Тақырыбы: Бөлшек сызықтық функция.
Сабақтың мақсаты бөлшекті-сызықтық функция графигін салады;
Дамытушылық: - Бөлшек-сызықтық функцияның анықтамасын біледі;
− 𝑦=𝑎𝑥+𝑏𝑐𝑥+𝑑 функциясының қаиетін біледі;
- Берілген функция графигін сала алады.
Тәрбиелік: Ортақтаса жұмыс істеу арқылы өзінің ортадағы қажеттілігін түсіну; өз бетімен жұмыс істеу дағдысы, мәселелерге сынныи тұрғыдан ойлау дағдысы.
Сабақтың түрі: Аралас
Көрнекілік құралдар:лекция, кітап
2.Өткен тақырыпты қайталау немесе үй тапсырмасын сұрау
Оқушылармен амандасу, түгелдеу. Бүгінгі оқыту мақсатын жариялау.. Өтілген материалдарды еске түсіру мақсатында сұрақтар қойылады. (білу)
y = f(x) + a функциясының графигін y = f(x) функциясының графигін У осі бойынша :а бірлік жоғары, егер a >0 а бірлік төмен, егер a<0 жылжыту арқылы алуға болады (ақиқат)
2. функциясының графигін y = f(x) функциясының графигін Х осі бойынша : а бірлік оңға, егер a >0. а бірлік солға, егер a<0 жылжыту арқылы алуға болады (жалған)
3. y = f(2x) функциясының графигін, y = f(x) функциясының графигін Х осі бойынша 2 есе сығу арқылы аламыз (ақиқат)
4. y = 2f(x) функциясының графигін, y = f(x) функциясының графигін У осі бойынша 2 есе сығу арқылы аламыз (жалған)
5. у = 𝟐/х функциясының графигі, І,ІІІ ширектерде орналасқан гипербола деп аталады(ақиқат)
20 мин
3.Жаңа тақырыпты енгізу
Кері байланыс. Жұптар бір-біріне «Табыс ағаш» әдісі арқылы кері байланыс береді.
1. Хорваттар мен босниялықтар арасындағы қақтығыс. 2. Сектор Газадағы қақтығыс. 3. Карабахтағы шиеленіс. 4. Нигериядағы ұлтаралық қақтығыстар. Оқушылар өз жауаптарын ұсынады Мәтіннен негізгі идеяны анықтайды Мәтіннен негізгі идеяны анықтайды Дескриптор: Халықыаралық қатынастырдың принциптерін анықтайды; Ұлтаралық қатынастар туралы сипаттайды; ҚБ Мұғалім оқушылар жауабын мұқият тыңдап кері байланыс беріп отырады «Ең үздік жауап» «Алақан-жұдырық» Қима қағаздар Оқулық 5. Үнді-Пәкістан қақтығысы. 6. Югославиядағы соғыс. 7. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс. . 4 тапсырма Фишбоун әдісі «Этникааралық жанжал» 5-тапсырма Саяси ұлтшылдық
6.Сабақты қорытындылау
10 мин
7.Үйге тапсырма
5 мин
1.Қоғамдық ұйымдарды атайды
2.Әлеуметтік ұйымдарды анықтайды.
3.Тарихи формасын анықтайды.
4.Қоғамдық ұйымдарға тән белгілерді анықтайды
5.Кем дегенде 2 мысал келтіреді.


title: Сабақтың мақсаты бөлшекті-сызықтық функция графигін салады


title: Сабақтың мақсаты: Б. Соқпақбаевтың шығармашылығымен таныстыру. Күтілетін нәтижелер

text:
Сабақтың тақырыбы: Менің атым Қожа. Б.Соқпақбаев
Сабақтың мақсаты: Б.Соқпақбаевтың шығармашылығымен таныстыру.
Күтілетін нәтижелер: Пәндік нәтиже: Мәтін мазмұны мен идеясы арқылы баланың шындыққа көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік беру. Сыни ойлау дағдысын дамыту.
Жүйелі іс-әрекет нәтижесі: Мәтін мазмұны бойынша талдау арқылы шығармашылық қабілеттерін ұштату.
Тұлғалық нәтиже: 1. Мәтіннің көңіл күйін, автордың көзқарасын танып білуге қабілеттерін жетілдіру.
2. Көркем сөйлеу тілін,ойын,шығармашылық қиялын ұштай түсу.
3. Қоршаған ортасына мейірімділікпен қарауға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: пікір – сайыс сабақ
Сабақтың әдісі: жүйелеу,талдау
Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, Б.Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» кітабы,мәтіннің желісі бойынша салынған сюжетті суреттер.Абдолла Қарсақбаевтың «Менің атым Қожа» фильмінен үзінді.Автордың суреті.
Сабақ барысы: I.Ұйымдастыру бөлімі - Балалар бүгінгі көңіл – күйлеріңіз?
- Тамаша.
Сергіту сәті.
Бір-біріне бүгінгі күнге арнап жақсы тілектер айту арқылы көңілін көтеру.
- Топқа бөлу. Санақ арқылы топқа бөлінеді:
I топ – Әдептілік II топ – Тапқыр
III топ – Алғыр
-Мен бүгін, топтарымыздың атын бұлай алған себебім, бұл аталғандар- адам бойындағы жақсы қасиеттер. Осы қасиеттер бүгінгі сабақта сіздердің бойларыңыздан табылсын деген ниетте осылай атап отырмын.
-Балалар, бүгіннен бастап біздің сабақта 4 ереже болады.
1. Тәртіп
2. Тыныштық
3. Талап
4. Бір – бірімізді тыңдау
Сондықтан, мен сіздерден тәртіп пен тыныштықты талап ете отырып, бір-бірімізді тыңдауға шақырамын.
Үй тапсырмасы “кездейсоқ дөңгелек” деп аталатын тәсіл арқылы сұралады.
Үй тапсырмасын 6 оқушы сабақты кезектесіп айтады.
Слайдпен жұмыс: Жаңа тақырып. “Дайындықсыз келген бір күн”
Автордың өмірбаяны. Қайталау. Қызығушылығын ояту. 1 – тапсырма. Аудио жазбаны тамашала Жаңа сабақ (аудиожазба: Дайындықсыз келген бір күн.)
-Балалар ,бұл қандай фильм?Кім туралы?
-Қожа қандай бала?
-Одан жақсы адам шығады деп ойлайсыңдар ма?
Жетекші сұрақ:
-Сіздердің бастарыңыздан дәл осындай жағдай өтті ме?
(Оқушылар өз ойларын айтады)
Дәптермен жұмыс. 1 тапсырма: “Семантикалық карта” Кейіпкерлер образын сәйкестендіру.
Дәптермен жұмыс: 2 тапсырма: “Иә/Жоқ” Оқушылар берілген сұрақтарға “иә” немесе “жоқ” деп жауап береді.
3-тапсырма: Шығармашылық тапсырма: І тапсырма: Қожаға мінездеме беріңдер. “Мен қандаймын?”
(сотқар, алғыр, мейірімді, пысық, тапқыр, тентек, қателіктерін түсіне білген, білімді)
ІІ тапсырма: Венн диаграммасы
Жантас
Ұқсастығы
Қожа
ІV топ: Топтық жұмысты қорытындылау: (қосымша) 1. Қожаның жақсы адам боларына сенер ме едің?
2. Қожаның орнында болсаң өзің не істер едің?
3. Сендердің іштеріңде «Мен Қожаға ұқсаймын» дейтіндерің бар ма?
Мұғалім сөзі: -Балалар, өздеріңнің іс-әрекеттерің Қожаға ұқсаса да, үлкейгенде сендерден «үлкен» азамат шығады деп ойлаймын. Бердібек аталарың сияқты бірің жазушы болсаң, енді бірің ғұлама ғалым, ел тілегін ақтайтын Қазақстанның азаматтары мен азаматшалары болатындарыңа сенемін.
Рефлексия: -Бердібек Соқпақбаев туралы не білдік?
-Негізгі басты кейіпкер кім?


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-b-sopabaevti-shifarmashilifimen-tanistiru-ktilet.html#Дәптермен_жұмыс._1_тапсырма:_“Семантикалық_карта”_Кейіпкерлер_образын_сәйкестендіру._Дәптермен_жұмыс


|
Сабақтың мақсаты: центрге тартқыш үдеу формуласын есептер шығаруда қолданады; Сабақтың барысы
|
Дата | 27.11.2023 | өлшемі | 68,64 Kb. | | #130401 | түрі | Сабақ |
| Байланысты: 9 сынып центрге тартқыш удеу през Сабақтың тақырыбы: Центрге тартқыш үдеу. 9.2.1.15 центрге тартқыш үдеу формуласын есептер шығаруда қолдану Сабақтың мақсаты: - Сабақтың барысы:
- Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.
- Оқушыларды 3 топқа бөлу
- Иә, жоқ» әдісі арқылы
- 1.Айналым санының өлшем бірлігі – 1м (жоқ)
- 2.Сызықтық жылдамдықты 2 есе арттырса, бұрыштық жылдамдық 2 есе кемиді (жоқ)
- 3.Қисық сызықты қозғалыстың бір түрі-шеңбер бойымен қозғалыс (иә)
- 4.Бірлік уақыттағы айналым саны- айналу жиілігі (иә)
- 5.Жылдамдық бағыты шеңберге жанама бойымен бағытталады (иә)
- 6.Бұрыштық ығысудың өлшем бірлігі- 1рад (иә)
- 7.10 секундта 5 айналым жасаған дененің айналу периоды 2 секундқа тең (иә)
- 8.Айналу жиілігі Т әріпімен белгіленеді (жоқ)
-
Топтық жұмыс10 минут Қызығушылығын ояту. Оқушылардың жаңа сабаққа дайындығын тексеру мақсатында бейнеролик көрсету. (Оқушылар бейнеролик бойынша өз ойларын айтады.) (ҚБ: ауызша мадақтау, ынталандыру) 1.Центрге тартқыш үдеу деп қандай үдеуді айтамыз? 2.Центрге тартқыш үдеудің формуласын қорытып шығарыңдар. 3.Центрге тартқыш үдеудің бағыты қандай? ( Оқушылар мәтінмен жұмыс жасайды. Топ ішінде талқылайды. Топ спикерлері қорғайды. ҚБ: «әріптес пікірі» әдісі) Жұптық жұмыс 7 минут 1-тапсырма. Формулалар сөйлейді 2-тапсырма. Есеп шығару(қосымша 1) - Тест тапсырмалары(қосымша 2) (kahoot бағдарламасы)
-
- Рефлексия. «Рефлексиялық шеңбер»
- Оқушылар шеңберге тұрып, төмендегі сұрақтарға жауап береді.
- -Сабақ барысында көңіл-күйіңіз қандай болды? Неліктен?
- -Бүгін не білдіңіз? Сіз үшін не жаңалық болды?
- -Сабаққа қатысуыңызды қалай бағалайсыз?
- -Сабақта қандай қиындықтар туындады?
-
- Бағалау.10 баллдық жүйе бойынша күнделікке бағалау жүргізу
-
-
- Үй тапсырмасы. Тақырыпты оқу. 14-19 есеп
Жұптық жұмыс 1-тапсырма. «Формулалар сөйлейді» әдісі қосымша 1 № Тапсырмалар 1 Центрге тартқыш үдеудің формуласын жазыңдар. Ондағы әрбір шамаға сипаттама беріңдер. 2Осы формуладан сызықтық жылдамдықтың формуласын қорытып шығарыңдар. 3Формуладан радиусты есептеуге арналған формуланы қорытып шығарыңдар 4 Центрге тартқыш үдеудің негізгі формуласынан үдеудің өлшем бірлігін қорытып шығарыңдар. - 2-тапсырма. Есептер шығару
- Автомобиль радиусы 100 м айналмалы жолмен 54 км/сағ жылдамдықпен қозғалады. Автомобильдің центрге тартқыш үдеуін табыңдар.
-
-
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Сабақтың мақсаты: центрге тартқыш үдеу формуласын есептер шығаруда қолданады; Сабақтың барысы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-centrge-tartish-deu-formulasin-esepter-shifaruda.html#(_Оқушылар_мәтінмен_жұмыс_жасайды._Топ_ішінде_талқылайды._Топ_спикерлері_қорғайды._ҚБ:_«әріптес_пікірі»_әдісі)


IV. Жаңа сабақты бекіту( жаттығулар орындау, сұрақ- жауап, тапсырмалар)
|
20
|
Алғашқы компьютерлер
Тасымалдауыш компьютерлер
Лаптоптар
Қалта компьютерлері
|
Үстел компьютерлері
|
V. Сабақты қорытындылау( білімгердің сабақ барысында алған білідерін қорытындылау және бағалау)
|
5
|
Жұмыс сапасын бағалау
Студенттердің жұмысына талдау жасалады.
Жеке жұмыс. Сұрақ – жауап. Сұрақтар қойып, жауап береді.
|
|
VI. Үйге тапсырма
|
5
|
Жаңа тақырыпты өз бетіңізше зерттеуді жалғастырыңыз;
|
Сабақ жоспары
Пәні: Қолданбалы Информатика
Тобы: 3то-1 Күні: 27.10.2021 ___________
Тақырыбы: MS EXCEL эдектронды кестелерді өңдеу
Сабақтың мақсаты: EXCEL эдектронды кестелерді қолданып үйрену
Білімділік: Білім беру ақпараттық ресурстарына, білім беру электрондық ресурстары туралы түсінік беру, білім порталдарын және каталогтарын үйрету.
Дамутышылық: Студенттердің жеке, топтық жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру. Сабақта әдіс тәсілдеріді пайдаланып оқушылардың ойлау қабілеттерін арттыру.
Тәрбиелік: Көшбасшылыққа, ұжым алдындағы жауапкершілікке, қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелеу;
Сабақ түрі: Аралас сабақ
Көрнекі құралдары: кітаптар, схемалар, тақта.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: IV. Жаңа сабақты бекіту( жаттығулар орындау, сұрақ- жауап, тапсырмалар)


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-derbes-kompeyuterdi-damu-tarihi-turali-toli-meli.html?page=2#V._Сабақты_қорытындылау(_білімгердің_сабақ_барысында_алған_білідерін_қорытындылау_және_бағалау)__5


title: І. Ұйымдастырушылық кезеңі - Сабақтың мақсаты: Дербес компьютердің даму тарихы туралы толық мәлімет беру

text:
І. Ұйымдастырушылық кезеңі
|
Уақыт (минут)
|
Сәлемдесу
|
5
|
Білімгердің сабаққа дайындығын тексеру
|
5
|
Білімгердің зейінін сабаққа аудару, алдағы жұмысқа ынталандыру
|
5
|
ІІ. Өткен тақырыпты қайталау немесе үй тапсырмасын сұрау
|
10
|
Студенттерден өткен сабақ бойынша үй тапсырмасын сұрау
|
|
ІІІ. Жаңа тақырыпты енгізу( жаңа тақырыпты түсініру, баяндау, оку т.б)
|
25
|
Жаңа тақырыппен таныстыру;
Сабақтың бүгінгі тақырыбының мақсаттары мен міндеттері.
Жаңа оқу материалын түсіндіру
|
|
IV. Жаңа сабақты бекіту( жаттығулар орындау, сұрақ- жауап, тапсырмалар)
|
20
|
Қатқыл дискіні тексеру
Тышқан қасиеттерін баптау
Объектілермен жұмыс істеуді үйрену
Сілтеуіш программасындағы файлдық құрылыммен жұмыс істеу
|
|
V. Сабақты қорытындылау( білімгердің сабақ барысында алған білідерін қорытындылау және бағалау)
|
5
|
Жұмыс сапасын бағалау
Студенттердің жұмысына талдау жасалады.
Жеке жұмыс. Сұрақ – жауап. Сұрақтар қойып, жауап береді.
|
|
VI. Үйге тапсырма
|
5
|
Жаңа тақырыпты өз бетіңізше зерттеуді жалғастырыңыз;
|


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-derbes-kompeyuterdi-damu-tarihi-turali-toli-meli.html?page=3#V._Сабақты_қорытындылау(_білімгердің_сабақ_барысында_алған_білідерін_қорытындылау_және_бағалау)__5


Сабақ жоспары
Пәні: Информатика
Тобы: 1 пвт-1-22 Күні: 13.09.2022 ___________
Тақырыбы: Дербес компьютердің даму тарихы
Сабақтың мақсаты: Дербес компьютердің даму тарихы туралы толық мәлімет беру
Білімділік: Білім беру ақпараттық ресурстарына, білім беру электрондық ресурстары туралы түсінік беру, білім порталдарын және каталогтарын үйрету.
Дамутышылық: Студенттердің жеке, топтық жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру. Сабақта әдіс тәсілдеріді пайдаланып оқушылардың ойлау қабілеттерін арттыру.
Тәрбиелік: Көшбасшылыққа, ұжым алдындағы жауапкершілікке, қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелеу;
Сабақ түрі: Аралас сабақ
Көрнекі құралдары: кітаптар, схемалар, тақта.
І. Ұйымдастырушылық кезеңі
|
Уақыт (минут)
|
Сәлемдесу
|
5
|
Білімгердің сабаққа дайындығын тексеру
|
5
|
Білімгердің зейінін сабаққа аудару, алдағы жұмысқа ынталандыру
|
5
|
ІІ. Өткен тақырыпты қайталау немесе үй тапсырмасын сұрау
|
10
|
Студенттерден өткен сабақ бойынша үй тапсырмасын сұрау
|
|
ІІІ. Жаңа тақырыпты енгізу( жаңа тақырыпты түсініру, баяндау, оку т.б)
|
25
|
Жаңа тақырыппен таныстыру;
Сабақтың бүгінгі тақырыбының мақсаттары мен міндеттері.
Жаңа оқу материалын түсіндіру
|
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты: Дербес компьютердің даму тарихы туралы толық мәлімет беру


title: Дін және мәдениет - Сабақтың мақсаты: дін, мәдениет, қоғам,этнос және ұлт ұғымдарымен танысу және өзекті мәселелерің талқылау

text:
Дін және мәдениет Тарихи жадыға тиеселі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады.Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады.
Дін — қоғамдық құбылыстардың ішіндегі ең күрделісі. Діннің мән-мағынасын қаншама ғұламалар ашып көрсетуге талпынған болатын. Дін жөнінде жазылған мақалалар, ғылыми еңбектер саны некен-саяқ. Дегенмен «діннің бастауы мен тұңғиық терең мәні ел көзінен тасада қалып қойды». Қорқыныш-үрей де, сүйіспеншілік те, ата-бабаларды қастерлеу де және т.е.с. да діни сенімнің өз алдына жеке тұрған бастауы бола алмасы анық. Дінге нақты және бір мағыналы анықтама берем деу өте қиын. Егер «религия» — (дін) терминіне келер болсақ, латын тілінен дәлме-дәл аударғанда «байлау», «екінші қайта оралу» дегенді білдіретін көрінеді.
Цицерон шығармаларында «религия» сөзі халықтың тұрпайы соқыр сеніміне қарсы қойылған ұғым ретінде пайдаланылады. Бұдан шығаратын бірден-бір тұжырым, дін деп кез-келген сенім түрін айтпайды тек, адамды қасиетті, мәңгілік, тапжылмас құндылықтармен байланыстыратын сенім түрін айтады. Сенім — діннің негізін қалаушы фактор, оның субстанциясы. Сенім қарым-қатынас, байланыс сынды ұғымдармен астарлас жатыр. «Мен құдайға сенемін» деп айту үшін адам өзін сол құдаймен байланыста сезінуі қажет, оған бүкіл жан-тәнімен бет бұруы керек. Сенім белгілі бір мағынада өзін-өзі тәрк етуді, өзін құрбандыққа шалуды білдірері де анық. Құрбандық деп қандай да болмасын тілек үшін белгілі бір құн төлеу қажеттілігін сезінуден туындаған дүниені, іс-әрекетті айтады. Адам әлеуметінің ең көне рәсімі — құрбандық шалу рәсімі.
Құрбандық не мақсатпен шалынады, оның мәні неде және тағы басқалары деген көптеген сұрақтар туады. Бірақ бұл жерде дінді анықтаудағы қиыншылықтар сияқты көп бөгетке тап боламыз. Бірақ осында көпшілікке белгілі, қалыптасып қалган көзқарас та жоқ емес — ол бойынша діни наным-сенімдердің қоғамды реттеушілік функциясы алдыңғы қатарга шығарылған. Басқа сөзбен айтар болсақ, ол көзқарас діннің де, сенімнің де қоғамтудырушы рөлін анықтағысы келетіндігі айғақ.
Адам ұжымдары қақтыгыссыз сүре алмайды. Адамдардың алғашқы бірлестіктері зорлық-зомбылықсыз, «бәрінің бәріне соғысынсыз» (Т. Гоббс) болып көрген де емес. Бастарын біріктіре тұра, бір-бірімен қауымдаса тұра адамдар бөлінісіп, ыдырасып та үлгереді. Мұндай қиын-қыстау кезеңде адамдардың жағымсыз қасиеттерін — қанды жауыздық «құмарлығын» өзіндік бір жолға салып, оның қарқынын басатын бірден-бір құрал ретінде құрбан шалу қарастырылады. Яғни діннің бір негізгі көрінісі болып табылатын құрбан шалу әрекеті қоғамды дезинтеграция, бытыраңқылықтан сақтайтын механизм болып табылды. Сол сияқты діннің өзінің бойынан да осы қасиеггі кездестіреміз, яғни дін де адамдар арасындағы қиратушы зорлық-зомбылық құштеріне кері әрекет етіп, әлемге тыныштық, келісім, жақсылық әкелуді мақсат тұтады.
Адамдар бүкіл адамзат тарихы барысында өмірден тұрақтылық, өзгерместік, мәңгілік пен қасиетті іздеп келеді. Әртүрлі діндер осы ізденістердің жауабы деп түсінсек те болғандай. Дін адам Жанынан туындайтын дүние, ол өзінің мазмұнын көп түрлі нәрседен жинақтайтын болғандықтан өз ретінде адам өмірінің көптеген салаларын тәртіптеуші нормативті құрылым болып табылады.
Дін адам жан-дүниесінің талап-талпыныстары мен арман-мақсаттарының тоғысу нүктесі бейнесінде адам өмірінің толыққандылығын танытатын категория ретінде де қарастырылады.
Дін деп адамдардың қасиетті байланысты іздеу және табу барысыңда қол жеткізетін бірлестігінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін методологиялық механизмді атайды. Діннің негізінде рәсім тұр. Рәсім деп жеке тұлғаның әлеуметтік ісәрекетін қатал қадағалаушы ережелер жиынтығын айтады. Өкімет пен азаматтық қоғам институттары пайда болмай тұрыпақ рәсім адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеп, қоғамдық тәртіпті сақтауға болысқан.
Дамыған діндердің ортақ мүддесі — қақтығыссыз, кикілжіңсіз өмір сүру. Бір құдайға табынушы діндердің алғашқысы — иудаизмнің өзінде қауымдастар арасындағы жанжалды бүкіл көпшілік алдында ортақтаса шешу принципі қабыл алынған болатын. Діни бірлестік бұл жерде қауым арасында үйлесімді тіршілік етуді көздейтін және бейбіт-тыныш өмір сүрудің кепілдііі бола алатын дәрежеде көрсетілген. «Дін — бейбіт өмірдің субстанциясы. Дін арқылы көпшілік арасында кең танымал бейбітсүйгіштік идеясы тарайды» .
Жалпы қандай да болмасын қауымның тұрақты әрі үзіліссіз, ұдайы дамуының және қызмет етуінің түпкі себебі сол қауым мүшелерінің әлеуметке лайық, мақсат-мүделлі іс-әрекетіне көп байланысты екендігі кімге де болса түсінікті нәрсе. Адамның жалған өмірінің шеңберінен тысқары орналасқан қандай да бір түпнегіздер табу — діннің болмыс етуінің алғы шарты. Қоғамдағы адамның алдында көптеген өмірлік маңызы бар сұрақтар туары рас, ал енді оның шешімін құдайға деген сенімсіз, дінсіз табу қиынға соғады, әлде тіпті де мүмкін емес деуге болады. Ол мәселелер мәңгілік мәселелер және де ол адам болмыс-бітімінің айрықша ерекшелігін құрастырады да. Сондықтан да діннің қай кезеңінде болмасын, қандай қоғам типінде болмасын алар рөлі ерекше.


title: Дін саясатта - Сабақтың мақсаты: дін, мәдениет, қоғам,этнос және ұлт ұғымдарымен танысу және өзекті мәселелерің талқылау

text:
Дін саясатта Бастапқыда дін өкіметпен, мемлекетпен тығыз байланыста өмір сүрді. Мысалы, қола дәуіріндегі көптеген мәдениеттерде саяси және рәсімдік немесе діни қызметтерді бөліп жару өте қиын болатын. Көне шығыс өркениеттерінде діни ұйымдар мемлекеттік басқару ісіне тікелей араласатын еді. Бұндай күйді біз орта ғасырлық Еуропа тарихынан да кездестіреміз. Еуропада тек Жаңа Дәуірдегі ірі рухани төңкерілістен кейін ғана жағдай мүлдем басқаша болып өзгереді. Қайта Өрлеу кезеңінен басталған өзгерістер нәтижесінде еуропалық қоғамдық-мәдени өмір шіркеу қарамағынан, оның қатал бақылауынан бірте-бірте босана бастайды. Бұл процесс реформация нәтижесінде жылдамдап, қарқын алады. Мәдениеттің зайырлылық принципіне өтуі саяси-қоғамдық және экономикалық құндылықтардың пайдалану аясының кеңеюімен, ғылыми зерттеулер мен техникалық шығармашылықтың қарқынды дамуымен етене байланысты жүріп отырды. Қоғамның, жеке адамның дін ықпалынан айырылуы шіркеудің өкіметтен, мемлекеттен шеттеуіне, соның нәтижесінде оның саяси құрылымдар қатарынан жеке бастың еншілігіне қарай ығысуына, яғни мемлекеттен азаматтық қоғам аясына ауысуына әкеліп соқты.
Әдебиет: 1.ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру.
2.Дерек Джонстон «Философияның қысқаша тарихы: Сократтан Дерридаға дейін».2018ж.
3.Энтони Джон мен Патрик Кенни «Батыс философиясының жаңа тарихы, Антика философиясы» (4 томдық, І том) және «Батыс философиясының жаңа тарихы, Орта ғасыр» (4 томдық, ІІ том).2018ж.
4.Реми Хесс «Философияның таңдаулы 25 кітабы».2018ж.
5.Дэвид Бринкерхофт «Әлеуметтану негіздері».2018ж.
6.Джордж Ритцер,Джеффри Степницкий «Әлеуметтану теориясы».2018ж.
7.Элиот Аронсон«Көпке ұмтылған жалғыз: әлеуметтік психологияға кіріспе».2018ж.
8.Карен Армстронг «Иудаизм, Христиандық пен Исламдағы 4000 жылдық ізденіс: Құдайтану баяны».2018ж
9.Əбжанов Т.Ы. Қазақ рухының философиясы. — Қарағанды: ҚарМУ баспасы,
10.Н.Ә.Назарбаев «Тарих толқынында», Алматы «Атамұра». 1999ж.
11.Жақып Б. «Тәуелсіз Қазақстанның саяси тарихы».2010 ж.
12.Адырбек Н. «Ұстаным-ұлттық сана».Алматы 2013ж.
13. Абдыкалыков А. «Жаңғырудың негізі-білім мен ғылымда».Игілік 2018ж.
14.Адырбек Н. «Ұстаным- ұлттық мүдде».Қазығұрт 2013ж
15.Анықбай Е . «Қазақ үнін әлемге дабылдатқан». Айқын 2015ж.


Сабақтың мақсаты: дін, мәдениет, қоғам,этнос және ұлт ұғымдарымен танысу және өзекті мәселелерің талқылау.
Негізгі түсініктері: дін, мәдениет, қоғам,этнос, ұлт.
Жоспар 1.Дін: негізгі түсініктер. Дінді әлеуметтанулық талдау.
2.Құндылықтар, дәстүрлер мен ғұрыптар.
3.Қоғамдық сананың жаһандануы, ұлттық код, менталдылық пен дүниетаным: сәйкестік параметрлері.
4.Ұлттық бірегейлік пен мәдениет. Ұлттық бірегейлікті сақтау.
5.Әлеуметтік-этникалық қауымдастықтар. Этникалық жүйелер.
Дін және мәдениет Тарихи жадыға тиеселі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлыгы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «религия», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады. Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жүйе құрастырушы факторы деп анықтауға болады. Дін — қоғамдық құбылыстардың ішіндегі ең күрделісі. Діннің мән-мағынасын қаншама ғұламалар ашып көрсетуге талпынған болатын. Дін жөнінде жазылған мақалалар, ғылыми еңбектер саны некен-саяқ. Дегенмен «діннің бастауы мен тұңғиық терең мәні ел көзінен тасада қалып қойды». Қорқыныш-үрей де, сүйіспеншілік те, ата-бабаларды қастерлеу де және т.е.с. да діни сенімнің өз алдына жеке тұрған бастауы бола алмасы анық. Дінге нақты және бір мағыналы анықтама берем деу өте қиын. Егер «религия» — (дін) терминіне келер болсақ, латын тілінен дәлме-дәл аударғанда «байлау», «екінші қайта оралу» дегенді білдіретін көрінеді. Цицерон шығармаларында «религия» сөзі халықтың тұрпайы соқыр сеніміне қарсы қойылған ұғым ретінде пайдаланылады. Бұдан шығаратын бірден-бір тұжырым, дін деп кез-келген сенім түрін айтпайды тек, адамды қасиетті, мәңгілік, тапжылмас құндылықтармен байланыстыратын сенім түрін айтады. Сенім — діннің негізін қалаушы фактор, оның субстанциясы. Сенім қарым-қатынас, байланыс сынды ұғымдармен астарлас жатыр. «Мен құдайға сенемін» деп айту үшін адам өзін сол құдаймен байланыста сезінуі қажет, оған бүкіл жан-тәнімен бет бұруы керек. Сенім белгілі бір мағынада өзін-өзі тәрк етуді, өзін құрбандыққа шалуды білдірері де анық. Құрбандық деп қандай да болмасын тілек үшін белгілі бір құн төлеу қажеттілігін сезінуден туындаған дүниені, іс-әрекетті айтады. Адам әлеуметінің ең көне рәсімі — құрбандық шалу рәсімі. Құрбандық не мақсатпен шалынады, оның мәні неде және тағы басқалары деген көптеген сұрақтар туады. Бірақ бұл жерде дінді анықтаудағы қиыншылықтар сияқты көп бөгетке тап боламыз. Бірақ осында көпшілікке белгілі, қалыптасып қалган көзқарас та жоқ емес — ол бойынша діни наным-сенімдердің қоғамды реттеушілік функциясы алдыңғы қатарга шығарылған. Басқа сөзбен айтар болсақ, ол көзқарас діннің де, сенімнің де қоғамтудырушы рөлін анықтағысы келетіндігі айғақ. Адам ұжымдары қақтыгыссыз сүре алмайды. Адамдардың алғашқы бірлестіктері зорлық-зомбылықсыз, «бәрінің бәріне соғысынсыз» (Т. Гоббс) болып көрген де емес. Бастарын біріктіре тұра, бір-бірімен қауымдаса тұра адамдар бөлінісіп, ыдырасып та үлгереді. Мұндай қиын-қыстау кезеңде адамдардың жағымсыз қасиеттерін — қанды жауыздық «құмарлығын» өзіндік бір жолға салып, оның қарқынын басатын бірден-бір құрал ретінде құрбан шалу қарастырылады. Яғни діннің бір негізгі көрінісі болып табылатын құрбан шалу әрекеті қоғамды дезинтеграция, бытыраңқылықтан сақтайтын механизм болып табылды. Сол сияқты діннің өзінің бойынан да осы қасиеггі кездестіреміз, яғни дін де адамдар арасындағы қиратушы зорлық-зомбылық құштеріне кері әрекет етіп, әлемге тыныштық, келісім, жақсылық әкелуді мақсат тұтады. Адамдар бүкіл адамзат тарихы барысында өмірден тұрақтылық, өзгерместік, мәңгілік пен қасиетті іздеп келеді. Әртүрлі діндер осы ізденістердің жауабы деп түсінсек те болғандай. Дін адам Жанынан туындайтын дүние, ол өзінің мазмұнын көп түрлі нәрседен жинақтайтын болғандықтан өз ретінде адам өмірінің көптеген салаларын тәртіптеуші нормативті құрылым болып табылады. Дін адам жан-дүниесінің талап-талпыныстары мен арман-мақсаттарының тоғысу нүктесі бейнесінде адам өмірінің толыққандылығын танытатын категория ретінде де қарастырылады. Дін деп адамдардың қасиетті байланысты іздеу және табу барысыңда қол жеткізетін бірлестігінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін методологиялық механизмді атайды. Діннің негізінде рәсім тұр. Рәсім деп жеке тұлғаның әлеуметтік ісәрекетін қатал қадағалаушы ережелер жиынтығын айтады. Өкімет пен азаматтық қоғам институттары пайда болмай тұрыпақ рәсім адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеп, қоғамдық тәртіпті сақтауға болысқан. Дамыған діндердің ортақ мүддесі — қақтығыссыз, кикілжіңсіз өмір сүру. Бір құдайға табынушы діндердің алғашқысы — иудаизмнің өзінде қауымдастар арасындағы жанжалды бүкіл көпшілік алдында ортақтаса шешу принципі қабыл алынған болатын. Діни бірлестік бұл жерде қауым арасында үйлесімді тіршілік етуді көздейтін және бейбіт-тыныш өмір сүрудің кепілдііі бола алатын дәрежеде көрсетілген. «Дін — бейбіт өмірдің субстанциясы. Дін арқылы көпшілік арасында кең танымал бейбітсүйгіштік идеясы тарайды» . Жалпы қандай да болмасын қауымның тұрақты әрі үзіліссіз, ұдайы дамуының және қызмет етуінің түпкі себебі сол қауым мүшелерінің әлеуметке лайық, мақсат-мүделлі іс-әрекетіне көп байланысты екендігі кімге де болса түсінікті нәрсе. Адамның жалған өмірінің шеңберінен тысқары орналасқан қандай да бір түпнегіздер табу — діннің болмыс етуінің алғы шарты. Қоғамдағы адамның алдында көптеген өмірлік маңызы бар сұрақтар туары рас, ал енді оның шешімін құдайға деген сенімсіз, дінсіз табу қиынға соғады, әлде тіпті де мүмкін емес деуге болады. Ол мәселелер мәңгілік мәселелер және де ол адам болмыс-бітімінің айрықша ерекшелігін құрастырады да. Сондықтан да діннің қай кезеңінде болмасын, қандай қоғам типінде болмасын алар рөлі ерекше. Дін саясатта Бастапқыда дін өкіметпен, мемлекетпен тығыз байланыста өмір сүрді. Мысалы, қола дәуіріндегі көптеген мәдениеттерде саяси және рәсімдік немесе діни қызметтерді бөліп жару өте қиын болатын. Көне шығыс өркениеттерінде діни ұйымдар мемлекеттік басқару ісіне тікелей араласатын еді. Бұндай күйді біз орта ғасырлық Еуропа тарихынан да кездестіреміз. Еуропада тек Жаңа Дәуірдегі ірі рухани төңкерілістен кейін ғана жағдай мүлдем басқаша болып өзгереді. Қайта Өрлеу кезеңінен басталған өзгерістер нәтижесінде еуропалық қоғамдық-мәдени өмір шіркеу қарамағынан, оның қатал бақылауынан бірте-бірте босана бастайды. Бұл процесс реформация нәтижесінде жылдамдап, қарқын алады. Мәдениеттің зайырлылық принципіне өтуі саяси-қоғамдық және экономикалық құндылықтардың пайдалану аясының кеңеюімен, ғылыми зерттеулер мен техникалық шығармашылықтың қарқынды дамуымен етене байланысты жүріп отырды. Қоғамның, жеке адамның дін ықпалынан айырылуы шіркеудің өкіметтен, мемлекеттен шеттеуіне, соның нәтижесінде оның саяси құрылымдар қатарынан жеке бастың еншілігіне қарай ығысуына, яғни мемлекеттен азаматтық қоғам аясына ауысуына әкеліп соқты. Батыс адамзаты өкімет билігінің заңға негізделген легалды түріне көшкен сәтте Шығыста әлі де болса сакралды (қасиетті) және профанды (қарапайым күнделікті), діни және зайырлы бастамалардың біте қайнасып жатуы көзге ұрады. Соның айғағы ретінде исламдық әлем мен қытайдың ұлы мәдениеттерін мысал ете кетуге болады. Христиан және буддизм дінімен салыстырғанда дүние жүзілік діндердің тағы бірі — ислам адамдардың күнделікті тіршілігіне көп араласады. Сондықтан болар исламда дін мен саясаттың, діни ұйымдар мен мемлекеттік органдардың байланысы тамырын тереңге жайған.


title: Сабақтың мақсаты: дін, мәдениет, қоғам,этнос және ұлт ұғымдарымен танысу және өзекті мәселелерің талқылау


title: Сабақтың мақсаты: ежелгі жəне ортағасырлық Қазақстандағы қоғамдық- саяси ойлардың дамуына үлес қосқан тарихи тұлғаларды анықтау

text:
Қоғамдық-саяси ойдың
бастауы жəне дамуы
Сабақтың мақсаты:ежелгі жəне ортағасырлық Қазақстандағы қоғамдық-
саяси ойлардың дамуына үлес қосқан тарихи тұлғаларды анықтау.
Тірек сөздер:
-Ежелгі түркілер
-Мəңгілік ел
-Сопылақ суфизм
Қоғамдық-саяси ойдың бастауы жəне дамуы
Қазақстан аумағанда алғашқ мемлекеттік құрылымды 6.3.6.VIII-II ғасырларда сақ тайпалық одақтары қалыптастырды.Сақ
мəдениеті адамзат өркениетінің ғажап жетістіктеріне жатады.Есік қорымынан табылған күміс табақша осының куəсі <<Аға
саған ошақ , жауым тізі бүк,халқым тоқ болғай >>деген жазудың өзі сақ тайпаларының патшалық билігінен мағлұмат беріп
тұрғандай .Б.з-дың VI-ғасырынан түркі кезеңінен басталып Ұлы далада түркі дəуірі дəуірледі
Ежелгі түркілер
Ежелгі түркілер туралы мəлімет тұңғыш рет б.з.-дың 542 жылындағы қытай
жылнамаларында кездеседі. Қытай жазбаларының айтуынша, түркілер
ғұндардың ұрпақтары болып табылады. Ал көне аңызға сəйкес, түркілер
касқырдан тараған ұрпақ деп есептеліп, «Ашина» (қасқыр) əулеті атанған.
Ашина тайпасы VI ғасырдың ортасына дейін жужандардың қол астында
болады. VI ғасырдың ортасынан бастап билікті қолына алған Бумын
түркілердің басын біріктіріп, Түрік қағандығын (552 - 745 жж. өмір сүрген)
құрады. Түрік мемлекетінің алғашқы билеушісі Бумын қаған болып
есептелінеді, оның мұрагерлері, яғни балалары Қара Ыссық (Қараессе) пен
Мұқан қағандар жужандарды талқандауды аяқтайды.
Түркілер шығысында Тынық мұхиттан бастап, батысында Қара теңізге дейінгі
ұлан-ғайыр даланы қол астына қаратқан. Бүгінгі Қазақстан жері сол
замандарда осы бір аса қуатты Түрік мемлекетінің құрамында болған.
Мемлекетті Ашина əулетінен тарайтын мұрагерлер басқарған. Билік, əдетте,
балаларына, бірге туған ағайындарына немесе жақын туыстарына көшіп
отырған. Түркілердің жоғарғы ел билеушісі «қаған» деген лауазымга ие
болған.Түркілер, негізінен, көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Олар
үй жануарларының жаңа түрлерін шығаруға көп көңіл бөлген. Сонымен қатар
елдің бір бөлігі жер өңдеумен, қолөнер кəсібімен, саудамен айналысқан
Қалалар, қоныстар салған. Басқа елдермен сауда жəне мəдени қарым-
қатынас орнатқан. Ұлы Жібек жолының үлкен бөлігін қолдарында ұстап, иелік
еткен.
Мəңгілік ел
Мəңгілік ел — мақсаты түрік елінің билігі деп осыдан 13 ғасыр бұрын мəңгілік
идеясын ұсынған.
2014 жылдың 17 қаңтарында Қазақстан Республикасының президенті
Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың кезекті халыққа жолдауын: «Бір жыл
бұрын мен еліміздің 2050 жылға дейінгі дамуының жаңа саяси бағдарын
жария еттім. Басты мақсат — Қазақстанның ең дамыған 30 мемлекеттің
қатарына қосылуы. Ол — «Мəңгілік Қазақстан» жобасы, ел тарихындағы біз
аяқ басатын жаңа дəуірдің кемел келбеті«,- деп бастады.Бұл орайда елең
еткізген жаңалық — тұңғыш мемлекеттік ресми идеология, яғни «Мəңгілік Ел»
идеясының жариялануы. Бұл — Қазақстан Республикасының ұлттық
идеясынан келген түйін-тұжырым.
Түркі тарихын, көне түркі мұраларын зерттеуші филология ғылымдарының докторы,
профессор Қаржаубай Сартқожаұлының «MANGI EL» халықаралық ғылыми-көпшілік
тарихи журналында: «Мəңгілік ел — түрік жұртының данагөйі, үш бірдей қағанның кеңесшісі
болған атақты Тоныкөк (Тұй-ұқық) негізін қалаған идея...» — екендігін жазған [1, 20-21 бб.].
Елтеріс Құтлық қаған екінші Түрік қағанатын құрғаннан кейін Тоныкөк «Мəңгілік ел» идеясын
қолға алды. Мəңгілік ел — мақсаты түрік елінің билігі деп осыдан 13 ғасыр бұрын мəңгілік
идеясын ұсынған. Елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін геосаяси жəне ішкі, сыртқы
қорғаныс шеңберін жасап, мəңгілік ел саясатын Көк Түріктер іске асырды. Сол идея, сол
мұрат бүгінгі қазақ елінің бас ұранына айналды .«Күл тегін» жазуының қазіргі қазақ тілінің
нормасына келтірілген Ғұбайдолла Айдаровтың нұсқасында: «Көктегі түркі тəңірісі, түркінің
қасиетті жер-суы былай депті: Түркі халқы жоқ болмасын дейін, халық болсын дейін...» —
деген жолдар бар [2, 63 б.].Бұл жерде елдің тарих сахнасында кетпей, сақталуын тілейді.
Мəңгілік ел дегеніміз — мемлекеттің ғасырлар тоғысында, ірі державалар арасында
бəсекеге төтеп беріп, өзіндік қорғаныс саясатын ұстану деп түсінуге болады.
Сопылақ суфизм
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сабақтың мақсаты : Екі айнымалысы бар сызықтық емес теңдеулер жүйесін шешу білім, дағдыларын жүйелеу, жетілдіру

text:
Сабақтың тақырыбы: Екі айнымалысы бар сызықтық емес теңдеулер
жүйесін шешу
Сабақтың мақсаты:
1.Екі айнымалысы бар сызықтық емес теңдеулер жүйесін шешу білім,
дағдыларын жүйелеу, жетілдіру
2.Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, екі айнымалысы бар сызықтық
емес теңдеулер жүйесін құрастырып үйрену, іскерлік дағдыларын
қалыптастыру
3.Алған біліміне жауапкершілікпен қарауға, өз мүмкіндігіне сенуге,
жолдасын бағалай білуге тәрбиелеу
Сабақтың түрі: Білімдерін жинақтау , жүйелеу
Сабақтың әдіс- тәсілі: Ақпараттық технологияны қолдану
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі: Сәлемдесу, тізімдеу, оқу құралдарын дайындау (2
минут)
2.Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: Жауаптарын салыстыру . Үй жұмысына
берілген есептердің шығарылу тәсілдерін айту.
3.Өткен сабақты қайталау кезеңі:
Екі айнымалысы бар сызықтық емес теңдеулер жүйесін шешу тәсілдерін
еске түсіру:
График тәсілі
Қосу тәсілі
Жаңа айнымалы
енгізу тәсілі
Алмастыру
тәсілі
Теңдеулер
жүйесін
шешу
тәсілдері.
2. Жатығулар орындау:
Теңдеулер жүйесін шеш.
1).
12
2
2
ух
у
х
2).
29
3
2
2
у
х
у
х
3).
2
3
7
2
2
у
х
ху
х
1).(-4;-3), (6;2) 2). (-2;5), (5;-2) 3). Жауабы жоқ
Теңдеулер жүйесін графиктік тәсілмен шешу.
1. у –ті х арқылы өрнектеу;
2. Нүктелерді табу;
3. Координаталық жазықтығында графигін салу.
4. Шешімін жазу
1
25
2
2
х
у
у
х
1
25
2
2
x
у
у
х
(0; -1); (2; 1)
Жауабы: (4; 3); (-3; -4)
Теңдеулер жүйесін қосу тәсілмен шешу.
1. Айнымалылардың біреуінің коэффиценттері қарама-қарсы сандар
болатындай көбейткіштерге жүйенің теңдеулерінің екі жағын да көбейту
керек.
2. Жүйе теңдеулерінің оң жақтарын және сол жақтарын мүшелеп қосып
немесе азайтып,оны бір айнымалысы бар теңдеуге айналдыру керек;
3. Шыққан бір айнымалысы бар теңдеуді шешіп,айнымалының біреуінің
мәнін табу керек.
4. Айнымалылардың біреуінің табылған мәніне сәйкес екінші айнымалының
мәнін табу керек.
5.Шешімін жазамыз.
7
25
2
2
у
х
у
х
;
4
;
4
16
32
2
2
1
2
2
х
х
х
х
Жауабы;(-4;9),(4;9).
Алмастыру тәсілінің алгоритмін айту.
4).
7
13
2
2
2
х
у
у
х
5).
36
6
36
2
2
2
у
х
у
х
(0;-6), (-6;0), (6;0), (0;6)
(-2;3), (2;-3), (3;2), (-3;2)
Қосу тәсілінің алгоритмін айту.
6).
6
5
ху
у
х
(2;3), (3;2)
4). Жаңа айнымылы енгізу тәсілі:
1.
20
9
2
2
ху
у
х
у
х
ху
2 .
1
9
у
ху
х
у
ху
х
5) Оқушылардың өздері құрастырған есептерімен жұмыс.
6) Параметрлі теңдеуді шығару, талдау.
4.Сабақты
қорытындылау:
Өздерінің
құрастырып
келген
презентацияларын талдау. (4 тәсілдің алгоритмін құрып, мысалдар
келтіру )
5. Үй жұмысын белгілету, бағалау.


title: Сабақтың мақсаты : Екінші текті Лагранж теңдеуінің қорытылып шығу жолдарын түсіндіру. Тақырыптың қысқаша мазмұны

text: Динамиканың жалпы теңдеуі механикалық жүйе қозғалысының дифференциалдық теңдеулерін құруға мүмкіндік береді. Олардың құрамында идеал байланыстардың реакциялары болмайды. Бұл теңдеулерді күрделі жүйелер үшін қолдану, күрделі түрлендірулерге әкеледі. Мұндай жағдайда жалпыланған координаттардағы жүйе қолғалысының теңдеулерін қолданған ыңғайлы. Бұл теңдеулерді динамиканың жалпы теңдеуінен біраз математикалық түрлендірулер жасағаннан кейін алуға болады. Ол үшін алдымен динамиканың жалпы теңдеуін қайта жазайық:


Екі өлшемді массивті қолдана отырып, Python тілінде программа құру.
Сабақтың мақсаты:
Екі өлшемді массивпен танысу,жазылуын үйрену,есептер шығару.
Түйін сөздер.
Тізім
Список
List
Массив
Массив
Array
Бірөлшемді массив
Одномерный массив
One-dimenisonal array
Элемент
Элемент
Element
Индекс
Индекс
Index
Массив –бір типті элементтер жиыны Бір өлшемді Екі өлшемді Бір өлшемді массивтермен жұмыс істеу үшін тізім ыңғайлы. Тізім (list)-бұл Python программалау тіліндегі тізбектер
типтерінің бірі.
Онда ортақ атаумен біріктірілген объектілермен реттелген
жиынтығы сақталады.
Тізім элементтері [<<өрнек1>>, <<өрнек2>>,…, <<өрнекN>>] Мысалы:
n= int(input()) #тізімдегі элементтер саны
b= [] #бос тізім құрып аламыз
for i in range (1,n+1):
a= int(input()) #тізімге элементтерді еңгіземіз
b.append(a)
print(b)
append функциясы тізімге элемент қосады. Python программалау тілінде тізімдер генераторы деп
аталатын арнайы синтаксистік құрылым бар.
[Ii for I in range(1,10)] тік жақшаға алынған бұл құрылым тізімдер генераторы деп аталады.
Тізімдерді құру тәсілдері Классикалық тәсіл Генераторлар тізімі тәсілі
s=[]for i in range(1,10): s . append(i) print(s)
s=[i for i in range(1,10)] print(s)
[1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]
[1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]
Тапсырма №1 Массивтың дұрыс анықтамасын таңда...
Бұл белгілі біратпен жазылған аттардың тізімі.
Бұл белгілі бір атпен жазылған ерікті тип элементтерінің жиынтығы.
Бұл әр түрлі атаумен реттелген мәлімметтер жиынтығы
Бұл белгілі бір атпен жазылған бірдей типтегі мәліметтердің реттелген жиынтығы.
Тапсырма №2 Pyhton бағдарламалау тілінде нысандардың аттарын
олардың сипаттамаларымен сәйкестендір.
Жолдық массив
Сандық массив
Бос тізім
Тізім
m[-3,12,78,-9
m[]
m[‘a’,’word’,2]
m[‘one,’two’,’three’]
Үйге тапсырма:
Тізімді құру мен есептеу программасын құрыңдар.
Программаның әрбір жолына түсініктеме жазыңдар.
IDLE-ге программалық код енгізіңдер-сақтаңдар- модульді іске қосыңдар- шығарыңдар. Назарларыңызға рақмет!


title: Сабақтың мақсаты: Екі өлшемді массивпен танысу,жазылуын үйрену,есептер шығару. Түйін сөздер. Тізім


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-eki-olshemdi-massivpen-tanisujaziluin-jrenuesept.html#Тапсырма_№2_Pyhton_бағдарламалау_тілінде_нысандардың_аттарын_олардың_сипаттамаларымен_сәйкестендір.__Жолдық_массив


title: Сабақтың мақсаты: «Эконометрика»

text:
Дәрістеменің қысқаша мәтіні
1 Кіріспе. Пәннің мақсаты мен мазмұны
Сабақтың мақсаты: «Эконометрика» пәнінің мақсаты мен міндетін айқындау.
Кілттік сөздер: басқару шешімдері, тәуелділік, нәтижені талдау, математикалық және
статистикалық әдістер.
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1.
Пәннің мақсаты мен мазмұны
Экономика терминін- 1910 жылы австралия – венгерлік бухгалтер П.Цьемп енгізген.
Эконометрика екі сөзден «Экономика» және «метрика» (метрон сөзінен) біріктірілген.
«Эконометрика» термині экономикалық теорияға негізделген байланыстардың және
қатынастардың сандық өрнектерін қамтитын ғылым.
Эконометрия - математикалық статистика әдістерін және қазіргі компьютерлік
техникалар қолдану арқылы экономикалық көрсеткіштердің өзара байланысын және
сандық заңдылықты зерттейтін ғылым.
Эконометрика экономика ғылымында 1930 жылы жаңа бағыт ретінде қабылданды.
Эконометрия пәні экономикалық құбылыстарды және процестерді дамытуды құрайтын
факторлар болып табылады.
Эконометрия міндеті:
-басқару шешімдерін қабылдау процесін дәлелдеу;
-экономикалық тиімділіктің жетістікке жетуіне бағытталған амалға баға;
-макро және микроэкономикалық факторлардың даму жолын болжау;
Эконометрия принциптері:
-проблемаларды дұрыс қою;
-жүйелік бағыттанушылығы;
-нарықтық анықталмағандықты есепке алуға әрекеттену;
-бар альтернативті жақсарту және жаңалықты іздестіру;
Экономикалық талдауда экономикалық көрсеткіштер арасындағы байланысты оқыту
проблема болып табылады. Экономикалық саясат осы параметрлерді (айнымалыларды)
бақылаумен негізделінеді. Ол осы айнымалылардың басқа айнымалыларға әсер ету
біліміне негізделіп, шешім қабылдаушы тұлғалардың негізгі кілті болып табылады.
Статистикалық талдау қолданбай, нақты статистикалық деректерді және оның
айнымалыларын қолдану арқылы экономикалық үлгілерді құру, тексеру, жақсарту
мүмкін емес. Экономикалық айнымалылардың өзара байланысының құралы ретінде
статистикалық және эконометриялық әдістерін қолдануға болады.
Эконометрияның математикалық-статистикалық құралдары болып келесі бөлімдер
қарастырылады: регрессиялық талдаудың классикалық және жан-жақты қамтылған
сызықтық үлгісі, уақытша қатарды талдау, біруақыттық теңдеу жүйесін талдау және құру.
Бақылау сұрақтары:
1. Эконометрика пәні нені зерттейтін ғылым?
2. Процестердің таңдау жолын және шараларды жан-жақты сипаттау үшін қандай
әдістер қолданылады?
3. Статистикалық және математикалық әдістерге не жатады?
4. Тәуелділік себебінің негізгі екі формасын атаңыз?
2 Мәліметтерге талдау жүргізу әдістері. Экономикалық мәліметтерді көрсетудің
әртүрлі тәсілдері (кестелер, графиктер және диаграммалар).
Сабақтың мақсаты: Көрсеткіштерді графикалық түрде бейнелеу негіздерін және
мәліметтерге талдау жүргізу әдістерін оқып, үйрену.
Кілттік сөздер: деректер жиынтығы, гистограмма, мәндер жиілігі, бағанды диаграмма,
үлестіру, қосмодальды, шашыраңқылық, симметриялық, симметриялық емес.
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1.Көрсеткіштерді графикалық түрде бейнелеу. (Гистограммалар, гистограммалардың
бағанды диаграммалардан айырмашылығы);
2. Мәліметтерге талдау жүргізу әдістер(Үлестіру, үлестіру түрлері)
1 сұрақ. Эконометриканы оқытудың негізі экономикалық, статистикалық деректерді
жан-жақты талдау болып табылады. Кейбір экономикалық информациялардың деректер
жиынтығы болуы мүмкін.
Деректер жиынтығы(набор данных)- бұл әрбір оқитын аймақ үшін өлшенетін кейбір
информация құрайтын сәйкес сандар.
Сандар тізімін талдауда бірінші қадам гистограмманы оқу болып табылады, ол
деректер жиынтығының көптеген негізгі қасиеттеріне жеке-жеке көрініс береді.
Гистограмма сандық осьте орналасқан, жиілікті баған бойынша диаграмма түрде және
деректер жиынтығында әр түрлі мәндер қанша рет жиі кездесетінін көрсетеді.
Горизонталды(көлденең)
ось
бойынша
деректер
жиынтығынан
өлшенетін
мәндерді(адамдар саны, ақша мөлшері), вертикалды(тігінен) ось бойынша мәндердің
кездесу жиілігін шығарады.Тікбұрыштың биіктігі мәндер жиілігіне сәйкес, ең биік баған
деректер жиынтығының қайталагатын мәндеріне(жиі кездесетін), ал ең аласасы-сирек
кездесетін мәндерге сәйкес.
Гистограмма - бұл деректердің емес, жиіліктің бағанды диаграммасы. Гистограммада
әрбір бағанның биіктігі деректер жиынтығында горизонтальді өсте көрсетілген мән қалай
жиі кездесетінін көрсетеді. Бұл деректердің топтасуының жоғары және төменгі
орындарын көрсетеді. Гистограммада әрбір баған деректердің көптеген мәндерінде
көрсетуі мүмкін( нақты баған биіктігі деректер жиынтығының мәндер санын дәл
бейнелейді) Гистограмманың бағанды диаграммадан айырмашылығы әрбір анықталған
мәнге өзінің бағаны сәйкес. Гистограмманың горизонталь өсіндегі саны әрқашанда
маңызды интерпретацияға ие, ал бағанды диаграммада міндетті емес. Сонымен,
гистограмма деректер жиынтығының негізгі қасиетін, типтік мәндер, жеке мәндер,
топтастыру, мәндерді үлестіру, деректер сипаттамасын көрсетеді.
Деректерге
гистограмма
құру
үшін
«Сервис-Анализ
данных-Гистограмма»
командаларын орындаймыз.
2 сұрақ. Үлестіру ( тарату), үлестіру түрлері
Қарапайымғы(нормальное - әдеттегі, қарапайымғы) үлестіру кездейсоқ ауытқусыз
теориялық жатық қоңырау түрдегі гистограмма болып көрінеді. Бұндай қисық мінсіз
деректер жиынтығы болып табылады, көпшілік сандар мәндер аралығының ортаңғы
бөлігіне шоғырланған, ал қалған мәндер қоңырау шыңынан баяулап екі жағына
симметриялық орналасқан.
1 сурет – Әдеттегі үлестірудің теориялық қисығы
Симметриялық емес (қисық) үлестіру симметриялық та, кәдімгі де болып
табылмайды, қисықтың бір жағындағы деректер мәні екінші жағындағыға қарағанда
жылдам басылады. (2-сурет)
Карапайым yлестiру
0
5
10
15
20
25
30
0
2
4
6
8
10
2 сурет – Симметриялық емес үлестірудің қисығы
Деректер жиынтығы екі және оданда жоғары бір-бірінен айырмашылығы бар топты
құраса, қажет жағдайда осы топтарды бөлек талдау мүмкіндігін анықтай білу керек.
Гистограммада мұндай жағдай екі көршілес топтардың бағандарының арасындағы
ажырауға сәйкес. Егер гистограммада екі бөлек-бөлек топтар анық көрінсе, бұл деректерді
қосмодальды үлестіру деп айтуға болады. Қосмодальды үлестіру-бұл қосмода немесе
деректердің екі әртүрлі блогы. (5 сурет).
Талдауда бір ғана топты алуға болады, екінші топты қарастырмауға болады.
3 сурет - Қосмодальды үлестіру қисығы
Кейде деректерде қатты ауытқитын мәндерді (выбросы-сильно отклоняющиеся
значения) байқауға болады, яғни берілген үлестіруге жатпайтын: не аса үлкен, не аса кіші.
Шашыраңқылық статистикалық талдауды қиындатады. Егерде шашыраңқылық оқылатын
деректер жүйесіне жатпаса, оны алып тастауға болады, керісінше 2 талдауды да орындау
қажет: қатты ауытқитын мәнмен және онсыз.
Бақылау сұрақтары:
1 Гистограммаға сипаттама беріңіз?
2 Үлестіру түрлерін атаңыз?
3 Жалпылама көрсеткіштер түрлерін атаңыз?
4 Шашыраңқылық нені анықтайды?
5 Гистограмманы қалай құруға болады?
3 Статистикалық көрсеткіштер. Орналасу көрсеткіштері. Экономикадағы
кездейсоқ шамалардың өзара байланысы. Мәліметтер жиынтығының негізгі
көрсеткіштері.
Сабақтың мақсаты: Типтік мәндердің және мәліметтер жиынытығының негізгі
көрсеткіштерін экономика ортасында қолдануды және Экономикадағы кездейсоқ
шамалардың өзара байланысын талдауды үйрену.
Симметриялык емес улестiру
0
5
10
15
20
25
30
0
1
2
3
4
5
6
Космодальды улестiру
0
5
10
15
20
25
30
0
2
4
6
8
10
Кілттік сөздер: типтік мәндер, орта мән, медиана, ранг, төменгі және жоғарғы
көрсеткіштер, перцентиль, квартиль, кумулятивтік үлестіру, экстремум.
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Мәліметтер жиынтығының жалпылама көрсеткіштері ретінде типтік мәндерді
қарастыру.
2. Мәліметтер жиынытығының негізгі көрсеткіштері.
1 сұрақ. Кез келген мәліметтер жиынтығының қарапайым жалпыламасы – барлық
мәліметтердің мәндерін ең ыңғайлы түрде көрсететін жеке сан болып табылады. Мұндай
санды белгілі мәліметтер жиынтығының типтік мәні деп атайды. Жалпылама көрсеткіштің
3 түрі бар:
1. Орта мән - мазмұнды мәндерді есептеуге арналған (сандық мәліметтер үшін);
2. Медиана немесе орташа нүкте-реттелген категорияларға (реттелген сандар) да,
сандарға да есептеледі;
3. Реттелмеген (номиналды мәліметтер үшін), реттелген категориялар және сандар үшін
есептелетін ең жиі кездесетін категория немесе мода.
Орта мән, көбінесе, сандар тізімінің типтік мәні ретінде қолданады және де тізімінің
барлық сандарын қосып сомасын тізімдегі мәндердің санына бөлу арқылы анықталады.
Таңдалатын орта мән = мәліметтер элементтері мәндерінің сомасы/мәліметтер
элементтерінің саны
n
t
n
x
n
n
x
x
x
X
1
1
2
1
1
Медиана бұл ортасында орналасқан мән, мәліметтер жиынтығындағы элементтердің
жартысы бұл мәннен жоғары, ал екінші жартысы – төмен. Медиананы табу үшін
мәліметтерді өсу қарқыны мен (немесе кему қарқынымен) орналастырып, орта мәнін
табады. Егер де мәліметтер жиынтығында бір орталық мән жоқ болса, тізімнің ортасында
орналасқан 2 мәнді орташалау керек. Медиананы рангтердің терминдерінде (атауларында)
анықтауға болады.
Excel-да
МЕДИАНА функциясы статистикалық функциялар категориясынан
қолданылады. Медиана, орташадан басқаша, «типтік» мәнді жалпылайды.
Мода – ең жиі тараған категория, яғни мәліметтер жиынтығында басқаларға қарағанда
жиі кездеседі. Моданы мәндердің кез келген типіне есептеуге болады: сандық, реттік және
номиналды (реттелмеген категорияларда). Номиналды мәліметтер үшін мода жалғыз
жалпылама мінездеме болады. Сандық мәліметтер үшін моданы гистограммадағы ең
жоғарғы бағанның ортасына сәйкес келетін мән деп анықтайды. Белгілі бір мәліметтер
жиынтығы үшін жалпылама мінездемесін таңдауды келесідей атқару керек.
Реттелген мәліметтер үшін моданы да, медиананы да қолдануға болады; мода ең жиі
кездесетін категорияны көрсетеді, ал медиана мәндердің реттелген тізімінің ортасында
оргналасқан категорияны көрсетеді. Сандық мәліметтер үшін барлық үш көрсеткішті
қолдануға болады. Егер де мәліметтер дұрыс мәнге жақын болып таратылса, онда барлық
үш көрсеткіштің мәндері өзара жақын болып, орташаны артығырақ қолданады.
2 сұрақ. Мәліметтер жиынтығының бес базалық көрсеткіштеріне экстремумдар,
төменгі және жоғарғы квартильдер, медиана жатады.
Перцентилдер – бұл 1-ден n – ға дейінгі сандар емес, 0-ден 100 дейін пайыздар ретінде
элементтер рангтерін көрсететін, мәліметтер жиынтығының мінездемелері, яғни ең кіші
мәнге 0-ші перцентиль үлкен мәнге 100-ші перцентиль, медианаға 50-ші, т.б. сәйкес
келеді. Мәліметтер құрамының бастапқы мәндері қандай бірлікпен өлшенсе, перцентиль
де сондай бірлік өлшемінде болады (яғни, долларда, галлонда және т.б.). Берілген
перцентильді рангтарда мәліметтер мәнін анықтау үшін перценнтильдерді қолдануға
немесе керісінше, берілген мән арқылы перцентильді рангті табуға болады.
Экстремумдар мәліметтердің ең үлкен және ең кіші мәндері.
Квартилдер – бұл 25-ші және 75-ші перцентильдер, олардың рангтерін келесі
формулалар бойынша анықтайды:
Төменгі квартильдің рангі =
2
2
/
1
int
n
l
;
Жоғарғы квартильдің рангі =n+1 –
2
2
/
1
int
n
l
төменгі квартильдің рангі мұнда int –
санның бөлшекті бөлігін алатын, бүтін мәннің алу функциясы.
Кумулятивтік үлестіру функциясы деректер және пайыздар арасындағы сәйкестікті
тағайындау жолымен перцинтильді көрсетеді, яғни деректерді графикте пайыз түрінде
бейнелейді. Бұл график әрбір деректердің n мәндері үшін 1/ n шамамен вертикалды
өзгереді. Пайызды білсек, график бойымен жоғары және сол жаққа жылжысақ,
перцентильді рангті табуға болады. Осылай кумулятивті үлестіру функциясы
перцентильді бейнелеп, оны есептейді. Бұл деректер жиынтығындағы барлық мәндерді
бұрынғы қалпына келтіру үшін информацияны сақтап, оны архивтейтін деректерді
үлестірудің жалғыз ғана графикалық пішіні.
Бақылау сұрақтары:
1.
Төменгі квартильдің рангтік мәнін анықта?
2.
Жоғарғы квартильдің рангтік мәнін анықта?
3.
Орта мән деген ұғымды қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
4.
Жалпылама көрсеткіштер түрлерін атаңыз?
5.
Медиана дегеніміз не?
6.
Таңдалған орташа мәнін қалай анықтаймыз?
7.
Мода дегеніміз не?
8.
Перцентиль дегеніміз не?
9.
Квартиль дегеніміз не?
10.
Кумулятивтік үлестіру функциясы нені білдңреді?
4 Статистикалық көрсеткіштер. Деректердің өзгерістік қасиетін анықтау.
Сабақтың мақсаты: Деректер жиынтығындағы мәндердің өзара кейбір
өзгерушіліктерін оқу
Кілттік сөздер: ауытқу, стандартты ауытқу, дисперсия, вариация, қашықтық өріс
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Мәліметтер жиынтығының өзгерістік қасиетін сипаттау
2. Стандартты ауытқу дисперсия, вариация, қашықтық өріске түсініктеме,
1 сұрақ. Өзгермелілікті бөлек мәндердің арасындағы айырмашылықтар дәрежесі
ретінде анықтауға болады. Оны тағы да әртүрлілік, анықталмағандық, шашыраңқылық,
бытыраңқылық, вариация деп те атайды. Орташаны мінездемелейтін (орташа мән,
медиана, мода сияқтылар) шамалар мәліметтер жиынтығының мәндері үшін типтік
өлшемін көрсетсе, өзгермелілік осы орталыққа мәліметтер жиынтығы мәндерінің
қаншалықты жақын орналасқанын көрсетеді.
Егер де мәліметтердің барлық шамалары бірдей болса, онда өзгермелілік нөлге тең
болады. Өлшемдердің шашыраңқылығы қаншалықты үлкен болса, соншалықты
өзгермелілік жоғары.
Мәліметтер жиынтығының өзгермелілік дәрежесін сипаттаудың 3 түрлі әдісі бар,
сонымен қатар, бұлардың әрбіреуі сәйкес сандық мәндерді қажет етеді.
1. Стандартты ауытқу (статистикалық әдебиеттерде «орташа квадраттық ауытқу» және
«орташа квадратикалық ауытқу» деген ұғымдар қолданады) бақылау нәтижесі орташа
мәннен қаншалықты қатты ерекшелетінін көрсетеді.
2. Қашықтық өрісі (размах) жиынтықтағы мәліметтердің өзгеру шегін сипаттайды және
минималды мен максималды мәндердің арасындағы қашықтықты көрсетеді.
3. Вариация коэффициенті ауыспалықтың салыстырмалы шамасы ретінде алынады.
Нақты бақылаудың нәтижесі орташа мәннен қаншалықты қатты ерекшеленетінін
орташаға пайыздық қатынаспен көрсетеді, сонымен қатар стандартты ауытқудың орташа
мәнге қатынасы қолданылады.
2 сұрақ. Стандартты ауытқу: Стандартты ауытқуды өзгерушілік мінездемесі ретінде
қолданады, мәліметтер жиынтығының бөлек мәндері мен орташа мәннің арасындағы типті
қашықтықты айқындайды. Стандартты ауытқу бөлек мәндердің олардың ортақ
орташасынан біршама орналасуындағы кездейсоқтық дәрежесін көрсетеді.
Ауытқулар- бұл мәндер жиынтығының әрбір мәндері мен орташа мәннің арасындағы
қашықтық. Оң шамадағы ауытқулар орташадан асатын мәндерге сәйкес болады, ал теріс
шамадағы ауытқулар – орташадан төмен мәндерге. Бұл ауытқуларды орташалау
әрқашанда нөль нәтижесіне әкеледі. Стандартты ауытқу осындай ауытқулардың типті
өлшемін көрсетеді ( бұл жағдайда «- » таңбасы есепке алынбайды) және бастапқы
мәліметтер қандай өлшем бірлікте болса, ауытқудың мәндері сол өлшем бірлікпен
алынады ( мысалы, долларда, 1 галлонға миляда немесе киллограммда)
Егер де бірліктер келесі мысалдағыдай, бірдей болса:
5,5 ; 5,5; 5,5; 5,
Онда орташа мән х=5,5 мәнін қалыптастырады, ал стандартты ауытқу S=0-ді құрайды.
Бұл, жиынтықтағы мәндердің өзгерушілікке ұшырамайтынын көреміз. Стандартты
ауытқуды есеептеу үшін келесі амалдарды орындау керек:
1.Мәліметтер жиынтығының әрбір мәнінен орташасын алып отырып, ауытқуды табу.
2. Табылған ауытқулар шамаларын екінші дәрежеге келтіріп, оларды қосу және
алынған соманы n-1-ге бөлу. Табылған нәтиже дисперсия деп аталады.
3. Квадрат түбірін табу. Осы табылған мән стандартты ауытқу болады. Жалпы
жиынтық туралы мәліметтермен жұмыс істегенде жалпы жиынтықтың стандартты
ауытқуын(стандартное отклонение генеральной совокупности) қолдану керек.(
әрпімен
белгіленеді)
Егер жалпылау (обобщение) жасау қажет болса және бар мәліметтер жиынтығынан
кейбір көп шамаға ауысатын болсақ таңдаудың стандартты ауытқуын қолданамыз (S
әрпімен белгіленеді) Бұл шамалардың қайсысын қолдану туралы күдік туатын болса, онда
таңдаудың стандартты ауытқуын қолдану керек. Аталған шамаларды табу үшін
келтірілген формулалар келесідей:
1
саны
лементтер
Тандалганэ
сомасы
ынын
квадраттар
Ауытку
S
немесе
1
)
....
)
)
)
2
2
2
2
n
Xn
X
X
X
1
1
1
1
(X
(X
(X
(X
S
;
сомасы
ерiнiн
элементт
жиынтыктар
Жалпы
сомасы
ынын
квадраттар
Ауытку
n
Xn
X
X
X
2
2
2
2
)
....
)
)
)
1
1
1
1
(X
(X
(X
(X
Бұл 2 формулада ауытқудың екінші дәрежесін табады, оларды сәйкес шамаға бөледі,
екінші дәрежеден бастапқы ауытқуға қайта келу үшін екінші дәрежелі түбірін алып
тастайды. Таңдаудың стандартты ауытқуын есептегенде n-1-ге бөледі, себебі ауытқуды
жалпы жиынтықтың нақты орташа мәніне негіздемей, таңдаудың анықталмаған орташа
мәніне негізделіп есептейді.
Стандартты ауытқуды екінші дәрежеге келтірсек дисперсияны аламыз.
Дисперсия - стандартты ауытқудың екінші дәрежесі. Бұл шама стандартты ауытқу
секілді ақпарат береді. Бірақ дисперсияның өлшеу бірлігі қорытынды ( исход )
мәліметтерді өлшеудің екінші дәрежелі бірлігі болып келгендіктен дисперсияны
түсіндіруде қиындықтар болады ( мысалы, квадратпен алынған доллар ...). Осыған орай
өзгермелілікті сипаттауда жиі стандартты ауытқу қолданылады. Егер мәліметтер дұрыс
үлестірілген болса, онда стандартты ауытқу мәліметтердің барлық мәндерінің
жиынтығының үштен екі бөлігін құрайтын сандық түзудің жуықтап алғанда жарты
ұзындығына тең болады. ........
Қашықтық өрісі (размах) мәліметтер жиынтығының максималды және минималды
мәндері арасындағы айырмавшылыққа тең болады. Бұл шама мәліметтер жиынтығының
енділігін және бойлығын сипаттайды. Қашықтық өрісте мәліметтерді сипаттау үшін және
мәліметтер ішіндегі қиындықтарды іздестіру (көбінесе, мәндерді жазудағы қателіктерді
іздеу) үшін қолданылады. Статистикалық сипаттама бойынша қашықтық өрістің
экстремалды мәндерге ғана көңілді көп бөліп ( екпінді айқын етіп), типтік мәндерді
есептемеуі оның қателігі болып табылады. Статистикалық талдаудың көп мақсатында
құбылмалық өлшнмі ретінде стандартты ауытқуларды қолданғаны тиімді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қашықтық өріс=max-min - Сабақтың мақсаты: «Эконометрика»

text:
Қашықтық өріс=max-min
Вариация коэффициенті- стандартты ауытқудың орташа мәнге қатынасына тең және
орташадан пайызбен немесе үлеcпен көрсетілген мәліметтердің құбылмалы қатынасын
(относительную) сипаттайды. Вариация коэффициенті- өлшемсіз шама. Ол өлшемдердің
әртүрлі бірлігінде көрсетілген мәліметтер жиынтығының құбылмалығын салыстыруда
тиімді болуы мүмкін. Белгіленген сандарды (фиксированная) барлық мәліметтер
жиынтығына қосып отыру орташаның, медиананың, перцентилдің және моданың сол
санға көбеюіне әкеледі, бірақ бұл жағдайда стандартты ауытқу және қашықтық өріс
өзгеріске ұшырамайды. Мәліметтер жиынының барлығын белгіленген санға көбейткенде
барлық сипаттамалар- орташа, медина, перцентилалар, мода, стандартты ауытқу және
қашықтық өріс – осы санға көбейтіледі, бірақ вариация коэффициенті өзгермейді.
Мәліметтердің барлық мәндерін кейбір санға көбейтіп және басқа белгіленген санға
қосқанда жоғарыда көрсетілген 2 ереже бірге іске асырылады. Вариация коэффициентін
осы ережелерді қолдана отырып, орташа мен стандартты ауытқуды есептеген соң оңай
анықтауға болады. Стандартты ауытқу мен қашықтық өріс сол санның абсолютті мәніне
көбейтіледі, сонымен қоса, оң болып қалады.
Вариация коэффициенті формуласы:
мэн
Орташа
%
ауытку
Стадартты
i
т
коэффициен
Вариация
EXCEL кестелік процессор ортасында дисперсияны ДИСП(В1:В10), стандартты
ауытқуды СТАНДОТКЛОН(В1:В10), квадрат түбірін табу КОРЕНЬ(D11), қашықтық
өрісін МАКС(В11)-МИН(В12), стандартты функциялар арқылы табуға болады.
Бақылау сұрақтары:
1.
Мәліметтер жиынтығының өзгерістік қасиетін қалай сипаттауға болады ?
2.
Ауытқу ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
3.
Стандартты ауытқу ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
4.
Дисперсия ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
5.
Вариация ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
6.
Вариация коэффициентін қалай табамыз?
7.
Қашықтық өрісі ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
5 Ықтималдық теория негіздері. Ықтималды бағалау негіздері.
Сабақтың мақсаты: Математикалық статистика мен ықтималдылық теориясының
элементтерімен танысу.
Кілттік сөздер: оқиға ықтималдылығы, кездейсоқ, тәуелді, тәуелсіз, теориялық
ықтималдылық, субъективті ықтималдылық, шартты ықтималдылық
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1.
Ықтималдылық теория негіздері
2.
Ықтималды бағалау негіздері
Нақты өмірдегі кездейсоқ, ойда болмаған оқиғаны түсіну үшін ықтималдылыққа сәйкес
бар мүмкіндіктерін дәл анықтау мен зерттеудің күрделі кестесін құрудан бастаған жөн.
Кездейсоқ тәжірибе- бұл нәтижесін бақылауға болатын, бірақ алдын ала болжауға
болмайтын нақты анықталған процедура. Әрбір кездейсоқ тәжірибе барлық мүмкін
болатын нәтижелер жиынтығымен көрсетілетін таңдамалы кеңістікпен сипатталады.
Таңдамалы кеңістік кездейсоқ тәжірибені орындаудағы нақты тәжірибелер белгісіз болған
жағдайда алдын ала қалыптатасады. Кездейсоқ тәжірибені орындағанда берілген
тәжірибенің бақыланып отырған зардаптарын сипаттайтын және кездейсоқ тәжірибенің
қорытындысын келтіретін бір ғана нәтиже жүзеге асырылады. Әрбір кездейсоқ тәжірибені
орындауда кейбір оқиға орындалуы немесе орындалмауы мүмкін: бұл оқиға формальді
түрде тәжірибені өткізу алдында кейбір анықталған тәжірибелер жиынтығынан тұрады.
Әрбір нақты оқиғада бір немесе бірнеше оқиғаның қызғылықтығын көрсетуі мүмкін.
Әрбір оқиғаға 0-ден 1-ге дейін сан сәйкес келеді және ықтималдылық деп аталып әрбір
кездейсоқ тәжірибеде қаншалықты берілген оқиғаның басталуын шындыққа жанасатынын
сипаттайды.
2 сұрақ. Теориялық ықтималдылық ықтималдылық теңдігі сияқты нақты
математикалық теорияға, формулаға немесе модельдерге сүйене отырып, қолдануға
есептелінген:
Оқиғаның ықтималдылығы= оқиғадағы нәтижелер саны/Мүмкін болатын
нәтижелердің жалпы саны
Субъективті ықтималдылық – бұл белгілі бір түр өкілінің пікірі(егер мүмкіндік
болса, бұл жерде осыған қатысы бар эксперт қызметін қолданған жөн)кейбір оқиғаның
ықтималдылығына байланысты сұрақ. Статистикалық талдауда қолданылатын Байес әдісі
формальді математикалық есептерде субъективті ықтималдылықты қолдануға рұқсат
береді. Байес әдісінде альтернативті әдіс жиілікті талдау деп аталады. Бұл әдісті есептеу
үшін субъективті ықтималдылықты қолданбайды, себебі алдындағы пікірлер мәліметтер
мен модельдерді (математикалық негіз) таңдауға нақты бір кедергі келтіреді.
Венна диаграммасы- мүмкін болатын барлық нәтижелерді көрсетіп, суреттеп тұрады.
(таңдамалы кеңістік). Ол ішінде көбінесе шеңбер немесе сопақша түрдегі оқиғалардан
тұратын тікбұрыш пішіндес болып келеді. Оқиғаны толықтыру заңымен сәйкес, бірінші
оқиға болмаған жағдайда ғана бақыланатын басқа оқиға - оқиғаны толықтыру немесе
қарама-қарсы оқиға болып саналады. «А емес » ықтималдылығы=1- «А
ықтималдылығы»
2 оқиғаның қиылысы немесе туындысы деп кездейсоқ тәжірибені бір орындағанда
шыққан нәтижеде бір оқиғаның және басқа оқиғаның да болуын көрсететін оқиғаны
атайды.
Бір уақытта пайда болмайтын 2 оқиға үйлеспейтін(несовместимый) оқиға деп
аталады. Үйлеспейтін оқиғалар үшін келесі ережелер оынды:
«А және В »ықтималдылығы= 0
«А немесе В » ықтималдылығы= А ықтималдылығы+В ықтималдылығы
2 оқиғаның қосындысы немесе қосылуы деп кездейсоқ тәжірибені бір орындағанда
шыққан нәтижеде бір оқиғаның немесе басқа оқиғаның ( немесе бұл 2 оқиғаны бірге
алғанда) болуын көрсететін оқиғаны атайды. Осы 4 ықтималдылықтың кез келгенін біле
отырып (А, В, «А және В» , «А немесе В» оқиғаларының ықтималдылығы) төменде
көрсетілген формуланың біреуі арқылы белгісіз 4-ші мәнді табуға болады.
«А немесе В» ықтималдылығы= А ықтималдылық+В ықтималдылық-«А және В
» ықтималдылығы
«А және В» ықтималдылығы= А ықтималдылығы+В ықтималдылығы-«А немесе
В» ықтималдылығы
Басқа бір оқиғаның пайда болуы жайлы ақпаратты ескеру мақсатында оқиғаның
ықтималдылығын қайта қару арқылы басқа оқиғаның орнауы жайлы шарт орындалғанда
берілген оқиғаның шартты ықтималдылығын аламыз. Қарапайым ықтималдылық ( басқа
оқиғаның орнауын ескермеген кезде) шартсыз ықтималдылық деп аталады. Шартты
ықтималдылықты келесі жолдармен анықтауға болады ( егер оқиғаның шартын құрайтын
ықтималдылық 0-ге тең болса, онда шартты ықтималдылық анықталмаған болады)
В жағдайындағы А-ның шартты ықтималдылығы=«А және В ықтималдылығы» /
В ықтималдылығы
2 үйлеспейтін оқиғаның шартты ықтималдылығы әрқашанда 0-ге тең (егер ол
техникалық себептерге байланысты анықталмай қалған болмаса)
2 оқиға тәуелсіз оқиғалар деп аталады, егер бір оқиға жайлы ақпарат екінші оқиғаның
ыұтималдылығы жайлы баға беруді өзгертпейтін болса. Егер бір оқиға жайлы ақпарат
екінші оқиғаның ықтималдылығы жайлы баға беруді (көзқарасты) өзгертетін болса,
мұндай оқиғаны тәуелді деп атайды.
2 оқиғаның тәуелді немесе тәуелсіз екендерін анықтау үшін төменде көрсетілген
формулалардың біреуін қолдануға болады. Егер келесі қатынастардың (соотношение) кез
келгені орындалатын болса« А және В» оқиғалары тәуелсіз.
А ықтималдылығы=В жағдайындағы А-ның шартты ықтималдылығы
В ықтималдылығы=А жағдайындағы В-ның шартты ықтималдылығы
«А және В» ықтималдылығы=А ықтималдылығы* В ықтималдылығы
«А және В» ықтималдылығын анықтау үшін 3-ші формуланы 2 оқиғаның тәуелсіз
екендігі белгілі болғанда ғана қолдануға болады, бірақ тәуелді оқиғалар жағдайында бұл
формула қате нәтиже береді. 2 тәуелсіз оқиғаның оқиғалардың біреуінің ықтималдылығы
0-ге тең болатын жағдайды қоспағанда, үйлеспейтін оқиға болуы мүмкін емес.
Бақылау сұрақтары:
1.
Ықтималдық оқиғасы дегеніміз не ?
2.
Субъективті ықтималдылық дегеніміз не?
3.
Венна диаграммасы ұғымын қалай түсінесіз, ол қандай деректерге әсерін тигізеді?
4.
Ықтималдылық ағашы ұғымын қалай түсінесіз?
5.
«А және В» ықтималдылығын сипаттаңыз?
6.
«А немесе В» ықтималдылығын сипаттаңыз?
7.
Ықтималды бағалау негіздеріне сипаттама беріңіз.
8.
«А» ықтималдылығын сипаттаңыз?
9.
«В» ықтималдылығын сипаттаңыз?
10.
В жағдайындағы А-ның шартты ықтималдылығын сипаттап, мысал келтіріңіз
6 Корреляциялық және регрессиялық талдауға түсініктеме. Регрессия
параметрлерін анықтау
Сабақтың мақсаты: Корреляция және регрессияны қолдану арқылы Статистикалық
мәліметтерге талдау беру
Кілттік сөздер: регрессия, корреляция, кездейсоқ шамалар, дәрежелі, көрсеткішті,
ддәрежелі, регрессия параметрлері
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Корреляциялық және регрессиялық талдауға түсініктеме
2. Сызықтық бірфакторлы регрессия теңдеуінің параметрлерін анықтау.
1 сұрақ. Корреляция (лат.сөзінен correlatio —қатынасы, сәйкестігі) – қатаң
функционалдық сипаттамасы жоқ, шамалар арасындағы ықтималдылық(статистикалық)
тәуелділік. Корреляциялық тәуелділіктің функционалдыдан айырмашылығы, шаманың
біреуі тек қана екіншінің деректеріне байланысты емес, сонымен қатар кездейсоқ
факторлардың қатарынан немесе шарттар арасында сол және басқа шамаға байланысты
екеуі үшін жалпы шарт болғанда туындайды.
Кездейсоқ шамалар арасында өзара байланысты оқытатын математикалық статистика
бөлімін корреляциялық талдау деп атаймыз. Корреляциялық талдаудың негізгі міндеті -
бұл берілген үрдісте немесе құбылыста нәтижелі (тәуелді) және факторлы (тәуелсіз)
көрсеткіштер арасында сипаттаманы және тығыз байланысты тағайындау. Корреляциялық
байланысты тек қана фактілерді жаппай салыстырғанда байқауға болады
Регрессиялық талдау- регрессия теңдеуін анықтау және оның параметрлеріне
статистикалық бағалауды енгізу. Регрессиялық талдау олардың параметрлеріне
статистикалық бағалауды қосқанда регрессия теңдеуін анықтау нәтижесіне ие. Егер
тәуелсіз шама немесе тәуелсіз айнымалылар белгілі болса, онда регрессия теңдеуі тәуелді
айнымалының мәнін табады.
Графиктегі көп нүктені талдау қажеттілігінен (көптеген статистикалық деректер),
сызықты табу, яғни мүмкіншілікке байланысты осы көп заңдылыққа тікелей әсерін
тигізетін (тренд, қарқын) –регрессия сызығын табу қажет.
Регрессия теңдеуіне енетін факторлардың санына байланысты регрессияны қарапайым
(қос) және көпмүшелді деп бөлуге болады. Бірфакторлы регрессия теңдеуі байланыс
сипаттамасы бойынша келесідей бөлінеді:
а) сызықтық:
у = а + bх,
(1)
мұнда х — тәуелсіз (факторлы) айнымалы, у — тәуелді (нәтижелі) айнымалы, a, b —
параметрлер;
б) дәрежелі:
у=а
х
n
(2)
в) көрсеткішті:
y=a
b
x
(3)
және басқалары.
2 сұрақ. Сызықтық бірфакторлы регрессия теңдеуінің параметрлерін анықтау.
Регрессия теңдеуін құру оның параметрлерін бағалауға әкеледі.
Регрессия теңдеуін табу үшін алдын-ала х және y кездейсоқ шамалар арасындағы
байланыс тығыздығын, яғни корреляциялық тәуелділікті зерттеу қажет.
х
\
, x
2
, …, x
n
— факторлы тәуелсіз белгілердің мәндерінің жиынтығы;
y
1
, y
2
, …, y
n
— нәтижелі тәуелді белгілердің сәйкес мәндерінің жиынтығы;
п —байқау саны.
Регрессия теңдеуін табу үшін келесі шамалар есептелінеді:
1.
Орта мәні:
;
1
2
1
n
x
n
x
x
x
x
n
i
i
n
(4)
;
...
1
2
1
n
y
n
y
y
y
y
n
i
i
n
(5)
;
...
;
...
1
2
2
2
2
2
1
2
1
2
2
2
2
2
1
2
n
y
n
y
y
y
y
n
x
n
x
x
x
x
n
i
i
n
n
i
i
n
(6)
2.
х және у дисперсиялық белгілері:
;
;
2
2
2
2
2
2
белг ісі
дисперсия
у
y
y
белг ісі
дисперсия
х
x
x
y
x
(7)
3.
х және у орта квадраттық ауытқуы;
2
2
;
y
y
x
x
(8)
4.
Ковариация:
x
y
yx
y
x
*
)
,
cov(
(9)
5.
Регрессиялық теңдеудің параметрлері:
x
b
y
a
ті
коэффициен
рег рессия
x
x
x
y
yx
b
*
;
*
2
2
(10)
b коэффициенті х бойынша у-тің регрессия коэффициенті деп аталынады. Оның
экономикалық мағынасы х айнымалысын бір бірлікке жоғарылатқанда у айнымалысы
орта есеппен қанша бірлікке өзгеретінін көрсетеді.
а параметрінің экономикалық мазмұны болмауы мүмкін. Егер а>о болса фактордың
өзгеруіне қарағанда, байланысты өзгеру нәтижесі баяу жүргізілінеді, ал а<0 болса, онда
фактордың өзгеруінен нәтиженің өзгеруі асып кетеді.
а және b коэффициенттері кіші квадраттар әдісімен табылады, оның негізгі мағынасы
мынада, сомалық ауытқу мөлшері ретінде нәтижелі белгілердің нақты мәндерімен у, оның
есептеу мәндерінің
y
арасындағы квадрат сомасының айырмасы қабылданады.
Регрессия теңдеуінің нәтижелі белгісінің есептеу мәні келесі формула негізінде
анықталынады:
x
b
a
y
*
(11)
yx
x
y ,
,
орта мәні (4)-(6) формулалар негізінде анықталады.
(7) және (8) формулаларды сәйкес дисперсияларды
2
2
,
x
y
және орта квадратты
ауытқуды
x
y
,
есептеу үшін қолданамыз.
2 әдіс- a және b параметрлерін Excel ортасында статистикалық функция қолдану
арқылы есептеу: СРЗНАЧ — х және у орта мәнін есептеу;
ДИСПР —негізгі жиынтық үшін дисперсияны есептеу;
СТАНДОТКЛОН — соңғы жиынтық бойынша орта квадратты ауытқуды анықтау;
КОРЕЛЛ — корреляция коэффициентін есептеу үшін;
КОВАР —ковариацияны есептеу үшін.
Ескерту: Сызықтық регрессияның параметрін ішкі статистикалық ЛИНЕЙН .
функциясының көмегімен анықтауға болады.
Бақылау сұрақтары:
1.
Корреляция дегеніміз не?
2.
Корреляциялық талдаудың негізгі міндеті неде?
3.
Корреляциялық талдау дегеніміз не?
4.
Корреляция коэффициенті дегеніміз не?
5.
Корреляция коэффициентінің қандай қасиеттері бар?
6.
Регрессиялық талдау дегеніміз не?
7.
Регрессия сызығын қалай табуға болады?
8.
Регрессияны қалай бөлуге болады?
9.
Орта мәнді қалай табуға болады?
10.
Ковариацияны қалай есептейміз?
11.
Регрессиялық теңдеудің параметрлерін (а және b формуласы) қалай табуға болады?
12.
Excel ортасында a және b параметрлерін қандай статистикалық функция қолдану
арқылы есептеуге болады?
7 Регрессия теңдеуінің коэффициенті және аппроксимацияның орта қатесі
Сабақтың мақсаты: Регрессия теңдеуінің коэффициенті және аппроксимацияның орта
қатесін, икемділік коэффициентін анықтау
Кілттік сөздер: сызықтық регрессия, корреляцияның сызықтық коэффициенті,
корреляция индексі, ауытқу квадраттарының жалпы және қалдық сомасы,
аппроксимацияның орта қатесі, икемділік коэффициенті
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Корреляция коэффициенті және детерминациясы
2. Аппроксимацияның орташа қателігі
3. Икемділік коэффициенті
1 сұрақ. Сызықтық регрессия үшін оқылатын құбылыстың тығыз байланысын
корреляцияның сызықтық коэффициенті r
yх
:
,
*
)
,
cov(
y
x
y
x
y
x
yх
x
y
yx
y
x
b
r
(12)
және сызықтық емес регрессия үшін корреляция индексі
yх
бағалайды:
2
2
)
(
)
(
1
y
y
y
y
xy
(13)
мұнда,
сомасы
жалпы
ынын
квадраттар
ауытку
y
y
2
)
(
(14)
сомасы
калдык
ынын
квадраттар
ауытку
y
y
2
)
(
(15)
Құрылған моделдің (регрессия теңдеуі) сапалық бағасын детерминация коэффициенті
(индекс) және аппроксимацияның орта қатесі береді.
Жұптық сызықтық регрессиялық жағдайда детерминация коэффициентінің моделі
2
ух
R
корреляция коэффициентінің квадратына
2
yх
r тең.
Детерминация коэффициенті, талданылатын регрессиялық моделдің болжамдық
күшінің сипаттамасының бастапқы мәніне у
i
, регрессиялық моделдің жуықтауының
сапалық өлшемі болып табылады.
2
ух
R
шамасы вариацияның тәуелділік айнымалысының у қай бөлігі анықталған
айнымалының х вариациасына себепші болатынын көрсетеді:
2
2
2
)
(
)
(
y
y
y
y
R
xy
(16)
сомасы
квадраттар
ауыткудын
н
бейнеленг е
ен
рег рессиям
y
y
,
)
(
2
(17)
1
0
2
ух
R
2
ух
R
коэффициентін регрессия теңдеуінде бос мүше болғанда ғана қарастыруға болады,
осы жағдайда теңдеу дұрыс:
2
2
2
)
(
)
(
)
(
у
у
у
у
у
у
(18)
2
0> Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#_«А_емес_»_ықтималдылығы=1-_«А__ықтималдылығы»__2_оқиғаның_қиылысы_немесе_туындысы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#«А_немесе_В_»_ықтималдылығы=_А_ықтималдылығы+В_ықтималдылығы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#«А_немесе_В»_ықтималдылығы=_А_ықтималдылық+В_ықтималдылық-«А_және_В__»_ықтималдылығы__«А_және_В»_ықтималдылығы=_А_ықтималдылығы+В_ықтималдылығы-«А_немесе


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#А_ықтималдылығы=В_жағдайындағы_А-ның_шартты_ықтималдылығы__В_ықтималдылығы=А_жағдайындағы_В-ның_шартты_ықтималдылығы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#В_жағдайындағы_А-ның_шартты_ықтималдылығы=«А_және_В_ықтималдылығы»_/__В_ықтималдылығы


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#Ескерту_:_Сызықтық_регрессияның_параметрін_ішкі_статистикалық_ЛИНЕЙН.___функциясының_көмегімен_анықтауға_болады.


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=2#Оқиғаның_ықтималдылығы=_оқиғадағы_нәтижелер_саны/Мүмкін_болатын__нәтижелердің_жалпы_саны__Субъективті_ықтималдылық


title: сұрақ - Сабақтың мақсаты: «Эконометрика»

text:
сұрақ. Аппроксимация (лат. Approximo сөзінен – жақындаймын) – бастапқы
мәндерге жақын бір математикалық объектілерді екіншісімен ауыстыру. Аппроксимация
қарапайым немесе ыңғайлы объектілерді оқуға, объектінің сапалық қасиетін және сандық
сипаттамасын зерттеуге мүмкіндік береді.
Регрессия теңдеуі бойынша есептелген нәтижелі белгінің у нақты мәнінің теориялық
мәнінен
у
айырмашылығы бар. Бұл айырмашылық неғұрлым аз болса, соғұрлым
теориялық мән эмпирикалық деректерге жақын келеді, яғни моделдің сапасы жоғары.
)
(
у
у
ауытқуы аппроксимацияның абсолютті қателігі ретінде, ал
100
*
)
(
у
у
у
- аппроксимацияның салыстырмалы қателігі ретінде қарастырылады.
Әрбір бақылау бойынша салыстырмалы ауытқудан моделдің сапасы туралы жалпы
түсіндіру пікірін алатын болсақ, онда аппроксимациясының орташа қателігін орташа
арифметикалық қарапайым ретінде анықтаймыз:
100
*
1
y
y
y
n
A
(19)
5-7% аралығындағы апроксимация қателігі бастапқы деректерге моделді жоғары
дәрежеде таңдауды білдіреді.
A
-мүмкін мәнінің шегі 8-10%.
3 сұрақ. Икемділіктің орташа коэффициенті
Э
, х факторы өзінің орташа мәнінен 1%
өзгергенде, орта жиынтығы бойынша, өзінің орташа шамасынан у-тің нәтижесі қанша
пайызға өзгеретіндігін көрсетеді:
y
x
x
f
Э
)
(
/
(20)
Икемділік коэффициенттің экономикалық маңыздылығы болғандықтан, моделдер түрі
сызықтық функциялармен шектелмейді, сондықтан жиі кездесетін функцияларды мысалға
келтірейік:
5 кесте- Икемділік коэффициенті
Функция түрлері
Бірінші туынды
Икемділік
коэффициенті
y = a + b*x
B
x
b
a
x
b
Э
*
*
y = a + b*x + c*x
2
b + 2*c*x
2
*
*
*
)
*
*
2
(
x
c
x
b
a
x
x
c
b
Э
y = a*b
x
lnb*a*b
x
b
x
Э
ln
*
y = a*x
b
a*b*x
b-1
b
Э
y = a + b/x
-b/x
2
b
x
a
b
Э
*
Бақылау сұрақтары:
1.
Корреляцияның сызықтық коэффициенті r
yх не үшін
қолданылады?
2.
Детерминация коэффициенті дегеніміз не?
3.
Аппроксимация дегеніміз не?
4.
Аппроксимация орташа қателігін қалай анықтауға болады?
5.
Икемділік коэффициентін қалай есептейміз?
8 Регрессия теңдеуі және оның параметрлерінің мәнділігін бағалау
Сабақтың мақсаты: Регрессия теңдеуі және оның параметрлерінің мәнділігін бағалау
Кілттік сөздер: теңдеу мәнділігі, параметр мәнділігі, сенімділік аралығы, болжау
мәндері, жалпы дисперсия, нәтижелі дисперсия, факторлы дисперсия
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1.Регрессия теңдеуінің мәнділігін бағалау
2.Сызықтық регрессия және корреляция параметрлерінің мәнділігін бағалау
3.Сенімділік аралығы
4. Болжау мәндері
1 сұрақ. Регрессия теңдеуінің мәнділігін тексеру, яғни айнымалының тәуелділігін
сипаттау үшін түсіндіруші айнымалының регрессия теңдеуіне толық енгізілгенін (бір
немесе бірнеше), айнымалылар арасында тәуелділікті бейнелейтін, математикалық
моделдің сәйкестігін тағайындау.
Регрессия теңдеуінің мәнділігін тексеру дисперсиялық талдау негізінде жүргізілінеді.
Қосымша құрал ретінде регрессиялық модельдің сапалылығын оқу үшін дисперсиялық
талдау қолданылады.
Дисперсиялық талдаудың негізі келесі теңдеуде келтірілген:
2
2
2
)
(
)
(
)
(
у
у
y
y
y
y
(21)
Математикалық статистикада бағалардың ығыспағандығын кездейсоқ шамалардың
орта мәнінен сәйкес квадраттар сомасының ауытқуын байқау санына бөлмейді, ал ерікті
дәрежелі санға n-m, ол кездейсоқ шаманың тәуелсіз санымен өз бетімен өзгеруін
шектемейтін байланыс санының айырмасына тең. Сондықтан, қалдық дисперсия өрнегінің
ортақ бөлгішінде n-2 дәрежелі саны орналасқан, a және b екі түзу параметрлерді
анықтағанда ерікті екі дәрежелі сан жоғалады.
2
)
(
2
2
n
у
у
D
ост
ост
(22)
Факторлы дисперсияның бос дәрежелі саны 1 тең, осыған орай нәтижелі мән
y
-тің
сызықтық регрессия функциясындағы бір ғана параметрі-регрессия коэффициенті b болып
табылады.
)
(
x
x
b
y
y
1
)
(
2
2
y
y
D
факт
факт
(23)
Жалпы дисперсияда берілген іріктеу үшін орта мән қолданылады, сондықтан оның бос
дәрежелі саны n-1.
1
2
2
n
y
y
D
общ
общ
(24)
Бір бос дәрежеге есептелген факторлы және қалдықты дисперсия формулалары
регрессия теңдеуінің мәнділігін анықтауға мүмкіндік береді.
Регрессия теңдеуінің статистикалық мәнсіздігін анықтауға Н
0
гипотезасы ұсынылады.
Егер нөлдік гипотеза дұрыс болса, онда факторлы және қалдықты дисперсиялардың бір-
бірінен айырмашылығы D
факт
=D
ост
. болмайды, Н
0
үшін жалғандықты шығару қажет, себебі
факторлы дисперсия бірнеше рет қалдықты дисперсиядан артық болады, яғни D
факт
>D
ост
,
онда теңдеу маңызды.
Тұжырымның дұрыстығын тексеру үшін F
факт
келесі формулалардың біреуі арқылы
есептейік:
ост
факт
факт
D
D
F
немесе
)
(
)
(
25
2
1
2
2
n
r
r
F
xy
xy
табл
егер F
факт
>F
табл
. болса, онда D
факт
және D
ост
есептелінген мәндер дұрыс деп
есептелінеді,
F
табл
(
=0,05 немесе
=0,01) (Қосымша А) маңыздылық деңгейіндегі F-критерий
Фишер кестесіндегі деректер негізінде анықталынады. F
табл
– F
k1,k2,
сәйкес мәндер k
1
, k
2
және
, индекстер негізінде анықталады, ол факторлы және қалдықты дисперсияның,
гипотезаның ауытқу ықтималды дәрежесін ұсынады: k
1
=1, k
2
=n-2.
мәнділігі – нақтылы
жағдайдағы гипотезаның ауытқу мүмкінділігінің дәрежесі.
Егер F
факт
>F
табл
, онда гипотеза ауытқиды және регрессия теңдеуінің статистикалық
маңыздылығы айқындалады. Егер F
факт
табл
, гипотеза қабылданады, бұл регрессия
теңдеуінің сенімсіздігін тудырады.
2
сұрақ. Сызықтық регрессия және корелляция параметрлерінің мәнділігін бағалау
Регрессия теңдеуінің және корреляция коэффициентінің параметрлерінің
статистикалық мәнділігі стандартты қате шамасы және t- Стьюдент статистик
көмегімен жүргізілінеді. t- Стьюдент статистик параметрлер өзінің қатесінен неше рет
үлкен екендігін көрсетеді.
m
a
, m
b
и m
r
стандартты қателер сәйкес формулулармен есептелінеді:
)
26
(
)
(
1
*
)
2
(
)
(
2
2
x
x
n
y
y
m
b
)
27
(
)
(
*
)
2
(
)
(
2
2
2
x
x
n
x
n
y
y
m
a
)
28
(
2
1
2
n
r
m
r
t- Стьюдент критерийі:
;
a
a
m
a
t
;
b
b
m
b
t
;
r
r
m
r
t
Неғұрлым параметр бағасының стандартты бағынышты қатесі көп болса, соғұрлым
бағаланған шамалар бастапқы тәуелді айнымалылар мәнінен өзгеше және берілген
регрессия функциясына негізделген болжау бағаға сенімді.
Статистикалық маңызды ауытқуда нөлден өзгеше a, b және r көрсеткіштерде Н
о
нөлдік гипотеза жылжиды.
Стьюденттің аумалы (критических) мәнінің кестесі әр түрлі дәрежедегі
маңыздылықтың (2 қосымша) ерікті дәрежелі саны df = n-2 үшін t
табл
анықтайды.
Әрі қарай t-статистиканың - t
табл
және t
факт
.нақтылы және аумалы (кестелік) мәндері
салыстырылады.
Егер нақты мән кесте мәнінен үлкен болса, онда гипотеза ауытқиды, яғни a, b, r нөлден
кездейсоқ емес өзгеріс табады, ал статистикалық мәнді.
3 сұрақ.Сенімділік аралығы
Корреляция коэффициенті және регрессия параметрлерінің бағалау сенімділігі р
ықтималдықпен анықталады, ол былай тұжырымдалады, құрылған сенімділік аралығы
регрессия параметрлерінің әр түрлі мәндерін немесе берілген маңыздылық деңгейдегі α
корреляция коэффициентін құрайды.
Сенімділік ықтималдық бірлік мәніне тақау: р=0,95; 0,99; 0,9975 және т.б. Оны былай
айтуға болады, регрессия теңдеуінің параметрі, мысалы b, дұрыс бағаланған (сенімділік
аралығы осы параметрдің нақты мәнін жабады) шамамен р*100% жағдайда және (100-
р)% жағдайда баға қате болады. Егер р бірге жақын болса, онда тәуекелділік қате
жойылады. Тәуекелділік қатесі берілген аралыққа сәйкес деңгейде анықталады: α=1-р
Экономикалық зерттеуде сенімділік ықтималдылық 0,95 немесе 95% тең. Онда
тәуекелділік қате 5% (α=0,05) құрайды. Бұндай жағдайда 95%-ті сенімділік аралықты
айтуға болады.
Сенімділік аралықтарын есептегенде әрбір көрсеткіштер үшін ең соңғы қатені
(предельные ошибки) анықтайық:
a
табл
a
m
t
*
b
табл
b
m
t
*
Сенімділік аралықтары келесі формулалар көмегімен есептелінеді:
;
a
a
a
y
;
min
a
a
a
y
a
a
a
y
max
;
b
b
b
y
;
min
b
b
b
y
b
b
b
y
max
4 сұрақ. Болжау мәндері
Регрессия теңдеуінің алынған бағасы, оны болжау үшін қолдануға мүмкіндік береді,
мысалы: қала тұрғындарының жылдық ақшалық табыстарының орташа деңгейі 20%-ке
өскенде, азық-түлікке жіберілген шығынның өсуін болжау.
Қала тұрғындарының табысының орташа деңгейін болжау мәндері:
48
,
53
2
,
1
*
57
,
44
2
,
1
*
x
x
p
, онда
Күнелту минимумының болжау мәндері:
47
,
22
48
,
53
*
35
,
0
75
,
3
*
p
p
x
b
a
y
Болжау қатесі:
69
,
3
55
,
1083
)
57
,
44
48
,
53
(
14
1
1
*
12
25
,
64
)
(
)
(
1
1
*
2
)
(
2
2
2
2
x
x
x
x
n
n
y
y
m
p
y
p
95% жағдайда шамадан аспайтын, болжаудың шекті қатесі (Предельная ошибка
прогноза):
04
,
8
69
,
3
*
18
,
2
*
p
p
y
табл
y
m
t
Болжаудың сенімділік аралығы:
p
p
y
p
y
у
y
43
,
14
04
,
8
47
,
22
min
p
p
y
p
y
y
у
y
y
51
,
30
04
,
8
47
,
22
max
p
p
y
p
y
y
у
y
y
1
,
2
min
max
y
y
y
y
y
D
Қорытынды: Сенімділікпен 95% -ке қала тұрғындарының шығындары [14,43;30,51]
аралықта қорытындыланады. Орташа айлық еңбек ақыға орындалған болжау (р=0,95)
сенімді болды, бірақ нақты емес, өйткені сенімділік аралықтағы төменгі және жоғарғы
шектіктегі D
y
аралық 2,1 ретті құрайды.
Бақылау сұрақтары:
1.
Регрессия теңдеуінің мәнділігін тексеру ұғымын қалай түсінесіз?
2.
Факторлы дисперсияның формуласын жазыңыз
3.
Жалпы дисперсияның формуласын жазыңыз
4.
F
табл
(
=0,05 немесе
=0,01) маңыздылық деңгейі қалай анықталынады?
5.
Регрессия теңдеуінің және корреляция коэффициентінің параметрлерінің
статистикалық мәнділігі қалай анықталады?
6.
t- Стьюдент критерийі қалай анықталады?
7.
Сенімділік ықтималдылық неге тең?
8.
Сенімділік аралықтары қалай есептелінеді?
9.
Болжау қатесі қалай анықталады?
10.
Болжаудың сенімділік аралығы қалай анықталады?
9 Сызықтық емес регрессия теңдеулері
Сабақтың мақсаты: Сызықтық емес регрессия теңдеулері және оның параметрлерінің
мәнділігін бағалау
Кілттік сөздер: полином, сызықтық емес регрессия, бағалау параметрі,
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Түсіндіретін айнымалы бойынша сызықтық емес регрессия теңдеуі
2. Детерминация индексі
3. Бағалау параметрі бойынша сызықтық емес регрессия теңдеуі
1 сұрақ. Егер фактордың айнымалыға тәуелділігін сызықтық теңдеу түрінде сипаттау
мүмкін болмаса, онда сызықтық емес функция көмегімен сипаттауға болады.
Сызықтық емес регрессияның парметрлерін қосылған параметрлері бойынша бағалау,
сызықтық регрессия сияқты ең кіші квадраттар әдісі (ЕКӘ) арқылы анықталады, яғни бұл
функциялар параметрлер бойынша сызықты. Кез келген полиномды көптік регрессияның
сызықтық моделіне келтіруге болады.
Мысалы, екінші ретті полиномда:
у = a
0
+ a
1
х + а
2
x
2
+
,
(29)
х=х
1
, х
2
=x
2
айнымалыларды ауыстырып, сызықты регрессияның екіфакторлы теңдеуін
аламыз:
у = a
0
+ a
1
х
1
+ а
2
x
2
+
,
(30)
алынған теңдеудің параметрлерін бағалау үшін ЕКӘ қолдануға болады.
1 мысалда тұрғындардың ақша қаражаттарымен тұтыну шығындарының өзара
байланысы қарастырылған. Осындай математикалық сипаттау Энгель қисығы деген атқа
ие болды.
1 мысалда талданған бастапқы деректер үшін Энгель қисығын математикалық
сипаттайтын жартылай логарифмдік функция қолдануға болады:
y = a + b
Ln(x) +
(31)
Бұл функция параметр бойынша сызықты, ал түсіндіретін айнымалы бойынша
сызықтық емес.
A және b параметрлерін бағалау ең кіші квадраттар әдісі (ЕКӘ) арқылы жүргізілінеді.
Қарапайым теңдеу жүйесін құрайық:
(32)
Теңдеудің екі бөлігінде тәуелді және тәуелсіз айнымалылардың n мәндерінің санына
бөлейік:
n
x
b
n
x
a
n
x
y
n
x
b
n
a
n
n
y
2
)
(ln
ln
ln
ln
(33)
келесі теңдеу жүйесін аламыз:
2
ln
ln
ln
ln
x
b
x
a
x
y
x
b
a
y
(34)
бірінші теңдеуден а параметрін шығарамыз:
x
b
y
a
ln
(35)
Алынған а өрнегін екінші теңдеу жүйесіне қоямыз:
x
b
x
x
b
y
x
y
ln
ln
)
ln
(
ln
2
2
)
{ln
ln
ln
ln
x
b
x
b
x
y
x
y
Осыдан b параметрін бағалау үшін келесі өрнекті аламыз:
2
2
ln
ln
ln
ln
x
x
x
y
x
y
b
(36)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -ші мысал - Сабақтың мақсаты: «Эконометрика»

text:
1-ші мысал :
1-ші мысал. Республика облыстары бойынша тұрғындардың ақша қаражаттарының
кірістері(х, мың. теңге) және халықтың азық-түлікке тұтыну шығынының статистикалық
деректері берілген (у, мың теңге).
6 кесте - Қала тұрғындарының ақшалық табысы және азық-түлікке жұмсаған
шығындары 1997 ж (мың теңге)
№
Облыстар
х
у
1
Акмола
51,00
20,07
2
Ақтөбе
37,23
16,85
2
)
(ln
ln
ln
ln
x
b
x
a
x
y
x
b
na
y
3
Алматы
30,51
14,79
4
Атырау
44,08
18,62
5
Шығыс Қазақстан
44,96
19,83
6
Жамбыл
33,68
15,31
7
Батыс Қазақстан
45,14
20,73
8
Қарағанды
58,64
23,01
9
Қостанай
48,89
25,20
10
Қызылорда
52,25
18,35
11
Маңғыстау
56,89
28,40
12
Павлодар
51,36
20,69
13
Солтүстік Қазақстан
35,88
15,28
14
Оңтүстік Қазақстан
33,51
16,90
6-кестеде берілген деректерді қолданып келесі амалдарды орындау қажет:
1.
Жартылай логарифмдік қос регрессия теңдеуінің параметрлерін есептеңіз.
2.
Корреляция және детерминация көрсеткіштері көмегімен тығыздық байланысты
бағалаңыз.
3.
Икемділіктің орташа коэффициентінің көмегімен нәтижемен фактордың күшінің
өзара салыстыру бағасын беріңіз.
4.
Аппроксимацияның орташа қатесі көмегімен теңдеу сапасын бағалаңыз
5.
Регрессиялық моделдеудің нәтижесінің статистикалық сенімділігін Фишердің F-
критерийі көмегімен бағалаңыз
6.
Егер фактордың болжау мәні оның орташа деңгейінен 10% өссе, онда нәтиженің
болжау мәнін есептеңіз.
=0,05 мәнділік деңгей үшін болжаудың сенімділік аралығын
анықтаңыз.
Шешімі:
Сызықтық емес регрессия теңдеуінің параметрлерінің мәндерін анықтау үшін 1-
көмекші кестені қолданамыз.
1.
Сызықтық
емес
регрессия
теңдеуінің
параметрлерін
бағалайық:
73
,
37
ln
17
,
15
ln
ln
2
x
b
y
a
x
y
x
y
b
x
Алынған параметрлер мәндері регрессия теңдеуін шығаруға рұқсат етеді:
x
y
ln
17
,
15
73
,
37
(37)
Қорытынды: Табысты бір мыңға өсіру тұрғындардың шығындарын орта есеппен 104,79
теңгеге ұлғайтуға әкеледі.
Корреляция коэффициенті жоғары тығыз байланысты көрсетеді:
82
,
0
y
x
xy
b
r
2 сұрақ. Детерминация индексі
67
,
0
2
yx
yx
r
R
Қорытынды: 67% өзгеріс тұтыну шығынынң регрессия теңдеуімен түсіндірілінеді, яғни
кіріс деңгейімен, ал 32 өзгерісі факторлар моделінде қарастырылмаған әсерге негізделген.
Корреляция
және
детерминация
коэффициенттері
сызықтық
регрессия
жағдайындағыдай бірдей мәнге ие.
2.
Икемділік коэффициенті
25
9
04
0
78
3
54
49
14
1
1
12
2
66
1
1
2
2
2
2
2
,
,
)
,
,
(
*
.
)
(
)
(
*
)
(
Lnx
Lnx
x
n
L
x
n
n
y
m
p
y
y
p
78
,
3
17
,
15
73
,
37
17
,
15
ln
x
b
a
b
Э
=0,77
Қорытынды: х 1% өзінің орта деңгейінен өскенде у өзінің орта деңгейінен 0,8 %
өзгереді.
3.
Аппроксимацияның орта қатесі
79
,
7
A
Теңдеу сапасы талапты қанағаттандырады
4.
Жалпы дисперсияны көмекші кесте арқылы есептейміз:
D
общая
= 15,44
Факторлы және қалдықты дисперсия құрайды:
D
факт
= 134,53
D
остат
= 5,52
Факторлы дисперсия қалдықты дисперсиядан асады, олай болса сызықтық емес
регрессия теңдеуі маңызды және оның параметрлері нөлден өзгеше.
F
табл
=4,75
37
,
24
52
,
5
53
,
134
ост
факт
факт
D
D
F
F
факт
> F
табл
, сызықтық емес регрессия теңдеуі мәнді.
6. 95% деңгейде болжаудың аралық бағалауын келтірейік.
Болжау мәні:
48
53
2
1
57
44
2
1
,
,
,
,
x
x
p
54
4
48
53
.
)
.
(
Ln
p
Lnx
85
58
54
4
3
51
31
174
,
,
,
,
p
y
54
4
2
1
78
3
2
1
,
,
*
,
,
*
Lnx
p
Lnx
1
31
54
4
17
15
73
37
,
,
,
,
p
y
Осы жағдайда болжау қатесі келесіні құрайды:
Болжау қатесі өте маңызды, оны келесі есептен көруге болады:
17
20
25
9
18
2
,
,
,
p
p
y
табл
y
m
t
17
20
1
31
,
,
p
p
y
p
y
y
y
9
10
17
20
1
31
,
,
,
min
p
p
y
p
y
y
y
2
51
17
20
1
31
,
,
,
max
p
p
y
p
y
y
y
Болжау мәнінің мүмкіншілік қашықтылық аралығы:
2
51
9
0
,
;
,
Қорытынды: Жоғарғы аралық төменгі аралықтан 4,7 ретке жоғарылайды, яғни аралық
болжау нақты.
3 сұрақ. Бағалау параметрі бойынша сызықтық емес регрессия теңдеуі
Сызықтық емес теңдеу екі типке бөлінеді: ішкі сызықты сызықтық емес үлгі, ішкі
сызықтық емес сызықтық емес үлгі.
Ішкі сызықты сызықтық емес үлгіні сәйкес қайта құру көмегімен сызықты түрге
келтіруге болады.
Егер сызықтық емес үлгі ішкі сызықтық емес үлгі болса, онда оны сызықтық түрге
келтіру мүмкін емес:
c
x
b
a
y
(38)
Берілген типке келесі өрнектің типі жатады:
b
x
a
y
(39)
Оны ішкі сызықтық түрге логарифмдеу арқылы келтіруге болады:
x
b
a
y
ln
ln
ln
(40)
2-ші мысал:
1-мысалда қарастырылған бастапқы мәндер арсында дәрежелі функцияны сипаттайтын
байланыс бар болсын делік.
Параметрлерді бағалау үшін қарапайым теңдеу жүйесін құрайық:
Lnx
b
nLna
Lny
2
)
(
*
Lnx
b
Lna
Lnx
Lny
(41)
2
)
(
*
*
*
*
Lnx
b
Lnx
Lna
Lnx
Lny
Lnx
b
Lna
Lny
(42)
Бірінші теңдеу жүйесінен аламыз:
Lnx
b
Lny
Lna
*
(43)
Осыдан b параметр бағасы келесі өрнек арқылы анықталады:
2
2
Lnx
Lnx
Lnx
Lny
LnyLnx
b
)
(
(44)
2-ші көмекші кестеден логарифмдеудің бастапқы мәнін қолданып, сәйкес есептеулер
жүргізіп, параметрлер бағасын аламыз:
Lna=0,03; b=0,78
Сызықтық регрессия теңдеуі келесі түрге ие:
Lny=0,03+0,78*Lnx
Талданған деректер арасындағы байланыс тығыздығын корреляция индексі көмегімен
анықтаймыз:
85
0,
Lny
Lnx
LnxLny
b
r
Детерминация индексі:
73
0
2
,
LnxLny
LnyLnx
r
R
Аппроксимацияның орта қатесінің мәні регрессия теңдеуінің бастапқы мәнге
жақындағандығын көрсетеді:
А=2,44
Факторлы дисперсия қалдықты дисперсиядан асады, F
факт
> F
табл
регрессия теңдеуі
мәнді.
42
32
01
0
35
0
,
,
,
ост
факт
факт
D
D
F
Фактордың болжау мәні:
55
3
2
1
96
2
2
1
,
,
,
,
Lnx
Lnx
p
16
0
04
0
78
3
55
3
14
1
1
12
13
0
1
1
2
2
2
2
2
,
,
)
,
,
(
*
.
)
(
)
(
*
)
(
Lnx
Lnx
Lnx
Lnx
n
n
y
Ln
Lny
m
p
y
p
Тәуелді айнымалының болжау мәнін алайық:
8
2
55
3
78
0
03
0
,
,
*
,
,
p
Lnx
Осы жағдайда болжау қатесі келесіні құрайды:
Болжау қатесі өте маңызды, оны келесі есептен көруге болады:
35
0
16
0
18
2
,
,
,
p
p
y
табл
y
m
t
35
0
8
2
,
,
p
p
y
p
y
y
y
45
2
35
0
8
2
,
,
,
min
p
p
y
p
y
y
y
15
3
35
0
8
2
,
,
,
max
p
p
y
p
y
y
y
Болжау мәнінің мүмкіншілік қашықтылық аралығы: [2,45;3,15]
Бақылау сұрақтары:
1.
Сызықтық емес регрессияның параметрлерін бағалаудың тапсырматарын атаңыз..
2.
Регрессиялық моделдеудің нәтижесінің статистикалық сенімділігін Фишердің F-
критерийі көмегімен қалай бағалауға болады.
3.
Сызықтық емес регрессия теңдеуінің параметрлерін қалай бағалаймыз
10
Көптік сызықтық регрессия
Сабақтың мақсаты:
Көптік сызықтық регрессияны
макроэкономикалық есептеулер
жүргізуде және эконометриканың бірқатар сұрақтарын шешуде кеңінен қолдануды
үйрену.
Кілттік сөздер: Көптік регрессия, Кіші квадраттар әдісі, геометриялық интерпретация,
Негізгі сұрақтар және қысқаша мазмұны:
1. Көптік регрессия теңдеуі және оның матрицалық жазылуы.
2.Кіші
квадраттар
әдісімен
табылған
коэффициенттердің
геометриялық
интерпретациясы.
Экономикалық құбылыстар үлкен санмен бір уақытта және жиынтықты әсер ететін
факторлар арқылы анықталынады. Осыған байланысты бір айнымалы у-тің бірнеше
түсіндірмелі айнымалыға Х
1
, Х
2
,..... Х
n
тәуелділігін зерттеу есебі пайда болады. Бұл есеп
көптік ререссиялық талдау көмегімен шығарылады.
Көптік регрессия әдісімен тәуелділікті зерттеген кезде есеп жұптық регрессия қүру
әдістемесі сияқты жүргізіледі. Нәтижелік көрсеткішті У-пен белгілеп, ал факторларды Х
1
,
Х
2
,..... Х
n
-деп белгілеп, олардың байланыстарының аналитикалық өрнегін табу қажет:
У=f(Х
1
,Х
2
,..... Х
n
)
(1)
Тәжірибеде әлеуметтік-экономикалық құбылыстардың арасындағы барлық нақты
тәуелділіктердің өзара байланысқан көп факторлық регрессия теңдеуін құру үшін келесі
математикалық функциялар қарастырылады:
Сызықты – ý=a+b
1
x
1
+b
2
x
2
+……+b
n
x
n
+E
Дәрежелік - ý=a+x
1
а
2
*х
2
а
2
+……+x
n
a
n
Көрсеткіштік - ý=е
а
0
+ а
1
x
1
+а
2
x
2
+……+
x
n
a
n
Параболалық - ý=a+b
1
x
1
2
+b
2
x
2
2
+……+b
n
x
n
(2)
Гиперболалық - ý=a
0
+ a
0
/x
1
+a
2
/x
2
+……+a
n
/x
n
2 сұрақ. Экономикалық құбылыстар бір мезгілде үлкен сандармен және әсерін тигізетін
факторлардың жиынтығымен анықталады. Осыған байланысты бір айнымалыға у тәуелді
бірнеше түсіндіретін айнымалылар (x
1
x
2...
x
p
) пайда болады. Бұл есеп көптік
регрессиялық талдау көмегімен шешіледі. 1 сұрақта берілген функциялардың ішіндегі ең
қарапайым және жеңіл есептелінетіні – сызықты функция, ол тәжірибеде, оның ішінде
экономикалық үрдістердің эконометриялық моделдерін құруда басқаларына қарағанда көп
қолданылады. Оның математикалық жазылу көрінісі:
ý=a+b
1
x
1
+b
2
x
2
+……+b
p
x
p
+E, мұндағы р-факторлар саны (3)
Көптік регрессия теңдеуінің параметрлері қос регрессия сияқты ең
кіші квадраттар әдісімен бағаланады. ý=a+b
1
x
1
+b
2
x
2
+……+b
p
x
p
+E
теңдеуі үшін келесі теңдеу жүйесін құрамыз:
у=n*a+ b
1
*
x
1
+ b
2
*
x
2
+………….+b
p
*
x
p
у* x
1
= a*
x
1
+ b
1
*
x
1
2
+ b
2
*
x
1*
x
2
+………….+b
p
*
x
p
* x
1
(4)
…………………………………………………………………………….
у* x
p
= a*
x
p
+ b
1
*
x
1*
x
p
+ b
2
*
x
2*
x
p
+………….+b
p
*
x
p
* x
p
2
Құрылған теңдеу жүйесінің түбірін табу үшін анықтауыштар әдісі қолданылады:
a
a
1
1
b
b
p
p
b
b
∆-жүйенің анықтауышы, ∆а, ∆b, ∆b
p
-жеке анықтауыштар
n
x
1
x
2 ……………………….
x
p
∆=
x
1
x
1
2
x
1*
x
2………………….
x
p
* x
1
x
p
x
1*
x
p
x
p
2
Жеке анықтауыштар ∆-анықтауыштың сәйкес бағанасын (4) жүйенің оң жағымен
ауыстыру арқылы алынады.
Көптік регрессияның сызықтық теңдеуі негізінде регрессияның жеке теңдеуін табуға
болады:
Қолданылатын әдебиеттер:
11.
Қ.А.Ахметов, Р.А.Асаев, А.О.Имашева, Г.Қ.Чалғынбаева. Эконометрия, Алматы,
2007
12.
Бородич С.А.Эконометрика.-Минск:Новое знание, 2001
13.
Мангус Я.Р., Катышев П.К., Пересецкий А.А., Эконометрика Начальный курс-
М.:Дело, 2001
14.
Эконометрика. Под ред.Елисеевой И.И.-М.:Финансы и статистика,2001
15.
Айвазян С.А., Мхитарян В.С. Прикладная статистика и основы эконометрики.-М.:
ЮНИТИ, 2003 год.
Қосымша А-1-кесте
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/sabati-masati-ekonometrika.html?page=4#3_сұрақ._Бағалау_параметрі_бойынша_сызықтық_емес_регрессия_теңдеуі