title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 30

text:
желбіреп, арқасында үлкен ақ қапшық, ақ самауырынның түтіні, әкемнен қара
қағаз келгеннен кейін қу сүйек боп қалды деген детальдарды кездестірсек,
«Әлдилеп, аялап» шығармасында ақ жаулығын жауып, құтты қара
шаңырағы, ақ пейіл қариялар, ақ тілек, жаны да аппақ, ақ торғынға оранған
келін деген детальдарды алуға болады. «Әпкемде» бауырларынан аялы
құшағын айырмайтын, жарты күнге келсе де, жаны жай тауып отыра алмай,
күрк-күрк жөтеліп жүріп пешке отын таситын, үйдің сылағын жүргізіп, бау-
бақшаны күтіп баптасатын әпкенің бүкіл арман-ойы, жан-жүрегі бауырының
үйімен
ажырамастай
жалғасқанын
оның
«Ердесжанымның
көзі,
Ердесжанымның қос қарашығы, Қосын жан, Қосынжаным» деген мейірімге
толы сөздері дәлелдесе; «Әлдилеп, аялапта» «қарашығым, Құрмашым, көкешім,
жарығым, жалғызым, Құрманжаным» деген елжіреген сөздер жалғызының
теңін тауып, шаңырақ көтеріп, жары Нұрмолданың отын сөндірмеген ұлына
деген ананың ризашылдығын, риясыз көңілін білдіреді. Бұл жердегі фразалар
соншалықты табиғи, қарапайым.
Автор бүтін бір әулетке, әкесіне, баласына, немерелеріне дейін үстіне түсіп
үйіріліп, бәйек болып жүретін, адамдық парызын адал өтеп келе жатқан, сол
арқылы адамзат көшін жалғастырып келе жатқан әпке образын осындай
детальдар арқылы барынша жарқыратып ашып көрсете алған. Автор сомдаған
характерінің бедерлі қырын айқындаған, оның мінезінің біртұтастығы мен
даланың өзіндей табиғилығын детальдар арқылы дәлме-дәл бере білген.
Қ.Мүсіреповтің ерекшелігі де осында. Ол кейіпкердің басынан аяғына дейін,
бүкіл әрекетін суреттемейді, оның мінез-құлқын ашатын детальдарды қалт
жібермей, шебер пайдалана біледі. Сәтті табылған бірер штрихтармен-ақ айтар
ойын, кейіпкер болмысын жеткізіп тастайды.
К.Ахметованың «Көңілдің кейбір шақтары-ай» атты новелласында «Жер
ошаққа асылған қара қазандағы сүт қайнап тасып жатыр. Апаң кеткен жаққа
жалт қарайсың. Қазақы қапты қайқайта тезекке толтырып, еңкейе арқалап
келеді. Отқа төгілген ақ сүт ошақтағы күлді бұрқырата көтеріп, шоқты
66
шыжылдатады. Ақтың күйген исі шығады. Қара күйелеш киіз тұтқышты алып,
қазанды түсіресің. Ойылған жерге орнықтыра қоясың. Толы қазан сүттен
тостағандай-ақ қалыпты. Жүгіріп үйге кіріп төр алдына ақ пүліштің қиқасынан
өзің құрап тіккен әшекей көрпешені салтанатпен төсейсің, әдемі жастық
тастайсың. Суып үлгермеген самаурынды сыртқа алып шығасың» [110] деген
детальдармен қарапайым отбасының бір күндік қоңырқай тірлігін суреттеу
арқылы автор ұйыған тұтас қазақ ауылының тұрмыс-тіршілігін көз алдыңа
елестетеді. Ауылдың жанды суреті. Нәзік те шебер жасалған. Еріксіз езу
тартып, іштей сүйсініп, елжіреп кетесің. Зерттеуші С.Антонов айтқандай,
«нәтижелі сезіну» болады. Демек, мұндағы деталь мағынасыз нәрсе емес,
көркем тұтастықтың бөлшегі, іштей гармонияға бағынған дүние. Детальдың
қызметі тұтас гармонияға бағыну екенін ғалым М.Щеглов та өзінің «Верность
деталей» атты еңбегінде атап көрсеткен болатын.
«Көгілдір таулар. Қайдасың, көк теңіз» новелласындағы көңіл аударатын
деталь – питомниктегі қырқылған топ түбіртектер. Сансыз түбіртектерді
деталь ретінде ала отырып, автор адамзат баласының табиғат байлықтарына
көңіл бөлмей, оларды қалай болса солай, есепсіз, ынсапсыз, аяусыз пайдаланып
жатқанын сөз етеді. Кейіпкер туған жері Өгізтауға барғанда кезінде иін тірескен
ағаштардың селдіреп қалған, кезінде арқырап жатқан қасқа өзеннің бүгінде
шалжырап ағып жатқанын, бұрқылдап қайнап жататын табақ бұлақтардың
табандарының ит жалағандай қаңсып жатқанын көргенде күнделікті күйкі
тіршіліктен аса алмай, табиғатқа мүлде көңіл бөлмеген өздерінің – адамзаттың
қаталдығына қапаланған болатын. Міне, сол мәселені автор түбіртек-деталь
арқылы көз алдыңа әкеледі: «оның көздері жаңадан ғана қырқылған – бір
атаның жетім қалған балаларындай – омпиған-омпиған топ түбіртектерге
түскен. Біртүрлі оған қарай саусақтарын шошайтып, «Сен!» деп, өңменінен
өткізе нұқып көрсетіп тұрғандай. «Зың-зың» еткен дыбыс келді құлағына. Қол-
аяқтары шымырлап, сыздап кетті.
Кейбір ағаштардың қол жетерлік бұтақтары опырылған; қандары сорғалап,
оңайлықпен шыға қоймас шыбын жандары шырқырай діріл қағады.
Қайсыбірлері бел ортадан, енді бірлері жер сыза балталанған, араланған.
Шолтиып-шолтиып, омпиып, «бек ризамыз, сіздерге?!» деп тұр» [111,12].
Түбіртек-детальдың жан бітіре суреттелгені соншалық, оның шырқыраған
шыбын жанымен бірге сен де діріл қағып, безектеп кетесің. Жанды сурет,
жанды деталь.
Сыдық Алдабергеновтің «Қызыл күлше» новелласында тың даласында
тағдыр табыстырған қазақ жігіті Демесін мен украиндық азамат Денис
арасындағы айнымас достық, қимас сезімнің көрінісін автор оған ұсынған
қызыл күлше арқылы «Әйелі тасып піскен дөңгелек қызыл күлшені күйеуінің
қолына ұстатты. Жазуы да ап-анық шығыпты. Тіпті, кісі аузына апаруға
қимайтын, қолға ұстап қана қызыға қарап отыратындай еді» [112] деген деталь
арқылы береді.
Ал «Қыз көзі» (Сыдық Алдабергеновтің) новелласында «Қыздың әдемі көк
көзінде әлде бір ұшқын жылт ете қалды». Жалқау жігітті жігерлендіріп,
67
намысын жонып, егін орағының ері атандырған қыз сөзі қатты әсер етіп, жігіт
бойында ерекше бір долы күш пайда болды. Аняның сөзі өзегін өртеп жіберген
сәтіндегі портретін: «Сарғыш шашы үрпиіп, жағы солғын тартқан. Көздері
кіртиюлі. Оқтын-оқтын темекі тартып, тынышсыздана береді. Өзегін бірдеңе
өртеп бара жатқандай» [113]. Жігіт бойында алапат өзгеріс пайда болып, таң
ағарып атқаннан комбайнға отырады, түскі үзіліс мерзімін де азайтты, түнгі
сағат онға дейін шам жарығымен егін орады. Ешкіммен сөйлеспейді, тұнжырап
тұйық жүретін, егін орудан басқаны ойламайтын жұмбақ күйге түседі.
Новеллада адамның бәрін еңбекке жұмылдырған кеңестік идеология
дәріптеледі. Ол уақытта адамның бар қасиеті оның еңбекқорлығымен, оның
алдыңғы орына шығып, комбайнына қызыл жалауша қадалып, газеттерде
суреттері басылатын жетістігімен бағаланатын.
Э.Төрехановтың «Қарақат көзі мөлдіреп» атты новелласы ауылдан қалаға
оқуға түсуге келген абитуриенттердің таңертеңнен нәр татпастан сарытап
болып, униерситет ауласында құмырсқаның илеуіндей болып отырған күйін
суреттеуден басталады. Комиссия мүшелері отырған кабинетттің зіл батпан қос
есігі ашылған сайын елең ете қалатын жастардың көбісі қара көздер. Новеллада
автор заттық деталь ретінде кейіпкерлердің сыртқы киімдерін алады да, сол
арқылы олардың әлеуметтік-тұрмыстық жайынан хабар береді: «Шешемнің
үстінде он шақты жылдан бері түспеген қоңыр пальтосы. Басында түгі түсіп,
жылуы кеткен түбіт орамал. Аяғында қолдан басқан пимасы» десе,
қоймашының әйелін суреттегенде: «ол құндыз жағалы әдемі пальтосына
қымтанып, өз буына өзі пісіп тұрған секілді. Екі беті нарттай. Ақ шәшіңке
пимасымен ұлпа қарды қарш-қарш басып кетіп барады» [114] деген детальдар
көп түсіндіруді қажет етпейді. Кейіпкердің әлеуметтік жайын, тұрмыс күйін
білдіреді. Әрине, қоймашының әйелі мен қарапайым ауыл әйелінің киген киімін
салыстыруға да келмейді. Бірақ, осыны қатар беру арқылы автор әлеуметтік
теңсіздікті, теңбік бәріне бірдей берілді деген кеңестік заманның өзінде де ала-
құлалықтың болғанын сездіреді.
Ж.Әлмашұлының «Қожанасыр қарт» новелласындағы жұрттың бәрі «аңшы
қарт» деп білетін, болмысы қызық жаратылған, әр сәттік қимылының өзі
өзгелерден оқшауланып тұратын, жасы жетпісті алқымдаған қарияны
сипаттағанда автор заттық детальдарға жүгінеді. «Таң ала көбеңнен қара кешке
дейін тыным жоқ. Тірлік қамдаймын деп, тірлік қамдайтын тек өзіндей-ақ,
елден бұрын оянып алады. Киінгені де қызық, алдымен әбден тозған, әр жерінің
шүберегі жалбыраған, жазы-қысы тастамайтын мақталы шалбарын киеді.
Сонан соң неше жылғы тер сіңген, әбден күн қағып, түрі өзгере бастаған ескі
кәстөмін иығына іледі. Оның сыртынан өзі қатты ұнататын қоңыр сырмалы
күпәйкесін киеді де, бес жұлдызды әскер белдіктің ілгегін салады. Әскерге
барып келген баласынан ат түйедей қалап алған әскер белдігі әрі түймесі, әрі
бел буынары» [115,184]. Осы заттық детальдар арқылы – яғни оның киім кию
мәнерінен-ақ шалдың тынымсыз, өз ісіне мығым, ешкіммен шаруасы жоқ,
тұйық мінезді қария екені аңғарылады. Т.Рахымжановтың «Әке көңілі атқан
таңдай» новелласында: «шапанының сыртынан буынған ұзындығы сала құлаш
68
белбеуін шеше бастады. Ол әдемі бешпетінің, сонан кейін қой терісінен тігілген
жылы желеткесінің түймелерін ағытып, сырты ақ жемденіп тоза бастаған
әмиянынан екі-үш көк қағазды ұсына берді» [116,20]. Бір-екі белгімен ғана
тұтас құбылысты бере білу – детальдың кереметтілігі. Көз алдымызға оқуға
кетіп бара жатқан студент баласына кемпірінен тығып жүрген азын-аулақ тиын-
тебенін ешкімге көрсетпей, вокзалға келіп беріп жатқан, үстіне көнетоз болса
да әдемі бешпет, жылы желетке киген мейірімді, қарапайым, салмақты әрі
көнбіс Құтжан ақсақалдың бейнесі келеді. Қариялардың үстеріне киген
киімдері көп жағдайда: тер сіңген, күн қаққан, көнетоз, теріден жасалған, қоңыр
күпәйке болып ұқсас келеді. Бұл олардың тағдырдың жазғанына көнген,
өмірінің көбі кетіп, азы қалған, барға қанағат қыла білген кеңпейілділігін,
төзімділігін, қайыспас қайсар мінезділігін білдіреді.
«Өз халқының ең көкейтесті деген мәселелерін қозғап отыру – қай
қаламгердің де абыройлы парызы. Тіпті, ол – абыройлы ғана емес, туған
халқының алдындағы ең қасиетті перзенттік борыштарының бірі... ойдан ойды
қозғай отырып, биік қоғамдық деңгейдегі өзекті мәселелердің көркемдікпен
санаға сіңуіне, оқырманды толғантып, тебірентуіне өзінің жазушылық
шеберлігін жұмсайды» [117,93] дейтін Н.Ақыш пікірі А.Есалидің «Құндыз
бөрікті кісінің құпиясы» атты новелласы хақындай айтылғандай. 1937 жылдары
қазақ даласында орын алған зұлматты кешегі дейін ашық айтуға тыйым
салынып келгені мәлім. Әрине, ашаршылық тақырыбы жөнінде қазақ
прозасында бірқатар көлемді шығармалар жазылды. Шағын, орта эпикалық
жанрларды айтпағанның өзінде адамзатты зар еңіреткен нәубет хақында тарих
тағылымын тамызық етіп жазылған С.Жүнісовтың «Заманай мен Аманай»,
С.Елубаевтың «Ақ боз үй», «Мінәжат», А.Мекебаевтың «Құпия қойма»,
Б.Қыдырбекұлының «Алатау», Қ.Жұмаділовтың «Тағдыр», Қ.Шабданұлының
«Қылмыс», М.Мағауиннің «Сары қазақ», Б.Қыдырбекұлының «Алатау»,
Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе», К.Ахметбековтың «Қасірет», С.Досановтың
«Жиырмасыншы ғасыр», Т.Сәукетаевтың «Құзғын тойған қыс», К.Қазыбаевтың
Сұрапыл» сынды романдарын арнауының өзі Голощекиннің тұсында қолдан
жасалған адам төзгісіз зұлмат зардаптары, аждаһа аштықтың ауыр
қасіреттерінің қаншалықты зор болғанын бағамдауға мүмкіндік береді. Бұл
тақырыпқа арналған новелла жанрындағы тұңғыш дүние авторы – М.Мағауин.
Бірақ жазушы туындысы бұл нәубетті айтуға тыйым салынған уақытта дүниеге
келгендіктен, жасырын, жабық, талданбаған күйінде қалды.
Осы турасында Жүсіпбек Аймауытов аштарға жәрдем беретін мекеме
бастығы Гроз дегеннің орыс-қазақты екіге бөліп, мал жинағанда орыс
деревняларына тимей, малды тек қазақ азаматтарынан сыпыра алып жатқанын
жазады. Ал, Сәкен Сейфуллин «Аштардың рухтары» атты мақаласында:
«...Отарба адамға толы. Әр вагонның ішінде һәм есіктерінің алдарында,
басқыштарында, аяқ басар жер жоқ. Бұл адамдардың дені аштар.
Мойындарында, арқаларында асынған шоқпыт-шоқпыт дорбалары бар. Бәрі
бұралған аш. Бұлар жанталасып сенделуде. Қазіргі хәлдерінің өң екенін, түс
екенін білмейді. Бұлар естерінен айырылғандар» деп сол күндердің оқиғаларын
69
шырылдап жазумен болған еді [118]. 1931-1933 жылдардағы Қазақстандағы
аштықты кеңестік отаршыл саясатқа сәйкес қазақ ұлтына қасақана қарсы
жасалған геноцид деп танылды және «Қазақстандағы ашаршылық құрбандарын
еске алу күні» белгіленуіне қол жеткіздік. Қазақтың сүттей ұйып отырған талай
отбасы ашаршылық қасіретін тартып, жоқ болды. Бүгінде сол ел қасіретін
тартқан аштықтың алғашқысына 90, соңғысына 80 жыл толып отыр. Бұл естен
шығаратын кезеңдер емес. Мұндай қасіретті тарихты, 31 мамырда ашаршылық
құрбандарын әрқашан еске алып отыру – бүгінгі және кейінгі ұрпақтың
аруақтар алдындағы басты борышы.
Қазақ халқының басына түскен ашаршылық зобалаңы, оның салдарын
жазушы А.Есали екі жетім баланың тағдыры арқылы шебер көрсетеді.
Новелланың көтерген жүгі романға бергісіз. Қазақ халқының бұрын-соңды
басынан кешіріп көрмеген зорлықтың сорақылығы оқырманның төбе құйқасын
шымырлатып жібереді. Новелла «Ол Адам-пенденің қиқы-жиқы тірлігіне ажал
тірлігіне ажал миығынан мырс етіп қарап тұрған жылдар еді» деп басталатын
ең алғашқы сөйлеммен-ақ оқырманын қалың, қорқынышты ойдың тұнығына
батырады. Миығынан күліп тұрған ажал әр сөйлемді оқыған сайын алдыңнан
қалбаң қағып, қорқау ажал елесі құтырына ойнақ салып, зәреңді ұшырады.
Оған тіпті бұрынғы шығармаларда суреттелетін сары жездей алтын дала тат
басқан теңгедей қоңырқай тартып, төбеде қалбалақтап ұшқан құстан бастап,
тырбаңдаған майда жәндікке дейін баз кешкен бей-берекетсіз тірлік, сұрқай
тартқан дала, тәрк етілген дүниедей әсер етеді. Тек ниеті жаман қарға, сұмырай
сауысқанның жолы болып, кекірік атып, тоқмейілсігенін білеміз.
Новелланың жанрлық ерекшелігіне сәйкес шығарма атауы «Құндыз бөрікті
кісінің құпиясы» деп аталады. Елді ашаршылық жайлап, бір тілім нанға зар
болып жүрген заманда бірден «құндыз бөрік» киген мықты кім болды екен
деген ой келеді. Автор басты кейіпкерінің кім екенін ашып айтпайды, «құндыз
бөрікті» деген тіркесті шағын новелланың өн бойында он үш жерде қолданады.
Бірақ осы бір жағдайы өте жақсы, халықтың қабырғасын қайыстырған аштық-
тажалдың оған тіпті майдай жаққанын, екі беті нарттай қызарған, тығыншықтай
ақсары, шегір көзді кісінің ниеті жаман екенін оның Қарқарадай бір атадан
қалған екі ғана тұяқ – бүкіл әулеті аштықтан қырылып жетім қалған екі бала,
іздеушісі, сұраушысы, жанашыры жоқ Еділ мен Жайықты соңынан ертіп бара
жатқанда базардың ең кәрі дуанасының: «ой, сор айдағандар... оның соңынан
еріп кеткендердің осы базарға қайтып келгенін ешқашан көрген емеспін» деген
жұмбақ күңкілінен-ақ аңғарамыз. Бір-бірінен ішкі жан азаптарын жасырып,
іштей егіліп, аштықтан өлген ата-ана мен бауырларын ойлап, үнсіз жігерлері
құм болып, жыртық шапанды бүркеніп алып, бүрісіп жатып көдерінен жас
сорғалайтын жетімдердің «құндыз бөріктіні» үйіндегі жайлы тіршілігі ұзаққа
созылмайды. Бірнеше ай үйінде ұстап, бетіне май салынған бидай жармасынан
жасалған ботқа беріп, әлдендіріп, өзінің болашақ жоспары үшін әбден
қоңдандырып, бетіне қан жүгіртіп, баптайды. Уақыты жеткенде, екі баланы
алып, алыс сапарға шығып, бірнеше күн жүріп келіп, діттеген жеріне тоқтайды.
Қожайын оларды тіс жарып ештеңе айтпастан, үңгірдің ішіндегі үлкен апанның
70
жанына әкеліп, інісі Жайықтың беліне арқан байлатып, апанға түсіреді.
Қатігездігі, ақша мен байлықтың құлы болғаны, оның осындай сұмдыққа еті
өліп кеткені соншалық, жыланға жем болған бала апан ішінде жанұшыра
шыңғырып, қанша бұлқынса да, арқанды тартпайды. Яғни, жас баланы улы
жыланның ордасына түсіріп, біраз уақыт жыландарға шақтырып, денесіне у
жайылып, ісініп, қарайып кеткенде ғана тартып алып, оны боршалап,
бордақылап, үлкен қазанға салып, астына мол ғып отын үйіп, ұзақ уақыт
қайнатып дәрі жасайды. «Адам бәрібір пенде, енді өзінің шыбын жаны үшін
шырқырай бастаған Еділ ессіз өлі денені кескілей бастады. Қолына бауыры
емес, жалғыз інісін жұмбақ, адам ақылына сыймайтын жағдайда о дүниеге
аттандырған қожайыны түскендей өлермендене өлі денені кескіледі. Мүмкін
осы азап пен қасіретті қимылдан тезірек құтылғысы келді ме?... Еділ екі көз
домбаздай болып ісініп кетсе де мәңгүрт секілді қазанның астындағы отты
еселеп отыр. Көз алдына түнде тоңазып Жайықтың бүрісіп ұйықтап жатқаны
келеді. Ол енді қазанда бүлк-бүлк етіп қайнап жатыр. Айтса адам сенгісіз
қорқынышты түс секілді» [120,13]. Қазан қайнап жатыр, ессіз Еділ үстін-үстін
үнсіз отты еселеп отыр, Еділге мылтығын кезеніп, әбден қайнап, дәрі дайын
болғанда өлтіріп тастауға дайындалып «құндыз бөрікті» отыр. Мына жалған
дүниеде аштық, жетімдік қасіреті, қорлық, зорлықтан басқа ештеңе көрмеген
байғұс балалардың тағдыры баянсыз болды, бірі улы ордалы жыланның,
екіншісі жарбиып аңдып отырған қарға-құзғынның жемі болғаннан басқа
ештеңе қалмады дегенде, оқиға кілт бұрылады. Автор оны деталь арқылы
береді. Еділді құтқарған да, новелланың жанрлық ерекшелігін сақтап қалған да
деталь – қарғаның қарқылы. Осы бір қорқынышты, мүлгіген тыныштықты
жартастың басында шоқиып отырған қарғаның қарқылы бұзады. Қожайын жалт
бұрылғанда, Еділ сол сәт шөмішпен сорпадан көсіп алып, көзді ашып-
жұмғанша «құндыз бөріктінің» бетіне шалп еткізіп шаша салады. Оның бақ
етуге ғана шамасы келіп, сорпа тиген жердің бәрі ағып түседі де, құндыз бөркі
домалап ошақтың қасына келеді. Міне, осылайша жетім-жесір қалған жас
балалардың денесін пайдаланып, Қытайға жыланның уынан жасалған қымбат
дәрі апарып сатып, әбден дәніккен құндыз бөрікті саудагердің жантүршігерлік
оқиғасы аяқталады. Оқырманның үміті үзіліп, Еділдің өмірінің бітуіне санаулы
сәттер ғана қалғанда, қазан қайнап бола берем дегенде, «қарғаның қарқылы»
арқылы автор детальды сәтті әрі шебер енгізе білген. Сол арқылы оқырман
тынысын кең алып, өрімдей жастың өмірі сақталып қалғанына шүкір деседі.
Қайнап жатқан дәрінің дайын екенін білу үшін қожайынның бұйрығымен
сорпадан көсіп алып, алақанына құйып көргенде Еділдің алақаны сорпамен
қосылып ойылып түскен болатын, бір сәтті алақанында ар жағынан күн
көрінетін ойық пайда болған сәтте қыңқ деп дыбыс шығармаған Еділдің
Жайықтың кегін қайтарудың жолын тапқанын кейін түсінеміз.
Новеллист А.Есалидің «Мейрамхана қожайыны» атты новелласының да
композициясы шымыр, сюжеті өткір. Оқиға куәгердің атымен баяндалады.
Мұнда еліктей ерке қызға ғашық болып қалып, соның айтуымен амал жоқ,
мейрамханаға келіп, содан өмірі күрт өзгерген жігіттің оқиғасы баяндалады. Өзі
71
студент, қалтасы тым жұқа, сүйген қызымен қол ұстасып қыдырып жүріп,
мейрамханалардың жанынан өткенде көрмегендей, байқамағандай болып өте
шығатын, жоқтық қолын байлаған жігіттің қалталы жігіттердей құшақ-құшақ
гүл әперетін жағдайы болмаса да, қызға деген үлкен, шынайы сүйетін жүрегі
ғана бар жігіттің қыздың сөзін жерге тастай алмай, мейрамханаға келген
қызықты сюжеті оқырманын бірден еліктіріп әкетеді. Қалтасында 500 теңгесі
ғана бар, қыздың беріп жатқан тамағына да, сусынына да жетпейтін ақшамен
сыр бермей отырған жігіттің жағдайын автор «тиынның жетпейтінін ойлағанда,
бәтеңкемнің ішіндегі башпайларым сіресіп, тар аяқ киімді керіп бара жатқан
еді» [120,17] деген көркемдік деталь арқылы керемет жеткізеді. Осы бір ғана
сәтті деталь жас жігіттің бүкіл жай-күйін аңғартады. Автор детальдың
атқаратын қызметін дәл көрсете білген, новелланың шағын көлеміне сай бір
ғана сөйлеммен бүкіл психологиялық ситуацияны бере білген. Келесі бір
«Оқиғалар осылай да аяқталады» новелласында мүлде адам күтпеген жағдай
орын алады. Новелланың сюжеті ертеректе айтылатын «Жақсылыққа
жамандық» деген өзін бостандыққа шығарған адамды қылғындырып
өлтірмекші болған жылан туралы ертегіні еске түсіреді. Осыдан новелла
жанрының ертегімен шығу тегі жағынан туыстығы, ұқсастығы сезіліп отырады.
Новелла фабуласында аяғы ауыр болып, күн көрсетпейтін күйеуімнен қашып
Алматыдан Бішкектегі туысқандарыма келіп таба алмай қалдым деп жалған
сөйлеген алаяқ Қарлығаш есімді қазақ қызының өзін паналатып, төрінен орын
беріп, киімін, тамағын беріп асырап, сәбиі аман-есен туылып, өзі отыра алатын
күнге дейін жеткізген Талай есімді қырғыз жігітіне жасаған опасыздығы жайлы
сөз болады. Үйленбеген талай есімді ғылым кандидатының үйінде пайда болған
бұл некесіз әйелі туралы талай сөз болғанда да, қайтарымына ештеңе күтпей
қаймана қазаққа жақсылық жасаған кеңпейілділігін автор бір ғана «жұрт айта
берсін, ол өзінің адами пәлсафасынан ешқашан айныған емес» [120,23] деп
қысқа да нұсқа жеткізеді. Байқалатыны – А.Есалидің новеллаларының желісі
шымыр, бас-аяғы жинақы, көркемдік поэтикасы бай келеді. Ең негізгісі автор өз
дәуіріндегі қоғамдық-әлеуметтік, заманауи мәселелерді шағын жанрдың
аясында суреткерлікпен бейнелеп, шыншылдықпен жеткізе біледі. Яғни, өз
заманының рухын, әсіресе, қоғамды жайлаған жаман үрдісті, адам бойын
кеулеп, ірітіп-шіріте бастаған мінезді әшкерелеп, дер кезінде оқырмандарына
жеткізіп, ой сала, ойландыра біледі.
Адам баласы қоғамнан, өзін қоршаған табиғи ортадан тыс өмір сүре
алмайды. Ол өзінің талғамына сай киінеді, өз көзқарасымен жүріп-тұрады,
дүниетанымына қарай адамдармен аралас-құралас болады. Әдебиеттің негізгі
обьектісі адам, ал адамзат баласының өмірі айналасындағы заттық әлеммен
тығыз байланысты болғандықтан, суреткерлер кейіпкердің қолданған затын,
киген киімін, тұрмыс жағдайын назардан тыс қалдыра алмайды. Ал олардың
қолданған заттары өз кезегінде егесінің қандай жан екенін білдіріп тұратыны
ақиқат. Зерттеуші Б.Галановтың «Әдебиет пен өнерде жай зат жоқ. Олар
міндетті түрде өз иелеріне қызмет етуі тиіс» [121,270] деген сөзі осы орайда
айтылған.
72
Аталған новеллаларды талдай келе, біз көркем шығармада заттық
детальдың маңызды қызмет атқаратынын пайымдадық. Заттық деталь арқылы
кейіпкердің өмір сүрген дәуірі, халықтың тұрмысы, әлеуметтік жағдайы
жөнінде біраз түсінік алуға болады. Оған қоса, кейіпкер табиғатын, мінез-
болмысын жарқыратып, әр қырынан ашып көрсетуде елеулі рөл атқарады.
Заттық детальдың характер табиғатын ашумен қатар, персонаж бойындағы
моральдық-этикалық сапаларды ашуға мүмкіндік беретін қасиеті тағы бар.
Түйіндей келе, новелланың жанрлық ерекшеліктерін сақтау, шағын көлемді
дүниеде аз сөзбен көп нәрсе түсіндіруде заттық детальдардың үлесі зор. Бір-екі
белгімен тұтас құбылысты беру де – заттық детальдың өзіндік ерекшелігі деуге
болады. Көркем шығармадағы деталь – бұл сөз зергерінің шынайы табысы,
оның сирек кездесетін олжасы. Жазушы баяндауында немесе суреттеуінде
заттың барлық нақтылығын түгел бере алмайды. Сондықтан автор ойлау
экономиясы үшін тұтастың орнына бөлшекті пайдаланады; заттың тек
оқырманға толық түсінік беретін белгілерін таңдап алады; жазушы ақиқат
болмысты өзі қалай көрсе оқырманы да солай қабылдайтындай белгілерін
алады [62].
Достарыңызбен бөлісу: |


2.2 Портреттік деталь: жіктелуі, түрлері мен қызметі Әдеби
шығармада
бейнелеуді
тұрақтылыққа
тартып
тұратын,
композициялық құрылымды жетілдіре түсетін элементтер қатарына
зерттеушілер пейзаж бен портретті жатқызады.
Портреттік деталь анықтамасын беруде зерттеушілер арасында ортақ пікір
жоқ. Бірі кейіпкердің сыртқы келбетіне жатқызса (П.М.Михайлов), сыртқы
келбеті мен мінезі деп түсінетіндер де бар (М.О.Габель), біреулер «әдеп
формасы» деген жаңа ұғым аясына енгізеді (С.А.Мартьянова) (кейіпкердің
динамикалық белсенділігінен жұлып алып), «келбет, сымбат, поза, ишара,
қимыл, кейде киім» (Б.Г.Галанов) деп қарастыратындар да бар [94].
В.Е.Хализев болса: «Кейіпкер портреті – оның сыртқы болмысының: табиғи,
дене, жас ерекшелігіне байланысты белгілері (бет-әлпеті мен сымбаты,
шашының түсі), оған қоса, адам келбетіндегі әлеуметтік орта, мәдени дәстүр,
жеке дүниетанымымен (киім кию үлгісі, шаш үлгісі, таққан әшекейлері, жаққан
бояулары) қалыптасқан ерекшеліктер. Портретке кейіпкердің жүріс-тұрысын,
ишара-қимылын, көз қиығы мен бет-әлпетін жатқызуға болады. Осылайша,
портрет адамның сыртқы келбетінің тұрақты, салмақты кешенін құрайды» [25]
деп көрсетеді.


title: Әдебиеттану  ғылымында  портреттің  негізгі  екі  түрі  бар:  статикалық

text:
73
Көркем портрет – кейіпкердің сыртқы келбетін дәл, нақты суреттейді;
Пластикалық портрет – жазушының назары көбіне жағдайды белгілеп,
жазып алуға бөлінеді;
Архитектуралық портрет – гиперболаға жиі жүгінеді, теңеулердің
көмегімен адамның сыртқы пішіні мен сәйкес келетін өнер пішінінің
арасындағы байланысты орнатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Портреттер  дәлдік  деңгейіне  қарай  іштей  бірнеше  түрлерге  бөліне

text:
Портреттердәлдік деңгейіне қарай іштей бірнеше түрлерге бөліне береді: төлқұжаттық, ен-таңбалық портретте адамның бет-әлпеті мен дене
бітіміндегі, сондай-ақ, көзге түсетін ерекше белгілерін рет-ретімен, тәптіштеп
сипаттайды. Оның негізінде көркем пластикалық тәсілмен толықтырылған
төлқұжаттық белгілер жатады. Жазушының назары кейіпкердің келбетіндегі
бір-екі ерекше белгілеріне ауады да, ол біртіндеп, сюжет қоюланған сайын
оның мәңгілік белгісіне айналады. Суреттеу портрет – кейіпкердің сыртқы
келбетіндегі барлық портреттік детальдар толық суреттеледі; портрет-теңеу – кейіпкердің келбетін басқа бір нәрсеге ұқсатып, салыстыра, теңестіре отырып
суреттеу; әсер-портрет – бақылаушының назарына іліккен портреттік
белгілері ғана көрініс табады; мұнда деталь мүлде болмайды.
Жалпы портреттік мінездеме беруде автор көп жағдайда баяндау, кейде
теңеулерді пайдаланып отырады.


title: Портрет  структуралық  принциптеріне  қарай:  детальдандырылған

text:
Портретструктуралық принциптеріне қарай: детальдандырылған портрет, қорытынды портрет, портрет-штрих деп үшке бөлінеді: Детальдандырылған портрет – кейіпкердің сыртқы келбетін нақты әрі
жан-жақты суреттеу. Детальдандырылған портретте кейіпкердің сыртқы
келбеті толық қамтылады: беті, шашы, бойы, өзіне ғана тән кейбір ерекше
белгілерінің барлығы; оның түрлі қылықтары, дене қимылдары, мимикасынан
бастап, үстіне киген киіміне дейін суреттеледі. Әдетте мұндай портрет
шығармада кейіпкер пайда болған сәттен бастап беріліп, авторлық
комментарийлер арқылы үстемеленіп отырады, ал сюжет дамыған сайын оған
тек қосымша штрихтар жүктеле береді.


title: Қорытынды  портрет - Сатылханова гульмира алихановна

text:
Қорытынды портрет – ұсақ детальдарға көңіл бөлінбейді, жалпы көз
жүгіртіп қана өте шығады.
Портрет-штрих – кейіпкердің келбетін екі-үш мінездік белгілері арқылы
суреттейді.
Портрет мазмұнына қарай:
Мінездемелік портрет – кейіпкердің мінезі жөнінде жан-жақты, толық
мәлімет беріледі.
Типтік портрет – кейіпкердің қандай да бір әлеуметтік тобы (әлеуметтік-
типтік портрет) немесе ұлты (этникалық портрет) жөнінде мәлімет беретін
белгілерді қамтиды.
Шарждалған портрет, яғни дәл келтіру – кейіпкердің жалпы нормадан
ауытқып, көзге ұрып тұратын ерекше белгілеріне тоқталу [84].
Новелладағы портреттік детальдың ерекшелігі кейіпкер белгісінің бірер
белгісі ғана беріліп, сараң сипатталады. Әрине, бұл оның жанрлық ерекшелігіне
байланысты екені даусыз. Зерттеушілер портреттік детальдың бірнеше түрін
74
көрсеткенімен, оның бәрі бірдей новелла жанрында кездесе бермеуі мүмкін.
Мәселен, көбіне өсу, даму, тынымсыз іс-әрекет үстінде көрінетін динамикалық
портрет новеллада мүлде кездеспейді деуге болады. Новеллада көбінесе
даралық, жұптық портреттік детальдар мен портрет-штрих үлгілері кездеседі.
Новелладағы портреттік детальдың негізгі қызметі – кейіпкер бейнесін жете
тануға жол ашады. Б.Майлин – адам портретін даралап өрнектеуге шебер. Жыл
сайын мүриті Қалдыбайды ертіп, елі бай Төрттөбеге барып, қыдырып, қайыр
садақасын алып, бірер ай жүріп оралғанда қалыңнан алған малдай шұбыртып,
30-40 қараны айдап қайтатын «Зәкіржан молда» оқиғасын автор новелла
обьектісі етіп алады. Елдің көзінше жайнамазын жайып, тәсбиғын ұстап,
шариғат соғып, жұмақ-тамұқты жыр қылып, пайғамбарлардың тарихын айтып,
хадисін оқитын осы екі алаяқ еліне қайтқанда жол бойы керісіп, боқтасып,
ұрсысумен, елден жиған малды бөлісе алмай таласумен болады. Олардың адам
болмысын, дүниеқұмарлығын автор бірнеше портреттік детальдар арқылы
әдемі келтіреді: «Зәкіржан молданың ұзын тұмсығы қусырыла түседі. Қалдыбай
мұртын тікірейтіп, көзін қылиландырып, Зәкіржанның бетіне қарайды. Беті
кенет сұрғылданып, езуі жыбырлап, ашуға тығылғаннан Зәкіржан сөйлей алмай
тұтығып қалады» [97,347]. Оңашада бір-бірін ит етінен ары жек көріп, құтыла
алмай отырған бұл екеуі – ел көзінде сәлдені қатарлай орап, көзді жұмып,
мүлгіп, жұмақ-тамұқты жыр қылып, хадис соғатын Зәкіржанның қасы мен
қабағына қарап, айтқанын аяқ ұшымен орындап, құманға жүгіріп, жайнамазын
жайып, тәсбиғын қолына ұстататын Қалдыбай. Бірақ екеуі де құдайдан безген
арсыз, имансыз, аяр жандар. Көксегендері – байлық, қымбат дүние, қыдырып
көңіл көтеру. Махамбет ақын айтқандай, бұл екіжүзді айыр құйрық шаяндар
Аршалының бойында Әлімбайдың қыстауын күзетіп отырған Қоңқа деген
кедейдің жалғыз қалған әйелі Қалампыр мен қаршадай қызы Қанышты қорлап,
зорлап, жылатып кетеді. Біреудің тағдырын тұралатып кеткен осы әрекеттерін
өздері тек түн қызығына балап, тойлауға кіріседі. Новелла табиғатына сәйкес
оқиға сұмдықпен аяқталады. Төрттөбе елінің шалдары мен шүйделі жуандары
соңдарынан лек-легімен шұбырып, құрметінде жүретін, тіпті, ынтасы құрып,
елжіреп жүрген қариялар тіпті кемсеңдеп жылап та алатын бұл екеуі бар
өздерінің ынсапсыздығы мен нәпсіқұмарлығынан абыройдан айырылады.
Новелла финалында бұл құрмет жоқ, өздерінің әрекетіне орай автор арақ,
шошқа, ит деталін енгізеді. «Маңдайынан сорғалаған терді сүртейін деп
қалтасынан орамал алғанда, ащы шектей шұбатылып тәсбиғы да шығып,
рюмкедегі араққа малынды. «Астағыпырылда» деп күбірлеп, молда тәсбиғын
қалтасына қайта тықты» [97,350]; «мал сияқты осқырып қашпай, шошқалар
Зәкіржан молданы жағалап, әлденеге – тұмсықтарымен түрткілесіп кетіп жатты.
Тамақтан торыққан қызыл төбет сұғанақтық істеп, молданың құсығын
жалаймын деп сүйреңдеген қызыл тілін абайсызда молданың аузына да тигізіп
алды» [97,350]. Артық сөз жоқ, мұсылман қазақ халқы үшін шошқа мен арақтан
жиіркенішті, харам нәрсе де, ұғым да жоқ. Оқырманға бәрі түсінікті. Түсінікті
етіп тұрған әрине деталь. Кеше құдайды айтып отырған арам аузы бүгін араққа
былғанғаны аз, оны тіпті шошқа мен ит жалап кетеді. Автор талантында шек
75
жоқ. Екеуінің ойы да, пиғылы да, әрекеті де арам болғандықтан харам
нәрселермен шендестіре береді. Автор жасаған Зәкіржан мен Қалдыбай
портреттерінің характерологиялық, эмоциялық-логикалық мәні терең.
Автор портреттік детальдарды эстетикалық идеалына сай ала отырып,
образдың толыққанды кейпін беруді мақсат етеді. «Әбділдә төре»
новелласындағы жан баласына, тіпті қол астындағы хатшысына қайырымы жоқ
төренің маңызды бейнесін: «Әбділдә қабағын кіржитіп шатынап сала берді.
Хатшының сөзін шала тыңдап, үстелінде жатқан газетті, қағаздарды
аударыстырды, қалтасынан күміс сауытты шығарып, шылымын тартты.
Мұржадан шыққан түтіндей, екі танауынан түтінді будақтатып отырған»
күйінде танимыз. Портреттік деталь Әбділдә төренің ең бір нақты, ерекше
сипатын қысқа беру арқылы ұтымды шыққан. Хатшысы сөйлегенде қабығын
түйіп, шатынап отырған бір-ақ сәтін беру арқылы оның дөрекі, парықсыз,
өзінен шені кішілерді менсінбейтін өркөкіректігін жарқыратып ашып отыр. Өзі
партия мүшесі, «ескі әдеттермен күресу керек; әйел теңдігін жарыққа шығару
керек» деп өңешін керіп, күре тамырын білеулендіріп, талай жиылыста сөз
сөйлегенімен, өз әйелінің отбасында ешқандай рөлі жоқ екенін автор екі түрлі
ситуацияда деталь арқылы ашық көрсетеді. Біріншісі – Әбділдә қаладан
келгенде әйелі онымен амандасуға да бата алмай: «белдемшесі белінде, екі
шелек сүтті көтеріп, бие ағытып келе жатқан келіншегі жанынан өте берді.
Амандасуға енесінен ұялды. Көзі жаутаңдап, сағынған адамша қайта-қайта
қарап қана өтті» [97,203] десе; екіншісі – Әбділдә жеңгесі Маржанды
әмеңгерлік жолмен әйелдікке алар кезде де бір ауыз қарсы пікір білдіре
алмайды: «төсегінің үстінде келіншегі солқылдап жылап жатыр еді. Келіншек
басын көтерді. Әбділдәға қарады. Көз жанары толған жас, сөз айта алмады»
[97,205]. Міне, ел басқарып, елге жаңа заңды үйретіп, әйел теңдігі жөнінде
өрекпіп ақыл айтып жүрген жанның әйелінің сиқын автор шағын деталь
арқылы толық таныта білген. Шындығында жеңгесін әмеңгерлік жолмен алды
деген аты ғана еді. Күйеуін тірі күнінде-ақ менсінбеген ажарлы, кербез, ашық
мінезді жеңгесі әуел бастан Әбділдәға көңілін білдіріп, қылмыңдап жүретін.
«Құралайдың қашуына мылтықтың басуы» дөп келіп, күйеуі өліп жесір қалады.
Төренің жеңгесіне үйленуге өзінің де іштей ынтық екендігін автор тағы бір
детальмен әдемі, әсерлі жеткізеді: «Таза ауаға шыққан соң Әбділдәнің көңілі
тасқындап, жүрегі алып-ұшып, сықсиған көзі өзінен-өзі күлкіге бейімделіп бара
жатқан тәрізденді. Көтеріліп отырып өлең айтты. Дауысы барылдап әлдеқайда
кеткен секілденді» [97, 202]. Әйеліме обал болды деген жанның ішкі күйзелісі
жоқ, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ күйде келеді. Бірақ, әрине «көп асқанға бір
тосқан» Маржанның күлкісі ішін өртеп, құшағынан сиқырланып шыға алмай
қалған «ыслабый» Әбділдәні пара алып, ақша жегені, екі әйел алғаны үшін
төреліктен алып, түрмеге салады.
Осы орайда «Адамның қасиетін ашуға талпынған жазушы қашан да өз
геройының мінез-бейнесіне кіріп алып, оның жан түкпіріндегі ең аяулы дірілін
басып, қуанышы мен мұңын, күдігі мен қайшылығын, ойы мен арманын, өз-
өзімен не жан-жақынымен сырласушы бәрі-бәрісін суреттеуге тырысады»
76
[14,188] деген Ш.Елеукенов пікірі ойға оралады. Шағын новеллада сықсиған
көзі өзінен-өзі күлкіге бейімделіп бара жатқан Әбділдә төре; көзі жаутаңдап,
сағынған әрі сағы сынған Кәмеш; ажарлы, кербез, ашық мінезді жеңгесі
Маржанды бір-екі портреттік детальмен сыртқы келбетін ғана емес, автор
мінез-болмысын да анық таныта алған. Әбділдәнің «қатыны Кәмеш дейтін қара
сұрлау адам. Ажары қатыңқы, нәзік. Сөзге шебер емес, мінезі өте ауыр. Өзі
теңдес әйелдер сампылдап сөйлеп жатқанда ол үн-түнсіз жұмысын істей
береді... Маржан Әбділдәмен әзілдесіп отырып, бір ретте: «Инеліктей қатырып
осы шіркінді қайдан алдың?!» дегенде де айтып салған» [97,202]. Көп сөзге
жоқ, өзіне керек емес нәрсеге араласпайтын, өзі тұйық әрі нәзік әйелдің
арықтығын автор Маржанның сөзін енгізу арқылы толықтырып жібереді. Өзі де
толық сипаттап беруге болар еді. Бірақ, осы бір ауыз сөзді кіріктіру арқылы
Маржанның да мінез-құлқын танытып өтеді. Яғни, Маржан ойын еркін, ашық
айта алатын әрі өз шаруасына тындырымды, өзгенің дүниесіне көзін сүзбейтін
момын әйелді менсінбейтін бейбастақтығын айқындап өтеді.
Б.Майлиннің тағы бір сүбелі новелласы – «Қанды кек» деп аталады. Шағын
новелладан халқымыздың ауыр да азапты тіршілігі көрініс тауып, құл мен
күңге тиесілі ит-өмірдің қиындығы, олардың басыбайлы құл болумен қатар,
материалдық, моральдық тұрғыдан тәуелділігі де айқын білінеді. Патшаның
қазақтан солдат алатыны жөнінде хабар тарап, ауыл астаң-кестең болды:
кемсеңдеп кемпір-шал жылады; қанын тартып сұрланып, сең соққан балықтай
мең-зең болып жастар қалды. Бүкіл ауыл дағдарды. Халықты уайымға батырған
бұл мәселені шешу үшін Жарықбас бастаған жастар жиналып, кеңес құрып,
Ыбырай болысты өлтіруге шешім қабылдайды. Болыс болса елдің жайымен
шаруасы да жоқ. «Ыбыраш болыс жастыққа шынтақтай түсіп, жанында жатқан
күміс сауыттан шылымын алып тартты. Шырайы ашық. Бұрынғыдай зілденіп
тұнжырамай, үйде отырғандардың әңгімесіне араласып, шүйіркелесіп отыр.
Төңбектей боп семірген қызыл жүзді Биқасап бәйбіше болысқа оқта-текте күле
қарап, быртиған қолымен болыстың әміркен етігінің қонышын сипап қояды»
[97,331]. Бәйбішенің портреті де болыстың психологиялық келбетіне сайма-сай
келе қалған. Бірақ әрине халық басына зобалаң орнаған шақта болыстың
идиллиясы ұзаққа созылуы мүмкін емес болатын. Көптің көтерілгенін естіген
сәтте есікте жүрген құл емеспін, айылымды жимаймын деп қара халықты
менсінбеген сыңай танытқанымен, іштей қатты қобалжығанын мына бір
детальдан айқын аңғарамыз: «Ыбырай болыс мұны қорықпаған пішінмен
айттым деп ойлады. Бірақ жүзі қуқылданып, тұла бойы түршіккендей болып,
дауысы қалтырап шықты. Толқындаған көңілін басайын дегендей, болыс
шылымға жабысты. Аузынан, мұрнынан көк ала түтінде будақ-будағымен
шығарды. Артында тұрған ақ жастыққа шалқасынан керіле жатып, аз-кем
ойланғандай болды» [97,331].
Аңғал қазақтың кеңпейіл, аңқаулығы бұл туындыда да көрініп қалып
отырады. Олжа түсіру үшін қулардың ойлап тапқан «манапесіне» (патша
жариялады деген манифест) де сеніп қалған күйі: «Дағдарған жүздерге қуаныш
белгісі жүгіріп, күлімдеп сала берді. Дабыра айқаймен ауыл ың-жың болды.
77
Қалтаға қол салынып, салдыраған күмісті сүйінші сұраушының алақанына
басып жатысты. Құдайы деп қолындағы жүзігін суырып берген кемпірлер де
болды» [97,325].
Халық таныған Ыбыраш болыс кім? Ыбыраш жасында орыс мектебінде
оқып, уезге тілмәш болды, еліне келіп жиырма жасында болыстыққа сайланып,
он бес жасында қызмет атқарғанда бетіне жан қаратпаған, жоқтан пәле салып,
дау туғызып, жарлының жалғыз шолағын «айыпқа» деп алып, жетімді
жылатқан, жазықсызды соттатқан қатігез, қаныпезер адам. Оның шектен
шыққан ынсапсыздығын таныту үшін автор төмендегідей детальды енгізеді:
«Алпыс үйлі әжімнің әжетке жарайтын қызын нөкеріне қатарға ұстап, ажары
тәуір әйелді байынан айырып, екі күннің бірінде шырылдатып сатып отырған
Ыбыраш емес пе еді? Ыбырашта дін жоқ» [97,324]. Міне, осы Ыбыраш
болыстың қанды шеңгелінен тағдыры ойран болған есігінде жүрген малайы
Қайрақпай мен анасы Айғаным болатын. Новелланың табиғатын сақтап тұрған
да осы Қайрақпай әрекеті болатын. Бес жасар күнінде болыс босағасына
жатқызып, құлдық таңбасын басқан, өмір бойы есігінде малай болып жүрген,
бір ауыз қарсы сөйлеп көрмеген жетім Қайрақпай қолынан Ыбыраш болыс қаза
табады. Бұрын-соңды бір ауыл ғана емес, қазақ тарихында болмаған құбылыс
еді бұл. Байдың малдан төмен санайтын құлының қолынан өлуі кең байтақ
момын қазақ даласы үшін бұл күтпеген, бұрын-соңды қазақ баласы жасап
көрмеген, естіп көрмеген тосын құбылыс еді бұл. Автордың аталған
туындысының таза новелла екенін дәлелдейтін бірден-бір оқиға да осы
болатын. Ия, Ыбыраштың момын елдің қанын қасықтап ішкен қиянаты шегіне
жетіп, ойламаған жерден Қайрақпайдың қолынан ажал құшады. Бірақ,
болыстың өліміне жан баласы қайғырып, қиналмайды. Керісінше, көптің ішінде
болған мұғалім күнделігіне мынадай жазба түсіреді: «болысты Қайрақпай
сүйретіп алып шықты. Үйден шыққанда жаны шығар деп едім. Шыққан
ыңғайда бірнеше шоқпар қабатынан тиді. Бас сүйегі мылжа-мылжа болды.
Көлдің басына апарған соң Қайрақпай атынан түсіп, қонышынан бір семсерді
суырып алып, болысты жарып жіберді. Адам қарауға бата алмайды екен. Мен
де іштерінде болдым. Іштерінде болғанымның өзі мықты ерлігім деп білемін»
[97,335]. Сан жылдар бойы жаралы жолбарыстай ширыққан жас жігіт жанкешті
әрекетке тәуекел етеді. Ол басын бәйгеге тігуден тайсалмайды. Оның әрекетін
халық қатыгездік, басбұзарлық деп емес, уәдеге берік, намысты деп
қабылдайды. Көзін ашқаннан болыстың босағасындағы малайлықтан өзге
ештеңе көрмеген жігіттің батылдық мінез танытуы, өткір шешім қабылдауы бір
күннің жемісі емес. Көп жылдар бойы іште дерт, ыза боп қайнаған намыстың
ұшқыны. «Көркем туындыдан (ол қай жанрдағы шығарма болмасын) ең
алдымен іздейтініміз – адам, оның қилы тағдыры, қуанышы мен мұңы десек, ол
осындай адамдық тұлғасымен ерекшеленуі үшін әуелі белгілі бір мінезбен
көрініп танылуы қажет. Өйткені мінезсіз характер жоқ» [122,52] деген ғалым
С.Мақпырұлының пікіріне сүйенсек, қалың топтың ішінен өршелене
ерекшеленіп шыққан Қайрақпайды батыл мінезді, қайсар тануымызға болады.
Әрине, оны мұндай әрекетке итермелеген – өмір шындығы екені даусыз.
78
Жамандықпен жағаласып өткен бүкіл өмірінің ащы тәжірибесінен туған шешім
болғасын жігіттің осындай батыл әрекетке барғаны әбден түсінікті. Әкесі өліп,
жесір қалған ажарлы шешесі Айғанымды Ыбырай болыс он қараға сатып, таза
жетім өскен Қайрақпайдың қайраттылығын автор «Екі көзі қанталаған біреу
тілінген жабықтан басын сұқты. Қайрақпайдың басы. Қайрақпай тіл қатпады.
Босағада тұрып, қанталаған көзін Ыбырашқа қадаумен болды. Тістеніп, бойын
ашулы ыза кернеп тұрған сияқты» [97,334] деген портреттік деталь арқылы
суреттейді. Қайрақпайдың бұл сипатынан «шешінген судан тайынбайтынын»
ұғамыз. Осы тұста автор бір ғана деталь-штрихпен Ыбырайдың таза адами
болмысын көз алдымызға әкеліп, жиіркенішті етеді: «Ыбырашта құр сүлде. Не
қыларын білмейді. «Аяғына жығылып, жалынсам ба екен? Құшақтап сүйсем бе
екен?» деп те ойлады» [97,334]. Оқырманның көңілінде ешқандай сауал
қалмайды. Бір ауыз сөйлеммен автор кейіпкердің мінезін ғана емес, ішкі сырын
да жайып салды. Шығарма жазылғанынан бері қанша уақыт өтсе де оқыған
оқырманның ешуақытта Ыбырайды жақтап, қолдап, жаны ашып,
жоқтамайтыны ақиқат. Автор соңғы ірі нүктесін қою үшін де детальды орынды
пайдалана білген. Байқағанымыз автор детальға айтпақ ойын көркем, әсерлі
жеткізу мақсатында жиі жүгініп отырады. Бұл әрине алдағы уақытта
новеллалардың көркемдік деңгейін бағалауға зор мүмкіндік береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Деталь – кейіпкер мінезін танытуға қызмет етеді дегенде қамшы-
деталь арқылы ананың қайсар да батыл, «шешінген судан тайынбас»
дейтін мызғымас берік мінезі айқын көрінетін Ғ.Мүсіреповтың «Ананың
арашасы» новелласын алуға болады. «Ана арқасында қайыс қамшы
жыландай жүйткіп жүр... Арашаға жарай алмаған ауыл ұятына тұншыққандай
тым-тырыс. Тек отыз өрім қамшы ғана әйел арқасында жыландай ысылдайды.
Анада үн жоқ. Асыл жігер мен құр өктем күш кездесіп қалып біріне бірі тізе
бүгер емес. Қара көк жапырақты ақ көйлек қызылға айналып, арқа жағы тілім-
тілім болып кетті. Қанға боялған қамшы ана денесінің ашылған жерлерін иіскеп
табатындай, жанға батар жеріне дәл-дәл тиеді [101,173]. Қамшы сарт етіп
қалғанда ана көзінен от ұшқыны да жалт етіп қалады. Сіресіп қалғандай табан
аудармай, кек кернеген ана тұр да, мың сұрауына бір жауап ала алмай ызаға
булығып Антонов тұр. Ана тістері тіл қақпасын тас бекітіп тастапты, қарысып
қалған жақтары тісті тіске айқастыра түседі» [101,173]. Осы үзіндіде қамшы
сөзі төрт рет қайталанған. Мұнан әрине, сөйлемнің қуаты кеміп, эмоционалдық-
экспрессивтік әсері солғын тартып қалған жоқ. Керісінше, қатігез қамшы-
детальдың көмегімен асыл жігерін жанып, өлімнен қорықпай, қасқайып, ит
екеш ит те ағаш арасынан тұмсығын көрсетуге қорқатын атаман алдында міз
бақпаған қайсар ана образы жарқырап көрінеді. Нағима ана асыл жігер,
Антонов құр өктем күш метафорасында көрініс табады. Қамшы-детальдың
оқырманға әсерінің күштілігі сонша, бірден көз алдыңда ақ көйлек киген
қауқарсыз ананың арқасын қызыл қанға бояған, отыз өрім, қатігез қайыс қамшы
елестейді де бірден тіріліп сала береді. Ол жыландай ысылдайды, ана денесінің
ашылған жерлерін иіскеп табады да, сарт етіп тиеді. Автор осы бір ауыр
психологиялық жағдайды оқырман сезімін дір еткізетін детальды суреткерлік
79
шеберлікпен бейнелей алған. Классик жазушының сомдаған ана образдарының
портреттік детальдары бір-біріне ұқсас келеді. Мысалы, «Ананың анасы»
новелласында: «Бишараның боз көйлегі жырым-жырым. Қолдары қарғаның
тұяғындай қап-қара! Ерні қырық тілінген, жарық-жарық. Бірақ, түйілген
қабағынан, от жанған көзінен жаның шошырлық. Жалынған жоқ, сасқан жоқ,
қырық жігітті билеп әкетті» деп берілсе; «Өлімді жеңген анада»: «Сонымен
Темірдің алдына жалаң аяқ, үстіндегі барлық лыпасы далба-дұлба әйелді алып
келді. Қара шаштары тарқатылып, жалаңаш көкірегін жабуға кеудесіне түскен,
беті шойындай қап-қара. Бірақ жасымаған көзі от шашып, әмір етіп тұрғандай.
Қап-қара қолдарын Темірге созғанда бір қалтырамады» [101,150] деп береді.
«Портрет жеке өзіндік мақсат ретінде алынса, оның оқушыға әсері шамалы,
келер-кетері жоқ әшекей секілді болады да қалады. Ал көркемдік шындық
мұраты белгілі қаһарман пішінін жанды әрекет, қозғалыс кезінде айқындалуын
талап етеді. Демек, әдебиетте портреттің өзінен кейіпкердің мінезіндегі елеулі
белгілер аңғарылып отыруы ләзім» [101,137]. Сонымен қандай ұқсастық бар:
екеуі де арып-ашып, әбіржіген, бірақ қажымаған; екеуінің де лыпасы далда-
дұлба, жыртылған; екеуі де қап-қара, күнге әбден күйген; екеуінің де от жанған
көздері – жасымаған, керісінше, адам шошырлық; екеуі де – батырдың немесе
әміршінің алдында тұрмын ау деп қорқып, шімірікпейді. Демек, өлімнен
қорықпайды. Сонда екеуінің бойына ерекше күш-қуат бітіріп, өз өмірінен де
артық көріп, қанаттандырып тұрған қандай тылсым күш. Әрине, баласына
деген – ана махаббаты. Ана махаббатының құдіреті шексіз. Оның алдында
алынбайтын қамал, берілмейтін қорған болмақ емес. Өйткені, ана – адамзат
өмірін жалғастырушы, өмірге адам әкелуші. Ол өмір үшін жауапты
болғандықтан, өмірдің жалғасы деп танылған баланың болашағы үшін
алаңдайды, сол үшін күреседі. Бұл – отбасылық мәселеден де ауқымды,
жаһандық мәселе. Ғ.Мүсірепов шағын жанрда осындай ауқымды мәселелерге
бара білген, өз дәрежесінде оқырманына ой салып, көтере білген жазушы. Екі
ана да баласынан айырған «батырларды» сөзбен тоқтатып, даналықпен жеңеді.
Екеуі де жалынбайды, өз шешімін айтады: бірі – «берсеңдер тірі алып қайтам,
бермесеңдер өлі алып қайтам» десе, екіншісі – «ұлымды қайтарып беруге
міндеттісің» кесімді үкімін айтады. «Ғ.Мүсірепов новеллаларында аяулы
Нағима, Қапия, Наталья, Ақлима сынды аналар бейнесі тарихи дала өмірінің
реалистік болмысымен біте қайнаған тарихи, романтикалық характерді алып
келді. Тақырыбы мен идеясы үндес, алайда жазылу мәнерлері мен өрнектері
өзінше өрілген новеллалар көз алдымызға елдің анасы Ұлпанға апарар
шығармашылық белестерді елестетеді. Бүкіл қазақ әйелінің бітім-болмысы
дараланған ақиқат та осы еді» [123,167] деген пікірдің ақиқаттығына біздің де
алып-қосарымыз жоқ.
Негізінде Ғ.Мүсірепов новеллаларында сомдаған бейнелерінің төлқұжаттық
немесе толық портретін кеңінен көсіле баяндап, сипаттауға өте сараң. Олардың
іс-әрекеті, қимыл-қозғалысы, бет-әлпетіндегі өң-шырай өзгерістері өздері тап
болған өмірлік ситуациялар мен психологиялық жағдайларға байланысты
өзгеріп отырады.
80
«Ананың анасы» шығармасында «аппақ, ақ қарбас, соқыр қарт етектей
сақалын балуан бармақтарымен салалай тарап отыр еді. Күмістен құйғандай
тұп-тұтас ақ сақалы кеудесін жабады» [101,158] деген Әйтілес қарттың
портретіндегі кескіндемелік детальдар – көзден айрылған соң барлық жарықты
көңілі мен құлағына жинаған қарттың ескі күндердің әңгімесін шебер айтатын
салмақты, байсалды, әр нәрсені орнымен айтатын даналығы жөнінде мағлұмат
береді. «Жалпақ, жауырыны қақпақтай, жұдырығы тоқпақтай, сыртынан
қарағанда құйған пештей болып, оқ бойы алдымызда отырады; астында
сарқасқа аты бар, шекіп тастап, оқтаудай ойнап, киіктей орғып келеді. Бөкен
жортқан ат өмірде үзеңгілесе алмайды» [101,158] деген жолдарда батырдың
алапат күш-қайратын нақтылай түсетін күшті деталь бар. Мұнан да күшті
деталь оның алдында өлім де бас иген, Азияның айбарлы арыстаны Ақсақ
Темірдің характерін беруде «от түкіріп, қан қақырған» деген деталь-штрих
түрінде кездеседі. Артық сөз жоқ, бәрі өз-өзінен түсінікті. Мейірімді, жалпақ
әлемге шуағын шашып тұратын жанның «от түкіріп, қан қақырмайтыны»,
әңгіме қандай адам жөнінде екені белгілі. Сомдап құйылғандай, оңайлықпен
қол жеткізбейтін деталь. Әрине, бұл асқан шеберліктің, мықтылықтың, сөз
зергерінің ғана табысы болмақ. Суреткердің әр сөзі, сөйлемі ойға бай, мазмұнға
терең. «Ақсақтың жүзі – қан қатқан, тот басқан жалпақ алмас пышақ секілді. Ол
мың рет қана қанға батып шықты ғой. Сондықтан қаннан қалған тоттың ізі ап-
айқын. Қысық көздері дүниенің асты-үстін түгел көріп тұрғандай: жалт еткенде,
бриллиант жалт етті ме деп қаласың! Құлағында Цейлонның қып-қызыл
жақұтынан жасалған қос сырға, сұлу қыздың ерніндей қызарып, Темірдің
қатпар бетін сүйіп тұрғандай» [101,149]. Негізі Ғ.Мүсірепов портретдік деталь
арқылы кейіпкер бейнесін жете тануға жол ашқан бірден бір қаламгер.
Жазушының дүние болмыс пен адамзаттың тұтас үндестігін жасауға
негізделген гуманистік идеясы кейіпкер дүниетанымынан да көрінеді. Ақсақ
Темірдің қысық көздерінің дүниенің астын-үстін толық көріп тұруы соның
дәлелі.
Б.Бұлқышевтің «Ұялдым» новелласында қарапайым әрі қорқақ қазақ
баласының өміріндегі үлкен өзгерісті, А.П.Чеховтың «Құндақтағы адам»
әңгімесін оқу арқылы өзін-өзі таныған жаңалығы жайында сөз болады. Бұл
новеллада екі ғана кейіпкер болса, сол екі бала арқылы қазақ ауылында
кездесетін қара сирақ екі баланың, екі түрлі мінез адамының бейнесі (типтік
деуге де болады) портреттік деталь арқылы беріледі. Бірі – досы Өтеубай:
«Оның сирағы тілім-тілім болатын, табанның дүңкиіп іспеген жері, тікен
кірмеген жері болмайтын. Өтеубайдың қол-аяғының күсі бір елі болатын да, ал
мұрнын сіңбірудің орнына, қорқ еткізіп көйлегінің жеңімен бір сипап қалатын,
сондықтан да оның жеңі қақ-қақ боп қысқы күнгі мұз астаудың маңындай
жылтырап тұратын еді. Ол ит таластыруды, түнде қорадағы қойды үркітуді,
ептеп реті келсе жақсы жеңгейлердің айран, қаймақтарын ұрлауды да онша жек
көрмейтін» [50,38].
Автор: «Мен де ыстық күнде күпі, басыма бөрік киіп, белімді буынып алып
жүруге әбден үйреніп алдым. Өй, өте ауыр-ақ болады. Ыстықта самайымнан
81
быршып тер сай-сай болып ағады да тұрады. Әбден пысынаймын, бірақ күн
өтпейтін сияқты. Расында, күннің ыстығынан күпінің ыстығы қиын, бірақ
көңілге медеу. Сөйтіп жүріп сөлекет-ақпын, еш нәрсеге ыңғайым жоқ. Және
қорқақпын. Бір баламен байқаусызда керісіп қалсам да, бір балаға
байқаусыздан бір қаттырақ сөз айтсам да, апыр-ай, осының аяғы неге соғар
екен, не болып қалар екен деп өз-өзімнен сескеніп, жүрегім тітірейтін де
тұратын» [50,38]. Міне, бұл жалғыз баласының ауырып-сырқамағанына
тілектес, өзі ыстықтан қатты қорыққандықтан, баласына да шілдеде аяғына
шұлғау орап, мәсі, сыртынан байпақ етік, үстіне күпі кигізіп жәрдем қылатын
шалдың қорқақ баласының сиқы. Сырт қарағанда киген киімі күлкі тудырады.
Бірақ автор кейіпкерінің киген киімі арқылы олардың мінез-құлқынан хабар
бергендей. Ішкі жан-дүниесі қалтырап-дірілдеп қорқып тұрған жан өз мінін
білдірмес үшін сырттай қабат-қабат киім киетіндей.
Портреттік деталь – әдеби бейне жасаудағы басты категория. «Портрет әр
адамның өзіндік сыр-сипатын, өзара бітімін танытуға да елеулі қызмет етеді.
Сонымен қатар, портрет адам характерінің негізгі өзгешелігін де білдіріп
отыратын шығармадағы көркемдік компонент. Жазушы ойының түпкі қазығы,
кейіпкерге деген оның негізгі көзқарасы, суреткерлік позициясы осы портрет
арқылы да жобаланып жатады» [124,259] деген ғылыми пікір С.Мәуленовтің
«Жүрек» новелласындағы «Домалақ мұрынды, ашаң келген ақ құба келіншек
сөйлеп отыр. Қара торы әйел оның сөзін ықылас қоя, қалт жібермей тыңдайды.
Ашық, ақжарқын, қысылып, қымтырылуды білмейтін, жұрттың бәрімен тез тіл
табыса кететін, кісіге үйірсек Шәрипа әңгімеге еркін араласып, ақтарыла
сөйлеп отырды» деген Шәрипаның мінездемелік портретіне қатысты
айтылғандай. Өмірде болған шынайы оқиғаның негізінде жазылған
С.Мәуленовтің бұл новелласындағы басты кейіпкер Шәрипаның кісіні
жатырқамайтын, ашық-жарқын мінезін келтірген детальдар толық айғақтайды.
Кейіпкердің ашықтығының арқасында басынан өткерген оқиғасын баяндап
беруі арқылы осы новелланың сюжетін автор қағаз бетіне түсіріп алған.
С.Ерубаевтың «Мәңгілік өмір» новелласында дерексіз-портрет үлгісін
кездестіреміз. Ашыққан халыққа арналған азық-түлікті қорғап тұрған
коммунист Бердәліні басмашылар ауыр жаралап кетеді. Өлер алдында ол: «Мен
бақыттымын! Ризамын өлімге!» деген сөздерді айтып өмірінде езу тартып
күлуді білмеген, жылы сөз естімеген сұсты, қатыгез адамның жүзіне шаттық
күлкі ойнап қайтыс болды» [37,] деген дерексіз-портрет арқылы сұсты, қатыгез
деп сипатталған коммунистің бетіндегі шаттық күлкі оның өз өліміне
өкінбейтінін, бақытты екенін білдіреді. Әдеби портрет адамға бағыттала
отырып, автордың идеясын, ұстанымын ашады. Портрет кейіпкер бейнесін
жете тануға жол ашса, портретті берудегі көркем детальдар кейіпкердің
әлеуметтік статусын анықтап, жеке психологиясын тануға мүмкіндік береді.
Мұхтар Мағауин – новелла жанрында өзіндік қайталанбас, айқын
суреткерлік қолтаңбасымен танылған жазушы. «Оның қаламынан шыққан ең
алғаш туындысы автордың 20 жасар балаң студент кезінде жазған «Бір уыс
бидай» атты новелласы-тын. Алайда бұл шығарма кезінде советтік қатал
82
цензураның сынынан өте алмай, араға қырық жыл салып барып қанабаспасөз
бетіне шығады. М.Мағауин новеллистикасының ең үздік үлгілеріне оның
«Кешқұрым», «Әйел махаббаты», «Қияндағы қыстау», «Шаңқа», «Көк кептер»,
«Шеше», «Иесіз», «Тарпаң», «Менің балаларымның туысқан ағасы», «Күтпеген
кездесу», «Тұлымханның бақыты», «Архив хикаясы» сынды дүниелерін
жатқызуға болады. Өйткені, бұл әдеби туындыларда шынайы өмірдің шынайы
картиналары бар»[37,97] деген ғалым С.Асылбекұлының пікірі шынайы. Кеңес
Одағының қылышынан қан тамып, билік тізгіні қолында отырғанда қазақ
жеріне қастандықпен қолдан жасалған бұл аштық шындығының жария болуына
жол бермейтіні анық болатын. Бірақ, азаматтық позицияны жоғары қоятын
автор жас болса да осы мәселені көтере білді. Бір отбасының трагедиясы
арқылы тұтас қазақ ұлтының басына түскен нәубетті, үлкен қасіретті көрсетуде
мақсат етеді.
«Бір уыс бидайдағы» Алмажанның «бұл өзі қаусаған кемпір еді. Еріндері
қарайып тобарсыған. Бүкіл өмірін азаппен өткізгендігінің куәсіндей айқын-
ұйқыш әжім басқан беті шаң топырақ пен қауыздың үгінділерінен көрінбейді.
Бірақ арып еті қашқан шығыңқы бет сүйектері мен шүңірейіп ішіне кіріп кеткен
жанарсыз көздері оның өмір бойы көрген бейнетінің бәрін де осы соңғы
бірнеше күннің азабы басып кеткенін аңғартқандай» [125,6] деп берілген
портреттік детальда оның отыздан енді асқан жан екендігінің жұрнағы да жоқ.
Бүтін қазақ халқының басына түскен қалың қасіреттің салдарын автор осы бір
өмірден рақат көрмеген шынашақтай әйелдің портретіне сыйғыза білген.
Детальдың бүтіннің орнына бөлшекті алатын негізгі қасиетінің бірін осы
жолдар аша алады.
«Әйел махаббаты» новелласында портреттік детальдың бірқатар үздік
үлгілері кездеседі. Жүрек толқытар сырлы әндері ауыздан-ауызға көшіп, жаңа
тарай бастаған, атағы шықпаса да, көп адам әнін білетін, ал өзін білетін адамдар
тегіс оның болашағынан үлкен үміт күтетін, жүріс-тұрысымен, сөйлеген
сөзімен адамның бәрін баурап алатын жас жігіт Төлегеннің бейнесін автор
Зияның сипаттауында береді: «Ол ешкімге ұқсамайтын. Толқынды, қалың қара
шашын шалқасынан қайырып қоятын. Желкесіне дейін жететін, арты көтеріліп,
күдірейіңкіреп тұратын, онысы өзіне ерекше өң беретін. Ол сұлу емес еді, бірақ
сымбатты-тын. Аяғын салмақпен басып, жайымен, ойланып жүріп келе
жатқанда жұрттың бәрінен еңселі көрінетін.
Оның көзі... Сен сондай көзді көргенің бар ма? Тыныш жатқан, терең
қарасулар болады ғой, соған ұқсас еді, тіпті теңеу таба алмаймын. Күлмейтін,
үнемі бір қалыпта, тұңғиық, селт етпеген күйінде тұратын да қоятын. Мен
кейде Короленконың соқыр музыкантының көзіне ұқсататынмын. Біздің
қыздардың бірі оның көзін өлген адамның көзіндей деп еді» [125,35]. Зияның
сипаттауындағы Төлегеннің портреті барынша мейірімді, барынша сүйкімді,
ерекше жылылық пен махаббатқа толы. Бірақ, бұл тым кеш келген, тым кеш
мойындалған махаббат болатын. Себебі, Төлегеннің өзін сүйетінін білген соң
қыз шектен шығып, есіріп кетеді. Әдейі жаяу кетсін деп, транспорт тоқтағанша
жібермей қояды. Сондай бір күндерде екі-үш бұзақы жабылып, өзін соққыға
83
жығып, бар киімін сыпырып әкетеді. Жігіт тақыр жетім, әкесі де, шешесі де,
туған-туысқандары да жоқ, ешкім оған қаражат жағынан көмектеспейтін. Қызға
білдірмес үшін ақша тауып киім алғанша, жолдастарының бірінің ескі пальтосы
мен костюмін киіп жүреді. Бірақ, жігітке ауыр тигені бұл емес еді, ол қыздың
дидарын бір көргеніне бақытты еді. Жанын оңалтпай күйзелткен нәрсе –
Зияның еш қымсынбастан Арыстанның қолтығында кете баруы еді. Бұл
қорлыққа шыдай алмаған Төлеген бәрін: оқуын, карьерасын, өзі шексіз сүйетін
өнерді, Алматыны тастап, алыстағы жамағайындарына кетіп қалады. Екеуінің
сан жылдардан кейінгі кездесуінде де автор Зияның сөзі арқылы тағы
портреттік детальды пайдаланады: «Кенет өзіме бүйірден біреудің қадала
қарағанын сездім. Жалт бұрылып едім, үсті-басында сау тамтық жоқ, шашы
ұйпа-тұйпа, сабалақ біреу шарбаққа жабысып, қимылсыз сілейіп тұр екен, көзі
өңменіңнен өтеді. Мен жалт қарағанда ол баж етіп, қолымен бетін басты да,
теріс айналып кетті. Бұл – Төлеген еді» [125,47]. Төлегенді осындай күйге
түсірген – Зия, оның Зияға деген адал махаббаты болатын. Новосібір жақтағы
ағайындарының үйіне барған Төлеген шөп шауып жүргенде далада ұйықтап
қалады да, содан ай туғанда бір-ақ оянады. Алғашқыда айқайлап, өлең айтып
тыныштық таппағанымен, кейінірек мүлде тіл қатпайтын боп қалады. Оны
психиатриялық ауруханаға жамағайындары әкеп тапсырады. Кешегі талант
Төлеген ессіз деп танылса да сан жылдардан кейін Зияны кездейсоқ көріп
қалғанда, жаны қатты толқынысқа түсіп, азаптанып, жүрегі шыдамай, екі
күннің ішінде о дүниелік болып кетеді. Қанша жылдар бойына аңсап, сүйгенін
бір көруді армандап, сарыла іздеген Зия адамшылық жасап, Төлегеннің сүйегін
алып, қолдан жерлеуге батылы жетеді. Бұл әрекеті үшін отбасының ойран
болып, Арыстан екеуінің арасына сызат түсетінін білсе де, саналы түрде солай
істеді. Қолмен істегенін, мойнымен көтере білді. Өйткені, ол Төлегенін сүйетін.
Аз да болса, өз айыбын осылайша жуғысы келді. Соңғы сапарға арулап
шығарып салуды жөн санады.«Сүйегіне барғанда алдым суретті. Төс
қалтасынан шығыпты. Сірә, кезінде біздің қыздардың бірінен қалап әкетсе
керек. Өзім жат біреудің құшағында жатқан кездерімнің бәрінде де суретім
Төлегеннің төсінде тыныстапты. Мен арам денемді сатып, алдамшы сезімге
елітіп жүргенімде оның осы жансыз суреттен басқа сүйеніш етерлік ештеңесі
болмаған.... Ал менде қазір көңіл жұбатуға оның суреті де жоқ. Тек бір жапырақ
қағазға жазған хаты мен әні» [125,49].
Ғалым Б.Майтановтың портреттік деталь жөнінде айтқан: «келбет-мүсін
табиғаты өзінің обьективті мәнін жоғалтпастан қаһарман болмысының ішкі
заңдылықтарына саналы түрде бағындырылады» [65,7] деген пікірі
М.Мағауиннің «Күтпеген кездесу» новелласындағы Көшім портретіне қатысты
айтылғандай ойда қалдырады. «Бет сүйегі сорайып, ұрты суала түскендей: екі-
ақ елі тыжыр маңдайы мүлде қатпарланып, көпе-көрнеу қартайып кетті. Тек
шүңірек көкшіл көздері ғана бұрынғыша күлімдеп тұр, бет бейнесімен мүлде
қабыспайды» [125,127] деген аулашы Көшімнің портретіндегі деталь – жасы
жетпей қатпарланған тыжыр маңдайы өміріндегі орын алған ауыр бір
бақытсыздықтан хабар береді. Оның бар бақытсыздығы медициналық
84
институтта оқитын Әдия есімді қызға ессіз ғашық болуы еді. Әдия да
алғашында оның сезіміне жауап қатып, жақсы көретін ыңғай танытқанымен,
оның қарапайым жұмысшы екенін естіген бойда тез суынады. Оның терең
сезімнің адамы еместігін автор киген киім, портреті арқылы анық аңғартқан:
«Үсті-басы олпы-солпы. Басына жалпайтып не қызғылт екені, не сарғыш екені
белгісіз, түсі оңған көнетоз орамал байлай сапты. Күнде киетін өңі түзу,
қаракөз жағалы көк пальтосы әп-сәтте тозып, солбырайып кеткендей. Өзінің де
жүзі сынық. Жатақхана маңдайшасындағы шам жарығында маған оның
қараторы өңі бір күреңітіп, бір қуарған тәрізді көрініп кетті» [125,141] деген
жолдардан болашақ дәрігер болса да, олпы-солпы жүретін, тазалыққа көңіл
бөлмейтін қыздың сипатын аңғарамыз. Бірақ, осы қыздың тұрақсыз, тайғанақ
мінезін басқа жігіт келгендегі сипатынан тез бағамдай аламыз: «Қапелімде тани
алмай қалғандай екем. Шашын тоқпақтай етіп төбесіне түйіп, басына шақпақты
көк орамал байланыпты. Жаңа олпы-солпы боп тұрған пальтосы да жаңара
құлпырып, бойына қона қалған. Аяғына киген биік өкше ботысы сықыр-сықыр
етеді. Мұрныма нәзік әтір исі келді. Қырынан қарағанда қыз әп-әдемі боп
көрінеді екен. Тайқылау біткен тар маңдайы да, артық-ауыс жерлері қырналып,
қажетті қалыпқа түсірілген қою қасы да ұнасымды. Екі танауы делдиіңкі,
келіссіз мұрын да қырлана қалғандай. Жалпақ, доғал иегі де қайтадан
қашалғандай мүсінді. Тал бойына жараспай тұрған мүше – астыңғы ерні ісіңкі,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сатылханова гульмира алихановна - бет 37

text:
үстіңгі ерін түрік біткен үлкен ауыз ғана. Әйткенмен, Әдия дәл осы сәтте
маған әжептәуір оңды қыз тәрізді көрінді» [125,141-142]. Ал оның құрбысы
Күлмираның портретінен: «шашы қысқа қиылған, дене бітімі қолдан
мүсіндегендей аса келісті, балтыры ақ қайранның қарнындай жұп-жұмыр. Сол
жақ ұртындағы тарының дәніндей ғана меңі – оны кейде үстінен қара
қарындашпен шұқып, үлкейтіп қоятын, бауырсақ мұрны, сілеусін көздері мен
қалмақы қиғаш қасы оның ақ құба өңіне тәкаппар сән, өзгеше көрік беретін.
Жалпы бет бейнесі жапон қызына ұқсас-ты, бірақ ептеп шәлдіріктеп сөйлейтіні
болмаса, таза қазақ» [125,128] екенін танимыз. Негізгі кейіпкеріміз ақыл
тоқтатып, тұрақтап, біреумен мәңгі қосақталу жағын ойланып, ЖенПИ-ден
айнып, орта жолдағы гуманитарлық, техникалық, тағы да басқа толып жатқан
мамандық өкілдерінің бәрінен аттап өтіп, медицина институтынан осы
Күлмираны табады. Көзіне тік қарайтын, киіктің асығындай қолға жұқпай
ойнап тұрған әдемі қызбен танысқан бойда жігіт оны үйімнің түтінін түтетуші
деп шешеді. Бірақ, қу қыз оны әбден сынап, «отказ» береді.
Адам баласының қандай екенін оның мінезі ғана емес, көңілі мен пиғылы да
айқындайды. Автор «Көк кептер» новелласында тек кеңпейіл азаматтарға ғана
қартайған шағында әдемі балалық мінез пайда болады дегенге меңзейді. Оны
портреттік деталь арқылы келісті келтіре білген: «ұзын ақшаңқан, қайқы
скамейканың шетінде жезбен әшекейленген әдемі, асалы қап-қара таяғын
тізесіне кесе-көлденең қойған беті алға еміне, құнысып отырды. Қолында нан.
Алдында, дәлірек айтсақ, аяғының астында жыпырлаған көгершін. Ақсақал
наннан там-тұмдап үзіп алып, соларды жемдеумен болды. Және бұл ісін
қызықтамайды. Ұрты суалған қатпар-қатпар беті анда-санда бір жыбыр
85
етіп, сақалсыз үшкіл иегі кемсеңдеп, кірпігі түсіп бітуге айналған, қызара
дымданған көздерін әлдебір нүктеге қадап безірейді де қалады; бір қалыпты
қимылмен кептерлерге нан үзіп салып отырған оң қолының өз иесіне ешқандай
қатысы жоқ тәрізді» [125]. Бұл берілген портреттік детальдар ақсақалдың
іштей жанын жеген уайымы, сол мұң сақалсыз үшкіл иегін еріксіз кемсеңдетіп
отырғанынан хабар береді. Нан шашып отырған оң қолының өз иесіне қатысы
жоқ тәрізді суреттелуі де амалы жоқтықтан ермекке айналдырғанын білдіреді.
Расында бұл қарияның бала кезінде осыкептерлерді күнде келіп жемдейтін
жалғыз ұлы Болатынан айрылып қалғанын дер кезінде пайымдай алмаған
өкініші бар еді. Ер жетіп, азамат болған баласы, үйленіп, әуелі әйелі екеуі
оқуды бітіреміз, одан соң қорғаймыз деп жүреді. Ал бүгінде онысы да, мұнысы
да, үйі де, жайы да, қызметі де, басқасы да жайланып, ыңғайланғанда оларда
бала, қарияда немере жоқ. Арманы – немере сүю. Бірақ ол арманының
орындалатындығына өзі де сенбейді. Тек азамат болған «көзі тірі» баласының
сәби шағын жоқтап отырады. «Қарлы белдеуі жаздағыдан әлдеқайда төмендеп,
ақбурыл тартқан сеңгір шыңдарға ма, шаңыта көгерген аспанға ма, әйтеуір
алысқа, биікке қарап отыр. Өңінде мазақ ізі, масаттық табы бар» [125]. Автор
новелласында қарияның ішкі сезімін, немересі жоқтығынан қаншалықты
қиналатынын баяндап, оқырманына түсіндіріп жатпайды, портреттік детальмен
әсерлі жеткізеді. Сол арқылы оқырманына ой салады.
И.Әйменнің «Өткінші жаңбыр» новелласында өз қатарынан ерек
жаратылған жандар – Ербол мен Ақнұр жайында сөз болады. Екеуі де елден
ерек ақылды, білімді, өнерлі, қатарының алды саналатын оқу озаты, басқаларға
үлгі болатын тәртіпті, тәрбиелі, ар-намысты, әдепті жоғары қоятын жандар.
Бірақ, маңдайына жазылған тағдырлары ауыр. Екеуі де адасты, екеуі де азапты,
бақытсыздықты бастан кешірді. Түптеп келгенде екеуінің де бақытсыздығына
себеп болған бір адам – ол беттері сып-сипыр, көздері бір орнында тұрмай
зырыл қаққан, бұрынғы совхоз директорының, қазіргі жүн-жұрқасыз тауықтай
ұжымсымақтың бастығының баласы Бөрібай. Зерттеуші А.В.Чичерин:
«адамның күрделі жан дүниесінің ішкі қозғалысы портреттен басталады, ол
характердің негізі мен қақтығысын айқындайды» [126,137] деп жазады. Ақнұр
мен Ерболдың қақтығысы да Бөрібайдан басталады. Мектеп емес, бүкіл
Көкбұлақ аулының бетке ұстар серкесі, білімі мен өнеріне сымбаты сай
Ерболдың институтта танысып, сүйіп қосылған жары Маржанды азғырып,
басын айналдырып, көңілін лайлап, екеуінің ажырасуына себеп болған Бөрібай
енді ғана өмір атты мұхитқа бет түзеген «қысқа қиылған шашы мен қаққан
қазықтай аяқтарын айқындап тұрған кең етек қысқа көйлегі сымдай тартылған
денесіне әдемі жараса, бота көздері мөлдектеп, еліктің лағындай елеңдеген
ерке» жас мұғалім – Ақнұрды да сыбайлас достарының арқасында қолға
түсіреді. «Алтынның қолда барда қадірі жоқ» дегендей, жас қызды аз күндік
қана ермек етіп болып, оның жастық шағының ең бір тәтті де аяулы, шешуші
үмітке толы, жалын атқан кезеңдерін табанға сап езіп-жаншыған, «бұғанасы
қатпаған балауса-ғұмырды қан-қасап кезең баудай түсірген» опасыз
Бөрібайдың достарын сипаттауда автор ситуациялық портреттерді сәтті
86
пайдаланған. Мысалы, «су бетінде қалқыған жыландай, басы қалтаң қағып,
сумаңдап, еріндері ширатыла түріліп, бір бүйірден киліге кететін, бәйгеге
қосатын аттай лыпып тұрған» еңбектен беретін мұғалім Сиякүл [111,35];
«дөңгеленген бырша-қызыл бет, орнынан домалана көтерілетін, ішіне түскен
отты судан былшиған беттері одан бетер ісініп, күреңітіп, ұйыған қандай
сыртына бырш-бырш тепкен», дөңгеленген, бырша қызыл бет Паршакүл;
бейбақ, жанына да, заржақ жағына да тыным жоқ, кейде лағып кететін
«таспадай, көнтекі еріндері барынша керіліп, жарғақ мұрны желкенше
желпілдеп кететін» Сәлима. Новеллист портрет жасауда кейіпкер даралығын
нығыздай түсетін детальдарды таңдап, талғап ала қоюға шебер. Жаман
адамдардың портреттері өздерінің келіспеген парықсыз болмыс-бітіміне лайық
сомдалған. Бөрібайдың осы «адал үш досының» портретіне қарап отырып,
автордың олардың мүлде жақтырмайтынын детальдар арқылы анық сеземіз.
Бұлар шындығында өзіндік ұлттық болмысты бұзушы фактор-детальдар деуге
болады. Сырты жылтырап, ештеңе білдіртпей киелі мекен – мектепте балаларға
білім беріп жүріп, кешкілік мезгілде жиіркенішті әлемде кездесуді – жиналып
алып, арақ ішіп, ойнақ отырыс жасап, көңіл көтеруді әдетке айналдырған
міскіндер. Ғалым Н.Ғабдуллин: «біздің қоғамда, өмірде зұлымдықты тудырып
жататын қоғамдық кесапат жоқ. Бірақ адалдық пен арамдықтың, жақсылық пен
жаманшылықтың алысы біздің бүгінгі өмірімізде де жүріп жатады. Ескіліктің
әртүрлі қалдығы, көненің түрліше қырсық сарқыншағы әлі де бар. Осы
кеселдерге кей адамдар бой алдырады да, санасы дертке шалдығады. Сырқат
сана адамдарға теріс әрекеттер, жағымсыз істер жасатады. Ал жақсылық иелері
– адал адамдар – бұларға қарсы күрес жүргізеді» [127,154] деп жазады. Расында
кеңестік заманның сәніне, үрдісіне айналған – арақ ішу мәдениетінен әлі де
арыла алмай келе жатқан тәуелсіз елдің мұғалімдеріне қарап отырып жаның
ашиды. Автордың өзі «имансыз сиқыр-совет өз түбіне өзі жетіп, құлап тынса
да, тондарын теріс айналдырған жемірлер түп-тұқиянымен аты «тәуелсіздік»,
заты «имансыздық» қоғамымыздың, баланың еңбегіндей былқылдаған балауса
еліміздің төбесіне қонжия салған; жылтың, жетесіз, жағымпаз, епті болсаң –
болды» дегеніндей, жылтың, жетесіз, жағымпаз, ептілер осы – Сиякүл,
Паршакүл, Сәлималар еді. Ғалым М.Қаратаевтың «шығарманың күші адамның
бейнесі, оның ішкі-сыртқы дүниесі қаншалықты айқын да нанымды
көрсетілгенімен, оның мінезі, оның қоғамдағы орны мен рөлі, басқа
адамдармен
қарым-қатынасы
қаншалықты
шынайы
да
терең
бейнеленгендігімен өлшенеді» [166,37-38] деген пікірінің жаны бар. Сиякүл,
Паршакүл, Сәлималар бейнелері автордың мұратына, айтпақ болған идеясына
қызмет етіп тұр. Автор мына нарықтық заманда қалталы жандардың дегені
болатынын, шіркін тауықтар соның жеміне шырқ айналып, үйіріліп, жанына
шықпайтын көрсоқырлығын айтады.
Ақнұр мен Ерболдың арасындағы жарасымды да ұнасымды сүйіспеншілік
сезімін автор ашық білдірмесе де, оқырмандары іштей сезіп, құптап отырады.
Жазушы ойын ашып айтпай, жұмбақ күйінде қалдырып, білуге ынтасы ауған
оқырманды келесі оқиғаға жетелейді. Яғни, көп тірлігі, сөздері жасанды,
87
жалған Бөрібай Ақнұрды алып қашады. Мұны естіген Ербол тордағы
арыстанша аласұрды. Байқап қарасақ, автор қатарларынан ерек жаратылған
жандар – Ербол мен Ақнұрды «қоғам» торға салып қояды: Ербол – тордағы
арыстан, Ақнұр – тордағы бұлбұл. Арыстан болатын себебі, Ербол – Көкбұлақ
аулының бетке ұстар серкесі, білімі мен өнеріне сымбаты сай, өлең оқып,
домбыра тартып, ән салатын өнерлі жан, кеше оқу озаты болса, бүгінде
мектепте оқу ісінің меңгерушісі; Ақнұр – мектептің бет қаймағы сыбағасына ие
болған сұлу, оқу озаты, таудан аққан бұлақтың сыңғырындай анық та ашық
даусы бар, университетте де курстастарының алды болды. Бірақ, екеуінің
тағдыры баянсыз, Бөрібайдың торына түсіп, аласұрғандар. Неге басқа емес,
неге Бөрібай? Себебі, Бөрібай – мына қоғамның тілін түсінген, кешегі колхоз
председателінің баласы, «аузы қисық болса да бай баласы сөйлесіннің» керін
келтіріп жүрген, бір ауылды асырап отырған фирмасы, қалада магазин,
тойханалары бар бизнесмен. Оның алдында ауыл жұрты құрақ ұшып, елпілдеп-
желпілдеп, түкірігін жерге түсірмеуге бар. Өйткені, оның ақшасы бар. Жан-
жағынан жамыраған жағымпаздардың жалған қошеметі есін алып, қисынсыз
қиянат, қорқау қараулық жасап жүргені санасына кіріп те шықпайтын Бөрібай
кеше ғана Ерболдың сүйіп қосылған жары Маржанмен әуейі болып, тұнығын
лайласа; бүгін Ақнұрды алып қашты. Ал Ербол үшін «Ақнұр – мынау боғы-
жыны араласқан кезеңде, жүдеу жан дүниесіне дем берерлік буырқанған теңіз
төріндегі желбір қаққан жалғыз желкені, аптап қуырған жапан түздегі төбесіне
пана болардық жалғыз түп жусаны, өмірге, келешекке деген сенімі... үміт-
серігі» [111,42] болатын.
И.Әйменнің «Ұзақ қыстың ақырғы таңы» новелласында «Қайдан шыққаны
– басында мыж-мыж малақай, үстінде салпылдаған ескі шинель, аяғында мәсі-
кәлөш, қолтығында семіз пәпке – шынашақтай денесін әзер сүйреткен
милиционер пайда бола кетті. Епке келсе пысықайлар мен өзегі талғандардың
ақыларын
қатқан-қара
белсендімен
серіктесіп,
ымдасып-жымдасып,
жартылықтың құнына кезексіз әперіп, «алғыс-сауаптарына» батып жүрген
пошта тыныштығын қадағалаушы сақшы екен. Жұрттың бәрінің назары соған
ауып, бір сәтке үнсіздік орнай қалған. Нақ... күлше үлестіретін
жарылқаушының өзі келіп қалғандай» [107,301] – даусы шәк-шәңк еткен
өтірікші, халық бірауыздан алаяқ-азғын, жауыз, сволочь, жулик, вор атаған
милиционер-сақшының бейнесі. Бұл портреттік суреттемеде «шынашақтай
денесін әзер сүйреткен» деталь арқылы автор ақша жинаумен семіріп алған,
бармақ басты, көз қыстымен істі оңай жауып қоя салатын «ел қорғаушы»
милиционердің образын тайға таңба басқандай дәлме-дәл өрнектеген.
«Көркемдік құралдардың аздығы шығармаға шек қою немесе оның жұтаңдығы
болмаса кедейлігі емес, керісінше, байлығы деп ұғуымыз керек. Құбылысты,
зат, суретті бір ғана штрихпен бере білу – ерекше эстетикалық ләззат алудың
көзі» дейді Е.Добин [75,111].
Көркем туындыдағы топтық портреттің түрлі әлеуметтік орта адамдарының
түсінік-нанымынан, тұрмыс жайынан хабар беретіні белгілі. Аталған новеллада
елдің дәрменсіз халі көрініс табады. Осыған енді күңіренісінен жер
88
қозғалатындай қара халықтың топтық портретін қосуға болады: «жарым-
жартылай егесіз босап қалған бес қабатты үйлердегі қалған-құтқан тірі жан
түгелімен құмалақша далада шашылып жүр. Жүдеу жүздерінен аздап та болса
жылымық байқалады. Көңілсіздеу демесең, поштаға ентелей ұмтылғандардың
қарасы – тура бір «Меккеге ағылғандай»; кезек – «баяғы Мәскеудегі Ленин
жәкеңнің мавзолейінің алдындағыдай. Қараң-құраң сәт сайын ұлғайып, «гу-гу»
– кәдімгідей, қара базардың сұлбасына ұқсай бастаған. Әрегідік, шаң-шұң да
естіліп қалады. Таң сыз бере, кезекке тіркеуші қатқан-қара белсендінің
қырылдаған дауысы жиі естіліп, кезектің о жақ-бұ жағынан дауласқан,
таласқан, тартысқандар көбейді... Әлі де үміттерін үкілеп тұрған кезектегілерге
көз қиығын тастап еді – алғашында көр-қараңғы болып, ештеңе көрінбеген. Мұз
қабырғаға жабысып қалған Фаяның сұлбасын әзер тапты. Беті-басын орап
тастаған орамалынан қолақпандай мұрны ғана ағараңдайды. Тартыс-керіс
әлдеқашан басылған, қимыл жоқ, қарекет жоқ. Қаракөлеңкедегілердің жансыз
сұлбалары тас болып, мәңгілікке қатып қалғандай, үрейлі, аянышты ма»
[107,302-303]. Осы топтық портрет детальдан бас кейіпкер Бақыттың көрген,
басынан кешкен қиындықтары арқылы қоғамның күрделі де қайшылықты
тынысы ашылады. Ол осы жайды басынан өткеруші, куәгер ғана емес, автор
көзімен қоғамның кеселді көріністеріне талдау жасаушы. Момын көрінетін жан
шындығында ішкі қуаты мықты жан. Сырттай нәзік көрінгенмен басына
қиындық түскенде белін бекем буып, тастай бекіп, екі баласын қызғыштай
қориды. «Денесінде алып-қосары жоқ – сұңғақ, құйма мүсін, бала мінез, үкідей
үлпілдек, үлбіреген Бақытгүл еріндерін түртитіп, бота көздерін мөлтеңдетіп,
қырау қапқан кірпіктерін тынымсыз қаққылаған күйі мұздақ қарды томп-томп
теуіп қойды» [107,297] деп Бақытгүлге таңылған портреттік детальдар оның
жан дүниесіндегі тазалыққа тән сипаттарды аша түседі. Суреткердің адам
бойындағы адалдық, тазалық белгілеріне деген көзқарасы Бақытгүл характеріне
сіңірілген. Қанша қиындық көрсе де, тіпті күштілерден таяқ жесе де, бұл
бойындағы бала мінезінен арылмаған, үкідей үлпілдеген жан еді. Біресе өзбек
шалға, біресе әзербайжан шалға жалынып, солардың қалдық сүтін алып, қала
ішіндегі аула-ауланы аралап, үсіп-жаурап сатып жүрген Бақытгүл өзі секілді
Анардың тамағының қылпернесін үзе: «Мо-ло-ко! Ай-ран! Мо-ло-ко! Ай-ран!»
деген даусын естіген кезде зәресі ұшып, имене бұқпантайлап қаша жөнеледі.
Себебі, олардың арасында территория деген ұғым бар. Сүтін өткізе алмай
жүрген келіншек далбасалап Анарға қарасты аумаққа кіріп кеткенін өзі де
байқамай қалады Автордың Бақытгүлдің әлеміне үңілуі мақсатсыз емес.
«Өткінші жаңбыр» новелласында суреттелгендей, жұмыссыз қалған жастардың
бәрі ессіз, маймыл емес, арасында Бақытгүл секілді еңбектеніп, нәпақасын
тауып жүрген, саудаға бейімделген жандардың бар екенін түсінеміз.
«Өткінші жаңбырдағы» топтық портрет бағалаушы-экспрессивті сарынға
толы: «Ауылдың аяқ тұсында бір ауладан үдере көтерілген жабайы тобыр таспа
жолдың үстінде кір суынша жайылсын. «Бей-берекет қиқу... ысқырған-
қышқырған... былапыт...». Өңкей есіріктер мотоциклдің жарығында сайтан
көбелекше қалбаңдап, аяқ-қолдарын маймылдана ербеңдетіп, онсыз да жидіген
89
түнгі аспанды жүнше түткілейді. Барар жерлері, алатын қамалдары бөдке
(дүкен)» [111,40]. Автор сипаттаған топтық портрет неге Ә.Нұршайықовтың
«Махаббат қызық мол жылдар» шығармасында сомдаған топтық пішіндемедей
сүйсінтетіндей, эмоционалдық бояуы қанық емес. Неге автор жастарды –
жабайы тобыр деп, оларды сайтан көбелек, маймыл қалпында сипаттайды.
Өйткені, бұл «балапан басымен, тұрымтай тұсымен» дегенге сәйкес келетін
«имансыз сиқыр-совет» құлаған алғашқы жылдардағы қазақ ауылдарының
жастары болатын. Бұл «өртеңгір уақытта» ауыл жастары балалықты ысырып
қойып, далбасалап, пысықайларға ілесіп, «саудаға» қаңғып кеткен. Есі-басын
жиып та үлгермеген, саусақпен санарлық, қарға тамырлы қалқиған қазақтың
мұндағы бір пұшпағының жайы: арысы – Африка, берісі – Португалия, Корея,
Өзбекстан, жарты ауыл жарым әлемге жайылып кеткен болатын. Баяғы тау
етегіндегі қос өзеннің аралығында орналасқан бұл думанды, көңілді ауылдың
тамтығы да қалмай, клуб, кітапхана үйлерінің керек-жарақтары басқа да
дүниелермен қоса таланып, тәркіге түскен еді. Мәдени орын жоқ, жұмыс жоқ
ауыл жастарының күнделікті тірлігі – бөдкеге барып, арақ алып, автор
айтқандай «сайтан көбелекше қалбаңдап, аяқ-қолдарын маймылдана
ербеңдетіп» билеп, көңіл көтеру ғана болатын. Келтірілген топтық портретте
сатиралық пафостың басымдығы байқалады. Ал жазушы Ә.Нұршайықовтың
«Махаббат, қызық мол жылдар» шығармасында қыздардың топтық портреті
Ерболдың сүйсініп қабылдауы арқылы беріледі: «Гүл бақшасында болып па
едіңіз? Гүл ашылған ғажайып сәтті көріп пе едіңіз? Бақшаның жер нәрі, күн
нұрына қанып, толысқан ақ, қызыл, қызғылт, сары, көк гүлдері біртіндеп,
бірімен бірі жарыса ашыла бастағанда жаныңызды ләззат кернеп, өз-өзіңізден
өзгеше бір рахатқа кенелмейтін бе едіңіз. Сол гүлдердің торғыннан жұқа әсем
үлбіректерінің әр дірілі жаныңызды толқын-толқын қуаныш боп кернеп,
басқаның бәрін ұмыттырып, елжіретіп, елтітіп әкетпейтін бе еді?! [128]. Міне,
қыздардың менің сәлемімді алып, еріндерін сәнмен қозғаған осы бір сәті менің
көз алдыма гүл бағын елестетті. Иран бақ деген осы болар деп ойладым.
Қыздардың томпақ, толық, жұқа, жұмсақ еріндері сәл ашылғанда олардың
ауыздарынан ақ маржан ақтарылып кеткендей көрінді. «Ал, енді не айтасың»
дегендей, жазық маңдай, қыр мұрын, ақ құба, аққу мойын, аршын төс, қара
торы, қиғаш қас, ақ сары қыздар әлі маған жаудырап қарап отыр [128]. Енді не
айтарымды өзім де білмедім. Алма ағаштың бұтақтарын қайыстырып, «өзіме
кім қолын созар екен?» деп жерге телміре қарасып сабағында самсап тұрған
хош иісті піскен алма секілді осынау тәтті қыздардың қасынан ілгері қарай өте
бердім» [128]. Бұл топтық портретте кілең бір жарқыраған жұмақтың
гүлдеріндей сұлу қыздар, олардың гүл бақшасының ішіндегі бойларын
кернеген қуанышты сезінеміз. Өйткені, бұл – Ұлы Отан соғысынан кейінгі
халықтың мойнынан ауыр жүк түсіп, алдағы күнге үлкен үмітпен қарап,
нұрланған жастарды бейнелеп отыр. Бұдан шығатын қорытынды топтық
портреттік детальдар өз заманының тынысынан, халықтың бойын жайлаған
көңіл-күйінен де хабар бере алатындығы. Демек, автор новеллада топтық
портреттік детальды бекер енгізбегені, замана күйінің тыныс-тіршілігін
90
сездіруді көздегені байқалады. Новеллада топтық портретте автор жеке
адамдардың сыртқы келбетіне, ерекшелігіне тоқталмайды, жинақтау тәсілін
пайдалана отырып, қимыл, дене қозғалыстарын береді. Сырттай қарағанда
көпшіліктің қимылдары да, іс-әрекеті де ұқсас көрінгенмен, жазушы оның
оқырманға тигізер экспрессивті-эмоционалдық әсерін күшейту үшін
«құмалақша шашылып», «кір суынша жайылып», «көбелекше қалбаңдап»,
«жүнше түткілеп» деген теңеу-детальдарды орынды пайдалана білген.
Нарықтық экономика келіп, елді жайлаған осынау сұрықсыз көріністі автор
«сиқыр сұлба» детальі арқылы тайға таңба басқандай етіп, анық жеткізеді:
«Бүйір қуыстан елес-әруақтай болып па, әлде кәдімгі сайтанның өзіндей де
болып па, қарауыта сүйретілген сиқыр сұлба байқалды. Қыбыры білінбей
жылжып, бірте-бірте қапталдаса берген. Қара кемпір екен. кейде, құр қаңқасы
ырқына көнбей, бір жағына ауытыңқырап кетеді» [111,38]. Осындағы автордың
сұлба – штрих-деталь арқылы беріп отырған шындығы: атыз-атыз суалған бет-
терілері қара тасқа ойылып жазылған аманаттай болып отырған қара кемпірдің
қиын жағдайы еді. Саудаға кеткен келінінен «қара қағаз» да, хабар да жоқ;
жалғыз баласы жын ұрып, жер жұтқандай, ұшты-күйлі жоғалған; күн көріп
отырған алданыш қара сиыры қолды болған; қолында еліктің жетімек
лағындай, шынашақтай қорғансыз, жансыз-сөлсіз жанарымен шошытатын,
сабаққа бір күн келсе екі күн келмейтін немересімен ғана қалған қарияның
жағдайы тым мүшкіл еді. Өмірінде ешқандай жақсылықтың белгісі қалмаған,
алдағы күннен үмітін үзген қара кемпір-сұлба – штрих-детальды ойнатуда
автор үлкен шеберлік танытады. Тірідей үш жетім: ыңырси шеміршегін
созғылайтын қатаған бұзау, қорғансыз қарғадай қыз, құр қаңқа қара кемпір –
сұлба.
О.Әбділдәұлының «Абдулла ағай» новелласында таң сәріден тұрып, бір-
бірін оятып, ауылдың иттерін шулатып, бес-алты шақырым жердегі көрші
колхозға қатынап оқитын ауыл балалары үшін мектепке жаңадан келген
уылжыған жап-жас, бойы өздерінен аласа (ауыл балалары бойшаң болатын)
химия пәнінің мұғалімі Абдулла ағайдың спорт залыға орнатылған жаңа
брусьяны балаларға түсіндірген тұсында оның денесі: «денемен дене ақ
жейденің ішінен бұлшық еттері дір-дір етіп, сыртқа теуіп тұр» [129,203] деген
шымыр детальдармен беріледі. Оқып отырған жанның өзі ағайдың дене пішімін
көз алдына елестетіп қызығарлықтай. Гимнастикалық өрнектер көрсетуден
мақұрым, тіпті брусья дегеннің не екенін білмей, оған жапа-тармағай
жармасып, тұс-тұсынан асылып, салбырап, кейде атша мініп алғаны болмаса,
хабары жоқ ауыл балалары үшін Абдулла ағай керемет үлгі еді. Ол брусьяға
қарғып шығып, екі аяғын бір-біріне байлап тастағандай түзу ұстап, арлы-берлі
ырғатылып тұрып-тұрып екі ағашқа арқасын төсей құлап барып, аяқтарымен
ауаны теуіп, сөйтіп дік етіп, екі шынтағын бүкпестен бұрынғы қалпына қайта
келіп тікейіп тұра қалады. Әр қимылды өз атауымен түсіндіріп, қалай жасау
керектігін түсіндіріп, сан түрлі жаттығулар жасап, басқалар құсап сүйретіліп
түспей, шайқатылып барып сыртына серіппедей сұлу қимыл жасап түскенде
91
ауыл балалары аузын ашып, аңқайып, өмірінде бірінші рет бұл ағаштың мәнісін
ұққан еді.
Қазақ новеллаларының бірқатарында ұяң мінезді, мейірімді де сұлу
қыздарды бейнелеуде суреттеу-портреттік детальдарды пайдалану жиі
кездеседі. Т.Бердияровтың «Ән» новелласында Динара есімді «Алма ағашының
ұшар басына шығып ап, бір қыз отыр екен. Ақшыл сәтен көйлегінде алма
гүлінің реңіне ұқсас әлеміш-құламыш түрлі-түсті өрнектер көп-ақ. Келісті қыз
мүсіні гүлдің абат көбігіне шомылып, астасып кеткен. Тек қана қыздың қызыл
шырайлы жүзі ақ қағазға тамған қандай көзге жылдам шалынады. Қара көзі
төңкеріліп, қиыла қарап тұр. Тізесінен едәуір жоғары ысырылған көйлегінің
етегін қымсына қымтап қояды. Ақ торғын үлбіреген тамағы, сұлу әнді ұзатып
салған нәрлі қызғылт ерінді» [130] деген детальдар аспандағы үлпілдек ақша
бұлтты, айдын көл, тал, теректі, астық даласын балбыратып, қойдың күйісін
тоқтатқан әнді шырқаған сұлу қыздың портретін сомдайды. Ал
Ш.Құмарованың «Күннің көзі» новелласында: «Ол өзін сұлулардың қатарына
қоспайтын. Жапалақ көзді, ақ құба қыз, сол ғана. «Күнсұлу» дегенде ол ренжіп,
көзін жерге қадап, томсырайып тұрып қалады. Содан соң өңінде лап еткен
шұғыла пайда болады, миығында ойнақы күлкі үйіріледі. Басын көтеріп, қою
кірпіктерін қаздың қанатындай сілкіп қап, жалт қарайды. Тап осы сәтте бұл
астынан күн шыға келгендей болатын. Ұзын кірпіктерінің талталы күн
сәулесіндей шашырап, жан-жаққа тарайды. Аясы кең қоп-қоңыр мөлдір
жанарында жалт-жалт етіп, нұр ойнап тұрады» [131] деп автор Әйімхан есімді
дәрігер қыздың портретін береді. Есіл бойынан оңтүстікке келіп, екі жылдың
ішінде бұл араның жеріне де, адамдарына да әбден бауыр басып, оны көрген
кезде ауылдың жас баласына дейін қуанысып қалатын дәрігердің шындығында
жаны нұрлы еді. Жаны нұрлы адамның көзі де нұрлы болатыны – табиғаттың
заңдылығы. Автор қыз сұлулығын портрет-детальмен шебер бере білген. Оның
тағы бір әдемі үлгісін жазушы И.Әймен жасай білген: «бәрі сол томпақ бет,
мөлдір көз, ұнға батырып алғандай әппақ, үлпілдек, үркек қыздан басталды. Өзі
шынашақтай. Аты – қайдан тауып қойғаны – Үкілі! Нақ «үп-үп» деп үпілеп-
сүпілеп ойнауға жаратылғандай; абайламасаң, ұшып та кетуге дайын.
Айболдың бойын ток ұрғандай дір етіп, жүрегі дабылдап кетті. Қаймыға
бұрылып еді, Үкілінің жүзі бір нүктесіне дейін қалмай – тұнық көлдің бетін
жайлы желкем жалап өткендей – әсем ойнақшып, барынша күлім қағып тұр
екен. Түпсіз тұңғиықтан шашыраған кіршіксіз, пәк жанарлары қапысыз
қадалғандай» [111,26]. Келтірілген детальдар мөлдір де таза, сұлу қыздардың
бейнесін көз алдымызға елестетсе, Дәулет пен Масақбай портреттері
оқырмандарды жирендіреді. Дәулет қойшы: «ентігетіндей дәнеме болмаса да,
қыраны қызылынан көрінеу қапы кеткендей де ме, құйма қорғасындай түзу де
тегіс беттері алқоңырлана бөртіп, күрсіністі ащы дем шығарды. Ал Масақбай
болса: «ұрлықы жылтырақтарына жан біткен Масақбай құмарынан шығып, қиы
шыққан, қайдан қалған –спорттық шәпішкесімен былшықтанған бет-аузын
ысқылады. Пөстек беттерін бұрып алып, мөлиген өлексе көздерімен жанындағы
ұшқаттың бұтақтарын өздігінше түгелдеуге көшкен. Ербеңдеген айғыз-айғыз
92
қотыраш қолдары қырық жылғы күпәйкесінің қалтасынан тозған транзисторын
тауып алып, қыжылдата бастаған... Леп тиген білте шамша бір сәтке жырқ
еткен жылтырақтары ұрлықы қалпына түскен Масақбай «айтсам ба, айтпасам
ба екен» дегендей, бөдене басы мойнына бір кіріп-бір шығып тұр» [111,6].
Әрине, бұл екеуінің жоғарыдағы қыздар келбетінің антиподы екені байқалып
тұр. Кейіпкердің кескін-келбетін әр жазушы өзінше әр түрлі жолмен жеткізеді.
Әсіресе, мөлиген өлексе көздері, айғыз-айғыз қотыраш қолдары, бөдене басы
деген жолдар ешқандай оқырманның бойында сүйіспеншілік сезімін
туғызбайтыны белгілі. Рамазан Тоқтаровтың «Адам Ата алмасы»
новелласының кейіпкері де осы қатарға жататындай. Үлкен бір мекеменің бас
бухгалтері болып қызмет атқаратын Қазыкен ақсақалдың көмекшісінің жылпос,
арам, ішкі есебін, өз пайдасын білетін, екіжүзді жан екенін автор портреттік
деталь арқылы: «Іші-бауырыңа кіріп тұрғанымен, барқыттай күлтеленген жиі
кірпікті көздерінің қиығында арамнан жаралғандай бірдеңе жататын еді.
Сонысы, әсіресе, қазір байқалып шыншыл жүзбен көлгірсігені жанына қатты
батты» деп берумен шектелмей, «жүгіріп кеп сыртқы жеңіл пәлтесін шешіп,
қолтықтап столына жақындатып әкеп отырғызған» әрекеті арқылы
толықтырып, жарқыратып аша түседі [105]. Образ жасаудың басқа да жолдары
секілді, мұнда да суреткер шеберлігі танылмақ. Новелла жанрында портретке
үлкен жүк артылады.
Ал қорытынды портреттің әдемі үлгісіне Т.Ахтановтың «Күлкі»
новелласындағы Гаухар бейнесін жатқызамыз: «Алдында мөлдіреген бота
көзді, аққұба талдырмаш қыз тұр. Гауһар аз уақыт жанары дөңгеленіп,
көзқарасы тереңдеп Серәлінің бетіне қадала қарап қалды. Кенет жұқа ерніндегі
күлкі нұры тез өшіп, ақша бетіне лып етіп қан жүгірді. Көзін тайдырып әкетті»
[132]. Автор ұсақ детальдарға көңіл бөлмей, көз жүгіртіп өте шыққанның өзінде
жаны таза, ұяң да ұялшақ, сыпайы ауыл қызын көз алдымызға әкеледі. Өзінің
жігітке қадала қарап қалғанын әбес көріп, ұялып қалғандығы «ақша бетіне лып
етіп қан жүгірген» деталь арқылы анық көрінеді.
Бақытжан Момышұлының «Кездік» новелласында «Ат тұяғын тай басар»
деген халық мәтелінің кері кеткендігінің куәсі боламыз. Ел де, ел басшылары да
қолына ұстаған мылтығын да, астына мінген атын да түгел аңыз қып айтып,
ерекше қадірлеген аңшы қарттың өзі ғана емес, даңқының да қартайған
шағында ештеңенің парқын білмейтін арақтың құлына айналған әңгүдік ұлынан
көрген қорлығы жайлы сөз болады. Адамнан ала да, құла да туатындығына осы
новелла анық көз жеткізеді. Үлкен ұлы соғыста шейіт болып, жүрек жұтқан
батырлығы үшін Қызыл жұлдыз алғанымен, соңынан ерген інісі шалдың күткен
үмітін ақтамады. Сондықтан ол өзінің бірде-бір затын баласына қалдыруды жөн
санамады. Әкесі көз жұмған соң одан қалған мылтығын алып баласы бытыраны
көп салып жіберіп атып салғанда, ұңғысының быт-шыты шығып, шалдың
көзіндей болған қастерлі дүние ағаш па, темір ме екені белгісіз, бөлек-салақ
бірдеңе боп қалады. Мылтық даусын естіген кемпірдің жүрегі лоблып, аузына
тығылып, оппа қарды тізеден кешіп тұра ұмтылғанда, ағаш арасынан ыржаңдап
шығып келе жатқан ойсыз ұлын, оның қолындағы жарамсыз мылтықты
93
көргенде «Кемпір қаққан қазықтай сазарып тұрды да қалды» [133] деген әсер-
портрет арқылы автор ананың да ұлынан күдер үзіп, бір ойға бекінгенінен
хабар береді. Новелла өзінің жанрлық ерекшелігіне сай аяқталады: шалдан
қалған бар мүлік, кемпірдің өмір-бойы жиған-тергені, алтын-күмісі бәрін сатып,
ақшасын бір-ақ күнде Вьетнам халқына көмек ретінде салып жібереді. Автор
«ағаш арасынан ыржаңдап шығып келе жатқан» кіші ұл табиғатының
топастығын бір ауыз сөзбен, штрих-деталь арқылы шешіп береді.
Ө.Қанахиннің «Қос жүрек» новелласындағы кездесетін портреттік деталь:
«Қазақта көрікті жігіттер баршылық. Бірақ Дәрмен Жакеевтей ажарлысы көп те
емес шығар. Сұңғақ бойлы, қапсағай денелі ол, спортсмендерше, кеудені
шалқақ тастап жүреді. Бұл оның менмендігі емес, шымыр жаралғандығының
бір белгісі сияқты. Самай жағына сәл-сәлдеп ақ кіре бастаған қалың қара шашы,
әлі әжім түсіп ажарын кетіре қоймаған жазық маңдай, әдемі қыр мұрын, жігерлі
адамдарға бітетін етсіз, топай иек, қажырлылықты көрсететін тұтас мойын –
бәр-бәрі Дәрменді сұлу да сымбатты етіп көрсетеді. Жанары тұнық, тым әріден
нұр төгіп тұрған тостағандай қос жанар – қара көздер жігіт ажарының арайлы
айшығындай» [134] негізгі кейіпкердің характерінен біраз хабардар етеді.
Автор өзі айтып отырғандай сыртқы келбетіндегі ерекшеліктер оның менмен
адам емес, шымыр, қажырлы, жігерлі, мейірімді жан екенін білдіреді. Сұлу да
сымбатты жігіт тағдырының адам төзгісіз қиын болуын автор сұм соғыспен
байланыстыра өрбітеді.
Қ.Найманбаевтың «Арашашы» новелласында қырдағы ауылдан көрші
ауылға мектепке қатынайтын бозбалалар жайында сөз болады. Араларындағы
жалғыз қыз Гүлжамал «балғындығына қарамастан толықша, тоқбалтыр, бойсыз
да емес. Ол әсте еркелігін, әсемдігін жасырғысы келмейтін» [135] қыздың үнемі
қағытып, келемеждеп жүретіні «бойы тәпелтек, кемпірбет, арық әлжуаздығы аз
болғандай көзіне көзілдірік киетін» Мақан болатын. Гүлжамалды велосипедіне
мінгізіп мектепке апаратын күні Мақан қатты қиналатын. «Үзеңгіге аяғы
жетпегесін ердің екі жағына кезек ауытқып, мықшыңдап бағады. Бейшара
қаратерге түседі. Көзілдірігі мұрнының ұшына келіп тіреліп қалады. Оны
ысыруға да шама жоқ. Гүлжамал болса дүниедегі кесапат тыныш отырмайды»
[135]. Портрет – кейіпкердің тек сырт пішін тұлғасы сияқты боп көрінгенмен,
ол мінез-құлықты, іс-әрекетті, характерді де қамтиды. Кейіпкердің жүріс-
тұрысынан, әдетінен, бет-пішінінің құбылысынан да адамның ішкі сарайы, жан
– күйі сезіліп тұрады. Яғни портрет қатып қалған тас сурет емес, адам
пішінінің, тұлғасының, мінез-құлқының жанды көрінісі. Мұнда абзал сезімге
жол ашқан ардақ сезім махаббаттың – жас жүректің шыңырауында тығылып
жатқан асау сезімнің сыртқа тепкен ұшқындары байқалып қалады. Автордың
«Домбыра сазы» новелласында салауатты, салмақты мінезден гөрі салдыр-
күлдірлігі, серілігі басым «Қамалбек керім жігіт болатын. Бүкіл ауылдың
тамсанатын көріктісі еді. Келісті бойы, дөңгелек жүзі, қыр мұрыны, қалың қара
қасы, тіпті ерте ағарып буырыл тартқан шашы біртүрлі өзіне жарасып тұрады.
Сұлуша өңіне кемдеу көрінетін тышқан көздері де ылғи кішкентайлығын
жасырғысы келгендей ойнақшуынан танбайтын». Көктемге салым осы ауылға
94
Шардарадан көшіп келген ферма меңгерушісі Шегебек «шоқша сақалынан
тарақ айырмайтын, ән мен күй десе ішкен асын жерге қоятын кербез жан боп
шықты. Ол да кешкі отырыстардан қалмайды. Қамалбектің домбырасына
ғашық. Тамсанады да жүреді», ал оның 17-18 жастардағы қызы Нәзира «әкеге
тартпаған ұяң, ұялшақ, адамға тіктеп қараса да қызарып кететін момынның өзі.
Жаңа танысқан құрбылары оны кешкі сауыққа ертіп келгенде Назира ұзақты
түнге бұрышқа тығылып алып жұртқа көзінің астымен қарап, үнсіз отырады да
қояды» [136]. Психологиялық сезімнің сыртқы көріністері болып табылатын –
дене қимылдары, бет-жүзіндегі сезімдік құбылыстар, іс-әрекет, қимыл-
қозғалыс Қ.Найманбаевтың кейіпкерлерінің жан-әлемінен табылатын сезім
иірімдерінің жиынтығы іспетті. Осы Нәзираның әнші жігіт Қамалбекке іштей
тұншыққан сезімі бар екендігін әйгілеген бір оқиға болады. Ол әрине,
новелланың жанрлық ерекшелігіне сай өтеді. Өйткені, үні шықпайтын ұяң,
момын қыздан ешкім мұндайды күтпеген еді. Ауылда той болып, оған
Қамалбек ферма орталығындағы жұмысынан шыға салып келгендіктен,
домбырасы үйінде қалып кетеді. Ал оған той иелері шіңкілдеп даусы
шықпайтын жаман «оқтау» әкеп береді. Бірақ, Қамалбек қанша әурелегенмен
домбыраға үн бітіре алмайды. Құлағын сан бұрайды, шегін ауыстырады, тиегін
мұқияттап қайта салады. Болмайды. Сонда көпшіліктің Қамалбекке қатысты
«қартайды, көктұқылданып бітті» сынды сөздеріне шыдамаған Нәзира ешкімге
айтпастан үйден шығып кетеді. Той аяқталып, әкесі қызын іздеп, абыр-сабыр
боп жатқанда «бір сәтте қолында ақ дәкеге ораған Қамалбектің домбырасы бар
Нәзира үйге кіріп келді. Тұңғиықтанып, жаудырап тұрған мөлдір қара көздері
жалт-жұлт етеді. Алқынып тұр. Ол үнсіз ғана әлгісін төр алдындағы
домбырашыға ұсынды» [136]. Қыз махаббаты баянды бола ма, әлде жауапсыз
қала ма, автор жауап бермейді. Түйін жасауды оқырманның өзіне қалдырады.
Автордың
бұл
сомдаған
Қамалбек,
Шегебек,
Нәзира
образдары
детальдандырылған портреттік-деталь үлгісіне жатады.
Т.Әлімқұловтың «Сенгіштік» новелласында да портреттік детальдар көптеп
кездеседі: «аузында бір тісі жоқ, маңдайында қырыс көп, жұдырықтай сары шал
– бұл елде біреу-ақ» [137,312], «екі журналист салт атпен ілбіп келе жатқанда,
омырауына жұлдыз таққан татыран қараға ұшырасты. Жұлдызды кісі
кіржіңдеп, кірпікшешендей жиырылды» [137,313] деп қарттың болмысынан,
мінезінен хабар береді. Соның ішінде ерекшесі – Шайхының портреті. «Азу
тістен мезгілсіз айырылған Шайхының ұрты солыңқы. Көзінің алды қанталап
тұр. Қыртыс-тырыс шандыр кескін сүйкімсіз аяныш тудырады. Көсеубайдың
көзіне ертектегі мыстанның кеңірдегі елестеді. Денесі түршікті. Ерніне ұшық
шығып келе жатқандай сезінді» [137,318]. Автордың бұл портреттік детальды
келтіруі бекер емес болатын. Екеуі сапарға бірге шығып, бірге материал жинап,
жазылған очеркті бірге жариялайтын болып келіскенімен жеме-жемге келгенде
сырғып кеткен, өзінің фамилиясын алдырып тастаған Шайхының
тайғанақтығын ашып айтпаса да портреттік деталь арқылы түсіндіруге
тырысады. Автор позициясы айқын, соғыс батыры емес, шатасып соғыс кезінде
тұтқынға түскен солдат жөнінде очерк жазып, кінәлі болып, саяси тұрғыдан
95
айып тағылып, жұмыстан шеттетілген Көсеубай Іргелин мәселесінің насырға
шабуын «сондағы жазығы – сенгіштігі» деп нақтылайды. Ал сенгіштікке сеп
болған алдында тұрған шандыр кескін Шайхының сайқымазақтығы. Түптеп
келгенде, «айран ішкен құтылып, шелек жалаған тұтылған» ситуация. Мұндай
адамдардан кейіпкер Көсеубай ғана емес, шығарма авторы да түршігіп, қоғамда
осындай жанында жүрген жанның өзін орға жығып, айдап салатын, ерінге
шыққан ұшық секілді зиянкестердің бар екенін ескертеді жазушы. Бүтін бір
новелланың идеясын автор осы бір ғана портреттік детальмен бере білген.
А.Есалидің «Сүйкімсіз жігіттің суреті» новелласындағы оқуға келген, қала
тірлігінен бейхабар интернатта оқып жатқан ауыл қызының бейнесін автор
шағын детальмен жеткізеді: «өзімнің ербиген, ақ бантикпен екі бөліп өріп
қойған бұрымсымағымды сипап қойдым» [120,25]. Осы детальдан ауылдан
келген балаң қыздың өзін шашы қиылған, өңшең қысқа киім киетін қала
қыздарымен салыстырып, өзінің сыртқы келбетіне қорашсынатынын,
«ербиген», «бұрымсымақ» деп дәл табылған детальдар арқылы байқау қиын
емес. Ал өзі іздеп келген Салтанат есімді әпкесінің қала тірлігімен ағымына
барынша бейімделгенін автор «Салтанат үстіне майда қызылды-жасылды,
көбелек тектес гүлдері бар, қып-қысқа, мықынын әрең жауып тұратын көйлек
киіп алды. Аппақ, оқтаудай түзу екі аяғы талантты мүсіншінің қолынан шыққан
мінсіз туынды сияқты. Ұзын шашын тарқатып жайып жіберді. Көйлегінен
шашы ұзын» [120,26] деген портрет-детальды пайдаланады. Көп сөздің
қажеті жоқ, барлығы түсінікті: Салтанат ерекше сұлу, ауылдағы киім үлгісін
тастап «мықынын әрең жауып тұратын» сәнді киім үлгісіне көшкен. Автор тіпті
қоюлатып «көйлегінен шашы ұзын» деп суреттейді. Оның осы сипатынан
Салтанаттың қанша сұлу болса да, ақылы аздау, жеңілтектігі бар қыз екені
байқалады.
«Салтанат мені басымнан қапсыра құшақтап, жалаңаш тізесіне жатқызды.
Көйлегі тым жоғары көтеріліп кеткен екен. Бәріне кінәлідей көрінген осы бір
қысқа көйлектің етегін топыраққа былғанған қолдарыммен төмен тартқылап,
аппақ санын жауып жатырмын. Мына әрекетім Салтанатқа да ес кіргізгендей,
мені сүйемелдеп, орнынан атып тұрды» [120,30]. Жанынан тәулік бойы
табылуға даяр табынушылары көп болса да, бағы ашылмады. Олар
Салтанаттың сұлулығына ғана сұқтанып, ішкі әлеміне үңілмей, көрікті
жаратылған бір бұйым ретінде ғана иемденгісі, яки болмаса бір ғана құшып
кетуді мақсат тұтқан жігіттерден талай рет аузы күйіп, ақыр соңында ақылдан
айрылды. Өрісті етіп жаратпай, көрікті етіп жаратқан қыздың талайлы тағдыры,
ел-жұрттың
сыпсыңдаған
әңгімесі,
күйігі
әке-шешенің
қабырғасын
қайыстырып, қан жұтқызды. Қартайғанда қызығын көреміз деп, әлпештеп,
бағып-қаққан қызын байлап үйде ұстап, сырқатын көру – қариялардың жігерін
құм қылып, бір уыс боп шөгіп кетті.
А.Есалидің тағы бір сәтті портрет-деталіне «Менің сұлу жеңешем»
новелласындағы өмірдің опасыздығын басынан кешірген Ақберен жеңгенің
портретін: «Ақберен жеңгемнің топ-толық аппақ балтыры әжемнің қу таяғынан
айнымай қалған екен» [120,113] жатқызуға болады. Үстіне кенеп қап кигізіп
96
қойса да сұлулығы кемімейтін, алғаш келін боп түскенде-ақ елдің бәрін
шулатқан, өңшең жаман-жәутік, салдыр-салақ абысындары арасында арпа
ішіндегі бір бидайдай айрықша көзге түсетін, әдемі саусақтарым бүлінер демей
от жағып, сиыр сауудан тартынбаған, жұртқа жағымды, өзі кішіпейіл, сөйлеу
мәнері де, киім киісі де бөлек: өзгелердей ақ көйлектің сыртынан көк көйлек
киіп жүре бермейтін ерекше жеңгенің ағасының жасаған абыройсыздығының
кесірінен қайғыдан мүжіліп, аз күннің ішінде шөгіп кеткен халін осы деталь
арқылы дәл бере білген.
Қорыта келгенде, қазақ новеллаларында портреттік детальдың бірнеше түрі
кездесетінін байқадық. Портреттік детальдар новелла жанрында мынадай
көркемдік қызмет атқарады:
- портреттік деталь – әдеби бейне жасаудағы басты категория;
- кейіпкер бейнесін жете тануға жол ашады;
- «мінезсіз характер жоқ» деп ғалым С.Мақпырұлы айтқандай, кейіпкер
мінезін ашып көрсетеді;
- автордың
идеясын, ұстанымын ашады, суреткерлік позициясын
анықтауға көмектеседі;
- көркем детальдар кейіпкердің әлеуметтік статусын анықтап, жеке
психологиясын тануға мүмкіндік береді;
- портреттік детальдың оқырманға эмоционалдық-экспрессивтік әсері
күшті болады.
Әдебиеттегі портрет деген көркем шығармашылықтағы адамның сыртқы
келбеті: бет-әлпеті, дене бітімі, киімі, жүріс-тұрыс мәнері, іс-әрекет
қимылдарынан құралады. Әдетте портреттік детальдар арқылы оқырман
кейіпкермен танысады. Кез-келген портреттік деталь өз деңгейінде мінезді,
өйткені оның сыртқы белгілерін бере отырып, кейіпкердің мінезінен де
мағлұмат береді. Портреттік детальдар кейде авторлық комментарийлер
арқылы берілуі де мүмкін, бұл өз кезегінде портрет пен мінез байланысын
ашып көрсетеді.
Новеллистер портреттік детальды пайдаланғанда кейіпкерлердің кескін-
кейпіндегі ерекше құбылыс, өзгерістерді суреттеумен шектелмейді, оның ішкі
сезімі, киім-киісі, қимыл-қозғалысы, мәдени дәрежесі жайында да мағлұмат
береді. Келтірілген әрбір деталь кейіпкердің характерлік табиғатын, ішкі сырын
бере білген. Бұл авторлардың эстетикалық талғамы бай, поэтикалық қуаты зор
екенін бағамдайды. Тағы бір байқалатыны портреттік детальдар жасауда
суреткерлер теңеу, эпитеттерді жиі пайдаланып отырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


2.3 Новелладағы пейзаждық детальдың қызметі, эстетикалық сипаты
Табиғаттың адамзат баласы өміріндегі мәні қандай терең болса, көркем
шығармада да пейзаждың кейіпкер бейнесін ашып көрсету, ішкі психологиясын
таныту үшін қажетті көркемдік тәсіл екендігіне кеңірек тоқталсақ. Әдебиет
теоретигі Қ.Жұмалиев: «Пейзаж автордың негізгі мақсатына байланысты
болады. Кейде пейзаж оқиғаға қатысушы кейіпкерлердің басында болған
97
жағдайын көрсету үшін де қолданылады» [138,81] деп көркем шығармадағы
қолданылу мақсатын көрсетеді.
«Көркем әдебиеттегі табиғат пен адамның байланысы – ең негізгі
философиялық, эстетикалық мәселелердің бірі. Өйткені адам тіршілігінің
барлық мезеті алып табиғат аясындағы уақыт пен кеңістікке тән сан алуан
астрофизикалық, геоморфологиялық құбылыстармен қабаттас дәурен кешеді.
Ол ұзаққа созылуы немесе жылдам аяқталуы мүмкін. Бұл күрделі ахуалды
субьект сана мен жан-сезім рефлексиялары арқылы қабылдайтын шақтары
мол» [139,105] деген ғалым Б.Майтанов пікірі негізсіз емес. Расында адамзат
тіршілігінің жыл он екі ай табиғат аясында өтетіні өмірдің өзіндей аян. Ал
табиғат құбылысының, аспан әлемінің адам баласының мінез-құлқы,
психологиясына, қала берді өміріне тікелей әсер ететіні ықылым замандардан
бері келе жатқан мифтерден-ақ айтылып, жазылып, талданып келеді. Олай
болса,
әдебиеттегі
табиғи
құбылыстардың
адамның
көңіл-күйімен
сабақтастықта берілуінің өзі заңды. Қазақ прозасында табиғат көріністерін
берудің алуан түрлі үлгісі жасалған. «Майлин пейзажындағы реалистік,
Әуезовтегі философиялық, Мүсіреповтегі әсірелеу сарындары бұл үш
суреткердің қай шығармаларынан да табыла береді, табиғат көрінісін
суреттеуде қолданылатын принциптеріне, творчестволық мінерлерін танытады.
Сөйтіп
Майлин,
Әуезов,
Мүсірепов
т.б.
көрнекті
суреткерлердің
шығармаларындағы жеке пейзаждар бір-біріне ұқсамайды, ал әрқайсысының
қаламынан туған барлық шығармаларындағы пейзаж суреттеу принциптері
негізінде ұқсас, танымал болып отырады, жазушының өзіне тән ерекше мәнерін
танытады» [139] деп Б.Наурызбаев аталған үш жазушы стилінің бір көркемдік
компонентке қатысты бет бедерін олардың жалпы қалам сілтесіне хас
сипаттардан оқшау алмай, басым көріністерін ғана жіктеп ажыратқан.
Пейзаждың көркем әдебиеттегі қызметін зерттеуші Қ.Жанұзақова:
- Оқиға болатын ортаны және уақытты, мезгілді сипаттайды;
- Кейіпкерлердің
ішкі жан дүниесін ақтаруға септесіп, ерекше
психологиялық фон қалыптастырады;
- Автордың қатысын білдіреді, әсіресе табиғат туралы лирикалық
толғаныстарда, авторлық монологтарда айқын көрінеді;
- Шығармада композициялық негізгі қазық, оқиғаға фон қызметін
атқарады, әсіресе стильдік тұрғыда табиғат – негізгі компонент қызметін
атқаратын шығармаларда айқын [96,116] деп жіктеп көрсетеді.
Пейзаждық детальға анықтама беруде зерттеушілер біріне-бірі қарама-
қайшы екі позицияны ұстанады. Бірі пейзажды табиғатты суреттеу деп
түсіндірсе, екіншісі бұл ұғымды кең тұрғыда алады. Ол әсіресе өнер
зерттеушілерінің еңбектерінен көрінеді. А.Федоров-Давыдов «Пейзаж адамды
қоршаған орта, болмыс» десе, А.Н.Бенуа пейзаж ұғымына барлық «әлем,
адамның ақыл-ойын, жан-жүрегін жаулаған дүниені» жатқызады. Олай болса,
пейзаж бен интерьерді бөліп қарастыра алмаймыз. Л.М.Щемелева өз
зерттеуінде: «пейзаж – (француздың – paysage, pays – ел, мекен) – көркем
туындының маңызды және композициялық компоненттерінің бірі: табиғатты
98
суреттеу, кеңірек алғанда, сыртқы әлемнің кез келген ашық кеңістігін суреттеу
деп түсіндіреді.
Достарыңызбен бөлісу: |