title: ҚАҚПАНДЫ ҚАСҚЫР - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
3. ҚАҚПАНДЫ ҚАСҚЫР
Қаңғыбас қасқыр жортып шапқылады,
Қу лепсі түртіп оны жатқызбады.
Жесе де құнан қойдың құйрық майын,
«Мен тойдым» деген сөзді айтқызбады.
Жұтығып жын соққандай жолға шықты,
Басқадан өзін-өзі санап мықты.
Құныққан бұл көкжалға тура келіп,
Адасқан бір тоқтыны алып шықты.
Тоқтыны жайғастырды жалғыз өзі,
Мақтанып, жан біткенді көрмей көзі.
Шапқылап келсе біреу осы сәтте,
Тұрғандай қорықпастан жайнап жүзі.
224
225
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Тоқтының жарты етіне анық тойды,
Жартысын ертеңіне алып қойды.
Жүруге әлі келмей іші сыздап,
Жатуға ыңғайланды жазып бойды.
Бір түлкі қой етінің иісін сезді,
Қасына қасекеңнің жетіп келді.
Құйрығын бұлғаңдатып, күлімсіреп,
Ауысқан еттің барын көріп білді.
—Қасеке, таныс едім сыртыңыздан,
Ерлік іс келеді дейтін қолыңыздан.
Көзіммен көріп тұрмын қайратыңды,
Қайтпаңыз осы түскен жолыңыздан.
Жақтырмай қасқыр тұрды түлкі сөзін,
Алартып бір қарады ақты көзін.
—Кет, қазір өлмей тұрып жаның барда,
Көмілмей тұрғаныңда келген ізің.
—«Ақыл—дос, ашу—дұшпан» сенсең, тақсыр,
Ежелден ел білетін атың қасқыр.
Қасыңа жолдас етіп мені де ал,
Көріп кел, барып келді маған тапсыр.
Осындай тату тұрып хас болайық,
Өлгенше айрылмастай дос болайық.
Әзілқой, күлдіргі сөз менде болса,
Қаһарлы батырлық іс сізге лайық.
Ойланып қасқыр тұрды аз кідіріп,
Көнуге ыңғайланды сыр білдіріп.
Түлкінің екі көзі етте болып,
Құйрығын бұлғаңдатып тұр телміріп.
15-0184
226
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түлкінің алдауына қасқыр ерді,
Сақтаулы еттен аздап жұлып берді.
—Қалғанын жесең, түлкі, өлесің,—деп,
Көрсетті көметұғын қазып жерді.
—Келгенше сен боласың осы жерде,
Мен кетем жолаушылай сонау елге.
Қайталап тағы айтам, тыңда, түлкі,
Өлсең де мына еттен алып жеме!
Сүйтті де қасқыр кетті ұзақ жолға,
Қуанып түлкі қалды «түс» деп торға.
Артынан қарап тұрған түлкі «досты»,
Жалма-жан қалған етті алды қолға.
Жеп жатыр олжа етті іштей күліп,
Тойғаннан іші-сырты болды тұлып.
«Іздеген шопан болса, есітсін» деп,
Қояды бар дауыспен кейде ұлып.
Есітіп түлкі даусын шопан келді,
Көмулі қойдың етін бұ да көрді.
Қасқырдың қолға түсер жолын байқап,
Білдіртпей көрді қазып, қақпан құрды.
Сұм түлкі қақпанды да көріп жатыр,
Қасқырдың түсетінін біліп жатыр.
Қасқырды шопан соғып ала қойса,
«Барлық ет менікі» деп, сеніп жатыр.
Сандалып бір күндері келді көкжал,
Бұл жолы табылмады өрістен мал.
Ашыққан қасқыр көзі етте болып,
Түлкіден сұрап жатыр ел-ақуал.
226
227
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
—Етіңіз сол күйінде, ашқаным жоқ,
Ұрлар деп өткіншілер жатқаны жоқ.
Осындай жасқа келіп жалған сөзді,
Қасеке, нансаң маған, айтқаным жоқ.
Ашыққан қасқыр тұрды етке қарап,
Түлкі де тұрды ішінен: «А, Құдайлап».
Жақындап етке ауыз қойған кезде,
Қақпанға түсті аяққа қойған кезде.
Сол кезде жетті шопан тап қасына,
Түлкі де шығып тұрды дөң басына.
Алысып қақпаныменен жатқан кезде,
Ашулы шопан ұрды қақ басына.
4. ҚАРА ҚОҢЫЗ
Жер жүзін қоңыз қаптайды жаз,
Бір боққа қырық елуден қонбайды аз.
Кетеді бірінікін-бірі алып,
Еркелеп енелеске еткендей наз.
Біреуі қуып барып алысады,
Тым тату өзге жерде, мұнда араз.
Таласып тап Уалидың сарқытындай,
Етеді өте құрмет, көп ағызаз.
Итеріп бірін-бірі, тыраңдатып,
Қылады бір мереке өзіне саз.
Бәрін де жеңгеннен соң, жөнеледі,
Бір мықты домалатып алып сарбаз!
Бір жерге көміп оны, жайластырып,
Қуанып, қожырайып болады мәз.
228
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бұлайша мың дағы бір боқ жияды,
«Қыс болса, боламын ба,—деп,—мұқтаж?»
Мың боғын бұрын көмген таба алмайды,
Көп қарап, шаршап-жүдеп шабандайды.
Қыс болса, жалғыз боқтың жартысын жеп,
Ендігі жаз болғанша амалдайды.
Мысалы, сол секілді бұл күнгілер,
Дүние үшін бірін-бірі ата, аңдайды.
Әлдісі әлсізінен тартып алып,
Ақ малын оныменен арамдайды.
Қыс қатты болған жылы қырып алып,
Сып-сидам басын сипап алаңдайды.
Он шақты ешкі менен қойды бағып,
Тон киіп, тамақ ішпей жалаңдайды.
Ақыры ат, атанның бәрін құртып,
Аяғы, өгіз мініп, салаңдайды.
Жинаған өліп-талып мал-мүліктің,
Ешбірін іздеп-тауып ала алмайды.
Адамға, кәне, жолдас болғаны мал,
Бұл қалай ара тұрар, келсе ажал?
Қоңыз да осы өзіміз айтып жатқан
Және де осылайша бар бір мысал:
Дарияның Мәһит атты ар жағында
Жазира, Бағыбақ деген бар еді арал.
«Жайылып жазы-қысы жүретұғын
Бір бөлек ат бар онда»,—деді ошал хал.
«Иісі тезегінің ол аттардың,
Жұпардың иісіндей,—деп айтады,—дәл».
Есітіп қоңыз біткен бұл жақтағы,
«Кел, соған барайық!» деп ұшады, ал!
228
229
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Арада ай мен апта өткеннен соң,
Бойлары божырайды болып дел-сал.
Қарны ашып, күш пен қуат құрыған соң
Бәрі де бұлайынша ойлар қиял.
«Бағыбақты барғанменен табамыз ба?
Иә, таппай, құр далада қаламыз ба?
Кешегі кең далада тастап кеткен,
Тиюші еді таудай тезек дарамызға.
Әр жерден аяқ аузы үңгір қазып,
Тасып ек күн-түн толып шарамызға.
Бір боқ та бұл арада көрінбейді,
Осынша олжа етерлік қарамызға.
Қанағат қолдағыға қылмаған соң
Мініки, кірді аштық арамызға.
Қадірін қара қидың білмеген соң,
Жатқаны жер күңіреніп наламызға.
«Қонысқа қайтайық» деп қарар жасар,
Қатын мен зорлық етпей баламызға.
Аянбай әуелгіден парлап ұшар,
«Боғы көп, барайық,—деп,—саламызға».
Жете алмай, жолда шаршап бәрі де өлер,
Өлмеске қоңыз қайтіп тапсын өнер?!
Сопысын сол сияқты бір паралар,
Кемді күн дін жолына көңілін бөлер.
Жөнінен ақыреттің айтса үгіт,
Жас ағып көздерінен, дөңгеленер.
Шарттарын шариғаттың сұрамаққа,
Қысы-жаз жатпай-тұрмай жортып, желер.
230
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Молда ұстап, мешіт салып, намаз оқып,
Қаріпке қорыққанынан қайыр берер.
Бұзылып өз-өзінен тұзсыз еттей,
Істерін істеп жүрген зиян көрер.
Ібілістің еріп анық алдауына,
Дүниенің қайтауылдап соңына ерер.
Әуресі екі дүниенің болып бірдей,
Қоңыздың осы айтқан кері келер.
5. ТӨРТ ДОС
Болады бақ, ықпалдың бірлік кілті,
Болмайды бір болғанның жаннан үміті.
Мысалды мұндайынша еттім өлең,
«Халықтың қолданар,—деп,—қайбір ұлты.
Ертеңің өтіп кеткен заманында,
«Дұшпанның қалмайық,—деп,—табаныңда».
Тасбақа, түлкі, қарға, киік—төрті
Дос болады бастарының аманында.
Сыйласып шын көңілмен бірін-бірі,
Болмады ойларының татау, кірі.
Бір күні киік ауға кез кеп қалып,
Шырмалып шыға алмайтын болды түрі.
Қарқылдап көре сала қарға ұшты,
Келді де түлкіге айтты осы істі.
—Япырай, енді қалай қыламыз,—деп,
Түлкі де түйіп қабақ, бұзды түсті.
Түлкі айтты:—Мен қашайын болып ақсақ,
Соңымнан сен дағы ұш жорта қақсап.
230
231
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Ау құрған адам мені көре қойса,
Қуалар қызыққан соң оны тастап.
Ертіп кел тасбақаны, қисын ауды,
Кетейік алдап ертіп адам жауды.
Жатқанда киік ондай ауға оралып,
Жарамас жүруіміз кезіп бауды.
Деді де, ақсай басып қашты түлкі,
Түлкінің тұтынарлық тәсіл-мүлкі.
Киікті қойды да аңшы мұны қуды,
«Ұрып ап етейін,—деп,—көпке күлкі».
Кідірмей тасбақаға қарға келді,
—Аңшының ауын барып қи,—деді,—енді.
Ес кетіп есіткеннен, тарбаяқтап,
Ала алмай сасқанынан қалды демді.
Тышқаннан тасбақаның бар еді досы,
Жоқ еді іні бірақ маңайда осы.
Соны «алып келейін» деп тұра ұмтылды,
Тарбаңдап тас пен құмға тиіп төсі.
Қарға айтты:—Ебедейсіз, үлкен ішің,
Жетуге жеделдетіп келмес күшің.
Тышқанды өзім барып әкелейін,
Қия бер ауды барып, өтсе тісің.
Тарбаңдап тасбақа да келіп жетті,
Қарға да бара сала тышқанды ертті.
Екеулеп, әрлі-берлі ауды қиып,
Берген соң босанды да киік кетті.
Өлімнен киік кетті болып бостан,
Солардай жәрдем, көмек тиіп достан.
232
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Береке болмай қалмас қай күнде де,
Бірлікпен осылайша басты қосқан.
6. ҚОЙ МЕН ҚАСҚЫР
Сөйлесең, таба алмайсын сөздің ізін,
Шықпайды дегеніңдей шыңғыр мен ызың.
Бұл күнде әдебиеттің жолын білген,
Советтік білімді көп ұл мен қызым.
Жыр етем бір мысалды шама келсе,
Ой, шіркін, оңдырамай оны білсе.
Кестесі келіспесе, кемеңгерлер,
Ақынға анық бір сын—біреу күлсе.
Қой менен қорқау қасқыр дос болыпты,
Бірігіп екеуі бір қос болыпты.
«Ешкімге сені досым, тигізбеспін»
Дегенмен, қойдың көңілі қош болыпты.
Достығы екеуінің болды мұндай,
Талайды жейді қасқыр түнде сондай.
Қасқырдың бұл қылмысын айтпауға
Қой уәде берді еткен ісін ондай.
Жегізген жиырма тауық, біреу келді,
Қойыңнан қасқыр жайын сұрап білді.
«Бас баққан мен бір қойың,—деді,—жуас,
Қасқырды көрмедім»,—деп қойың күлді.
—Кім біледі мені дағы жеп кете ме,
Кездессе қассыз қасқыр, тек кете ме?
Сөзіне қойдың қанып қайтты адам,
«Япырмай, қасқырға,—деп,—кек кете ме?!»
232
233
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Қасқыр да жатыр еді інде бұғып,
Кеткен соң адам, қасқыр іннен шығып.
Аш өзі, арсалаңдап жөнеп берді,
Жорыққа жортып қасқыр жүнін жығып.
Сол түнгі жорығында дым таппады,
Келер күн тыныштанып ол жатпады.
Сүйкеніп соға берді әр бұтаға,
Қайтсін ол бір күн, бір түн нәр татпады.
Дым қоймай бар құйрығын алды жұлып,
«Достығың қайда?» деді қойың тұрып.
—Достықты бір тоюға сатасың ба?
Жағдайсыз жаман екен қолды ұрып.
Достығым менің еткен қайда кетті,
Жемекке мені дереу қойдың бетті.
Біреуге сынатуға барасың ба?
Ақ едің ерлігі бар, бұздың кетті.
—Көп сөздің керегі не,—деді қасқыр,—
Қолыңнан келсе, мені сен де састыр.
Құйрығын жеп болған соң басқа жағын,
Жеңіне зейін қойды қара басқыр.
Достықты тойтарып тік кетті бұзып,
Болған соң бұзбай нетсін өте бұзық.
Қасекең қорқаулықпен тыңламады,
Жеп қойды қалдырмастан ләпсі қызып.
Іс етпеді қаперімде досқа лайық,
Демеді достың көңлін қош қылайық.
Дос болған қойын жеді тамағы үшін,
Мұндайдан айлақ ерлер бос тұрайық.
234
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ізімен қой иесі келді жетіп,
Қасқырың інге кіріп алған бекіп.
Қасқырды қақпан құрып, ұстап алды,
Қой иесі іс етеді енді кетіп.
Терісін тірідей тез алды сойып,
Қасқырды қой етіне алған тойып.
Жалаңаш етіп салып, өртеп отқа,
Күйгені сонша, көзін алды ойып.
Босаңдап қойдай жуас қор болмаспыз,
Мысалы, қасқырдай боп зор болмаспыз.
«Тек жүрген—тоқ жүреді» деген анық,
Тек жүрсек, ешкімге де қол болмаспыз.
Қасқырдай қара кеуіл атанбайық,
Достықтың апатына шатылмайық.
Бір жейтін тамақ үшін бұзып достық,
Қақпанға, абайлаңдар, матылмайық.
Ерлерім, етпеңдер іс ләпсің үшін,
Досыңа дұрыс болсын еткен ісің.
Қасқырдай көз ойғызып һәм сойғызып,
Кетпесін түсіп отқа күйіп күшің.
7. ҚАМАУДАҒЫ ЖОЛБАРЫС
ПЕН ШОШҚА
Жолбарыс шошқаменен болды тұтқын,
Ызамен мүлде бұзған мінез құлқын.
Талқандап темір торды быт-шыт қылып,
Жолбарыс бұзып шықты ақыр бір күн.
234
235
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Жолбарыс шошқаға айтты:—Шықпаймысың,
Күшің бар, темір торды сықпаймысың!
Тамағың тоқ болғанымен, бостандық жоқ,
Дүниеге емін-еркін шықпаймысың.
—Бостандық не, сен маған айтып тұрған,
Ішер тамақ үй емес жатып тұрған.
Орным жайлы, тамақ тоқ, уайым жоқ,
Сөзіңнің керегі жоқ шатып тұрған.
Шаттық, тоқтық, денсаулық, бас бостандық,
Бұлар болса бәле емес аштық, жоқтық.
Бостандыққа өзгеше баға бермес,
Шошқадай құры ойлаған қарын тоқтық.
Жақсы адам сөз сөйлесе, идіреді,
Өсиет, үлгілі сөз білдіреді.
Қарғадай харам затқа көзін салмас,
Көлдегі көк мойынды ілдіреді.
Ағында жел қайықтай қалқытады,
Жұпардай иісі шығып, аңқытады.
Жетелеп көз, көңілді ықтиярсыз,
Денеңді май жегендей балқытады.
Өзін-өзі көтеріп күмпиеді,
Үрген қарын сықылды дүмпиеді.
Бар мақтаны—ішінде толған боғы,
Боғы кетсе, бүгелеп сүмпиеді.
Түлкі ойлар: «Түнде жүрем, ешкім көрмес,
Жүнімнің қызылдығын ешкім білмес».
Айлалы болғанменен, ақылы жоқ,
Із бенен қақпан барын ойлап білмес.
236
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түрлі түс көңіліңді құбылтады,
Бірін сүйіп, бірінен суытады.
Түрі басқа болғанымен, іші бірдей,
Сыртқы бояу адамды ұрынтады.
Ақымақ адам қарайды бояуына,
Бойы оңса, жолығар қаяуына.
Алас ұрған қу нәпіс қаратпайды,
Удан ащы бәленің таяуына.
Келеді ойлап айтсаң, сөздің көркі,
Ойсыз сөз құлағыңа тиер дүрпі.
Ойлап айт, ойнап айтсаң да деген рас,
Ойлаумен табылады сөздің кілті.
8. ҚАСҚЫР МЕН ТЫРНА
Бір қасқыр сапар шекті елден жырақ,
Ас таппай неше күндей қалды жарап.
Жемтіктің бір тоғайдан исін сезіп,
Бір күні келе жатыр соған қарап.
Қасқырдың кім білмейді қомағайын,
Кеулінен жемтік көріп кетті уайым.
Келді де бір сүйекті салды ауызға
Шетінде бөлегірек жатқан дайын.
Шайнамай сол сүйекті жұтып қалды,
Тамақтан сүйек жүрмей тұрып қалды.
Алақтап дем ала алмай қысылған соң,
Қасекең жан-жағына көзін салды.
Қақалды сүйек жүрмей тамағына,
Болмады әртүрлі еткен амалына.
236
237
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Жанынан күдер үзіп тұрғанында
Көрінді көз ұшында жалғыз тырна.
Тырнаны шақырады ишаратпен,
Мәнісін баяндауға тиышы кеткен,
Ойлайды: «Бұл тұрғанда тіл алмас,—деп,—
Кеуілін жұмсатайын алдап еппен».
Бұрынғы қателікті былай қойып,
Тырнаға жалынып тұр кішілікпен.
—Тырнажан, дүнияда ұмытпаймын,
Құтқарсаң мені қазір осы дерттен,
Білуші ем арғы атаңды, тырна, сенің,
Дүнияда кім бар еді онан өткен?!
Ежелден олқылық жоқ нәсіліңде,
Көз салып байқап тұрсам арғы түптен.
Баласы атайының сіз бір асыл,
Сыртыңнан жүрміз әзір зор үмітпен.
Біле алмай не етерін сандалақтап,
Алдыңа ағаң келді сүйек кеткен.
Тырнажан, не қылсаң да енді өзің біл,
Айдынның шалқары едің көпке жеткен.
Өзіңе Құдай оңлап жолықсам деп,
Жүруші ем тілектес боп мен де көптен.
Есітіп мына сөзді тырна тасты,
Қасқырдың тамағына тықты басты.
Суырып сүйекті алып тастағанда,
«Уһ» деп, сонда қасқыр көзін ашты.
Құтқарған зор бәледен тырнасына
Қасекең көрсетпей тұр ықыласты.
238
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
«Еңбегін бер!» деп тырна сұрап еді,
Қасекең сау күндегі әнге басты.
—Қой, тырна, ойын ба осы, шын ба,
Қажауға мәжүн жоқ қой сені мұнда.
Ақы алып көрінгеннен дәндеп қапсын,
Ақымақ ойнаймын деп әуре қылма.
Мен саған олжа болғандай ерің бе едім?
Құтқардың сөзім сыйлап, ерінбедің.
Салғанда тамағыма таз басыңды,
Мен шайнап, басыңызды кемірмедім.
Көрінбей шапшаң жоғал көзіме енді,
Түсініп айтқан достық сөзіме енді.
Аш қасқыр неше күндей дәм татпаған,
Ұялмас тап беруге өзіңе енді.
Есітіп мына сөзді тырна сезді,
Етпес деп қасқыр ондай ойламас-ты.
«Садақа бастан құлақ» деген сөз бар,
Бейшара қалбалаңдап тұра қашты.
Қиссасы қасқыр, тырна болды тамам,
Мінездес қасқыр менен кейбір адам.
Басына жұмыс түсіп қысылғанда,
Жалынып-жалпаяды келіп саған.
Құтқарып ол бәледен жіберген соң
Болмайды оған кісі сенен жаман.
Мысалы отқа өртенген мүлкіңдей-ақ,
Қайырып зия кетеді оған қылған.
Қайырды қарап істе адамына,
Қаралас өзің менен шамалыға.
238
239
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Қасқырдай қара жүрек залымдардың
Кетпеңіз түсіп кетіп тамағына.
9. БҰЛБҰЛ МЕН ЕСЕК
Бір күні бұлбұл құсты есек көрді,
Қасына сөз айтпаққа жақын келді.
—Сыртыңнан «сайрағыш» деп
халық
мақтайды,
Тыңлайын біраз, достым, сайра!—деді.
Кім білсін мұнан былай көрерімді,
«Сайра!» деп тағы саған келерімді.
Мен тұрмын өзім естін сынамаққа,
Мақтаудай бар ма екен деп өнеріңді.
Есектің сөзін бұлбұл қабыл алды.
Құлағын салып есек тұра қалды.
Дауысын әлде неше жүз құбылтып,
Бұлбұл құс не әдемі әнге салды.
Бұлбұл тұр түрлі-түрлі әнге салып,
Сайрайды бірде нәзік, бірде анық.
Даусындай сыбызғының алыстағы,
Құлаққа кейбір даусы келді талып.
Біресе шыңылдаған ащы дауыс,
Шекеден өте жаздайды құлақ жарып.
Сан мақұлық, қыбырлаған құрт-құмырсқа,
Тыңлады орны-орнында тұра қалып.
Сайрады бірде ақырын, бірде қатты,
Кейде ысқырып, кей кезде таңдай қақты.
240
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Жел тынып, құстар қойып шулағанын,
Қойлар да күйісін тиып, тыңлап жатты.
Көрсетіп бар өнерін болды бұлбұл,
Есекке жақынырақ келді бұлбұл,
Есек тұр екі көзін айырмастан.
«Есегім, ұнай ма?» деп тұрды бұлбұл.
Сонда есек жауап айтты бұлбұл құсқа:
—Өнерлі бар ғой әнпаз әрбір тұста.
Солардың барлығы да әдемі әнге,
Тауықтың қоразындай болмайды ұста.
Айтайын мен бір сөзді, бұлбұл шырақ,
Тыңдаңыз ылтипатпен салып құлақ.
Тауықтың қоразынан ән үйренсең,
Сайрар ең мұнан көрі артығырақ.
Бұл сөзге жәбірленді бұлбұл қатты.
Көп тыңлап онан ары тұра алмапты.
Құдайым сынатпасын есекке деп,
Пыр етіп ұшыпты да кетіп қапты.
Ал енді мұнда қандай ыбырат бар,
Есектей іс істейтін надандар бар.
Асылды жасықпенен айырмайтын,
Дүниеде бар емес пе не жамандар.
10. ОРМАННАН ҚАСҚЫР КЕЛДІ
ЕЛГЕ ҚАШЫП...
Орманнан қасқыр келді елге қашып,
Алақтап не қыларын білмей сасып.
240
241
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Артынан бір топ адам итін қосып,
Айқайлап келе жатыр шапқыласып.
Жалынып қасқыр сонда мышыққа айтты,
Жерінде бір ауылдың душарласып.
—Мышықжан, бұл жердегі жұрттан қандай,
Жау қуып келе жатыр арттан қалмай.
Айта гөр, қайырымды бір ер болса,
Тасалап мені жаудан құтқарғандай.
—Бара ғой,—мысық айтты,—қоян көзге,
Жігіт кем ер кеуілді онан өзге.
Адамды анау-мынау сол тоқтатар,
Аузының еті бар ед сөйлер сөзге.
Мышықжан барғанменен ол жасырмас,
Жеп едім бір ту қойын өткен күзде.
Иесі анау үйдің Көпберген бай,
Жақсылық жамандықты көп көрген бай.
Кей пейіл қонаққа бір жайлы кісі,
Жатсаң да ауырламас бірнеше ай.
Мысықжан, барғанменен ол жасырмайды,
Оның да ту сиырын жеп ем талай.
Бара ғой олай болса Қорамысқа,
Жігіт кем ер кеуілді онан ұста.
Адамды анау-мынау сол тоқтатар,
Жалғыз-ақ тоны келте, қолы қысқа.
Мысықжан, барғанменен ол жасырмас,
Жеп едім ту биесін былтыр қыста.
Білмедім сілтерімді енді қайда,
Барып көр қисық басқа анау сайда.
16-0184
242
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Болғанмен басы қисық, өнері көп,
Әртүрлі табылады онан айла.
Мысықжан, барғанменен ол жасырмас,
Жеп едім бір түйесін өткен айда.
—Мен қайран,—мысық айтты,—істеріңе,
Залалдан басқа нәрсе істедіңіз бе?
Байдың семіз, кедейдің арығы да,
Тиіпті байқап тұрсам тістеріңе.
Залалгер жұртқа тегіс болып әбден,
Енді не іздеп жүрсің үстеріңе.
«Нені ексең, соны орасың» деген сөз бар,
Ор енді егініңді піскенінде.
11. ҚАНШЫР МЕН БӨДЕНЕ
Бір қаншырға айтыпты бөдене кеп:
—Сен үшін қатты уайым қыламын,—деп.—
Солаңдаған байқұстың ұшуға олақ,
Бір күні кетеді ғой тұрымтай жеп.
Қаншыр айтты:—Қаупім жоқ тұрымтайдан,
Шықпаймын қалың қамыс, қопа-сайдан.
Мен сендей жалтаң жерге оттамаймын,
Тығылған соң мені алып жейді қайдан?
Бөдене айтты:—Қамасын тыныс емес,
Босқа арықтап жүргенің дұрыс емес.
Айламен-ақ алғызбай кетіп жүрміз,
Тұрымтайың біздерге жұмыс емес.
Жүз құбылып қуланып, жылпалақтап,
Таңырқатты қаншырды өзін мақтап.
242
243
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
—Тілімді алсаң, екеуміз дос болайық,
Маған ерсең, жүрейін жаудан сақтап.
Аңқау сорлы бір қудан алды сабақ,
Бөденемен дос қылды құлқын, тамақ.
Жау міндеті мойныңда бөдененің,
Екеуі емін-еркін қырда оттамақ.
Қыраңға шығып алып оттап жүрді,
Беттегелі мырғайға әбден кірді.
Тегінде, бөдененің айтқаны рас,
Тарлауға жайылған соң шын семірді.
Бір қырға шығып еді оттай-оттай,
Сырқырап келе жатыр бір тұрымтай.
Бөдене көре салып бұға қойып,
Қаншырға хабар қылды бұқ деп ойбай.
Жалма-жан бұға қалды қаншыр батыр,
Жер еді панасыздай шөпсіз тақыр.
Екеуі тыпыр етпей жатса дағы,
Тұрымтай тұп-тура келе жатыр.
Бөдене әр айланы көп ойлады,
Бір түрлі сол арада еп ойлады.
«Тұрымтай соны көріп алып кетсін,
Қаншырды ұшырайын» деп ойлады.
—Қойыпты бұл тұрымтай бізді көріп,
Мен қашсам, кетер едім бір бұлт беріп.
Сен ертерек қашпасаң, құтылмайсың,
Бұл сені алып жейді тура келіп.
Мендей тарғыл емессің, бараңдаусың,
Қыбырлап, тыныш жатпай алаңдайсың.
244
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ерте ұшып бір қамысқа тығылып бақ,
Бұл жерде жатып аман қала алмайсын.
Аңдамай алдауға еріп қаншыр ұшты,
Тұрымтай оны көріп тым құнысты.
Қанатының қаққаны көзге ілінбей,
Адым жерге жібермей қағып түсті.
Бөдене ұшып жыпылдап кетті алысқа,
Дос болыңыз осындай алдамышқа,
Қасындағы қаншырды қанға бояп,
Өзі барып тығылды бір қамысқа.
Қамыста жатып алды қылмай қауып,
Құтылды досын беріп, айла тауып.
Қонғаның бөдененің көрген біреу,
Жүгіртіп сол араға келді шауып.
Бөдене жатыр еді қыбыр етпей,
Қарап жүр шыр айналып көзі жетпей.
Ат басып бөденені жаншып кетті,
Жазасын о да тартты аман кетпей.
Жігіттер, осы сөзге құлағың сал,
Басыңда миын болса, мұны ұғып қал.
Алды-артын ойламаған аңқауменен,
Алдампаз, арам достан ғибрат ал.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АҚЫЛШЫ ТОРҒАЙ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
12. АҚЫЛШЫ ТОРҒАЙ
Бір адам жүреді екен тұзақ құрып,
Бір торғай ұстап алды сүйтіп жүріп.
«Балаларға сатайын» деп ойлапты,
Торғайды жазып алып ұстап тұрып.
244
245
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Сонда торғай сөйлепті адамдайын:
—Босатсаң, үйретемін байлық жайын.
Азар болса сатарсыз үш тиынға,
Мен саған бір пайдалы сөз айтайын.
Бұрын дағы саттың ғой талай құсты,
Қане, сонан қаншалық пайда түсті?
Тоймақ түгіл, бүйірің шыққан да жоқ,
Харекет деп ойлама мұндай істі.
Айтайын үш ауыз сөз, ұғып алсаң,
Өз обалың өзіңе ұқпай қалсаң.
Соны білсең, есепсіз бай боласың,
Мал табуға айла сол, тілге нансаң.
Алғашқы сөзді айтамын қолда жүріп,
Онан кейін қораға қой қондырып.
Екіншісін сол жерде ұқтырайын,
Ең соңғысын айтамын талда отырып.
Тұзақшы қуаныпты осы сөзге,
«Келдім ғой,—деп,—бақ қонар жақсы кезге».
Аузынан босатпаққа уәде берді,
Алдаса, торғай көп деп мұнан өзге.
Торғай айтты:—Әрқашан аңдағайсың,
Орынсызға өтірікке нанбағайсың.
Ойланбай алдау сөзге сене көрме,
Тегінде шынның жолын қамдағайсың.
Бұл сөзді тұзақшының көңлі ұнады,
Торғайды бір дуалға қондырады.
—Алғашқы бұл сөзіңді әбден ұқтым,
Екінші сөзің қандай?—деп сұрады.
246
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Торғай тұрып айтады тамға қонып:
—Өткен іске өкінбе ыза болып.
Кеткен қайтып келмейді кейігенмен,
Құр жүдейсің ішіңе қайғы толып.
Соны айтып ұшып қонды биік талға:
—Боламын неге тұтқын сендей шалға.
Бар еді он мысқылдай гауһар тасым,
Айрылдың соны ала алмай алдағанға.
Гауһарды саған бермей кеттім алдап,
Ұстауға қолың жетпес енді қармап.
Мұны алсаң, әлем асқан бай болушы ең,
Ала алмай өкініште қалдың зарлап.
Торғайдың алдағанын сонда біліп,
Тұзақшы өкінеді қайғы қылып.
«Құдай берген асылдан айрылдым» деп,
Жылайды өз сақалын өзі жұлып.
Сонда торғай айтады:—Ей, надан, мас,
Тым ұғымсыз екенсің, ақымақ нас.
Үш мысқалдық денем жоқ, кішкентаймын,
Қай жеріме сияды ол гауһар тас?
Әуелі, қисынсызға нанба дедім,
Алдау сөзге бойыңды салма дедім.
Екінші, өткен іске уайым жеп,
Емі жоқ қайғыға қалма дедім.
Орынсыз өтірікке сонша нандың,
Өткен іске өкініп қайғыландың.
Үшінші, сөзді саған үйретпеймін,
Алдыңғы екі сөзді ұқпай қалдың.
246
247
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Соны айтып торғай кетті аспанға ұшып,
Шал қалды дел-сал болып қайғы қысып.
Сол торғай үшіншіде не айтпақ еді,
Соны тап есті болсаң, ойға түсіп.
13. ҚАСҚЫР, ТҮЛКІ, БӨДЕНЕ
(І нұсқа)
Бір қу түлкі болыпты жұртты құртқан,
Тышқан аулап жейді екен ескі жұрттан.
Жем таба алмай бір жылы арықтапты,
Тышқан ауып кеткен соң мұқыл сырттан.
Түлкінің тышқан жемей «мені» болмас,
Кемірсе сүйек-саяқ, қарны толмас.
«Жемтік түссе, жермін» деп қалғанынан,
Қасқырға іздеп барып болды жолдас.
Қасқыр айтты:—Тоясың маған ерсең,
Болады малды көріп, шалып келсең.
Қарным тойса, қалжыңдап ойнаушы едім,
Ойынға ыза болмай шыдай берсең.
Аш күнімде жатамын шабым жалап,
Ол кезде жақын келме жанасалап.
Тойғаңда тұрпайылау мінезім бар,
Өкпе қылма ойыңды шынға балап.
Көнді түлкі қасқырдың бұл сөзіне:
—Шыдаймын қалжыңдаған мінезіне.
Өлтірмесең болады, ойнай-ақ бер,
Тамақ тапсаң болады күнде өзіме.
248
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түлкі көріп келеді малды шалып,
Қасқыр бір қой әкетті сүйреп алып.
Екеуі әбден тойып алғаннан соң,
Ойнайды ары-бері асыр салып.
Қасқыр тура жүгірсе көзі жайнап,
Түлкі еркелеп тұрады «ағатайлап».
Алып соғып үстіне ойнағанда,
Азар жаны қалады «а, Құдайлап».
Запы болып ұстатпай жүрсе жортып,
«Уәдені кеттің бе,—дейді,—ұмытып?»
Тамақ үшін амалсыз қайта келсе,
Ойнайды бұрынғыдан қатты мытып.
Түлкі жатып ойлайды әрбір ойды:
«Өсірмеді қасқыр,—деп,—біздің бойды.
Жегенімді желкемнен сығып алып,
Бергені де құрысын жемтік қойды.
Буындырып ойнайды қиқылдатып,
Жегенімді құстырып шиқылдатып.
Тұла бойы сірескен қара қотыр,
Тоғанымның үстіне тырқылдатып.
Осыдан құтылайын өлсем дағы,
Аштықтан қандай азап көрсем дағы.
Тәуекел, өз бетіммен күн көрейін,
Бадамшаның басын жеп жүрсем дағы».
Ойлайды: «Бір мұратқа жетейін, деп,
Қасқырдан кегімді алып кетейін, деп,
Осыны өз көзімше өлтірелік,
Бір хайла не қылсам да етейін»,—деп.
248
249
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Жер шола түлкі шықты дөңге шауып,
Жылқының бір жемтігін алды тауып.
Қараса қазған оры, жер қақпан бар,
Қойыпты шөп-шарменен бетін жауып.
Түлкі қатты қуанды мұны көріп,
Қасқырды ертіп келді хабар беріп.
Семіз жылқы жемтігін көргеннен соң
Ауызды көкжал батыр салды келіп.
Түлкі жүр жер қақпаннан айтпай қашып,
Арсалақтап аш бөрі жүрді сасып.
Қақпан жаққа қасқырды жіберді алдап,
«Орға түсіп кетсін,—деп,—қапы басып».
Екеуі де тоюға қам қылысып,
Тұс-тұсынан жемтікті жүр жұлысып.
Шегінгенде ернеуін басып алып,
Көкжал ноян ұраға кетті түсіп.
Алаңғасар итіңді Құдай атып,
Терең зындан түбіне кетті батып:
—Ойбай, түлкі, келе гөр, мен қалдым,—деп,
Айғай салып ұлыды орда жатып.
Түлкі келіп ураны жағалайды,
Мазақ қылып арсылдап абалады.
—Мықтысың ғой секіріп шығарсың,—деп,
Күлкіменен қасқырды табалады.
—Үстіме аунап ойнаушы ең тойған сайын,
Сендей арсыз ақымақтың орны дайын.
Осы қазған ұраның иесі кеп,
Көз алдыма сойғанын бір байқайын.
250
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қасқыр айтты:—Кеше көр, қылдым тәуба,
Кетемісің шын тастап мені жауға.
Айла тауып осыдан босатып ал,
Аузымнан ант берейін ойнамауға.
Ойнамасаң, омақап онан да арман,
Ойын түгіл, тіршілік сенен қалған.
Жон теріңді сойғаның көзім көрмей,
Осы ұраның басынан кете қалман.
—Табалама, шырағым, кеш жазамды,
Айтпасаң да тарттым ғой мен сазамды.
Шығармасаң, құдықтың аузынан кет,
Ала бермей күйдіріп көп мазамды.
—Әлі бұйрық айтасың босқа шатып,
Өзің қазір өлгелі орда жатып.
Тіпті көрмей кетпеймін, былшылдама,
Бас теріңді сойғанын ыржыңдатып.
Қасқырға түсті осындай ақырзаман,
Өлімнен де табасы батты жаман.
Аңдаусызда шоңқиып түлкі отырса,
Құйрығы салбырапты орға таман.
Жиналып алды қасқыр оны көріп,
Жабысты сол құйрықтан шапшып келіп.
Түлкіні ор түбіне ала түсті,
Құдайым қасқырға да кезек беріп.
Сонда қасқыр айтады:—Түлкі, шырақ,
Иманыңды айта ғой жылдамырақ.
Өзімнен сені бұрын өлтірейін,
Өлгенімді көре алмай кеттің бірақ.
250
251
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Түлкі айтады:—Сөйледім қалжың қылып,
Жұмысты бітіріп ем, сүйтіп жүріп.
Тістетіп сізді ордан шығаруға,
Әкеліп ем бір ұзын тал сындырып.
Байқамай орға түстің мені де алып,
Өлдік қой екеуміз де мұнда қалып.
Тым болмаса мен болсам жағасында,
Шығарып алмас па едім талды салып.
Қатты кейіп айтады түлкі сөзін,
Қасқыр нанып тігеді екі көзін:
—Енді бар ма құдықтан шығар айла,
«Тал таптым» деп айтпадың бұрын өзің.
Түлкі айтады:—Айланың орны осы ара,
Сен өрмелеп созылып тұрып қара.
Төбеңе шығып алып секірейін,
Ернеуге шықпас па екем, мен бейшара?!
Онан соң сені алайын талды салып,
Шығарсың ұзын талдан тістеп алып.
Не де болса кешікпей, тез істелік,
Қапы болар қақпаншы келіп қалып.
Бар әлінше созылып қасқыр тұрды,
Төбесіне өрмелеп түлкі жүрді.
Пәрменінше шегініп қарғығанда,
Ернеуге екі аяғы тура ілінді.
Айламен түлкі кетті шығып алып,
Артына қайрылмады қайта айналып.
Қаңқылдап қасқыр ұлып қала берді,
«Мені шығар енді,—деп,—талды салып».
252
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түлкі сөйтіп кетіпті қасқырды алдап,
Көкжал қалды өз қолын өзі жалмап.
Тобылғының түбінен іздеп жүріп,
Бір бөдене ұстапты түлкі қармап.
Бөдене айтты:—Сен мені не деп жейсің?
Бір уыс жүн жегенді тамақ дейсің.
Ана жерде мен көрдім талай жемтік,
Ерінесің, дөң асып іздемейсің.
Түлкі айтады:—Мынаның қулығын көр,
Мені алдамақ сендерге бірталай жер.
Жалған айтып алдасаң, соны жеймін,
Ұядағы балаңды көрсетіп бер.
Бөдене көрсетіпті өз баласын,
Кепіл беріп босатып алды басын.
—Мен бастайын, артымнан еріп отыр,
Қарқ қылайын жемтікке не қыласың.
Түлкіні алып жүрді сайды өрлетіп,
Бөдене бір бел асты бұрын кетіп.
Түлкі жортып кезеңге таянғанда,
Жалаң қаққан бір тазы келді жетіп.
Байғұсты кетті тазы қуып алып,
Ауызды әні салып, міні салып.
Жүйрік тазы адымын аштырсын ба,
Көк желкеден бас салды бір-ақ шалып.
Мықты қасқыр, айлакер түлкі қайда,
Алдампаз рақымсыздық кімге пайда?
Аяғында түлкі де, қасқыр да өліп,
Бөдене аман қалыпты ол бір сайда.
252
253
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
14. ШЫМШЫҚ ПЕН КӨГЕРШІН
Бір шымшық торға түсті соры қайнап,
Барды ма кім біледі ажал айдап.
Пәлені қазаменен қайда деме,
Ғарып боп отыр сорлы көзі жайнап.
Жанына жас көгершін ұшып келді:
—Не қара басты торға түсіп,—деді.—
Тал түсте торды көрмей соқыр ме едің,
Есалаң, ақыл жоқ, күшік,—деді.—
Түсер ме есі дұрыс күндіз торға,
Ақылдың жоқтығынан қалдың сорға.
Мәселен мені алдап ешуақытта,
Тор түгіл, түсіре алмассың онан зорға.
Кім күлмес сен жаманның бостығына,
Алдырған айласына бір наданның.
Мен соған қол берейін түспесіме,
Амалы саған ғана мол адамның.
Деседі ақыл серік қонған баққа,
Ем болмас бастан бағың тайған шақта.
Басықсып көгершінім отырғанда,
Қалыпты өзі түсіп қыл тұзаққа.
—Ақылың қайда кетті, данышпаным,
Серт айтып түспеске қол алысқаның.
Біреуге күлсең, келер өз басыңа,
Біреуге мұнан былай күлме, жаным.
Біреуді білмес адам табалайды,
Бақ көшсе, ақылыңа қарамайды.
254
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Ісіңнен бір істеген жазым тапсаң,
Болды деп білмегеннен шамалайды.
«Жазмыштан озмыш болмас» деген сөзді,
Бекер деп пікір айту жарамайды.
Адам басы Алланың добы деген,
Қуса да қалай қарай домалайды.
15. ҚАРАҚҰС
Жаһанда бір қарақұс мекен еткен,
Еңбексіз күн өткізген кезбелікпен.
Басқаның табасынан үзіп-жұлып,
Неше жыл арсыздықпен қорек еткен.
Сонда да семірмеді жұлып жеуден,
Қарғыс ап ұсақ аңдардан зар еңіреткен.
Демеді мынау адал, анау арам,
Қағып сап пұлсыз тамақ шыққан шектен.
Сия алмай жер бетіне жексұрын боп,
Жеті қат көктен асып арман кеткен.
«Көктен де көмейімді толтырам» деп,
Ғарышқа да асуға үміт еткен.
Сол оймен сол қарақұс жоғары ұшқан,
Аралап аспан астын бұлт құшқан.
Ойламай келешекте не боларын,
Ен тамақ табамын деп арпалысқан.
Көк бойлап сайран еткен қарақұсқа,
Қорқыныш, қауіп туды әрбір тұстан.
Әлсіреп қанат талып, күші бітіп,
Және де аштық шіркін келіп қысқан.
254
255
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Аспанда алты күндей алас ұрып,
Көзіне көрінбеді жалғыз тышқан.
Сонымен сергелдеңге түсті жемқор,
Қаңғырып іші толып көп қарғыстан.
Ақылсыз, дән таба алмай құрғақ күштен,
Сандалып кезбе батыр жерге түскен.
Түйіліп қара бұлттай төңкерілді,
Сақылдап басын шайқап өкінішпен.
Еңбексіз еткен өмір ойға түсіп,
Бойды улап, күйіп жанып танған естен.
Не пайда өкінгенмен өткен келмес,
Жалғыз-ақ тәтті тамақ көкей кескен.
«Қалайда бұрынғыдай табамын» деп,
Кейде ұшып, кейде қонып қалқып ескен.
Даланың барлық аңы жаратпады,
«Сұмырай неге келді, бұл не?» дескен.
Қонады көктен түсіп тау бетіне,
Қарайды мойнын созып әр шетіне.
Ереймен, Тянь-Шянь, Алтай, Орал, Кавказ,
Ешбір жем көрінбеді сол бетінде.
Қарақұс кетті ұшып тауға налып,
Қонады бақша менен бауға барып.
Алма, жүзім-жемістер, баумен-бақша,
Минутта жерге батты тамырланып.
Бақшадан күдер үзіп суға барды,
Мұнартып көтерілген буға барды.
Жалтылдап сылдыр қаққан күміс суда,
Ұстатпады, сарқыраған суға барды.
256
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Жер бетін аспан астын аралады,
Қырмен ой орман тауды салалады.
Жеті күн жерді сүзіп ризық таппай,
Көңілін тамақ шіркін жаралады.
Сонымен жер бетінен кетті налып,
Дарияға тулап жатқан кепті талып.
Қондырмай асау толқын беттен ұрып,
Ақырғы минутіне жетті анық.
Аспанда зарлап жүріп шықты жана,
Құлады дарияға, жеді балық.
Өр кеуде еңбек етпей жұлып жеуде,
Еңбек пен еңбексізде бар ғой парық.
* * *
Екінші бір қарақұс ер болыпты,
Ұшқаны көк, қонғаны жер болыпты.
Не Хақтан соқтығады басқа құсқа,
Өзінше теңдесі жоқ сері болыпты.
Ақылы аз күшке сенген жыртқыш шіркін,
Даурығып босқа жүріп тер болыпты.
Алаңсыз ешнәрседен жүрген байқұс,
Өзінен күші зорға кез келіпті.
Мұнысын жек көріпті бір ақ иық,
Жел тұрып қанатынан қабақ түсіп.
Шыдамай екпініне домалаған,
Топшысын қарақұстың кетті қиып.
Өз басын өзі жойған сотқар аз ба,
Не Хақтан жайға жүрген жұртқа тиіп.
Ақылсыз сотқарлықтың қатері көп,
Күшіңмен ақыл жүрсін бойға сыйып.
256
257
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
* * *
Үшінші бір құс болған өзі момын,
Өмірде көрген талай аштық-тоғын.
Асырап балапанын жемді тасып,
Өткізді дүниенің бар мен жоғын.
Еңбекшіл, өзі ақ көңіл бұл байқұсқа,
Тәңірім қаһар етті, жіберді оғын.
Нажағай күн жарқылдап, бұлт түйіліп,
Әкетті момын құсты келіп құйын.
Аспанға қаңбақтай-ақ кетті алып,
Момын құс есі кетіп қалды талып.
Толғанда тоғыз күнге құйын тарқап,
Шетіне бір дарияның түсті барып.
Халы жоқ, тамақ іздеп ұшам десе,
Құр жайнап екі көзі жатыр ғаріп.
«Құтылар бұл аштықтан күн бар ма?» деп,
Жатыпты қайғыланып қатты налып.
Сол кезде бір қарт жайын істен қалған,
О дағы аш, тамақ таппай көп сандалған.
Жәндікті суда жүзген ұстай алмай,
Бір жерде жасырынып жеп аңдыған.
Бір шортан ажал айдап ағып келіп,
Жайынның ауызына кесе тұрған.
Алжыған, әлі кеткен, тіссіз жайын,
Жұта алмай сол шортанға ол қақалған.
Үстіне жығылғанның жұдырық боп,
Бейшара күдер үзді шыбын жаннан.
Жан шіркін, жайынға да сондай тәтті,
Қақ тұрды көзден аққан қызыл қаннан.
17-0184
258
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Жанталас судан толқып шықты шетке,
Өмірде жазылмастай қалды дертке.
Талықсып есі ауып жатқан құстың,
Зарланған бір ыстық леп соқты бетке.
Жылысып ақырындап момын келді,
Жайынды талып жатқан көзі көрді.
Шұбырып сілекейі, тіл салақтап,
Күшін жинап шортанды мықтап бүрді.
Кездесіп өлмегенге өлі балық,
Бұған да ойсыз жерден ризық келді.
Шеңгелде улы дене қалып қойып,
Ішек-қарны жайынға да тамақ болды.
Ризығы таусылмаса, өлмес адам,
Арасы өлім-өмір бір-ақ қадам.
Егер бір күн қарны ашса, өлдім дейді,
Көрмеген қиындықты кейбір надан.
Аты арып, тоны тозбас ақпейілдің,
Дүниеде арамдықтан бар ма жаман?
Қашанда «шаршадым» деп қарап жатпа,
Көз салсаң, кездеседі жоғың саған.
16. ТЫШҚАН МЕН ТҮЙЕ
Бір тышқан бір түйені жетеледі,
Желпілдеп түйе байқұс кете берді.
Мақтанып бұл ісіне тышқан балуан,
Көңілін былайша қып көтереді.
«Япырмай, күшті екенмін, қандай күшті,
Күшпенен істеп тұрмын әртүрлі істі.
258
259
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Шыдамай тартқаныма таудай түйе,
Қаңбақтай соңымнан болып ұшты.
Тартылды таудай түйе тартқаныма,
Шат емес батпан топырақ атқаныма.
Келемін күшпен тартып түйені»,—деп,
Түсіпті осылайша мақтануға.
Тышқанның мақтанғанын түйе білді,
Байқұстың бұл қылғанын кім білді?
«Боларсың күшің мәлім батырсың» деп,
Мырс етіп мыйығынан күліп енді.
Белгілі күші мағлұм, болса да тұр,
Келеді тышқан тартып түйені құр.
Екеуі осылайша келе жатса,
Кез болды қарсы алдынан бір терең ор.
Бір терең ор дегені—арық болды,
Тышқанға енді кесір анық болды.
Көрінді бір арық су дариядай,
Өте алмай тышқан байқұс ғаріп болды.
—Кідірдің палуан неге жүре бермей,
Арықтың жағасына келдің дағы,
Отырдың шікірейіп түрегелмей.
Тышқан айтты:—Мен мұндай күдеріңнен,
Қылқылдап суға түссем жүзермін мен.
Сіз бір ұлық әзиз, мен бір нашар,
Барқы бар тізенің де тіземенен.
Түйе айтты:—Кел, ендеше, үстіме мін,
Етейін бір жақсылық саған бүгін.
260
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Түйенің мінді тышқан өркешіне,
Бидасын қойды салып желкесіне.
Мүсәпір бола қалды тышқан байқұс,
Менмендік жасаймын деп кәлпесіне.
17. ТҮЛКІ МЕН ҚАСҚЫР
(І нұсқа)
Болыпты бір қу түлкі жерді құртқан,
Жейді екен тышқан аулап ескі жұрттан.
Бір жылы жем табалмай арықтапты,
Кеткен соң тышқан ауып түгіл сырттан.
Түлкінің тышқан жемей мәні келмес,
Кеміріп сүйек-саяқ қарны толмас.
Жейін деп жемдік түссе қалғанынан,
Қасқырға іздеп келіп болды жолдас.
—Тоясың,—қасқыр айтты,—маған ерсең,
Болады малды шолып, біліп келсең.
Қалжыңдап қарным тойса ойнаушы едім,
Ойынға ыза болмай, шыдай берсең.
Қасқырдың түлкі көнді бұл сөзіне,
Шыдаймын қалжыңдаған мінезіңе.
Өлтірмесең болғаны, ойнай-ақ бер,
Әйтеуір, тамақ тапсаң күнде өзіме.
Келіпті түлкі барып малды шалып,
Қасқыр бір қой әкепті сүйреп алып.
Екеуі әбден тойып алған соң,
Ойнайды әрі-бері асыр салып.
260
261
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Қасқыр тұр жүгірсе көзі жайнап,
Түлкі бұғып жатады «ағатайлап».
Үстіне жығып салып аунағанда,
Қалады зорға жаны «а, Құдайлап».
Ұстатпай запы болып қашса зытып,
«Кеттің бе уәдені,—дейді,—ұмытып».
Амалсыз тамақ үшін қайтып келсе,
Ойнайды бұрынғыдан қатты мыжып.
Ойланды түлкі жатып әрбір ойды:
«Бұл қасқыр өсірмес,—деп,—біздің бойды.
Жегенімді желкемнен сығып алып,
Құрысын бергені де жемтік қойды.
Осыдан құтылайын өлсем дағы,
Аштықтан қандай азап көрсем дағы.
Тәуекел, өз бетіммен күн көрейін,
Басын жеп итмұрынның жүрсем дағы».
Соны ойлап түлкі шықты дөңге шауып,
Бір жылқының жемтігін алды тауып.
Қараса қазған ұра, жерден қақпан,
Қойыпты шөп-шалаңмен бәрін жауып.
Қуанып кетті түлкі мұны көріп,
Қасқырды ертіп келді хабар беріп.
Жемтігін семіз жылқы көргеннен соң,
Ауызды көкжал батыр салды келіп.
Жемтікті жұлып жатыр жатырласып,
«Иесі келіп қалар» деп асып-сасып.
Қақпан жаққа қасқырды жіберді алдап,
Кетсін деп орға түсіп, қаны басып.
262
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Тоюға екеуі де қам қылысып,
Жемтікті тұс-тұсынан жүр жұлысып.
Ернеуін шегінгенде басып алып,
Ұраға көкжал қасқыр кетті түсіп.
Пақырды алаңғасар Құдай атып,
Түбіне терең зындан кетті батып.
«Ойбай, түлкі мен қалдым, жолдасым» деп,
Ұлиды енді қасқыр орда жатып.
Орды түлкі жүгіріп жағалайды,
Мазақ қылып арсылдап абалайды.
«Мықты едің ғой секіріп шыға ғой» деп,
Қасқырды күлкіменен табалайды.
—Үстіме аунап ойнаушы ең тойған сайын,
Сендей ақымақ батырдың орны дайын.
Осы қазған ұраның иесі кеп,
Сойғанын жон-теріңді бір байқайын.
Қасқыр айтты:—Шырағым, еттім тәуба,
Шын тастап кетемісің мені жауға.
Осыдан ебін тауып шығарып ал,
Аузымнан ант берейін ойнамауға.
—Омақа ойнамасаң, онан аран,
Ойын тұрғай, тіршілік сенен қалған.
Ұраның иесі кеп сойған сәтте,
Көзбен көрмей осы жерден кете қалман.
Қасқыр айтты:—Ей, түлкі, кеш жазамды!
Айтпасаң да тарттым ғой мен сазамды.
Шығармасаң ұраның басынан кет,
Ала бермей күйдіріп көп мазамды.
262
263
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
—Әлі бұйрық айтасың бұтып-шатып,
Өзің қазір өлгелі орда жатып.
Тіпті, көрмей кетпеймін, былшылдама,
Сойғанын бас-теріңді ыржыңдатып.
Қасқырға түсті осындай ақырзаман,
Табысы өлімнен де батты жаман.
Ор қасында шоңқайып түлкі отырып,
Құйрығы салбырапты орға таман.
Мықшиды сонда қасқыр мұны көріп,
Тістеді құйрығынан қарғып келіп.
Түлкіні ор түбіне алып кетті,
Құдайы қасқырға да кезек беріп.
Қасқыр депті:—Қош келдің, түлкі, шырақ,
Айта ғой иманыңды жылдамырақ.
Өзімнен сені бұрын өлтірейін,
Кеттің-ау, өлгенімді көрмей бірақ!
Түлкі дейді:—Күліп ем қалжың қылып,
Жұмысты бітіріп еш ойнай жүріп.
Сізді ептеп ұрадан шығаруға,
Бір ұзын әкеп қойғам тал сыдырып.
Шығарып алмақшы едім талды салып,
Шығатын ең сіз талды тістеп алып.
Оны білмей ұраға жұлып алдың,
Өлдік қой екеуміз де жерде қалып.
Түлкі айтыпты мұңайып осы сөзін,
Қасқыр сеніп тігеді екі көзін.
Енді бар ма ұрадан шығар айла,
Мұны неге айтпадың бұрын өзің.
264
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Шығудың енді күші сізде ғана,
Созылып бар күшіңмен тұрып қара!
Төбеге шығып алып секірейін,
Шығармын, жеңілмін ғой мен бейшара!
Сонан соң сізді аламын талды салып,
Шығасың ұзын талдан тістеп алып.
Кешікпей, тақсыр батыр, тез істейік,
Қақпаншы кесел болар келіп қалып.
Созылып өрге қарап қасқыр тұрды,
Тырмалап арқасымен түлкі жүрді.
Шығып ап төбесіне секіргенде,
Ернеуге алдыңғы аяқ зорға ілінді.
Ұрадан затты түлкі шығып алып,
Артына қарамастан көзін салып.
Жаутаңдап көкке қарап қасқыр тұрды,
«Шығарып алады-ау,—деп,—талды салып».
Құтылып түлкі кетті қасқырды алдап,
Қасқыр қалды бармағын мықтап шайнап.
Түбінен тобылғының бір бөдене,
Ұстады келе жатып түлкі қамап.
Бөдене айтты:—Сен мені не деп жейсің,
Бір уыс жүн жегенді тамақ дейсің.
Дөңнен ассаң, жемтік көп өзі семіз,
Оны неге мені ертіп іздемейсің?
Түлкі айтады:—Мынаның қулығын көр,
Торғайға алдау мені бірталай жер.
Жалған айтып алдасаң, сені жейін,
Ұядағы балаңды көрсетіп бер.
264
265
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Бөдене көрсетеді өз ұясын,
Кепіл беріп босатып алды басын.
«Артымнан еріп отыр, түлкі мырза,
Сені етке қарқ етейін неғыласың?!
Бөдене бұрын ұшып, қалды кетіп,
Түлкіні ертіп алып сүмеңдетіп.
Сайды өрлеп кезеңге таянғанда,
Бір таз ит салаң қаққан келді жетіп.
Түлкіні кетті таз ит қуып алып,
Ауызды әне салып, міне салып.
Адымын жүйрік қыран ашырсын ба,
Бас салды көк желкеден бір-ақ шалып.
Мықты қасқыр, айлакер түлкі қайтеді,
Алдамшы рақымсыздық кімге пайда!
Аяғында қасқыр да, түлкі де өліп,
Бөдене аман қалды тыныш жайда.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚУ ТҮЛКІ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
18. ҚУ ТҮЛКІ
(ІІ нұсқа)
Болыпты бір қу түлкі жұртты құртқан,
Жейді екен тышқан аулап ескі жұрттан.
Бір жылы тышқан жемей арықтаған,
Кеткен соң тышқан ауып мұқыл сырттан.
Түлкінің тышқан жемей мәні болмас,
Кемірсе сүйек-саяқ, қарны толмас.
Даладан жемтік түсе қалғанында,
Қасқырды іздеп барып болды жолдас.
266
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Тоясың,—деді қасқыр,—маған ерсең,
Азырақ малды барып шолып келсең.
Тойғанда қалжыңдайтын мінезім бар,
Ойынды өкпе қылмай шыдап жүрсең.
—Көнемін,—деді түлкі,—бұл сөзіңе,
Шыдаймын қалжыңдаған мінезіңе.
Әйтеуір, өлтірмесең ойнай-ақ қой,
Болады тамақ тапсаң күнде өзіме.
Әкелді қасқыр сүйреп бір қойды алып,
Жарады тұмсық-басын қанға малып.
Екеуі жемтік қойға тойғаннан соң,
Ойнайды арлы-берлі асыр салып.
Қасқырдың талағандай ойнағаны,
Батады тістеп, қуып қоймағаны.
«Жанымды, бүйте берсе, шығарар» деп,
Қасқырдан құтылмақты ойланады.
Ойлайды түлкі тұрып әрбір ойды:
«Бұл қасқыр өсірмеді-ау біздің бойды.
Желкемнен жегенімді сығып алып,
Құрысын жегізгені жемтік қойды».
Ентігіп түлкі шықты тауға шауып,
Жемтігін бір жылқының алды тауып.
Қасында қазған ұра, жер қақпан бар,
Қойыпты шөп-шаламмен бетін жауып.
Қуанды мұны көріп түлкі ғаріп,
Қасқырды ертіп келді хабар беріп.
Жемтігін бір жылқының көргеннен соң,
Ауызды көкжал батыр салды келіп.
266
267
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Аш қасқыр арсалаңдап жүрді сасып,
Түлкі жүр жер қақпанды айтпай қашып.
Жүргенде қомағайлық есін алып,
Ұраға түсті қасқыр қара басып.
Ұраны түлкі келіп жағалайды,
Ырсылдап мазақ қылып, абалайды.
«Мықтысың ғой, секіріп шығарсың!» деп,
Қасқырды күлкіменен табалайды.
Қасқырға түсті осындай ақырзаман,
Табасы өлімнен де болды жаман.
Байқамай ор шетінде түлкі отырса,
Құйрығы салбырайды орға таман.
Жиналып алды қасқыр мұны көріп,
Ұстады сол құйрықтан шапшып келіп.
Түлкіні ор түбіне алып түсті,
Құдайым қасқырға да кезек беріп.
—Келдің бе, бұл араға, түлкі шырақ,
Айта бер иманыңды жылдамырақ.
Өзімнен сені бұрын өлтірейін,
Кеттің ғой өлгенімді көрмей бір-ақ.
Қасқырды түлкі алдайды айналдырып,
Қуланып, ыржыңдайды жалған күліп:
—Ұрадан сені сүйреп тарту үшін,
Әкеп ем ұзынырақ тал сындырып.
Өлесің босқа сен де орда қалып,
Сенсеңіз, қайғырамын соған налып.
Ұрадан басқа шығар айла бар ма?
Мен шығып әкелейін талды барып.
268
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Жаны үшін иланады сөзге қасқыр,
Деген соң: «Құтқарамын сені тақсыр!».
Ернеуге екі аяқпен тұр асылып,
Үстіңмен жорғалатып мені астыр.
Екі аяқпен созылып қасқыр тұрды,
Жорғалап төбесіне түлкі барды.
Пәрменінше ернеуге секіргенде,
Ернеуге екі аяғы тура ілінді.
Айласын асырады түлкі тағы,
Қасқырды келемеждеп кете барды.
«Қасқыр да қас қылмайды жолдасына»
Дегенді түлкі бұзып сатқан арды.
Әркезде істегенің шығар алдан,
Кезігіп тауда тазы түлкіні алған.
Қақпанның иесі кеп соғып алды,
Қасқырды ажал қамап орда қалған.
Жігіттер, бұл түлкідей болма зәлім,
Әстілі көргенсізден алма тәлім.
«Құйрығы арамзаның бір-ақ тұтам»
Деген сөз осы жырдан болар мәлім.
19. ҚҰНЫҚҚАН БҮРКІТ
Қара тауды жайлапты бала бүркіт,
Арқадан әуел баста келген үркіт.
Асырапты бір саятшы ұстап алып,
Жетілгенсін, аң ілдірді тырнақ-күртік.
Қартайғансын қамқорлыққа саятшы алып,
Бос қойды аяқ бауын шешіп алып.
268
269
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Үш мезгіл тегін жеммен тояттатты,
«Аң іздеп жүрмесін,—деп,—жерді шарып».
Түледі құйрық, қанат өсті қаулап,
Аспанда ұшып жүрді еркін заулап.
Місе тұтбай саятшының қамқорлығын,
Құныққан бүркіт кетті тышқан аулап.
Сай кезіп тышқан аулап жүргенінде,
Тасқа соғып өліпті, елден аулақ.
Кім білсін наласы ма саятшының,
Жүйесіз қаңғырғансын атқан әруақ.
Сен де алпыстан асып ең біреу бақты,
Қадірлеп, құрмет етті мешеу қартты.
Місе тұтпай, ел қыдырып ақтап жүрсін,
Жасыңдағы есіңе ап өткен шақты.
Тышқан қуған бүркіттей боп жүрмегін,
Көтере алмай басыңа қонған шақты.
20. ЖЫЛҚЫДАН ТУҒАН ЕСЕК
Болыпты бір адамның көк биесі,
Мәпелеп бағып жүрген оны иесі.
Дәмеленіп жүруші ед ат туады деп,
Көптен озған келісті бар жүйесі.
Бір күні күні жетіп бие туды,
Сұрғылт құлын нашайы оң жүйесі.
Сонда да баға берді дәмеленіп,
Деместен нашарсынып бар сүлесі.
Өскен соң екі құлағы ұзын болды,
Ши пақай, мәстек қарын, құзғын болды.
270
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қысқа жал, келте құйрық, бойы қортық,
Жылқы емес, естек емес, бұзғын болды.
Сол әліне қарамай азынағыш,
Шыдатпай байлаған жіп үзгін болды.
Шапсаң желіп, жүрсең тұрып, нағыз қырсау,
Шынжырдан қамшы һәм жүрген тізгін болды.
«Мұндай түлік біткенше, бітпегін
Жақсы» деп мал иесі безгін болды.
Көпшілік бұдан азар болғаннан соң,
Сылынды екі безі оңды-солды.
21. СЕМІРГЕН ЕСЕК
Есегім неге ақырдың,
Көрінгенге көз салып.
Жақтырмаса даусыңды,
Қалмайды ма, ел налып.
Аз күн дәулет біткенге,
Тұрғандайсын жер жарып.
Өзіңді биік санайсың,
Тұрғандай басқа ол талып.
Момынға зәбір ойлайсың,
Дәрменді сен боп, ол—қалық.
Аттан есек оза ма?
Тұрғанмен жем-шөп боп қанық.
Шапқанда мәлім артыңыз,
Батбақты жерде боп анық.
Оза алмасаң төмпеш жеп,
Басыңа таяқ боп салық.
270
271
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Қорламағын жылқыны,
Тұрса да ол бір боп арық.
Дүбірі жылқы жер жарған,
Есекте қандай сыр анық.
Түсінген мұны ажыратар,
Арада қандай бар парық.
22. ШЫПЖЫҢ ТОРҒАЙ
Кең алқап, орай шалғын еді тоғай,
Мекендеп жүрді ақ құйрық шыпжың торғай.
Қымыңдап іннен інге секеңдейді,
«Сол жерге басшымын» деп інін қорғай.
Көктем шықты, құлпырды қыр мен ылди,
Ілесіп келген құспен келді қырғи.
Кең алқап, орай шалғын, сазды көріп,
Мекендеп қалып еді сол бір қырғи.
Қырғиға торғай барып алды қолын,
Дос болыпты шыр айналып оң мен солын.
Торғайларға зәбірді көп көрсетті,
Жүндеуді қырғиға айтып қандай жолын.
Күз келді жылы жерге қырғи кетті,
Қожақтайтын шыпжыңның күні өтті.
«Енді кімнің табанын жалар екен,—
Деп күліпті торғайлар,—шыпжың»,—депті.
Несі қызық, шыпжыңдап өткен өмір,
Ас ішпесе, суылдап жүрек, көңіл.
Жалпақтап қыл-қыбырлы ас ішкенше,
Тәтті емес пе, бейнеттеніп жесең шөгір.
272
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
23. ТЫШҚАН МЕН ТҮЙЕ
Бас та малға сатулы, бақ та малға,
Ақша керек абиыр, ат та барда.
Қанша шалқып, толқып байдыкі жөн,
Жарлы байғұс жарамас мақтағанға.
Бар мақтанса, әр нәрсе табылады,
Жоқ мақтанса, мақал бар шабылады.
Мақтанса да әлі шаң кедейлердің,
Әр мезгілде-ақ байларға жалынады.
Бай шақырған талпынар ұшқандай боп,
Жоқ адамнан дос қашар дұшпандай боп.
Мақтанғаны кедейдің—масқаралық,
Жетелеген түйені тышқандай боп.
«Таудай түйе сүйренді тартқаныма,
Сатылан торпақ шот емес артқаныма.
«Күшпен тартып келемін түйені»,—деп,
Тышқан байғұс түсті мақтанына.
Мақтанын тышқанның түйе білді,
Бұл айтқанын, жазғанын кие білді.
«... мәлім болар,—деп,—ақыр палуан»,
Миығынан мырс етіп түйе күлді.
«Кім екен,—деп,—қуаты болса да зор?»
Тышқан тұтып келеді түйені қор.
Осылайша екеуі келе жатса,
Бет алдында кез болды бір терең ор.
Ор дегені бір аққан арық болды,
Енді кесір тышқанға анық болды.
272
273
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Бір арық су көрініп дариядай,
Тышқан байғұс өте алмай ғаріп болды.
Сол тышқанның амалы енді құрып,
Жағасында арықтың қалды тұрып.
Жүдегенін тышқанның білді дағы,
Түйе сонда сөйледі мазақ қылып:
—Палуан, неге келдің, жүре бермей,
«Тәуекел» деп бұл жолға кіре бермей.
Келдің дағы арықтың жағасына,
Шікірейіп отырдың, түрегелмей.
Тышқан сонда сөйледі кәріп болып,
Семізінен басылып, арық болып.
—Менің жүрмей, кідіріп отырғаным,
Арық есті шығарды аққан толып.
Судың бірін байқаса болды анық,
Тізесінен түйенің келді арық.
Тізесіне түйенің жеткеннен-ақ,
Тышқан ердің қабағы болды жабық.
—Өте алмаймын мен мұндай көпіріңнен,
Бұған түссем, қылқылдап жүземін мен.
Тізенің де парқы бар тіземенен,
Сіз бір ұлұғ, артық жан, біз—бір нашар,
Әлін білсін әр адам қадам басар.
Сіздің бұл су келсе де тізеңізден,
Төбемізден біз жүзсек жүз кез асар.
Тышқан мінді түйенің өркешіне,
Салып қойды бұйдасын желкесіне.
Тышқан байғұс масқара болып қалды,
Қыламын деп қалпелік қалпесіне.
18-0184
274
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
24. АРЫСТАН, КИІК, ТҮЛКІ
Бар еді бір зәңгір тау асқан биік,
Әр түрлі мекен еткен аңлар сүйіп.
Жол шеккен тамақ іздеп аш арыстан
Сол таудың арасынан қуды киік.
Жақындап жүрді арыстан «жетемін» деп,
Ойлады: «түстік тамақ етемін» деп.
Келеді киік жылап, зыр жүгіріп,
«Қайткенде мұнан аман кетемін» деп.
Таппастан шыбын жанға қылар айла,
Қорқыныш—у жайылып тұла бойға.
Жанынан киік күдер үзген шақта,
Екеуі кез болады терең сайға.
Қуанды сайды көріп енді киік,
Сайланды өтейін деп күшін жиып.
Зырқырап атқан оқтай киік кетті,
Арыстан қала берді іші күйіп.
Сол жерде түлкі келді арыстанға,
Жанның бәрі асқанда.
—Бұл тұрсың дұшпан түгіл, досқа күлкі,
Киіктен қала қойсаң жарысқанда.
Айтамын мұны саған достықпенен,
Алмаймын еш нәрсеңді алдап сенен.
Тиісті бәйгі істен құр қалады,
Кейбіреу жүрексіздік бостықпенен.
Тілесең, қолдан келмес ісің бар ма,
Тиісті ет-қайратың мен күшің барда.
274
275
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Сидиған жаман киік өтіп кетіп,
Ұят қой тоқтағаның осы жарға.
Ақырсаң, кім шығарлық айбатыңа,
Дұшпанның қалма мысқыл, қайбатына.
Тұрсам да сайдың көріп тереңдігін,
Сенемін ебің менен қайратыңа.
Желікті мына сөзге енді арыстан,
Қарғуға жар шетіне келді арыстан.
Жете алмай қарғығанмен ар жағына,
Түбіне құлап жардың өлді арыстан.
Түлкі-екең құлап жатқан досын көрді,
Ақыры ойға түсіп жақын келді.
Атаусыз сүйген досын тастасын ба,
Сол жерде кешікпей-ақ асын берді.
Өлтіріп досын алдап түлкі бұзық,
Жеп жатыр өлісімен етін бұзып.
Бір айдай азық етіп түлкі жатты,
Сүйегін жан достының таза мұжып.
Досың көп тіршілік пен амандықта,
Түлкідей сөз беретін жарға жықпа!
Адамды әрбірісін қайрап салып,
Мұжыйтын сүйегіңді жамандықта.
Кісіге таза жолдас табу қиын,
Кейбіреу дос етеді мал мен бұйым,
Досың мен дұшпаныңнан қабат сақтан,
Басыңда, сірә, ақымақ, болса миың.
276
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
25. МЕНШІЛ ЕСЕК
Сайраңдап тау ішінде жүрді құлан,
Қаймықпай қастығынан қара жылан.
Ой мен қыр, тау менен тас, ағаш, орман,
Ешқайсы болған емес бөгет оған.
Қиянат қастығы жоқ тірі жанға,
Қарсылық жасамаған ешбір аңға.
Үнемі аңдып басып, ізін байқап,
Түсірмей тал бойына ешбір таңба.
Мүлтіксіз келіп еді баяғыдан,
Ешкімнің жығылмай-ақ таяғынан.
Дұшпанның құрған торы қапылыста,
Ақсатты мүгедек қып аяғынан.
Есек ақыл айтады жаны ашып:
—Жүруші ең жүйріксініп судай тасып.
Мерт болдың ақылдаспай меніменен,
Білмейтін ешнәрсені сен бір жасық.
Өтірік қамқоршы боп қамқор есек,
Көпіртіп сөйлейді кеп жинап өсек.
Көздейді көлдей етіп көпке жанып,
Сөзіне жалған сыншы бермейді есеп.
Бұл есек нашар сөзін тимаған ғой,
Иесіне асылдықты қимаған ғой.
«Әтештен ән үйрен» деп бұлбұл құсқа,
Сын айтып әнге өзінше қинаған ғой.
Адам көп ел ішінде құдаңдай-ақ,
Залым көп арбайтұғын жыландай-ақ.
276
277
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Мін айтқан есек сынды сыншыларға
Қайтеді жүре берсек иланбай-ақ.
26. ҚОЙШЫ МЕН ҚАСҚЫР
Бір қасқыр талап қылды жемекке қой,
Қай жаққа барайын деп ойлады ой.
Бір биік жота жерге шығып алып,
Қаяқта қой жақын деп созады бой.
Алыстан бір қора қой көрді көзі,
Сол қойға бармақ болды мұның өзі.
Ентігіп әлгі қойға келіп еді,
Қойшының айғай салып айтқан сөзі:
—Сен мені көрмейсің ба сорлы қасқыр,
Айғайға шыдай алмай таудан асқыр.
Ұрлықтың ешбір жайын білмейсіңіз,
Талтүсте нағып жүрсің қара басқыр.
Түн болса қараңғыда келмейсің бе,
Жарқырап тұрған күнді көрмейсің бе?
Талтүсте қыламын деп ұрлық, зорлық,
Қолында бір адамның өлмейсің бе!
Әй, сорлы, мен тұрғанда ала алмайсың,
Шетіне бұл қойымның бара алмайсың!
Мал жиып, егін салып жүрсең бой ма,
Біреудің дүниесіне жалаңдайсың.
Қылғаның күндіз-түні ұрлық-қарлық,
Көресің қолға түссең басқа тарлық.
Қойына көрінгеннің сүмеңдейсің,
Өзіңде бір жүрмейсің сыры бар ғып.
278
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Шетінен бұл қойымның жүргін кейін,
Аулақ жүр демей саған мен не дейін.
Ойлаған ойың сенің ұрлық-қарлық,
Демейсің жалғанда бір жөнделейін.
Әй, қасқыр, өзіңді өзің қор қыласың,
Қалайша көңіліңді зор қыласың.
Жалғанда түсің суық албастыдай,
Үркітіп қой, ешкіні қорқытасың.
Жүрмегін бұл арада кеткін өзің,
Өзіңе үлкен достық айтқан сөзім.
Көзіңді қойға қарап қызартайын,
Мен сенің алайын ба ойып көзің.
Мұндайтып қойшы сонда таяқты алды,
Қасқырды қашырмаққа айғай салды.
Өлсем де бір ауыз сөз айтайын деп,
Бұл қасқыр сөйлеуге сөз тұра қалды.
—Тұра тұр айғайламай қойшы батыр,
Сөйлеуге қасқыр жауап келе жатыр.
Сен мені ұры-қар деп сөкпегін көп,
Сендердің ұрлықтарың мыңға татыр.
Ұрлықты мен қылмасам кім қылады,
Адамзат бізден артық тым қылады.
Ұрлығын адамзаттың айтып берсем,
Бірінен бірі ұрлап жымқырады.
Аң болып жаралыппын әуел баста,
Бұл сөзім болса теріс алып таста.
Біздерді ұрысың деп сөктің неге,
Сіздерде толып жатыр ұялмаста.
278
279
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Қылуға бір еңбекті жайымыз жоқ,
Бір күн аш, кейбір күні жүреміз тоқ.
Сендерден ұрлық-қарлық қатты шығар,
Онан да ұрлық қалмақ жесеңші боқ.
Қылуға егін салып жеріміз жоқ,
Жер алып жер күтетін беліміз жоқ.
Басында жаралғанда болдық солай,
Адамша әрбір іске ебіміз жоқ.
Мен түгіл арыстан мен аюда бар,
Тыңдасаң әрбір жерден айтам хабар.
Қылмаған ата-баба кәсібі ғой,
Бұ қасқыр егін салып қайда барар?
Адамның қайласы бар, көлігі бар,
Біздерден ақылы артық күрегі бар.
Қылуға кей адамда тіршілік жоқ,
Осындай миы кеткен өлігі бар.
Ей, қойшы, не сөйлейсің маған қарап,
Жүргем жоқ дүниеде әске жарап.
Адамзат бір-біріне ұрлық қылар,
Зұлымдар момындарды алар талап.
Біріңді бірің талап өлтіресің,
Өтірік, жалғанды да келтіресің.
Басыңа не күн туды ұрлық қылып,
Ондай жан аштан өліп тентіресін.
Аш болсаң, жұмыс қылсаң, нан табасың,
Арттырып тамағыңнан мал табасың.
Адамзат, сен ұрлықты қылма ұят,
Қысылған жерде ойлап жол табасың.
280
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сен мені ұрысың деп нағыласың,
Ашу қып неге маған қағынасың?
Қолыңнан әр іс келер адамзат,
Сен неге ұрлық жолға жаңыласың?
Жалғыз-ақ мен болдым ба көргеніңіз?
Қолыңнан бірер де жоқ бергеніңіз.
Жоқ болса бір-біріңнен сұрап жейсің,
Қылғанша ұрлық жақсы өлгеніңіз.
Қасқырдың байқадың ба мына сөзін,
Алға бас, жолдас-жора ашып көзің.
Қасқырдың айтқан сөзі рас емес пе,
Жарамас ұрлық-зорлық ол мінезің.
Еңбекші ентелей бас көзіңді ашып,
Жолынан адамдықтың жүрген қашып.
Қасқырдың сөккеніне болма душар,
Жаңылып лепсіңізден қара басып.
Ол іске аралассаң болмас бағаң,
Сыйламас бірге туған өзіңді ағаң.
Еңбексіз тегін мал деп қызықпағын,
Бір күні кірлемей ма киген жағаң.
Астыңда атың шапса, бір күн шабар,
Шапқылап кешке дейін көңіл табар.
Ол атың болдырмай ма, шаршамай ма?
Ентігіп терлеген соң қайда барар?
280
281
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
28. ТОТЫ ҚҰС
(Мысал дастан)
Жәрдемі қызыл тілдің отыз тісте-ай,
Өкініш қылсақ пайда жоқ өткен іске-ай.
Жанашырдың алмасаң айтқан тілін,
Арманымнан өлерсің тоты құстай.
Шаншу жел пайда болса арман деңіз,
Дұшманның осалында қамын жеңіз.
Бар екен бір Үндістан деген шәһір,
Түбінде бір дария—аққан теңіз.
Аз болмас шаншу жанжал шақпақ оты-ай,
Көп болар аз да болса берекеті-ай.
Дарияның жағасында жүреді екен,
Бір еркек, бір ұрғашы—екі тобы-ай.
Екі тоты дарияның қырағындай,
Адам жүрмес аралдың жырағындай.
Еркегіне айтады ұрғашысы,
Тұқым салып балалар уағындай.
—Бұ ара балаларға жарамас бұл,
Тасқанда теңіз суы ап кетер сел.
Балаңды су тасып алып кетер,
Аударып басқа жақтан бір ұя қыл.
Еркек тоты айтады:—Бұл жақсы жер,
Күн бұрыннан қорықпай-ақ күніңді көр.
Бұл су бізге жамандық қыла қалмас,
Су тасыр деп қам жеме балалай бер.
282
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
—Бұл су тасыр қарқындап парманынан,
От аласың қалайша дарманынан.
Жанашырдың алмасаң айтқан тілін,
Бақадай боп өлерсің арманыңнан.
Еркек айтар:—Қатын, сен не білесін,
Дұшманға жібермейді ер намысын.
Бақа деп бір нақыл сөз айта қалдық,
Кәнекей, бұл сөзіңнің айт мәнісін.
—Жақсы ұл көрдегіні төрге сүйреп,
Жаман ұл төрдегіні көрге сүйреп.
Тірлікті бір жерден қылады екен,
Қосылып бір бақамен екі үйрек.
Құрыпты жаңбыр жаумай қонған көлі-ай,
Екі үйрек, бақа тамыр болған жері-ай.
Екі үйрек бақамен амандасып,
Көл іздеп басқа жерге ұшқан жері-ай.
Бақа жылап, Құдайға налып берді-ай,
Мен мүсәпір болдым деп мекен жерде-ай.
Бақа жылап Құдайға зарланғансын,
Екі үйректің бақаға рахымы келді-ай.
—Сендер ең бұл арада өскен құсым,
Жаздырған сорлы пенде мендей болсын.
Кеше күндіз сендермен бір жүруші ем,
Қандай қылып жүрем мен үйрек досым.
Үйреніп сендерменен қалған көзім,
Қадірден боп жарасқан айтқан сөзім.
Жалғыздық бір Құдайға жарасады,
Қандай қылып жүремін жалғыз өзім.
282
283
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Үйрек айтты:—Үйренген көзіміз-ай,
Сені де жек көрмейміз өзіміз-ай.
Өзімізбен бірге алып кетер едік,
Насихат алмайсыңдар сөзімізді-ай.
—Бұл арадан ұшсаңдар шөл жағалап,
Басқа жерге қонсаңдар көл жаңалап.
Сендер ондай берсеңдер насихатты,
Ол сөзіңді алмайын мен нақ қылып.
—Ей, босқа сабыр ойла саспағайсың,
Бұрынғыдай уақылдап таспағайсың.
Ел-жұрт көріп таңырқап, саған сөйлер,
Айзыңды зыңғар-зыңғар ашпағайсың.
—Қосылып сендерменен бір жүрейін,
Жақсы-жаман іс болса бір көрейін.
Сендер ондай берсеңдер насихатты,
Қарыссын тіл мен жағым үндемейін.
Бұл сөзге бақа қойды ықласын,
Бір шөптің тістеп тұрды қақ ортасын.
Екі үйрек бақаны алып ұшты,
Ол шөптің тістеп алып екі басын.
Екі үйрек бақаны алып ұшты-ай,
Енді бұған ел-жұрттың көзі түсті-ай.
Көргендердің бәрі де таңырқады,
Япырмай, қараңдар,—деп,—мынау істі-ай.
Есітті сонда бақа мұндай гәпті-ай,
Со жерде шыдай алмай бір сөз депті-ай.
Көзі шықсын деп айтты көре алмаған,
Ал шөбі аузынан шығып кетті-ай.
284
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сөз сөйлеуге алқымы кетті толып,
Шөбі кетті аузынан қатыл болып.
Сөзін айтып болғанша жерге түсіп,
Ол бақа мылжаланып қапты өліп.
Көңілін сұрай келді үйрек қонып,
Тіл тартпастан ол бақа қапты өліп.
Байғұс бақа тілімді алмадың деп,
Екі үйрек ұшып кетті ғамкүн болып.
Тілді алмаған бақадай болма бекер,
Қайткенде бұл теңізге күшің жетер.
Жұмыртқамыз сары үрпік болған уақта,
Бұл су тасып, қалқытып алып кетер.
Жанашыр екі үйректің алмай тілін,
Аузындағы сөзіне қоймай зейін.
Насихат сөзін алмай өлді бақа,
Бақаның арманынан көрме күнін.
Еркек айтты:—Бұл сөзің болмас тіпті-ай,
Әйел бастап қылған іс оңбас тіпті-ай.
Қанша хикаят, нақыл сөз айтсақ дағы,
Ешбірі құлағыма қонбас тіпті-ай.
Ақыры сол араға тұқым салды-ай,
Тұқымын балайын қып ашып алды-ай.
Теңіз суы бір күні тасып кетіп,
Бейшара екі тоты білмей қалды-ай.
Сол теңіздің тасыды суы шалқып,
Тотының балапаны кетті қалқып.
Көз алдында сары үрпік балапаны,
Қанатын ағып барар суға шалқып.
284
285
МЫСАЛ ӨЛЕҢДЕР
Еркек тоты жылап жүр бірде налып,
Ағып барар қанатын суға малып.
—Тілімді алмай түбіме сен жеттің,—деп,
Ұрғашысы айтады зарлап-налып.
Құдай-а, бейақылмен қылма жолдас,
Достың тілін алмаған адам оңбас.
—Айтып ем бұл суменен ойнама деп,
Ойынды бұл теңізбен қылса болмас.
Шайқадым жұмыртқаңнан жаздай бағып,
Көз алдымда барасың судай ағып.
Теңіз суы—тілсіз жау, зорлық қылып,
Ішімді өртендірді оттай жағып.
Сүйегімнен кетер ме күйігің-ай,
Көңілімнің қуанышы сүнігім-ай.
Атақ болды себепкер ажалыңа,
Ұя салмай бір жердің биігіне-ай.
Тілімді алмай түбіме менің жеттің,
Жастайынан баламды қаза еттің.
Мен келгенше осы жерде өліп кетсе,
Пардайы дағы кетпес қызметтің.
Екі тоты аспанға шарықтап ұшты-ай,
Шақырып жиып алды тамам құсты-ай.
Тамам құсты шұбатып ертіп алып,
Аспанға самұрық құсқа арыз етті-ай.
Айтылған құстың тілі бұл бір парыз,
Аспанда самұрық құсқа қылды арыз.
—Падишаһым, марһабат қылыңыз,—деп,
Ап кетті баламызды дария теңіз.
286
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Падиша қабыл көрді айтқан зарын,
Теңізден алып берді балаларын.
Теңізден мен алып беріп балаларын,
Ата мен қуандырды аналарын.
Екеуі балапанның екен тірі,
Жаны шығып қалыпты өліп бірі.
Жігітке баласы өлсе пайда болар,
Жанашыр жан жарының айтқан сыры.
Есікке құтты болсын қадамдары-ай,
Налымас үйге келген адамдары-ай.
Үйіңе қонайын деп мейман келсе,
Сарсылса қызметпенен табандары-ай.
Ері үйде далада түзде болса-ай,
Қонайын деп үйіңе мейман келсе-ай.
Жақсы сөзбен жіберсе барын беріп,
Мейманға сынап келген сыр бермесе-ай.
Шабан ат жаяулықтан аз ілгері-ай,
Жаман жардан бойдақтың таза ілгері-ай.
Шығарар жақсы қатын ердің атын,
Жақсы аттай қайым болар саз атын-ай.
Бала деп баласынба ақылы болса-ай,
Сөзінде қариядан нақылы болса-ай.
Қатын деп қатыннан деп қапы қалма,
Ілгері еркектенде ақылы болса-ай.
Жатқанда төсегіне жаннан кіріп,
Жақсы қатын сылаңдар сәһр тұрып.
Жаман қатын дүмімен көрпе түрер,
Құйрығымен жайындай бетіңе ұрып.
286
Достарыңызбен бөлісу: |


title: НӘСИРА МЕН ШОЛЫМ - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
1. НӘСИРА МЕН ШОЛЫМ
Шолым:
—Ассалаумағалайкум, жатқан қабыр,
Артыңнан келіп тұрмын етпей сабыр.
Қарадым келе ме деп бойлап-бойлап,
Шер тарттым күндіз-түні сені ойлап.
Нәсира:
—Келгенде жиырма төртке түстім қабыр,
Осылай бір Алладан болып әмір.
Өлгенмен шын ниет өзгермейді,
Бейіште қосылармыз, етсең сабыр.
Шолым:
—Жел сөз көңіл делбейді олай-бұлай,
Жазып ем түрлі бәйіт саған талай.
Жайыңды білейін деп келіп едім,
Нәсира, айтшы маған жайың қалай?
Нәсира:
—Жайымды сұрасаңшы жеке-жеке,
Қажет екен тәубе қыл, барып Меке.
ІІ. Мысал айтыстар
288
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сағынып маған арнап келген болсаң,
Айтайын хал-жайымды Би-аға-еке.
Шолым:
—Бой түзеп бұл жерде де жүрдіңіз бе,
Ғазабын қабырының көрдіңіз бе?
Екі йар мүләйімі келгенінде,
Жауабын сұрағына бердіңіз бе?
Нәсира:
—Бой түзеп, шаш тарап, өргенім жоқ,
Ғазабын қабырының көргенім жоқ.
Екі йар мүләйіммен келгенінде,
Жауапта еш қиындық көргенім жоқ.
Шолым:
—Ашылғай қияметте сенің бағың,
Бір Алла тарапынан сынбай сағың.
Қайырлы мекеніңіз болған екен,
Айтшы көргеніңді тағын-тағын.
Нәсира:
—Ғылмандар жұмақтағы жарасып тұр,
Мұхаммед үмметіне қарасып тұр.
Жұмақта үйленуге үміт етіп,
Біздерге хор жігіттері таласып тұр.
Шолым:
—Төсеніп топырақты жаттыңыз ба?
Жалғыздың қиындығын тарттыңыз ба?
288
289
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Таласқан хор жігітке аламыз деп,
Бір нәрсе оған қарсы айттыңыз ба?
Нәсира:
—Тіл қаттым маһырбансып шошынар деп,
Сүйгенге сүйікті құл қосылар деп.
«Таласпа күн ілгері,—дедім жігітке,—
Фәниде уағда еткен досым бар»,—деп.
Басқа сөз бұдан былай айтылмады,
Арттырып өзге жауап қайтармады.
«Таласпа күн ілгері» дегеннен соң,
Ұялып жарықтықтар тайсалдады.
Шолым:
—Болды уақыт енді ауылға қайтарым-ай,
Сөйлесіп хал-жайыңды байқадым-ай!
Бірқатар іштің шерін тарқаттық қой,
Сәлемің бар ма елге айтарың-ай?!
Нәсира:
—Азырақ кідірсеңіз беріп мәулет,
Құдайым пәндесіне берсін дәулет.
Тілеймін бір Алладан әрдайым:
«Болғай,—деп,—Тәслимажан, сау-саламат».
Шолым:
—Кідірдім сіздің үшін беріп мәулет,
Бір Алла пәндесіне берсін сәулет.
Тәслима сау-саламат өсіп келеді,
Артыңда қалған сенен жалғыз әулет.
19-0184
290
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Көңілің басылар да аспаларда,
Қасыңда Бақайың жоқ жасқанарға.
Сұрадың жалғыз ғана Тәслиманы,
Сәлемің жоқ па айтарлық басқаларға.
Нәсира:
—Сәлем айт қара Бақай тумаңызға,
Келе ме жаңа келін сұлбаңызға?
Басқаның қайсы бірін [мен] айтайын,
Сәлем айт шешей мен молдаңызға.
Асығып енді ауылға қайтасыз ба?
Еске алып өткен күннің айқасында.
Алғаны Бақайыңның қандай адам,
Азырақ мәні-жайын айтасыз ба?
Шолым:
—Алғаны Бақайымның Ұлғаным ғой,
«Мөрі» жүз сом мен сегіз сиыр болғаны ғой.
Менсінбей бір байдан қайтып келіп,
Үш жылдай отырғасын сынғаны ғой.
Нәсира:
—Қозғадың іштің шерін өлең айтып,
Көтеріп көңілімді кеттің байытып.
Менсінбей байдан қайтып келген болса,
Би-аға-ау, бағаңа тұрар қайтып.
Шолым:
—Тұрмаса Бақайыма тең де бар ғой,
Кемітсе Бақайымды, ел де бар ғой.
290
291
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Жасымды үлкен ғой деп санамаса,
Сүйетін сұлу әйел менде бар ғой.
Нәсира:
—Кім еді келініңе теңдегенің,
Бар ма еді мен білмейтін ер дегенің.
Сертіңнен пәнидегі танғаның ба,
Батты ғой ашық айтып мен дегенің.
Сөзімді саған айтар ұялмаймын,
Ағылған көздің жасын тия алмаймын.
Мақшарда қауысармын деп уәде еткенмін,
Басқаға сені, достым, қия алмаймын.
Шолым:
—Өлеңмен сыр алысып ауысармыз,
Көп мұңның қайсыбірін тауысармыз.
Күдерді мен де сенен үзгенім жоқ,
Жәннатта, болса нәсіп, қауысармыз.
2. АЖАЛ МЕН ЖАННЫҢ АЙТЫСЫ
Ми қазынасын сақтайтын кеуде сандық,
Қымбат сырды жинадық, сонда салдық.
Қиял бір шарықтаған кезбе-делбе,
Жан—күзетші, ой—теңіз, жүрек—балық.
Қамалған соң сандықта ыстық-суық,
Дұшпандық және онда достық жуық.
Сақталған бал менен у сол сандықта,
Жаратқан қандай шебер сандық [құрып].
292
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Сол заттың кейі өшпек, кейі өспек,
Бақ пен сор екі арықтың суын ішпек.
Үш заттан қақ бөлініп екі арыққа,
Қай арықтың тұрмыста жемі өспек.
Сол заттар тұрмысынан қуат алмақ,
Басады қандай жағы ауыр салмақ.
Бал ыстық, достық жеңсе кеуде кеңіп,
Өмірі майдай жұмсақ, жайлы болмақ.
Дұшпандық, у мен суық бөліп алса,
……………………….(1 жол қалып қойған)
Шыдамай заһарына қысылған соң,
Жүрек тулап, қан толқып, тілге барса.
Тілмаш тіл, сен бүгінше жанмен барып,
Сордан шыққан сұмдар тынышымды алып,
Шыдамнан шығып әбден бел байладым,
Келме, тіл, жаннан қорқып қайта айналып.
Тіл бәйге балмен жүр екі арасында,
Оңай ма екі достың арасында.
Қимайтын тәтті жаным, ардақты еркім,
Амалсыз сөзге құлақ саласың да.
Жүрек құр аналардан соққы жеген,
Заһарлы мұздай суық сұм өмірден.
Қатты азапқа шыдамай қайран жүрек,
Жанменен біржолата құтыл деген.
Жан сонда қандай ақыл бұған таппақ,
Мынау сауал, сауалың ауыр салмақ.
Темірдің екі беті бірдей ыстық,
Жан енді қиын жағын таңдай алмақ.
292
293
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Жалғанда ажал деген жақын дұшпан,
Дос қылып жан мен тәнді Құдай қосқан.
Емес пе зор қорлық жанға дағы,
«Алла» деп дұшпанына басын қосқан?
Сөйлеспек болды сонда жан ажалға,
Жалмауыз жеті басты бір тажалға.
Ажалды сұм өмірден дос көрсеткен,
Құдайдың тағдырына амал бар ма?
Ажалды көрсетпе деп жалынамыз,
Жан мен тән айрылмасқа қам қыламыз.
«Жан көрген сол жексұрын, жалмауыз» деп,
Шақырып кейде адамды-ақ сағынамыз.
Ажалдың келер жолын тұрды тосып,
Қырандай қиялменен қырға ұшып.
Алды-арты у-шу болып күңіренген
Мейірімсіз ажал келді қанды кешіп.
Ажалдың келбетіне жан шыдамас,
Көзі оттай, жүзі бұлттай, қап-қара тас.
Аузынан айдаһардай зәр шашқан
Мейірімсіз, бір меңіреу қанға тоймас.
Айқасқан азуы да алты қарыс,
Аязға қатып қалған дене талыс.
Тістері бізден өткір шұбатылған,
Болаттай тырнақтары шыққан шалыс.
Ауру бірнеше түрлі әсерінен,
Суықтың еркінде жүр, болмай қалыс.
Әлемде неше түрлі пәле болса,
Құдайым ықтиярмен берген әр іс.
294
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Алмадай албыраған жасты аямас,
Қауһары жарқыраған басты аямас.
Ай жүзді, алма мойын арулардан
Жібектей үлбіреген шашты аямас.
Нәресте жас балапан шуылдаған,
Тырнаққа қатар-қатар тізіп салған.
Мейірбан ата-анасы «құлыным» деп,
Артынан шулап келді неше мың жан.
Аз шыда... ... жан
Алмадай жаңа піскен неше асыл бас.
Қызын аз күн дүние қарыштатпай
Гүлденген ... (сөйлем қалып қойған)
Жас ару тұрды балқып асқан айдан,
Құлпырған гүлден сұлу, тәтті балдан.
Жұлдыздай аспандағы жетпейтін
Ажалдың аузында жүр қайран бағлан.
Шал-кемпірдің жалғызы сұрап алған,
Көлді айналып, бір жанын пида қылған.
Жайратып, жардан жығып, жалғызды алып,
Артында екі қу бас зарлап қалған.
Жан:
—Сырыңды жалғандағы түсіне алман,
Құмармын сөйлесуге сеніменен.
Әй, ажал, алды-артыңда сүйреткен жан,
Маңайың бұрқыраған қып-қызыл қан.
«Нәрестем, жалғызым» деп жан бақырған,
Соңыңда күңіренген жұрт, шуылдаған.
294
295
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Арудың ақ сұңқардай ерін алып,
Ағып тұр, бетін жыртып, алқызыл қан.
Нәресте балапандай жаңа көрген,
Әлпештеп, алдына алып, құшып сүйген.
Түсірмей қолдан-қолға «құлыным» деп,
Бәйек боп ата-анасы анау жүрген.
Жас жігіт сұңқар еді жаңа ұшқан,
Шал-кемпір жалғызы еді көзін ашқан.
Қан ағып екі көзден зарлап келеді,
«Бізді ал!» деп, жалғызы үшін жанын тосқан.
Жас ару жаңа шыққан гүл емес пе,
Дүниенің шам-шырағы күн емес пе?
Көргеннің көзі көріп, мейірі қанған,
Жалғанның қор қыздары сол емес пе?
Жеткізбей арманына неге айырдың,
Әр жерден-ақ сені іздеген бар емес пе?
Мен көрдім талай-талай адамдарды,
Зарлаған сен алғаннан көп жандарды.
Кей адам «мені ал!» деп қақсап жатыр,
Шіркін-ау, неге алмайсың шақырғанды!
«Алма!» деп жалынғанға сондай өшсің,
Тоймаған қарныңды [Құдай] тессін.
Зарлатпай тоқтасайшы, мейірім қылып.
Алсаң да шақырғанды аш болмассың.
Тырысып бір шал жатыр анау үйде,
Бит-бүрге тамақ қылған жатқан жерде.
Ерте, кеш «ажал бер де, мені ал!» дейді,
Келін, бала-шаға «соны ал!» дейді.
296
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Соны алсаң, көп сауапқа қалар ма едің,
Бейшара өмірінен соққы жейді.
Айырылған бір жігіт бар сүйген жардан,
Сұрайды күнде ажал бір Құдайдан.
Бар әйел жай жұлдыздай жымыңдаса,
Сүйгенін артық көруші еді туған айдан.
Оны алсаң, тыныш көрде жатпас па еді,
Бір-ақ күн ажал дәмін татпас па еді.
Түңіліп күнде жеген қайғы-зардан,
Бейшара батқан күндей батпас па еді?
Мен көрдім бір жас сұлу нұры күндей,
Ері үшін қасіретте дамыл көрмей,
Сарғайып нұрлы жүзі күлге айналып,
Өмірге қол сілтейді көңіл бермей.
Ол зар илеп күні-түні «ерім» дейді,
Жарына жалғыз жанды теңгермейді.
Ашық жұп, көрден тұрақ алуына,
Шақырып, «ал мені!» деп сені іздейді.
Айрылған жалғызынан кемпір мен шал,
Айрылған ақылынан бейшаралар.
Көргені күнде азап, өмір емес,
Күн-түні «жалғызым» деп жылайды зар.
Ажалға бейшаралар құмар еді,
Оны алсаң, тіпті жақсы болар еді.
Ол құтылып дүниеден қуанысып,
Жай тауып бір-бірінен тынар еді.
Табылмас қайрат біткен кемеңгерлер,
....................................(1 жол түсіп қалған)
296
297
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Сыртынан сау адам боп көрінсе де,
Қайғы-шер ішін кеулеп кеміргендер.
Шыдамай дүниенің ызасына,
Тұрмыстың неше алуан назасына,
Туысы туыстығын [ұмытқан соң]
Қансырап, қан азайған жарасына.
Өмірде қатты-тәтті бәрін көріп,
[Жалпы] жұрт алыс-жақын, бәрін көріп,
Уланған сорлы жүрек тыныш таппай,
[Тұрлаусыз] тірлігінен жүрген жеріп.
Ажалды сондай ерлер сағынады,
Шыдамнан асып жүрек жарылады.
Тағдырдың мазағына төзім қылмай,
Сол үшін ажал сені шақырады.
Алсаң да шақырғанды қоймайсың ба,
Шіркін-ау, зарлатуың тыймайсың ба?
Қашқанды-ай қаршығадай қағып түсіп,
Тосқанға жолға тұрса, бармайсың ба?—
деп жан айтып болған соң, ажалдың айтқаны төмендегі:
—Мен ажал еріктімін бұл жалғанда,
Еш адам қорықпайды ол жалғанда.
«Ал!» дегенге қанағат еткен болсам,
Болады о дүниеде кім арманда.
Ардақтыны алғаным қызық маған,
Өлімнің мәні бар ма шулатпаған.
Мен алсам құтыла алмай отырғанды,
Боламын дүние зарын тарттырмаған.
298
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Шал-кемпір сасып, бықсып жата тұрсын,
Ғашықтар қасірет зарын тарта тұрсын.
Тұрмыстан соққы жеген ерлеріңнің,
Күн сайын қайғы-шері арта тұрсын.
Жек көретін адамның мен дұшпаны
Жанды тәні қия ма, тәні жанды?!
Ышқынып ашу кернеп, шыдай алмай,
Қызық қой «мені ал!» деп шақырғаны.
Бастан талай кешіріп бақ пен сорын,
Күшті көріп өлімнен өмір жүгін.
Сауап сізге сасымасын не тұрса да,
Соқыр көрер бір есеп күні-түнін.
Мен білгендеймін ажал сұрады,
Енді ажал кімнің досы, кімнің қасы,
Дұшпанға өлім доста, өлім әділ шешер,
Оны жұмбақ тірлікте таппас кісі.
Өмірдің алдын-артын ойға жисақ,
Өзіңмен егіз туған сор менен бақ.
Басың жүр сор мен бақтың арасында,
Екеуін кезек қойып қылар мазақ.
Бұл мазақтан құтылар қандай адам,
Бақ пен сордың арасы бір-ақ қадам.
Құбылмалы тағдырдың сүйреуімен,
Кейде жақсы қылады, кейде жаман.
Қайтсең де ол жан өлер, бұл жан өтер,
Жақсылық-жаманшылық келер, кетер.
... жалғыз ғана татам ...................
Өзгенің бәрі алдаушы, бәрі бекер.
298
299
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Шырылдап туған бала анасынан,
Адамның зарлап түскен баласынан.
................................(1 жол түсіп қалған)
Тірлік, өлім айтысқан таласынан.
Тіленіп дүниеге келгеміз жоқ,
Және өсіп еркімізбен жүргеміз жоқ.
........................................................
............................... (2 жолы қалып қойған)
Зарлап тудың, зарлатпай тағы қоймас,
Бүгінгі аман, үнемі аман тұрмас.
Жерден шықтың, жерде өстің, жерге кірдің,
Жөнелтті қандай сыймен дүние жолдас?
Мал-жаныңнан берген сый сол болады,
Екі қары орайтын бөз болады.
Арамнан арба, күнәдан қодық мініп,
Ыстық үйге жүретін жол болады.
Келдің-кеттің, елеген жалған бар ма,
Қайдан шықтық, барамыз енді қайда?
Алдыңда жол, зор майдан екі талай,
Қандай жолда боламыз, қандай жайда?
Ең зор сауал осы ғой ойлағанға,
Дауа жоқ дүниеде тоймағанға.
Қуат қолда барында құл болып қал,
Өлмесе, дауам болмақ шыбын жанға.
Жалғыз ғана пана бар Алла тағала,
Қайрылма жалған айдап шақырғанға.
Ақ жолынан айрылмай әрмен өтсең,
Содан басқа еретін олжаң бар ма?
300
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Құр «Құдай» деп қақсаумен іс бітпейді,
«Күллі істі, әділдікті түзет!» дейді.
«Тигізбей кесіріңді ешбір жанға,
Тән мен мал құлшылығын күзет»,—дейді,
Сұмданба, сұқтанба да, өтірік айтпа,
Көпке жақ түзулікпен, арың сақта.
Көп разы болғанға Құдай разы,
Құдай сүйген нашарды сен де жақта.
Иең разы айтқанда құлы—көнсең,
Кімге кінә қоямыз қисық жүрсең?
Алыс жолға армансыз азық жинап,
Құдайдың тілін алып, жолында өлсең.
3. ТӨРТ ТҮЛІК МАЛ ТУРАЛЫ
АЙТЫС
Түйеші:
—Қара жердің қайығы,
Түйе—қазақ байлығы.
Кіре тартса кіріс көп,
Қай жерде оның айыбы.
Шыдамды, әрі төзімді
Ыстық пенен суыққа.
Жалықпай жүк көтеред
Алысқа да, жуыққа.
Жылқышы:
—Жылқы жақсы білсеңдер,
Ер серігі мінсеңдер.
Талай ауыр жүк сүйер,
300
301
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Мойнына қамыт ілсеңдер,
Қалаған жерге апарад
Жылқы жүйрік, желгір ат.
Қастерлі суын қымызды
Қай мал бұдан аса алад?..
Сиыршы:
—Жылқы құнды, ол—рас,
Сиырдан бірақ аса алмас.
Сүті бұлақ, еті көп,
Мол қазына таусылмас.
Асырасаң құтты мал,
Әрі төлшіл өсімтал.
Бағымға сондай қолайлы,
Кәне, сонан асып ал.
Қойшы:
—Екінші тың біздің қой,
Қойда байлық, қойда той.
Қойдан асам дегенің—
Бекер әуре, құрғақ ой.
Терісін илеп киесің,
Жүні жібек білесің.
Қойды мақтан етемін
Байлыққа қосқан үлесін.
Ақын:
—Таласпаңдар, жараңдар,
Сөздеріңнің орны бар.
Елімізде бағалы—
Өрістегі қалың мал.
Кемесіндей даланың,
302
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Өсірейік түйені.
Жылқышы да бұл жерде
Тауып айтты жүйені.
Сиыр қымбат, даусыз ол,
Сарымай, ақ сүт, міне, сол.
Сөзі дұрыс қойшының,
Жарысқа түс соғып қол.
4. ТАЙ МЕН ЖІГІТ
Жігіт:
Мен өзім үйден шығып жаңа келдім,
Алдымда өліп жатқан тайды көрдім.
—Ей, тайым, үстің бүтін, қарның тоқ,
Төбеңнен Құдай ұрып, неден өлдің?!
Тай:
—Ауылы сіз байғұстың алыс па еді,
Аяғы біз байғұстың шалыс па еді?
Бүгін түгіл, кешегі өлген тайыңды,
Өткен күні бір көруге намыс па еді?
Жігіт:
—Ей, тайым, былшылдамай, отыр әрмен,
Сабырыңды терісімен сыдырармын.
Сен өлсең де мен, сірә, қам шекпеймін,
Қоң етіңді майға қосып қуырармын.
Тай:
—Ей, аға, сыдырарсың, сыдырарсың,
Қоң етіме май қосып қуырарсың.
302
303
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Үйіңде тайың түгіл, тайыншаң жоқ,
Болғанда қара қасқа тай сыпырарсың.
Жігіт:
—Ей, тайым, былшылдама, күйретермін,
Сыпырып теріңменен сүйретермін.
Сен өлсең де, қам жемеймін,
Үйіріңнен бір тай әкеп үйретермін.
Тай:
—Ей, аға, осы өлімге басың кетер,
Сорыңа ұстарамен шашың кетер.
Екі сөзің бірінде «жеймін» дейсің,
Жегенде малың түгіл, басың кетер.
Сонымен тай жеңеді.
5. ЖАС БҰЗАУ МЕН ҚАТЫН
Бұзау:
—Жатырмыз бұзау сорлы құр байланып,
Жіберсең кетер едік көлді айналып.
Қолыңа ұршық алып қыдырғанша,
Малыңа қарасайшы бір ойланып.
Қарасақ өзге қатын қандай малсақ,
Далаға бұзаулар мен біз де барсақ.
Көйлегің материалдан болар еді,
Қотыр болып қысты күні өліп қалсақ.
Кетеді ием байғұс кіре тартып,
Әкелер қайтуында отын артып.
304
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Өсекті үйден-үйге құйылыстырып,
Ішесің қағаз шайды үйде жатып.
Ол өгізбен арбаны тартатұғын,
Көп жүкті шықырлатып артатұғын.
Апарғаны базарға пұл болып,
Иеміз аман-есен қайтатұғын.
Жеңеше, бұл айтқаным сізге пайда,
Көп құн бар емес пе сары майда?
Мал қылап бізді күтіп алмасаңыз,
Далада текке жатқан ақша қайда?
Бұл жерде бұзау мұны айтып салды,
Сұм қатын жан-жағына қарап алды.
«Жау шыққан айналамнан осы екен» деп,
Бұзауды қақ тұмсықтан салып қалды.
Бұл жерде бұзау жатыр ыңыранып,
Асығып қатын жатыр шамын жағып.
«Қатын-ау, бармысың?» деп байы ұрсып,
Үйінен қатын шықты ойбай салып.
Қатын:
Ал сонда қатын тұрып сөз сөйлеген,
Өзінің білгенінше жөн сөйлеген.
«Даладан келді дағы жатып алды,
Балалар ұрған шығар»,—деп сөйлеген.
Сүт қайда, қатық қайда, қаймақ қайда,
Суалып қара сиыр кетті жайға.
Жігіттер, қатын алсаң, осындай ал,
Жігітке мындай қатын табылмайды.
304
305
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Сонымен сорлы бұзау өліп қалды,
Күндері кемпір-шалдың солып қалды.
Жігіттер, қатын алсаң, осындай ал,
Жазылған хикая сөз болып қалды.
6. ЖЫЛАН МЕН АДАМНЫҢ АЙТЫСЫ
Жақсылар бұрынғы өткен ақыл еді,
Айтқаны ақылды ердің мақал еді.
Жақсылық жамандыққа қылған істен
Хикая мына бір сөз нақыл еді.
Бір жылан бір күндерде өртте қалған,
Шыңғырып, күйіп-пісіп өртке жанған.
Бір мұсылман жолықты оны көріп,
Шығарып, атдорбаға салып алған.
Құтылып өрттен аман жылан шықты,
Себеппен ажалына мұнан шықты.
Шыққан соң өрттен, енді «түскін» десе,
Бірталай «түспеймін» деп азар қыпты.
—Саған мен жаным ашып қайрылғанмын,
Өткен соң құлағыма зар қылғаның.
Шығарып өрттен аман алып едім,
Сен маған бұл айтқан не қылғаның?
Сыртына тоңын алды зәрін шашып,
Екі басы екі жақтан аузын ашып.
Нәрсеге заты арам жақсы іс қылып,
Құтылмастай заман болды онан қашып.
Жүруге адам пақыр әзірленді,
Ол жылан жіберместен көрінеді.
20-0184
306
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Екеуі сөйтіп тұрған уағында,
Бұларға бір түлкі келіп жолығады.
Сонда адам жыланға айтты:
—Көңіліңді сен аудардың алалыққа,
Құр жүрмей өстіп едім балалықта.
Жақсылыққа жамандық болады да,
Түлкіге біз сынатып қалалық та.
Жылан айтты:
—Бұл сізге айтқан нақыл еді,
Түлкіңіз анау тұрған жақын еді.
Қыр жерде бізге қылған қорлығың бар,
Сынатсақ, сынаталық, мақұл, енді.
Бұлар жүріп түлкіге келді дейді,
Бұлардан түлкі қашық тұрды дейді.
«Осындай арызым бар» деп айтты,
Сол жерде түлкі сұрап білді дейді.
Адам:
—Аяңдап үлкен жолмен келдім, дейді,
Жыланды өртте жанған көрдім, дейді.
Шығарып өрттен аман алдым, дейді,
Ішіне ат дорбамның салдым, дейді,
Шыққан соң өрттен аман жылан,
Пәлеге кіріптар боп қалдым,—дейді.
Жылан:
—Сен түлкі, күлме сөзге, нан,—деп айтты,
Сөзіме құлағыңды сал,—деп айтты.
306
307
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Қыр жерде адамзаттың бізге қылған,
Білесіз, дұшпандығы бар,—деп айтты.
Түлкі:
—Тіліңді, жылан, жүрген алмайынша,
Тұрамын қастарыңа бармайынша.
Сөзіңнің, адам, сенің бәрі өтірік,
Дорбаңа қайтып сыйды дардайынша?!
Қонады құзғын, қарға биік талға,
Адамның бір...
*
көңлін аула.
Дорбасына сен дағы қайта түсіп,
Адамның жоқ па деген тілін алма!
Дорбаға түсіп жылан толғаныпты,
Жігіттер, жанға берме қолдағы істі.
Дорбаға жылан сыйып болғаннан соң
Түлкі тұрып адамға көзін қысты.
Түлкінің ишаратын ұқты дейді,
Дорбаның аузын бекем тұтты дейді.
Тепкілеп ол дорбаның аузын қысып,
Жыланды жерге жаншып сықты дейді.
Достыққа қастық қылған жылан залым,
Қиналып шыбын жаны шықты дейді.
Алашқа адам едім болған мәлім,
Сөйлеуге бұдан артық келмейді әлім.
Қыр жерде достық қылсаң, қас көреді,
Жыланның мысалындай болса залым.
Тегі дұшпан адамға достық қыла ма?
Жарандар, міне, сөздің білсең мәні.
∗
Қолжазбада бір сөз өшіріліп қалған.
308
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БҰЛБҰЛ МЕН ҚАРШЫҒА - Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шеңгелбаев Бақытжан «МӘдени мұРА» Ұлттық стратегиялық...

text:
7. БҰЛБҰЛ МЕН ҚАРШЫҒА
Япырмай, кессем бе екен мен тілімді,
Үйрендім қайдан өнер, көп білімді?
Айтайын бұлбұл менен қаршығаны,
Тыңдаңдар, құлақ салып бұл сөзімді.
Жатпадым су түбінде сәдеп болып,
Бір күні шықпас па едім дәрге толып.
Байғыздай тас жастанып тауда жатпай,
Секілді болдым қарға ұшып-қонып.
Боп жүрмін өнерімді тауысқандай,
Мерт болдым айға шапқан арыстандай.
Сұңқардай биік шыңды мекен етпей,
Шықылықтап көзге түстім сауысқандай.
Сөйлеуден тыйылмай жүр қызыл тілім,
Өттің бе айқайлаумен, қайран күнім.
«Түлкінің қызылдығы өзіне сор»,
Сондай-ақ болды маған өлең-жырым.
Сыртым от, ішім жалын, қайнағаным,
Бұйырған, жұтқан күмән шайнағаным.
Жаныма тыныштық жоқ, өзіме қас,
Бұлбұлдай әрбір түнде сайрағаным.
Сайрауға дәрменім жоқ, жүрмін қажып,
Ұзын түн ұйқы көрмей жүрмін азып.
Фасһарту һафтуһу деп айтқан хадис,
Мен жүрмін құтыла алмай тілден жазып.
Айналдым бұлт болып биік тауға,
Іліндім шортан болып жібек ауға.
308
309
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Сөзі жоқ көп кісілер тыныш отыр ғой,
Қызыл тіл сен басымды салдың дауға.
Ақылды аузын жауып, тілін ашқан,
Бұл күнде ақыл, білім бізден қашқан.
Жеріне ақымақлықтан сыйғыза алмайды,
Алтынды пұлын білмей жерге шашқан.
Жатқанмен алтын жерде кір болмайды,
Жай тас пен дүрдің құны бір болмайды.
Жаңбыры Әб-рахматтың жауғанменен,
Сәдепке төгілмесе дүр болмайды.
Жаңбыры Әб-рахматтың нұр болады,
Жауғанмен басқа жайға қор болады,
Жыланға—у, араға—бал, тасқа—қына,
Жауғаны тақыр жерге сор болады.
Тікенге кетсе тамып, гүл болады,
Көзсізге көз, тілсізге тіл болады.
Жауғанмен тау мен тасқа пайдасы жоқ,
Сай-сайдан ағып дария сел болады.
Ғаламға Әб-рахмат суын шашар,
«Үстім су болады» деп адам қашар.
«Бір тамшы сонан маған тама ма?» деп,
Теңізде сәдеп жатып аузын ашар.
Бұлттай жауатынның менің өзім,
Азырақ сөйлейтұғын келді кезім.
Жаңбырдың Әб-рахмат тамшысындай,
Әр жерде тастай қылып айтқан сөзім.
Бораған қардай болып бұрқырадым,
Жалғаннан суып кеулім, тоқырадым.
310
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бойыма алтынымды сақтай алмай,
Білмей жүр мұныменен һеш мұратым.
Қолында сырнайшының жез болыпты,
Білгенге жақсы-жаман сөз болыпты.
Гүл іздеп Гүлістанда жүрген бұлбұл,
Бір күні қаршығаға кез болыпты.
Сұрапты қаршығадан сонда бұлбұл:
—Жалғанда ынтызарым бір қызыл гүл.
Қаршыға-ау, сен де құссың, мен де құспын,
Ақылың бірақ сенің емес қой мол.
Бегленнің оң қолында тұрағыңыз,
Ерттеулі күнде жүйрік пырағыңыз.
Кекіліктің миы менен жүрегін жеп,
Табылған әрбір құстан мұратыңыз.
Жақсысын қымбат баға тағып қолға,
Шығасыз ұлықтармен жүріп жолға.
Жазым боп, жазатайым түссең торға,
Түсірмей алып кетер қолдан-қолға.
Өткіздім әрбір түнді сайрауменен,
Басымды тікенекке байлауменен.
Көрем деп қызыл гүлдің ашылғанын,
Өміріме зығырланам қайнауменен.
Қызыл гүл мен ұйықтамай ашылмайды,
Көзімше аузы ашылып, шашылмайды.
Оянсаң ұйықтап кетіп, ашылады,
Ғасіретім бір көре алмай басылмайды.
Зарлаймын ұзын түні «көремін» деп,
Көре алмай ашылғанын ғасіретім көп.
310
311
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Өмірімде бір ашылған уақытын көрмей,
Барамын бұл жалғаннан уайым жеп.
Қаршыға:
Қаршыға келді сонда жақындасып,
Бұлбұлмен сөйлесуге жауаптасып:
—Бұлбұл, сендей ақымақ құс көргенім жоқ,
Бір гүлге пайдасы жоқ болған ашық.
Сайрайсың ұзын түні ауыз жаппай,
Қонасың көлеңкелі бір бұтаққа-ай.
Жетпестен бір мұратқа мың сөйлейсің,
Сол үшін қалып тұрсың да мұрат таппай.
Аузыңды ақылың болса жабар едің,
Үндемей сабыр қылып бағар едің.
Тілі жоқ мен сияқты мылқау болсаң,
Бір күнде мың меруерт табар едің.
Боласың сен ақылды менен қайтіп,
Зарықтың бір гүл үшін жапа тартып.
Бұл күнде менің мұратым асыл боп жүр,
Адамға үндемеймін бірін айтып.
Бұлбұл:
Бұлбұл айтты:—Қаршыға-ау, сен бір ерсің,
Мұратын әр пенденің Тәңірім берсін.
Табарым мылқау болып мұрат болса,
Бітпеген асыл мұрат кете берсін.
Мұрныңды шошайтасың мақтағанға,
Жүруші ең «Ғалһәмәж» боп көп тойғанға.
312
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
....................................................
*
Мәз болып жүріпсің де сақтағанға.
Бермейді саған етті қаныменен,
Бір құстың тояттайсың саныменен.
Ертеден кешке дейін ашықтырар,
Алсын деп ұшқан құсты жаныменен.
Бір ұрттап қан ішесің, бір құс алсаң,
Сен—ақымақ тамақ үшін болған сарсаң.
Арбакеш сарттарға да қор болғанша,
Тоғайда жақсы емес пе, өліп қалсаң.
Жаратқан бір Тәңірге жетер датым,
Зарланған ұзын түнде мінәжатым.
Бітпеген асыл мұрат кетсе, барсын,
Адамға дастан болған бұлбұл атым.
Мұратым бітпесе де, көңілім тоқ,
Қаршыға, мен сендей қаңғып жемеймін боқ.
«Шіркіннің қаршығадай сайрауын-ай»,—
Деп айтқан бір адамды есіткем жоқ.
Құс болсаң, бозбалалар, бұлбұлдай бол,
Табылар іздегені бір қызыл гүл.
Әр жерде тамақ үшін торға түскен,
Тіл алсаң, бола көрме қаршыға сол.
8. ЖАСТЫҚ ПЕН КӘРІЛІК
Жастыққа қарай кәрілік сапар шекті,
Ойы боп қуып оны, алу кекті.
Жол көрген, жосық көрген кәрі немең
∗
Қолжазбада бір жол өшіріліп қалған.
312
313
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Жастықтың ордасына жетіп кепті.
Ойында зат жоқ, жастық жатыр еді,
Көрді де қу кәрілік шошып кетті.
Шошынып, ұясынан шығып көзі,
Елеулеп, қорыққандай болып өзі,
Сескеніп кәріліктің сипатынан,
Жастықтың сонда мынау айтқан сөзі:
Жастық:
—Мынау кім құп-қу болып, ұрты солған,
Ажырап өң-шырайдан түсі оңған?
Көрмеген тумысымда бір жан екен,
Бұл құрғыр қайдан келіп пайда болған?
Кәрілік:
—Қасқа, кәрің деген—мен боламын,
Не қылып басқа жаннан кем боламын?
Болса да сиқым төмен, осал емен,
Адамды меңіретуге ем боламын.
Жастық:
—Ежелден осылай ма көркің-сиқың,
Жағымсыз екен елге мінез-құлқың.
Адамда ақың бардай «міндетім» деп,
Апырай, бұзық екен іш пен сыртың.
Кәрілік:
—Жасымда сен сияқты көрікті едім,
Енуге ер қойнына ерікті едім.
Боларсың сен де мендей әлі-ақ бір күн,
314
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Тасығанын талай жастың көріп едім.
Табиғат заңы, ақымақ, әлемге ортақ,
Әйтпесе, мен зиянға жеріп пе едім.
Жастық:
—Мен сендей болсам түбі, өлгенім ғой,
Аз уақыт жана түсіп, сөнгенім ғой.
Жаһанға олай болса, келмес едім,
Ай, кәрілік, бүйтеріңді білмедім ғой.
Кәрілік:
—Абайла, мені мазақ етпе, шырақ,
Сағынып кеп тұрмын, зекпе, шырақ.
Көр дағы алдыңғыны, құйрықты қыс,
Солардан алып ғибрат ет те, шырақ.
Заңы айдап табиғаттың келіп тұрмын,
Саудасы жоқ сенде, менде текке, шырақ.
Біраздай сен де мұнда мекендедің,
Бабаңа орын босат, кет те, шырақ.
Жастық:
—Қапыда көрмес қартсың келіп қалған,
«Босат!» деп жылы орынды мазамды алған.
Қашаннан қара жүрек кәрілік едің,
Құр алдап «сағындым» деп айтпа жалған.
Кәрілік:
—Шамасы нанбайсың ғой, сағынсам да,
Аламын бұл орынды не қылсам да.
Жастығым, кетеріңнің келді кезі,
Жайым жоқ енді тыңдар жалынсаң да.
314
315
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Жастық:
—Өзіңдей етесің ғой жолдасыңды,
Білгемін ерте бастан оңбасыңды.
Заңына табиғаттың амалым жоқ,
Әйтпесе, мүжір едім қу басыңды.
Деді де қайран жастық тұра қашты,
Зымырап бір лезден белес асты.
Тұр екен жолын тосып бір қалқатай,
«Қанеки, қош келдің!» деп қойнын ашты.
Жастықтың босап қалған мекеніне,
Ұялмай еніп алды қарт албасты.
Енді де салды бүлік мекеніне,
Таппадым іздеп шара кетеріне.
Жастықтың жайнар жасыл мекеніне,
«Көр-жерді жатып алып толса» деді.
Әуелі әрі-бері тіресіп ек,
Ермесек болмайды енді жетегіне.
Бүтіндей алды орынды мекенденіп,
Табиғат барады оған икемденіп.
Болмастай қарсылыққа тұрды көріп,
Алдына тосып алып бүкеңдедік.
Өкіну керек емес өткен жасқа,
Амандық, шалт ұғымды бергей басқа.
Кәрілікті мойындауға сіздерге ерте,
Елу бес есептелер орта жасқа.
Ақ ниет сізге деген шалқысын да,
Әр кісінің аман етсін қалқасын да.
Өмірдің гүлденіп, өркендеуі
Шат тұрмыс, денсаулықтың арқасында.
316
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
9. ШАРУА МЕН ТАРЫНЫҢ
АЙТЫСЫ
Басыма тары ектім деп бір келмедің,
Қақсытып құлағымды тастап едің.
Шаруа:
—Қызталақ, сыйламадың сақалымды,
Қойып ем қарақшы қып шапанымды.
Бәрі де тары еккеннің қарық болды,
Ұрайын дәніңді алып тақалыңды.
Тары:
—Біте ме тастақ жерге тары деген,
Жабылып жау шымшықтың бәрі жеген.
Басыма тары ектім деп бір келмедің,
Ұрайын сақалыңды тары жеген.
Салады жүген-құрық қашағанға,
Қыласың неге уайым бас аманда?
Бәрі де реніштің естен шығар,
Тарыны майға қозғап асағанда.
10. АШУ МЕН АҚЫЛДЫҢ
АЙТЫСЫ
Ақыл:
—Жалмауыз әбжыландай ашу жаһіл,
Сақылдап иек пен тісің бара жатыр.
Ойпырмай түрің жаман түк қоймассың,
Айтып кет аты-жөніңді депті ақыл.
316
317
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Ашу:
—Айбатпен бара жатырмын жұбайыма,
Тіл десе азарына шыдайын ба?
Қалмады аузы-басым былғанбаған,
Өлтіріп оны бірден тынайын да.
Ақыл:
—Бармаңыз, тілімді алсаң, екеуіне,
Одан да менің жүрсей жетегімде.
Қайт енді пиғылыңнан, қақшаңдама,
Көпіріп өз бетіңмен кете берме!
Ашу:
Өлтіріп екеуін де досқа барам,
Алдында жүз грамды тастап алам.
Дүниеде опасыз дос керек емес,
Өлтіріп досымды да жастап алам.
Ақыл:
—Ақылға арашашы тоқтамады,
Алдында жүз грамды ұрттап алды.
Қасқырдай қапа жүрек, ашу—қақпас,
Кінәсіз жанын қиды үш адамның.
Ашудың, міне, осындай кесірлері,
Әдетті тастаңыздар есірмелі.
Досынан, жұбайынан, баласынан,
Айрылып неге соқты-ау шешімдері.
318
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
318
11. БАБАЙ МЕН ҚАСҚЫР
Бабай:
—Аузыңда түк, арқаңда жүн бар екен,
Кеудең сұлу, бөксеңде мін бар екен.
Талай малды жеп едің, бәлем, қасқыр,
Жететұғын саған да күн бар екен.
Қасқыр:
—Апырмай, қайдан таптың біздің ізді,
Мекен ғып жатыр едім жапан түзді.
Бөлтіріктерім кегімді алмай қоймас,
Қайтіп қырып тастайсың бәрімізді.
Бабай:
—Саған мені жеткізген Құдай Тағала,
Қурайды қылып жаттың несін пана.
Құдай оңдап осы қар ерімесе,
Талайыңды қыларман қызыл-ала.
Қасқыр:
—Сені маған жіберген Жаппар ием,
Ұрған сайын босайды жүйе-жүйем.
Бәрімізді қырамын деп жүргеніңде,
Құлын тастап жүрмесін буаз биең.
Бабай:
—Енді, қасқыр, Бабайдан жерсің таяқ,
Бітірмедің жылқыма құнан-саяқ.
Түбіме мұнан бұрын жетіп едің,
Қасқырым, к...ді қыс аямай-ақ.
318
319
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Қасқыр:
—Еліңде ғалым бар ма дінін күткен,
Неткен кісі ең, буаз биемен қуып жеткен.
Еліңнен елу бие жеп алғанмын,
Бабеке-ау, өлтірсең де, құным біткен.
Бабай:
—Елімде толып жатыр қажы, молда,
Кәрінің күйші болар қос қолы да.
Елімді мұнша неге зар жылаттың,
Қалатын жортушының басы жолда?
Қасқыр:
—Бабеке, тұлабойың амал екен,
Өзі буаз, кер биең шабан екен.
Баяғыдай көсіліп шаба алмадым,
Ел сілесін көп алған жаман екен.
Бабай:
—Талай малдың ішегін шұбатқансың,
Жығып беріп балаңды қуантқансың.
Солардың да обалы жіберсін бе,
Талай бие желінін суалтқансың.
Қасқыр:
—Сізді көріп балалар қашып еді,
Бірі—өзіме тартпаған жасық еді.
Жабағыңды менсінбей құр атыңды жеп,
Биылғы жыл мейманам тасып еді.
320
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Қуып жеттің сен мені неғып оңай,
Кіретұғын болмады қалың тоғай.
Бабеке, көрмегендей мақтанасың,
Былтырғы қайда кетті екі ноғай.
Бабай:
—Бір кірген неге шықтың тоғайыңнан,
Мені жеңем дейсің-ау оңайынан.
Ант ішіп елу кісі құтылғанбыз,
Былтырғы жала жапқан ноғайымнан.
Қасқыр:
—Еліңді мақтап, тіліңіз болған майда,
Кегімді балам алар келер айда.
Бабеке, көрмегендей мақтанасың,
Кешегі Жұматай мен Қодар қайда?
Бабай:
—Осы күнде жетеді саған әлім,
Бір елуге жетті ғой жеген малың.
Қайда қаңғып кеткенін кім біледі,
Ол дағы сен сықылды екен зәлім.
Қасқыр:
—Өзіме-өзім шаба алмай қайран қалдым,
Қуып жүріп жеуші едім талай малың.
Ұрғаныңнан барады сөзің өтіп,
Бүкішке ақ шекпенді қайран қалдым.
Бабай:
—Кеш боп кетті өлеңді қояйын да,
Сойылменен төбеңді ояйын да.
320
321
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Екі жолда жеп едің он жылқымды,
Теріңді мен тірідей сояйын да.
Қасқыр:
—Сылтауратып өлеңді қойғаның ба,
Сойылменен төбемді ойғаның ба?
Еліңді «ұры» дегенге намыстанып,
Үш теңге үшін терімді сойғаның ба?
Бабай:
—Қасқырым, іс көрдің бе мұнан қиын,
Жетсе арызың, Құдайға сен де сиын.
Сендей кәрі бір ісекті жүгіртпеске,
Бәске тігіп қойғанмын жеті тиын.
Қасқыр:
—Бабеке, бұл сөзіңде жоқ-дүр қата,
«Жол болсын» деп Байсары берген бата.
Мен дағы қашарымда сиынып ем,
Еш нәрсе қыла алмай тұр Сыңсыма ата.
Мал жыққанда жегенім қызыл қарта,
Қазынаға жарасар жібек мата.
Өз тойыңда төбелес қылушы едің,
Сен қайдан оңып едің майлы балта.
Мекен қып жатыр едім сайда деймін,
Еліңді ақтап, тіліңіз майда деймін.
Алып келіп барлығын маған жаптың,
Тумаңның көк биесі қайда деймін?
21-0184
322
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Бабай:
—Мына қар жауып қалды біздің баққа,
Сен жүйрік, жеткізбеуші ең арғымаққа.
Өзен, сай, қазған құдық толып жатыр,
Жығылып қалған шығар шұғанаққа.
12. КӨКҚҰТАН МЕН ШЫМШЫҚ
Бір шымшық және бір құс деген—ләйлек,
Ұқсатып үй салады ағаш таңдап.
Екеуі бір ағашты мекен етіп,
Дос болды өздерінің әлін аңдап.
Бір күні болмашыға араздасып,
Кінәні бір-біріне жатыр қамдап.
Шымшыққа ләйлек құсы деді:—Ей, надан!
Әліңді аңдамайсың неге барлап?
Көкқұтан:
—Менімен көптен бері бірге тұрдың,
Мен, сені «қоңсым ғой» деп қамың құрдым.
Өзіңнің жынысың—кішік, атың—шымшық,
Қарашы тұмсығыңа, титтей мұрның.
Жылан кеп шаға қойса, бірін аман
Қояр ма болса дағы балаң бір мың.
Әртүрлі осы арада дұшпандар көп,
Солардың бәрінен мен сақтап тұрмын!
Жарбиып жақсылықты жадыңа алмай,
Саласың көңіліме қалай кірбің?
Шымшық:
Шымшықтың сөзі мынау айтқан оған,
—Қоңсының қасиеті ғой—болу қоғам.
322
323
МЫСАЛ АЙТЫСТАР
Менің де бақадархал еңбегім бар,
Деп міндет ете берме «қамқор соғам».
Тұмсығың тым ұзындау болғандықтан,
Қаптаған құмырсқаға болмас тоған.
Шақса егер шидей болған сирағыңды,
Алатын арашалап осы жораң.
Құрымдай құмырсқаның қаншасынан
Құтқардым, қайда сенің қылған тобаң?
Сен, маған айтпа ондай ұнамсыз кеп,
Онан да бірігейік, болмайық шет!
Таптырмас татулықты қолдан беріп,
Қалмайық қапияда өкініш жеп.
Әлемге ой жіберіп қарап тұрсаң,
Бәрі де бір-біріне болған себеп.
Таманы тіршіліктің—біршілікпен,
Сондықтан лайығы—тұрмақ демеп.
Шымшықтың шымшып айтқан сөзін тыңдап,
Көкқұтан қайтты райдан: «Солай ма?» деп.
Әлсізді аяққа сап тебе бермей,
Ғибрат мұнан әркім алу керек!
Асауды арындаған үйретіп ап,
Болады жүруіңе жіп жетелеп.
Оқиға шақ болған соң ұзай алмай,
Доғарды Тұрмағамбет табан тіреп.
1. ҚУ ТҮЛКІ
Жолбарыс бір түлкіні ұстап алады. Түлкі құйрығын бұлаң-
датып, тұмсығын жоғары көтеріп:
—Мені жей алмайсың! Мен осы орманға қожалық етуге кел-
генмін,—дейді.
Жолбарыс түлкіге олай бір қарап, сенбей:
—Мүмкін емес,—дейді.
—Сенбесең, менімен бірге орманға жүр. Ондағы барлық аң-
дардың менен қалай қорқатынын өз көзіңмен көр.
Жолбарыс бұған келіседі. Түлкі жолбарыстың алдына тү-
сіп, паңдана жүріп отырады. Жолбарысты көріп аңдар мен
құстар зәресі ұшып, тым-тырағай қашады, ұялары мен інде-
рі не тығылады, аспанға ұшады. Ал қу түлкі басын онан сайын
көтере түсіп:
—Ал, енді көзің жеткен шығар! Менен қорықпайтын жан
бар ма тірі?—деп мақтанады.
—Ия, сен шынында да айбарлы екенсің,—деп алданған жол-
барыс кетеді.
2. ҚЫРҒИ МЕН БӨКТЕРГІ
Қырғи мен бөктергі ойда жоқ жерде кездесе кетеді. Екі дос
өткен-кеткенді әңгімелеп, кездесу құрметіне кеш өткізуді ұй-
ІІІ. Мысал әңгімелер
325
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
ғарады. Кештің керегіне әзірлеу үшін жиырма торғай ұстап
әкелуге келіседі. Жиырма торғайдың жартысын ұстауды қырғи
міндетіне алады, қалған он торғай бөктергінің үлесіне тиеді.
Қырғи көп кешікпей он торғайды ұстап, төбе басында бөк-
тергіні күтіп отырады. Бөктергінің келетін мезгілі өтіп, ке ші-
геді. Ал бұлар кешті күн батпай бастауға уәде еткен. Ақыры,
шыдамы таусылған қырғи дерексіз кеткен бөктергіні іздеуге
шығады.
Қалың тоғай бойымен ұшып келе жатып, қырғи алыстан
бөктергіні байқайды. Ол бір торғайды қуып, ылдиға ығысты-
рып барады екен. Сол сәтте қырғи да бөктергінің соңынан ұшып
жетеді. Оның қауырсындары терге малшынып, аяғын тор ғай-
ды бүруге ілгері соза түсіпті. Бөктергінің шаршау кейпін көр-
ген қырғи тоғайда торғай қалдырмай қырған екен деп ойлайды.
Сөйтіп, ол бөктергіден асығыс:
—Ау, Бөке, қанша торғай ұстадыңыз?—деп сұрайды.
Сонда бөктергі алдында ұшып бара жатқан торғайды нұсқап:
—Осыны алсам, тоғыз торғай қалады,—депті.
3. ЕКІ БҰҒЫ
Бір күні тауда жайылып жүрген екі бұғы шөпке таласып
қалыпты.
—Мен жеймін мұны, мен бұрын көрдім,—депті бірі.
—Мен жеймін, мен бұрын келгенмін бұл жерге,—депті екін-
шісі.
Екеуі жанжалдасып, бірін-бірі сүзе бастапты. Кейін шегіне
түсіп сартылдата кеп мүйіздесе сүзісіпті. Аздан соң тіпті қы-
зық болыпты. Бұғының мүйізін, білесіңдер, талдың бұтағы
сияқты болады. Ілініскенше әбден сүзіскен көрінеді. Бір кезде
мүйіздері ілінісіп қалған бұғылар бірінен-бірі ажырай алмай
әрлі-берлі тартысыпты.
326
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Мұны өтіп бара жатқан аңшылар көріп қалыпты да қуанып,
дереу келіп бұғыларды арбасына салып үйлеріне қарай жөнеле
беріпті.
4. ТҮЛКІ МЕН ҚОЯН
Бір күні болдырып келе жатқан түлкі жортып жүрген
қоянды көріп, өтірік ауырған болып оның жолына сұлай кетіп-
ті де, қоянды шақырыпты.
—Қоянжан-ау, қоянжан, неге сонша жорытасың? Менен
неге қорқасың? Бала жастан бірге өскен, тоғайдың дәмін бір
жескен, көрші емес пе едік. Мен ауырып жатырмын, жақыны-
рақ келсеңші, қоштасайық,—депті.
Сонда қоян:
—Екі құлағым сөзіңде тұр, екі көзім өзіңде тұр. Сіз етті
жақсы көреді дейді жұрт, сол рас па?—депті.
—Рас болғанда қандай, тіпті ет жемесем басым ауырады!
—Міне, осыныңыз жаман ғой.
—Иә, соған өзім де қынжылып жатырмын. Кеше бір тауық
жеп едім, соған жаным ашып жылап та жібердім. Өйткені ол да
тірі жүргісі келеді ғой. О, шіркін, тіршілік!—депті.
Қоян:
—Сіз оны өлтірмей тұрып ойлап көрдіңіз бе?—депті.
Сонда түлкі:
—Мен дәл сол жерін ойлауды ұмытыппын. Жаныма батып,
ауырып жатқаным да соның өкініші,—дейді.
—Ұмытшақ деген жаман ғой, мен де содан қорқамын, сон-
дықтан да жорытамын,—деп, тұра жөнеліпті қоян.
5. АРЫСТАН КҮШІГІН АСЫРАҒАН МЫСЫҚ
Бір мысық қаңғырып жүріп, өліп қалған арыстанның кү-
шігін бауырына басып, емізіп асырайды. Арыстан өсіп, азулы
326
327
МЫСАЛ ӘҢГІМЕЛЕР
жыртқыш аң болып, өз азығын өзі табатын халге жетеді. Бір
күні ашыққан арыстан өзін асыраған мысықты жемек болады.
Мысық оның бұл ойын сезіп, өрмелеп ағаш басына шығып
кетеді. Сонда арыстан тұрып:
—О, менің ақ сүтін емізген асыраушым! Маған сен туған
анамдай ыстықсың. Бар қылығыңды үйреткенде, ағашқа өр-
мелеуді неге үйретпегенсің?—дейді.
—Қысылғанда керек болар дегенім еді,—депті сонда мысық.
6. АҚЫМАҚ ҚАСҚЫР
Бір аш қасқыр тамақ іздеп шығады. Жолда бір ешкіге кез-
деседі де:
—Мен сені жеуім керек,—дейді. Ешкі жалынады:
—Мені жегеннен саған пайда жоқ, көрмейсің бе, арықпын.
Үйде семіз лағым бар, соны алып келіп берейін.
Қасқыр келіседі. Ешкі жүгіріп кетіп қалады. Қасқыр кү-
тіп-күтіп, ешкі келмеген соң тағы жүріп келе жатып қойға кез-
деседі.
—Мен сені жеймін!
—Менен басқаны жеуге болмай ма? Мен атақты бишімін
ғой, мені өлтіргенің ұят болады.
Қасқыр таңданады:
—Жақсы, билейсің бе? Қане, маған билеп көрсетші.
—Қой билей бастайды да бірте-бірте алыстап, қашып кетеді.
Қасқыр ашуланып, тағы жол жүреді. Енді ат кездеседі.
—Ат, мен сені жеймін!
—Сен мені жей алар ма екенсің?!
—Қалайша жемеймін?—дейді қасқыр.
—Менің құйрығымның астында жазылған хат бар, соны
алып қара, сонда білесің.
Қасқыр аттың арт жағына шығып қарайын деп жатқанда, ат
маңдайға теуіп қалады. Қасқыр қаңқ етіп құлап түседі.
328
ӨТІРІК ЖӘНЕ МЫСАЛДАР
Достарыңызбен бөлісу: |