазу мұраларын біздің заманға дейін айтып келген атақты әншілер
Жарылғапберді, Жаяу-Мұса, Иман-Жүсіп, Үкілі Ыбырай, Мәшһүр Жүсіп, Естай, Ғазиз
әнші, Қали Байжанов, Мұхтар Жылқайдаров, Жүсіпбек Елебеков, тағы басқалар.
|


title: ЖАЯУ МҰСА - Сал, сері екеуі де өте ескі дәуірден сақталып келе жатқан халықтың тіршілігіне көп

text:
ЖАЯУ МҰСА
Жаяу Мұса бір кезде қыр-сахараны әнімен күңіренткен атақты әнші-серілердің бірі. Және
ол тек қана әнші,сері болып қалмаған. Дүниені жақсы танып, өзі жасаған заманына терең
сын көзімен қарап еркіндікті, әділетті көксеп өткен кісі. Бұрын әділеттің ұшқыны жоқ
зұлымдық бел ең алған заманда, Жаяу Мұса жауыздықпен жалғыз жүріп алысып, бар
өмірін халық мүддесін жоқтау жолында сарып еткен, белгілі қоғам қайраткері. Жаяу
Мұсаның бұл азаматтық, адамшылық, ерлік істерін әдемі ашық суреттейтін мәліметтер
тіпті аз емес. Оны өзінің қолымен жазған айлық дәптерлері, халық жыры, архивте
сақталып келген байтақ жазулар толық сипаттап бере алады.
Бұл Жаяу өнерімен дүние кезген
Алдағы болашақтың бәрін сезген.
Қан ауыз қабандарға қарсы тұрып
Өсірмей бұл сорлыны таптап езген, - дейді халық жыры.
Жаяу Мұса туралы бұл күнде көптеген мақалалар, ұсақ кітаптар жарыққа шықты. Бірақ
олардың көбі тарихи деректерге негізделмей, бір ғана жүйрік ойдың жемісі ретінде,
жорамалмен жазылған. Сондықтан ол жазулардан Жаяу Мұсаның көп жылғы өмірінің
нақтылы шындығын табу өте қиын. Оның орнына оқыған сайын ол ардан көптеген
кемшіліктер, ойсырап тұрған қатал ерді көресің. Соның бірі Жаяу Мұсаны оның әні ана
сүтінен шықпаған кезіндегі оқиғаларымен байланыстыру, сол үшін Мұсаны он екі жылға
Тобыл қаласына айдауға жіберді деп жорамал жасау. Бірақ бұл асығыс айтылған ойлар
негізін архив деректерімен ешуақытта дәлелдеп болмайды. Бір жақсы жері бұл болмаған
нәрсеге күдіктене қарап, оны тарихи деректермен түзетуді өзіне міндет етіп қойған
зерттеушілер де шыға бастады.
Жаяу Мұсаның өмірін тарихи деректермен анықтауды қолға алушы соңғы кезде Б.Г.
Ерзакович пен жас ғалым 3. Қоспақов. Музыка тарихын зерттеуші марқұм Ахмет
Жұбанов та осы әдіске ойысып келген еді. Б.Г. Ерзакович пен 3. Қоспақов соңғы жылдары
бірталай жаңа мәліметтерді жарыққа шығарса да, оларға әлі де болса көп уақыт көз
жанарын шаршатып, архив бетіне төну керек болады. Өйткені Жаяу Мұса XIX ғасырдың
екінші жартысында қазақ даласында қатты шу көтерген кісінің бірі екенін ұмытпау керек.
Сондықтан оны білмеген кісі аз болған. Оны халық бұқарасы да, патша ұлықтары да,
ғалымдарда жақсы білген. Жаяу Мұсаны аса жүйрік білген әсіресе Ақмола мен Семей
облысының губернаторлары Полторацкий, Проценко, тексеру полиция орындары. Жаяу
Мұсаға олардың сенімсіз көзбен қарауы сонша оның басқан ізі қағаз бетіне түспей
қалмаған. Патша ұлықтарымен, оның ішінде оязбен, жергілікті әкімшілік орындарымен
аянбай күрескен Жаяу Мұса олар туралы жоғарғы орындарда халық атынан шағым-
арыздарды да аз жазбаған. Ондай арыздардың көбінде дала уалаяты басқарған генерал-
губернаторлар Казнаковтың, Колпаковскийдің, Таубенің шешімдері, бұрыштама
жазулары кездесіп отырады. Колпоковскийдің шешімінде: «Мұса Байжановтың ісіне
селсоқ қарамау керек. Тексеру жүргізу керек» - дейді.
Демек, Жаяу Мұсаның өмірін ашық, әдемі сипаттайтын жазба деректер өте көп. Бірақ
өкінішті жері терең зерттеушілер жеткіліксіз болғандықтан, ол деректер бүгінге дейін
жарық көрмей мыңдаған архивтің ішінде көмулі жатқанын көреміз. Ондай жазба деректер
екі саладан құралады: бірінші көптеген архив документтері. Бұл сегіз жұмыста кездеседі,
оның екеуі Омбы архивінде болса, қалған алтауы Қазақстан архивінде сақталып келеді.
Екінші салаға кіретіндер Жаяу Мұсаның өз жазулары, оның естелік дәптерлері. Жаяу
Мұса көзі ашық, оқыған кісі болғандықтан естелік дәптерін 1879 жылдан бастап 1925
51
жылдарға дейін жазып отырған. Мұндай дәптерлер онда бесеу болған, Олардың ішіндегі
ең тамашасы 1879 жылы жазылған бірінші дәптері. Мұнда ол өзінің 1850-1880 жылдар
арасындағы өткен өмірін жақсы айтып берген. Бұл дәптер қазір Қазан университетің
қолжазбалар бөлімінде сақталып тұр (№1288). Оған кіретін өзге жазулар:
Бірінші дәптері: 1) Баласы «Бөрібай; 2) Дүниенің жаратылған оқиғасы; 3) Олжабай
(поэма); 4) Қоңтажы әңгімесі (Ақтабан-шұбырынды кезі); 5) Қолбасылар хикаясы
(Олжабай, Едіге би); 6) Қазақ өлейеті Арқада жиналып хан сайлағаны (Абылай әңгімесі).
Екінші дәптерінде Семей облыстың санақ басқармасының хатшысы Н.Я. Коншиннің
сұрауы бойынша жазылған (1901) алты нәрсе бар: 1) Секретарға өлең; 2) Баянауылда
болған жиналыста айтылған «Нақыл сөз»; 3) Данышпан Қазы (Мың бір түннен); 4)
Байжановқа қазақтың көрсеткен сыйлары; 5) Жұлдыз (жыл мезгілі); 6) Мұсаның әйелі
Сапардың моласында айтқаны. Мұнда «Данышпан Қазымен «Жұлдыз» болмаса өзгесі
Мұсаның өз өмірімен тығыз байланысты әңгімелер. «Қазақ сыйы» деген өлеңінде Мұса өзі
туралы былай деген:
Қыс күні бүркіт салам елде жүріп
Қатын өліп ішімде арманым көп
Үйде отырып әнмен өлең айтам
Қапаға біразырақ болады сеп
Өз қыстауым Ақшоқы, елім Далба
Әнші, өлеңші тағы бар менен басқа
Ән домбыра кемшілік - деп мен естимін
Бар дейді жазу өлең Ыбырайда. (Абай)
Үшінші дәптері 1905-1910 жылдары жазылған. Бұл ең жақсы дәптері еді. Жаяу Мұсаның
ең жақсы өлеңдері осы дәптерде болатын. Ол дәптерді әншінің немере баласы Ағынтай
Мұстафин маған сыйға тартқан еді. Бірақ өкінішті жері мен Ленинградта ауырып
жатқанымда ол дәптер жоғалып кетті.
Төртінші дәптері 1911-1918 жылдары жазылған. Ол «халық композиторы Жаяу Мұсаның
күнделік дәптері» деген атпен Орталық ғылыми кітапханасында, қолжазбалар бөлімінде
№1420.
Бесінші дәптері 1918-1925 жылдары арасында жазылған. Мазмұны совет дәуіріндегі
жойқын өзгерісті, балалардың тобымен оқу соңына түскенін көрсетуге арналған. Бұл
дәптерді Жаяу Мұсаның баласы Салық Қазақстанның сол кездегі Мәдениет министрі
Темір Жүргеновқа әкеп тапсырған. Бірақ ол дәптердің кейінгі тағдыры не болғаны мәлім
емес.
Бұл екі байтақ саладан басқа атақты әнші Жаяу Мұсаның бейнесі онымен бірге жасасқан
замандастарының есінде де әдемі, ашық сақталған. Жаяу Мұсаның өмірін терең түсініп,
оның шығарған әндерін, өлең-жырларын тапжылтпай төндіре айтатын әсіресе оның
немере баласы Бошанай Мұстафин еді. Менің студент кезімде Бошанай інісі Ағынтай мен
бірге Павлодар қаласында тұратын. Мен Ленинградтан елге қайтып қырға шыққанда кей
жылдары Бошанай жазды менімен бірге өткізіп үйіне күзге қарсы қайтып жүрді. Ертіс пен
Шідерті өзеннің арасы 4-5 күндік жер. Осы ұзақ жолдың бойын Бошанай арба үстінде
отырып, бірғана Жаяу Мұсаның басынан кешірген оқиғасымен оның әндерін айтумен
өткізетін. Жаяу Мұса туралы Бошанайдың білгендерін қазір ол сияқты ешкім білмейді.
Жаяу Мұсаның дәптеріне кірген, кірмеген өлеңдерді ол толығынан жатқа айтатын, және
Жаяу Мұсаның өзі сияқты жоғары сезім толқынымен еліте, әнімен айтатын. Бошанай
52
айтатын Жаяу Мұса өлеңдерінің әлеуметтік тұрғысынан ең толқындылары «Жүкеңе»,
«Айман ұлы Аппасқа», «Бәшерденге», «Арап қашқынға» деген өлеңдері де бұлардың
бәріне тон нәрсе шырқап салған әннің ойнақы ырғақтарымен құйылып отыруы, оның
адамды еріксіз өзіне тартуы оның күшті драматизімі болатын. Мәселен
Айман ұлы бұл Аббас
Қылығың сенің еш жақпас
Құсайынмен ұстасып
Қорғалауға жер таппас.
Мұны Жаяу Мұса Аббастың жадағай мінезін көрсету үшін қан майдан халық
жиналысында төпеп айтатын. Құйылма ырғақпен шырқай берген соң, бұл он көпшіліктің
жүрегінде мәңгі ұйып қалады. Бала күнінен бұл әнге үйренген Бошанай мұны әкесінен
кем айтпайтын. Өлеңнің мазмұны – Аббас Айманов алғашқыда Мұсаға еріп Құсайынның
соңына түссе де кейін мықты болыстық тегеуірініне шыдай алмай тайқи берген. Аббастың
бұл собалақ мінезіне жаны күйген Жаяу Мұса топ алдында әшкерелеп, әнге түсіреді.
Жаяу Мұса есінде берік ұстаған әрине өзінің баласы Салық, немере балалары Мәлік,
Ағынтай – бұл екеуі де орта білімі бар оқыған кісілер, келіндері Тоғжан, Жанкүміс.
Бұлардың ішінде жүргендері тек ғана Ағынтай мен Жанкүміс. Жаяу Мұсамен көп заман
бірге жасасып, оның шалқыған әнін басынан кешірген ерлік оқиғаларын жанын сала
тыңдаған кісілер Баян төңірегінде аз болмаған. Олардың ішінде Мұсаның өмірін аса
жүйрік біліп, оның өнерін, істеген ісін мақтаныш етіп, жиналған топ алдында шалқытып
айтып отыратын дана қарияларда аз емес еді. Мұсаны жақсы білген, ондай қариялардың
менің есімде қалғандары Байдалының Мұстафасы, Арыстанбайдың Иманбегі, Жиен
Құсайын, Жәпектің Сүлеймен, Айдарбектің Ысмағы, Ертісбайдың Адхамы, тағы басқалар.
Бір кезде мен бұлардың көбімен ой бөлісіп, бала күнімде көп көргем Жаяу Мұсаны
есейген ойдың елегінен өткізуді мақсат ететінмін. Сөйтіп жазба деректермен қатар Жаяу
Мұсаның өмірін жарқын сипаттайтын деректердің үшінші саласы халықтың естелігі. Бірақ
мұны пайдалану үшін терең сын көзі керек. Өйткені Мұсаны білем деушілер өте көп,
олардың білгендері шындыққа орай келе ме жоқ па оны айырып білу зерттеушінің
міндеті.
Осы үш қайнар көзге сүйене отырып, халық композиторы Жаяу Мұсаның өмірін ашық
түрде сипаттауға болады. Келтірген деректер бойынша Жаяу Мұсаның өмірі сегіз кезеңге
бөлінеді.
1) Балалық-боздақ шағы (1835-1852 жж.);
2) Қызылжар мен Омбыда оқыған кезі (1854-1862 жж.),
3) Әскери жорыққа қатынасқан кезі (1862-1965 жж.);
4) Ел ішінде ел билеуші болған кезі (1865-1875 жж.);
5) Қашқын болып жүрген кезі (1875-1880 жж.);
6) Заң жолы мен халық мүддесін жоқтаған кезі (1880-1900 жж.);
7) Қауым жұмысынан торығып, бір ғана серілікке, аңшылыққа берілген кезі (1900-1918
жж.),
53
8) Совет дәуірі кезіндегі соңғы өмірі. Жаңадан тіршілікке ой болу, осы кездегі күнделік
дәптері (1917-1929 жж).
Біз енді Жаяу Мұса өмірінің осы айтқан кезеңіне тоқталып, оны тарихи деректермен
анықтап көрейік. Жаяу Мұса Шоқанмен құрдас, 1835 жылы туған. Оның балалық шағы
Шідерті өзенінің бойында, Қабанбай шаты деген жерде өтеді. Бұл жер кейінгі заманға
дейін «Орман ауылының ескі қыстауы» болып саналатын. Бірақ Жаяу Мұса Құсайын
болыспен тартысып жүргенде оның қол астында болғысы келмей, ескі қыстауларын
жамағайын Иманбекке беріп, өздері Далбаға көшіп келеді.
Мұсаның арғы атасы Орман ол кездегі бай кісінің бірі болған. Сондықтан олар «бай
ауылы» деп аталған. Олардың қысты күні боранда жылқы қамайтын үлкен табын
қоршауының іргесі әлі күнге дейін көрініп жатады. Бірақ, Орманның немересі Байжан мал
бақпай, салдық құрып кеткен соң XIX ғасырдың екінші жартысында бұрынғы байлық
бірте-бірте жойыла бастайды. Оны құртуға себеп болған Байжанның өзі. Ол кісі малға
қарамағаны былай тұрсын, жыл сайын топтаған жылқыны жібек сатып алуға жұмсап,
малын басқа далаға шашып отырған. Байжаның ата мұрасын бұлай шашуы Мамин-
Сибиряктың «Ақбозат» әңгімесінде жазған сюжетпен бірдей. Әкесінің бұл қылығына
наразы болған, Жаяу Мұса дәптерінде былай деген:
Білсеңіз Малқозы ұлы Толыбай
Немере Жанқозыдан би Төлебай.
Өлтірген қарақалпақ Толыбайды
Қалыпты төрт баласы шулай-шулай.
Орман мен Олжабайдан туды төбет
Бір қудай аямақ-ақ берген дәулет.
Кеңес қылар үй екен бейілі кең
Атанған жиылыста «құтты суат».
Төбеттің үлкен ұлы болды Байжан
Дәулетін қылды атаның бұлан-талан.
Не мұра жақсы атадан қалмаған соң
Ылаж жоқ барлығынан босқа айрылған.
Өзінің жүріс-тұрысын жібекпен жарқыратып көрсету ол кездегі салдардың дағдылы ісі
болған. Сондықтан денесін жібекпен тазартып, атын жібекпен арқандап қою оларға ерісі
болып көрінбеген. Байжанның малға қыңырлығы кейін оның кейбір балаларына да
ауысады.
Әкесі тәрізді оларда байлықтаң көрі ерлікті, серілікті анағұрлым жоғары ұстаған.
Мұсаның анасы Нақыш сол кездегі атақты кісінің бірі қанжығалы Сасық бидің немересі.
Кейін Жаяу Мұса Құсайынмен ұстасып жүргенде осы мықты ел нағашыларынан күш
алып, солардың қолдауымен Құсайынды ақсатпақшы болады. Қанжығалы елі бұрын
Құсайынға қарайтын Ақбеттеу баласының құрамында болатын. Жаяу Мұсаның
үгіттеуімен олар Ақбет ауданы бөлініп енді Шақша баласына айналады. Жаяу Мұсаның
өзі де қашқын болып жүргенде осы елді паналап, інісі Мұстафаны осы елдің бір белгілі
адамының қызы Тоғжанға үйлендіреді.
Жалпы айтқанда, Жаяу Мұсаның інілерінің алған әйелдері тегісімен сұлу, қолынан майы
тамған іскер, кіршіксіз күмістей жарқыраған жайдары адамдар болатын. Олардың бәрі де
болған адамдардың қызы, және бір тамаша жері олардың көбін қалың малсыз алған. Ең
ақыры Жаяудың ынжықтау інісі Қали Байжановтың алғанының өзі генерал-
54
губернатордың тілмаші болған Әбіш Нұржановтың қарындасы, яки ақын Самат
Нұржановтың апасы болатын. Қалыңсыз сұлу әйел алуды Жаяу Мұса 1864 Әулиеата
қаласынан бастады. Осы жылы Әулие атаның Қорған бегі Мырзалының Айтжан деген
қызын өзімен бірге қырға алып кетіп, Төбеттің кенже ұлы Шоқыбайға апарып береді.
Қорған бегі Әулиеата Мырзалыбек
Қызын алдым Айтжан атты мал бермей тек
Алып кеп кіші ағамыз Шоқыбайға
Жұбай қып оған бердім болған соң еп
Шоқыбай мен Айтжаннан туған Қоянкөз ең сұлу әйелдің бірі еді. Бойы сұңғақ, көзі
бөкеннің көзіндей төңкерілген, әдемі сопақ бетті ақсұр еді. Алпыстан асқанша ақ
жаулығына кіршік жолатпай, жас жігітке көзін тастап, көп заманын серілікпен өткізген.
Осы заманның отызыншы жылдарына дейін Қоякең жақсы өмірін қырда өткізіп, одан
кейін Павлодар қаласына келіп, тұрады. Қоянкөзді естіген қазақ серілерінің оны көруге
құмар болғаны кемде-кем болу керек. Оқыған азамат, әнші, серілердің Қоянкөздің үйіне
жиналып думан құрмайтын күндері болмайтын. Қоянкөзді ақын «М»-де аз уақыт
қызықтаған. Міне, Жаяу Мұсаның туыстары, оның төңірегі қандай болғанын осылардан
көруге болады. Әншіміз туыстарын ашық көрсететін әрине оның ата шежіресі. Ол мына
түрде суреттеледі.
55
Орман
Төбет
Шоқыбай Байжан Тайжан
Қоянкөз Ақтай Сәттібай
Уәли Қали Ескендір Мұса Мұстафа
Мәлік Әмір Салық Бошанай
Ағынтай
Сүлеймен Дүмбір
Омар Оспан
Олжас
Доғалақ Бекөй Шекей Көкше Көке
Жаяу Мұсадан бұрын Орман балаларының ішінде әлеуметтік іске қатынасқандары Көкше
мен Тайжан. Бұл екеуі де жақсы оқыған, көзі ашық адамдар болған. Тайжан XIX ғасырдың
орта кезіндегі белгілі би. Оның билік құрған елі Тайкелтір, Қожакелді, Жиен-Төлен. Сол
кездегі кездегі ресми қағаздарға ол кісі «Би Тайжан Төбетұлы» деп қол қойып отырған
12
.
Көкше Шымырұлы және оның баласы Бибас орысша жақсы оқыған кісілер. 1850 жылдары
Қызылжарда таможный ашылғанда пысық кісі Көкшені сонда тілмаш етіп жіберді.
Көкшенің Қызылжарда болғаны кейін Жаяу Мұса үшін үлкен тірек болды
13
. Одан бұрын
12
Ф. 374, ОП. I, Д. 5273/л. 30, 32, 34, 41-41 об.
13
Ф. 374, oп, I, Д. 5273, л. 37 об.
56
Көкше қырдағы ел билеушілер қатарында істеген
14
. Осындай туыстары болған Жаяу Мұса
қандай қиындықты басынан кешірсе де далада қалмаған. 1842-1852 жылдар арасында ол
ауылдағы мектепте оқып, арабша хатты толығынан біліп, өз ойын қағаз бетіне түсіруге
жеткен. Мұсаның араб жазуын білуіне көп еңбек сіңірген әсіресе оның ағасы Тайжан
«молда». Мұса үш жасқа келгенде анасы Нақыш қайтыс болып, өгей шешенің қолына
қарайды. Бірақ ағасы Тайжан оны бәйбішесі Сәтбала екеуі кішкене Мұсаны
жетімсіретпей, өз қолдарына алып, тәрбиелейді. 16 жасқа келген Мұса ауыл мектебінен
бір талай білім алып, дүниеге ашық көзбен қарай бастайды. Жас тоқалмен елігіп кеткен
сал әкеден онша қызық көре алмай, Есіл-дерті Қызылжарда жатқан туысқаны Көкшенің
үйіне қарап, елегізе береді. Ағасы Тайжан да «сонда барып оқып өнер үйреніп» қайтуға
ақыл береді. Осылай елегізіп жүргенде, Жаяу Мұсаның еліне Аягөзден Қызылжарға бет
алып бара жатқан сауда керуені кездеседі. Жаяу Мұса ешкімге айтпай осы керуенмен
ілесіп Қызылжарға тартып кетеді. Бұл оқиға 1879 жылғы Қазан дәптерінде тап осылай
жазылған (Үйінен өнер іздеп кетті қашып). Жаяу Мұсаның Қызылжарға қай жылы
барғанын ашып айту қиын. Бірақ 1854 жылдан кейін емес, бір екі жыл бұрын болу мүмкін.
Өзінің айтуынша 17-18 жастарында барған. Он жылға таяу осы Қызылжарда Көкшенің
үйінде жатып орысша оқиды. Таможный мектебінде ме болмаса басқа мектепте оқыды ма
ол арасы әлі белгісіз. Оны анықтау үшін әлі көп архивтің бетін ақтару керек. Қазына
мектебі болмай жеке меншік мектепті оқыса оны білу өте қиын. Бірақ орысша оқуы анық.
1924 жылы Жаяу Мұсамен кездескенде «Қызылжарда Көкшенің үйінде жатып орысша
оқыдым» - деп, өзі айтып отыратын. Жаяу Мұсаның Қызылжарда орысша оқығанын
қырдан барған кісілерге Көкшенің өзіде кейінірек әңгімелеп отыратын болған.
Баянауладан Қызылжарға барған кісілердің Көкшенің үйіне соқпайтын болмаған. Әсіресе
Қызылжарға айдалған кісілер Көкшемен оның баласы Бибасты қалайда тауып олардан
қалай босанудың ақылын сұрайтын болған. Ондай айдауда болған Ораз Шәуке Төкеннің
баласы. Ораздың айтуы бойынша Бибас зарыққан кісілердің атынан орысша арыз жазып
олардың ісінің жеңілуіне үлкен көмек көрсететін болған. Баян ауладан барған Ораздан
Бибас Жаяу Мұсаның жайын көп сұрап отырады. Жаяу Мұсаның Қызылжарда орысша
оқығанын айтып отырады. Жаяу Мұсаның Қызылжарда орысша оқығаны оның орысша
сөйлеуінен, әдемі сауатты жазуынан көрініп тұрады. 1924 жылы мен оның үйінде
болғанымда 90-нан асқан әдемі қарт: «без пропуска не допущу» - деп есігін жауып,
қалжыңдап біраз тұрып, содан кейін көзінің жасын мөлдіретіп, құшағын жайып иіскей
бастады. Менің келгенімді оған жүгіріп барып хабарлаған келіні Жанкүміс еді. Жаяу
Мұсаның орысша жазып жақсы сөйлейтіні дала өлейетін билеген ұлықтардың бәріне
белгілі болған. Жазған арыздарының кейбірінде «өзім хат білмегендіктен басқа кісіге қол
қойдырдым» дегенге патша ұлықтары нанбаған. Оған қысқа екі мысал келтіруге болады.
«Муса Байжанов умеет писать не только по-киргизски, но и по-русски»
15
. В деле пять
прошений, написанных лично Мусой Байжановым по-русски, первое и третье прошения
подписаны, якобы за его неграмотностью, другим человеком. Но он был известен властям
как грамотный человек и его почерк был узнан чиновниками канцелярии губернатора»
(тағы сонда).
Демек, бұл айтылған орысша білімді Жаяу Мұса бір ғaнa Қызылжар қаласында алып,
кейін Омбыда болған кезінде оны толықтыра түседі. Бірақ Қызылжардан Омбыға қай
жылы келгенін кесіп айту қиынырақ. Ол туралы ешбір документ жоқ. Дегенмен, шамалап
айтқанда Жаяу Мұса Омбыға елуінші жылдардың соңы мен алпысыншы жылдардың бас
14
Ф. 345, оп, д. 2230, л. 335 об.
15
ГАО, ф.З, оп. 8, д. 12788, л. 19.
57
кезінде келуі күдіксіз. Омың Омбыға келуі де туысқаны Көкшенің ақылымен оның
жәрдемінсіз болмауға тиісті. Өйткені Көкшенің Омбымен байланысы аз болмаған.
Омбыда қызмет істейтін таможныйдың кісілері, қазақ офицерлері, оқушылар Қызылжарға
келгенде оның үйінде болмай кетпеген. Көкшенің сондай байланысы болған кісінің бірі
Сұлтанғазы Уәлиханов. Тегінде Көкше інісі Жаяу Мұсаны осы Сұлтанғазыға жібергені
байқалады. Жаяу Мұсаның өзінің айтуынша Омбыға келісімен ол осы Сұлтанғазыны
тауып, оның үйінде жатып, шүйіркелесіп дос болып кетеді. Осы жақындасудың
нәтижесінде кейін ол Сұлтанғазыға еріп Польшаға барды. Онымен бірге Черняев
экспедициясына қатынасады. Польшаға барудың себебі сол кездегі болған үлкен саяси
оқиға поляктардың 1863-1864 жылғы шаруалардың көтерілісімен байланысты болған.
Патша үкіметі халықаралық қауым пікірін ушықтырмау мақсатымен бұл көтерілісті сапта
тұрған негізгі әскермен жаншымай, оның бұратана халықтардан құрастырған жеңіл
қосындармен баспақшы болады. Осы ретте Тобол қаласында, Орынборда, Уфада, Қазанда
«өз тілегімен» барушылардан қосын түзеп, оларды басқаруға жас офицер Сұлтанқазы
Уәлихановты тағайындайды. Қосынның негізі Тобол қаласында ұйымдасқан. Оны
ұйымдастыруға Сұлтанқызы Тоболға аттанғанда Жаяу Мұса онымен бірге барып
Польшаға жіберетін әскердің қатарына қосылады. Халықаралық саясатта поляк Достарыңызбен бөлісу: |